Ислам дінінің тәрбиелік мәні

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3


1.ТАРАУ. ҚОҒАМДАҒЫ ДІНИ ТӘРБИЕНІҢ МӘН.МАҒЫНАСЫ

1.1. Тәрбие: оның мәні және қоғамдағы атқаратын ролі ... ... ... . 6
1.2. Діни тәрбиенің өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 19



2.ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА ИМАНДЫЛЫҚ ТҰРҒЫСЫНДА
ТӘРБИЕЛЕУДІҢ МАҢЫЗЫ

2.1. Қазіргі Қазақстандағы исламдық тәрбиенің ролі ... ... ... ... 67
2.2. Қазақстандағы исламдық тәрбиенің ролін
жетілдірудің жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 85



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 106


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 109
Зерттеу тақырыбының өзектілігі
Тәрбие – толассыз, ол үнемі толықтырып, түзетуді қажет етеді. Халықтық педагогика арқылы жеткіншектерге имандылық тәрбиесін беру - бүгінгі таңдағы ең өзекті мәселелердің бірі екені даусыз. Сондықтан да, тарихқа көз салып қарар болсақ, дүние жүзінің түкпір-түкпірінде жастардың тәрбиесіне ерекше мән бергенін көруге болады. Осы тұрғыдан көптеген ғалымдар кітаптар жазып, уақыттарын сарп еткен. Соның нәтижесінде әр түрлі құқықтар, заң-жүйе мен әдет-ғұрыптар шығарған. Бірақ осыншалықты еңбек етілсе де, көбінесе жастар тәрбиесі өз дәрежесінде көрінбей оңды нәтиже бере алмай келеді.
Бала тәрбиесіне ата-анамен қатар, қоршаған орта, әрбір жеке адам өзін тәрбиеші ретінде сезініп, өз үлесін қосқаны дұрыс.
Тәрбиенің адам өмірінде елеулі орын алатындығы мәлім. Атамыз қазақ «Бала тәрбиесі бесіктен» деп тәрбиенің сәби кезден басталатынын білдірген. Сондай-ақ «Ел болам десең бесігіңді түзе» деп айтуында да ерекше мән жатыр. Өйткені, болашақтың қандай болары сол сәбилер мен жастардың тәрбиесіне байланысты. Тәрбие жақсы болса, қоғам да бейбіт болары сөзсіз. Сондықтан тәрбие жүйесін ондағы ислам дінінің тәрбиелік мәнін жүйелі түрде қайта көзбен бір шолып өтудің ешқандай әбестігі жоқ.
Әуелі сөзді Ислам діні қандай дін?! – деген сұраққа берсек. Ислам - адамның екі дүниесін де бірдей қамтитын Хақ дін. Онда құлшылықта, мәдениетте, білім-ғылымда, құқықта, саясатта, жанұяда, экономикада қамтылған. Өйткені ол - Жаратушы тарапынан адам баласының бүкіл мұң-мұқтаждықтарына жауап беретін жалғыз дін. Бұны, осы діннің мүшесі болғандықтан ұстанып айтып отырғанымыз жоқ. Бұл сөзімізді осы зерттеу жұмысымызда жан-жақты зерттеп дәлелдедуге тырысып бағамыз.
Бізді жаратқан Аллаһ әрі тәрбиелеуші де Аллаһ болғандықтан ол бізді өзімізден де жақсы біледі. Яғни қандай нәрседен әсерленіп, не нәрсенің бізге пайдалы екенін білетін де Аллаһ Тағала. Сондықтан оның адамзат баласы үшін түсірген әмір мен тыйымына сүйенуіміз тиіс. Осыны негізге ала отырып, сіздерге иман мен Ислам шарттарын үйретудегі жастарға берерлік тәрбиесін мән-маңызын егжей-тегжейлі болмаса да қолдан келгенше түсіндіруге тырысамыз.
Олай болса, халықта «иман жүзді адам» деген ұғым бар. Имандылық тәрбиесінің бір көрінісі – әдептілік. Адамгершіліктің мәнін беретін барлық моральдық қасиеттер имандылықпен ұштасып, - әлеуметтік әдептілікті көрсететін мәнге ие болады. Үлкенге ізет көрсету, кішіге өнегелі болу да
1. Ғабдуллин Б. Шоқан, Ыбырай және Абай дін туралы. Алматы: 1988.-157б.
2. Аширов Н. Ислам и нация. М.: 1975.-120б.
3. Әлімбаев М. Халық - ғажап тәлімгер. Алматы: 1994.-321б.
4. Бұл да сонда.
5. Волков Г.Н. Этнопедагогика. М.: 1974.-214б.
6. Дорженов С. Б. Инабаттылық иірімдері. Алматы: 1994.-352б.
7. Бұл да сонда.
8. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы: 1992.-125б.
9. Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические возрения
народов Средней Азии Казахстана, М.: 1991.-142б.
10. Бұл да сонда.
11. Исауи Кожа Ахмет Диуани Хикмет. А.: 1993.-251б.
12. Караковский В. А. Грани воспитания. Челябинск: 1974.-342б.
13. Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. А.: 1997.-231б.
14. Константинов Н.А., Медынский Е.Н. Шабаева М.Ф. История
педагогики. М.: 1974.-126б.
15. Курбанов Т. Адабнама. Ташкент: 1991.-345б.
16. Марьенко И.С. Основы процесса нравственного воспитания школьников. М.: 1980.-257б.
17. Бұл да сонда.
18. Саййид Мужтаба. Пророчество. Баку: 1994.-361б.
19. Саййид Мужтаба. Молодежь п нравственность. Баку: 1993.-152б.
20. СарсенбаевТ. Ұлтық сана-сезім мен ұлттық қадір-қасиет. А.: 1990.-214б.
21. Бұл да сонда.
22. Сухарева О.А. Традиция семейно-родственных браков у народов
Средней Азии и Казахстана. М.: 1978.-119б.
23. Сухомлинский В. А. Коллективтің құдіретті күші. Алматы: 1979.-167б.
24. Табылдиев Ә. Т. Тағылым. А.: 1995.-145б.
25. Раушанов Е. Хадистер. Алматы.: 1991.-149б.
26. Бұл да сонда.
27. Рустемов Л.З. Араб-иран кірме сөздерінің қазақша-орысша
түсіндірме сөздігі. Алматы: 1989.-352б.
28. Бұл да сонда.
29. Өсерұлы Н. Исламның інжу-маржандары. Алматы: 1993.-245б.
30. Өсеров Н., Естаев Ж. Ислам және қазақтардың әдет-ғүрпы. А.: 1992.-421б.
31. Өсерұлы Н. Шариат. Алматы: 1996.-167б.
32. Бұл да сонда.
33. Ушинский К. Д. Избранные педагогические сочинение. М.: 1964.-187б.
34. Ушинский К.Д. Собрание сочинении. М.: 1948.-193б.
35. Халифа Алтай. Хұтпалар. Алматы: 2001. -101 б.
36. Али Химмет Берки. Хазіреті Мухаммед Пайғамбардың өмірбаяны. Анкара: 1997. - 107б.
37. Бұл да сонда.
38. Ұ. Асылов, Ж. Нұсқабайұлы. Әдеп-инабаттылық дәрістері. Алматы: 1999. - 217б.
39. Сейфеддин Языжы. Негізгі діни мағлұматтар. Шымкент: 2002. - 103б.
40. Бұл да сонда.
41. Шерафеддин Гөлжүк. Ислам ақаиды. Стамбул: 1999.-156б.
42. С.Сейтбеков. Нысанбаев С. Ислам әдебі. Шымкент: 2003.-139б.
43. Бұл да сонда.
44. Халуқ Нурбақи. Тек нур. Стамбул: 1999.-241б.
45. Сейфеддин Языжы. Ислам дініндегі ахлақ. Алматы: 2004.-496б.
46. Аббас Бекжігін. Әкімжан Ыстыбай, Қыздарға мұсылмандық тәрбие. Шымкент: 2003.- 155б.
47. Бұл да сонда.
48. Ахмед Лутфи Казанжы. Ислам ақаиды. Стамбул: 1997.-219б.
49. Абдулқадыр Дада ұлы. Мұсылманнының әйелі алдындағы міндеттер. Алматы: 2002 .-203б.
50. Сандыбаева Гулнар Жалалидин қызы. Иманды қыз сүйікті жар, аяулы ана. Алматы: 2004. -169б.
51. Бұл да сонда.
52. Мұхиддин Исаұлы. Құран кімнің сөзі? Алматы: 2004.-124б.
53. Сейітбеков С., Нысанбаев С,. Ислам тарихы (Умеялықтар және Аббастықтар кезеңі). Шымкент: 2002.-321б.
54. Халифа Алтай. Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі. Мәдина Мунаууара: 1991.-341б.
55. Бұл да сонда.
56. Шейх Мустафа Ғулани. Жамиғу-дуруси әл-Арабия: Бейрут 1982.-231б.
57. Бұлұтай М.Ж. Түркілер неге мұсылман болды? Алматы: 2000. -201б.
58. Зиммель Г.К. Социология религий. Москва: 1996. -217б.
59. Мечковская Н. Б. Язык и религия. М.: 1998.-124б.
60. Бұл да сонда.
61. Бромлей Ю.В. Культура народов мира глазами этнографов. М. :1982. -114б.
62. Молдабаева М. Қазақ халқының рухани мұрасы. Алматы: 1997.- 239б.
63. Самыгин С.И. Религиоведение. Ростов-на-Дону: 1996. -318б.
64. Оразкүл Көбеева. Дінтану негіздері. Алматы: 1998.-341б.
65. Бұл да сонда.
66. М.Бұлытай. Мұсылман қазақ еліміз. Алматы: 2001.-251б.
67. Л.Шентүрк, Ислам дініндегі харам және үлкен күнәлар. Анкара: 1998.-320б.
68. Дөндүрен Хамди. Делиллериле Ислам құқықы. Стамбул: 1983.-259б.
69. Бұл да сонда.
70. Әбу Зәһра. Мұхаммед, әл-Мұхадарат фил-Уакф. Мысыр: 1971.-326б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІНІҢ МАГИСТРАТУРАСЫ
Философия және ғылым методологиясы кафедрасы
Магистрлік диссертация
ИСЛАМ ДІНІНІҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ
Орындаушы:
әл-Фараби атындағы
ҚазҰУ-дің 2-курс
магистранты ... ... ... ... ... Ж.
Б.
филос.ғ.д., профессор
Философия және ғылым
методологиясы
кафедрасының меңгерушісі,
философия ғылымдарының
докторы, профессор
Байтенова Н.Ж.
Қорғауға жіберілді: “ ” 2007 ... ... ... ... ДІНИ ТӘРБИЕНІҢ МӘН-МАҒЫНАСЫ
1.1. Тәрбие: оның мәні және қоғамдағы атқаратын ролі ... Діни ... ... ... 19
2-ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДА ИМАНДЫЛЫҚ ТҰРҒЫСЫНДА
ТӘРБИЕЛЕУДІҢ МАҢЫЗЫ
2.1. Қазіргі Қазақстандағы исламдық тәрбиенің ролі ................
67
2.2. Қазақстандағы исламдық тәрбиенің ролін
жетілдірудің ... ... ... ... ... 109
КІРІСПЕ
Нұрсұлтан Назарбаев:
«Біз барлық діндердің тең құқылығына
кепілдік ... және ... ... ... ... басқа да әлемдік және
дәстүрлі ... озық ... әрі ... ... осы ... мемлекет орнатамыз».
Зерттеу тақырыбының өзектілігі
Тәрбие – толассыз, ол үнемі толықтырып, ... ... ... Халықтық
педагогика арқылы жеткіншектерге имандылық тәрбиесін беру - ... ... ... ... бірі ... даусыз. Сондықтан да, тарихқа көз салып
қарар болсақ, дүние жүзінің түкпір-түкпірінде жастардың тәрбиесіне ерекше
мән бергенін ... ... Осы ... ... ... ... ... сарп еткен. Соның нәтижесінде әр түрлі құқықтар, ... ... ... ... ... еңбек етілсе де, көбінесе жастар
тәрбиесі өз дәрежесінде ... оңды ... бере ... келеді.
Бала тәрбиесіне ата-анамен қатар, қоршаған орта, әрбір жеке адам өзін
тәрбиеші ретінде сезініп, өз ... ... ... адам ... елеулі орын алатындығы мәлім. Атамыз қазақ
«Бала тәрбиесі ... деп ... сәби ... ... білдірген.
Сондай-ақ «Ел болам десең бесігіңді түзе» деп айтуында да ... мән ... ... ... ... сол ... мен ... тәрбиесіне
байланысты. Тәрбие жақсы болса, қоғам да бейбіт болары сөзсіз. Сондықтан
тәрбие ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде қайта
көзбен бір шолып өтудің ... ... ... ... Ислам діні қандай дін?! – деген сұраққа ... ... ... екі ... де ... ... Хақ дін. Онда құлшылықта,
мәдениетте, ... ... ... ... ... Өйткені ол - Жаратушы ... адам ... ... мұң-
мұқтаждықтарына жауап беретін жалғыз дін. Бұны, осы ... ... ... айтып отырғанымыз жоқ. Бұл сөзімізді осы зерттеу
жұмысымызда жан-жақты зерттеп дәлелдедуге тырысып бағамыз.
Бізді ... ... әрі ... де ... ... ол ... де ... біледі. Яғни қандай нәрседен әсерленіп, не ... ... ... ... де ... Тағала. Сондықтан оның адамзат баласы
үшін түсірген әмір мен ... ... ... ... ... ала отырып,
сіздерге иман мен Ислам шарттарын үйретудегі жастарға берерлік тәрбиесін
мән-маңызын егжей-тегжейлі ... да ... ... ... ... халықта «иман жүзді адам» ... ұғым бар. ... бір ... – әдептілік. Адамгершіліктің мәнін беретін барлық
моральдық қасиеттер ... ... - ... әдептілікті
көрсететін мәнге ие болады. Үлкенге ізет көрсету, кішіге өнегелі болу ... ... Осы әдеп пен иман ... ... ... бен ғалымдарымыз, Абай, Алтынсарин және ... ... өз ... тәлім-тәрбие туралы насихаттаған. Профессор Жарықбаев К.Б.
айтуынша: «Әдеп – ... ... Қай ... өмір ... де, оның
өзіндік ереже, тәртіп заңдары болады. Ал, әдеп ... ... ... көрнекті ғалымдардың пікірі осылай. Ал енді бұл ... ... ... ... ... тек қазақ, орыс тілдеріндегі еңбектерді
ғана емес, сонымен бірге өзге түрік, араб ... ... ... ... Неге ... Ислам әлеміндегі ғылым мен білімнің
дамуында араб, ... ... сол ... ғалымдарының еңбегі атап
айтарлықтай мәні зор.
Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеті
1. Қоғамдағы діни тәрбиенің мән-мағынасын ... ашып ... ... хадистердегі ғылыми мәліметтерді аша білу.
2. Ислам тарихындағы мұсылман мемлекеттерінің діни тәрбиесін зерттеп,
зерделеу. Олардың бұрынғысы мен ... ... ... ... діни тәрбие арқылы жеткен жетістіктері мен ... ... ... ... ... ... ... әсіресе дін жөнінде тәй-тәй басып келе жатқан қазіргі таңда,
ежелде мәдениетте үстем болған мұсылман ... ... ... ... мол. Міне сол тәжірбиелер бізге ауадай қажет-
ақ. Елімізде діни тұрғыдағы, әсіресе Ислам діні жайында, атап ... ... ... және мәдениеттілігі жөніндегі мәліметтер жоқтың
қасы. Міне бұл зерттеу жұмысының да ... ... сол ... дінінің тәлім-
тәрбиесімен, мәдени құндылықтарын зерттеп, оны көпшіліктің ... ... ... ... мен пайғамбар хадистерінің осы ғылымддардың негізі
екенін дәлелдеп көрсету.
Жұмыстың зерттеу объектісі
Бұл ... ... - өз ... ... ... ... қол ... үшін белігілі бір объектіні зерттеп, сол ... ... ... ... ... да, ... ғылыми ғылыми
жұмыстың басты объектісі – Ислам дініндегі тәрбие ұғымы, оның жалпы қоғамға
тигізер пайдалары мен атқарар қызметі болып ... Бұл ... ... ... шығу тегі, мән-мағынасы, дін-Исламда алатын орнына кеңінен
назар ... ... ... Ислам дінінің тәрбиелік құндылықтары әрбір саналы адамның түйсігіне
түсінікті тілмен, ... ... ... ... ... келтіре
отырып жеткізілді.
2. Мұсылман шығыс ғалымдардың тәрбие жөніндегі орнын, әртүрлі шет елді
көрнекті ғалымдарының тілімен олардың ... зор ... ... ... исламдық тәрбиенің негізгі ерекшеліктері, түп
қазығы осы мұсылман елдіріндегі исламдық тәрбиенің алатын орны ... ... ... ... тәрбие жөніндегі қызықты әрі нақты
мәліметтерден келтірілді.
Зерттеудің методологиялық негіздемесі
Аталған тақырыптың зерттелуі барысында жалпы ғылымдағы және де ... ... ... ... ... Атап айтатын болсақ,
тәрбие сөзін талдау кезінде теологиялық әдіс, тарихи-салыстырмалы әдістен;
ал Құран мәтіндерін талдау кезінде герменевтикалық ... ... осы ... ... аналогиялық, диалектикалық,
феноменологиялық, ... ... ... орын
беріледі.
Ғылыми жұмыстың теориялық және практикалық ... ... ... өз ... ... ... ... деректер мен дәйектер, дінтанудың, мәдениет ... ... өз ... ... сөзсіз. Магистірлік диссертация
жұмысының материалдары мен ... ... ... оқу орындарында
өтетін дінтану, мәдениеттану, шығыстану сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... құрылымы мен қысқаша мазмұны
Бұл ғылыми жұмыс әдеттегідей: кіріспеден, екі тараудан, әр ... ... ... ... ... ... жалпы алғанда
113 беттен құралады.
1-ТАРАУ. ҚОҒАМДАҒЫ ДІНИ ТӘРБИЕНІҢ МӘН-МАҢЫЗЫ.
1.1. ... оның мәні және ... ... ... ... жөніндегі қағидалар қашан да халқымыздың өлең-
жырларынан, тапқыр, шешендік сөздерінен, ауыз әдебиеті үлгілерінен, ... ... орын алып ... арын ойлайды , надан дүниеге тоймайды »,«Ақыл қайрат білімді
тең ұстаған – зор ... ... ... ... өмір ... ... ... ұл-білім іздер, ақылсыз ұл-шылым іздер». Осындай
адамгершілікке, имандылыққа ... ... ... ... өте көп. ... тон, ... кен». «Бос өткізу өмірді-ақымаққа
көңілді», «Ойға-терең бол, өсекке-керең бол».
Халық ... ... ... кете ... Бабалар сөздеріне
жөрегінің төрінен орын беріп, халқын, ұлтын сүйген, ана сүтінің құдіретене
бас ... ... жан өз ... ... ... ділін қадірлеп қастерлеумен
қатар, мейірбан жүректі, жайдары жанды, жібек ... таза ... ... ... ... ... ... оның нағыз ел азаматына
айналғаны.
Ислам әлемі мен дініміздегі аса көрнекті қайраткер, әрі ғұлама хазіреті
Әли ... ... ... ... ... асқан байлық жоқ,
тербиеден асқан мұра жоқ, кеңестен ... ... ... - ... екен.
Қазіргі кездегі әке-шешесін, ата-әжесін, туған баласын тастап кету,
жетімсірету ... ... етек ... себепші және арақ ішу, есірткі
шегу, зорлық-зомбылық, ұрлық жасау сияқты ... ... ие ... бар екені рас.Әдептен алыс,жан баласына әрі жат, әрі жағымсыз
қылықтарды бойына сіңірген адам ... ... де ... ... өмір ... ... ... әкелер әлегі,қаупі де зор. «Құдайдан
қорықпағаннан қорық»,- дейді дана халқымыз. Иманнан жұрдай кісінің қоғамға
да ... ... ... ... да тәрбиенің маңызы орасан зор. Тәрбие бесіктегі ... ... ... ... ... ... болғанда ғана, адамдық
қасиетің пайда болып, өмірдегі роліңді біле аласың. ... ... бірі ... Момышұлы: «Тәртіпсіз ел болмайды. ... құл ... деп ... ... ашып ... Біздің
аталарымыз да тәрбиенің негізгі мақсатын дап болып, өз ... ... ... танытады. Бұлай дейтін себебіміз атадан қалған ұлағатты
сөздердің түп төркіні осындай тұжырымға ... ... ... ... мына сөзбен өрнектеген: «Әдепті бала арлы бала,
әдепсіз бала сорлы бала». Міне мұнда тәрбиеге ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейге көтеріп отыр. Бізді
тәрбиені ар-намыспен байланыстыра отырып, негізгі мақсатқа ... ... ... ... ... адамдықты ту етіп ұстайтын қанша арыстай
ағаларымыз болашақ буын өкілдеріне өшпестей із қалдырған.
Дүние жүзіндегі бүкіл ... ... ... ... әр ... ... әдіс ... қалдырған. Мысалға, Хиндуларда ең үлкен тәрбие денеге
емес, рұхқа ... ... ... адамның өлуі, дүниеден арылып
Нирванаға қауышуы ең ... ... ... ... ... ... ұзақ болу, қоғамға жақсы адам үлгісін ... ... ... бұл ... ... тек ... шектеп дүние өміріне маңыз
бермеуі, нәпсінен, бүкіл арман және қажеттіліктерінен алыс ... ... ... ... ... ... тәрбие сөзінің үш түрлы түбірін кездестіруге болады.
1. Раба – ... ... ... ... ... Рум ... ... Раба етістігі, осы мағынада.
2. Раба – ярби: (нәшә), болу пайда болу, бала өсіру, асырау, тәрбиелеу
деген мағыналарға ... Раба – ... ... ... ... жауапкершілікке алу,
тәрбиелеу деген мағыналарға келеді.
Раб сөзі, тәрбиелеуші, реттеуші, нығмет беруші деген мағынадағы Аллаһ
Тағаланың есімдерінің бірі. Бұл сөз ... 965 рет ... ... ... ... 5-аятында да бар. Құранда ең көп айтылатын, яғни
Аллаһ сөзі 2799 рет айтылса, екінші орында Раб сөзі ... ... ... ... ... ... да, ... сөзінің орнына
қолданылады. Сондықтан Құрандағы мағынасы осыны меңзейді. Негізгі мағынада
қолданар болсақ бүткіл ... ... ... ... анық ... ... әрі соңғы жаратушы, барша әлемді жоқтан бар қылған, Аллаһ
Тағала үшін қолданылады.
Сонымен тәрбие сөзі ... ... ... тоқталсақ болады:
1. Тәрбие іс-тәжірбие білімі, өзіне тән зерттеу жолы бар.
2. Ең ұлы тәрбиеші Аллаһ Тағала.
3. Тәрбиеге, мақсат пен нысанаға жету үшін ... ... бар. ... ... ... беру ... де ... отырады.
4. Оның негізгі қайнар бұлағы Аллаһ Тағалаға тірелуі тиіс. [1]., ... ... ... ... ... десек те болады.
«Алдыңғы буын өкілдерінің кейінгі өкілдеріне ілім-білім мен пікірлерін
үйретуі» деп ... да ... Хз. ... ... ... қарастырар болсақ, тәблиғ
және тұрғызу (аяқтандыру) деген мағыналарға келеді. Осылайша тәрбиенің ... де ... ... болады. Басқару, мұғалімдікке де келеді. Таблиғ,
оқу мен тәрбиені ... ... Хз. ... «Мен ... ... үшін жіберілдім» деп айтуына қарағанда ... ... ... ... ... [2]., 89-б.
Таблиғ жайында ғалымдар былай дейді:
Имам Ағзам (ө.150) Тәрбие тұлғаны тәрбие ететін немесе бұзатын нәрсені
білуді ... ... ... бұл ... былай деген: «Тәрбие тірекке ұқсайды. Аллаһ ол
арқылы ақылды кемелдендіреді. Тәрбие әсемдік, ұрпағын ... ... ... ... ... ... ... зейінді алатын нәрсе Тәрбие болса, білім мен үкім беру
жүйелерін ... ... Ибни Сина ... ... да бір ... айналдырғанша қысқа әрі ұзақ уақыт қайталау» деп анықтама берген.
Атақты тәпсірші, Бейзауи болса, тәрбиені, «Бір нәрсені ... ... ... ... деп ... [3]., ... Ислами тәрбие, Ислами қағидаларға лайық түрде адам пікірінің ... мен ... ... ... ... мен ақыретте бақытқа
жететін нағыз адамды тәрбиелеу өнері деп айтылады.
Өмірде адам ... ... ... өмір бойы азығы болатын, асыл
екі қазынасы бар. Оның біріншісі –материалдық байлық (тән ... ...... ... (жан ... Жан ... адам ... жан қуатын
арттырады. Жан азығының негізі - Иман (сенім) Имам ... ... ... - оте ... ... Ол олем, адам, күдай, алла туралм ғана айтылган
көзкарас ... ... ... ... ... росімдер,
достүрлер, когамдмк өмірдін күрамдас болігіне ... зан, сот, ... ... деуге болады.
Ислам дінінің уағыздары тек бір ұлтқа немесе мұсылман халыктарына ғана
емес, ... ... ... ... Сонымен бірге Құранның өзінде
айтылғандай «Дінде зорлау жок» (42, 12), деп ... ... ... ... 256 ... (2-256); ... ... (Бұл сүреден біз, дінге ... жок, оған ... ... ойы, білімі, сенімі, ақылымсн илануы керек
деген түсінікті көреміз. Ислам діні, азғындықты баса ... ... ... ... зиян ... айта ... туралык, әділдік
істеген дұрыс деп көрсетті. Біздің де айтайын деп ... ... ... ... ... бағындыру, сана-сезімін, дүмиетанымын діни
тұрғыдан қалыптастыру емес, өмірге керекті тәрбиелік мәні бар ... ... ... ... сол түрғыда дұрыс іске асыру. Ол –
білім, көркем мінез-құлық, ... ... ... ... т.б. қасиеттерді қалыптастыратын дін. Бұны Бақара сүресінің
251-і аятында жазылған «Алла (Т) адам ... ... бірі ... ... ... еді. ... бүкіл әлемге кеңшілік иесі» (42,41). ... ... ... ... ... бұл сүреде күнделікті ата-ананың
бір-біріңе қайырымды болыңдар, деп айтатын ақынының ... ... ... беті кең, оған барлық адамдар сияды бір-біріңді қорғап-қолдап жүру
керектігін айтады. Солай дей ... осы ... 263-і ... ... ... ... ... бұлдану, кейіту араласқан садақадан жаксы» (42,
44), деп ескерткен. Біреуге жақсылық жасасаң оған ... ... ... ... сөз ... ... бол, ... бірге адамдар бір-
біріне кешірімді болғаны дүрыс деп уағыздаған.
Құран ... ... ... ... ... деп ... ... Әрине, діни түсінікке толы бұл кітаптан, ... ... ... ... ... ... ереже, уағыздарды көруге болады.
Ислам дінін зерттеуші ғалым Меһмет Соймсн «Ислам ... ең ... ... ... ... және ереже діні». «...сенім бойынша өмір
сүру діні...» дейді. Осы ойды белгілі тарихшы, ... С.Б. ... дін ... ... болуға , екі жүзді ... ... ... Сонымен қоса өтірік айтпауға, ұрлық жасамауға, темекі тартпауға, ата-
ананы кадірлеугс, арақ ... ... таза ... ... ... өлген адамды кадірлеп-кастерлеп қоюға шақырады» (21, 95) деп
жалғастырады. [5]., 21-б.
Тілі басқа болғанымен, діні бір ... ... ... ... ... тәртібі жазылған жазба ескерткіш - ... ... ... ... ... ғана оқылатын аяттар жинақталған. Кітап деген түсінік
кең тараған, бірақ ол қате. «Тірі жүрген адамдарға оқылатын бір ... ... ... деп ... ... ... ... Расында да,
өсиет уағыздарға толы ,үлкен тәрбиелік мәні, бар аса құнды ... ... ... ... ... ... ... емес пе? Құран араб тілінен
аударғанда «оку» дегем ... ... Аты ... ... ілім,
білімге шақырып тұрған Құран 114 сүреден тұрады. Ал сүрелер аяттардан
тұрады. ... ... ... ... ... түрі аят) ... құбылыс» немесе «көрініс»-деген мағына береді деп түсіндірген. Ал,
Л.З. Рүстемов, «айәт» - «белгі», «ғажайып», «құранның өлең сөзі»- ... деп ... ... ... барлығы окырман кауымды,
адамзат баласын тек жақсылыққа, ілімге, білімге шакырады. Сөзіміз дәлелді
болу үшін ... ... ден ... ... ... 48-ші ... үшіп ... араша түсе алмайтын, ешкімнің кайырымы кабмл болмайтын,
ешкімнің болауы етілмейтін жөне оларға жөрдем болмайтын күннсм ... 8). ... ... ... карасак, калайша керемет, орынды айтылған.
Бір ауыз сөзбен, ғұлама тарихты, ... ашып тұр. ... ... ... ... ... мейірімді, ақ ниетті
болмаса, адам баласының басына қатер төнетінін айта келіп ... ... есте ... содан қоркыңдар деп ескертеді. Кұран Кәрімде адамның
жанына қас қылуға, оның рухани құқтарына ... ... ... салынған.
Мысалы: «Ьіреудін намысына, абыройына, адамгершілігіне дақ түсірстін
бейнеде ойнау, мазақтау, ... ... ... ... жала ... ісгеу, өсек айтуға тұжырымды түрде тыйым ... (42, ... ... іске карсылык көрсеткен. [6]., 310-б.
Әрине, Құран сияқты өте күрделі шығарманы окып тусіну, оңай ... ... сөзі ... ... ... ... шежіре Оны түсіндіріп, ... ... атап ... ... тарихшы, филолог, философ
т.б. мамандардың міндеті. Құранның тәрбиеге байланысгы сүрелеріне тоқтала
кетейік: Кұран ең тура ... ... деп ... Ісра (9) ... ... және ... туралы Ниса (58) сүресінде «Адамдар
арасында билік айтканда әділ болу, ... ... ... ... несіне
кайтару» туралы айтылса, Әнфал (27) сүресінде иманды адамдарға « Өздеріне -
аманат еткендерге, біле тұрып, ... ... (43, 74) деп ... ... биде ... жок, ... биде иман ... деп әділдікті
шешіп беретін билерге жоғары баға беруінің төркіні Құран сөзінен көрініп
тұр. Мүминун (8) ... ... ... ... ... уәделерін
корғаушылар» (43, 292), ал, Мағарыж (32) сүресінде «...берген уәделеріне
қиянат кылмайды», деп, мусылман дініне ... ... ... ... алал
екеніне токталады, сомымен катар жақсылар мен ... ... ... (200, 202, 204, 207); ... ... 14); ... (5-12);
Бәийіна (6-8) аяттарында айтылады. Ар сактау туралы, Фуркам ... ... тным ... ... ... ... қам гокпсйді. тима
жаслмайды» (-43, 313) дслінгеи. Осы сүресінің 67-ші ... ... ... ... ... жасамайлы, өз ... ... деп ... ... ... ... бармайды, әрі ісін
акылмем ойлап, сенімімеп сезіп, ... ... ... ... ... ... ... етіп бағыну туралы, Ісра (23—25), Ғанкәбүт (8), ... ... ... (15); Бала ... туралы: Бакара (223), Кейф (45). Әнфау (28),
Таһа (123), Тағабүн (14, 15), Тахрим (6) сүрелерінде айтылады.Осылайша жеке-
жеке ... мен ... ... ... ... ... жіктеп, талдап көрсеткен. [7]., 157-б.
Қасиетті Құран Кәрім кітабында, адам баласын сорлататын да, ... да ... ... ... мәнсәпқорлық, өркөкіректік, өзін
басқадан жоғары санау - ... түп ... ... Біз ... тек ... ... ... керек, адамгершілікке, имандылыққа,
инабаттылыққа, еңбекке, т. б. тәрбиелейтін алғашкы ... ... ... жөн. Бұл тұрғыда, белгілі ғалым, ... ... ... ... ... ... үшін ... кереметтігі - дінн
сенімінде, ал зерттеуші ғалымдар үшін ... ... Жеке ... ... ... ... мазмұны мен мүмкіндігін және дүние ... ... ... ... тән» (49, 91), (орысшадан аударған Б.
Ж.) деген ойы ... ... ғана ... ... ... ... адамзаттың
өмір бойы азығы екенін дәлелдей түседі. Құран терең зерттеуді талап ететін
жазба ... Оның ... әр ... ... мән ... әр
мәселені жеке-жеке карастырып, оқып, біліп зерттгеуімізді заман талап
етеді. Әсіресе, ... ... ... алатын орны ерекше екеніне еш
күмән жок.
Қазақ халқының әдет-ғүрып, салт-дәстүрлерін зерттеуде Құран ең ... ... ... ... өмір ... XIV ғасырға жуық уақыт
өтіпті, осыған карамастан ол өз құндылығын жоғалтпаған, керісінше ... ... ... ... бір кезеңге ғана немесе аз ғана ... ... ... емес, ол мәңгі жасайтын мұсылмам халқының бәрі бірдей
мойыңдайтын заңы, жазба мұрасы. [8]., ... жолы - ... ... ... жолы ... оны ... ... болған адам еш күмән келтірмейді. Құранның білімге ең тура ... біз ... ... сүре аяттарынан көреміз. Зүмәр (9,
10) сүресінде: «Білгендер мем білмегендер тең бе? Де, шын ... ... ғана үміт ала ... (42, 459). ... ... ... істегендерге
жақсылық бар» деп, тек ақылды адамдар білімді, білгір болатынын айта
отырып, тіршілікте ... ... ... ізгі ... ... ... ... Н.Өсерұлы Құранның мақсаты: «...ерте ... ... ... ... табынушылықты түбірімен копарып жоқ ету,
олардың имандылық қасиеттерін оятып, ... ... ... мен ... ... ... сол секілді яһудейлердіц дініне
карсы тұру, Алла тағаланың өзі сүйген құлдарын адастырмай тура жолға ... (62. 6) - ... ... дінінің уағыздары мен ... ... ... жолы ... жолы, адам баласын жамандықтан құтқаратын тура
жол, дүние жүзінде ең ықпалды, қадірлі өсиет, білім жолы. Тағы да ... ... ... ... (11), «Әй иман ... ... ... беріңдер» делінсе ашылыңдар. Алла да сендерге
кеңшілік етеді. Ал және ... ... ... ... Алла ... ... иман ... ғылым бергенлердің дәрежелерін
көтереді .. (42. 543), деп. ... ... ... ... қасиетінің
бірін кереміз. Сондай-ақ Ғалак (I —5) ... ... ол ... жіберген алғашқы аят. Оку аса ардақты деп келтірген . Құранның
алам баласын дұрыс ... ... ... былай көрсеткен «Құран
кәрім адам ... ... ... да, ... рухани бүкіл мұң-мұқтаждарына
жеткілікті. Құран: бір сәуле, нұр, білім және туралық бұлағы» (5.1, ... ... ... ... өмір сүру және белсенді түрдс дұрыс
істеу діні» (53, 23), дей ... ... және ... ... ... анықтай түседі.
Құраннан кейінгі касиетті кітап - Мұхаммед ... ... ... - ... Бұл кітапта да, мұсылманшылыққа,
имандылыққа,білімге, ... ... ... ... Әсіресе, имандылықа үлкен мән беріліп, адамзат баласын ... ... ... құтқарылатын, көркем мінез-құлыққа
тәрбиелейтін иманды адам болуға шақырады. Хадистер алғашқы кезде ... ... ... ... ... таралып жүр. «Мың бір хадис», Алтай
Халифтің «Таңдамалы Хадистер аудармасы», Раушановтың «Хадистері» (Мұхаммед
Пайғамбардың өзі ... ... һәм оның ... мен кызметі туралы). Оқу,
білім. ғылым - адам өмірінің, тіршілігінің мәні, мазмұны екенін ... анық ... [9]., ... лы: ... ... болса да білім алуға үмтылыңдар, неге дегенде
білім алуға әрекеттену - әрбір ... ... (58, 6), ... ... ... ... «Бір ... білім уйрену бір кеш бойы құлшылык
етуден жақсы, бір күн бойы дәріс алу - үш ай ... ... ... ... 7) - деп, ... ... дәріс тыңдауға шақырады ... ... ... ... ... отырып - ақыл-әдеп үйрету
керегін ... (58, 12), ... ... ... ... ... адамды сыйлау, адамның өзін-өзі сыйлауы принципімен үндесіп ... ... ... тәрбиеде кеңінен колданылатын «балаңды беске дейін
патшаңдай күт, он беске дейін қосшыңдай ... он ... ... құрдасыңдай
сыйла», деген халқымыздың даналык, сөзімен де ... Ал, мына ... мен ... ... ... кісі ... ақтарсын» (68,
106) - деп, білімнің тамыры ... ... оның ... алда ... ... ... Хадистерде ілім-білімді, біреумен ... ... ... ... үшін ... жан байлығын дамыту үшін, акыл-кеңес
берер - дана болу үшін, қоғамға, ұрпаққа, пайдасын тигізу үшін үйрену керек
деп, тамаша ... ... ... ... ... гүсінік енгізілген. Әсіресе Мүхаммед Пайғамбардың: «Өзімнен
кейінгі қалатын ұрпақтарымды ... үш ... ... ... құлы боп, жолдан таюдан.
Нәпсіқұмарлыққа салынып, лас істерге ұрынудан.
Ілім-біяімі бола тұрып, қараңгы-наданның ісін істеуден»
(58, 6), деген сөздері ... ... ... үшеуі де адам
корқатын іс. Бұл ... жат ... ... үрпағын халқымыз бұрыннан-ақ
сактандырған. Ар-ұятқа байланысты 13 Хадис берілген. Адамның ...... ... ... жоғары түрі, дей отырып
Хадисте «Құрре Ибн Ыяс разиаллаһу ғанһүдан: Пайғамбардың жанында ұяттан ... ... «Я, ... Ұят ... бе? - деп сұрады. Сонда
Хазірет майғамбар: ... ... ол ... ... — деп ... ... ... харамнан сақтану, жүрекке ие бола алмаса да
тілге ие болу ... ... ... ... ... ... ... (58,
7), деген екен. «Ұят тұрған жерде иман тұрады» — ... сөз ... ... ... ... әдеп те ... Адмнан ұят кетсе арсыз
болады. Арсыз адам әр нәрсеге ұрынады. Көрінгенге тіл тигізеді, ұятсыз адам
өзінде ар-ұят ... ... ... қорлаудан тартынбайды, деп
түсініктеме берген. Гылымхалдада «ар», «ұят» деген ұғымдарға жете ... ... ... ... ... бірі де ... ... дертке душар болған кісілер, ирадаларына ие бола алмайды. (ирада — ерік
деген ұғымда). [10]., 244-б.
Сондықтан олар, әр ... ... ... ... ... қорықпайды да адамнан ұялмайды. Олар әр түрлі адамгершілік
қасиеттерден қи сыпырылып ... да ең ... ... ... ... қолынан әр түрлі бұзақылық келеді. ... ... ... ... ... (53, ... деп налыйды! Осы
сөздерден арсыздық пен ұятсяздықты ... ... ... ... ... олардың адам баласына ... ... ... ... ... ... ... ойлылық), өте
өршелену, тым ... ... ... ... ... ... аманатқа киянат ету, ызақорлық, көрсе ... ... ... ... ... сияқты адамның рухани
дүниесін меңгеріп алатын ауырулардан тазару үшін: мықты, ... ... ие ... ... ... ұят, әдеп, туралык.
(әділеттілік), шыншылдық, сенімділік, және ... ... ... ... ... ... ... істеуге борышты рухани міндеттерден екендігін білуіміз керек»
(53, 113), деп түсіндірілген тағы бір хадисте. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың борышы. [11].,
231-б.
Қазақ өз перзентін арын сақтауға, ұяттылыкқа, ... ... ... «Ұят пен иман ... ... Егер бірі көтерілсе, екіншісі де
көтеріледі. Басқаша айтқанда бірі кетсе, екіншісі де ... (68, 27), ... ... ... тоқтала келіп, ұяттың иманнан екенін ескертіп, бірак
көп жағдайда дейді Қайкаус: «Шамдан тыс ұяңдық өзіне зиян ... ... ... ... ... әр ... қателесуіңе, себепкер болып,
бастаған ісіңе нұқсан келтіреді.
Жаман істерден, өтіріктен, қанағатсыздықтан ұял; тура сөз, ізгі ... ... ... ... ... ... деп, ... мақсатьн
орындай алмайды. Ұят - иманның жемісі дегендей, жарлылық, та ... (36, 26). ... ұят пем ... ар ... ... ... ... деп, көп нәрседен құр калма дегісі келеді ... ... ... ... ... өсиетнамасында. Сөзін аяқтай келе ол «қай
жерде ұялып, қай ... ... ... жөн, ... ... болса, соны
істеу қажет. Негізінде жақсылықтың бастапқы шарты - ... ... ( ... ... - ... ... - (36, 26), деп
тұжырымдайды. [12]., 76-б.
Тәрбие және ислам тәрбиесіне жалпы көзқарас:
Адам тумасынан ... ... ие ... ... ... ... ... арқылы дамиды. Ендеше адамның жақсы не жаман болып
өсуі тәрбиеге байланысты. Сондықтан да ... үшін ... адам ... ... ... та бұл айтуға оңай болғанымен іске асыру өте қиын.
Себебі уақыт, орта, ... ... өз ... тигізуде. Қазақ халқы соңғы
ғасырда тәрбиенің екі түрін басынан өткізді ... ... Оның ... ... ... ... тәрбие блса, екіншісі төңкерістен кейінгі
коммунистік тәрбие.Қазақтың ұлттық тәрбиесі негізінде ислам ... ... ... жолы ... ... да олар ... ... құндылықтардан жоғары қойған.
Ал коммуистік тәрбие болса атеистік саясат жүргізіп, ... ... ... деп, ... ... ... құндылықтан жоғары
қойып келеді. Соның кесірінен адамдар құдайға да ... ... да ... ... мақсат тіршілікке, ішіп жеп бұл дүниенің рахатын көріп қалу
деп ұқты. ... ... ... ... имандылық жолынан тайдырып, моральдық
азғындыққа алып келді.
XX ғасыр адамзат үшін ғылым техниканың дамуы, ... ... ... ... ... ... ... та дамуды тек ғылыми
жетістік деп ойлауымыз қате. ... даму бұл ... ... ... және ... пен ... Сондықтан да
тәрбие мәселесі тек мемлекетімізде емес, бүкіл ... ... ең ... бірі ... ... [13]., ... бұл мақаламда тәрбиенің қыр-сырларын және ... ... ... ... еттім. Ислам діні қазіргі таңда тәлім-
тәрбие адамдардың бір-бірімен байланыстарының негізі болып ... ... діні ... емес дамуды мақсат етеді. Шынайы даму иман ... Иман тек қана ... ... ... ... иман жақсы
ғамалдарды қажет еттіреді. Егер де адамның ... ... ... ... ... ... жемісі болған жақсы ғамалдар да соншалықты көп ... ... ... ... ... өзіне сеніп жақсы ғамал
жасағандардың құтылатындығын және жақсылыққа бөленетіндігін айтады.
Әуелі тәрбие сөзінің анықтамасы мен ... ... ... ... ... сөзі “раб”, “риба” сөздерінен шыққан. Бала өсіру, асырау,
арттыру, көбейту, тәрбиелеу, ... ... ... ... ... ... ... “Раб” сөзі тәрбиелеуші, реттеуші, нығмет беруші
деген мағынадағы Аллаһ тағаланың есімдерінің бірі. Бұл сөз Құранда 965 ... ... ... білушінің білмейтінге үйретуі десек те болады.
Тәрбиені, ... буын ... ... буын ... ілім ... ... деп ... да бар. Тәрбиені Мухаммед пайғамбар
тұрғысынан алып қарайтын ... ... ... ... ... келеді.Мухаммед пайғамбардың “мен көркем мінезді
толықтыру үшін жіберілдім” деп айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... [14]., 34-б.
Атақты неміс философы Гегель тәрбиенің мақсатын жақсы азамат өсіру деп
тұжырымға келсе, Джон Девид тәрбиенің мақсатын адамдарды ... ... деп ... ... ... Байзауи болса тәрбиені “бір
нәрсені бірте бірте ... ... ... ... деп ... дінінде тәрбиенің мақсатын төмендегідей түсіндіреді. Бақара сүресі
201 ... “Эй ... ... бұл ... де және ... ... бөле және тозақтың азабынан сақтайгөр” делінеді. Бұл аятқа
қарайтын болсақ ислам дінінің мақсаты адамды ... адам ету, шын ... ... шын ... апару болып табылады.
Дүние жүзіндегі бүкіл діндер адамзатқа тәрбиеге қатысты әр түрлі ойлар
мен әдіс ... ... ... , Хиндуларда ең үлкен тәрбие денеге
емес рұхқа ... ... ... ... ... дүниеден арылып
Нирванаға қауышуы ең үлкен бақыт болып саналады. Олардың бұл әдістері тек
руханиятпен шектеп дүние өміріне ... ... ... ... ... ... алыс болуы тәрбиенің мақсатына кедергі болатын еді.
Осылайша тәрбие өз мақсатына ... ... ... ... кәмілдікке жеткізу түсінігі тайпаларда түрліше көріне бастады.
Мысалға Римдіктерде қиыншылықтарға шыдаған батыр әскер ... ... дене ... және ... ... негізгі мақсаты еді.
Яхудилерде қасиеттілігі бар адам кәмілділікті білдірген. Тәурат балалардың
қолынан ... ... ... ... ... балаларға
үйрететін кітабы болып, “балаларды бір қол менжазалап екі қол мен ... ... ... Ежелгі түріктерде тәрбиенің негізі дін еді. Олардың
алғашқы діні будда болған. Бұл ... ... ... әр уақыт
қасиеттілікті ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... басқаладың сенімін мазақтап қорламау еді. Сондықтан
да олар қонақ сүйгіш барлыққа бірдей құрметте болатын еді.
Иранның ежелгі діні ... діні ... ... ... де сол дінге
негізделген. Жақсылық Құдайы-Хурмуз, жамандық Құдайы-Ахирман деп ... ... жету үшін ... ... ... ... [15]., ... мен Азия терең қараңғылыққа батқан ... ... ... күн сияқты дүниеге келді. Құран Кәрим адамдарға ... ... ... ... мен ... ... ... тәрбие
ислам дінінің негізін құрады. Жалғыз жаратушысына ықыласпен құлшылық,
жаратылысқа Аллаһ үшін ... ету бұл ... ... ерекшелігі болды.
Ислам ғалымдары тәрбиені екіге бөліп қарастырған. Жалпы және ... Жеке ... бұл ... ... ... ... ... адамдарға
үйретілген сенімдер әдемі іс-әрекеттер арқылы жүзеге асады. Пайғамбарлар
дәрігер ... ... ... айта ... ... игіліктер
арқылы емдейді. Ал жалпы тәрбие болса ... ең ... ... ең үлкен болмысына дейін құдірет иесінің қолы мен ... ... ... ... мәжбүрлілік болса жеке тәрбиеде қалау
мен ерік бар. ... ... ... Құранда ясин сүресінің ең ... ... ... ... ол бір ... ... бол ... сол сәтте
болады. Бүкіл нәрсе оның қол астында. Өмірді де өлімді де жаратқан сол. Еш
бір нәрсе оның ... ... ... ... ... ... тәрбиеде таңдау құқығы бар. [16]., 213-б.
Ислам тәрбиесінің ... ... ... және ... болып табылады. Құран
мұсылмандардың қасиетті кітабы, шариғаттың ... ... ... ... ... адам ... жан тәнін кірден арылтып, рухына
ғайыптық қанат тағып, жаннатқа лайық ету. ... ... ... адам ... бұл ... де ... ұқсас. Шығыс және батыс
зерттеушілері Құранды дүниежүзілік мәдениетте ... ... ... Пайғамбарымызға жиырма үш жыл бойы түскен Құранды ... ... ... ... ... Құран адамдарды татулыққа,
ізгілікке теңдікке ... ... ... ... шақырып,
жамандықтардан тиым салады. Құран адамгершілікті, ... ... ... және ... ... адал еңбек етумен жақсы өмір ... ... ... ... қарай отырып адамның рухани кәмілденуіне
қаншалықты маңызы бар екендігін көруге болады.
Баршамызға ... ... адам ... ... ... болады.
Коммунистік тәрбие кезінде, білімді кісі тек дінсіз болу керек, ... ... ... ... ... бос ... түсінеді деп келінді.
Алайда ислам мұсылмандарды дамуға білім алуға әмір етеді. Өйткені жеке адам
және қоғам білімменен кәмілдікке ... ... ... ... ... ... 9 ... былай делінеді: “Білетіндер мен білмейтіндер еш
уақытта бір бола ма? Шындығында ақыл ... ғана ... ... Исламда
адам ақылының дамуына қатты көңіл береді. Ғылым және ... ... ... ... ... ақылға сүйенетін дін ... Шын ... де ... е бір ... ... ... ... Еліктеу арқылы сенуге жол бермейді. Бұған Құранда 250 жерде
“Ақылдарыңды ... ма?, ... ма?” деп ... ... Аллаһқа сенуді екіге бөліп қарастырған.Тахқиқи иман және тақлиди
иман. Тахқиқи иман дегеніміз әр бір нәрсенің ақиқатын ... ... ... ... және оған сену. Құранда сондай сөзге құлақ ... ... ең ... ... Міне ... ... өздерін тура жолға
салғандар. Ал, іне ... ақыл ... Бұл ... нәтижесінде әр бір пікірді
ойлап, түсініп кейін оларға амал еткендер, міне ... ... ... ... ... ... шығады. Әрине ілім ақыл жәрдемімен жүзеге ... да ... ... мән ... оның үлкен нығмет екендігі
айтылады. [17]., 241-б.
Сонымен қатар Құранда адамдарға тек діни ғылымдарды ған ... ... ... ... да ... үйренуді әмір етеді. Құран әдеп, ахлақ,
этика ... ... ... ... дмуымен ілгерілеуінде
адамның жек мінез-құлықтары маңызды рол ... ... ... ... әр бір ... мінез-құлықты азаматтың қоғамға қаншалықты пайдасы
болса, ... ... адам ... одан да көп ... ... ... пайғамбардан исламның не екендігі сұралғанда “ислам
көркем ... деп ... ... Ислам дінінің негізі де осы болып табылады.
Қазір жыл ... ... ... ... ... Алла ... құлшылық
етушілер де, әр жұма күні өмірден өткен ... мен ... мен ... ... ... ... ... да
көбейе түсуде. Айт жұма күндерінде келетіндердің көптігі соншалық, олар
мешіттердің іші мен ауласына да сыймай, ... ... ... ... ... ... ... санап, бет сыйпап бата жасаудың
өзіне салқын қарайтын кейбір бауырларымыз қазір мешітте ... ... ... бір шама ... ... ... ... шыққан соң оқимын
деушілер бүгінде Аллаға деген құлшылықты халқымыздың «жас ... ... ... ... ... », -деген нақыл сөзін ерте ұғынып,неғұрлым
ерте бастаса, соғұрлым көп ... ... көзі ... ... ... 70 жыл бойы ... бас қатырған, Құдайға
қарсы қоғамның идеологиясымен суырылған,замандастарымыздың және ... ...... өз діні ... ... ... көп. «Көп ... өзі адасумен қатар, басқаны да шатастырып
жүргені де жетерлік. [18]., ... ... күн ... жақсы ортақ, тіліміз, дініміз отақ. Ақыл құсымызды
тал түсте адаспай аспандатуымыз азаматтыққа сын. ... ... ... жүрегі таза, мейірімді жан. Ол рухы күшті, ... ... ақыл ... бай, ... және ... ... Әли (р.а.) өз хикметтерінде: «Ғылым-қымбат ... ... мен ... ... ой-пікірі-жарқыраған шарайна»,-деген.
Халқымыз ерте кезде ақ әдепті ... ... ... ... қай ... қаласында болсын қазақ ұлдары мен қыздарының
өне бойынан әдептілік қасиеттері байқалып тұрған және қазір де солай.
Тәрбие процесінің мәні және ... ... ... ... ... Ең ... оның ... бағытталған ықпалын көптеген жағдайларға байланысты қиындай
түсетін өте күрделі диалектикалық сипатының болуы.
Тәрбиенің мақсатқа бағытталған ... ... ... ... ... бала ... ... көше, ресми емес топтар т. с. с)
табиғатына үйлеспеуі, әр ... ... тән ... бір ... мен ... ... мен талғамдарының болуы. Сондықтан
оқушының ішкі рухани жан дүниесін ашудың қиындығы ... ... ... ... ... ... біле бермейді) бір педагогикалық ықпал
нәтижесінің әр түрлілігінен, баланың қоғамдық мәнінен, өзіне тән әрекеті
снпатынан ... ... [19]., ... ... ... өзі ... ... ішкі
жағдайдың (субъективті) игілігіне айналатын адам санасының ... ... ... ... ... ... ... мәні дамудың қай ... ... ... ... ... қоғамдық мәнінің қалыптасуында, оның осы жағдайлардағы
нақты орны, катынасы жәнс сол жағдайлардағы іс-әрекетінің сипаты ... ... Бұл ... ... жағдайы деп аталып кеткен. Тәрбие
процесінде адамның ... ... ... ... күші ... ... ... тән. Олар сыртқы және ішкі қарама-
қайшылықтар болуы мүмкін.
Сыртқы қарама-қайшылықтар қоғамда объективті белгіленген ережелер ... ... ... тәртібі арасындағы үйлеспеуден көрінеді. Көп
жағдайда оқушы өз ... мен ... ... ... ... ... ... болады. Сыртқы қарама-қайшылыққа оқушының өзіне
қойылатын талап пен нақты тәртібінің арақатынасы да жатады. ... ... ... ... ... деген талап қойылғанымен, бастауыш сынып
оқушысы бұл талапты орындауға әлі дайын ... Ішкі ... ... мен оны ... ... ... ... Адамның
қоғамдық мәнінің дамуындағы негізгі көздерінің бірі қажеттіліктер ... ... ... ... қарама-қайшылық болып табылады.
Қарама-қайшылықтың әртүрлі сатыларынан өтіп, адамның қоғамдық мәні ... жаңа ... ... яғни жана ... ... шешу ... ие ... Іс-әрекет пен тәртіптің жетілген
тәсілдерін меңгереді. [20]., ... ... ... ... ... ... маңызды сапаларын
қалыптастыруға, оның қоғамға, адамдарға, өзді-өзінің қатынастарын ... ... ... ... бағытталады. Адамның қоғамдық, мәнінің,
өмірдің түрлі жақтарына қатынасының жүйесі неғұрлым ... кең ... оның ... ... ... ... бай ... Тәрбиенің
мәні-адамның қоғамдық мазмұнын әлеуметтендіріп, оның ұжыммен және қоғаммен
практикалық қатынастарының жүйесін құру. Өзінің табиғаты жағынан ... ... ... ... ... ... шешуді
қамтиды:
Педагогикалық жағдайлардың, тәрбиелік әсерлердің ... ... ... ... Сөйтіп, оқушылар тәрбиелілігінің деңгейін
анықтауды, оның қоғамдық мәні мен ... ... ... ... ... ... және ... оны шешудің жолдарын
анықтауды, тәрбиенің құралдары мен әдістерін таңдай білуді т. б. ... ... ... құру және ... ... Бұл ... мазмұны
жағынан педагогикалық іс-әрекетті пайдалы бөліктерге және ... ... ... ... басшылық етудің, оқушылар
ұжымдары мен шағын топтардың, жеке ... ... ... оқушылар тәртібінің әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... оқушыларға жеке тұрғыда қатынас жасау бірлігінің
болуын талап етеді. [21]., 392-б.
3. ... ... ... және оларға түзетулер енгізу. Бұл
мазмұны жағынан педагогикалық ... ... ... орынды
жүзеге асыруды, сыртқы ыкпалдардың қалыпты ... ... ... ... ... ... ортаға сай баланы дамыту үшін
қажетті материалды таңдап алуды, ұжым мен ... ... ... ... ... ... пайда болатын жеке шиеленістерді
жоюды, оқушылар арасындағы достық пен жолдастық қатынастарды нығайтуды,
педагогикалық ... ... ... ... түрлендіруді, өзгерген
жагдайларда тәрбиелік ықпал ... ... ... ... ... қайта құруды т. б. талап етеді.
4. Қортынды есепке алу және бақылау. Мұның ... ... ... қол ... ... ... ... әдістерінің тиімділік шеңберін анықтау, балалардың дамуындағы және
тәртібіндегі ... ... ... туу ... ... ... ... тәсілдерді жинақтау, өз
тәжірибесіне енгізу мақсатында ... ... ... зерттеу,
педагогикалық теория мен тәжірибені сәйкестендіре білу деген сөз.
Тәрбие – бұл ... ... Олай ... ... ... ... арасындағы байланыс мәселелерін қарайық. Бұл ... ... ... ... Тәрбие қоғам мұқтаждығына және жағдайын байланысты. Неғұрлым
қоғамның әлеуметтік экономнкалық мүмкіншілігі өскелең өмір ... ... ... ... жастардың келешегіне, адамгершілік қасиеттерінің
дамып қалыптасуына игі әсер етеді.
2. ... мен ... ... бірлігі. Оқушы тұлғасының дамуы
мен қалыптасуына белсенділіктің ролі зор. Іс-әрекет
барысында белсенділіктің бірнеше түрлерін байқауға болады.
Олар: қарым-қатынас ... ... ... және ... ... [22]., ... ... арқылы бала жолдастарымен, кейбір адамдармен
қарым-қатынас жасайды, өзіне дос ... ... дос ... ... ... ... тұлғаның бойында мінез-құлық
қасиеттері (қамқорлық, қайырымдылық, ілтипаттылық, жауапкершілік сезімі т.
б.) қалыптасады.
Тұлғаның даму процесінде өзін-өзі тәрбиелеу ... сапа ... ... айналады. Оқушы үлгі аларлық ... ... ... емес, ол шырақ, оны өзін-өзі тәрбиелеудің аса
мейірімділік ... ... ... ... жеткіншектер тек
айналадағы дуниені танып қана қоймай, олар өзіне және өзінің ішкі дүниесіне
үңіле қарай білулері қажет, яғни ... бір ... ... объектісі, ал
екінші жағынан тәрбие субъектісі болады.
3. Тәрбие іс-әрекетінің және ... ... ... ... және ... беру іс-әрекетіне байланысты, іс-әрекетінің бірнеше
түрлері бар. Оларға ойын, оқу еңбек, спорт, көркемдік, қоғамдық ... ... т.б. ... ... ... іске ... ... бұл
адамдардың зара әрекеттесіп, әр түрлі коммуникациялық құралдардың көмегімен
бір-бірімен пікір ... ... ... өмір ... ... ... және ... процесі ретінде сипатталады. Қарым-
қатынас оқушыларды мінез-құлқы, іс-әрекеттері, білім, әдебиет, ... орта ... мол ... ... ... дамытады.
[23]., 154-б.
Қарым-қатынасты нормативтік процесс тұрғысынан қарастырсақ, оқушылардың
қарым-қатынасы белгілі нормалар жинағымен реттеледі. Ол ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік-саяси
және экономикалық практикасы.
Қарым-қатынас - таным процессі. Таным және ... ... мұны ... іс-әрекетінен көруге болады.
Тәрбие процесінде оқушылардың жас және дербес ерекшеліктерін есепке алу.
Педагогикалық процесте ұжым мен жеке ... ... ... ... ... негізгі көзі
ұжым болады.
Көрнекті педагогтар бұрынғы Кеңес одағының Н. К. ... А. ... В. Д. ... және ... ... ... Ы. ... қатынастарды қалыптастырудың теориялық негіздерін жасады. Балалар
мен тәрбиешілер ... ... ... даму ... ... ұжымның басты борышы - әрбір адамның түлеп өсуіне
қамқоршы болуы ... ... ... оның ... ... ... ... тәрбие екі жақты, бір текті процесс. [24]., 39-б.
Міне, осы ... ... ... ... мен балалардың
бірлесу іс-әрекетінің идеясы шығармашылық ынтымақтас-тықтың шешуші
шарттарының бірі ... ... ... мазмұны қоғамның әлеуметтік-саяси,
экономикалық жағдайын бейнелейтін міндеттерге тәуелді. Әрбір ... ... үшін ең ... ... ... мен ... ... анықтаған жөн. Мақсатсыз тәрбие жақсы нәтиже бермейді. Өйткені
тәрбие әдістері олардың мақсаттарына ... ... ... ... ... ұжымының ерекшеліктерін еске алып, мұғалім ... ... ... әдістерін іріктеп алады. Оқыту мен тәрбие ... ... ... ... мен ... ... жоспарлы түрде өтуіне игі әсер етеді.
1.2. Діни тәрбиенің өзіндік ерекшеліктері.
Ежелгі түріктерде тәрбиенің негізі дін еді. ... ... діні ... ... Бұл ... ... дәстүрлері әр уақыт қасиеттілікті жасырып,
қателіктерін жариялау сипатта өмір сүру еді. ... ... ... ... ... ... еді. ... да олар қонақсүйгіш
барлыққа бірдей құрметте ... ... ... ... ... болғанымен жексенбі күні
христиандардың шіркеуіне, жұма күндері ... ... ... ... діні де ... бір ... еді. Көне түріктер, қай сұлтан
билік басына шықса ... ... ... ... ... ... ... сенетін болса, халық та сол дінді қабылдаған. Сондықтан да ежелгі
түріктер көп діндердің әсерінде ... ... діні ... діні ... ... дәстүрлері де сол дінге
негізделген. Жақсылық құдайы Хурмуз, жамандық құдайы Ахирман деп ... ... жету үшін ... ... ... іздестірген. Осылайша
олар өздерін дене және ... ... ... келген. [25]., 41-б.
Сенiм мен адам болмысы арасында өте терең ... бар. ... ... ... ... атты ... ... психологиялық зерттеулер бөлiмiнiң
бастығы ретiнде 15 321 әйел мен ер адамдарға зерттеу нәтижесi мен 73 ... ... ... ... ... «Бiр ... сенген
және құлшылық орындарына үнемi барып тұрған адамдарда тұлғалық қасиет пен
мiнез, дiнсiз адамдарға қарағанда берiк әрi ... ... ... ... таста, өмiр сүруiңе қара» атты кiтабында, уайым-
қайғының алдын алу ... бiрi ... ... жазған: «Бүгiн жарты
сағаттық тынығуға уақытымды бөлемiн. Бұл кезде Жаратушыны ойлаймын».
Психология мамандары дұға мен ... ... ... ... мен
қорқынышқа жол бермейтiндiгiн дәлелдеген. Бұл үшеуi де ... ... ... науқастануға басты себептер болып саналады. Психиаторлардың ең
атақтыларының бiрi Доктор Карл Юнг, «Modern Man in Search of Soul» ... ... деп ... ... отыз жыл iшiнде дүниенiң түкпiр-
түкпiрiнен менi ... ... ... ... ... ... қолымнан
келгенше емдеп жiбердiм. Солардың iшiндегi отыз ... ... ... ... ... дiни ... ... туындаған. Олар өмiрге
дiни тұрғыдан қарамай, дiндар жолдастары сияқты әрекет етпегендiгiнен. Олар
дiни ... ... ... ... шипа таба алмайды.
Буддадан кейiнгi үндi халқының ең ... ... ... Ганди:
«Дұғалардың көмегi болмаса, қысқа уақыт iшiнде жынданып кетер едiм» дейдi.
Нобель сыйлығының иегерi доктор Алекс Каррел: ... Digest» ... ... «Бiр ... ... ... ең ... iсi – дұға. Дұға
әлемнiң тартылыс күшi сияқты шынайы құдiрет. Ешбiр ем ... ... ... тек қана ... ... ... айыққандарын
көрдiм»-дейдi.
Jacgues Chevalier, «Pascal» атты ... ... ... оны ... адам не ... не ... ақиқатты және бақыттылықты
таба алмайды» деп айтқандығын ... [26]., ... ... ... ... да ролi орасан зор. Домениян
«Ажырасу» атты кiтабында: «Дiни дәстүрлер ... ... ... қарағанда аз ажырасумен нәтижеленетiндiгiн айтады». Сол
шығармада сенiмi жоқ ... ... ... өте ... екендiгi
статистикалармен дәлелденiп көрсетiледi.
Сенiм әлсiздiгiнiң өлiмге итермелеуде ... әсер бар ... ... ... шешетiндiгiн мақұлдағандар статистикаларды мұқият
зерттеген кездерiнде жаңылысқандықтарын түсiнедi. Мысалы АҚШ-та жыл ... ... ... ... ... Әлем ... ұйымы және бiрiккен
ұлттар баспасөзiне қарағанда Жапонияда 1955 жылы 22477 ... ... қию ... тiркелген. 1978 статистикаларына сүйенсек, өзiн-өзi
өлтiру 20000 болыпты. Барлық нәрсенi материяға таяп, ... ... ... ... бұл ... ... керек ақ. Өйткенi бұл
елдерде әлеуметтiк-экономикалық жағдай өте ... бiлiм мен ... де ... ... ... ... бастап олар қазақ халқын өзге
дiнге кiргiзу мүддесiн көздеген болатын. Олардың ... ... ... ... ... айтқанына көндiрiп, айдауына жүретiн мәңгүртке
айналдыру саясатын ұстанғандықтары жасырын емес.
Сiбiрдiң ұсақ ұлттарын күшпен шоқындырған патша үкiметi қазақтарды ... ... ... ... ... ... ... жүргiзген.
Дiнi бар елдiң бiрлiк табуы, отаршылдыққа қарсы күреске шығуы, ... ... үшiн ... ... ... әбден мүмкiн екенiн
жоғарыдағы шенеулiктер ... бiлiп ... ... қаралымындағы бағынышты
елдердiң көпшiлiгi мұсылмандар едi. Мiне осы топтағы дәстүрi жақын ... ... үшiн ... ... iстемеген айласы қалмады. Олар
дiндар адамдардың арасында алауыздық тудыру, бiлiмi саяздарды алдап соғып
шоқындыру, ... ... етiп ... ... ... ... Өзi
тәуелдiк қамытын киген елдердiң дiнiн де ... ... ... ... ... ... ... да ойлап тапты. Олардың бұл iс-шаралары
халыққа елеулi әсер еткенiмен толық iске аспай қалды. Қазақ ... ... ... ... салт-дәстүрлерiне етене сiңiп кеткен
Ислам дiнiнен ажырап қалмады. [27]., 94-б.
Ислам ... иман ... мен ... жеке ... қалыптасуына
берер әсерi мол. Ең алдымен Ислам дiнi ұлт меншiгiндегi дiн емес. Ол адам
таңдамайды. Мейлi ол қара ... ақ ... бай ... кедей болсын бөлiп-
жармайды. Исламият бүкiл ... дiн ... ... хоштамайды. Бiр ұлттың немесе нәсiлдiң басқаларға үстемдiгiн
қабылдамайды, Аллаһ Тағала ... ... ... ... ... тек моральдiк, рухани, ахлақи сапаларда iздейдi, яғни таза адам,
адал адам, тақуалықты берiк ұстайтын ... ғана ... ... ... болмақ. Адамдарды қорлаған, кiбiрлiк жасаған залымдардың
қай ұлттың мансұбы болғаны түкке керек емес. ... ... ... ... бiр ... пен ... ... сонсоң оларды бiрiн-бiрi оңай
танып, бiлу үшiн ... ... ... «Ей ... Шынында
сендердi бiр еркек пен бiр ұрғашыдан жараттық және бiр-бiрiңмен танысуларың
үшiн сендердi қауымдарға һәм ... ... Ал, ... ... ... Одан ең көп қорқатыңдарың! Күмән жоқ, Аллаһ бiледi, Ол әр
нәрседен хабардар!».
Демек, ұлт дегенiмiз бiр-бiрiмiздi тану үшiн ғана ... ... ... үшiн ... ... бұл ... қай ұлттың өкiлi
боп келетiнiн ешкiм бiлмейдi және заказ да бермейдi, бере ... Бұл ... ... ... емес. Демек, бiр ұлттың мансұбы болу дегенiмiз
салыстырмалы ғана мәнi бар ... ... жеңе ... ұлт ... ұлтшылдықты жеңе алмағандар кәмiл адам бола алмайды. Бұдан ұлтты
жек көру керек немесе ескерусiз қалдыру керек деген ... ... ... ... ... ұлтын сүйедi, құрметтейдi, бұл табиғи һәм лазым нәрсе.
Тек, әсiрешiлдiктен, көрсоқыр ұлтшылдықтан аулақ болған жөн.
Ислам дiнi ... ... азық ... ... Рухы бай адам әрқашан
биiкте тұрады. Рухы аш адамның ... ... де ... ... ... азыққа мән бермеген жеке тұлға болсын, тiптi қоғам болсын
азғындыққа ұшырап, болмашы нәрселердiң ... ... ... Ондай тұлғалар ұстағанның қолында, тiстегеннiң аузында кетiп,
өмiрдегi өз орнын ... ... ... ... бай адамдар тарихқа өз
аттарын алтын әрiптермен жазып, ұрпаққа өшпес iз қалдырған. Қазақта ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушыларымыз
кенде емес. Кезiнде аталарымыз, рухани азықтың негiзi болып саналатын дiн
үшiн кез-келген қиындыққа бас ... Оның ... ... ... қайраткерi
Мұхаммеджан Тынышбаевтың Ресей империясының министрлер кеңесiнiң төрағасына
жазған хатында ең алдымен дiнге байланысты мәселенi ... ... Сол ... ... ... ... дiнiмiздiң iшкi iсiне араласуды
парыз деп санайды, мешiттер мен мiнәжат ... ... ... ... ... ... балаларымыз оқитын мектептердегi өз дiнiмiздi
оқытуға салынған тиым, ... ... ел ... ... ... миссионерлерге деген қарқындығын талап етушiлердiң қуғынға
ұшырап, түрмеге қамалуы-осының бәрi ... ... орын ... ... зорлық-зомбылықтардың бiрер мысалы ғана.
-Дiни-рухани мәселелер бойынша қазақтарға толық бостандық берiлуi тиiс:
-Мешiттер, медреселер және өзге мiнәжат ... орыс ... да бiр ... салынуы тиiс;
-Қазақ, араб және татар тiлдерiндегi кiтаптарға салынған цензура
жойылуы тиiс; деп дiнге көресетiлген ... ... бас ... ... ... жүргенiнiң түбiнде үлкен негiз бар. Халықтың
келешегiн ойлап, мәңгүртке айналдырғысы келгендердiң саясатын түсiнiп қарсы
күресiп келдi. ... ... ... ... ... ... ... айта аламыз. Олардың дiн жайындағы жазған ой-пiкiрлерi мен
өлеңдерi жетiп артылады. ... ... бiр ... ... дiн ... ... кәмiл бiлсең
Ақыреттiк азық берер шын ғылмың,
-деген өлең жолдары бiраз ... ... ... Ал ендi осы ... ... ... ... мән-маңызы мен ерекшелiктерiн
және ондағы адамның орны жайын да қарастырып көрелiк. [28]., 671-б.
Адам, жан мен тәннен тұратын Аллаһтың жер ... ... ... ... адам сөзi ... ... және “ибн Адам” (Адам баласы) сияқты
мағыналарда ... ... дiнi ... ... ... ... деп санайды. Сондай-ақ адамның ең басты ерекшелiктерiнiң бiрi
ретiнде Ұлы күш ... ... ... Адам өздiгiнен кездейсоқ
немесе белгiлi-бiр себептердiң жемесi емес, ... ... ... оның негiзiн түсiндiрiп бередi. Аллаһ ... ... ... кейiн ең соңында адамды жаратып, оларға ... ... етiп ... ... адам баласының жаратылысы ... ең ... ... ... мәниден (сперма) жаратылғанын
баяндайды. Мүминун сүресiнiң 12-16 аятында былай ... ... ... балшықтан жараттық. Сонан кейiн оны жатырда ... ... ... ... ... қан ... ... қанды кесек ет жасап, кесек еттi
сүйек жасадық та сүйекттерге ет ... ... ... оны ... бiр
жаратылыс қылып жан салдық. Жаратушылардың шеберi ұлы Аллаһ. Бұдан ... ... ... ... ... ... күнi, ... Ғафыр сүресiнiң 67-аятында: “Сондай ... ... ... мәниден, сосын ұйыған қаннан жаратып, кейiн бөбек қып
шығарып, содан кейiн ... ... ... ... ... Кейбiрiң белгiлi мерзiмге жетесiңдер. Әрине ойланарсыңдар”,
деп адам жаратылыс жайында күмәннiң тұманын сейiлтер жауап берген. [29].,
405-б.
Ислам, адам ... ... ... ... ... оған баға ... ... берген. Егер адам, осы ... ... ... ... ... де жоғары көтерiледi. Ал керiсiнше бойындағы асыл
қасиеттерге бей-жай қарайтын болса хайуаннан да төмен ... ... ... ... ... адам өмiрiне қажеттi бiлiмнiң бәрiн егжей-тегжейлi ұсына отырып,
дұрыс ойланғанда ғана ... ... ... жолын көрсеткен.
(Мұхаммед с.а.у.) сол уақытта Раббың перiштелерге: ... мен ... ... ... ... ... ... жер бетiндегi ең үлкен жауапкершiлiк ынсанға
берiлгендiгiн айқын көруге ... Сол ... ... ... ғана ... ... ... халифалық мiндетi асқан
жауапкершiлiктi талап ... ... ... аятқа былай деп түсiнiктеме
берген: Халифа деген, өзiне мiндеттелген жұмысты ... ... ... ... Олай ... ... әрбiр басқан iзi мен әрекеттерiн Аллаһқа
тапсырып, тәукелге бел байлау арқылы мәселенi шешiп отырады. ... ... ... ғана қол ... деген сөз. Сондықтан адам, ойына не келсе
соны iстей беруге тиiстi емес. Ол өмiрдегi ... ... бар ... ... ... нәсiбiн ала алады. Егер бар мүмкiндiгiн
өзгелердiң ... ... ... ... ... өз ... балта
шапқанмен пара-пар болады.
Адам жер бетiндегi Аллаһтың ... ... ... ... Оның ... лайықты әрекет етуге тырысып бағу қажет. Оның ... ... ... ... ... ... ... Құранның әмiрлерi
ынсанды шүкiр, тәуба, сабыр, мейiрiм тағы сол ... ... ... қасиеттердi орындауға шақырады. Адамның жеке басының қамы ғана
емес, қоғам бақытының негiздерi де ... Атап ... ... қоғамдағы
орын алған әдiлетсiздiк пен келеңсiз жайттарға мұрындық болу, ... ... ... тию, ... қол ұшын ... қамқорлық көрсету осының бәрi қоғамның бақыты үшiн ... Бұл ... бәрi, ... мұсылманның атқаратын бiрден-бiр
мiндетi. [30]., 52-б.
Мiне осындан ... ... ... ролi ... зор деп айта ... мұнда адамның қабiлетi мен мүмкiндiгi ... ... ... ... жүк ... ... ... адамның қабiлетiне қарай
жауапкершiлiгiнiң әртүрлi болатындығын ескергенiмiз жөн.
Құрандағы адамға байланысты айтылған аяттар, ең алдымен тура ... ... ... ... түсiп iздеуге, өз жауапкершiлiгi мен
өмiрлiк мақсатын ... баса ... ... ... бiр қатары
төмендегiдей: “Әй мүмiндер! ... ... ... ... ... ... болсаңдар, адасқан бiреу сендерге кесiр тигiзе алмайды.
Барлықтарыңның барар ... ... жақ. ... Аллаһ сендерге не
iстегендерiңнiң хабарын ... ... орта мен өмiр ... ойналуға шақыратын аяттың бiрi:
“Дүние тiршiлiгi еш ... ... ... ... ... ... жұрты
тақуалар үшiн жақсы. Сонда да ойланбайсыңдар ма?”.
Адамның түптiң-түбiнде баратын жерiн аятта ... ... ... ... ... ... та тiптi Бiзге ... деп, ... ... ... бiлiм мен ... ие әрi жан мен ... ... ... оның ... ... болмақтығы сөзсiз. Ол жан
азығы мен тән ... ... ... ... Екi ... ... ... бақытқа қол жеткiзе алады. Өйткенi, ынсан, Аллаһқа құл ... ... ... асырып, Оған берген уәдесiн орындау үшiн ... ... жер ... жаратылғандағы мақсатын былай баяндайды: “Жын
мен адамзатты ... ... ... үшiн ғана ... ... ету
адамның өмiрлiк басты мақсаты. Құлшылық, адамның жер бетiндегi ең басты
мiндетi. Егер осы мiндетiн ... ... ... ... жете ... бақыт не дегенiмiз не? деген сұраққа, бақыт- Аллаһтың әмiрiн
орындап, Оған құл болу, десек еш ... ... ... ... ... ... о ... ешқандай нәсiбi болмайды. [31]., 531-б.
Құран көптеген аяттары ... ең ... ... ... ... ... шақырады. Аллаһ Тағала, әлемдегi жаратқан нәрселдернiң барлығын адам
баласының пайдасына жаратса да ... ... ... көрсетiп, Оның сансыз
нығметiне бей-жай қарап келедi. Адамның көбiнесе шүкiр етудi ... ... ... ... “Ол ... ... ... түндi
тынығу, күндiздi көру үшiн жаратты. Күдiксiз Аллаһ, тым кеңшiлiк иесi.
Бiрақ адамдардың көбi ... ... Ендi бiр ... ... ... бiр ... ... Раббына жалбарып, Оған бейiм ынта байқатады.
Сосын қашан Аллаһ оған бiр игiлiк берсе, бұрынғы Оған ... ... ... ... үшiн ... ... ... (Мұхаммед с.а.у.) оларға:
Қарсылығыңмен бiраз мәз бола тұр. Сөз жоқ сен тозақтықсың, де”.
Жоғарыдағы аяттадан әлемдегi ... ... адам ... ... ... болады. Осылай бола тұра, адамзат баласының
көпшiлiгi өмiрге не үшiн ... Не үшiн өмiр ... ... ... ... ... кешедi. Мұндай қаперсiздiк, адамды
шүкiршiлiк етпеуге, ... ... өмiр ... ... ... да соңы орны
толмас өкiнiшпен бiтедi.
Адам, ... ... ... ... тарапынан бақылауда екендiгiн естен
шығармауы тиiс. Өйткенi, Аллаһты ұмытқан адамның тура жолға түсуi мүмкiн
емес.
Тәрбиенің ... ... ... ... түріктерден көруге болады. Грек
философы Аристотель негізгі тәрбиеші әке-шеше екендігін, осы ... ... ... ... ... ... өркен жайып
дамуына негіз ... ... Бұл ... ... ең ... ... ... үлкен ықпалын тигізді. ... ... ... үкімет те араласуы керек. Ол баланың туылған сәттен емес,
жеті жастан бастап оқытылуын ұсынады. ... ... ... ... ... ... философы Платон адамдарды үш бөлікке бөлген. Диқаншылар ... ... ... және ... ... ... ... тек өнер үйрету жеткілікті еді.
Әскер тәрбиесінде екі нәрсеге көңіл бөлген. Олар ... және ... мен ... ... ... ... философия және
тақуа, қиыншылықтарға шыдау, сабырлылық үйретілген. Шығыста болғаны ... ... ... бір ... болуы қажет еді. ... ... ... [32]., 503-б.
Тарихи дамудың кейінгі жылдарында алғашқы қауымдықтың ... ... ... болды. Көне шығыста тайпалық қоғам ... ... әрі ... ... ... ... Көне ғасырларда шығыс
мемлекеттерінің әлем мәдениетіне қосқан үлесі зор.
Мысалға, Қытайлықтар қағаз ... ... ... ... есеп
системасы, Месопатамияда жер планетасын градустарға, сутканы сағаттарға,
минут және секунттарға ... ... ... Сол ... ... ошағы болған Лакония (орталығы Спарта) және Антика (орталығы
Афина) екі үлкен қала болған. Екі қалада да құл ... үкім ... ... құлдар «сөйлейтін құрал» деп атанған. Тәрбие жұмысы мемлекеттің
қолында, ... ... ... ғана ... ... ... ... жеті жасқа дейін үйде болып, Агелла деп аталатын
оқу орындарында он сегіз жасқа дейін ... ... грек ... әрі философ Плуатахр Спарта мектептеріндегі тәлім-
тәрбие туралы былай дейді: «Балаларға оқу жазудың ең ... ... ... ... болу және жеңу ... үйретуді көздеген».
Спарта тәрбиесінің тағы да бір маңызды ерекшелігі балалардың жүректерінде
құлдарға ... жек ... ... ояту ... Олар ... ... ... бөлген.
Көне Грецияның екінші ежелгі қаласы болған Афинада да ... ... тән ... ... ... ... жеке ... ретінде
қолданылған. Құлдар балаларды мектепке жетектеп барған. ... ... ... ... ... ахлақ тек ғалым және білімділерге тән.
Сондықтан да үкіметті ... оның ... ... ... болуы керек.
Аристотель жан мен тәннің бар екендігін айта ... ... үшке ... жан, бұл қоректену және ... ... ... ... ... қасиеттер мен бірге сезім армандар да
қосылады. Жанның үшінші түрі өсімдік және ... ... ... ... ... өз ... алады. [33]., 255-б.
Аристотелдің пікірінше жоғарыдағы үш түрлі жанға байланысты, тәрбие
мәселесінде дене ... ... ... ... ... болу ... ... Оның пікірінше кезкелген арман және іс-әрекеттерде төмен,
орта және шектен асып кету ... ... бар ... ... ... ең ... ... сақтайтын - орта жол болып
табылады.
Атомизм теориясының ... ... ... ... ... та ... ... секілді тәрбиеге қатысты өзінің тұжырымдамаларын ... ... ... ... деген нәрсе бұл адамдардың ойынан шығарған
нәрсе деп есептейді. Демокрит тәрбиені табиғатқа сәйкестендіруді негіз ... Ол ... ... ... пен ... ... ... нәрселер.
Тәрбие еңбек арқылы ғана жоғары нәтижеге жетеді». Демокриттің ... ... ... діни ... ... еді. Сондықтан да өзінен кейін
келген философтарға үлкен ықпалын тигізді. ... ... ... ... 5-18 ... ... феодализм үкім ... ... үкім ... ... помещік және руханилердің қолында
болды.
Орта ғасырларда батыс Европада дін және оған ... ... дін ... роль ... ... дінбасылары осы мүмкіндіктерден пайдалана
отырып ғылымға қарсы шықты. Ғылымның дамуына кедергі болды. Дін- ... пән ... ... ету керек, бүкіл пән ғылымдарының тәжі теология деп
түсіндірді. Мектептерде арифметика, грамматика, риторика, ... ... діни ... бере ... тек сенімді түсіну үшін ғана пайдаланды.
[34]., 214-б.
Адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... жете алмайсың».
Хз. Пайғамбар Ұлы Аллаһ Тағала тарапынан ең көркем түрде тәрбие ... ... ... ... 68/4) ... ... ие болған.
Хз. Пайғамбар мінез құлқының көркемділігі, жұмсақ ... ... ... ... ... жұмсақтығы,
сабырлық пен парасаттылығы, көзі ашық, көкірегі ояу болуы, ұшқыр ойлы,
адамдар ... ... ... теңі жоқ ... ... болып есептеледі.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) қолынан келгенше барлық жерде бар ... ... ... ... Сахабалардан қажетті
білімдерді үйренулерін талаб ететін. ... ... ... ... еш уақытта жалықтырмай, тығырыққа тіремей жеңіл әрі оңай
жолды ұстанатын. Аллаһ Тағала Құранды бұл жайтты былай баяндайды:
«Расында сендерге ... ... бір ... келді. Оған,
қиналуларың ауыр тиеді. Сендерге өте ынтық, мүміндреге өте ... ... ... ... ... ... ... тәрбие бергенде жиі қолданатын
әдісі сұхбаттасу болатын. Пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... қол жетпес мәртебелерге жеткен. Каб бин Зуһәир
(р.а.) мұсылман болу үшін мешітке келгенде Хз. ... ... ... көріп, «Пайғамбарымыз (с.а.у.) топ-топ болып отырған
сахабалар арасында сұхбаттасып отыратын», ... ... ІІІ, 671) Бұл ... өмір бойы ... ... ... [35]., ... (с.а.у.) сұхбаттарының ерекшелігі соншалық ол дәуірді
тарихта «Бақыт ... деп ... ... ... ... ... адам ... нанғысыз болған. Бірақ иман нұрына бөлену арқылы ... ... ... ... жай ... бақытқа кенелген.
Жүректегі шынайы махаббат, өзге адамдарға әсер етіп, ... ... ... Надандық дәуірінде бауыр еті перзентін тірідей топыраққа ... ... ... ... орнына мейірбан, жүректері аппақ ұлпа ... ... ... ... мен ... сөздерінің түбірі бір, бір-
біріне байланысты сөздер болып табылады.
Хз. ... ... ... ... бір нәрсе үйреткенде
пайдалы, әсерлі әрі мәселенінің мән ... ... ... әдістерді
қолданған.
Ал енді осы әдіс-тәсілдерді Пайғамбарымыздың (с.а.у.) ... ... ... ... ... өзі орындап көрсетуі
Кез-келген істі алдымен өзі орындау ... ... ... тәлім-тәрбиеде жиі қолданған әдістердің бірі. Бұл тыңдаушының тез
түсініп, істің көзін табуы үшін ... ең оңай ... Әмір бин ... ... бір адам Хз. ... келіп:
-Уа Аллаһтың Елшісі! Дәрет қалай алынады? - деп сұрады. Сол ... ... су ... ... қолын, кейін бетін, одан соң
қолын шынтағына дейін жуды. ... ... ... Сұқ ... құлағына
тығып бас бармағымен құлағының арқасын, сұқ саусағы мен құлағын мәсіх етті.
Соңында аяқтарын үш рет жуып ... ... ... ... ... Бұдан артық-кемі қателіке апарады». (Әбу
Дауыт, Таһарат, 52)
Сүлеймен бин Бурайданың әкесі бір ... Хз. ... ... ... ... ... ... екі күннің намазын оқы!» - деді де бірінші күні ... ... ... кірген уақытында, ал екінші күні бес уақыт намазды
намаздың шығар уақыттарына жақын ... ... ... уақыттарын сұраған адам қайда?» - деп сұрады. Ол адам:
-Уа Аллаһтың Елшісі! Мұндамын,- дегенде Хз. ... ... ... ... ... - ... ... 176)
Хз. Пайғамбардың әрбір жайтты іс-әрекетімен тайға таңба басқандай етіп
адамдарға көрсетіп бергендігіне Худайбия келісімі айқын бір ... ... ... мұсылмандар бұл келісімге разы болмайды. Пайғамбарымыз
(с.а.у.) құрбандықтарды осы жерде ... деп әмір ... ... кері ... ... ... Сонда Хз. Пайғамбар әйелі Үммү Саламаның
сөзіне құлақ асып, қолына пышақ алып «Бисмилләһи Аллаһу ... деп ... ... ... ... ... ... шалғанын көріп
өздерінің құрбандықтарын шалуға асықты. Бұны ... ... Үммү ... бұл ... ... езіп ... екен ... деген.
Хз. Пайғамбардың тәлім-тәрбиеге толы өмірінен мұндай мысалдарды көптеп
кездестіруге болады. Адам ... ... ... пайдасы орасан
зор. Өнегесіз, идеясыз берілген тәрбиеде жақсы ... қол ... ... Оқу, үйрену үшін көз қаншалықты керек болса, тәрбиеде де ... ролі ... «Жүз рет ... бір рет ... ... деген аталы
сөз осыдан қалса керек. Хз. ... ... ... сахабалар да
тәлім-тәрбие бергенде өнегелі тұлға болу әдісін қолданған. Хз. Пайғамбардың
көрсеткен жолымен жүріп Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... бергенде айтқандарын орындап көрсетіп,
тыйымдардан алдымен өздері тыйылатын-ды. Бүгінгі таңдағы жастарды тәлім-
тәрбиелеуде осындай өнегелі тұлғаларға ... туып тұр. [36]., ... ... ... ... өсіп ... жас ... сияқты, оны тәрбиеленгенде
де кезеңдерге мән беріп, байыппен қарау керек. Аллаһ ... бұл ... ... Құранды адамдарға тоқырап оқуың үшін бөлімдерге айырып, ... ... ... да Құранның түсу жолы қоғамның рухани дәрежесін біртіндеп
көтере отырып, биік мәртебеге жеткезгендігін көре ... ... ... ... ... мен ... үмбеттері жайлы қиссалар, алғашқы
кезде қысқа айтылған. Ал адамдардың ой-өрісі кеңейген ... ол ... ... [37]., ... Кәрімнің аз-аздан түсуінің тәрбиелік мәнін былайша түсіндіруге
болады:
1. Аяттардың оңай жатталуы
2. Бұлардың мағыналарын қиналмастан тез түсінуі
3. Әдетке ... ... ... құлшылықтың негізсіз түрінен,
мағынасыз әдеп-ғұрыптардан ... ... ... жан ... ... ... оңай ... тәрбиелеу
Бұл аяттың тәпсірінде Ибн Аббастың (р.а.) «білімді, ұшқыр ойлы құдайшыл
болыңдар» деп ... Имам ... ... деп ... ... ғылымнан бұрын кішкене ғылымдарды үйреткен
адамды «құдайшыл ғалым» дейміз». ... ... ... ... ... ... айқын әрі түсінікті, оңай, тереңдетілмеген
білім. Ал тереңдетілген ғылым, түсіну біраз қиынға соғатын ғылымды ... ... Хз. ... ... ... ... қандай да
бір мәселені оңайдан бастап, білімнен бұрын оның мақсатын түсіндіреді. Оңай
түсініп, тез меңгеру үшін кез-келген мәселенің ең ... ... мен ... түсіндірген жөн.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) сахабаларға Құран Кәрімнің барлығын бірден
үйретпей, біртіндеп үйретуді негізге алған. Әбу ... ... ... ... ... ... бір адам ... Кәрім үйреткен еді. Ол:
«Біз Хз. Пайғамбардан он аят ... Сол он ... ... пен
амалдарды орындамастан келесі ондыққа өтпейтінбіз. Пайғамбарымыз (с.а.у.)
бізге ... мен ... ... ... ... (Ибн Ханбал, Ү, 410; Хайсами,
І, 165)
Егер тәлім-тәрбие беруде жоғары жетістіктерге ... ... ... бен ... ... ... пайдалануыңыз
қажет. Адамның қабілеті, түсінігі, қабылдауын толық меңгеру яки білімді тез
арада үйреніп алу мүмкін ... ... ... мен ... ... оның ... әрі пайдасыз жағы да бар. Қазіргі таңда зиянды,
пайдасыз білім адамзатты жаппай қырып ... ... ... ... ... ... ... улап, рухани азғындыққа ұшыратты. Тұрмыстық-
тіршілікте пайдалы білімнен гөрі пайдасыз, зиянды білім көптен ... ... мен ... ... мен ... ... ... дел-сал күй
кешіп келеді. Осындай ала сапыран заманда Аллаһ Тағала мен Хз. Пайғамбардың
көрсеткен тәлім-тәрбиесінен үлгі алу, ... ... ... ... құрылуына септігін тигізеді. [38]., 67-б.
3. Жалықтырмай орта жолды ұстану
Пайғамбарымыз (с.а.у.) қарсы ... ... ... ... оның ... қарай мәміле жасайтын болған. Ол мейілінше
орта жолдан ауытқымауға тырысып бағатын. Сондықтан адамдарды ... ... ... жалықтырып алмау үшін ... ... ... ... ... ... (Бұхари, Білім, 12)
Хз. Пайғамбар өзінің осы бір тиімді әдісін мына хадисінде ... бір ... әрі орта ... ... ... ... төрт
бөлігінің бірі болып табылады». (Әбу Дауыт, Әдеп, 2)
Сабақтың барысы мен өткізу ... де ... ... ... ... ... керек. Әбу Саламаның айтуына қарағанда
Пайғамбарымыздың ... ... ... орта ... ұстанып, жалқаулыққа
салынбайтын. Сұхбаттар мен мәжілістерде қара өлең ... ... ... еске ... ... (Ибн Әби ... ... Ү, 278)
Әбу Бәкір Сақафидың айтқанына қарағанда олар Құран оқып, ... ... де ... ... болған. (Қаттани, ІІ, 236)
Осы әдіс, сабақ ... ... ... ... ... ... алу үшін ... көңіл көтеретін жайттарға да көңіл ... ... ... бас ... мәселенің мәнін түсіну қиынға
соғады. Оқушының сабаққа деген ынтасы жоғалып, басқа нәрселерге ... ... (р.а.) ... бірге отырғанында біраз уақыт хадис
үйреткеннен кейін «Көңілді ... Әзіл ... өлең ... ... рух та ... ... жалығады» деп Арабтардың
арасында болған шайқастарды түсіндіре бастайтын. Сосын қайтадан ... ... ... ... ... ... болған. (Қаттани, ІІ,
237)
Мұғалім мен тәрбиешіні қол өнершіге ұқсатуға болады. Оқушы өнершінің ... Қол ... ... ... ... ... ... екендігі
белгілі. Сондықтан өнерші қателікті өзінен көріп, ... ... ... [39]., 265-б.
Тәлім-тәрбие жұмысында оқушылардың қабілеті мен қасиеттерін назарда
ұстаған жөн. Мәселен; ... ... ... ... ... ... байланысты реттелуі тиіс. Өйткені, тәлім-тәрбие ұзақ
уақыт пен сабыр мен тағатты талап ... ... алу ... ең ... ... ... ... саналады. Бұл проблеманы жеңудің ең
оңай жолы, Пайғамбарымыздың «көркем мінезінен» үлгі-өнеге алу арқылы ... ... ... ... ... барша жаратылысқа ерекше сүйіспеншілік пен ... ... ... толы ... ... ... ... дұға еткені сияқты, азғын кәпірлердің де тура жолға түсіп, иман
нұрына бөленуі үшін дұға ... ... осы үшін ... ... кей-кейде
ескертулер алып отырған:
«(Мұхаммед (с.а.у.) олар иман келтірмеді деп, ... жоя ... ... ... ... алдына келген адамдардың түрі-түсі, әйел-
еркек, жас-кәрі деп бөліп жармай барлығына бірдей құрмет көрсететін. Оларға
әрдайым көңілге демеу беріп, өз-өзіне ... ... ... ... ... ... оларға құрмет көрсетіп, көңіл бөлуің оның саған деген
сенімінің артуына ықпал жасағандығы болып табылады.
Хз. ... ... ... ... ... ... ... да
бір адаммен кездескенде, онымен әңгімесі таусылғанша ... ... ... ... ... ... ... Қол алысқанда сәлемдескен адам қолын
бірінші жібермейінше қолын тарпай тұра ... ... ... да ... ... алдына шығып кетпейтін-ді. (Ибн Мажа,
Әдеп, 21)
Хз. Пайғамбар мүміндердің ... ... сөз ... ... ... ... ... (с.а.у.) сұхбаттар мен жиындарда адамдарға ой-пікірлерін
ашып айтуға ерік бергендігі оларға деген сый-құрметі деп айта аламыз.
Хз. Пайғамбар адамдардың ... ... ... ... ... ... ... беретін болсақ, мынадай тақырыптарға ... ... ... ... ... ерекше ілтипат көрсету
Пайғамбарымыз (с.а.у.) адамдардың қабілеттері мен жағдайына қарай
мәміле жасайтын-ды. Оның ... ... ... ... ... ... қасиетінің қалыптасуына орасан зор ықпалы болды. Амр бин
Тағлиб былай деп ... ... ... Хз. Пайғамбардың алдына алып келді. Олжаны
көп күттірмей адамдарға таратып берді. Алайда ол сол ... ... ... де енді біреулеріне ештеңе бермеді. ... ... ... ... ... арасында осы мәселе төңірегінде кейіс білдіріп неше
түрлі әңгіме жүріп жатты. Мұны ... ... ... ... ... қосып,
әңгімесін Аллаһқа шүкір етіп бастағаннан соң былай деді:
«Уаллаһи, кейде араларыңнан біреулерге ... ... ... мен ... адамым, берген адамымнан жақындау. Мен кейбір ... ... мен ... үшін ... ... бір ... Аллаһ Тағаланың жүректеріне берген жан-дүниесінің байлығы
мен жақсылыққа жақындығы үшін ... Міне ... бірі ... Амр ... айта ... [40]., ... сөзін былай деп сабақтады:
-Уаллаһи, Пайғамбарымыздың (с.а.у.) осы сөзі мен үшін ... ... ... ... ... ... ... Жұма, 29)
Амр бин Тағлибтің жеткен мадағына ... ... ие ... Хз. ... ... ... ерекше ләззат алатын. Хз. Әнәс
былай дейді:
Пайғамбарымыз (с.а.у.) адамдарға өздеріне тән ерекшелігі мен қабілетін
айтып, оның жан-дүниесін ... ... ... нұрымен нұрлануына себепші
болатын. Өз ісіне ... ... ... ерекше мән беріп,
оларға деген ерекше сезімін білдіретін.
Хз. Пайғамбар бір ... ел ... ... да игі амал ... үшін,
осы әдісті қолданған. Бұған мысал ретінде ... ... ... ... ... болғандағы жайтты айтуға болады. Олардың арасындағы
тілге шешен Мәлік бин ... ... ... шығып:
-Уа Алаһтың Елшісі! Бұлар саған арнайы сәлем беріп келді. ... әрі ... ... да бар. Олар ... ... ... ие. ... Елшісінің шақыруымен келіп отыр. Табынып, құрбандық
шалып жүрген пұттарына табынудан бас ... ... ... айналып жерге
түскенше берген уәделерін бұзбайды! - деді де ... ... ... ... ... ... халқы игі іс істеп, басқа түскен қиындыққа сабыр етер болса,
олардан артық ел болмайды. Исламға ... ... ... ... ... (Ибн Хишам, ІҮ, 268-269; Ибн Сад, І, 341) деп оларды
жоқ-жітіктерге көмектесіп, басқа түскен қиыншылықтарға сабыр етуге шақырып
отыр.
Аллаһ ... ... ... ... мен ... ... үшін
кей мәселер төңірегінде сұрақтар сұрайтын-ды. Егер дұрыс жауап берсе,
мақтап, ... ... ... ... ... ... ... барлығы тең
дәрежеде еді. Сондықтан олармен бірдей мәміле жасайтын. Аллаһ Елшісі барлық
адамға Жаратушының бір аманаты деген көзқараспен қарайтын-ды. Осы ... ... ... бейнесі емес, ішкі жан-дүниесінің байлығына ерекше
мән беретін. [41]., 592-б.
Адамдардың тәлім-тәрбиесімен шұғылданып жүргендер, Пайғамбарымыз-дың
(с.а.у.) осы ... үлгі ала ... ... ... ... жөн. ... арнайы көңіл бөліп, тәрбиелеген адамың, қаншама мың
адамнан артық болуы мүмкін. Осы ... ... бір ... ... бір
сынып сияқты көңіл аударып, ерекше мән беру тиіс. Сонымен қатар басқа да
адамдарға қолдан келгенше ілтипат ... ... ... тудыратын іс-
әрекеттерден сақтанған жөн.
ә. Адамдардың қабілетіне назар аудару
Жаратушы Аллаһ адамдардың тілдері мен түрлерін алуан ... ... ... ... мен ... де әртүрлі жаратқан. Әлемде бір-
біріне дәл ұқсайтын адам кездеспейді. Сондықтан да адам ... ... ... ... мен ... ... рол ... тәлім-тәрбие мәселесінде осы жайттарға ... ... ... Хз. ... Ибн Аббасқа (р.а) былай деп өсиет айтқан:
-«Әй Ибн ... ... ... ... сөз айтпа. Өйткені бұлай
істеу бүліктің шығуына себепші болады». (Дайлами, Ү, 359)
Осыған байланысты Хз. Әли ... ... ... ... айтыңдар. Сендер Аллаһ пен Елшісін
өтірікші деуді қалайсыңдар ма?». (Бұхари, Білім, ... ... бин ... ... ... жаратушы Аллаһ жайында айтқан кезде, оларға түсінбейтін әрі
қиынға соғатын мәселелерді айтпаңдар!» (Бәйхаки, Шуабул-Иман, ІІ, 281)
Ибн Аббастың (р.а) ... ... ... сахабалар Аллаһ Елшісінен
былай деп сұрайды:
-Уа Аллаһтың Елшісі! Сенен естігеніміздің бәрін айтайық па?
Пайғамбарымыз (сау):
-«Иә, алайда айтатын әңгімелеріңді ... ... ... өйткені бұлай болмаған жағдайда, кейбір адамдардың бүлік
шығаруына жол ... - ... бин Амр (р.а.) Хз ... ... ... ... ... болады? - деп сұрағанда оның
қабілетіне қарап:
-«Тіліңе ие бол, (бүлік ... ... отыр және ... үшін ... ... - ... (Тирмизи, Зүһд, 61)
Аллаһ Елшісіне сұралған осындай ... ... ... беруі
адамдардың дәрежесі мен қабілетіне байланысты болған. ... ... ... ... ... ... жауап бермегендігі
адамдардың талап-тілектері мен сұраныстарының нәтижесі деуге болады. Кейде
шарттарға байланысты жауап берген. ... ... өте ... Хз. ... ... ... парасаттылық пен көрегендіктің
арқасында осылай мәміле жасаған. [42]., 219-б.
б. Жақсылық жасап, сый сияпат беруі
Адам баласы әрбір істе өз ... ... Ол ... өмір бойы өзіне
қажетті және қажетсіз заттардың соңынан телміріп жүріп уақыт сарп ... ... әрі ... бір нәрсе көре қалса, қыр соңынан түсіп, ... қол ... ... ... ... ... бұл ... Құран
Кәрімде былай сипаттайды:
«Шын мәнінде адам баласы сабырсыз жаратылған. Басына бір ... ... ... ... ... ... ... өте сараң». (Мағарыж сүресі 70/19-
21)
«Сондай-ақ ол, байлықты өте жақсы көреді». (Ғадият 100/8)
Адам баласы бойындағы жағымсыз сипаттардан жақсылық жасау ... ... ... айқын көрсеткен. Арылу жолын Құран Кәрімде:
«Аллаһ жолында мал ... ... ... ... болып) өздеріңді өз
қолдарыңмен қауіп-қатерге салмаңдар. Жақсылық істеңдер. Шын мәнінде Аллаһ
игілік істеушілерді жақсы ... ... 2/195) деп ... бұл ... ... Хз. Пайғамбар тәлім-тәрбиеде
шәкірттерінің қажеттіліктеріне назар аударып, олардың тек қана ... ... ... ... ... мен ... шұғылданған адамдарға
жақсылық жасап әрі сыйлықтар беріп отырған.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) барша сахабалардың жағдайларын көзден таса етпей
қадағалап отыратын. Сондай-ақ бай-бақуат ... ... ... ... ... ... ... бин Әбу Бәкір (р.а.) ... ... ... ... ... ... жүрегін
баураудың маңыздылығын білгендіктен үмбетіне былай деп өнегелі ... ... ... атын ... ... сұраса, оны қорғаңдар,
кімде-кім Аллаһтың атымен сендерден бір нәрсе сұраса, құр қол ... ... ... ... Ал егер ... ... оған да ... Егер қолыңда ешнәрсе жоқ ... оған ... ... ... дұға ... ... (Несай, Зекет, 72; Әбу Дауыт, Зекет,
38)
Қолыңнан келгенше жақсылық жасау дініміздің ... ... ... ... ... ... саналады. Адамдарды Аллаһ Тағаланың дініне
шақырғанда жоғарыда аталған Пайғамбарымыздың (с.а.у.) әдісін ұстанған ... ... ... мен ... көрсетуі.
Хз. Пайғамбарды сүйіспеншілікпен, мейірімнің баға пішілмес үлгісі десек
болады. Сондай-ақ рақымдылықтың көркем ... ... ... ... ... ... ... мен мейірімін былай баян
еткен:
«Расында сендерге іштеріңнен ардақты бір Пайғамбар келді. ... ауыр ... ... өте ... ... өте жұмсақ, ерекше
мейірімді». (Тәубе 9/128)
Хз. Пайғамбар ... тез тіл ... ... ... мен ... ... ... ерекше жан болатын. Адра әс-Суләми (р.а.) риуаят
еткен бір хадисте ... ... күні ... ... ... қорғау үшін күзетке тұрған
болатынмын. Бір уақытта дауыстап Құран оқыған адамның даусы естіліп тұрды.
Біраз уақыттан соң Хз. ... ... ... ... ... ... Ол адам риякар, - дедім.
Көп кешікпей әлгі адам Мадинада дүние салды. Сахабалар оны тазалап жуып
ақ ... ... ... Пайғамбарымыз (с.а.у.):
-«Оған мейірімділік көрсетіңдер. Аллаһ Тағала оны мейіріміне бөледі.
Өйткені ол Аллаһ Тағала мен ... ... ... - ... ... ... жатып:
-«Қабірін кең қазыңдар, өйткені Аллаһ Тағала оны мейіріміне бөлеп,
жақсылық жасады» - ... ... ... ... Сіз бұл ... неге мұнша ілтипат көрсеткеніңізді
түсіне алмадым?, - дегенде Хз. Пайғамбар:
-«Иә, өйткені ол Аллаһ Тағала мен оның Пайғамбарын ... ... ... ... ... (Ибн ... Жаназа 41)
Пайғамбарымыз (с.а.у.) сахабаларды бөліп жармай, ... ... ... Оның ... деген сүйіспеншілігі соншалық олардың
барлығы Хз. Пайғамбар мені ... ... ... деп ... ... әсерінен сахабалардың арасында ... ... ... ... Мәселенің мәнін өте ұтымды түрде шешуі
Хз. Пайғамбар ... ... ... пен ... ... ... ... сенгендіктен барлық жағдайға оң көзбен қарайтын. Оның
өміріне мұқият көз салып ... ... ... жоқ, ... ... ... сәтін кездестіре алмайсыз. Кездейсоқтыққа сенбейтін. Пайғамбарымыз
(с.а.у.):
«Мен адамның ниетіне қарай әрекет етемін. Егер ... ... ... ... мен де оған солай қайтарамын. Ал егер ... ... оған да соны ... (Ибн ... ІІ, 391) деп осы ... хадисті
өміріне шамшырақ етіп ұстағандығын көре аламыз. ... ... ... ... ... қай ... қарасаң да таң қалдырмай
қоймайды. Оның әрбір ісінен жақсылықтың нышаны ... ... ... тек мүмін құлдарға ғана тән. Басына әлдеқандай жақсылық ... ... ... бұл оған ... әкеледі. Ал егер бір жамандық келсе,
сабыр етеді, бұл да оны жақсылыққа жетелейді» (Мүслим, Зүһд, 64) дей ... ... ... жамандыққа сабыр етуді үйреткен. [44]., 101-б.
Пайғамбарымыздың (с.а.у.) мұндай қасиетін өмірінің барлық сәтінен көре
аламыз. Әсіресе ... жиі ... ... ... Әнәстың
(р.а.) айтуынша Хз. Пайғамбар:
-«Үміттеріңді үзбеңдер. Мен барша нәрсені жақсылыққа жоримын»- дегенде.
Сахабалар:
- Жақсылыққа жору деген не? - деп сұрады.
Пайғамбарымыз ... ... ... сөздер» - деп жауап берді. (Бұхари, Тыб, 19;
Мүслим, Сәлем, 102).
Пайғамбарымыз (с.а.у.) жел, ... және ... ... ... мазасын
алатын табиғи құбылыстарға кейіп жаман сөз айтпай, оның жамандығынан Аллаһ
Тағалаға сиыну керектігін үмбетіне өсиет ... ... ... 15)
Хз. Пайғамбардың кез-келген істі жақсылыққа ... ... ... ... ... құйып отырған. Мұның тәрбиелеу
жолындағы әсері өте ... ... ... ... «Ма шаа Аллаһ
айығып қалыпсың» деуі, оған үміт ... ... ... ... «Қажы» деу
оның қажыға баруына тілектес екенін білдіреді. ... ... ... ... ... келе ... басы ... Сонда
мүшріктер тарапынан Суһәйл бин Әмрдің өкіл болып келгенін ... ... ... ... ... жақсылыққа жорып «істерің жеңілдеді»
деген. (Бұхари, Шурут, 15)
Пайғамбарымыз (с.а.у.) кез-келген істі, ... ... ... ... ... кері әсерін тигізгендей, жақсылыққа жору да
адамды сүйіспеншілікке, рухани рахатқа бөлейді.
Хз. Пайғамбар адамдар ... ... ... шешімінде
туысқандыққа бауыр тартпай, әділ түрде үкім айтқандығын мына мысалдан көре
аламыз:
Адамның ой мен ... бір ... дұға ... те болады. Сондықтан
барлық нәрсені жақсылыққа жору адамның рухани болмысын рахатқа ... ... да осы ... ... өз ... тигізуі мүмкін.
[45]., 160-б.
7. Қабілетін ашып, дамытуы
Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... бір-
біріне ұқсамайтын қабілетте те берген. Әрбір адам өз ... ... ... ... ... бұл ... Құран Кәрімде былай баяндайды:
«(Мұхаммед а.с.): «Әркім өз жөн көргенін істейді. Сонда ... ... ... ... ... ... де». (Исра 17/84)
Аяттағы мінез, қабілет деген мағынаны білдіретін «шакилә» сөзі,
табиғат, әдет, дін, ... ... ... ... ... ... бір-біріне жақын сөздер. Яғни әрбір адам өз жаратылысына,
ахлақына, мінезіне және ... ... ... ... ... бір ... ... тепе-теңдікті сақтау үшін әрбір ... ... ... ... ... а.с.) ... мархаметін олар бөліп бере ме? Олардың дүние
тіршілігіндегі несібесін араларына Біз үлестірдік. Сондай-ақ бір-бірінен
дәрежеде көтердік. Раббыңның мархаметі ... ... ... ... ... адамдардың қазба байлықтар сияқты әртүрлі екендігін білесіңдер.
Надандық дәуірінде құрметті әрі ... ... ... егер ... ... ... ... дәуірінде де беделді болады ...» деген. (Бұхари,
Манакиб, 1; Мүслим, Фадайлус-сахаба, 199)
Аят пен хадисте адамдар қазба ... ... ... ... білдірген.
Біреулері алтын сияқты бағалы, ... ... ... ... енді
біреулері темір, ал енді біреулері ... ... ... ... ... ... қабілет, мінезі мен болмыстары да әртүрлі екендігін білуге
болады.
Біреуінде бар ерекшелік екіншісінде болмауы мүмкін. Адамның қабілетіне
қарай ... ... өте ... Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл мәселеде аса
үлкен жетістіктерге қол жеткізген. Хз. Пайғамбар өзінің ... ... ... ... ішкі ... терең үңіле білген.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) өзіне иман етіп, артынан ерген әрбір сахабаға
ерекше ... ... ... ... ... ... ... өмірде көптеген қиыншылықтар кездесіп отырады. Оларды ... де оны ... ... ... ... ... орынды шешімін
тауып, адамдар арасындағы араздықтың туындамауы сол ... ... ... ... тәлім-тәрбие жүйесі дұрыс жолға қойылуы
тиіс. Балалардың өзіндік қабілеттерін мектеп қабырғасында анықтап, оны ... ... жөн ... қажет.
Адамның қабілетін анықтай отырып, оны ары қарай дамыту Хз. Пайғамбардың
тәлім-тәрбиедегі ең негізгі жолдарының бірі. Халықының ... ... ... ... басты міндеттеріміздің қатарына жатады.
8. Сұрақ-жауап әдісін қолдануы
Ислами тәлім-тәрбие беру жолында мұғалім мен ... ... ... пен ... бар.
Аллаһ Елшісі сахабаларды әңгімеге тартып, оларды ойландыру үшін әртүрлі
сұрақтар сұрайтын. Осылайша оны ... ... ... ... ... беретін. Мұндай жайттарды Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өмірінен
көптеп кездестіруге болады. [46]., 243-б.
а. Сұралған сұрақтарға Пайғамбарымыздың ... ... ... ... неше ... сұрақтар сұрап мәселенің мән-жайын
үйреніп, кездескен мәселенің тиімді шешімін ... ... һәм ... ... ... ... да оларды қанағаттандыратындай етіп
жауап беретін. Бұл иләһи әдіс болатын. Жаратушы Аллаһ осы ... ... (а.с) ... ... ... ... ... үшін келген
Жәбірейіл (а.с) сұрақ-жауап ... ... ... тікелей
байланысты мысалдардың бірі «Жибрил Хадисін» айтып ... бин ... (р.а.) ... деп ... бір күні ... ... қасында отырған едік. Кенет біздің
қасымызға аппақ ... шашы ... ... ешқандай сапар белгісі
көрінбейтін және оны бізден ешкім танымайтын кісі келіп, тізелерін Аллаһ
Елшісінің тізелеріне ... ... ... ... оның алдына отырды
да:
«Ей Мұхаммед! Маған Ислам туралы ... ... ... ... - ... ... ... жоқ және Мұхаммед Аллаһтың Елшісі- деп
куәлік етуің әрі намаз оқуың, зекет беруің, рамазан айында ... ... егер ... ... қажыға баруың»- деді.
Ол кісі:
«Рас айттың»- деді. Оның сұрақ ... ... ... ... ... иман ... хабар берші,- деді.
Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Аллаһқа, оның періштелеріне, ... ... және ... иман ... әрі ... пен жамандықтың Аллаһтан екендігіне иман
келтіруің»- деді.
Ол кісі тағы да:
«Рас айттың»- деді және «Ихсан дегеніміз не?»- деді. ... ... ... ... қылуың. Егер сен оны көрмесең де-
Ол сені ... ... ... ... ... болады?»- деді.
Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Ол жайлы сұралған адам сұраушыдан білімдірек емес»- деді.
Ол:
«Қияметтің белгілері қандай?»- деді.
Сонда Пайғамбарымыз ... ... өз ... тууы әрі ... киімі жоқ, ішерге асы
жоқ кедей ... ... озу үшін ... ... ... ... кісі ... тұрды да үндемей сыртқа шығып кетті. Мен де ... ... ... ... Хз. ... ... Омар! бұл келген кісінің кім екенін білесің бе?»- деді.
Мен:
«Аллаһ пен Оның Елшісі біледі»- дедім.
Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Ол сендерге діндеріңді үйретуге келген ... (а.с.) ... ... ... 37; ... ... ... хадистің Әбу Хұрайрадан (р.а.) ... ... ... ... сұрақ-жауап қолданғанын айқын көрсетіп ... ... ... дейді:
Пайғамбарымыз (с.а.у.)
-«Маған сұрақ қойыңдар!» - деді.
Сахабалар сұрақ сұрауға бата алмады, сонда бір адам ... ... ... ... ... ... 7)
Осы хадис тәлім-тәрбие беруде мән беретін жайттарды қамтыған. Мұны
былайша тізбектеуге болады:
1) Сұрақ сұраған адамға мейіріммен ... ... ... ... керек.
Бұлай болған жағдайда оқушы ойын қысылмай, қымтырылмай сұрай алады.
2) Сұрақ сұраушы сұрақтарын кішіпейілдік танытып, сыпайлықпен ... ... ... сұралмаған сұрақтар болса, соны сұрау қажет.
Осылайша берілген жауаптан отырғандардың бәрі ... ... ... ... оның ... ... мәселелер одан сайын айқындала
түсетін болады.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) Ислам дінінің ... мен ... ... жауап беру арқылы үйреткен. Тіпті, Хз. Пайғамбар
оларды сұрақ сұрауға қызықтырып:
-«Надандықтан құтылудың жолы ... ... - ... (Әбу Дауыт,
Тахарат, 125)
Сонымен қатар қажетті-қажетсіз ... ... ... ... ... сол кездегі кейбір адамдар мазақтау үшін, кейбірі Пайғамбарымызды
сынау үшін, енді біреулері бос мәнсіз сұрақтар ... ... ... ... «Жоғалған түйем қайда?» деген сияқты сұрақтар осыған жататын.
(Бұхари, ... ... ... ... ... бір ... ... дәрісі. Бірақ сұрақ
сұраудың жөнін естен шығармай, берілген жауаптан дұрыстап пайдаланған жөн.
[47]., 421-б.
ә. Пайғамбарымыздың (бір ... ... үшін ... ... (с.а.у.) бір мәселеге сахабалардың назарын аудару үшін
көптеген сұрақтар сұрап, сосын оны өзі ... ... Бір ... ... ... бір ... түсіндірмек болды:
-«Мүфлис (жарлы) деген кім білесіңдер ме?», - деп сұрады. ... ... ... ... жоқ адам ғой, - деп ... ... (с.а.у.):
«Үмбетімнің арасындағы жарлының кім екенін айтайын. Ол ... ... ... мен ... бола тұра, тірі кезінде әркімді бір мазақтап, жала
жауап, әркімнің ... ... ... ... ... құл ... ... сауабы таусылған адам; сондай-ақ адамдардың күнәсін мойнына
алғаннан соң, тозаққа тасталған адам» деп жауап берді». (Мүслим, ... ... ... ... ... ... адамға басқа бір жөн сілтеуі
Сахабалар кейде Пайғамбарымыздан бір мәселе жайлы сұрақтар ... ... ... себептер мен мәселенің мән-жайын білгендіктен басқа
жаққа қарай жөн сілтейтін. Сұрақ сұраушыға пайдалы ... ... ... шақыратын. Мұны әдебиетте «Ұслубул һаким» деп атайды. Бұл деген
сөз, кейбір мәселерді пайдалы ... ... ... ... ... ... сұрақтан тыс жауап беру болып табылады. Бұған мысал
ретінде мына аятты беруге болады:
(Мұхаммед (с.а.у.) олар ... жаңа ... ... жағдайын сұрайды: «Ол,
адамдар және қажылық үшін уақыт белгілеу» де. (Бақара 2/189)
Сахабалар:
-Уа Аллаһтың Елшісі! Ай жайында сұрақ ... деп ... Ай ... жіп
сияқты туғаннан кейін, біртіндеп домалақ болады да сосын қайтадан кішірейіп
бұрынғы қалпына келеді. Не үшін бір ... ... - ... ... аят ... ... 56 б.)
Сахабалардың негізгі білгісі келгені айдың сыртқы көрінісі болатын. Ал
аят оның адам ... ... мен ... назар аудартады. [48]., 452-б.
Әнәс бин Мәлік (р.а.) былай дейді:
Бір адам Аллаһ Елшісіне келіп:
-Уа Аллаһтың Елшісі! Қиямет қашан болады? – деп ... ... ... ... не дайындадың?» - деп өзіне сұрақ қояды.
Адам:
-Қиямет ... ... ... ... және садақа дайындай алмадым,
бірақ Аллаһ пен Елшісін өте жақсы көремін, - деді.
Сонда Пайғамбарымыз (с.а.у.):
-«Сен онда жақсы ... ... ... - ... ... ... Аллаһқа ғана мәлім. Оның артына ... ... ... жоқ. Мұны ... білген Хз. Пайғамбар, осы
сұрақты сұраған сахабаны, өзіне пайдасы ... ізгі амал ... ... ... ... ... аударған.
Тәлім-тәрбие берудің бірнеше жолы бар. Мұғалім мен оқушының ... ... ... әрі ... ... ... ... ең тамаша әдіс, сұрақ-жауап әдісі болып табылады. Осы әдіс,
көбінесе мұғалім мен оқушының арасындағы ... ... ... сұрақ
сұрайды, оқушы жауап береді немесе оқушы сұрақ сұрайды ұстаз ... ... ... алу емес, оқушының ойлау қабілетін арттыру, сондай-ақ оның
сабаққа деген ынтасын оятып, тақырыпты ... ... ... ... ... ... ... таңдалып, сұрақтардың мәні мен ... ... ... пен ... ұтымды пайдану үшін жөнсіз сұрақтар
сұраудан сақтанған жөн.
9. Теңеу, салыстыру және мысалдар келтіру
Құран Кәрімнің ... ... ... ... мен ... ... көз жүгіртіп қарар болсақ, адамды ... ... ... бір ... ... ... ... салыстыру және мысалдарды
көбірек қолданғанын көруге болады.
Бір аятта білімімен амал етпегендер жайлы мынадай мысал береді:
«Өздеріне ... ... ... оны ... ... ... ... есек тәрізді. Аллаһтың аяттарын жасынға шығарған елдің
мысалы нендей жаман. Аллаһ залым қауымды тура жолға салмайды». (Жұма ... ... осы ... Тауратты үйретіп, онымен амал етпеген
яһудилердің жағдайын айтан.
Аллаһтың Кітабынан осындай ақиқат, теңеу, ұқсату және де ... ... ... болады. Мұндай әдісті қолданудың сырын Құран
Кәрімде былайша баяндалады:
«Расында Біз бұл ... адам ... әр ... ... олар үгіт алу
үшін келтірдік». (Зүмәр 39/27)
«Бұл мысалдарды адам баласы түсінсін деп, келтіреміз». (Хашыр 59/21)
Пайғамбарымыз (с.а.у.) да түсіндірмек болған ... ... ... ... мен ... ... ... күнделікті қолданып жүрген
нәрселерінен мысалдар беретін. [49]., 211-б.
Әбу Мұса Әшғаридан (р.а.) риуаят етілгеніне ... ... ... ... мен ... ... тура жол мен білімі, жер бетіне жауатын
жауын сияқты. Жауын жауған жердің бір бөлігі құнарлы топырақ болып ... суын ... ... ... ... ... Бір бөлігі болса,
суды бойына сіңірмей көлшік қылып ... ... ойық жер. ... осы көлшік
судан адамдарды пайдаландырады. Өздері ішеді һәм жан-жануарларын ... де ... ... ... ендігі бір жері, теп-тегіс әрі
шөп шықпайтын тақыр жер болып келеді. Суды сіңірмейді де шөп те ... ... ... ... ... ... әрі Аллаһтың мен арқылы ... жол мен ... ... оны ... адам мен ... ... ... мен арқылы жіберген тура жолды қабылдамайтын
адамдардың мысалына ұқсатуға ... ... ... 20; ... Фадайл,
15)
Осы хадисте Пайғамбарымыз (с.а.у.) Аллаһ Тағаланың дінін, адамдардың
құрғақшылықта сұрайтын жауынға ұқсатқан. ... ... ... ... қалай жан берсе, Исламның алып келген шындығы қарайып өлуге
айналған ... өмір ... Хз. ... ... ... ... үш түрлі топыраққа ұқсатқан. Аллаһ Елшісі осылай тамаша
мысал беру арқылы білім алу, білімнен ... ... ... ... ... ... ... бей-жай қарау дәл осы сияқты құрдымға
түсіреді. Адам қара ... ... ... ... ... алдындағы міндетін орындамаса, мұның жазасын һәм бұ дүниеде һәм о
дүниеде татады. Жамандықты кең етек ... ... ... ... ұрпақтар да
сол дәуірдің ауруына шалдығады. Бүлік пен ұрыс-жанжал барша ... ... ... ... жол ... қажет. Өйткені, жақсылыққа
шақырып, жамандықтан тыю әрбір мұсылманның басты ... ... ... ... ... ... көруімізге болады. [50]., 321-б.
Аллаһ Елшісінің тәлім беру жолында ... ... ... ... ... ... бірі ... Пайғамбар тәубе етуді былай деп түсіндіріп берген:
«Сендердің тәубе еткендеріңнен ... ... ... разы ... ... шөл далада келе жатып, түйеге артқан азығымен түйесінен
айрылып қалғаннан ... ... ... ... де ... ... ... тынығып жатқанда қасына түйесінің келгенін ... ... ... ... ... не ... білмей:
-Аллаһым! Сен менің құлымсың; мен болсам сенің раббыңмын, деген ... әлде ... ... ... ... ... Аллаһ Тағаланың теңдесіз мейірімін тамаша мысалмен ... ... ... ... жүректерді кешірер деген үмітпен жай
таптырған. ... ... ... ... ... ... сияқты сөздер
астарлы мағынада айтылған. Мұндай сөздер арқылы Аллаһ Тағаланың құлынан
разы екендігін және оның ... ... ... білдірген. Біз
бұл жағдайдан адам күнә істегенде шайтанның ... ... ... Ал ... құрығына түскен адам болса, шөл далада
түйесінен айырылған адам сияқты құрдымға түседі. Алайда Аллаһ ... ... ... ... ... шайтанның тұзағынан құтылып, Жаратушының
мейіріміне бөленеді.
Осы ... ... мен ... ... ... ... адасудан,
екі жүзділік пен Аллаһқа ортақ қосудан әрі неше ... ... ... ... ... амал ... Аллаһ разылығы үшін істеуге
шақырған. Адам баласының көрегендігі мен парасаттылығын арттырып, ... ... ... ... осы әдіс-тәсілдер арқылы үйренгендері
адам санасында тасқа қашап жазылған жазудай болып қала ... ... ... ... Аллаһ Тағала мен Елшісінің көрсеткен осы негіздерді
тиімді пайдалануға тырысып бағу қажет.
10. Түсіндіргенде жест пен мимиктеді ... ... бір ... түсіндіргенде, толық түсінікті болу үшін жест
пен мимиканы көп ... Мұса ... (р.а.) ... ... ... ... ... ғимарат сияқты» деген соң, міне былай деп
саусақтарын бір-біріне біріктіріп көрсетеді. (Бұхари, Мазалим, ... ... бұл ... ... бір-біріне бауыр екенін, бір-
біріне жығылғанда демеу, сүрінгенде сүйеу болу керектігін білдіріп, ынтымақ
бірлікке шақырған.
Сахл бин ... (р.а.) ... ... ... қамқорлық көрсетіп, жәрдем еткен адаммен ... ... ... деп сұқ ... орта ... ... (Бұхари,
Әдеп, 24)
Хз. Пайғамбар жетім-жесірлерге, жоқ-жітіктерге жәрдем беру ... ... ... ... ... ... айтып қана қоймай
саусағымен көрсетіп түсіндірген. Бұл әрекет, жаннатта ... ... ... тұр. [51]., ... ... бір ... ... (р.а.) былай түсіндіреді:
Хз. Пайғамбар:
-«Бахрейіннен келген садақадан саған мынанша, ... уыс ... де үш рет ... ... ... ... ... дүние салды. Садақа
Хз. Әбу Бәкірге келгенінде, бір адам халыққа дауыстап:
- Пайғамбардың берген уәдесі ... ... ... ... ... ... дереу Хз. Әбу Бәкірге барып Хз. Пайғамбардың:
-«Бахрейіннен келген садақадан саған мынанша, ... уыс ... ... ... ... Әбу Бәкір (р.а.) менің сұрағанымды берді. ... ... ... 3; ... ... 60/2314)
Ибн Масғұдтың (р.а.) былай дейді:
Жабирдың (р.а.) қиямет жайлы риуаят еткен ... ... ... ... ... ... ... қызарып, дауысы жарқын-
жарқын шығатын. «Міне дұшпан шабуыл жасағалы тұр, ... деп ... ... сұқ ... мен ... ... ... тұрып:
-«Менімен қиямет арасы, мына екі саусақтың арасындай жақындағанда, мен
пайғамбар ... ... ... ... ... 43)
Бұл жерде Хз. Пайғамбар қиямет күнінің жақындығын білдіру үшін сұқ
саусағымен ... ... ... ... кейде қолына бір нәрсе алып, сол арқылы адамдарға кейбір
нәрселерді үйрететін еді. Убада бин Самиттің (р.а.) айтуынша ... ... бір ... ... ... сендердің алатын үлестеріңдей менің де үлесім ... ... ... ғана ... артық зат алушы болмаңдар, өйткені
қиямет күні ол ... таяқ ... ... Жіп, ине және одан да ... ... да ... ... беріңдер». (Ибн Ханбал, Ү, 330)
Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл жерде құл ақысына мән ... ... көз ... ... салып, түйенің бір тал қылшығын ... ... ... ... ... ... Бұл әдіс ... түсінуге үлкен септігін тигізіп, естен шықпай сақталып ... ... ... үшін ... ... ... ... нәрселерді түсіндіргенде қол ... ... ... ... ... сызып түсіндіретін. Бұл әдіс
қиын мәселелерді оңай түсінуге ... ... бин ... (р.а.) ... ... Пайғамбар жерге төрт бұрыш сызды. Төрт бұрыштың ортасынан бастап
төртбұрыштан шығатындай етіп сызық сызды. Сосын ортадағы ... ... ... ... ... ... ... жеке-жеке тоқталып:
«Мынау адам, ал мыналар оны қоршаған ажалы. Төртбұрыштың ортасынан
бастап сыртқа шығып тұрған сызық ол ... ... ... ... ... тік ... ... Адам мұның бірінен құтылса
келесі біреуіне ұрынады. Ал одан да ... ... ... ... ... (с.а.у.) бұл жерде сахабаларға адаммен оның бітпейтін
арман, мақсаты мен тілектерін түсіндірген. ... мен ... ... ... де ... ... ... Сахабалар мен артынан келетін
үмбетіне соңы жоқ арман мен мақсаттардан ... ... ... дайын
болу керектігін үйреткен.
Хз. Пайғамбардың мұндай әдіспен бір нәрсені түсіндіргенін Хз. Аббастың
риуаятынан көре аламыз:
Аллаһ Елшісі жерге төрт сызық сызды ... ... не үшін ... ... ме?»- деп ... Аллаһ Тағала және Оны Пайғамбары жақсы біледі,- деді.
Сонда Пайғамбарымыз (с.а.у.):
«Бұлар жаннаттағы әйелдердің ең мәртебелілері ... бин ... ... ... Марям бинти Имран және Перғауынның әйелі Асия бинти
Музаһим»,- деп ... (Ибн ... І, ... ... бұл ... ... ең биік ... ие болған төрт
әйелді жерге сызған төрт сызығымен түсіндірген.
Кейбір білім салаларында бір мәселені ... үшін осы ... ... мысал ретінде математика, геометрия және физика пәндерін
айтуға ... ... де бір ... ... Хз. ... ... және ... ұқсас нәрселерді пайдаланған жөн. Сонымен
қатар тәлім-тәрбиеде адамның ... ... оның көзі мен ... да әсер
ету керек.
Батыс Европада сол кездерде Янь Комменский, ... ... ... өмір ... Комменскийдің көзқарасында бір жағынан стихиялы
материализм және реализмнің кей бір ... және ... ... ... жағынан діндарлыққа көңіл бөлуді көруге болады. Комменскийге
дейін ғалымдар арасында қабілетті балаларды ғана оқыту қажет деген ... еді. Ол ... ... оқытылуы қажет деген пікірді ... Орта ... ... таяқ пен ұрып оқытуға ... ... ... ... болу ... ұсынады.
Пестолицийдің пікірінше тәрбиенің мақсаты адамның бүкіл күш ... ... ... ... ... ... дін тәрбиесі мен ... Ол ... ... сынға ала отырып, ... ... ... ... діннің әсері мол дейді. Егер адам баласы
Құдайды сүйсе ол ... ... да ... ... ... адам бір ... секілді бір-біріне аға-іні. Роберт Оуэн балаларға діни идеология
жайындағы пайда әкелмейтін кітаптарды, оқытпау керектігін ұсынды.
Европа мен Азия ... ... ... ... ... ... күн ... дүниеге келді. Құран Кәрим адамдарға тәрбие
негіздерін ... ... ... мен баяндады. Осылайша исламда тәрбие
ислам дінінің негізін ... ... ... ... ... ... үшін қызмет ету бұл діннің негізгі ерекшелігі болды.
Барлық ... ... ... жақсылықтартардың барлығы
тәрбие рұхы ретінде сипатталады. Ислам үлкендерге құрмет, ... ... ... мен ... ... жалпы жан-жақты
дұрыстықты әмір етеді. [52]., 233-б.
Балаларды тәрбиелеу, оларды өз еркіне ... ... ... ... ... ... да ... әуелі Аллаһтың бірлігі, Мухаммед
пайғамбардың хақ пайғамбар екендігін айта келе ... ... ... жаман нәрселерден тиым салу бұл қасиетті діннің ... ... бала ... үгіт насихаты арқасында жақсы немесе ... ... ... Сол ... ... ... әр ... исламды қабыл ететін жаратылыста дүниеге келетіндігін кейін әке-
шеше немесе басқалардың ... ... ... ... межуси болатындығын
айтады.
Ислам ғалымдары тәрбиені екіге бөліп қарастырған. ... және ... Жеке ... бұл ... ... тарапынан пайғмбарлар арқылы адамдарға
үйретілген сенімдер әдемі іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... сырқаттарын айта отырып жақсылықтар игіліктер
арқылы емдейді. Ал жалпы тәрбие болса әлемнің ең ... ... ең ... болмысына дейін құдірет иесінің қолы мен ... ... ... тәрбиеде мәжбүрлілік болса жеке тәрбиеде қалау
мен ерік бар. ... ... ... ... ясин сүресінің ең соңғы
аяттарында былай делінеді. ... ол бір ... ... бол ... сол ... ... ... оның қол астында. Өмірді де өлімді де жаратқан сол. Еш
бір нәрсе оның бақылауының сыртында қалмайды. ... ... ... ... ... ... ... құлы болған адам баласы пайғамбарды мойындап одан әмір ... ... мен ... ... пен ... ... Әмірлерді орындап,
тиымдардан аулақ тұрса, әр қашан бақыттылыққа ... ... ... есептеледі. Әр ғасыр сайын ... ... ... ... олар да халықты жақсылыққа, хидаятқа, туралыққа
шақырған. Мұндай адамдарға өз тілімізбен «үәлилер» деп ... ... сөз ... ... ... Құран Кәримде Аллаһ тағала былай ... иман ... ... ... қараңғылықтан нұрға шығарады». Аяттың
жалғасында Аллаһқа иман етпегендердің досы шайтан, ол ... ... ... ... от ... ... ... тарихына көз салсақ, сонау алғашқы дәүірден бері адам ... ... ұлы бір ... ... одан жәрдем сұрап соған құлшылық еткен.
Яғни адамның бойында ұлы жаратушыға деген сезім әлімсақтан бері болған. ... өз ... ... ... сену мен бой ... бар екендігін
көрсетеді.
Ислам көзқарасы бойынша Аллаһ тағала ... Адам ... ... ... адам ... Адам ... осы хақ дінінің алғашқы
пайғамбары ... ... ... ... ... ... ғана құдайға
сену) діні екендігінің айғағы. Алайда мұндай қоғамдар уақыт өте келе ... ... ... ... бет ... ... мінез аяқ асты
қалған еді. Сол кезде Аллаһ тағала қауымдарға ... ... ... ... ... діні ... ... араб әлемі осындай күйде болатын.
Олардың діни сенімі қым- қиғаш ... еді. ... әу ... ... Ибраһим
және Исмаил пайғамбардың Аллаһ ... ... ... ... ... ... пайғамбарсыз заманда ақиқатты ұмытып ... ... ... ... араб ... ... және ... салтқа айналған.
Арабтар жеке және ортақ ерекшеліктері бар пұттар жасаған. Әр ... ... тән ... ... қатар, бір неше тайпаның ортақ
сиынатын ... да бар еді. ... ... 360 пұт болған. Араб
түбегінің жан-жағынан келген арабтар осы ... ... ... ... құрбан шалып, оларға арнап адал, харам үкімдерін шығарған. Сонымен
қатар оларда Аллаһ тағала хақында пікірлері де бар еді. ... осы ... ... ... ... ... мен ... жаратқан, күн мен айды
бағындырған ... ... ... ... ... Олар осы ... біле
тұра қайда ағып барады.Егер олардан, «Көктен жауын жаудырып сол ... ... ... ... ... ... сөзсіз «Аллаһ» дейді.
Онда сен күллі мадақ Аллаһқа лайық де. Бірақ ... ... ... ... ұғынып саралай алмайды». Олардың Аллаһ тағала туралы түсінігі
төмендегідей:
1. Аллаһ әлемнің ... Ол ... ... әр ... тіршілік беруші;
3. Ол мерекелі жиынды басқарушы;
4. Өткінші монизм ақиқаты;
5. Аллаһ Кағбаның Раббысы.
Алайда, арабтар жаратушының бар екеніне ... ... мен ... теріске шығарған болатын. Ол Құранда ... ... ... тек бұл өмір де ғана өмір ... өлеміз. Бізді осы заман ғана
өлтіреді» дейді.Задында олар бұл жайлы еш ... ... Бар ... ... Басқа аятта: «Олар әуелгі өз жаратылыстарын ұмытып ... ... ... шіріген сүйектерді кім тірілтеді? дейді. Яғни,
арабтардың ақырет жөнінде сенімі ... жоқ еді. ... араб ... мен қатар өмір сүрген христиандар мен еврейлер бар еді.Осы ... ... ... ... ... ... деген жорамалға тоқталамыз.
Алайда араб түбегі қауымының ақыретке деген еш қандай сенімі болмағанын да
есепке алсақ, олар әһли ... ... мен ... ... ... маңыз бермегенін аңғарамыз. Оның үстіне еврейлер мен христиандардың
өлгеннен кейін қайта тірілуге деген сенімі саяз ... ... ... ... ... арнап құрбан шалмаған, тек
қана Аллаһ тағалаға сенген адамдар да ... ... ... ... деп ... ... ... Мекке болған. Олар Мекке халқының
арасындағы, пұтқа табынып Аллаһ тағалаға серік ... ... ... ... ... ... ... ұқсамай Ибрахим пайғамбардың
ханиф дініне иман еткен жандар еді. Ол дәуірде ... ... ... сатыда болсын әйел затының қоғамда еш бір лайықты орны жоқ ... ... қыз бала ... ... басталған. Арабтардың әйелі ұл туса
қатты қуанып қыз туса қылмыс істегендей күйге түскен. Өйткені адамдар үшін
қыздың әкесі болу ... ... Олар ... ... сәбі ... ... тірідей көму, не оны бойжеткенде біреуге сатып жіберу арқылы
құтылған. Кей бір жаны ... ғана ... ... ... мал ... ... Фараздықтың арғы атасы Сасаа иман еткенде, өзінің ... ... ... ... деп ... ... Қараңғылық
дәуірде жасаған жақсылықтарымның маған пайдасы бар ма?» Мухаммед Пайғамбар
«Нендей жақсылық ... ... ... Мен бір күні ... ... ... ... жүріп ұзақтан екі шатыр көрдім. Барған
соң қарт кісімен жолықтым. Біз әңгіме ... ... ... ... ... хабарлады. Күйеуі аулаққа апарып жерге көм,- деді. Мен араша түсіп
ақырында ... ... деп әзер ... әлгі ... ... екі түйе ... түйемді беріп, қызды аман алып қалдым. Бұдан басқа да ... 360 ... ... деп сөзін тәмамдады. ... ... ... ... ... оған Аллаһ тағала исламды нәсіп еткедігін
айтады.
Ол кезде ерлер әйелдерге мүлік ретінде ... Әйел ... ... ... шығарылған. Негізі арабтардың әйел алуына шек қойылмайтын.
Қалағанынша үйленіп ажыраса берген. Бұл тек ... ғана тән ... Рум және ... империясында да әйелдердің құқы жоқ еді. ... ашық ... ... ... ... де сол аспандай таза
еді. ... ... ... өнер ... ... әсіресе шайырлық өнері
, өрістеген болатын. Ол заманда ... ... ... еді. Бір ... екі ... ... бір ауыз сөзбен екі ел арасындағы көп ... ... ... ... ... ... мүшайра жарысы өтіп
жеңімпаздың өлеңі кағба қабырғасына ілінетін.
Арабтарда сәуегейлік де етек ... еді. ... ... ... алғаны сондай көпшілік оларды тылсым күшке ие таңғажайып жандар ... зор ... ... Арабтар басына іс түсе қалса, яки қайғы
қасіретке дұшар болса-яқ, ... жөн ... Олар ... ... жындармен тілдесіп ғайыптан хабар алатынына мүлтіксіз
сенетін.
Арабтар осындай қараңғы дәуірді бастан кешу ... ... ... ... ... ... Құран жіберілді. Ол қасиетті
кітап ғана ... жазу ... ... адам ... қолынан келмейтін
теңдессіз кітап болды. Оның аса ғажайып мұғжизалық үлгісін дос ... да ... ... ... [53]., ... ... адамзат тарихындағы ең маңызды және қайталанбас ... ... және оның ... жайып дамуы болды. Кезкелген ... ... ... ... ... ... әділетсіздік, зұлымдық пен
жауыздықтың үкім сүріп жатқан араб ... ... ... ... ... ... үш жыл ішінде пайғамбарлық өмірін тәмамдаса ... ... ... Иранға дейінгі жерлерді өз ішіне алған ... ... ... Оның тәрбиесін алған сахабалар кезеңінде Ислам
мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... өз ішіне алған мемлекетке айналды.
Кей бір ғалымдар Исламның алғашқы кезеңіндегі ... ... ... деп атап ... Біз бұл ... ... тек ... деп қана
қоймай, ол туралы мұқият ойланып, терең зерттеулер жүргізуіміз керек.
Құран сөзі тау суындай ... ағып жан мен тән, ар мен ... ... ... ... ... Құран арқылы әйел заты теңдікке ... әке ... қыз, ұл деп бөле ... ... ... сезіммен
қарайтын болды. Кешегі қызын тірідей ... ... енді ... ... сезіммен қарайтын заманға қол жеткізді. Бір-бірімен қырық-пышақтасып
қырқысқан ру, тайпалар Құран арқылы арасынан қыл өтпейтін дос атанып, ... ... ... Күні кеше ... қарсы балалар
Құранның атқан орайлы таңынан кейін, оларға қарсы шықпақ түгіл «үһ» деп ... ... ... ... ... ... ... ерекше ізет
көрсетіліп «Жаннат аналардың аяқтарының астында» ... ... ... ... Міне ... ... он төрт ғасыр бұрын, зұлыматтың қара
түнегін ... ... ... ... ... күндей нұр шұғылаға
бөледі.
Жаһилия (исламнан бұрынғы кезең) кезеңіндегіі жаман әдеттерді ... ... ... ... Ислам қазіргі кезеңдегі көкейтесті
мәселелерімізді шешуге басшылыық жасайтын негіздерді ... ... ... ... ... қол ... тәрбиенің
арқасында деп айтуымызға болады. ... ... ... ... сенімі қуатты мұсылмандар тарапынан кемшіліксіз орындалуы
арқылы олар жан ... ... қол ... Бұл ... алып ... ... ... тәрбие»(құдайдық) системасы деп сипат беруге болады.
Негізінде Мухаммед пайғамбар өзін ... ... ... «Мен ... тәрбиеші ретінде жіберілдім».(Имам Малик, Муватта, хуснул хулқ,1).
Қасиетті Құранда: «Егер сенсеңдер, ... ... ... ... өмірде іс-әрекеттерің мен көрсетіп нағыз ... ... ... ... жетіп, дүниеуи жарыстарда да басқалардан
жоғары мәртебеге жетесіңдер деген мағынада түсінуіміз керек.
Қазіргі замандағы ... ... ... ... ... артықшылығын байқауға болады. Ислами түсінік бойынша адамдарды
жаратқан Аллаһ, адамдардың жаратылысына ең ... ... ... Құранда адам баласының «алаи иллийин» деп аталатын ең жоғары
дәрежемен, хайуаннан да төменгі дәрежедегі «асфалас ... ... ... ең ... ... жаратылғандығын айтады. Олай болатын болса өзінің
ең үлкен сипаты болған Раб, яғни тәрбие ... ... мен өзін ... танытқан
ұлы жаратушы, адамдардың жаратылысындағы көздеген жоғары мақсаттарға
апаратын жол, яғни ... ... ... ... ... ... Егер ... сияқты ислами тәрбие системасы бар болса, бір мүмин
кісіге жаратушысының ... ... ... ... бола ... бүкіл пайғамбаарлармен кітаптар, шариғаттар тіпті ғалымдар да
адамдарды ... үшін ... ... Өйткені Мухаммед
пайғамбар бір хадисінде «Ғалымдар пайғамбарлардың ... ... да ... ... жүктелгендігін айтады. Діни әмір ... ... мен ... барлығы тәрбие болып есептеледі.
Осы жерде ислам тәрбиесінің алғашқы тәрбие негіздерінен Құран жайлы, ол
кімнің сөзі және оның басқа ... ... айта ... ... ... ... ... жасайтын болсақ, адамдарды
жаратқан және олардың әлсіздігімен ... ... ... тағала
адамзатттың атасы Адам пайғамбардан бастап ақыр ... ... ... ... адамзаттың қажеттілігімен сана деңгейіне қарай илаһи ... ... ... ... ... ... ... жіберді. Адамзаттың
санасы бұрынғыдаан гөрі дамып, толысқан уақытта ақырғы пайғамбаар Мухаммед
арқылы жиырма үш жыл бойы уаһи етіп ... ... ... ... ... ... қапастан құтқарып нұрға
бөлеген, нұрмен рақымға толы кітап. Құранда ... ... ... ... «Ол
сендерді қараңғылықтан жарыққа шығару үшін құлына ап-ашық ... ... ... сендерге тым мейірімді, аса рақымды. Біз мұсылмандарға
Құраннан шипа мен рақым түсіреміз. Бұл ... ... ғана ... ... өзіне дейінгі адамдардың қолымен бұрмаланған өзге илаһи
кітаптарға ұқсамаған жалғыз уаһилік кітап. Осы жағынан Құран өзге кітап ... ... ... ... ... Оның ... мәнісі-Тәурат, Інжіл,
Зәбур және Құранның бір бастаудан келуінде. Себеп, ... пен ... бойы ... ... ... Құранның әлгі күнге дейін бір
әрпі де өзгертілмей сақталуында. Кей бір ислам ғалымдары «бұл кітапта шүбә
жоқ» деген. ... ... ... ... ... ... ... кітапты
екіге бөліп қарастырады. Үлкен және кіші кітап. Үлкен кітап бұл алып әлем
болса, кіші ... ... ... ... жоқтан жаратылған жеті қат әлем
атты алып ... ... Ұлы ... ... ... ұлылығымен
құдіреттілігін таныту үшін жааратқан. Қасиетті хадисте Аллаһ тағала «Мен
бір құпия қазына едім, мені ... ... деп ... ... ... әр бір кәміл құдірет және әдемілік өзінің кәмілділігі және
әдемілігін ... әрі ... ... ... да әлем ... ... ... сол кітабы арқылы адамдар мен тілдеседі. Ендеше
адам баласы алып кітапты оқып оның ... ... ... ... ... ... Адам ... шектеулі. Сондықтан да сансыз болмыстың құпия ... ұлы ... ... арқылы жіберген кітап кілітімен ғана
аша алады. Құрранның түсу кезеңін зерттейтін болсақ, ол ... ... бойы ... ... кәмілдік деңгейге жеткен кезде түскен.
Ол осыдан он бес ... ... ... де, ... де ... ... ... барлық мәселелерін шешуге жетіп артылады. Құранда ... ... ... ... және ... ... ... олар оның (құранның) ақиқат екендіігіне анық ... ... ... ... ... ... болмысымен құран арасындағы тылсым
байланысты түгел зерттеп ақыр соңында, Құранның Ұлы ... ... ... ақыл иелерінің көздері жетеді деген мағына шығады.[54].,
542-б.
Құранның бұрынғы кітаптардан тағы бір ... ... ... барлық кітаптардың мазмұнын қамтуында.
Егер де сол кезеңнің қоғамдық ахуалына қарайтын болсақ шын ... ... бір жол ... түсуі де аса қажет екендігі көрінеді.
Адам баласы бұл дүниеге не үшін ... ... ... ... ... жауап
береді. Адамзат жеті қат алып сарайдың аса қадірлі қонағы. Бүкіл әлем тек
адамға ... ... ... ... Ұлы ... жарлығын
орындап, ғаламзат сарайын тамашалай жүріп, оған ғибадат етіп ... ... ... ... ... дегеніндей ізгілік
жасап халыққа пайдасын тигізіп, кейінгі ұрпаққа өшпестей жақсы із қалдырып,
жасаған жақсылығының қарсылығына алдағы ... ... ... ... ... алуға келген. Егер де ахирет әлеммен ондағы мәңгілік өмір
болмаса, бұл өмірмен жаратылыстың еш мән ... ... еді. Адам ... ... ... құр кеткен болар еді. Алайда әлемнің жаратылыс мақсаты-
адам. Әлем- алып ағааш, адам соның жемісі мен мәнісі. Ендеше ахирет ... ... ... жаратылды деген мағына шықпай ма?
Құран әрі адамзаттың тәрбиешісі. Құранның басты мақсаты адам болмысының
жан тәнін кірден арылтып, рухына ғайыптық қанат тағып, ... ... ... ... ... алған адам рухының бұл дүниесі де жаннатқа
ұқсас. Өйткені ... ... мен ... ... ең ... ... ... жаратқан Аллаһ тағала ғана біледі. Құран күллі адамзаттың
заттық әрі руухани қажеттіліктеріне сай, кең ... ие ... ... ... адам ... ... қарамай, оның қажеттіліктерін
қамтыған кітап. Адам баласы дүрбелең өмірдегі бөгеттермен асулардан ... ... ... ... ... ... Құраннан ғана табады.
Шығыс және батыс зерттеушілері Құранды дүниежүзілік мәдениетте
кездеспейтін ... деп ... ... ... ... үш жыл ... ... сахабалар жаттап өзінен кейінгі ұрпақтарға ... ... ... Зейд б. ... киік ... ... Омар ... Құран кітап халіне келтірілді. Үшінші халифа Оспан оны алты ... ... ... ... әлем ... ең ... байлығы, бүкіл мұсылмандардың қасиетті
кітабы. Араб тілінде «қирағат»-«оқу» деген мағынаны білдіретін ... жүз ... ... тұрады.
Құран адамдарды татулыққа, ізгілікке, теңдікке шақырады. Адамдарды
жақсылыққа шақырып, ... тиым ... ... адамгершілікті,
сүйіспеншілікті, көркем мінез, рухани және мағынауи пәктікті, адал еңбек
етумен жақсы өмір ... әмір ... ... тәрбиесіне қарай отырып
адамның рухани кәмілденуіне қаншалықты маңызы бар екендігін көруге болады.
Баршамызға ... ... адам ... ... ... Коммунистік
тәрбие кезінде, білімді кісі тек дінсіз болу керек, өйткені адамның білімі
артқан сайын ... бос ... ... деп ... ... ислам
мұсылмандарды дамуға білім алуға әмір етеді. Өйткені жеке адам және ... ... ... Адамдарды ғылымға тарту мақсатында Зүмәрде
былай делінеді: “Білетіндер мен ... еш ... бір бола ... ақыл ... ғана насихат алады”. Исламда адам ақылының дамуына
қатты көңіл береді. Ғылым және ақиқатты айғақтар мен дәлелдеуде, ... ... ... дін ... ... ... Шын ... де
Құран еш бір нәрсені дәлелсіз қабылдамау керектігін айтады. Еліктеу ... жол ... ... ... 250 ... ... ... ойланбайсыңдар ма?” деген аяттары дәлел болады. Құран еш бір нәрсені
дәлелсіз қабылдамау керектігін айта ... ... ... ... ... ... тақырыптарды ислам ғалымдары үшке бөліп қарастырған.
Олар мыналар:
1. Иман ... ... ... мінез-құлық).
3. Муамелат (қарым-қатынас, іс-әрекет).
1. Иман (сенім) мәселесі.
Ислам дінінде сенім мәселесі мұсылманшылықтың ең ... ... ... Иман сөзі араб ... «әмәнә» түбірінен шыққан. «Сену»,
«нану» деген мағынаны білдіреді. Ислам дінінде оның ... алты ... Олар ... ... ... мен ... ... Періштелерге сену.
3. Кітаптарына сену.
4. Пайғамбарларға сену.
5. Өлгеннен кейін қайтадан тірілуге сену.
6. Тағдырға, ... ... ... ... ... сену.
Бұлардың біреуіне толық сену басқаларына да сенуді қажет еттіреді.
Мысалға, Аллаһтың барлығы және ... ... ... ... хақ
екеніне, Мухаммед пайғамбардың хақ екеніне сену болса ... ... ... ... ... ... Ол ... түтін мен от сияқты, түтін
қалайша оттың барлығына дәлел болса, от да ... ... ... бірі ... ... ... бұл ... тәбәрака уа тағаланың бірлігіне және
барлығына, ... ... хақ ... сену деп ... екі ... ... ... иман.(Еліктеу арқылы сену).
2. Тахқиқи иман (Шынайы сену).
Тахқиқи иман дегеніміз әр бір нәрсенің ... ... ... ... қол ... ... ... сөзге құлақ салып, сонда оның ңе
көркеміне ілетесіңдер. Міне солар Аллаһ өздерін тура ... ... ... ... ақыл иесі». Бұл аяттың нәтижесінде әр бір пікірді ... ... ... амал ... міне ... Аллаһ һидаят еткен кісілер деген
мағына шығады. ... ілім ақыл ... ... ... ... ... ақылға қатты мән беріліп оның үлкен нығмет екендігі айтылады.
Тақлиди иман дегеніміз басқа біреудің айтқанына, ... ... ... ой ... сену. Бұл иман әлсіз және тез жойылып кетуі
мүмкін.
Иман тек ... ... Иман ... ... да қажет еттіреді.
Өйткені иман болған жерде ар-ұят, намыс болады. Намыстылық бар ... ... ... Бұл ... бақытты болуына жетелейді.
Құранда: «Шын мәнінде адамдар ... Тек ... иман етіп ... ... ... деп ... [55].,
Құран Кәримде Аллаһқа иман етіп жақсы ғамал жасағандарға шексіз
бақыттылық, ал ... оған иман ... ... ... ... ... бар
екендігі ескертіледі. Кей бір ислам ғалымдары иманды былайша ... ... ... ал ... ... ... ... тұқымын
сақтайтындығын айтады. Яғни иманды адаммен, имансыз ... бұл ... ... ... ... адам ... ... тыныш, рахат, иманы
жоқ адам әр уақытта қайғы-қасіретте өмір ... көз ... Алла һқа иман ... адамдүниедегі бүкіл қиыншылықтарды,
қайғыларды, ауыртпалықтарды мойнына жүктеп, үмітсіз, күйде ... ... ... әр ... жан ... ... Ал ... кісі келешекке
үміт артып, өмірдегі қиыншылықтарға сабырлылық және ... пен ... жан ... ... екінші басты мәселе бұл ахлақ мәселесі. Ахлақ ... ... ... ... ... ... ахлақ, этика, эстетика
мәселелеріне кеңінен тоқталады. Қоғамның ... ... ... ... ... маңызды роль ойнайды. Өйткені қоғам мүшесі болған әр бір
жақсы мінез-құлықты азаматтың қоғамға қааншалықты ... ... ... адам да ... одан да көп ... ... ... бір кісі «Ислам дегеніміз не?»-деп сұрағанда «Ислам көркем
ахлақ» деп жауап ... ... ... ... ... отырып, құрметке ең
лайық әке-шешелерді айтады.Құранда әке-шеше хақы белгіленіп қойылған. Әл
Исраа сүресінде әке-шеешеге жақсылық ... ... ... ғибадат етуден
кейінгі екінші орында тұрады.
«Раббың өзіне ғана ғибадат етулеріңді, әке-шешеге жақсылық жасауларыңды
әмір етті. Ал егер ол ... бірі ... ... де ... ... ... деме ... ол екеуіне зекіме де, ол екеуіне сыпайы ... Ол ... ... ... құшағын жай да, «Раббым ол екеуі мені
кішкентайда ... сен де ... ... ... көр».
Жоғарыдағы аятта әке-шешеге бес түрлі мейірім және құрмет көрсету керек
екендігін ... Бала ... ... ... ... зекімеу.
2. Бала әке-шешеге мейірім-шапағатта болу.
3. Ата-анаға әр қашан құрмет көрсету.
4. Ата-анамен сөйлескенде оларға ауыр тиетін сөздер сөйлемеу.
5. Бала әр ... ... ... әрі ... болу үшін дұға етіп жүру.
Құранда тек ата-анаға ғана еме, ... ... да ... ... ... ... жақсылық жасауды әмір
етеді. Құранда Ниса сүресі 36 аятында: «Әке-шешеге, жақындарға, ... ... ... ... ... ... жолдасқа, жолда
қалғандарға және қол астарындағыларға жақсылық қылыңдар. Негізінен Аллаһ
тағала тәкаппар ... ... ... деп ... ... ... ... Бұл аят қоғамдық ахлақи маңызға ие.
XX ғасыр адамзат үшін ғылым техниканың ... ... ... жаңалықтардың ашылу кезеңі болды. Бірақ та дамуды тек ғылыми
жетістік деп ойлаумыз ... ... даму бұл ... ... құрметтілік, және мейірімділікпен байланысты. Егер қоғамда
жоғары аталмыш қасиеттер ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. [56]., 211-б.
Құран адамдарға сабырлы болуды әмір етеді. Сабыр қанағат адамдардың ... ... ... ... ... ... ең көп айтылған
тақырыптардан. «Эй, ... ... ... ет. Расында Аллаһ тағала
жақсылық істеушілердің еңбегін жоймайды.
«Егер сабыр етіп, Аллаһтан ... ... ... үш түрі
бар:
1. Күнәлардан қашу арқылы сабыр ету.
2. Ғибадаттаарды, құлшылықтарды орындаудағы сабыр.
3. Қиыншылық аурулардан сабыр ету.
Шын мәнінде сабырлы адам оның ... сары ... ... ... ... дұрыс жолды таңдай алады. Құран адамдардағы ең ... ... ... ... сөз ... Шыншылдық сенімділікті
әкеледі. Ал отбасымен ... тек ... пен ғана ... ... ... ... ... және шыншылдар мен бірге болыңдар» ... ... ... ... шақырады. Оған мына аятпен белгі
береді. «Мүминдер бір-біріне бауыр». Бұл аят қоғамда татулықты ... әр ... ... ... ... ... ... ие. Жікке
бөліну бақталастық пен қырсықтық-мүминдерді өз іштерінде алауыздыққа,
араздыққа, ... ... ... ... ... ... ... даналыққа және ең жоғары адамгершілік- исламға оғаш. ... жеке және ... ... сондай-ақ рухани өмірдің таразысымен
өлшенсе жағымсыз, зиянды зұлымдық болып саналады. Бұл адамзат ... ... ... ... ... ... Егер қастық жасағың
келсе, ішіңдегі қара ниетке қарсы шық. Соны құртуға тырыс. ... ең ... ... ... ... мен ... мен күрес, тәрбиелеуге
тырыс. Сүйіспеншілік қасиеттің өзі, сүйіспеншілікке ... ... өзі ең ... жауыздыққа лайық. Егер жауыңды жеңгің келсе оның
істеген жамандығына жақсылықпен жауап бер. ... ... одан ... бересің. Жеңген болып көрінсең де жүрегі мұздап саған кек сақтайды.
Қастандығы жалғаса ... Егер ... ... өзі де өкініп райынан
қайтады. Шын мәнінде өмір бірлік пен ынтымақтықтың ... ... ... ... ... өмір де күйрейді. Құран әдемі сөйлеу, өзгелер
мен ... ... ... ... Мұны ... аяттардан көруге
болады. «Адамдарға жақсы сөздер айтыңдар», «Қашан сендерге ... ... одан да ... ... ... қайтарыңдар».
Құрандағы тәрбиелік мәнге ие болған әмірлерді ... ... ... ... мен ... да бар. ... ... ілгерілеуіне,
жоғарылауына кедергі болатын такаппарлық, арақ ішу, жала жабу, өтірік айту,
өсек сияқты ... ... айта ... бұлардан аулақ болуды әмір етеді.
Тәкаппарлық туралы Құранда «Жер жүзінде даңдайсып жүрме, өйткені сен
жерді, әсте жара ... да бой ... ... да жете ... адам ... өзін жақсы көреді. Өз пайдасы үшін барлық нәрсені
пида етеді. Өзінің ... және мал ... мен ... ... ... «Жер ... ... даңдайсығандарды ұзақтастырамын.
Егер олар барлық белгілерді көрсе де оған сенбейді. Сондай ақ олар ... ... оны жол ... алады. Бұл олардың аяттарымызды өтірік деп одан
ғапыл болғандықтары». [57]., 154-б.
Жоғарыда айтқанымыздай, тәкаппар адам әуелі өзін ... ... ... ... адам, басқаларды сүйе алмайды. Сырттай жақсы көрсе де, ... сүйе ... Оның ... немесе ләззаты үшін сүйуі мүмкін. Әр қашан
өзін басқаларға көрсетуге жан сүйдіруге тырысып, кемшіліктерді өзіне алғысы
келмейді. Сол арқылы ... және ... ... ... мәжбүр
болады.
Құранда өтірік айту және оның түрлері баяндалады. «Аллаһ шектен шыққан
өтірікші кісілерге хидаят ... ... және ... жасау
өтірікшілдіктің түрлеріне жатады. Мухаммед Пайғамбар бір хадисінде былай
деп айтады. «Мұнапықтың үш ... бар: ... ... ... үәде
берсе үәдесін орындамайды, аманат берілсе аманатқа қиянат жасайды».
Біреуді жамандау, айып және ... ... ... ... Құран
бір ғана аятымен ғайбат, өсектің қаншалықты ... ... ... ... ... ... «Әй мүминдер! Күмәннің көбінен сақтаныңдар.
Өйткені ... кей бірі ... Сыр ... біреуді біреу
ғайбаттамасын. Біреулерің өлген туысының етін жеуді ... көре ме? ... жек ... ... ... ... тым қабыл етуші ерекше мейірімді.
Жоғарыдағы аяттың түсіндіруімен өсек, ғайбат айту адамның ... ... ... ... және халық алдында да жаман қылық
екендігі айтады. Шынымен де ... ... ... ... ... ... болатын, адамдардың арасындағы достықты бұзатын-у. Ғайбат-
қара ниетті күншіл және қырсық адамдардың өте көп ... ... Ар ... адамның бұл лас қаруды қолдануға ұшданы шыдамас. Атақты
бір кісі былай деген ... ... ... ... ... ... Пасық пен арсыздың лас қаруын қолыма неге алайын?».
Құран ұлтшылдық пен нәсілшілікке тиым ... Бір ... ... ... ... ... қабылдамайды. Аллаһ тағала жаратқан
адамдардың бәрін бірдей көреді. [58]., 122-б.
Марқұм Ибраһим Құнанбайұлы ... ... адам ... нәрсе екенін былайша паш еткен. «Адам баласына адам ... бәрі ... үшін ... ... ... ... өсуің, тоюың, қайғың, қазаң, дене
бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің, бәрі бірдей ахиретке ... ... ... ... махшарда сұралуың, бәрі бірдей екі ... ... ... екі дүние жақсылығына ... бәрі ... Бес ... ... бар ма, жоқ ... тек моралдік, рухани, ахлақи сапаларда іздейді, яғни ... адал ... ... ... ... адамның ғана Жаратушысының
алдында дәрежесі жоғары болмақ. Адамдарды қорлаған такаппарлық жасаған
залымдардың қай ... иесі ... ... ... емес. Аллаһ тағала Құранда
бір еркекпен әйелден жаратқанын, соңсон оларды бірін бірі оңай танып білуі
үшін қауымдарға бөлгенін хабарлайды. ... «Ей, ... ... ... бір еркекпен әйелден жараттық және ... ... үшін ... ... және ... ... Ал Аллаһтың
құзырында ең қымбаттылырың, одан ең көп ... ... жоқ ... Ол әр ... ... жолы ... Хазраж руынан бір топ адам ... ... ... ... ... ... ұғынып болған соң мұсылмандықты
қабылдаған олар былай деген: «Біз өшпенділік пен ... ... ... ... ... ... дініңнің арқасында Аллаһ тағала екі ... ... ... деп үміт ... ... ... ... Аллаһ оларды сенің маңайында жинасын деп ... ... ... ... теке ... шайқаста болған Мәдинедегі Әус ... ... ... ... ... ... ... парақтағанымызда мұсылмандардың әр дәйім бейбітшілік
жағында болғанын ... ... ... ... ... да ... Сондықтан әлемдік бейбітшіліктің басты кепілі мұсылман үмбеті
десек ... ... ең ... рет ... ... Мухаммед пайғамбардың әйелі
Хадиша ... еді. ... ең ... ... ... ... Мұның
үлкен мән-мағынасы бар. Исламият әйелдің жанұядағы және қоғамдағы орнын,
мәртебесін ... ... ... ... құқықтарын берді. Оған дейін ... ... ... ... бар да ... жоқ, еш қандай сенімділігі ... ... ... ... ... ... және ажырасу туралы шешім
қабылдау, мұрагер болу, кәсіп иесі болу, өзінің жеке меншігі болу және ... ... ... құлшылық ету сияқты құқықтарын берді.
Ортағасырда европалық шіркеулерде ... ... бар ма, ... деген сұраққа жауап іздеп, таласып жүргенде Мухаммед Пайғамбар сонау 7
ғасырда «Жәннат аналар аяқтарының астында» деп әйелдің құрметтеуге ... ... ... ... дамуына кедергі әрі тосқауыл болатын нәрселердің
бірі, ашу деп ... Бұл ... ... ... алып барады.
Өйткені ашу бар жерде ақыл жұмысын тоқтатады. Адам өз-өзін басқара ... ... мен ... ... деп ... салынады. Ал ашу адамның
ден саулығына да ... ... да ... ақыл және ... ... ... ... іс-әрекет жасау керектігі ескертеді. Али Имран
134 аятында « Олар кеңшілікте, ... ... ... мал ... ... олар ... ... адамдарды кеншірім етушілер,
Аллаһ жақсылық етушілерді сүйеді».
Құран ашкөздікке көре алмаушылыққа тиым ... ... ... ... ... ашкөздік екенін айтады. Ашкөздік адамның мақұрым қалуына
себепші болады. Ол да бір дерт және ... ... ... ... ... ... Ашкөздік деген бәле ... ... ... бастап, ең ұсақ нәрсеге дейін жағымсыз әсерін қалдырады. Ал
тәуекел етіп несібесін табуға ... ... ... жерде жағымды
әсерін қалдырады. [59]., 334-б.
Құранда Фатиха сүресінің бесінші ... ... тура ... баста
делінеді». Мұсылман ғалымдары бұл аят хикмет(даналық), иффет(намыстылқ),
шижаат(батырлық)тың бірлесуінен пайда болатын ... ... ... ... әр ... ... ... адам рухының денеде өмір
сүруі үшін адам бойында үш құат ... ... ... ... ... үшін берілген шәһәуи құаты.
Екіншісі, зиянды нәрселерді жоқ ету үшін ... ашу ... ... мен ... бір-бірінен ажырату үшін берілген ақыл құат.
Шариғат және Құранда бұл құаттарға шек қойылғанымен адам жаратылысына
шек қойылмаған. ... да бұл ... ... тыс, орта және ... деңгейлері болып бөлініп отырады.
Шаһауи құаттың төменгі мәртебесі жақсылыққа да, жамандыққа да тәбеті
жоқ. ... тыс ... ... ... ... ... Ал орта ... жақсылықтарға құштар, жамандықтарға
көңілі жоқ.
Ашу құаттың төменгі мәртебесі, қорқпайтын нәрселерден де қорқу. ... ... ... әрі ... еш бір ... қорқпау. Бұл
зұлымдықтардың қайнар бұлағы. Орта мәртебесі болса шежаат(батырлық), өзінің
діни әрі дүниеуи құқығы үшін жанын пида ... тиым ... ... құатының төменгі мәртебесі, еш бір нәрседен хабары болмау. Шектен
тыс мәртебесі ақиқатты жалған, ... ... деп ... Ал орта мәртебесі болса хикмет, яғни даналық. Сондықтан да
Мухаммед Пайғамбар ... ... ... орта ... ... ... Демек, Құранның мақсат еткен тұра жол намыстылық, батырлық,
және даналықтың ... ... жолы деп ... ... Абай атамыз да осыған қатысты былай дейді: «Үш-ақ нәрсе
адамның қасиеті; ыстық қайрат, жылы ... ... ... Бұл ... ... мағынасын құаттай түседі.
Құрандағы муамелат(іс-әрекет) бөліміне келетін ... ... ... ... ішіңдер, бірақ ысырап етпеңдер. Шындығында Аллаһ тағала
ысырап жасаушыларды сүймейді» деп айтады. Құрандағы басқа бір ... ... ... ... ... санына жете ... адам ... ... ... етеді. Ысырап болса бұл шүкіршілікке
қайшы, нығметті менсінбеушілік әрі зиянды, үнемділік болса нығметке ... ... ... ... дегеніміз мағынауи шүкір, сонымен қатар Аллаһтың рақымына
деген ... әрі ... ... және ден ... да ... зор. ... ... құтқарады, ар-намысты сақтайды. ... ... және ... ... көрінген нығметтерден де ләззат
алуға бірден бір ... Ал ... осы ... ... оның қиын да ... нәтижелері бар.
Үнемшілдіктің адамның жеке өміріне және ден саулығынада пайдасы ... ... ... де ... ... ... жасаған, тұрмыс
тауқыметін көрмейді» мағынасындағы Мухаммед Пайғамбарымыздың ... ... ... адам ... күн-көріс тауқыметі мен машақатын
көп шекпейді. Ысырап- ... ... ... ... Ашкөздіктің үш салдары
бар:
1. Қанағатсыздық, ол адамның жұмысқа болған ынтасын жояды. Шүкіршілік
етудің орнына шағымданады. ... ... ... ... ... салдарынан тұтынушылар артып, ... ... бәрі ... ... ... болады. Сөйтіп,
әлеуметтік өмірдің тірегі болып табылатын өнеркәсіп, ... ... ... ... ... ... ел дамымай керісінше
құлдырап жоқшылыққа нәтиже береді.
3. Түңілу мен зиянға ... ... жете ... ... ... пен жәрдемнен құр қалу. Тіпті, халқымызда «ашкөздік- зиянға
ұшырау мен сәтсіздіктің себебі» деген нақыл ... де бар. ... да ... ... ... пайда болады екен.Ал қанағатсыздық
еңбекке деген ынтаны жойып, жалқаулыққа үйретеді. Тұрмысына риза ... ... ... ... ... сағын сындырып екі жүзділікке
итермелейді. Құран осыны бір аятпенен адамның бақыттылығы ... ... ... жарға құлатып жақсылықтан мақұрым қалатындығын баяндайды.
[60]., 78-б.
Жастарды имандылыққа тәрбиелеудің маңызы:
Иман негіздерін үйреткенде ... мен ... ... ... түсінетін дәрежесінде берілген жөн. Бұл үшін де оның ... ... ... аудару керек. Дұрысты дұрыс екен деп ретсіз айта
беру қиынсыз. Бала балағат жасына толғанша жауапкершілікке тартылмайтынын
естен шырғармаған абзал. Баланың жасымен ... тек қана ... үшін ... ... ... ... ол ... жас болсын, кәрі болсын оның
түсінетін дәрежесінде сөйлеу қажет. Өйткені, Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір
хадисте былай ... ... ... ... Пайғамбарымыз тәрбиеде
осы жайтқа аса көңіл аударған. Хз. Хусейн бұл тұрғыда ... ... ... мінезі жайында сұрағанымда былай деп жауап
берді: «Хз. Пайғамбар үнемі күлімсірепп, әрі кішіпейілділікті ұстанатын.
Бақырып-шақырмай орта ... ... ... нәрселерді көрсе де
көрмегендей сыңай танытатын. Үгіт етіп жүргендердің көңілін түсірмейтін.
Мына үш жайтты ешқашан істемейтін. ... ... ... ... ... пайдасыз сөз сөйлемейтін. Ол сөйлеген кезде барлығы
оны мұқият құлақ салып тыыңдайтын. Ол сөзін бітіргенде өзгелерге ... Одан ... ... Жанындағы жолдастары не
нәрсеге күлсе ол да күлетін, не нәрсеге таңырқаса ол да таңырқайтын. ... ... мен ... ... ... ... ... нәрсеге мұқтаж болғандарға, анаған жәрдем беріңдер дейтін.
Ешкімнің сөзін ... Егер ... ... ... ғана ... ... еді. Әрбір қауымның басшысына сый-сыяпат беріп, ... Әр ... жылы ... ... ... ... тәрбиеде ең алдымен адамның қабілетіне қарай ... ... әр ... ... түрлері кездеседі. Кейбір адамдар
ақиқатты көре сала еш ... ... ... ... өте келе ... ал енді біреулер мүлдем сенгісі келмейді. Мұның ... ... ... ... иман ... ... бір хадисте
былай делінген:
«Мен кімге иман келтір деп айтсам, ол адам ... ... ... ... Бірақ Әбу Бәкір олай етпеді. Оған айтқанымда ойланбастан
қабыл етті».
Бұл жайт бізге діни тәрбие бергенде адамдардың әр ... ... ... ... ... ескертеді. Тәрбиеде басты мақсат, ең
алдымен ... оның неге ... ... және не ... ... ғана ... болады.
Хз.Пайғамбардың иман және Ислам негіздеріне байланысты мына төмендегі
хадисіне назар аударып көрелік:
«Біз бір күні Аллаһтың Елшісінің қасында отырған ... ... ... ... ... шашы ... үстінен сапар ізі білінбейтін және
оны бізден ешкім ... кісі ... ... ... ... тигізіп, қолдарын тізесіне қойып, оның алдына отырды да:
«Ей, ... ... ... ... ... - ... Сонда Аллаһтың
Елшісі:
«Ислам, Аллаһтан басқа Тәңір жоқ және ... ... ... - ... ... әрі намаз оқуың, зекет беруің, рамазан айында ораза тұтуың
және егер шамаң жетсе қажыға баруың» деді. Ол ... «Рас ... - ... ... ... әрі оны ... ... отырдық. Кейін ол: «Маған
иман туралы айтшы» - ... ... ... оның ... ... және ... ... иман келтіруің әрі жақсылық пен
жамандықтың Аллаһтан екендігіне иман ... - ... Ол кісі тағы ... ... - ... Және «Маған Ихсан туралы айтшы» - ... ... ... ... ... ... Егер сен оны
көрмесең де, Ол сені тұр» - деді. Ол ... ... ... ... айт» ... Пайғамбарымыз: «Ол жайлы сұралған адам сұраушыдан білімдірек емес»
деді. Ол: «Онда қияметтің белгісін айт» - деді.сонда пайғамбарымыз: ... өз ... тууы әрі ... ... жоқ, ішерге асы жоқ кедей
шопандардың бір-бірінен озу үшін зәулім, зәулім ... ... - ... Ол кісі ... кейін біраз үнсіз отырдық. Кейін
Пайғамбар маған: «Ей, ... Бұл ... ... кім екенін білесің бе?» -
деді. Мен: «Аллаһ пен Оның ... ... - ... ... ... ... ... келген Жәбірейіл (а.с.) еді» - деді».
Осы хадистен иман мен ... ... ... ... ... ... ... үйрену керектігін жеке-жеке саралап тоқталатын боламыз.
Ең алдымен барша әлемді жаратып, тіршіліктің дамуына ... ... ... маңызына тоқталайық:
Аллаһқа сенуді үйрету:
Әлемдегі қаншама діндер бар. Олардың ... тән ... ... тағы
бар. Осы сенім негіздеріне негізделе отырып, әдептілік пен амал құралдары
пайда болады. Осылай дін ... ... иман ... ең ... сенумен басталады. Алланы білу, тану және оны жүрекпен растап,
тілмен айтып, оған сену шарт. Мұны ... ... ... ... ... қауышады. Осы тұрғыда айтқан Сейд Кутубтың сөзіне келтіре кетелік:
«Иман әрекетке итермелейтін шындық. ... ... ... ... ... қалуы мүмкін емес. Егер иман әрекетке ... ... ... ... өлік ... ... ... сақтай алмаған гүл секілді
иман да әрекетін ... ... Иман – ... жүйе ... ... қарай бет бұру. Иман ұжданның түбінде көмулі, жасырын, ынжық,
езіліп-жанышталған нәрсе емес. Әрекетсіз, жақсы ниеттерден құралған ... ... Міне ... ... негізгі тірегіне айналдырған ... ... ... ... ... ... рөлі бар. Ол ... нәрсеге жетуге болады. Барша игі істердің негізі осында жатыр.
Аллаһқа сенген адам көптеген жеркенішті ... ... ... ұстап,
жүрегінде оның құдірет күшін сезініп, ешкімнің бопсалауынсыз-ақ әр-ісін
Аллаһқа тәуекел ету ... ... ... ... ... ... бет алады.
Аллаға сенудің ең жоғарғы үлгісін сахабалардың өмірінен көруімізге болады.
Бұл жайында мынадай ғибратты оқиға бар:
«Бір күні Хз. Әбу ... таң ... ... алып ... ... ... ... мешітке жақындағанда бір жас баланы көзі шалып қалады. ... ... ... ары ... біресе бері шауып, әбігерленіп шауып
жүрген болады. Оны көрген Хз. Әбу Бәкір бұған не болды деп таңырқап, ... ... ... ... жанына барады. Баланы жанына шақырып: «Неге
бұлай қара терге түсіп, ... ... - ... Сонда жас бала жұлып
алғандай, тақылдап: «Мен дәрет алатын су іздеп жүрмін» деп жауап ... Хз. Әбу ... ... ... мен ... таң ... «Сен әлі ... бе?» деп сұрады. Әлгі бала: «Жоқ, қайдағы жастық. Кеше ғана ... де жас бала ... ... Ол ... менен әлде қайда жас еді.
Сондықтан өлім жас талғамайды. ... ... ... ... ... Хз. Әбу ... ... ақылдылығы мен күшті иманына ... жас ... Бала ... ... су ... ... [61]., ... жас кезіндегі алған тәрбиенің маңыздылығын осыдан көрсек болады.
Аллаға деген сүйіспеншілік болған жүректе жеркенішті нәрсенің болуы ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік орнығар
болса нұр үстіне нұр. Ең бастысы олардың Аллаһқа деген сүйіспеншілігін
арттырып, жазалар болсақ та ... ... бұл ... ... ... пайдасы орасан зор. Бала, Аллаһтың сүймейтін жайттардан сақтанып,
оның жақсы көретін, ... ... ... ... балаға тек қана Аллаһтан қорқу керектігі де жүйелі үйретілуі
тиіс. Сонда ғана бала ... бір ... ... ... өседі.
Ешкімнен аяқ тартпай Аллаһқа деген ... ... ... мен ... ... түседі. Осылайша құлға құлдақтан арылады.
Пайғамбарларға сенуді үйрету:
жаратушының адамзатқа біллдірген хабарларын пайғамбарлар ... ... өзге ... дүниеге келгеннен өз басына өмір сүруге
ыңғайлы болып келеді. Ад адам баласы дүниеге шыр етіп ... ... өмір ... ... ... ... олар ... күннің өзінде
жол көрсетушіге мұқтаж. Адамды жаратқан Аллаһ Тағала болғандықтан олардың
осы әлсіздігін назарға ала отырып, жол ... ... ... бойынша ең кемел адамдар пайғамбарлар болып ... ... ... ... ... жеткізеді. Сондықтан да пайғамбарлардың
өмірімен танысудың, ... адам ... алар орны ... бар ... ... ... ... оның
пайғамбарларына сену де Ислам негіздеріне кіреді. [62]., 412-б.
Жастарға Пайғамбарларға ... ... ... ... ... ... ... болады. Өйткені, олардың өмірімен танысу, олардың іс-
әрекеттері мен басынан өткен оқиғалар өте ... ... ... ... із қалдырады. Мұны сіңдіргеннен ... өзге ... ... оңайға соғады.
Тәрбие әдістемесін жүргізгенде жастардың есінде хикаяттар ... ... ... ... ... ... ... Мектеп жасындағы жастардың
кітаптағы батырлардың, қаһармандардың оқиғаларынан ерекше әсер алады.
Тіпті ... өзі ... ... ... ... қызығып
оқиды. Сондықтан Пайғамбарлар тарихын оқыту арқылы олардың тәрбиесін,
мінез-құлқын да едәуір ... ... ... ... ... Мәселен
Пайғамбарымыздың кішкене бала кезінде басынан өткізген оқиғаларын айтуға
болады. Оның өмірінде алдынан кездескен мәселелерге ... ... ... ... толы ... маңызды сәттері бар.
Пайғамбарымыздың жастарға деген мейір-шапағаты, кішіе ізет, үлкенге
құрмет көрсету үлгісі, өнеге боларлық дәрежеде.
«Бір адам ... ... ... еді. Бір кезде ол адамның
ұлы есіктен кіріп ... Ол ... ... ... үстіне отырғызады.
Арадан көп уақыт өтпей оның қызы да кірді. Адам оны ... ... ... ... ... екеуін тең тұтпайсың» деп өкпелеген сыңай танытты».
«Бір кісі Пайғамбарымыздың қасына барды. Жанында ертіп жүрген баласы
бартын. Ол ... ... ... ... Пайғамбарымыз оған былай
деді:
- Сенің оған жаның аши ма?
Ол кісі:
- Ия – ... ... ... Сен оған ... ... ... ... Тағала сенің мейіріміңнен де
бетер ... ... ... – деді.
Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өміріндегі мына оқиға қандай ғибратты:
Хз. Пайғамбар намазда сәждеге жатқанда екі немересі Хасан мен ... ... Хз. ... ... ... ұзақ ... жатты. Осы
жайтты көргендер:
- Әй, Аллаһтың Елшісі сәждеде ұзақ ... ... ... ба? – ... ... ... арқама мінгенде асығысқым келмеді, – деді.
Намаз оқып жатса да, балаларға бақырып-шақырмай ... ... ... ... ... ... мол ... көрсетеді. Сондықтан жастарға
тәрбие бергенде бала кезінен оларға үнемі арқа сүйер жанашыр іздейді.
Сонда бала ... ... ... [63]., ... ... үйретудің балалар үшін ғана емес, ересектер үшін
де маңызы зор. Күнделікті өмірде адам баласының алдынан қаншама ... ... ... ... ... түрде шешу үшін тәжірбиемен қоса
өмірін өнеге тұтарлық адамның қажеттілігі ... Бұл ... ... ... мен ... өт ... мысал бола алады. Оның
ең басты сипаттары мына ... Сөзі мен ... ... ... ... ... ... болады деп айтқандары болған. Болмайды дегені болмаған.
Мәселен Пайғамбарымызға ... ... ... оған ... ... деп айтпаған. Қанша жерден қастандық жасаймыз деп талпынса да
ойларын іске асыра алмаған. ... ... бұл ... ... ... ... ... олардың айтқандары сені кейітеді. Олар сені
өтірікке санап отырған жоқ. Бірақ ... ... ... ... Олар ... ... өмірлеріне ту етіп ... ... ... ... өзі оған ... кететін болған. Досы мен дұшпаны Оны сенімді адам деп атайтын.
Күнәсіз: Пайғамбарлар ешқашан күнә ... Ол өз ... ... ... Олар ... арасындағы ақылды, алғыр, рухы мықты
адамдар. Ақыл мен ... ең ... ... ... ... ... ... адамзат баласына тура жолды көрсетеді.
Таблиғ: Аллаһтың уахи арқылы білдірген әмірі мен тыйымдарын адамдардың
дәрежесіне қарай, ешнәрсені жасырмай ешнәрсе қоспай үйретеді.
Пайғамбарлардың осы ұлы ... ... ала ... жастарды
тәрбиеге шақыруға болады. Хз. Пайғамбардың барлық әрекеті ... ... ... ... байланысты бірнеше мысал бере кетелік:
Исламға дұшпандық жасау жөнінен шекке шыққандардың бірі Әбу Жәһил.
Оның ұлы ... ... ... ... ... ... дейді:
«Қәзір осы жерге Икриме келеді. Оның әкесіне тіл ... ... тіл ... оған ... Бірақ тірілерге зияны тиеді».
Икрименің өкпелеп көңілі түспеуі үшін ... тіл ... әмір ... Әбу ... қаншалықты дұшпандық жасаса да Икримеге
деген сүйіспеншіліктен айырылмау үшін осындай жол ұстанған.
Осы оқиға ... ... ... өкілі Зейд бин Сунен мұсылман болған
кезде онымен Пайғамбарымыздың жақсы қарым-қатынас жасауы өте ғибратты. Ол
өзі осы ... ... ... ... ... үшін қарыз ақша берген болатынмын.
Қарыздың мерзіміне екі-үш күн қалғанда оның ... ... ... Хз. Әбу
Бәкір, Хз. Омар, Хз. Осман да бірге болатын. Пайғамбарымызға былай ... Ей, ... ... ... не үшін ... ... ... сен ақы
жеуіңді үрім бұтақтарыңмен қоймайсыңдар – ... де ... ... ... ... ашуланып қарады да:
- Әй, Аллаһтың дұшпаны! Сен менің көз ... ... ... ... ... ... ... ант етемін, егер бір жеріңді сындырып
алмағанымда, тобаңа келтіріп қоя ...... ... Пайғамбарымыз маған қарағаннан кейін Омарға бұрылып:
- Менімен мына адамға былай деуің керек ... ... өтеу ... ал ... ... дұрыстап сұрау
керектін айтуың қажет еді. Мынаның ақысын бер. Қорқытқаның үшін ... ... бер» ... Омар Хз. ... ... ... орындады.
Мен оған:
- Мені танимысың Ей Омар! – дедім.
- Танымаймын, – деді.
- Мен Зайд бин ... ғой, – ... ... ... дін ... ғой, – ... Ия, дәл өзі, – дедім.
- Сен неге Пайғамбарға олай сөйледің? – ... Ей, ... Оны ... ... ... ... ... Бірақ оның бойында екі сипаттың бар жоғын білмеймін. Ашуын жеңіп –
жеңбейтінін, ... ... ... ...... көрдім. Осы екі сипат та оның бойында бар екен. Ей, Омар! ... ... ... ... Пайғамбардың үмметіне садақа
ретінде беретіндігіме куә бол. ... ... ... ең ... ... ... ... көркем мінездің әсерінен қаншама
адамдар мұсылман болған. Сондықтан Пайғамбарларға сенуді үйреткенде ... ... ... ... ... көздеген мақсатқа оп-оңай
жетуге болады. Жастарды пайғамбарлардың өмірбаянымен тереңдей ... ... ... ... оқиғаларды айту арқылы тәрбиелі,
инабатты ұрпақ тәрбиелеуге әбден мүмкін. [64]., ... ... ... ... ... ... ... үйретуге қарағанда өзіне тән
ерекшелігімен көрінетін ақыретке ... ... ... ... Бұл ... ... біреуі болып келеді. Бұған сенімді нығайту үшін Құран
мен хедистерде дәлелдер ... ... ... ... пен ... ... баласы бүгін тірімін, ертең мүлдем шіріп жоқ боламын деген
түсінікпен өмір сүргісі ... ... ... ... күннің өзінде некен
саяқ. Сондықтан бұл дүниеде айырылған әке-шешесі, бауыры, ең ... мен ... ... ... ... үміт адамға қуаныш
сыйлайды. Сонда ғана ... ... ... ... ... мен ... зұлымдық секілді жайттардың міндетті түрде
қайта жауапқа тартылып, тиісті жазасын алатыны хақ. ... ... о ... ... ... ... бас ... сабыр етуді
үйретеді. Ақыретке сенудің көптеген пайдалы тұрстары бар. О ... ... ... ... құлы ... ... Өйткені, қайта тірілу жайында
Аллаһ Тағала көптеген аяттарда айтылған. Жай ... қана ... ... мен ... ... да ... сенімі адам бойындағы адамдық қасиеттерді оятып, жалған ... ... ... кейін қайта тірілу адамды көптеген жеркенішті
істерден тыяды. Яғни жауапкершілік сенімін нығайта түседі. Өйткені Құранда
«Әрбір жан ... ... деп ... ... қара жерге кіріп, о дүниенің
есігін ашатынын білдірген.
Құран Кәрімде адамдар жан тәсілім ету сәтінде ... ... ... ал кейбірі оңай түрде қиналатынын білдіреді:
«Расында: «Раббымыз ... деп, ... ... ... ... ... де: Қорықтаңдар, кейімеңдер! Сендерге уәде етілген
жәннәт арқылы ... ... ... ... ... ... де
ақыретте де достарыңызбыз. Сендерге ол жәннәтқа көңілдердің ... бар. ... ... не ... бар. Бұл аса ... ... ... тарапынан бір сыйлық».
Ал Аллаһ пен Оның Елшісіне құлақ ... жән ... ... ... ... былайша баяндайды:
«Періштелер, сондай қарсы болғандардың беттеріне, арқаларына ұрып:
«Күйдіретін азапты татыңдар!» - деп ... ... ... Бұл бұрынғы
өз қолдарыңмен істегендеріңнің салдарынан. Аллаһ құлдарына зұлымдық етуші
емес».
Осылайша ... ... ... жан ... ... ... ... кейін ақыретте қайта тіріліп, өмірдегі барлық ісіне ... ... да ... ... ... ... қиямет күніне ант етемін. Жоқ сөгіс беруші нәпсіге ант ... ... біз ... ... ... деп ойлай ма? Әрине оны
саусақтарының ұшына дейін қайта жасай ... ... ... кейін
оларды махшар алаңына жинап, өмірдегі амал дәптерлерін таразылап, тиісті
жағына жібереді. Яғни ... ... ... ... орындағандар
жұмаққа кіретінін, ал өз ойына ғана сенгендерді тозаққа тастайтынын
былайша ... ... Біз адам ... бірінен тамшыдан жараттық. Оны сынаймыз.
Сондықтан оны еститін, көретін қылдық. Расында оған тура жол көрсетік,
мейлі шүкіршілік ... ... ... келсін, әрине қарсы келушілер үшін
шынжырлар, боғаулар және жалындаған тозақ әзірледік. ... ... ... ... ... су ішеді». [65]., 231-б.
Ақыретте күмәнсіз сену нағыз мұсылманның белгілерінің ... ... ... ... зор ... бар ... ... ғалымдар
мойындаған. Сондай-ақ тәрбиенің тамыры осында екенін Томос Мор өз ... ... ... «Адамға тәрбиелі болуы үшін үш нәрсе керек.
Егер бұл болмаса ... ... ... ... бар ... ... Рухтың мәңгілік екеніне сену.
3. Ақырет күніне сену.
Сонымен ақырет сенімін үйрету адамшылыққа бастайды, ал оны ... ... ... деп еш ... айта ... ... Ахметжан
«о сұлу мен суретшіде» кейіпкері арқылы ақыретке сенуді былайша жеткізеді:
«Ана дүниеге істеген ... ... ... ... ... мына өмірде небір қатыгездікпен аяғын тартпайтыны тағы ақиқат.
Олай болса ана дүниенің ... ... ... тәрбиеде ақыретке сенудің өте маңызды ролі бар. Ол ... ... ... баға ... игі ... ... Хз. Әбу Бәкір (р.а.):
Ақыретке амалсыз бару, ескексіз қайықпен жолға ... ... ... ... сену, о дүниенің азығын молайтады.
Періштелерге сенуді үйрету.
Бізді ... ... ... ... ... ... ... сену мұсылманның ерекшеліктерінің бірі. Ал материалистер ... ғана ... деп ... көргісі келмейді. Ислам бізге көзге
көрінбейтін жаратылыстардың ішінде ... ... ... иман негіздерінің ішіне кіреді.
Адам баласының рухани дамуы үшін періштелер де Аллаһтың рұқсатымен
оларға жәрдем бере ... Ибни ... ... ... бір хадисін
былайша жеткізеді: «Адам баласына ... ... мен ... әсер ... ... ... ... итермелеп, ақиқатты
жаныштау, періштенің илхамы болса, жақсылыққа шақырып, ақиқатты үйрету.
Кімде-кімге ... ... ... берілсе ол Аллаһтың ... ол ... ... ... Кәрімде мүминдердің қате істерден құтылып, рух пен тән саулығын
қорғап өмір сүрулері үшін періштелер жәрдем ... ... ... сондай Аллаһ, сендерді қараңғылықтардан жарыққа шығу үшін ... ... ... дұға қылады. Сондай-ақ мүминдерге ерекше
мейірімді».
Басқа қиын іс ... ... ... ... ... ... әртүрлі жағдайда оларға үміттерін үзбей алға ұмтылу керектігін
де үйретеді. Періштелерге сену, адам баласын нәпсіге құл болудан ... ... мен ... шынайы құл болуға бастайды. Періштелерге сеніп,
оларға жақындық ... ... ... шақырады. Адам баласы әлемге
күмінсіз сену арқылы, жүрегінде иманның ләззәтын алады. Сондай-ақ күңгірт
нәрселерді оңай түсіне алу ... ... ... ... ... түсірілгенге иман келтірді. Мүминдер де барлығы: Аллаға,
періштелерге, ... және ... иман ... жаратылыстарды ақыл және сезім күштерімен түсіне алмаймыз. Тек
қана уахи (Құран) арқылы түсінеміз. Ал ақылға ғана сенсек, ... ... ... ... ... ... ... сену, адам баласын
биіктерге жетелейді. Екі иығындағы періштенің әрбір ісін есепке алғандығын
есепке алып отырғандығын ... ... ... ақылында ұстайды. Бұл жағдай
өзін-өзі есепке алуға итермелеп, ашық көкірегі ояу болуға шақырады.
Кітаптарға сенуді үйрету.
Иман негіздерінің бірі ... ... ... ... Кітаптар түсіруінде де үлкен мән-маңыз жатыр. Өйткені жер бетінде
негізгі мақсатынан айырылып, адамдықты ... ... ... ... қағида құрал керек болады. Онсыз түзелу мүмкін ... ... ... ... не үшін ... ... ... о
дүниедегі жағдайының қалай болатындығымен қоса өмірдегі кейбір сырлар
айтылады.
Ислам мәдениетінің негізгі ... ... осы ... ... ... әр ... кез-келген мәселесіне жауап берерлік дәрежеде түсірілген Аллаһтың
кітабы. Әлемде оның мәдениетіне тең ... ... ... ... ... ... тілге орасан көп мән берулері нәтижесінде
тілдің тәрбиесі ерекше ... ... ... ... сенімдері
бұзылып, құрып бітуге жақын еді. Ал Арабстан жарты аралына Ислам нұры
шашылуы арқылы гүлдене ... ... ... ... түрінде түсуі арабтарды қатты
таңқалдырды. Таңқалдырып қана қоймай, оларға бақыттылыққа ... ... ... осы ... ерулерінің нәтижесігде кітапқа, білімге
деген сүйіспеншіліктері артып, кітапхана ашу ... де ... ... ... ашылып, мәдениеттілік озық үлгісін өте
қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге көрсетіп үлгерді.
Маңғолдар, Бағдатты қиратқан кезде тек сол ... ... 36 ... болған. Ол дәуірде дүние жүзі бойынша бір қалада мұнша кітапхана
кездеспеген. Бұл жайт ... ... ... сүйенер кітабы Құранды
үйреніп, үйретудің маңызылығын көрсетеді.[66]., ... ... ... ... шақырады. Мұны біз Құранның түскен алғашқы
аятынан байқаймыз:
«Оқы! Сондай, ... ... ... оқы. Ол адам ... ... ... Оқы! Ол Раббың аса ардақты. Сондай қаламмен үйреткен. Ол,
адамзатқа білмеген ... ... ... ... айырмайды. Құрандағы барлық мағлұматтар осы
ғасырдағы ашылған жаңалықтармен ... ... Ол ... ... ... құтыла алмай жүрген шағында яғни осыдан 14 ғасыр бұрын
түскен. Ол уақыттағы адамдар техникадан мүлдем хабарсыз кезінде жеті ... ... ... ... ... ... Кітаптарға сену
жастарға ғылымның негізгі бұлағы болады. Құранға сену арқылы барлық
мәселелерді шешуді ... ... ... олардың өмірлеріне жол нұсқап,
адасудан сақтап, еліктеудің құрығынан құтылады.
Тағдырға сенуді үйрету.
Хз. Пайғамбарымыз иман негіздерін айтқанда, жақсылық пен ... ... ... Аллаһ Тағаланың ғалым әрі ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан әлемдегі
барлық нәрседен оның хабары бар әрі ... Ол ... ... арқылы барлық
нәрсенің егжей-тегжейіне дейін біліп отырады. Құран Кәрімде мұны былайша
баяндайды:
«Шын мәнінде әрі нәрсені бір ... ... сену ... ... ... өзін-өзі ұстай алмайтындай
дәрежеге түсуден сақтайды. Басынан бәле кеткенде тәкәппарланып дандайып
кетуден де тыяды. Осылайша қай жерде ... ... ету ... ... ... ... орта ... жүру арқылы өз нәсібін алады.
«Жер жүзіне сондай-ақ сендерге мүбада бір ... ... ... ... ... кітапта жазулы, шексіз осы Аллаһқа жеңіл. Бұл ... үшін ... ... ... үшін Аллаһ бүкіл
тәкәппар мақтаншақты жақсы көрмейді». Осы аятта ... ... ... ... ... ... ... да бір істе жетістікке жете алмаған адам, оны ... ... ... ... талпынысы су сепкендей басылады. Осылайша
көп нәрседен қол үзіп, кейін ... ... ... ... болады.
Қарапайым істі де орындай алмайды. Бұл жайт адамды ынжықтыққа итермелейді.
Бірақ Аллаһ осы ісімді болдырмау арқылы маған басқа жақтан жол ... ... ... ... үміт оты жағылады. Осылайша басқа да жол ... ... ... ... ... ісін ... қарап шығып, үмітпен дұға
етіп ... ... ... ... ... Бұл ... жете ... о дүниеге қалдырады. Тағдырды үйренуде ең алдымен адамға өз
ісіне жауапкершілікпен қарауды ... ... Өз ... істен
құтылғаннан кейін, нәтижесін Аллаға тапсыру ... ... ... ... ... ... ауруы шыққан ауылға Хз. Омар бармай қояды. Мұны көрген Жеррах
Аллаһтың тағдырынан қашпақпысың ... Хз. ... ... ... ... тағдырына қашамын» деп жауап берген
еді.».
Яғни ауру мен оба ауруы Аллаһтың жаратқан тағдыры. Сол үшін ... ... ... ... ... деп отыр. Егер қиын ... түсе ... ... мойымай әрекет ету мұсылманға жарасарлық іс.
Сондықтан үмітті үзбей, алға қарай ұмтылу қажет. Мына Құран Кәрімде ... (а.с.) ... ... ... басқа кім күдер
үзеді? – деді». [67]., 362-б.
Ал Юсуф сүресінде ... ... ... ... да, ... және туысың іздестіріңдер. Сондай-ақ
Аллаһтың мәрхаметінен күдер үзбеңдер. Өйткені Аллаһтың рахметінен қарсы
болған қауым ғана күдер ... ... үміт етіп ... ... өз мойнындағы жауапкершілігін
орындаудан тайынбау керек. Аллаһ Тағала Пайғамбарларына бұл ... ... ... ғ.с.) ... ... мейірімі бойынша, жұмсақ сыңай
байқаттың. Егер тұрпайы қатал жүректі болсаң еді, әрине олар ... ... еді. ... оларды кешірім етіп, олар үшін жарылқау ... іс ... ... кеңес қыл. Сонда қашан қарар берсең, Аллаға ... ... ... ... ... көреді. Егер Аллаһ сендерге
мұрсат берсе, сонда сендерге үстем келуші болмайды. Ал егер Аллаһ сендерді
тастаса (жәрдем қылмаса) одан ... ... кім ... етеді? Сондай-ақ
мүминдер Аллаһқа тәуекел етсін».
Сондықтан ... ... ... сеніп, оның қыр-сырын үйренуде
орасан зор ... бар. Оған сену ... ... ... Аллаһқа
тапсыруды үйреніп, болмашы нәрсеге ауырып, бей-жай күйге түспейді. Сонымен
Исламдағы иман негіздерін үйрену тәрбиенің ... ... ... сыры да ... ... Олар осы ... иман ету ... өмірдің
нағыз бақытына қол жеткізіп, екі дүниенің қуанышына бөленеді. Осы жерге
дейін ... ... ... ... ішкі ... ... ... Яғни
Исламның ішкі құқығынан түйірдей болса да мағлұмат ... ... ... ... ... адам ... ... күштің ықпалына емес, ішкі
жан-дүниеге тікелей әсер ету арқылы қоғамды түзеуге ұмтылады.
2-ТАРАУ. ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ... ... ... ... ... исламдық тәрбиенің алатын орны.
Қазіргі таңда адамгершілік тәрбиесінің өзекті мәселесі қоғам алдында
тұрған мақсат-мүддесіне сай адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтан-
ұрпаққа мұра болып келе жатқан тәрбие жөніндегі іс-тәжірибесіне имандылық
тәрбие мүмкіндіктерінен көрінеді. Бала ... қай ... қай ... ойшылдары мен зерделі зиялыларын толассыз толғанысқа, үздіксіз
ізденіске ... ізгі ... ... ... ... таңда тәуелсіздігін
алып өзінің сыртқы және ішкі ... ... ... ... елі үшін
өркениетке жеткізер тәрбие жолдарын саралап, жүйелеп, өмірге енгізудің ... ... ... Бұл ... бала дүниеге келгеннен кейін ең ... онан ... ... ... және оны ... ... ... қатысты халқымыздың ғасырлар бойы жинақтап,
іріктеп келген оның ... ... ... зор. Өз тарихының
бастауынан-ақ адамзат ұрпақ тәрбиелеуге ... мән ... ... ... ... ана ... ... балаға тәрбие анасының көңіл-
күйі, мінез-құлқы арқылы ... ... ... ... айтылмаған. Ал,
нәресте шыр етіп дүниеге келгеннен-ақ ата-ананың мейірімді жүзі, ... ... ... ... ... ... ашылады, оның дүниетанымы,
өмірді білуі ... ... ... не әдет ... ... ... ... мақалдан жас кезінен отбасында алған тәрбиесі дұрыс ... ... мол, ар ... ... ... ... қарым-
қатынаста боласың дегенді білдіреді. [68]., 117-б.
Қаныш Сәтбаев: «Ісіңізге, еңбегіңізге, оқуыңызға нағыз адамгершілікпен
кіріссеңіз сөз жоқ ... ... ... ... қасиетіңізге
адамгершілік бірінші болып орын алса, шыншыл, батыл, тиянақты, жігерлі және
кішіпейіл адам болған болар ... ... ... пен ... ... сіздер үшін қасиет емес» деген. Жалпы, адамгершілік тәрбиесі
дегеніміз – ... ... ... ... бір ... және ... өздерінің де бір-біріне, отбасына, ... ... ... деген қатынасын анықтайтын мінез нормалары
мен ережелерін дарыту ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты тәрбиенің аса маңызды бөлігі болып
табылады. Адамгершілік идеялары және оны ... өте ... ... Ол ... ішкі ... ... ... оның сыртқы қабілеті, ой-
әсемдігі мәселелерін қамтиды. Адамгершілікке тәрбиелеу адамның дүниеге,
адамдарға деген көзқарасын ... оның ... жеке ... ... ... Адалдық пен шыншылдық адамгершілік,
қарапайымдылық пен сыпайылық үлкендерді сыйлау сияқты мінездегі ... ... ... ... болып табылады. Баланы шыншыл, адал
азамат етіп тәрбиелеу-әр отбасының ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы жас буынның бойына адамгершілік
қасиеттерін егеді. Халқымыз «ұяда не ... ... соны ... ... айтпаса керек. Жастайынан баланы неге баулысаң, олар өскен соң ... ... ... ... ... ... ... қашанда үлкен
ілтипатқа бөленеді. Олай болса сол балғындар сусындайтын айдын, нәр ... таза ... жөн. ... ... процесс. Ол
адам туғаннан баастап, бүкіл өмір бойы ... ... ... ... оның ... ... ... зор, оны өмірдің белгілі бір кезеңде
шығармаға ... қолы ... білі мен ... алу алдағы уақытта оның
адамгершілік өсуін жобалауға көмектеседі. Жеке адамның адамгершілік ... ... ... ... жобалауға көмектеседі. Жеке
адамның адамгершілік жағынан ... ... ... ... орын ... ... ... тәрбиелеу көп қырлы процесс. Сезім
баланың мінез-құлқына керемет әсер етеді. Тәрбиеде сезімге сүйену тәрбиенің
тиімділігін арттырады. ... ... әсер ету ... және тәрбие
жұмысының неғұрылым күрделі саласы болып табылады. [69]., 85-б.
Сезім дегеніміз әлеуметтік және табиғи ... сан ... ... ... ... ... ... адамгершілік сезімдері ерекше
орын алады. Бұл туралы Н.Д.Ушинский «Адам тәрбие жемісің» деген еңбегінде:
«Біздің өзімізді, ... ... ... ... ... ... да ... қылығымыз да сезімдеріміз де жеке дұрыс білдіре алмайды,
біздің сезімдерімізде жеке ой ғана, жеке ... ғана ... адам ... оның жүйесі түгелдей көрініп ... деп ... ... ... ... санасының дәрежесі оның мінез-құлқы мен іс-
әрекетін анықтайды. Сананың қалыптасуы ұзақ та ... ... ол ... баланың қоғам туралы алғашқы ұғымдарының ... ... ... ... ... ... балаларымыз үшін күшті
сезім туғызарлық, мінез-құлқы мен ... ... ... идеялы сенім керек.
Ондай сенім ойлағанда, сезінгенде ғана емес, адам өз басынан ... ... жеке ... ... ... тууы ... ... жұмысында тек қана белгілі бір мінез-құлық нормалары жайлы
түсіндіріп ... ... өз ... ... көре ... олардың дұрыстығына көз жеткізетіндей жағдай жасау керек.
Адамгершілік сенім, адамгершілік ... ... ... ... және ... сай ... болуды қамтиды. Ол өзінің сенімін
қандай бір жағдай болмасын оны қорғауға және ... ... ... ... ... Сенім әрбір іс-әрекетте, мінез-құлықта,
адамның бағыт-бағдарын принциптілігін айқындайды. ... ... ... мен мінез-құлық іс-әрекет арасында алшақтық кездесіп
отырады. Бала моральдық ... ... ... оған ... ... адамдармен араласу барысында адамгершілікке
жатпайтын теріс әрекеттер жасайтын жағдайлар кездеседі.
Сондықтан адамгершілік тәрбиесінде ... ... ... ... ... ... негізіндегі адамгершілік сенімнің алатын орны
ерекше. Тәрбиенің пәрменділігі ... ... ... ... мен әрекеттерін қалыптастыру туралы қаншалықты қамқорлық жасауына
байланысты. ... ... ... ... ұзақ ... күрделі де көп қырлы процесс. Ол ... ... ... ... ... ... мен мінез-құлқы, адамгершілік сезімі мен
қасиеттерді қалыптастыруды және олардың еркі мен ... ... ... талап етеді. Сонымен, адамгершілікке ... А.С. ... ... ... жаттықтыру болып табылады». [70]., 542-б.
«Адамзат тарихында пайда болған адамгершілік адамгершілікке байланысты
көптеген категориялар жомарттық, батылдық, ... ... ... намыс тағы басқалары сонау көне дәуірден басталып, күні бүгінге ... ... ... деп ... Қ, ... ... ... деп көрсеткен. Осы айтқандарына сүйене отырып адамгершілік
қасиеттеріне ар-ұят, намыс-абырой, ... ... ... ... ... ... ... жататынын көреміз. Сондықтан қазіргі кезде оқушылар, ... ең ... жас ... ... ... ... ойлап азамат етіп өсіру қажет. Мақсатында тығырықтан ... жол ... ... ... бала ... жол табатындай етіп,осы адамгершілік
қасиеттерді сабақ уақытында, ... тыс ... ... ... үйретуді керек етеді. Қазақ халқының ... ... ... ... ... Отанға, халқына, елге жерге деген сүйіспеншілікке
тәрбиелеп, мұны ... ... ... ... жетекші орын алады.
Өйткені отан, халық, ел, жер ... ұғым ... ... шын ... ... ... қатысы бар. Өзінің бүкіл халық болып, мемлекет болып
құрылуы тарихында талай тар жол, ... ... ... ... ... ... төтеп берумен өмірін өткізген халқымыз елді, жерді
қорғаудың қадірін ерте түсініп, ... ана ... ... ... ... және
найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғаған ата-бабаларымыз сан ... ... ... тұмсықтыға шоқтырмай аман сақтап келді. Құрып кету
қаупі төніп тұрған кезде бір жағадан бас, бір ... қол ... ... тұру ... отан сүйгіштікке қасиет болып табылады. [71]., 211-б.
Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстанның болашағы-қоғамның
идеялық ... атты ... ... тағы бір аса ... ... отан ... ... әрбір
азамат өзін-өзі айқын билеуін қалыптастыру»,- деп жазды. Көп ... ... үшін отан ... өзіміздің рухани саладағы тату-тәтті
тірлік азаматтық ... ғана ... ... материалдық негізін
нығайтуға да тікелей ықпалы бар. Отан сүйгіштік рухы қазақ елінің әлемдік
өркениетті ... ... ... ... жүзілік қауымдастықтан лайықты орын
алуына мүмкіндік беретін бірден-бір күш.
Бүгінгі таңда жас ұрпақты ұлттық тәрбие ауадай қажет ... ... ... ... ... де құпия сырларын оқытып, үйрету-дүниеге келген
әрбір ұрпақтың жан-дүниесіне адамгершілік-имандылық қасиетті сыйлау болып
табылады. Олай ... ... ... ... ... отырып, жас
ұрпақтың жан дүниесіне рухани азық беруді ... іске ... ... ... ... ... іс ... еш уақытта естен
шығармауымыз қажет. ... ... ... дұрыс жолға қойылса, әрбір
отбасы мен елді мекен, жалпы ... ... ... ... ... елдің
азаматын тәрбиелеп, болашаққа зор үмітпен қарайтын болады.
Жаңа және қазіргі кезеңдегі ислам: 19 ... басы мен 20 ... ... 150 жыл ислам дінінің дамуындағы ... ... ... ... елдеріндегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер: жаңа тап ... ... ... ... ... дамуы т.б.
марксизм идеяларының таралуы — осының бәрі исламның ... ... ... жаңа ... қатысты исламның өз дәлелдеріне деген
көзқарастардың өзгеруіне әсер етпей қоймады.
Қазақстан Республикасының «Білім беру ... ... (18 ... ... ... және ... ... қазыналар негізінде жеке адамды
қалыптастыру және дамыту үшін қажетті жағдай жасау ... ... ... ... ... адамзат мәдениетімен үйлестіріп ... ... ... ... ... ... ... ұлттық тәрбие үй
ішінен басталады. [72]., 231-б.
Соңғы жылдары үйелмендік әдет-ғұрыптамр мен салт-дәстүрлер баспа
беттерінде жиі ... жүр. ... ... бала ... ... ... ана ... тәрбиесінің алғашқы бастама түрлері көрсетілген. Мысалы: «кіндік шеше»,
«шілдехана», «қалжа», «ат қою», «бесікке салу», «қырқынан ... ... т.б. ... өткізу туралы біраз кеңестер берілген. Бұл ежелден ... бала ... ... ... ... дәстүрі үйелмен үшін үлкен қуанышты
оқиға.
Үйелмен тәрбиесінде толып жатқан ұлттық үдемелік дәстүрлерге ... жөн. ... бірі ... ... ... – бұл халық педагогикасында дәстүрге, әдеп-ғұрыпқа,
байсалды мінез-құлыққа айналып, адам баласының өмір заңдылығы, жарғысы
болып ... ... ... адам ... адагершілік
қасиеттердің жиынтығы . Мысалы: ізеттілік, ... ... ... үлкендерді сыйлау, қамқорлық, достық, еңбек
сүйгіштік, ерлік, өз отанына ... ... ... ... және ... ... бірі-достық. Достық
дегеніміз татулықтың, сенімділіктің, көзқарастың бірлігі, бір-біріне
қайырымдылық, ... ... ... және ... ... ... халқының ертегілерінде ақын-жырауларының шығармаларында достық
туралы көптеген ... еске ... ... ... ... ... ... т.б. осы сияқты ашықтамалар адамдар арасындағы достық
жайлы ертеде өмір сүрген ақындар жырларында ... ... ... атты ... ... досым деп,
Басыңды қосып сыр айтпа.
Күндердің күні болғанда.
Ол жаман айғақ болар басыңа.
Құланбай ... ... ... ... ... тамаша пікірінде еске түсірейік:
Жан қиыспас дос болсаң.
Сыйласумен жүрерсің,
Шатылып жатса, сыртынан.
Жинасумен жүрерсің.
Ұзатпай хал ... ... ... іс ... жүрерсің.
Имандылық тәрбиесі жеке адам бойындағы қасиеттердің, жиынтығы деп ... ... ... ... ... ... ... дамуына
болымды әсер ететіні белгілі. Солардың ішінде өз отанын сүюшілік, оны жан-
тәнімен қорғау, халқына берілгендік – адамның өмірінде ... ... ... ... ... халқының жүздеген, мыңдаған батырлары өз отанын
әр түрлі ... және ішкі ... ... ... ... көрмеген
батырлық істері ұрпақ үшін тамаша үлгі, өмірлік мұра болды. Әсіресе ... ... ... ... қазақ батырларының ерлік, билерінің
философиялық іс-әрекетіне, халықтың ауыз ... мен ... ... еңбектерге сүйене отырып, олардың тарихи істерімен болашақ ұрпақты
жаңа өмір талабына ... ... және ... ... ... мектептердің оқу-тәрбие жұмысында шеберлікпен пайдалануды іске асыру
педагогикалық ұжымдардың төл ісі. [73]., 245-б.
Халық ... ... ... Ы. Алтынсарин атындағы
қазақтың білім ... ... ... «Атамекен» бағдарламасы орта
және жоғары педагогикалық оқу орындары үшін көмекші құралдардың бірі. ... ... ... ... ... ... қазіргі
қайта құру кезеңінің талаптарына сай тәлім-тәрбие саласында пайдаланып
өткізудің негізгі ... ... ... ... педагогика
ғылымының теориялық және практикалық мәселелерімен байланыстырып өткізу
принциптері еске алынған. Мысалы, ... ... ... ... және ... ... көп ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық
дәстүрлері және әдет-ғұрыптарымен таныстыру (бесік жыры, қыз ұзату, өлікті
жерлеу т.б.) ... ... ... ... ... бағытында өте қартайған адамдар және балалар үйлерінде ... ... ... ... ... әр түрлі шаралар өткізу
т.б. «Достық» бағытында мәдениет және ... ... ... әр ... ... қалдырған ізін, іс-әрекеттерінің нәтижесін өмірін
зерттеу т.б. «Ата-ана» бағытында ... ... ... ... ерекшеліктерін қазақ үйелменінің тарихын, дәстүрлерін зерттеу т.б.
Бағдарламадағы барлық ... және ... ... ... ... іске ... ... көзі, кең өрісі үйелмен
тәрбиесі. Мұны өмір көрсетіп отыр.
Сонымен қатар, Қазақстанда христиан діні де ... Бұл ... ... ... еді. Олар ... деп ... Самарқан,
Бұхара, Пішпек қалаларында христиан дінінің монастырьлары мен шіркеулері
болды. Бұл дінді шетелдіктер ғана ... ... ... ... ... ... кейіннен монғол тайпалары да қабылдады. Самарқан ... ... ... эпископ, ал VII ғасырда митрополит болды. Европаның
көптеген феодалдық елдерінде кең таралған ... діні ... ... орын тебе ... ? Қазақтардың өмірінде бұл дінге тірек
болатындай жағдай болмады, олрдың арасында тайпалық құдайларға ... ... еді және ... ... ... ... ... дінінде
бірінші орынға мұндай қатынастар емес, христиандардың діни ... ... діні ... ... ... тұрмысына сай келген сияқты,
бірақ мәселе ... мен ... ... ... ... ... ... қоғамдық құрылыстарының өзгешеліктерінде. Ислам
дінінің идеологиясы феодалдық қоғамның қажеттілігіне сай келді. ... ... ... және мүлік теңсіздігі тән еді. Қанаушы
таптарға бұқараны бағынышты ... күш ... ... ... ... идеологиясы еді, қазақ байларының рухани талабын ... діні ... Жаңа ... қабылдай отырып, қазақ байлары ол діннің
кейбір уағыздарын өзгертіп, оларға ғасйрлар бойы ... ... ескі діни ... ... береді. Мұнымен бірге ислам дінінің
өзі де жергілікті діндердің ықпалымен өзгере бастайды.
Ислам дінінің Қазақстанда таралуы қазақ ... ... ... өмірінде болған түбегейлі өзгерістерге тез икемделуіне байланысты.
Бұл дін рулық – тайпалық – ... ... және ... ... ... ... ... отаршылдық саясатын қолдады.
Ислам дінінің бір халықтан екінші халыққа таралуының өзіндік ерекшелігі,
сондай –ақ жалпы ... ... ... бұл дін ... ... жаңа
идеологиясы ретінде өзіне қолайлы жағдайды ... ... ... ... және ... ... дамуы жоғары тұрған елдердің
халықтарының өздері де бұрынғы ата –баба дін ... оңай қол үзді ... жаңа ... таралуына қарсылығы әлсіз болды. Ислам дінінің көптеген
елдерде жедел таралуын феодалдық қоғамдық қатынастардың қалыптасуымен, ... ... келе ... жаңа ... сай ... ... ... «Ислам дінінің уағыздары қысқа, қарапайым және шала сауатты
адамдарға түсінікті.
Ислам дінін насихаттауда мұсылман миссионерлерінің, яғни ... ... ... уағыздаушылардың арасында таратушылардың рөлі өсіп отырды.
Қазақ даласында араб елдерінен келген ... ... ... ... ... ... аралап, құран уағыздары мен ... ... діни ... ... ... ... Осы мақсатта
мұсылман мемлекеттері саяси, ... ... ... ... [74]., ... діні Орта ... Қазақстан және Еділ бойына ... енді ... ... ... ... бар.Кейбіреулердің пікірінше, ислам діні
біздің еліміздің оңтүстік аудандарына, атап ... Орта Азия мен ... ... ... Екінші біреулердің пікірінше, ислам діні ... мен ... ... ... ал ... ... бұл дін ... Кама,
Жайық жағалауларына, Башкирия мен Татарияға 9-10 ғасырларда енді дегенді
айтады.
Тәрбие негізінде өз ... ... емес ... ... ... ... балаларын, өмір мектебіне дайындау үшін тәрбиелейді. Кейбірі
білімдар болуы үшін тәрбиелейді. Ал енді ... ... ... қызмет
ететін азамат болсын деп тәрбиелейді. Тәрбиенің осы сияқты ... ... ... ... ... заманның талабына сай тәрбиені
алуан түрлі мақсаттарда қолданып келген. ... да ... ... ... ... қу» ... ... негізгі қағидаға айналдырып, осыны бер ... Сол үшін ... ... ... ... ... ... жүйелі
түрде берілуін сонау ежелгі гректерден көруге болады. Олардың түсінігінде
ең құрметті адамдар, тәрбиенің ... ... ... ... ... ... адамдық ғана болса, ХҮІІ ғасырда тәрбиенің
мақсаты ... ... ... айналды.
Қазіргі таңда да тәрбиенің маңызы орасан зор. ... ... ... ... ... ... Өйткені, тәрбие болғанда ғана,
адамдық қасиетің пайда болып, өмірдегі роліңді біле аласың. ... ... бірі ... ... ... ел болмайды. Тәрбиеге
бағынған құл болмайды» деп ... ... ашып ... ... да тәрбиенің негізгі мақсатын дап болып, өз өмірлерінде дұрыс
қолданғандай сыңай танытады. Бұлай ... ... ... ... ... түп ... осындай тұжырымға еріксіз жетелейді. Мәселен
тәрбиедегі әдептілікті мына сөзбен ... ... бала арлы ... бала ... ... Міне ... ... көңіл бөлініп қарастылатын ар
мәселесін әдептілікке апарып теліп, жоғарғы деңгейге көтеріп ... ... ... ... ... ... мақсатқа жетудің жолын
тапқан. Осының нәтижесінде өміріне ... ту етіп ... ... ... болашақ буын өкілдеріне өшпестей із қалдырған.
Ислам тұрғысынан да тәрбиенің орны ерекше. Яғни ерекшелігі жақсы, кемел
адам өсіріп, жастарды өмірге және болашаққа ... ... ... ... ... ... кез-келген қиыншылыққа мойымай, оның ыстық-суығына
төзе білуге де шақырады. Өмірді тек қана қуаныш ... ашып ... ... болу үшін ... ... ағамыздың мына өлең жолдарын
айтып өтейік:
Өмір үлкен домбыра деп ... ... ... екі ... ... қайғы қабағында түнерген,
Бірі шаттық әлдилеген мұратын.
Бұл екеуі жұп жазбайды әуелден,
Қосып тартсаң күй қалады ... ... ... ... ... десең бірақ-та.
Міне өмірдің жалпы сипытан ашып түсіндірген. Ислам діні ... ... ... жастарды әдептілікке, төзімділікке, ибалылыққа осы сияқты ... ... ... ... өмір ... жеңілмеуге үндейді.
Қоғамның бақыты және тұлғаның бақытына байланысты. Тұлға, дене ... ... ... де ... бір мөлшерде азықтануға
мұқтаждық бар. Екеуін тепе-тең ұстап дүние мен ... ... ... нағыз бақытқа жетуіне болады. [75]., 412-б.
Ал егер қоғамды құратын және ... ... ... онда ... ... ... емес. Ондай жағдайда қулық-сұмдық, алдау мен ... жеке ... ғана ... ... ... ... Ислам, осындай
келеңсіз жайттарға тосқауыл болады.
Ислам діні жеке ... ... ... ... ғана ... ... ... негізге ала отырып, жеке адамның жан-жақты ... ... ... ... ... тағы бір ... ... мән беретін
адамдар тәрбиелеу болып табылады. Теңсіздік пен бір жақтылықтан, олқылықтың
туындары ... ... да ... тепе-теңдікке орта нысанадан
айырылмауды көздейді. Адам әрбір ағзасы өз алдын жаратылыс болғанымен ... ... ... қол, өз ... ... ... ... қояды, жазады. Бірақ өзге
мүшелермен байланысы міндетті түрде ... ... қол ... ... арқылы бір тұтас секілді. Егер қолды денеден бөліп алар болсақ, ... ... ... адам ... ... мен ... ... қоймай,
оның әдебін де шет қалдырмаған. Мәселен: Өсек – аяңның жеркеніштілігі мен
ішіп-жеудің әдебі сияқты. Міне Ислам, адамның ... әрі ... ... да
езжей-тегжейлі қарастырған. Дене аспап болса, мүшелері шектері ... ... ... ... күй, ән ... Ал ... ағза ... шырқар болса, барлығынан мән кетеді. ... ... аса ... ... ... мақсаты, жақсы адамды өсіру.
Негіздері адамдық тәрбиеге сүйенетін көптеген қоғамдар осы көзқарасты
қуаттайды. ... ... ... ... Әр ... өздеріне тән,
ұнатқан нәрселеріне қарай әрекет етеді.
Ал Ислам болса мұндай тар қапастың ішінде қалмайды. Мақсатын тек ... ... ... ... Ол өте ... қамтиды.
Соньдықтан да Ислам кемел адам тәрбиелеуді көздейді. Өйткені, ол өзінің
қасиеттерін тану ... ... ... Ол өзін бір ғана ... ... аймақта нағыз адам болу жолын іздейді.
Дүние мен ақыретте адамды періштеден де жоғары дәрежеге көтеріп, қолына
бақыт кілтін ұстататын ... мен ... [76]., ... ... ... ... дүние мен ақыретте бақытқа жеткізу болып
табылады. «Білімнің мақсаты, ақыреттегі бақыт» ... ... да ... ... ... жеткізу.
Ислам діні адамның бұл дүние мен о дүниенің ісімен айналысуын қалап, о
дүниенің жемісіне бұл дүние арқылы жететіндігін ... ... ... тәрбиесі екі дүниені де көздейді. Ислам дінінің ... ... ... мен ақыретте бақытқа жеткізу болғандықтан, Ислам тәрбиесінің
мақсаты, осы мақсатқа жеткзу болып табылады.
Ислами тәрбие, адамдарды үнемі ... ... ... ... ... орындауда өте мұхтият болу керектігін айтады.
Атақты Ислам философы Мұхаммед Икбал: өміріміз бен ... ... ... болу ... Біліміміз дінге сүйенбейтін болса, оның түкке де
пайдасы жоқ. Мұсылманның міндеті, білімді Ислам негізінде қарастыруы ... ғана ... жаны рухы ... деу ... Ислами түсінік екендігін
көрсетіп отыр.
Құран осы ... ... ... береді:
«Ол сондай Аллаһ, сауатсыздардың ішіне ... ... ... ... ... тазартатын сондай-ақ оларға: ... ... бір ... бір пайғамбар жіберді. Негізінде олар ашық ... ... ... ... Пайғамбарлардың міндеттерін айта отырып, мына аятпен нығайта
түседі: «Расында елшілерімізді ашық ... ... ... ... адам баласының әділ тұруы үшін кітапты мизанды ... ... ... Сондай-ақ темірді пайда қылдық».
Сондықтан Пайғамбарлардың міндеті, адамдарды тәрбие леу, оларды
Аллаһтың әмірлерін ... ... ... ... пен ... ... білім мен тәрбиеге маңыз аударады. Білім мен нәпсі ... ... ... ... ... деп ... Осылайша оларды Пайғамбар қызметін
орындауға шақырады.
Ислами тәрбиенің жүйесінің негізгі ерекшеліктеріне ... ... ... алу: ... ... ... ... мұсылманның басты міндеті.
Аллаһ Тағала барлық пайғамбарларына ең алдымен осы ... ... ... ... ... ... уахи ... көрсетеді:
«Сондай жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адам ... ... ... Оқы! Ол ... аса ... ... ... үйреткен. Ол,
адамзатқа білмеген нәрсесін үйреткен». [77]., 364-б.
Осылайша мұсылман адамның ең ... ... ... көп ... көзін
жеткізуі шарт. Өйткені, Пайғамбарымыздың да ғылым ... ... ... ... бар. ... үйрену әр бір мұсылман үшін міндет» деген. «Білім мұсылманның
жоғалтқан малы қай жерден көрсе алады».
2) ... ... ... ... ... ... жетелейді.
Ислами тәрбиеде үйренген білімін үйрету міндеті тұрады. Мұны ... ... әр ... дін ... ... олар ... ... олардың
саңсулары үшін ескертулері керек емес пе?» тағы бір ... «Сол ... ... ... ... ... оны ... түсіндіріңдер,
жасырмаңдар» деп, сенімін алған.
3) Әдептің құндылықтары, ... әрі ... ... ... ... Мұны ... ... қиыншылықтарға бой алдырмай қорғау
тиіс. Әдептің маңызын Хз. Пайғамбар былайша түсіндіреді:
«Мен көркем мінезді толықтыру үшін жіберілдім». Тағы бір ... ... ... ... жақ-жақтан білім үйренуге келетін ... ... ... ... істі ... ... үшін істеу: Білімді дүниеге бөлену үшін
алмау керек. Білімді Аллаһ разылығы үшін ... әрі ... ... ... деген құштарлықты арттыру: Адамдарды бөліп-жармай олардың
білімге деген құштарлығын артыру керек. Сондықтан кітапхана, білім алу ... ... ... ... қажет. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұл
жайында былай дейді:
«Мұсылман білімге томайды, өмірінің соңына дейін білім алады».
6) Оқушының ... ... ... беру: Исламның алғашқы кезеңдерінде,
тәрбие баланың жас ... ... ... Мұны ... мына ... үйренеміз:
«Оңайлатыңдар, қиындатпаңдар, сүйіншілеңдер, жиіркендірмеңдер». ... ... ... Хз. ... ... сөзі бар:
«Адамдардың көңілдері үнемі бір нәрсе үйренуге құштар болып тұрады.
Кейде тыңдағысы, кейде тыңдағысы келмейді. ... ... ... ... ... Тыңдауға лайық болған ... ... ... ... ... бір ... зорлайтын болсаң көр
болады. Сенің қалауыңды тәрк ететін дәрежеге жетеді». [78]., 215-б.
7) Жауапкершілігін үйрету: ... ... ... ... ... ... ... керек. Өйткені Пайғамбарымыз (с.а.у.) теориялық
білімнің пайдасыз екендігін былайша ... екі түрі бар: ... ... ... ... бұл ... Екіншісі тек қана тілде ғана ... ... күні ... ... ... жүйесінде әрбір оқушыға өмірдегі жауапкершілікті
үйрету баста орында ... ат қою ... ... ... бойынша балаға «азан шақырып ат қою» рәсімін
қарт діндардан қажыға дейін құдай ... ... ... ... адал ... адам орындайды. Тұрмыстық және әлеуметтік жағдайға байланысты,
балаға ат қою ... ата ... ... салтанатты түрде өткізудің мәні
зор.
Балаға ат қоюда ... ... ... атақты адамдардың атын қоюды
дәстүрге айналдырған. Мысалы: Пайғамбарлардың ... ... ... Мұса. Елін сүйген ерлердей болсын деп халық ұл ... ... Али, ... қыз ... Хадиша, Фатима, Марям деп атайды.
[79]., 125-б.
Аттың атау кезінде жан ... әсер ... ... ... сол ... өз ... ... болады.
Әрбір адам есімінің өзіне лайық мағынасы болатындықтан, ат қоюда сол ат
қоюшы есімнің түпкі мәнін, болашақтағы маңызын жақсы ... ... ... ... көне түрік, араб сөздерінен болғандықтан, ... кез ... адам біле ... ... ... Абдумалик – барлық
нәрсеге ие болған Аллаһтың құлы, Абдуррахман - өте ... ... ...... ... ... – Иса ... анасының аты, Әмина –
Мұхаммед пайғамбардың анасының аты. Хадиша – Мұхаммед ... ... ... ... ... ... тән ... ретінде, өмірдегі кесір-
қырсык, жанға жат мінездер мен кереғар іс-әрекеттерге ... ... ... сыйлау - адамгершіліктің бір негізі. Қазақ халқының әлеуметтік
өмірінде үлкенді сыйлау ұлттық ... ... ... ... ... қоғамдық орындарда үлкенді сыйлай білу ... және оны ... ... ... ... ... халқының ұлттық әдеп-салтында адамгершілік жоғары бағаланады.
Адамдық қалыпты, әдепті сақтай ... адам ... ... ... ... ... қалыпты сақтай алмаған адамларды қадірлі
адамдар, билер жөнге салып, жазасын ... ... ... - өмір ... ... қалыптасқан жеке адамның
адамгершілік іс-әрекеті мен мінез-құлқының жақсылық көрінісі. ... ... ... ісі бар.
Адам болмас баланың,
Адамдықпен несі бар,
- деп, адамгершілік дәрежеге жеткен адамның ... ... ... одан ... ... ... ... бойынша, адамды сыйлау, құрметтеу, ... ... ... ... ... ... табылады. Үлкен адамның алдынан
қия өтпеу, үлкен адамға орын беру, оны ... ... ... оған ... ... қарау – адамгершілік борыш ретінде қалыптасқан дәстүрлер.
Егер адамға адамгершілікті көрсете білмесең, сенің адамгершілігің өз
дәрежесінде ... Адам өзін ... білу ... ... ... биікке көтеріп, адамгершілігін асқақ түрде көрсете ... ... ... ... оны «адам емес» деп жек көреді.
Ар, ұят және ұлттық мінез:
Ар - жеке адамның кісілік дәрежесінің белгісі. ... ... ... садақасы, жаным арымның садақасы» деп, арды ... да ... ... деп ... - адамгершілікті сақтай білудің, имандылықтың жанжүйелік белгісі.
Ұят нышандары жан толғаныстары арқылы ... ... ... [80]., ... ... ... «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят
кетеді» деп халық ұятсыздықтың негізі – қанағатсыздық, ұрлық, мақтаншақтық,
өтірік айту т.б. ... ... бұзу ... ... деп ... ... ... болады, ол – адамгершілік іс-әрекетте қателік
жасаудан сескеніп, жасқануды да көрсетеді. Халық ұяла біл, ... ... деп ... ал ... ұғымында адамгершілік қалыпты бұзудың
ең дөрекі түрі.
Ұятсыз, арсыз адам – ... ... ... ... дақ ... жоқ, ... ... жоқ, адам емес – көлеңке.
«Ұятсыз, арсыз салтынан
Қалғып кетер артынан»-
деп, ұлы Абай ... ... адам – ... бұза ... жоқ, ... ... ... деп түйіндейді.
Әдеп сақтау – адамгершіліктің белгісі:
Әдеп сақтаудың әлеуметтік (қоғамдық) мәні зор. ... ... ... ... әдептілікті бұзбауға міндетті. Әдептілікті бұзған
адамға кез ... ... ... ... ... ... өз ... тыйым салуға ерікті, өйткені әдеп сақтау - әлеуметтік ... ... ... мәні де зор. ... адам ... да ... ... Табиғаттың әсемдігіне, әдемілігіне кір келтірмеуге міндетті.
Суды былғау, талды кесу, қайнардың көзін ашпау, ... ... ... ... ... түкіру, нанды лақтыру - әдептілік ... ... ... ... ... - ... яғни ... пен қарым-қатынастың
қалыптасқан, халықтық ережесі. Ол ереже бұзылса, халықтық ... ... ... ... ... келеді. Әдеп сақтау ұлттық рәсімге,
тәртіпке, ... ... ... ... сол ... құрметтеу,
қастерлеу атап айтқанда, адамгершілік борышты өтеу болып ... - ... ... ... Әдеп ... ... ... де
мол болады. Әдептілік имандылық, кішіпейілділік, көпшілік деген сөз. [81].,
95-б.
Отбасында әлеуметтік ... ... ... әрбір адам әдеп
сақтауды қатаң ... ... ... жол ... ... үшін, қалыптасқан ережені заң деп түсінуді талап етеді. Талап қою,
әдептіліктің орындалуын талап ету - ... ... ... жүру, көпшілік ортасында болу, үлкенге орын беру, кішіге
қамқорлық жасау, қарт ... ... ... ... ... ... сәлемдесу, табиғатты қорғау (тал тігу, гүлді күту, ... т.б.) ... ... әдеп ... ... жоспарды түрде
тәрбие жұмыстарын жүргізеді.
Мектепте әдеп сақтау дәстүрі оқушылар ережесімен, балалар ... ... ... ... ... ... ... түсінеміз», «әдептілік деген не?», «әдеп сақтау – адамгершілік», ... ... ... ... сақтау жөнінде мектеп қабырғасында әсем безендірілген жарнамалар
бала ... ... әсер ... Әдептілік жөнінде мектепте арнайы
апталық ұйымдастырып, оның ... ... ... ... ұштастыру қызықты
өтеді. Әдеп сақтау кешіне ата-аналар, ұстаздар, өнер ... ... ... [82]., ... ... ... ... әдептілік жөніндегі әнгімелер
мен өлеңдерді оқып, ол шығармалар туралы пікірлесудің мәні зор.
Намыс, абырой, шыншылдық:
Намыс - ... ... ... оны ... ... ... пен ... батылдық және кісілік көрінісі.
«Қоянды қамыс өлтіреді, ерді намыс өлтіреді» деп халық ер ... ... ... ... ... дәрежесіне көтеріледі. «Ер ел үшін туады, ел
үшін өледі» деп, ... ... ер ... үшін ... қиятынын мақтаныш етеді.
Әсіресе ұлттық намыс пен ұлтгык ... мәні зор. ... ... ... өз ... ... бол» деп, халық намысы бар азаматын туған елге
қызмет етуін өнеге тұтады.
Абырой - ... пен ... ... ... ... ... ... сыйласымға, құрметке ие болуы. Абыройсыздық ... ... ... ... ... ... дағдысында үлгілі істер, әуелі дағды содан
соң ол дәстүрге, әдет-ғұрыпқа, салт-санаға айналып, өмір заңдылығы болып
қалыптасқан. Ал өмір ... бұзу - ... ... үшін ... қылмыс,
«жүгенсіздік» деп есептелінеді.
Ер намысы халықтық салттың ең бір қалыптаскан ... Бала ... ... соң, ол өз ... ... ... ... Егер ер жігіт
намысын қорғай алмаса, ол азаматтық беделін жояды. «Ерді намыс ... ... ... ... ... содан қалған. Ер бала әке жолын қуып,
«әкеден де асып туып», қатарынан ... ... ... ... ... ... елін ... еңбек ету, ата-апасын ардақгау.
өнер үйрену, күш-жігерлі болу, айтқан сөзінде тұру, әділетгі болу, біреуге
жалынышты, кіріптар ... әйел ... ... ... жасық болмау, т.б.
ізгі қасиетгерді бойына сіңіру ер-азаматтың намысы, абыройы, ары, әсіресе,
ұлттық дәстүрге сәйкес инабатты, ... ... болу - ер ... ары ... ... ... борышы. «Түрі жылыдан түңілме» деген
сөз содан қалған. Халыктың үкімдік заңын пір ... ... ... [83]., 234-б.
Қыз абыройы - отбасының, елдің болашағы, босағаның беріктігі өмірдің
қызығы. Қазак ... ... жолы ... деп, оның ... сақтауын қатаң
қадағалап отырған. ... ... оның ... ... жоғары бағалауына, іске бейімділігіне, ... ... ... ... ... жоғары бағалайды, оның абыройлы болуына,
көбінесе ана жауапты деп қарап, анасын ардақтай білмеген қыз, өз ... ... ... деп ... Өз ... қорғаған қыз есер жігітке
кіріптар болмайды, есті жігітке ес қосады. Қыз ... болу үшін ... ... ... болу ... «Қыз қылығымен жағады» деген мақал содан
қалған. Халық өсіп келе ... ... ... ... міндеттер қойып, оны
орындауын - қыздың абыройы деп санаған: ізетті болу, әсем ... ... ... ... ... сөйлемеу, қабақ шытпай жүру, үлкеннің алдынан
кесіп өтпеу, ұқыпты болу, өсек айтпау, бала тәрбиесін білу, ұлт ... ана ... ... ... сөз айтпау, арқан есе білу, қой сауа
білу, кілем тоқи ... ... тіге ... т.б. іс-әрекеттер мен мінез-
құлыктық ... иман ... ... ... ... ... болу керек деп
есептеген. Отбасында да, балалар бақшасыңда, ... де, ... да ... ер ... қыз абыройына сәйкес ... ... ... [84]., 314-б.
Шыншылдық - ата-бабаларымыз қастерлеп үйреткен ұлттық қасиеттің ... ... - ... ... ол ... ... ... айналған. Халық өтірік айту, шындықты жасыру - ... ... бірі деп ... ... ... біз ... шыншылдыққа
үйретеміз.
Имандылықтың мәні: Иман – араб тілінде сенім деген ... ... ... ақ екендігіне, ал Мұхаммед пайғамбарымыз ... ... ... ... ... пайғамбар ұсынған парыздарды
мүлтіксіз орындау, яғни адамгершіліктің биік мақсаттарын сөзсіз ... ... ... ақтаудың көрінісі. Халық адамгершілігі жоғары
кісіні - ... деп ... ... ... ... адамды
«имансыз» деп оны жек ... ... ... яғни ... ... ... оны ... әрі кінәлі, әрі күнәлі болып
өмірден жаза тартады.
Адамгершілігі, ... бар ... ... иман ... ... өзі ... болады. Ондай адамды халық «Иман жүзді кісі» ... ... ата ... ... тек діндік сенім емес, ол
әрі ұлттық, ... ... ... ... ... психологиялық
құбылыс.
Ұрпақтарымызды имандылыққа баулу үшін, олардың ар-ұятын оятып, намысын
қайрап, мейірімділік, ... ... ... ... адалдық, ізеттілік сияқты психологиялық қасиеттерді
олардың бойына сіңіру әрбір отбасының, балалар бақшасы мен ... ... ... сыйлауға, кішіге ізет көрсетуге, яғни иманды болуға
баулу адамгершілікке, әдептілікке ... - ... ... ... ... тілеу және әдеп: «Бата» – адам баласына жақсылық ойлау,
оған тілек айту қазақ ... ... ... ... ... ... Кейіннен келе тілек айту, сол тілекке жету «құдыретке
байланысты» деген сеніммен бата қалыптасты да, оған діни ... ... Шын ... тілек дегеніміз – бата, бата дегеніміз - тілек. ... ... ... оң ... ... ... жайлы тұрыңыз» деген
тілектер қысқа баталық сөздер; Халық дәстүрінде ... жасы ... ... ... беру ... [85]., ... - адам баласына жақсылық ойлау, ол жастарды ... ... ... Бата ... ... ... де айтылады.
Батаның түрлері көп, ал оның негізгі ой-мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... батаны көбіне «ас кайыру» деп те атайды. Ас
ішіп болған соң, дастарқан басындағы ең үлкеи ... ... ... ... ... ... бере бер - ... бер, аман сақта, абырой
бер» - дейді.
Асың, асың, асыңа
Қыдыр қонсын басыңа
Жас ... ... бер, ... ... ... ... ... үлкен адамның келінге бата беруі
- өнегелік нұсқа. Келінге бата берудің нұсқалары сан ... ... ... «ұл ... «қосағыңмен қоса ағар», «иманды бол» деп басталады.
Үлкен адамдарға сый-сыяпат көрсетуші ер азаматқа берілетін батаның
мазмұны ... ... ... ... саған
Алтыннан болсын жағаң
Күмістен болсын тағаң ...
Жас жұбайларға берілетін бата көбінесе өсиет, неге ретінде айтылады:
Өмірлерің мәнді болсын,
Махаббаттарың мәңгі болсын!
Шаңырақтарың биік болсын,
Босағаларың ... ... ... ... ... ... бағалы бол!
Балалы-шағалы бол!
Ақыл – ой тәрбиесі: қазақтың халық педагогикасы ... ... ... ... ... ... ... үйретіп,
кісілігін кемелдендіру арқылы ақыл-ой тәрбиесін іске асырады. Ол үшін ... ... ... ... ... уағыздарды, шешендік
сөздерді пайдаланады. [86]., 69-б.
«Білекті бірді ... ... ... ... «Кітап - білім бұлағы»,
«Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні кәріп» деп, ... ... ... ... ... ... ... екендігін
ұррпаққа ұғындырып отырады.
Халық баланың ойлау жүйесін дамыту үшін санамақтар мен ... ... аңыз ... мен ... ... ... өсиет
сөздердің тәрбиелік мәні жоғары бағалайды.
Халық ақыл-ой тәрбиесіне, әсіресе даналық сөздер мен шешендік сөздерді
жиі пайдаланады.
Ұлағатты ұстазға инабатты шәкірт бола ... ... ... ... ... ... деп, ... кісі болып қалыптасуы көбінесе ұстазға байланысты екенін ерекіше
атап ... ... - ... ... ... ... ... кісі.
Ол - адам жанын терең түсініп, жақсы білетін қадірлі де ... ... ... өз ... ... әрі ... кішіпейіл, мейірімді,
қайырымды, ізетті, инабатты адам.
Ұлағатты ұстаз - ең алдымен шәкіртіне өмірді, білімді үйретуші. Ұстаз
шәкіртіне ... ... өзі ... ... ... және қалай
үйретудің тәсілдері мен әдістерін жақсы біледі де, ... ... ... ... оның ... ... білімін дамытады.
өмірдің кызықтарын сезіндіреді. Балалық өмірдің ең бір ... ... ... Сол ... ... - ... шәкіртінің жан саулығын, тән саулығын зерлей зерттеп, оның
адамдық асыл ... ... ... ... ... жасап
отырады. Ол шәкіртін өзінен туған баласындай көріп, ... ... анық ... ... ... ... ... ұстаздардың
қарауында көбірек болады. Ұстаз ата-анаға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... ісіне арнайы күш-жігерін,
уақытын бөліп, шәкіртіне бар білгенін, өнерін үйретіп, тәрбнелейді.
Ұстаз - әке, өйткені ол ... ... ... ... ... ана, ол ... туған анасындай баурап. өмір өрнектерін, тұрмыс-тіршілік
мехнаттарын қиындықтары мен ... ... ... ... - жолдас. Ол әрқашан да шәкіртімен бірге көпшілікпен араласып жүреді,
қатар құрбысындай қатарлас өмір сүреді. ... - дос, ол ... ... ... ... қымсынбай көмек көрсетеді, жан сала жақсылық
жасайды. [87]., 117-б.
Шәкірт - ... ... ... ... одан ... ... ... ой-мақсаты біртұтас, өсіп-өркендеуші өрені. Шәкірт ... ... пен ... ... ... әдеп ... ... құрметтеудің бір белгісі - оған ізетгілікпен сәлем беру.
Ұстазға сәлем берудің екі жолы бар: ... ... ... ... амандасады, жеке кездескенде шәкірт ұстазға әдеттегідей салем беріп,
бас иеді. Сәлем беру кезінде иман жүзділік, елжірегіш ... ... ... ... ... ... дауыс ырғағы сыпайы, сыйласымды
болуға тиіс. Кейде шәкірт ұстазын алыстау ... ... ... бас ... оң ... ... тақай, бас иіп ишарат білдіреді.
Ұлағатты ұстаз алдында шәкіртініц орындайтын міндеттері мен парыздары
өте көп. Ең әуелі шәкірт ұстаз сөзін ... ... ісін ... ... ... ... мәңгі есте қалдыру үшін, оны бірнеше рет
еске түсіріп, қанша рет қайталап, жадында ... ... ... ... тапсырмасын орындамаған шәкірт үлкен қателік ... әрі ... әрі ... ... ... әрі ... әрі дос болғандықтан,
шәкірт онымен ашық-жарқын, жасқанбай пікірлесіп, ойын ашық ... ... ... ... сырын ашып, оның ойына ой беріп, қиялын қиянға
шығарып, арман биігіне жетелейді. ... ... ... ... ... ... ... ұстаз бойындағы қадірлі қасиеттерді, өрнекті
өнерлерді үйреніп алуға құштар болуы ... ... ... риза болған
ұстаз бар өнерін салып, өз бойындағы дарынын шәкіртіне ... ... ... ... ... қызығып, ұстаз білімін қастерлей білуге
міндетті. Ұстазын ... ... өз ... да ... Өз ... ... ... шәкірт адамгершіліктен жұрдай болып, елінің
елеулісі, ... ... ... ... ... ... ... шыға
алмайды. [88]., 441-б.
Бар білімін, қайрат-жігерін алмай, бізге білім беріп, өнер үйретіп,
өмірімізге жол ашып ... ... ... бас иіп, ... ... ... ... әрбір адамның әдептілігі оның сөзінен, көзінен,
өзінен байқалады. Яғни иман ... ... адам ... ... жарық
дүниедей жадырап сөйлейді, сөзі арқылы да, өзі арқылы да ... ... ... көңіліне нұр шашады, әдемі әсер беріп, әңгімеге
тартады.
Халық әдебі «Сіз» ... ... ... Бұл сөз ... ардақтауды білдіретін қасиетті сөз. Жеке адамның іс-қимылына
тәуелденіп ... бұл сөз ... ... ... ... ... арттырады. Мысалы, дастарқан мәзірінде «астан алыңыз», құрметтеу
ниетін айтқанда «төрге шығыңыз», т.т. ... ... ... ... жас ... кіші болсын, бейтаныс адамға «Сіз» деп сөйлеу салтқа айналған.
Өмірінде қателеспейтін адам жоқ, аңғалдық жасап, байқамай ... ... бар. ... ... екінші бір адамның ... ... ... ... жеке ... ... озып, опықтануы басқаға да
әсерін тигізеді. Осындай жағдайда «кешіріңіз», «ғапу ... ... ... өз ... мойындаған адам әдептілік көрсетеді. Ол әдепті
сөздерге «оқасы жоқ» деп, жауап беру де ... ... ... ... мәдениеттілікті көрсететін сөздер - құрметтеу,
ардақтау, бағалау сөздер: «Аса құрметті ... біз, ... ... ... ... ... ... тойыңызды зор құрметпен тойлағалы
отырмыз!», «Ардақты анамыз, аялап өсірген балаларыңыз Сіздің ақ сүтіңізді
ақтау үшін, ... өмір бақи ... ... ... Міне, осындай
ардақтау, құрметтеу сөздерден соң ата-ана, үлкен адамдар жақсы тілекті
батасын береді. Бата - ... оның түрі ... ... ... ... балау сөздер де жатады. Ағасы
інісіне, не ... ... ... «айым», «алтыным» десе, әкесі, не
шешесі, ағасы жас балаға «ботам», ... ... бала ... ... ... ... «ағатайым» деп сөйлейді. Сол сияқты ... ... ... сөздер де сыйласымды, әдептілікті білдіреді. Егер
бір інінің бірнеше ағасы ... ... ... ... ... ... ... көке» деп, әрқайсысының атын айтумен қатар, «көке» ... ... ... көкелерінің атын кұрметпен атайды. [89]., 220-б.
Басқа адамнан көрген қызмет пен жақсылық үшін ... ... ... Бұл ... «денсаулығыңызға бұйырсын», «көңіліңіз қош
болсын», т.б. жауап айтылады. Жақсылыққа ... сөз ... ... ... болады.
Үлкен адамға қызмет ету үшін немесе оның тарапына қарай бір іс-әрекет
жасау үшін, «рұқсат ... ... бе?», ... етіңіз», «мүмкін
болса», «ренжімесеңіз» деген сияқты уәж сөздер айту әрі мәдениеттілікті,
әрі әдептілікті көрсетеді. Үлкен адамның ... ... ... ... ... айту ... ... Әдепсіздік деген сөздің бір ... ... бір ... ... ... адам - бақытсыз. Ол
өз бақытын өзі ... ... ... өмір жасай алмайды.
Кіші адамның үлкен адамға тіл алғыштығы, яғни «макүл», «құп болады»,
«қалауыңыз ... ... ... - әдептіліктін белгісі. Әдепсіз бала
«макұл» деудің орнына, «сыныққа сылтау» айтып, дөрекіленіп, ... ... Ол әдет ... ... ... кесел, тұрмысқа
қырсық.
Әдепті сөздерге неше алуан жанашыр сөздер мен аяныш сөздерде ... ... ... адам шын ... адал жүрегінен айтып, басқаға
әсерлендіре жеткізуі қажет.
Әдепті ... - ... ... аялы сөздер. Әдепке ... ... ... ... адам - ... де әдепті адам.
2.2. Қазастандағы исламдық тәрбиені жетілдірудің жолдары.
Иман негіздерін үйреткенде Құран мен ... ... ... ... дәрежесінде берілген жөн. Бұл үшін де оның жасының
ерекшелігіне ... ... ... ... Дұрысты дұрыс екен деп ретсіз айта
беру қиынсыз. Бала ... ... ... жауапкершілікке тартылмайтынын
естен шығармаған абзал.
Қазақстанда іске асырылуы керек болған ... ... ...... ... ...... «Мектеп бала - өз
ісіне сара» демекші, мектеп - оқу орны. «Оқу - ... ... ... хайуандықпен тең», депті Жүсіп Баласағұни бабамыз. «Мектеп - ... деп ... ... қасиетті орын ретінде қастерлейді. Мектеп
ұстаздарын ... ... ... ... оқушының мүлтіксіз орындайтын әдеті ретінде қалыптасқан
әдептілік дәстүрлері бар. ... ... ... еңбек ету, білім
көтеру, дарынын дамыту, дене ... ... ... ... оны ... білген оқушы өзінің шәкірттік борыштарын
толық өтеп, алдына қойған мақсаттарына жетіп, абырой-атаққа ие болады.
Алтын ұя — ... ... ... ... ... ... оқушы
ең әуелі аяқ киімінің тазалығын түзейді. Өйткені айнадай ... ... кір, лас, шаң ... - ... Әрбір оқушы мектеп пен сынып
есігін ашып-жабуда да ... ... ... ... болуға тиіс. Оқушы
есікті жайлап, әдеппен ашып, ... ... ... ... ... ... әдеп бұзылады. Есіктен кірерде, ізет көрсетіп,
рұқсатпен кіруді, есіктен шығарда, теріс қарамай, оң ... ... ... ... ... міндет деп есептейді. [90]., 119-б.
Мектепте сабақ ... ... ... мәні зор. ... түзу отырып, сабақты ықылас қоя, ынтамен тындауға міндетті. Ол олай
етпесе, әдептілік ... ... ... ... ... ... бұзылса, ынта мен ықылас та жойылады, яғни білім алу, ... іске ... ... ... ... әсіресе, үзіліс кезінде байқалады. Әдепті
бала қоңырау соғылғанда, орнынан ... ... ... ... ... ... ішінде де қалыпты қадаммен, оң жақпен жүреді, таза ... ... ... ойнайтын жерде ғана әдеппен ойнайды.
Мектептегі түрлі үйірмелерге ... ... де ... ... ... жауапкершілік дәстүрлері қалыптасуға тиіс. Мұндай ... ... асуы ... мен қоғамдық істі ... мен ... ... ... ... ... қою дәстүрі қалыптасқан. Біркелкі
киіну, тазалық сақтау, өзіне-өзі қызмет ету, ... ... ... ... білу, пайдалы еңбекке жауапкершілікпен қатысу, өз ... ... ... қалыпты дәстүрлерді орындамаған оқушыны сол
мектептің ... ... ... ... ... ... қатардан шығып,
қасіретке ұшырайды.
Өз мектебін сүймеген оқушының ол мектептің шәкіртімін деуге ... ... ... ... ... борышын орындамаған оқушыны
оқушылар да, оқытушылар да жек көреді. Егер ол тәрбиеге ... ... ... ұйымдастырылады. Ал мектеп дәстүрлерін орындай білген
оқушының мектепке деген сүйіспеншілігі қалыптасады да, ол ... ... ақ ... алып, айқын мақсатты ақ жолда талаптанған
табыстарына жетеді. [91]., ... ... ... мақсатын жеке адамды жан-жақты ... ... өз ... ... және оны ... ... етіп тәрбиелеу
деп қарастырады. Тұлғаны жан-жақты жетілдіріп, дамыту деген ұғымды оқу мен
жастардың ... ... ... ... дененің және ақыл-ой
дамуының біртұтастығы деп түсіну керек.
Адам ... ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелеу ісіне
тәуелді. Мектепте тәрбиенің басты міндеттері-теориялық білімді еңбекпен,
өмірімен ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, экологиялық біліммен қаруландыру, кәсіптік
бағдар беруге тәбиелеу. Олай болса, ... ... ... ... ... ... ұйымдар мен мекемелер тәрбиенің мәніне, ... ... жете ... ... Осыған орай, тәрбиенің негізгі мақсаттары: а)
жастардың дүшинге ғылыми-материалистік көзқарасын қалыптастыру; ә) тұлғаның
руханн және дене қабілеттерін ... ... ... талғамдары мен
сезімдерін қоғамның талаптарына сай тәрбиелеу.
Әрбір адамның дүниеге көзқарасын қалыптастыру-негізгі шарттардың ... ... ... ... пен ... ... ... және
онымен қарым-қатынасын, оның барлық іс-әрекеттерінің ... ... ... Ал ... ... ... ... даму
заңдылықтарын ғылым негізінде ашатын көзқарас.
Дүниеге ғылыми көзқарастағы адамдардың басты қасинттері өзінің Отанына
шексіз берілгендігінде, жанқиярлықпен күресуге әзірлігінде. ... ... адам өз ... ... ... ... ... өз
орнын дұрыс түсіне алмайды.
Сонымен, еліміздің болашағына сай адам - ол ... ... оны ... іс ... асыратын белсенді қоғам
қайраткері, жаңа ... өмір үшін ... ... мол, ... ... өз ... асқан шебер адам.
Тұлғаны барлық жағынан дамытып тәрбиелеу, жас ұрпақты қоғам құрылысына
белсене қатысуға әзірлеу міндеттері ... ... ... асырылады.
Мектепте білім және тәрбие алу барысында жас түлектердің ақыл-ойы дамиды,
адамгершілік касиеттері қалыптасады, ой ... ... ... өмір
байлығын меңгереді, эстетикалық талғамы, сезімі артады. Өмір жастарды осы
заманғы ғылым мен ... ... ... ... дәрежесіне қарай
жан-жақты тәрбие міндеттерін талап етеді. Қоғамдық және мемлекеттік өмірдің
түрлі ... ... ... ... ... сана-сезімді және жоғары
білімді адамдарды тәрбиелеп, даярлап шығаруды көздейді. [92]., ... ... ... ... ... оқу мен тәрбие жұмысының
көптеген мәселелеріне түбегейлі өзгерістер енгізіп, ... құру ... ... бастыларының бірі, мұғалім мен оқушы, мектеп басшылары мен
педагог арасындағы қарым-қатынас ... өзін ... ... қажет.
Осындай идеямен қаруланған халық ағарту қызметкерлерінің, жалпы орта
білім ... ... ... ... ... ... дамудың қазіргі талаптарына сай баянды ғылым негіздерімен
қаруландыру, білім беру, еңбекке тәрбиелеу, сыныптан тыс тәрбие жұмыстары,
оқушылардың қоғамдық пайдалы ... ... ... ... ... ... ... Осы мәселелерді өскелең өмір ... ... және іске ... жас ... ... етіп ... ... қалыптастырудың негізі болады. Ал тұлғаны жан-жақты дамыту ... ... ... ... ... асыру ең алдымен тәрбне бөліктерін
байланыстырып шешуді ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесі, еңбек тәрбиесі, экономикалық және экологиялық
тәрбие, эстетикалық және дене тәрбиесі т. б.
Тәрбиенің құрамды ... ... мен ... ... ... ең ... ... шеберлігіне, жалпы дайындығына байланысты.
Сондықтан ол өзін-өзі дамытып, барлық іскерлігі мен білімнің баланың ... өмір сүру үшін және оның ... ... үшін ... адамгершілік
қасиеттерді тәрбиелеуге және қалыптастыруға әрқашан да дайын болуы қажет.
Міне, сонда ғана мектептегі ... ... ... ... ... ... ... тек қана жастар үшін ғана ... ... ... ол ... жас ... кәрі ... оның ... дәрежесінде
сөйлеу қажет. Өйткені, Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір хадисте былай дейді:
«Адамдармен түсінетіндей ... ... ... тәрбиеде
осы жайтқа аса көңіл аударған. Хз. Хусейн бұл тұрғыда былай деген:
«Әкемнен Пайғамбарымыздың мінезі жайында сұрағанымда былай деп ... «Хз. ... ... ... әрі кішіпейілділікті ұстанатын.
Бақырып-шақырмай орта жолда жүретін. ... ... ... ... ... ... Үгіт етіп жүргендердің көңілін түсірмейтін.
Мына үш жайтты ешқашан ... ... ... ... ... қазбаламайтын, пайдасыз сөз сөйлемейтін. Ол сөйлеген кезде барлығы
оны мұқият құлақ салып ... Ол ... ... ... ... Одан ... қысылып-қымтырылмайтын. Жанындағы жолдастары не нәрсеге
күлсе ол да күлетін, не нәрсеге ... ол да ... ... ... мен ... ... ... соншалық,
жанындағылар сабарсызданатын». [93]., 235-б.
Бір нәрсеге мұқтаж болғандарға, анаған жәрдем беріңдер дейтін. ... ... Егер ... ... ... ғана тыңдамай кетіп қалатын
еді. Әрбір қауымның басшысына сый-сыяпат беріп, көңілдерін аулайтын. ... жылы ... ... ... ... ... ең алдымен адамның қабілетіне қарай қатынас
жасайтын. Қоғамда әр ... ... ... ... Кейбір адамдар
ақиқатты көре сала еш күмәнсіз сенсе, ... ... өте келе ... ал енді ... мүлдем сенгісі келмейді. Мұның барлығы қабілеттен
туындайды. Хз. Әбу Бәкірдің иман еткені жайындағы бір ... ... ... иман ... деп айтсам, ол адам кішкене тұрақтап барып, иман
келтіретін. Бірақ Әбу Бәкір олай ... Оған ... ... ... жайт ... діни ... бергенде адамдардың әр түрлі қабылетте
екендігін естен шығармау керектігін ескертеді. ... ... ... ... ... оның неге ... ... және не нәрсеге қызығатынын білгенде
ғана жетуге болады.
Хз. Пайғамбардың иман және Ислам негіздеріне байланысты мына төмендегі
хадисіне назар аударып ... бір күні ... ... ... отырған едік. Кенет ... ... ... шашы ... ... ... ізі білінбейтін және
оны бізден ешкім танымайтын кісі ... ... ... ... ... ... ... қойып, оның алдына отырды да:
«Ей, Мұхаммед! Маған Ислам ... ... - ... ... ... Елшісі:
«Ислам, Аллаһтан басқа Тәңір жоқ және Мұхаммед Аллаһтың Елшісі - деп
куәлік ... әрі ... ... зекет беруің, рамазан айында ораза ... егер ... ... ... баруың» деді. Ол кісі: «Рас ... - ... ... ... әрі оны растағанына таңданып отырдық. Кейін ол: «Маған
иман туралы айтшы» - ... ... ... оның ... ... және ... күніне иман келтіруің әрі жақсылық пен
жамандықтың Аллаһтан екендігіне иман келтіруің» - деді. Ол кісі тағы ... ... - ... Және ... ... ... айтшы» - деді. Пайғамбарымыз:
«Аллаһты көріп тұрғаныңдай құлшылық қылуың. Егер сен оны көрмесең де, ... тұр» - ... Ол ... «Маған қияметтің уақытын айт» - деді.
Пайғамбарымыз: «Ол ... ... адам ... ... ... ... «Онда қияметтің белгісін айт» - деді.сонда пайғамбарымыз: «Әйел ... ... тууы әрі ... ... жоқ, ... асы жоқ ... ... озу үшін зәулім, зәулім ғимараттар салғанын
көресің» - деді. Ол кісі ... ... ... ... ... ... маған: «Ей, Омар! Бұл келген кісінің кім екенін ... бе?» ... Мен: ... пен Оның ... біледі» - дедім. ... ... ... ... келген Жәбірейіл (а.с.) еді» - деді». ... ... иман мен ... ... ... отырып, жастарға осы
негіздерді қалай үйрену керектігін жеке-жеке саралап тоқталатын боламыз. Ең
алдымен барша әлемді жаратып, ... ... ... берген Аллаға
сенудің маңызына тоқталайық:
Аллаһқа сенуді үйрету: Әлемдегі қаншама діндер бар. Олардың өздеріне
тән сенім негіздері тағы ар. Осы ... ... ... ... пен амал ... пайда болады. Осылай дін туындайды. ... ... ең ... ... сенумен басталады. Алланы білу, тану және оны
жүрекпен растап, тілмен айтып, оған сену шарт. Мұны ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыда айтқан Сейд Кутубтың сөзіне
келтіре кетелік:
«Иман әрекетке ... ... ... иманның іс-жүзіне аспай,
жүректе жасырын қалуы мүмкін ... Егер иман ... ... бүгіліп
қалса, әлсіз немесе өлік болғаны. Жұпар иісін сақтай алмаған гүл секілді
иман да әрекетін ... ... Иман – ... жүйе ... табылады.
Аллаһқа қарай бет бұру Иман ұжданның түбінде көмулі, жасырын, ынжық, ... ... ... Әрекетсіз, жақсы ниеттерден құралған ... ... Міне ... ... негізгі тірегіне айналдырған Исламның айқын
көрінісі. [95]., 125-б.
Иманның адамзат өмірінде елеулі рөлі бар. Ол арқылы ... ... ... ... игі істердің негізі осында жатыр. Аллаһқа сенген адам
көптеген жеркенішті істерден ... ... ... ... оның ... ... ... бопсалауынсыз-ақ әр-ісін Аллаһқа тәуекел ету арқылы
істеуді үйреніп, нағыз бақытқа ... бет ... ... ... ең жоғарғы
үлгісін сахабалардың өмірінен көруімізге болады. Бұл ... ... ... ... күні Хз. Әбу Бәкір таң намазына дәрет алып мешітке ... ... ... ... ... бір жас ... көзі ... қалады. Ол
мешіттің сыртында біресе ары шауып, біресе бері ... ... ... болады. Оны көрген Хз. Әбу Бәкір бұған не болды деп таңырқап, мән-
жайды ... ... ... ... барады. Баланы жанына шақырып: «Неге
бұлай қара терге түсіп, әбіржіп жүрсің» - ... ... жас бала ... ... «Мен ... ... су іздеп жүрмін» деп ... ... Хз. Әбу ... ... ... мен ... таң қалып: «Сен әлі жас
емессің бе?» деп сұрады. Әлгі ... ... ... ... Кеше ғана ... де жас бала қайтыс болды. Ол ... ... әлде ... жас ... өлім жас талғамайды. Менің ақыретте қианлғым келмейді» - дегенде,
Хз. Әбу Бәкір баланың ақылдылығы мен күшті ... ... ... ... Бала ... ... су іздей бастады».
Міне жас кезіндегі алған тәрбиенің маңыздылығын осыдан көрсек болады.
Аллаға деген сүйіспеншілік ... ... ... ... ... ... Сондықтан жастайынан балаға Аллаһқа деген сүйіспеншілік орнығар
болса нұр үстіне нұр. Ең ... ... ... ... ... ... болсақ та Аллаһ сенің бұл әрекетіңді сүймейді деп айтудың
пайдасы орасан зор. ... ... ... ... ... ... көретін, ұнататын іс-әрекеттерді істеуге ұмтылады.
Сондай-ақ балаға тек қана Аллаһтан қорқу керектігі де жүйелі үйретілуі
тиіс. ... ғана бала ... бір ... жасқаншақ болмай өседі. Ешкімнен
аяқ тартпай Аллаһқа деген сенімі күшейіп, тәрбиесі мен мінез құлқы реттеле
түседі. Осылайша құлға ... ... ... ... жаратушының адамзатқа біллдірген
хабарларын пайғамбарлар арқылы білеміз. Адамнан өзге жаратылыстар дүниеге
келгеннен өз ... өмір ... ... ... ... Ад адам ... шыр етіп түскеннен ананың қарауынсыз өмір сүруі мүмкін емес.
Сондықтан олар ... ... ... жол көрсетушіге мұқтаж. Адамды
жаратқан Аллаһ Тағала болғандықтан ... осы ... ... ала
отырып, жол нұсқайтын пайғамбарлар жіберген. [96]., 189-б.
Құран бойынша ең кемел адамдар пайғамбарлар болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... да ... танысудың, үйренудің адам өмірінде алар орны ерекше.
Аллаһтың бар ... ... ... ... ... сену де Ислам негіздеріне кіреді.
Жастарға Пайғамбарларға сенуді үйрету, дінді ... ... ... ... ... ... олардың өмірімен танысу, олардың іс-әрекеттері
мен басынан өткен оқиғалар өте ... ... ... ойда өшпестей із
қалдырады. Мұны сіңдіргеннен кейін, өзге ... да ... ... ... ... жастардың есінде хикаяттар қалып қояды.
Сонымен қатар мұқият құлақ салып тыңдайды. ... ... ... ... ... ... ... әсер алады. Тіпті
үлкендердің өзі тарихи кітаптарды ерекше ... ... ... ... ... ... ... олардың тәрбиесін, мінез-құлқын
да едәуір жоғары дәрежеге жеткізуге әбден болады. Мәселен Пайғамбарымыздың
кішкене бала ... ... ... ... ... ... Оның
өмірінде алдынан кездескен мәселелерге ... ... ... ... толы ... ... ... бар.
Пайғамбарымыздың жастарға деген мейір-шапағаты, кішіе ізет, үлкенге
құрмет көрсету үлгісі, өнеге боларлық дәрежеде.
«Бір адам Пайғамбарымыздың ... ... еді. Бір ... ол адамның
ұлы есіктен кіріп келеді. Ол ... ... ... ... отырғызады.
Арадан көп уақыт өтпей оның қызы да ... Адам оны ... ... ... ... ... ... тең тұтпайсың» деп өкпелеген сыңай танытты».
«Бір кісі Пайғамбарымыздың қасына барды. Жанында ертіп жүрген баласы
бартын. Ол баласын қайта-қайта ... ... ... оған ... Сенің оған жаның аши ма?
Ол кісі:
- Ия – деді. Пайғамбарымыз ... Сен оған ... ... етсең, Аллаһ Тағала сенің мейіріміңнен ... ... ... ...... [97]., ... ... өміріндегі мына оқиға қандай ғибратты:
Хз. Пайғамбар намазда ... ... екі ... Хасан мен Хусейн
арқасына шыққанда, Хз. Пайғамбар (с.а.у.) сәждеде ұзақ ... ... ... ... Әй, ... Елшісі сәждеде ұзақ уақыт жатып қалмадыңыз ба? – ... ... ... ... ... ... келмеді, – деді.
Намаз оқып жатса да, балаларға бақырып-шақырмай оларға көңіл аударуды,
оның балаларға деген мейірімінің мол ... ... ... ... ... бала ... оларға үнемі арқа сүйер жанашыр іздейді. Сонда
бала өскенде жалтақтықтан құтылады.
Пайғамбарларға сенуді үйретудің балалар үшін ғана ... ... ... ... зор. ... өмірде адам баласының алдынан қаншама мәселелер
туындап жатады. Олардың ... ... ... шешу үшін ... ... ... тұтарлық адамның қажеттілігі толассыз. Бұл тұрғыда ... ... мен ... өт тиімді мысал бола алады. Оның
ең басты сипаттары мына төмендегідей:
Садық: Сөзі мен ... ... ... Ешқашан өтірікке
жуымайды. Олардың болады деп айтқандары болған. Болмайды дегені болмаған.
Мәселен Пайғамбарымызға ... ... ... оған бірде-бір адам
өтірікші деп айтпаған. Қанша жерден ... ... деп ... ... іске ... ... ... Кәрімде бұл жайында быдай деген:
«Расында білеміз, күдіксіз олардың айтқандары сені кейітеді. Олар ... ... ... жоқ. ... ... ... ... қарсы
келеді». [98]., 245-б.
Сенімді: Олар үнемі сенімділікті өмірлеріне ту етіп ... ... ... ... өзі оған ... кететін болған. Досы мен дұшпаны Оны сенімді адам деп атайтын.
Күнәсіз: Пайғамбарлар ешқашан күнә істемейді. Ол өз ... ... ... Олар ... ... ... ... рухы мықты
адамдар. Ақыл мен зейіндерін ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... тура жолды көрсетеді.
Таблиғ: Аллаһтың уахи арқылы білдірген әмірі мен тыйымдарын адамдардың
дәрежесіне ... ... ... ... ... ... осы ұлы ... негізге ала отырып, жастарды
тәрбиеге шақыруға болады. Хз. ... ... ... ... өнеге болады. Осыған байланысты бірнеше мысал бере кетелік:
Исламға дұшпандық жасау жөнінен шекке шыққандардың бірі Әбу Жәһил. Оның
ұлы Икриме ... ... ... ... ... былай
дейді:
«Қәзір осы жерге Икриме келеді. Оның әкесіне тіл ұзартпаңдар, өйткені
өлікке тіл ұзарту оған ... ... ... ... тиеді».
Икрименің өкпелеп көңілі түспеуі үшін әкесіне тіл ұзартудан тыйылуларын
әмір етеді. Әбу ... ... ... ... да ... ... айырылмау үшін осындай жол ұстанған.
Осы оқиға секілді ... ... ... Зейд бин ... ... ... ... Пайғамбарымыздың жақсы қарым-қатынас жасауы өте ғибратты. Ол
өзі осы ... ... ... ... ... үшін ... ақша ... болатынмын.
Қарыздың мерзіміне екі-үш күн қалғанда оның жанына бардым. Жанында Хз. Әбу
Бәкір, Хз. Омар, Хз. Осман да ... ... ... ... ... Ей, Мұхаммед! Менің ақшамды не үшін бермей жүрсің? Уаллаһи сен ... үрім ... ...... де ... қарадым.
Омар маған қатты ашуланып қарады да:
- Әй, Аллаһтың дұшпаны! Сен менің көз ... ... ... ... ... ... атымен ант етемін, егер бір ... ... ... ... қоя ...... кезде Пайғамбарымыз маған қарағаннан кейін Омарға бұрылып:
- Менімен мына адамға былай деуің керек еді:
«Маған ... өтеу ... ал ... ... дұрыстап сұрау
керектін айтуың қажет еді. Мынаның ақысын бер. ... үшін ... ... бер» ... Омар Хз. ... ... бұлжытпай орындады.
Мен оған:
- Мені танимысың Ей Омар! – дедім.
- Танымаймын, – ... Мен Зайд бин ... ғой, – ... ... ... дін басы) ғой, – деді.
- Ия, дәл өзі, – ... Сен неге ... олай ...... Ей, ... Оны ... Пайғамбарлықтың барлық белгісін бойынан
көрдім. Бірақ оның ... екі ... бар ... ... ... ...
жеңбейтінін, қасындағы адамның надандығымен санасып – санаспайтындығын
сынап көрдім. Осы екі ... та оның ... бар ... Ей, ... ... болдым. Мал-мүлкімнің жартысын Пайғамбардың үмметіне садақа
ретінде беретіндігіме куә бол. ... ... ... ең ... ... [99]., ... ... бойындағы көркем мінездің әсерінен ... ... ... ... Пайғамбарларға сенуді үйреткенде оларды
өмірдің кез-келген мәселеде үлгі-өнеге тұтып, көздеген мақсатқа ... ... ... ... ... тереңдей таныстырып,
олардың басынан өткізген ғибратты оқиғаларды айту арқылы тәрбиелі, инабатты
ұрпақ тәрбиелеуге әбден мүмкін.
Ақырет ... ... ... Діни ... ... білімді үйретуге
қарағанда өзіне тән ерекшелігімен көрінетін ақыретке сенім мәселесі болып
есептеледі. Бұл да иман негіздерінің ... ... ... ... ... үшін ... мен хедистерде дәлелдер молшылық. Ақыретке сену, Аллаһ
пен Пайғамбарына сенгенмен пара-пар.
Адам баласы ... ... ... ... ... жоқ ... деген
түсінікпен өмір сүргісі келмейді. Ондай адамдар болған күннің өзінде некен
саяқ. Сондықтан бұл дүниеде айырылған әке-шешесі, бауыры, ең ... ... ... ... кездесемін деген үміт адамға қуаныш сыйлайды.
Сонда ғана өміріне мән-маңыз кіреді. Өмірде кездескен ... ... ... ... ... ... түрде қайта жауапқа
тартылып, тиісті жазасын алатыны хақ. Кейбір істердің ... о ... ... істерге бас қатырмай сабыр етуді үйретеді. Ақыретке
сенудің көптеген пайдалы тұрстары бар. О ... сену ең ... ... болуға шақырады. Өйткені, қайта тірілу жайында Аллаһ Тағала көптеген
аяттарда ... Жай ... қана ... ... ... ... ... да баяндаған.
Ақырет сенімі адам бойындағы адамдық қасиеттерді оятып, жалған өмірдің
мән-жайын үйретеді. Өлгеннен кейін ... ... ... ... жеркенішті
істерден тыяды. Яғни жауапкершілік сенімін нығайта түседі. Өйткені Құранда
«Әрбір жан өлімді татады» деп міндетті түрде қара ... ... о ... ... білдірген.
Құран Кәрімде адамдар жан тәсілім ету ... ... ... ... ал ... оңай ... ... білдіреді:
«Расында: «Раббымыз Аллаһ» деп, сосын мықты тұрғандар, оларға
періштелер түседі де: ... ... ... уәде ... ... ... ... дейді. «Біз, дүние тіршілігінде де ақыретте де
достарыңызбыз. Сендерге ол ... ... ... ... ... сендерге не тілесеңдер бар. Бұл аса жарылқаушы, тым ... ... бір ... ... пен Оның ... ... аспағандардың жән тәсілім еткенде
қатты қыналып, азаптанатындарын былайша баяндайды:
«Періштелер, сондай қарсы болғандардың беттеріне, ... ... ... ... - деп ... алғаннан көрсең! Бұл бұрынғы
өз қолдарыңмен істегендеріңнің салдарынан. Аллаһ құлдарына зұлымдық етуші
емес». [100]., 337-б.
Осылайша әрбір ... ... жан ... ақиқатын білдіріп отыр.
Өлімнен кейін ақыретте қайта тіріліп, өмірдегі ... ... ... ... да жауап беретінін былайша білдіреді:
«Жоқ, қиямет күніне ант етемін. Жоқ сөгіс беруші нәпсіге ант ... ... біз ... ... ... деп ойлай ма? Әрине оны
саусақтарының ... ... ... ... ... тірілгеннен кейін оларды махшар алаңына ... ... ... ... ... ... ... Яғни Алланың әміріне лайықты
іс-істеп, орындағандар жұмаққа кіретінін, ал өз ойына ғана сенгендерді
тозаққа тастайтынын ... ... ... Біз адам ... ... ... ... Оны сынаймыз.
Сондықтан оны еститін, көретін қылдық. Расында оған тура жол ... ... ... ... қарсы келсін, әрине қарсы келушілер үшін
шынжырлар, боғаулар және ... ... ... Әрине жақсылар,
жәннәтта, «Кәфур» қосылған кеседен су ішеді». [101]., 452-б.
Ақыретте күмәнсіз сену ... ... ... ... ... ... ... зор пайдасы бар екенін көптеген ғалымдар
мойындаған. Сондай-ақ тәрбиенің тамыры осында екенін Томос Мор өз ... ... ... «Адамға тәрбиелі болуы үшін үш нәрсе керек. Егер
бұл болмаса тәрбие тәрбие ... ... бар ... ... ... мәңгілік екеніне сену.
3. Ақырет күніне сену.
Сонымен ақырет сенімін үйрету адамшылыққа бастайды, ал оны жоққа шығару
айуандыққа ... деп еш ... айта ... ... ... «о ... ... кейіпкері арқылы ақыретке сенуді былайша жеткізеді: «Ана
дүниеге істеген күнәсімен ... ... ... ... ... ... ... қатыгездікпен аяғын тартпайтыны тағы ақиқат. Олай ... ... ... ... ... ... ақыретке сенудің өте маңызды ролі бар. Ол арқылы өмір
мектебінде жақсы баға алып, игі іс-істеуге ұмтылады. Хз. Әбу ... ... ... бару, ескексіз қайықпен жолға шыққанмен бірдей» демекші
ана дүниеге сену, о дүниенің азығын ... ... ... ... ... әлемде көзге көрінбейтін
қаншама жаратылыстар бар. ... сену ... ... бірі. Ал
материалистер көрген нәрсеге ғана сенемін деп ақиқатты көргісі келмейді.
Ислам бізге көзге ... ... ... ... ... ... иман ... ішіне кіреді.
Адам баласының рухани дамуы үшін ... де ... ... ... бере алады. Ибни Мәсғуд Пайғамбарымыздан алған бір хадисін
былайша жеткізеді: «Адам баласына ... ... мен ... ... ... ... арбауы жамандыққа итермелеп, ақиқатты жаныштау,
періштенің илхамы болса, жақсылыққа шақырып, ақиқатты ... ... ... ... ... ол ... нығметі. Сондықтан ол Аллаһқа
шүкір етсін».
Құран Кәрімде мүминдердің қате істерден құтылып, рух пен тиән саулығын
қорғап өмір сүрулері үшін ... ... ... ... ... ... Аллаһ, сендерді қараңғылықтардан жарыққа шығу үшін ... ... ... дұға ... ... ... ерекше
мейірімді».
Басқа қиын іс түскенде Аллаһ Тағала періштелері арқылы жәрдем ететінін,
әртүрлі жағдайда оларға үміттерін үзбей алға ұмтылу ... де ... ... адам баласын нәпсіге құл болудан сақтап, жүрек тазалығы
мен Аллаға шынайы құл ... ... ... ... ... ... рухани асқақтауға шақырады. Адам баласы әлемге күмінсіз ... ... ... ләззәтын алады. Сондай-ақ күңгірт нәрселерді оңай
түсіне алу ... ... ... ... ... ... ... келтірді. Мүминдер де барлығы: Аллаға, періштелерге, кітаптарға ... иман ... [102]., ... ... ақыл және ... ... түсіне алмаймыз. Тек
қана уахи (Құран) арқылы түсінеміз. Ал ақылға ғана сенсек, ... ... ... ... мақрұм қаламыз. Оларға сену, адам баласын
биіктерге жетелейді. Екі иығындағы періштенің әрбір ісін есепке алғандығын
есепке алып ... ... ... ... ... ұстайды. Бұл жағдай
өзін-өзі есепке алуға итермелеп, ашық көкірегі ояу ... ... ... үйрету: Иман негіздерінің бірі ... ... ... ... ... түсіруінде де үлкен мән-маңыз
жатыр. Өйткені жер бетінде негізгі мақсатынан ... ... ... ... тәртіпке шақыратын қағида құрал керек болады. Онсыз
түзелу мүмкін емес. Ол кітаптарда ... ... не үшін ... ... о дүниедегі жағдайының қалай ... қоса ... ... ... ... негізгі қайнар бұлағы осы Құран Кәрім. Құран әр бір
дәуірдің ... ... ... ... ... түсірілген Аллаһтың
кітабы. Әлемде оның мәдениетіне тең ... ... ... ... ... ... ... орасан көп мән берулері нәтижесінде
тілдің тәрбиесі ерекше көтерілген болатын. Бірақ олардың сенімдері бұзылып,
құрып бітуге ... еді. Ал ... ... ... ... нұры ... ... бастады.
Құран Кәрімнің теңдесіз әдемі ... ... ... қатты
таңқалдырды. Таңқалдырып қана қоймай, ... ... ... жолын
көрсетті. Олардың осы ақиқатқа ерулерінің нәтижесігде ... ... ... ... ... ашу ... де туындады. Осылайша
көптеген кітапханалар ашылып, мәдениеттілік озық ... өте ... ... ... ... ... үлгерді.
Маңғолдар, Бағдатты қиратқан кезде тек сол қаланың өзінде 36 үлкен
кітапхана болған. Ол ... ... жүзі ... бір қалада мұнша кітапхана
кездеспеген. Бұл жайт ... ... ... ... ... Құранды
үйреніп, үйретудің маңызылығын көрсетеді.
Құран Кәрім білім алуға шақырады. Мұны біз ... ... ... ... Сондай, жаратқан Раббыңның атымен оқы. Ол адам баласын ұйыған
қаннан жаратқан. Оқы! Ол Раббың аса ардақты. ... ... ... Ол,
адамзатқа білмеген нәрсесін үйреткен».
Құран дінді білімнен айырмайды. Құрандағы ... ... ... ... ... ... ... Ол кітап адамдардың надандық
шырмауынан құтыла алмай жүрген шағында яғни осыдан 14 ғасыр бұрын ... ... ... ... ... ... кезінде жеті қабат жермен,
ананың ... ... ... ... ... сену ... ... бұлағы болады. Құранға сену арқылы барлық ... ... ... ... ... ... жол ... адасудан
сақтап, еліктеудің құрығынан құтылады.
Тағдырға сенуді ... ... иман ... ... пен жамандықтың Аллаһтан екендігі білдірген.
Қадар, Аллаһ Тағаланың ғалым әрі қалау сипаттарына ... ... ... ... ... ... әлемдегі барлық нәрседен
оның хабары бар әрі біледі. Ол қалау сипаты арқылы барлық нәрсенің ... ... ... ... Құран Кәрімде мұны былайша баяндайды:
«Шын мәнінде әрі нәрсені бір өлшеумен жараттық». [103]., 619-б.
Тағдырға сену ... ... ... ... ұстай алмайтындай
дәрежеге түсуден сақтайды. Басынан бәле кеткенде тәкәппарланып дандайып
кетуден де тыяды. Осылайша қай ... ... ... ету ... жақсы
біледі. Тепе-теңдікті ұстап, орта жолда жүру арқылы өз ... ... ... ... ... ... бір бейнет келетін болса, ол
жаратушымыздан бұрын кітапта жазулы, шексіз осы Аллаһқа жеңіл. Бұл ... үшін ... ... ... үшін ... ... мақтаншақты жақсы көрмейді». Осы аятта баяндалғандай адамды орташа
жағдайдан жүруге шақырып, қалыптылыққа түсіреді.
Қандай да бір істе ... жете ... ... оны ... ... ... ... талпынысы су сепкендей басылады. Осылайша көп нәрседен
қол үзіп, кейін шектеніп жүретін халге ... ... ... істі ... ... Бұл жайт адамды ынжықтыққа итермелейді. Бірақ Аллаһ ... ... ... ... ... ... жол ашқалы тұр деп жорыса
алдынан үміт оты жағылады. Осылайша басқа да жол ... ... ... ... ... ісін қайта қарап шығып, үмітпен дұға етіп істің
соңының қайырлы болуын ... Бұл ... жете ... ... о
дүниеге қалдырады. Тағдырды үйренуде ең алдымен адамға өз ... ... ... ... Өз мойнындағы істен құтылғаннан
кейін, нәтижесін ... ... ... ... жайында мынадай ғибратты
оқиға бар:
«Оба ауруы шыққан ауылға Хз. Омар бармай қояды. Мұны ... ... ... қашпақпысың дейді. Хз. Омар:
«Ия, Аллаһтың тағдырынан екінші тағдырына қашамын» деп ... ... ауру мен оба ... ... ... тағдыры. Сол үшін Алаһтың
жаратқан екінші ... ... ... деп ... Егер қиын ... түсе ... жағдайда мойымай әрекет ету мұсылманға жарасарлық іс.
Сондықтан үмітті ... алға ... ... ... Мына ... ... ... (а.с.) Раббыңның рахметінен адасушылардан басқа кім ...... [106]., ... ... сүресінде былай бұйырды:
«Әй ұлдарым! Барыңдар да, Юсуфты және туысың іздестіріңдер. Сондай-ақ
Аллаһтың мәрхаметінен күдер ... ... ... ... ... қауым ғана күдер үзеді».
Сондықтан Аллаһтан үміт етіп күдер үзбей өз ... ... ... ... ... ... ... бұл жайтты былай
түсіндіріп береді:
«(Мұхаммед ғ.с.) оларға Аллаһтың мейірімі ... ... ... Егер ... ... ... болсаң еді, әрине олар маңайыңнан
тарқап кетер еді. Сондықтан оларды кешірім етіп, олар үшін ... тіле ... ... ... кеңес қыл. Сонда қашан қарар берсең, Аллаға тәуекел ет.
Негізінен Аллаһ тәуекелшілерді жақсы көреді. Егер ... ... ... ... сендерге үстем келуші болмайды. Ал егер Аллаһ сендерді тастаса
(жәрдем ... одан ... ... кім ... ... ... мүминдер
Аллаһқа тәуекел етсін».
Сондықтан жастар тәрбиесінде тағдырға сеніп, оның ... ... зор ... бар. Оған сену ... ... нәтижесін Аллаһқа
тапсыруды үйреніп, болмашы нәрсеге ауырып, бей-жай күйге түспейді. ... иман ... ... ... негізі. Тәрбиенің мән-маңызы мен
сыры да осында жатыр. Олар осы негіздерге иман ету ... ... ... қол ... екі ... ... бөленеді. Осы жерге дейін
иманды үйрету арқылы адамның ішкі жағын түзеуді ... Яғни ... ... түйірдей болса да мағлұмат алдық. Былай дейтін ... ... адам ... ... ... ... емес, ішкі жан-дүниеге
тікелей әсер ету арқылы қоғамды түзеуге ... Ал енді ... ... ... ... ... қысқаша тоқталып өтелік.
Ислам шарттарын үйрету:Ғалымдардың зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ... әсерлердің
көптеп кездесетіндігіне көз жеткізген. Яғни олар бала кезден әке-шешесі
намаз оқитын болса ... ... ... әрекеттерін қайталап, әбігер болып
жатады. Олардың мұндай әрекетері олардың кішкентайынан ... ... ... ... ... ... келеді. Үлкендерге ұқсау үшін
бар күшін салып, тырысып бағады. ... ... ... ... ... ... ... Сонда ғана негізгі мақсатқа қауышуға
болады.
Намаз оқуды үйретудің маңызы. Намаз оқуды үйреткенде ең ... ... ... ... ... Яғни ... ... жету шарт. Бірақ
балағат жасына толмастан алдын намаздың қалай ... ... ... ... ... намаз оқығысы келеді. Тіпті мұны ықласымен құштарланып
істейді. Сондықтан оның ықлас ... ... ... жалықтырып, алмау
қажет. [107]., 118-б.
Ал егер осы жайтқа ... қара ... ... ... ... Егерде
бала жас кезінде жетелеп жүріп намаз оқытар ... ... ... ... ... ... ... болады.
Намаздың адам өмірінде ерекше маңызы бар. Намаздың бес уақытта оқылуы
да өз ... бір ... ... оқу ... ... құл екенімізді
дәлелдейміз. Сондықтан жастарға ... ... ... ең ... не үшін ... егжей-тегжейлі үйрету керек. Сонда ғана жақсы
нәтижеге жетуге болады. Оны түсінген ... ... сөз ... ... қажеті
шамалы.
Иманнан кейін келетін ислам ... ... ... ... бірі ... Құран Кәрімде намаз жайында былай делінген:
«Намазды толық орындаңдар, зекет ... ... ... ... ... ... Елді игілікке бұйырып, өздеріңді
ұмытасыңдар ма? Кітапты оқисыңдар, ойламайсыңдар ма?... сабыр және ... ... ... ... ынталылардан басқаларға ауыр келеді».
Мұнымен ғана шектелмей, намаз жайында көптеген аяттар баршылық. Ал
Пайғамбарымыз (с.а.у.) да намаз ... ... ... ... діннің тірегі». «Намаз мүминнің миғражы».
Осы хадистерден намаздың маңызын түсінуге ... ... оқу ең ... тазалыққа әрі тәндік тазалыққа шақырып, адам бойындағы ... ... ... Намаз оқырдың алдындағы дәрет алып тазалану
шарты тәнді тазалап, рухани тазалыққа дайындайды. Өйткені, ... бес ... ... ... ... кірі қалай кетсе, бес уақыт намаз
оқыған адамның да рухани кірі ... ... ... бар. Сондай-ақ
Пайғамбарымыз (с.а.у.) көңілі ... ... ... Хз. ... азан
айтқызып, намаз оықп рахаттанайық деуінің өзінде көптеген хикметтер жатыр.
Намаз ... ... ... ... ... үйретіп ретке
келтіріп, рухани байытады. Сондықтан жастардың намазды терең түсіне отырып,
оның ... ... ... ... мәні бар ... қателеспейміз.
Өйткені, ол Аллаһтың әмірі. Аллаһ Тағала адамға не нәрсе пайдалы екенін
жақсы біледі.
Зекеттің ... ... ... ... әлеуметтік жағдайын
жақсартуында маңызды рол ойнайды. Ислам шарттарының бірі ... ... ... зекет жайында былай делінген:
«Намазды толық орындаңдар, зекет беріңдер. Өздерің үшін ілгері бір
жақсылық жолдасаңдар, оны ... ... ... Шынында Аллаһ Тағала
не істегендеріңді толық көруші».
Зекет қоғамды құрайтын бақуат ... ... ... Оны ... ... мен бай ... ... оятып, ынтымақ бірлікті
нығайта түседі. Сондай-ақ бір-біріне деген аяушылық сезімін іске көшіріп,
жәрдем беру ... ... ... ... мәні осында жатыр.
Оразаның тәрбиелік мәні. Ораза Исламның бес шартының бірі. ... ... ... ... ... пайда мен сырлар бар. Адамдарға рухани
жағынан да, тән жағынан да пайдасы мол құлшылық болып табылады. Яғни ... ... ұлық ... Оған ... ... ... етуін қамтамасыз
ететін иләһи дәнекер мәртебесінде. Сондықтан ораза барлық салих амалдарға
ықпалы өте күшті ... деп ... ... ... ... ... тоқтала өтелік:
Ораза мінез-құлықымызды кемелдендіреді. Сондай-ақ үнемі ... ... ... ... ... ... ... жаман
ойлардан тазартып, өзгелерге жамандық жасаудан сақтандырады. Ораза ... ... ... періште сияқты халге жеткізеді. Ораза ... ... ... ... ... және ... сөздерден, құлақты харам
нәрселерді тыңдаудан, асқазанды харам нәрселерді ... ... ... ұстаудан, аяқты жаман жерге барудан қорғайды. Ораза тұтқанда
ауыздан ... ... ... керек. Мәселен жиіркенішті істердің қатарындағы
өсек-аяңайту, ренжіту, оразаның сауабын азайтады.
Хз. ... ... ... ... ... ... зиян ... сол кісіге
қалқан болады» - деген.
«Ораза ұстаған кісіге қалқан қайтып зиян келтіреді?» деп сұрағандарға,
ол былай деп жауап берген:
«Өтірік айту және ... [108]., ... ... пен өсек-аяң айтушылар аш қалғанымен сол әрекеттері
арқылы рухани жан дүниесін кірлетіп, адам етін жеп ауыз ... ... ... айту ... дін ... етін ... адамға қиямет күні
өлі күйіндегі етті ұсынады да:
«Мынаны тірідей жеген сияқты өлі кезінде де же» - деп әмір ... ... етті ... Жеген соң беті тыжырайып, бейнесі тыжырайып, ... ... Хз. ... ... ... ... пен ... айтып, ұстаған оразаларына зиян келтіргендер,
оразаның ... мен ... ... ... ... не ... білмейтін бақуат адам, ... ... пен ... ... ... ... ... сол адам ораза
ұстайтын болса, аштықтың не екенін түсініп, ... ... ... ... ... жәрдем беру мейірімі оянады.
Қолда бар алтынның қадірі жоқ демекші адам қолындағы бар нығметтердің
қадірін тек ... ... ғана ... кеш ... ... ... ... соң, оның еш пайдасы болмай қалады. Ораза ұстау арқылы жастарға ... ... ... ... ... ... ... шүкір
айтуыды да үйренеді.
Ораза сабырлылыққа да ... Ал ... ... ... ... кілті. Жұмақтың нығметіне қауыштыратын үлкен ерекшелік. Сабыр
ету дүниеде қиын болғанымен, ... үшін мол азық ... ... ... сары ... деген нақыл сөз де осыдан қалса керек. ... ... ... ... сөзі ... ... ... «Аллаһ сабыр еткендермен
бірге» дейді. Шынында адам баласы сөзсіз қасіретте. Бірақ иман етіп, ізгі
іс істегендер, бір-біріне ... ... ... ... күйге душар болмайды.
Ислам негіздерін үйрету арқылы жастардың ... мен ... ... болады. Осы негіздер олардың тәндік әрі рухани жағын
да бірдей қолға алады. Жастарға өмірлік бақытын ғана емес ... ... ... ... осы ... тәрбие алу, ынтымақ бірлігі мол қоғам
құруға игі бастама болары тағы бар. Олар өмірдегі кездесетін ... ... ... ең ... ... ... ... Бұлай дейтін
себебіміз Ислам негіздерін үйренген адамдар бізге жанды мысал бола алады.
Мәселен ... ... мен ... ұстанған жолдары, пікірлері қандай
ғибратты. Ислам негіздерін жастарға үйреткенде Пайғамбарымыздың дәуіріндегі
сахабалардың ғибадаттарды қалай орындағанын да ... тиек ету ... ... олардың бойынан тиімді нәтиже алуға болады.
Ислам ғалымдары арасында бала тәрбиесіне қатысты ең көп еңбек жазған әл-
Ғаззали болып ... ... орта ... ислам философы, кәламшысы.
Оның ең атақты кітаптары «Иһйа-и улумиддин», «Кимйа-и ... ... ... және т.б. ... бала тәрбиесіне қатысты ең негізгі
еңбегі «Йа әййуһәл үәлад» атты еңбегі ... ... ... ... ... ... діни және қоғамдық тәрбиесін қарапайым құралдар
арқылы түсіндіруге тырысқан. Ол өзінің еңбектерінде қазіргі ... ... әрең ... ... жете алмаған тәрбие туралы насихаттар ... ... ... [109]., ... ... және ... философиясында болғаны сияқты Ғаззали ... ... ... ... және ... сонымен қатар,
ақыл және тәжірибеге сүйенген күрделі өмір шындықтарынан алады. ... ... ... өмірінен, ғалым, мүршид және атақты
кісілердің өмірінен ... бала ... ... бала ... және мектептегі
бала тәрбиесі деп екіге бөліп қарастырады.
Жанұядағы бала тәрбиесі.
Ғаззали бала ... ... ... ... ... ... ретінде қабылдайды және бұл аманатты ең ... ... ... ... ... ... жауапкер екендігін
айтады. Ия, тәрбие жанұядан басталады. Төмендегі хадис бұған ... ... ... ... ... ... есім қойу ... парызы».
Ғаззалидің пікірінше бала туылғанда жаман болып туылмайды. Ол жүрегі
таза, барлық нәрсені қабылдауға мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалық қоғамдық және
діни ... өз ... ... ... ... Рухани тәрбие.
Бұл тәрбие баланы ... ... ... ... ... сүйіспеншілік, жаны ашу, жақсылық пен жамандық,
батырлық пен қорқақтықтың не екендігін ... ... осы ... сезімдерді балада қалыптастыру керек. ... ... ... сүйу мен ... үйретуі тиіс. Ғаззали балаларды
аялаудың мустахаб (жақсы көрілген нәрсе) ... ... ... ... ... көрген кезде, оларды материалдық және
рухани ... мен ... ... Бұл баланы жақсылыққа
ынталандырады. Ғаззалидің пікірінше, жалпы бала алты ... мен ... ... ... ... ... жас кезден ақ
шектен тыс жан тыныштығына үйретпеуі ... Егер ... ... ... рахаттылыққа қолы жетпегендіктен үмітсіздікке түседі.
Балаға ... ... ... ... дүниеқұмарлықтан
барынша сақтандыруы керек. Ақшаға болған сүйіспеншілік ... ... ... ... ... жат
қасиеттерді қалыптастыруына себеп ... ... ақша ... айналмауы керек. Мүмин үшін ақшадан да жоғары, дәрежелі,
құнды мақсаттар бар. ... ... ең ... Аллаһтың ризалығын
алу, жаннат, өзгелерге мұқтаж болмау және ... ... ... ... өз ... бәлкім үйленгенден кейін дұрысталар деп
жауапкершіліктен қашу ... ... ... дегенді білдіреді. Санасы
қате пікірлермен уланған адамды оңайғана тәрбиелеу қиын ... ... ... пікірлі, қате идеалогияның жетегінде жүген адамдар бар.
Кей ... ... қате ... ... де, ... қалған
әдетінен шыға алмайды. ... ... ... ... темекі
шегуді алып қарайтын болсақ, темекі адамның ден саулығына ... ... ... ... ... ... соғуы мүмкіндігі
барлығымызға мәлім. Бірақ, бұларды біле тұра ... оны ... ... ... Дене және ... ... ... баланың рухани тәрбиесіне мән бергені ... дене ... де мән ... Ол бұл ... ... ... ұсыныстарды айтады:
а. Балаға күнде белгілі бір уақытта дене тәрбиесі және жаттығулар
мен шұғылдандыруы ... ... ... ... ... ... Баланы жұмсақ көрпе жастыққа ... ... ... баланың
бұлшық және дене ... ... ... май ... ... ... мүмкін. Бұл жерде Ғаззали баланың ... ... ... бала үшін дене ... маңыздылығын түсіндіреді.
б. Баланы күндізгі уақытта емес түнде ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
с. Балаға сабақтарынан кейін пайдалы ойындар ойнауға ... ... Бір ... бала дене және ми жағынан тәрбиеленсе, ... ойын ... ... ... үйдегілерден жасырын ойнаудың
алдын алған болып есептеледі. ... ... жаңа ... ... ... ... ... екендігін айтады.
Қоғамдық тәрбие. Әке-шеше баланы ... ... сай ... ... ... пікірінше бұл тәрбиенің бастауы ... ... ... ... мен ... ... дейінгі іс-
әрекеттерді өз ішіне ... [111]., ... ... бала ... ең маңызды нәрсе әке-шешенің
балаларымен бірге бір ... ... ... тамақ ішуі. Өйткені ... ... ... ... ... ... баланың
қоғамдық өмірге үйренуіне, ... өз ... ... ... кей бір ... мысал келтіреді.
Діни тәрбие. Ғаззалидің пікірінше діни ... ... ... ... ... басталатындығын айтады. Бала алты жасына
жеткенде оған қысқа, ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Балағат жасына жеткенге
дейін діни білімдердің ... ... ... ... да ... ... ақыл және ... себептері, олардың пайдалары үйретіледі.
Ғаззали бай болу және кедей болу туралы ... ... ... ... ... оған ынталандырады. Бірақ шектен тыс ақша ... ақша ... ... ... ... ... ... ішінде кедейлік үйретілуі керек. Еш бір ... ... болу ... ... бала ... ... төмендегілерді айтады.:
- Егер бала қателік жасаса оны көрмеген ... ... ... ... ... ... ... балалар қателерін
жасырғысы келеді. Егер де бала өзіні ... ... ... ... сияқты әрекет ету керек.
- Баланың кемшілігін дұрыстаймын деп әр бір ... ... ... бала кемшіліктеріне қырсықтанып қайтадан ... ... ... де дәл осы ... ... Ол «баланы
жазаландыру, мәжбурлеу оны ... ... ... ... мүмкін»
дейді.
- Жаман қылықтарды басқалардың да жасай ... ... ... ... бұл ... ... ... қабылданады.
- Егер қателіктері қайталана берсе, оған ... ... ... аз-аздан түсіндіру ... ... ... ... Бұл ... сөзді тыңдамайтын дәрежеге
әкелуі мүмкін.
- Баланы жасырын ... ... алып ... ... ... болу ... Оған ... іс болсын, жаман іс болсын
ашық түрде жасауына ... беру ... Бала ... іс-әрекеттердің
айып екендігін білсе, оған ашық түрде жасауға ... ... ... ... әдеттенеді.
- Балаға айтылатын ескертулер көпшілік алдында айтылмауы керек.
Өйткені бұл баланың ... және ... ... ... мүмкіндік тудыруы мүмкін.
Мектептегі бала тәрбиесі. ... ... ... ... ... және баланың мінез-құлқының қалыптасуында маңызды ... ... ... табылады.
Мұсылман ғалымдары, мұғалімдердің бала ... ... ... айта отырып, баламен қалай ... ... ... мен түсіндіреді.
- Мұғалім оқушыны өзінің баласындай қабыл етіп, ... ... ... ... ... оқушыларға білім беру кезінде міндетсінбеуі тиіс.
Ізгілікпен қарым-қатынас ... ... ... Мухаммед Пайғамбарды
үлгі ретінде алулары керек.
- Оқушыларға айтылуы ... ... ... ашық ... ... ... ... Мұғалім оқушылардың қателерін мейірімділік және ескерту жолы
мен ... ... ... ... ... Көпшілік алдында
айтылған ұрсу және ... ... ... ... ... ... ойануына себеп болады.
- Баланың күш-құдіреті мен ... ... ... ... білім
беру керек. Әрине балаға ауыр жүк арту оны қиын ... ... ... ... болған құлшынысы азаяды.
- Зерек болмаған балаларға олардың ... ... ... ... ... мен түсіндіру керек.
- Мұғалім өнеге болу үшін үйреткен нәрсесіне әуелі өзі амал ... [112]., ... ... соңы қазақ ұлты егемендік – жақсылық пен
имандылықты ала келді. Жақсылықтың ең ... - ... ... дербес мемлекет болу мәртебесне ие болды. Алайда санамызда ... ескі ... ... ... ел ... ... ... іздеу және оларды тәрбиеде пайдалану келелі мәселелердің бірі.
Ел президенті – Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан 2030» стратегиялық даму
бағдарламасында ... өмір ... ... ... ... айналысумызға, білім алуымызға, есірткі, темекі мен ішімдікті
тұтынуды қойып, тазалық пен ... ... ... және ... ... тағы сол сияқты бағытталған» - делінген.
Қазіргі уақытта, ... ... ... ... ... пен зұлымдық, ұрлық пен пәтуасыздық сияқты ... ... ... ... ... бара ... жастар бойындағы сенімнің,
руханияттың қарапайымдылыққа айналуы болып тұр. Сондықтан бұл қауіпке қарсы
тұрып, рухани мәдениетіміздің ... ... ... ... ... ... қаламыз деп, сол үшін ұлттық имандылық ... ... ... ... ... ... көрсетуіміз – Отан
алдындағы борышымыздың бірі іспеттес.
Адам баласы қандай қоғамда өмір сүрсе де ... ... ... берік сенуі керек. Республикамыз тәуелсіз мемлекет болып, тіліміз
мемлекеттік статус алып, халқымыздың ... ... ... ... ... ... салауатты өмірге тәрбиелеу, яғни олардың өмір
сүруінің нақты жолдарын сенім мен ықыласты қалыптастыру. Ол үшін ... ішкі жан ... ... ... ... ... пен
инабаттылық қасиеттерге баулу шәкірт тәрбиесінің ірге тасы ... ... ... ... асқынып, зинақорлық бой алғанда жастар
арасындағы ... ... ауа ... ... ... ... әлі ... өмір сүре
білмейтіндігіміздің дәлелі ... Егер ... ... өмір
салттарымен өмір сүрсе, имандылық тәрбиесі өмір ... ... ... қарсы күресі, денсаулық ... ... ... ... ... ... түсіп, болашаққа батыл қадам жасаудың ең
тиімді педагогикалық жолы пайда болатынына күмән жоқ.
Бұл мәселе жөнінде ұлттық ... ... Абу ... ... ең ... білім емес, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген
білім адамзаттың қас дұшпаны» - деп ... ... мұра ... ... ... ... ... мүшелерінің бұл жұмыс заңына тәрбие
процесінің түп қазығына айналуы шарт ... ... да ... ең
әуелі бойымызға имандылық қасиеттерді дарытуға, пәк ... ... ... өмір ... бейімделуіміз қажет. [113]., 297-б.
Дінтану пәнінің ерекшелігі сол жас ұрапаққа өмірдің барлық саласынан
толық мағлұмат береді және ... ... ... ... меңгерулеріне,
олардың ғылыми дүниетанымының негізгі тірегінің бірі ... ... ... пәні ... ... ... жасұрпақтың мінез-құлқы қалыптасып,
халқымыздың салт дәстүрі мен әдеп ... ... ... ... рухани
санасының өсіп жетілуіне игі әсерін тигізеді.
Бұл ... ... ... ... ... ... төменгі буындағы
шәкірттерден бастап жүргізген дұрыс. Себебі жас шыбық иілгенге ... ... жас ... ... ... ... ... Сондықтан ұрпақ
жайындағы өзық ұлттық мұраны бүгінгі күннің ... ... ... ендіру аса маңызды міндетіміз.
Исламның белгілеуі бойынша, моралъ ғасырлар бойы өмір сүреді, себебі
оны адамдарға Аллаһтың өзі берген. Әрине ... ... бұл ... ... ... ... ... қадірлеу, жасы үлкенді құрметтеу,
кішілеріс қамқорлық ... ... кісі ... ... шүкірлік етпеуді, жалқаулықты, кісі ақысын жеу, маскүнемдікті,
күншілдікті айыптауы сияқты ... ... іс ... ... де және ... ... жас ұрпақтың іс-әрекеттеріндегі келеңсіз
жағдайлар азаяр еді деп ойлаймыз.
Жалпы ... ... ... 5 ... ... ... сабақтарында
мұсылмандық-имандық парыз туралы түсінік беріп, оны жалпы адамзатқа ... ... ... ... ... тәрбиесінің тиімділігін
арттырар еді деп есептеймін.
Жас ұрпақка имандылық, адамгершілік тәрбие беруде Абай, Шәкәрім, Шоқан,
Ыбырай ... ... ... олардың мән-мағынасын ұстаздар
жүйелі ... ... ... ұялатып отырса оларға рухани азық болары
даусыз. Мысалы, Абайдың ойынша, Исламның көп ... ... ... ... ... жасамауға, әдепті, ... ... ... және бұл ... бар адам ... ал бұл ... ... имансыз болады деп есептеген.
«Иман» сөзінің ... ... ... ... сену»).
Зерттеушілер А. Құдиярова, А. Елемесовалардың пікірінше, «иман» сөзінің
«сенім» сөзінен алмастырылуы Тслам ... ... ... ... ... айта келе «иман» сөзі діни мағынада да қолданылатынын ... ... ... ... жас ... ... үшін ... маңызы зор: «діни
нанымды мейлі ... ... ... ... құралы деп қарасақта, оның
адамдардың ғұмырын жеңілдететіні, ... ... ... ... ... деп, ... орнықтыртыны даусыз». [114].,
397-б.
Қазіргі кездегі тәрбиенің басты қағидаларының бірі ... ... ... тәрбиеде жеке тұлғалық бағыт ... ... ... ... ... Осы ... кейбір
зерттеушілер адамгершілік тәрбиесін имандылық шарттарымен байланыстырады,
себебі адам бойындағы ұят, адалдық, әділдік, қайырымдылық ... ... ... (бұл ... ... кең ... ... отыр). Бұл оймен
келісе отырьш, психологиядан белгілі ішкі мотив, жүрекпен сезіну болмай
адам ен ... ... ... ... ... ... ... де жоққа шығармаймын). [115]., 274-б.
Соңғы кездері адамдар, әсіресе жастар арасында етек алып жүрген жәй ол
еш нәрсеге, ... ... бе, әлде ... де ... ... қолыңнан келіп тұрғанда қармап қал» деген психологиядан туып ... ... ... болу үшін ... ... ... ... келтіруді жөн көердік: «Ислам дініндегі екі нәрсе ... ... ... ... ... ... бірі - жүрекпен тығыз ... ... ... ... ... екіншісі – шариғатқа
негізделген білгілі бір тәртіпке, жүйелі заңдылыққа бағыну ... ... ... кең далада шашырап жатқан көшпенді халқымыз белгілі бір
тәртіпке келіп, жинақталғаны тарихтан белгілі. [116]., ... ... дін ... оның әр ... қыры мен ... ... ... Бұл пікірмен келіспеуге болмайды, себебі жас ұрпақты діннің
адамгершілікке байланысты ... ... ... ... күнделікті
тұрмыс, қоғам, қарым-қатынаста басшылыққа алмай, өз ұлтының, ... ... ... ... болып қалыптасуы екі талай дегіміз келеді.
Олай болса, ... ... ... кіршіксіз адал ниетіне сену,
олардың біреуі қайырымдылық жасауға дайын тұратын ... ... ... әрі ... ... дамытып отыру сынып жетекшілері мен ... ... ... ... ... ... «имандыбол»,
«ұятың ды сақта» деудің орнына ата-аналар тарапынан тағлым (өнеге) көрсету
оларға тиімді әсер ... ... ... ... Ол ... ... ... әділеттілік, ақыл, білімге талаптану, отбасы бірлігі. Осы тағылымдар
жас ... ... ... жала ... ... ... ... мейірімсіздік, тас жүректіліктен аулақ болуға тәрбиелейді.
Ұлы Абайға жүгінсек «өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның
бірі ... ... ... үшін ... ... ... сүйген
құлының бірі боласың», - деген екен. Имандылық, адамгершілік ... ... ... ... ... ... іргетасы,
еңбек, қиындықты жеңу арқылы қалыптасады десек артық айтқандық болмас.
Мұсылман дінінің басты қағидаларының бірі имандылық қазіргі ... ... ... ... ... жөн. Бір ... (Қ. ... имандылық деп «сенімі мықты, иманы бар, иман шартты бұлжытпаЙ
орындау» десе, ал ... ... (М.Х. ... ... -
эстетикалық тәрбие деп берген. Біздің ... ... ... ... ... таза ... қарым-қатынастарда көрініп тұруы
керек. ХІ ... ... ... «Ей, перзентім, егер падиша
болсаң, өзіңді жаман істерден аулақ ұстай білгің ... Жан ... ... Әр істі ... ... ... ... баста, ақылға сыймайтын
іске қол ұрма. Падишаға сөзі ... ... ... ... ... ... ... шарт». [117]., 34-б.
Мұсылман білімпаздары сенімді білімнің қанаты деп ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы
халқымыздың көкірегіне ұялап, ... ... ... ... имандылық
қағидаларын адамадар арасындағы ізгілік, қайырымдылық, адалдық, әділдік
қарым-қатынас негізіне алып жас ... ... ... ... ел болу ... ұстауды таңдауымыздың себебі де сол екені ... ... ... ... Халифа Алтай қажы айтқандай «Иманды елде
ізгілік пен ... ... ... ... пен бұзақылық тиылып,
оларға жол қалмайды». [118]., 253-б.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда дін адамның адамгершілігінің бастауы. ... ... ... жыл бойы ... ... жағына мән бермей, халық санасын
улайтын ... деп ... оның ... ... ақтармай, оны
жатпай жамандауға, шабуылға шықтық. Дін ... және ... ... ... ... құбылыс екені рас. Оның ... ... ... ... ... қатысы бар. Діннің бұл
мүмкіндігін елемеу рухани ауытқуға адамгершілік, әдеп ... бос ... қара ... ... ... ... орны толмас рухани қасіреттің бір
ұштыгы сондама деп ойлаймын.
Сонымен Қазақстандағы ислам жағдайын сөз қылғанда оның өз ... ... ... ... бай- ... қабылдағанын атап айтқым келіп
отыр. Марксизм –ленинизм классиктері : «поп ... ... да ... ... ... -деп бекерден бекер айтқан жоқ. Исламның ... ... ... ... ... –ақ жергілікті феодалдар халық
арасында бұл ... тез ... жан ... ... келімсек
уағызшыларға әрдайым қолайлы жағдай жасап отырған, сондай –ақ өздеріде өз
қол астындағыларға жаңа дінді ... ...... ... ... жалғасып келе жатқан, әрі
адамзаттың өмірінің бітісіне дейін жалғаса ... ... бір жүйе ... ... ұғым ... ... жұртшылыққа белгілі. Демек, адамзат атаулы
– діннің әрі қарастыратын ... әрі ... ... ... ... ... ... тек қана дін арқылы ... ... ... да ... орнын басатындай ешқандай күштің де,
ешқандай жүйенің де жоқ екендігіне кәміл түрде көз ... ... ... ... ... Оның діні мен ұлты ... болса да
барлығы да тәрбиенің қажеттілігін сөзсіз мойындайды. Сондықтан оны ... да өз ... бір ... адам ... ... жүйеге апарып телиді. Одан өзгесін құлға
құлдық етуден басқа ешқандай ерекшелігі жоқ. Ал ... ... ... ... тек өзіне ғана құлдық етуге шақырады. Оған құл ... ... ... ... ... ... Оның айқын
дәлелін осы еңбегімізде ашып көрсеттік. Иманның негіздерін үйрену ... ... ... дамып, кез-келгеннің құрығына түсуден сақтанып
қана қоймай, өмірдегі өз орнын тайға ... ... етіп ... ... бір ... ... ақиқаттың жетегіне ғана жүруді
үйренеді. Ал Исламның шарттарының қыр-сырын ... ... ... ... ... ... жасау, өзгелерге қол ұшын беру ... іске жаны ... ... ... екі ... ... ... өмірдің нәрін алады. Одан өзгесі жалған. Яғни ... ... кету ... ... ... ... ... келгенше адамдықты ұстап
бағып, негізден айырылмайық.
Европа мен Азия ... ... ... ... ислам мәдениеті
жарқыраған күн сияқты дүниеге келді. Құран Кәрим ... ... ... ... ... мен ... Осылайша исламда тәрбие
ислам дінінің негізін құрады. Жалғыз жаратушысына ықыласпен құлшылық,
жаратылысқа ... үшін ... ету бұл ... ... ... ... ... тәрбиені екіге бөліп қарастырған. Жалпы және жеке
тәрбие. Жеке ... бұл ... ... ... ... ... адамдарға
үйретілген сенімдер әдемі іс-әрекеттер арқылы жүзеге асады. Пайғамбарлар
дәрігер іспетті ... ... айта ... ... ... емдейді. Ал жалпы тәрбие ... ... ең ... ... ең ... болмысына дейін құдірет иесінің қолы мен тәрбиеленіп
жатқандығын айтады. Жалпы тәрбиеде мәжбүрлілік ... жеке ... ... ерік бар. ... ... ... Құранда ясин сүресінің ең соңғы
аяттарында былай делінеді. “Егер ол бір нәрсені ... бол ... сол ... ... нәрсе оның қол астында. Өмірді де өлімді де жаратқан сол. ... ... оның ... ... ... Бірақ пайғамбарлар арқылы
болатын тәрбиеде таңдау құқығы бар.
Баршамызға мәлім кәміл адам өзінің білімділігімен ... ... ... кезінде, білімді кісі тек дінсіз болу керек, ... ... ... сайын діннің бос екендігін түсінеді деп келінді.
Алайда ... ... ... ... алуға әмір етеді. Өйткені жеке адам
және қоғам білімменен кәмілдікке жетеді. Адамдарды ғылымға тарту мақсатында
Зүмәр сүресі 9 аятында ... ... ... мен ... ... бір бола ма? ... ақыл иелері ғана насихат алады”. Исламда
адам ақылының дамуына қатты көңіл береді. ... және ... ... ... ... ... ... сүйенетін дін екендігіайқын
көрінеді. Шын мәнінде де Құран е бір нәрсені дәлелсіз қабылдамау ... ... ... сенуге жол бермейді. ... ... 250 ... ... ма?, ойланбайсыңдар ма?” деп айтылады. Ислам
ғалымдары ... ... ... ... қарастырған.Тахқиқи иман және тақлиди
иман. Тахқиқи иман дегеніміз әр бір ... ... ... ... оның
дұрыстығын таңдау және оған сену. Құранда сондай сөзге құлақ салып, ... ең ... ... Міне ... Аллаһ өздерін тура жолға
салғандар. Ал, міне ... ақыл ... Бұл ... ... әр бір ... түсініп кейін оларға амал еткендер, міне солар Аллаһ һидаят еткен
кісілер деген ... ... ... ілім ақыл ... жүзеге асады.
Сондықтан да Құранда ақылға мән беріліп, оның ... ... ... ... ... Құранда адамдарға тек діни ғылымдарды ған ... ... ... ғылымдарды да бірге үйренуді әмір етеді. Құран ... ... ... кеңірек тоқталады. Қоғамның дамуымен
ілгерілеуінде ... жек ... ... рол ... ... ... болған әр бір жақсы мінез-құлықты азаматтың қоғамға қаншалықты
пайдасы болса, жаман мінез-құлықты адам қоғамға одан да көп ... ... ... пайғамбардан исламның не екендігі сұралғанда “ислам
көркем ... деп ... ... ... ... ... де осы болып табылады.
Қорыта келгенде мен бұл ... ... мына ... ... ... Қоғамдағы діни тәрбиенің мән-мағынасы
✓ Тәрбие және оның орны мен ролі.
✓ Діни ... ... ... ... ... тұрғысында тәрбиелеудің маңызы.
✓ Қазіргі Қазақстандағы исламдық тәрбиенің орны.
✓ Қазақстандағы исламдық тәрбиенің ролін жетілдірудің жолдары.
Ислам тәрбиесінің қайнар бұлағы Құран және ... ... ... ... қасиетті кітабы, шариғаттың негізі, адамзаттың тәрбиешісі.
Құранның басты мақсаты адам болмысының жан тәнін ... ... ... ... тағып, жаннатқа лайық ету. Негізінде Құраннан тәлім-тәрбие
алған адам рухының бұл ... де ... ... Шығыс және батыс
зерттеушілері Құранды дүниежүзілік мәдениетте кездеспейтін туынды ... ... ... үш жыл бойы түскен Құранды сахабалар
жаттап өзінен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... Ислам адамдарды жақсылыққа шақырып,
жамандықтардан тиым салады. Құран адамгершілікті, сүйіспеншілікті, ... ... және ... ... адал еңбек етумен жақсы өмір сүруді
әмір етеді. Құранның тәрбиесіне қарай отырып адамның ... ... ... бар ... ... болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ғабдуллин Б. Шоқан, Ыбырай және Абай дін туралы. Алматы: ... ... Н. ... и ... М.: ... ... М. ... - ғажап тәлімгер. Алматы: 1994.-321б.
4. Бұл да сонда.
5. Волков Г.Н. Этнопедагогика. М.: 1974.-214б.
6. Дорженов С. Б. Инабаттылық иірімдері. Алматы: ... Бұл да ... ... М. Педагогика. Алматы: 1992.-125б.
9. Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические возрения
народов Средней Азии ... М.: ... Бұл да ... ... Кожа ... Диуани Хикмет. А.: 1993.-251б.
12. Караковский В. А. Грани воспитания. Челябинск: ... ... С. Жеті ... А.: ... ... Н.А., Медынский Е.Н. Шабаева М.Ф. История
педагогики. М.: 1974.-126б.
15. ... Т. ... ... ... ... И.С. ... процесса нравственного воспитания школьников.
М.: 1980.-257б.
17. Бұл да сонда.
18. Саййид Мужтаба. Пророчество. Баку: 1994.-361б.
19. ... ... ... п ... ... ... СарсенбаевТ. Ұлтық сана-сезім мен ұлттық қадір-қасиет. А.: 1990.-214б.
21. Бұл да сонда.
22. Сухарева О.А. ... ... ... у ... Азии и ... М.: ... ... В. А. Коллективтің құдіретті күші. Алматы: 1979.-167б.
24. Табылдиев Ә. Т. Тағылым. А.: 1995.-145б.
25. ... Е. ... ... ... Бұл да ... ... Л.З. ... кірме сөздерінің қазақша-орысша
түсіндірме сөздігі. Алматы: 1989.-352б.
28. Бұл да сонда.
29. Өсерұлы Н. Исламның інжу-маржандары. Алматы: 1993.-245б.
30. Өсеров Н., ... Ж. ... және ... ... А.: ... ... Н. Шариат. Алматы: 1996.-167б.
32. Бұл да сонда.
33. Ушинский К. Д. Избранные педагогические сочинение. М.: ... ... К.Д. ... ... М.: ... Халифа Алтай. Хұтпалар. Алматы: 2001. -101 б.
36. Али Химмет Берки. ... ... ... өмірбаяны. Анкара:
1997. - 107б.
37. Бұл да сонда.
38. Ұ. ... Ж. ... ... ... ... 1999. -
217б.
39. Сейфеддин Языжы. Негізгі діни мағлұматтар. Шымкент: 2002. - 103б.
40. Бұл да сонда.
41. ... ... ... ақаиды. Стамбул: 1999.-156б.
42. С.Сейтбеков. Нысанбаев С. Ислам әдебі. Шымкент: 2003.-139б.
43. Бұл да сонда.
44. Халуқ Нурбақи. Тек нур. ... ... ... Языжы. Ислам дініндегі ахлақ. Алматы: 2004.-496б.
46. Аббас Бекжігін. Әкімжан Ыстыбай, Қыздарға мұсылмандық тәрбие. Шымкент:
2003.- 155б.
47. Бұл да ... ... ... ... ... ақаиды. Стамбул: 1997.-219б.
49. Абдулқадыр Дада ұлы. Мұсылманнының әйелі алдындағы ... ... ... Сандыбаева Гулнар Жалалидин қызы. Иманды қыз сүйікті жар, аяулы ана.
Алматы: 2004. -169б.
51. Бұл да сонда.
52. ... ... ... ... ... Алматы: 2004.-124б.
53. Сейітбеков С., Нысанбаев С,. Ислам тарихы (Умеялықтар және Аббастықтар
кезеңі). Шымкент: 2002.-321б.
54. ... ... ... ... қазақша мағына және түсінігі. Мәдина
Мунаууара: ... Бұл да ... Шейх ... Ғулани. Жамиғу-дуруси әл-Арабия: Бейрут 1982.-231б.
57. Бұлұтай М.Ж. Түркілер неге мұсылман болды? Алматы: 2000. -201б.
58. Зиммель Г.К. ... ... ... 1996. ... ... Н. Б. Язык и религия. М.: 1998.-124б.
60. Бұл да ... ... Ю.В. ... ... мира ... этнографов. М. :1982. -114б.
62. Молдабаева М. Қазақ ... ... ... ... 1997.- ... ... С.И. ... Ростов-на-Дону: 1996. -318б.
64. Оразкүл Көбеева. Дінтану негіздері. Алматы: 1998.-341б.
65. Бұл да сонда.
66. М.Бұлытай. Мұсылман ... ... ... ... ... ... дініндегі харам және үлкен күнәлар. Анкара: 1998.-
320б.
68. Дөндүрен Хамди. ... ... ... ... ... Бұл да ... Әбу ... Мұхаммед, әл-Мұхадарат фил-Уакф. Мысыр: 1971.-326б.
71. Елмалылы Хамди Языр. Хақ діні Құран ділі. Стамбул: ... ... ... ... ... ... ... 1990.-253б.
73. Хамидуллаһ Мұхаммед. Ислама гіріш. Стамбул: 1961.-123б.
74. Ибн Халдун. Мұқаддимә. Стамбул: 1968.-134б.
75. Бұл да сонда.
76. Ибн ... ... ... Тәфсиру Ибн Кәсир. Бәйрут: 1402/1982.
-130б.
77. Ибн Манзур. ... І-ХҮ т. ... ... ... Хайреддин. Гүнүмүз Мәселелери. Стамбул: 1982.-365б.
79. Бұл да сонда.
80. Катиб Челеби. Кәшфуз-Зунун. ... ... ... ... ... ... ... Құқығы. Анкара: 1978.-
215б.
82. Көксал. Мұстафа Асым. Ислам ... ... ... ... б. Енес. әл-Муатта. Мысыр: 1951.-452б.
84. Бұл да сонда.
85. Мехмед Емин. Арази ... ... ... ... ... Педиатрияда жаңалықтар. Анкара: 1983.-129б.
87. Бұл да сонда.
88. Өзтүрк Осман. Османлы Құқық тарихында Межелле. Стамбул: 1973.-421б.
89. Шенер Абдулкадир. ... ... ... Бұл да сонда.
91. Исламда Фиқһи Мәзхәблар тарихы. Стамбул: 1976.-119б.
92. Зүһәйли Уахба. әл-Фиқһул-Ислами уа Әдилләтүһ. Дамаск: 1405/1985. -215б.
93. Абдуссамад Махат. ... ... ... 2002.-362б.
94. Бұл да сонда.
95. Рамазан Өзей. Ислам дүниесi. Стамбул 1996. -504б.
96. А. ... С. ... Г. ... ... ... Алматы:
2003. -364б.
97. Сұрапбергенов А. Ислам дінінің реакциялық мәні. (Ислам дүниетанымы,
идеология және саясат). Алматы: 2001.-215б.
98. ... ... ... ... ... мен ... ... Қалижанұлы У., Қазақ әдебиетіндегі діни – ағартушылық ағым. ... Бұл да ... ... ... Мұсылмандық шарты. Алматы: 1993 ж.-395б.
102. Адем Эргүл. ... ... ... ... ... ... бин Ахмад. Ихя Улумид Дин. Стамбул: 1992.-731б.
104. Гөлжүк ... ... ... ... ... Бұл да ... ... Әбул Әъла. Тәфһимуль Құран. Стамбул: 1996.-214б.
107. Құнанбаев А. Қалың елім қазағым. Алматы: 1995.-215б.
108. Өрен ... Діни ... ... ... 1991.-231б.
109. Хадими М. Ислам ахлағы. Стамбул: 1993.-67б.
110. Харун Яхья. Ширк. Москва: 2003.-167б.
111. Бұл да ... ... ... Бижан. Әнуарул Ашиқин. Стамбул: 1997. -121б.
113. Сафвет Сених. Ғибадат ғажайыптары. Алматы: 2001.-125б.
114. Адем Эргүл. Қалби ... ... ... Гөлжүк Шерафеддин. Ислам ақаиды. Стамбул: 1999.-251б.
116. Девеллиоғлы Ферит. Османлыша-Түрікше ... ... ... ... ... Ихя-у Улумид Дин. Стамбул: 1992.-227б.
118. Ш. Құдайбердіұлы. Иманым. Арыс баспасы. Алматы: 2000.-139б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 150 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламияттың Қазақстандық халықтық тәлім - тәрбие үрдісіне ықпалы мен қалыптасу57 бет
Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні45 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Республикасындағы діни ахуал: қатынастар мен үрдістер. Ислам діні62 бет
Діни-этикалық құндылықтар және исламдық қаржы жүйесі53 бет
Заманауи тұлғалардың ислам дIнIн қабылдау себептерI5 бет
Ислам дінінің пайда болуы және дамуындағы тарихи әлеуметтік, саяси жағдайлар12 бет
Ислам дIнIндегI хошкөрушIлIк7 бет
Ислам діні16 бет
Ислам діні жайлы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь