Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымындағы рухани кемелдену мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1. ҚОЖА АХМЕТ ИАССАУИ ТАНЫМЫНДАҒЫ РУХАНИ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР

1.1 Қожа Ахмет Иассауи сопылық философиясы мен түркілер ой кеңістігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.2 Иассауийа қауымдастығы және оның рухани
құндылықтар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

2. ҚОЖА АХМЕТ ИАССАУИ ІЛІМІНДЕГІ ЖАН ТАЗАЛЫҒЫ МЕН АҚЫЛ.ОЙДЫҢ БІРЛІГІ

2.1 Қожа Ахмет Иассауи іліміндегі рухани.танымдық жетілу жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
2.2 Иассауийа қауымдастығының дәстүрлері және оның діни.философиялық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 79
2.3 Қожа Ахмет Иассауи дәстүрлерінің жалғастығы және қазақ философиясы үшін маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 93

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 108

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... 110
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқының мәдени-философиялық құндылықтары мен ұлттық көзқарасының өркендеуінде сопылық ілімнің өзіндік орны бар. Ахмет Иассауи сопылық философиясындағы рухани қазына даналық хикметтер арқылы халық санасына таралып, олардың дүниетанымының бөлінбес бөлшегіне айналды. Демократиялық қоғам талаптары рухани құндылықтардың қайта жаңғырып, мәдени-философиялық тұрғыдан зерттелуін қажет етеді.
Әлемдік мәдениеттің қайнар көзіне айналған рухани дүние адам бойындағы діни-философиялық танымды жетілдіре отырып, оның кемел тұлға болуына жол ашады. Міне, қазақ ұлттық танымына мың жылдан астам уақыт әсер еткен мұсылман философиясы мен ғылымы, олардың өмір тәжірибесінде өз таңбасын қалдырды. “Шындық табиғатында әділет болмақ, ақ пейілділіктен шапағат шықпақ, ақылдан даналық тумақ” [1]–деген Абай көзқарасында рухани кемелденудің ізі жатыр. Ұлттық сана мен сопылық философиядағы қағидалар бірлігі адам өміріне басқа мән берді. Адам рухани толысып, пендешілік пен зұлымдық әрекеттерден алшақтауға мүмкіндік алды. Ахмет Иассауи даналығы осы проблемаларды шешуде негізгі орынға ие болды. Демек, сопылық философияның ұлттық сананы қалыптастыру қызметін рухани кемелденуге апаратын жол ретінде тани аламыз. Ол үшін де Сократ айтқандай өзіңді-өзің таны қағидасына қайта ораламыз.
Халық санасын дендеп келе жатқан рухани бостық дүниетанымын зұлымдық пен зинақорлыққа бағыттаған жандардың әрекетінен туындайды. Рухани құндылықтарды өз деңгейінде бағаламау қоғамды аздырады. Міне бұл ұлттың болашағындағы үлкен дақ және діни бірлестіктерге оңай алынатын қамалдар. Ахмет Иассауи танытқан жетілу жолының даналықпен теңестірілуіде сопылық философияның тереңірек тамырлауында. Адам бойындағы рухани кемелденуді өз шығармашылығына арқау еткен еліміздің біртуар тұлғалары әл-Кинди, әл-Фараби, ибн-Сина, Арыстан-Баб, М.Қашқари, Ж.Баласағұн, Ахмет Иассауи, Ахмет Үгінеки, Сүлеймен Бақырғани және Асан Қайғыдан, Абайға дейінгі қазақ ақын-жыраулары халық санасында мәңгілікке сақталып қалды.
Ахмет Иассауи сопылық ілімінде халықты имандылық пен рақымдылыққа және азаттық пен әділдікке бағыттаған терең философиялық құндылықтар көрініс тапты. Міне адам өмірінде маңызды деп танылған философиялық ұғымдардың басын біріктірген дәстүрлерді ұмыттырмай, ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырып тұрған да ойшылдың жазған даналыққа толы хикметтері.
Орта ғасыр философиясы тек дінге байланысты өркендеген. Оны сол кезеңдегі философиялық бағыттың кез-келгенін саралау анықтап береді. Ахмет Иассауи іліміндегі түркілік танымға негізделген философия да көбіне исламдық сипат алғанымен, тек қана өзіне тән діни дәстүрлерімен
1. Есім Ғарифолла. Аьай туралы философиялық трактат. Алматы: Қазақ университеті, 2004. –83б. (19)
2. Бартольд В.В. Тюрки: Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. - Алматы: Жалын, 1998.- 192 с. (10)
3. Arberry A.J. Sufіzm an account of the mystіcs of Іslam. –London: George Allen & Unwіn LTD, 1950. -141p.; Wіllіam S. Sufіzm the Mystіkal Doctrіnes and Methods of Іslam. -London: Thorsons Publіshers Lіmіted, 1976. -91p.; Margaret S. Rabі'a the mystіc. Her fellow-saіnts іn Іslam. –London: Cambrіdge Unіversіty Press, 1950. -219p.; Grunebaum G.E. Classіcal Іslam. –London: // Классический ислам. Очерк истории (600-1258). Пер.с англ. И.М.Дижура. –М: Наука, 1988. -216с.; Massіgnon L. Recueіl de Textes іnedіts concernant І’hіstoіre de la mystіoue en pays d`Іslam. - Parіs: Lіbraіrіe orіntalіste Payl Geuthner. 1929. -259p.
4. Carl W. The shambhala Guіde to Sufіsm. Boston & London. // Суфизм. Пер. с англ. А.Горькавого.-М.: ФАЙР-ПРЕСС, 2002. –320 с.; Gundor E. Іslam tasavvufunіn meselelerі. –Іstanbul: OTUKEN, -288 s.; Demіrgі M.Yahіa Kemal ve Mehmet Akіfte tasavvuf. –Іstanbul 1993.; Ebu`l – Ala Afіfі. Tasavvuf іslam`da Manevі Hayat. –Іstanbul.12 YAYІNCІLІK,1996.-286 s.; Тримингэм Дж. С. Суфиские ордены в Исламе. -М: Наука, 1989. -328 с.; Идрис Ш. Суфизм.-М.: Клышников Коморов иК, 1994. –446 c.
5. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. –М: Наука, 1965. -524 с.; Бартольд В.В. Сочинения.,Т. V. -М: Наука,1968. -757 с.; Смирнов А. Великий шейх суфизма. -М.: Наука, 1993 –328 с.; Петрушевский И.П. Ислам в Иране в VІІ-Х вв. -Л: Изд-во Ленингадского университета, 1966. – 400 с.; Степанянц М.Т. Философские аспекты суфизма. -М: Наука, 1987. - 190 с.; .Демидов С.М. Суфизм в Туркмении. -Ашхабат. Ылым, -176 с. Боровков А.К., Рыбаков Р.Б. История востока. Т.2. -М: Наука, 1968. - 757с.
6. Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvіflar. - Ankara: Dіyanіet іslerі Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /165/.
7. Қасымжанов А.Х. Пространство и время великих традиций. –Алматы: Қазақ университеті, 2001. –301 с.; Нысанбаев Ә.Н. Қ.А.Яссауи дүниетанымындағы адам проблемасы // Түркістан тарихы мен мәдениеті. –Түркістан: Қ.А.Яссауи ат-ғы ХҚТУ, 2000. –216 б.; Есім Ғ. Хакім Абай. –Алматы: Атамұра, 1994. –198 б.; Сегізбаев О.А. История казахской философии: От первых архаичных представлений древних до философии развитых форм первой половины ХХ столетия. –Алматы: Ғылым, 2001. –456 с.; Орынбеков М.С. Предфилософия прото казахов. –Алматы: Өлке, 1994. -168 б.; Нұрмұратов С. Қожа Ахмет Иассауи іліміндегі рухани құндылықтар туралы, немесе сопылық дүниетанымның рухани даму бағдарлары // Культурные контексты Казахстана: История и современность. –Алматы: Ниса, 1998. –280 б.
8. Абуов А.П. Мировоззрение Ходжа Ахмета Ясави. –Алматы: Институт философии МН-АН РК. 1997. –196 с. /19/.
9. Таджикова К.Х. Учение Ходжа Ахмеда Ясави иего исторические судьбы // Изв.АН. КазССР. Сер.общ. наук. 1992.- N1.; Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов: - Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992. –176 с.; Ахметбекқызы А. Иасауи тағылымы// Қазақ әдебиеті. 1992. 28 тамыз.
10. Бегалинова К.К. Суфизм как феномен мусулманской духовности. Автореф. дис… доктор. филос. наук. –Алматы: 1999. – 51 с.
11. Кенжетаев Д.Т. Қ.А.Иасауи дүниетанымындағы адам мәселесі. Автореф. дис. филос. ғыл. кан… -Алматы: 2002. –29 б.
12. Mustafa K. Tasavvuf ve tarіkatlar tarіhі. –Іstanbul. 1240.; Belkіz T. Tasavvuf dusіncesіn de demeknasі. –Ankara: T.C. Kultur Bakanlіgі, 1995. –149.; Suleyman U. Tasavvuf mahіetі.; Mustafa І., Cemal K. Yesevіlіk bіlgіsі. –Ankara. Ahmet Yesevі Vakfі Yayіnlarі, 1998. – 508 s.
13. Қоңыратпаев Ә.К. Қазақ фольклорының тарихы. -Алматы: Ана тілі, 1991. -288 б.; Бердібаев Р.Б. Эпос ел қазынасы. -Алматы: Рауан, -350 б.; Мырзахметұлы М. Абай және суфизм // Ясауи тағлымы. Ғылыми мақалалар мен жаңа деректер жинағы. -Түркістан: Мұра,1996. –152б.
14. Бегалинова К.К. Суфизм как феномен мусулманской духовности. Автореф. дис… доктор. филос. наук. –Алматы: 1999. – 51 с. /8/.
15. Бартольд В.В. Сочинения.,Т. 2. -М: Наука,1968. -716 с. /284/.
16. Жолдасбеков М. Орхон ескерткіштерінің тексі // Ежелгі дәуір әдебиеті.. -Алматы: Ана тілі, 1991.- 420 б. /5/.
17. Жолдасбеков М. Орхон ескерткіштерінің тексі // Ежелгі дәуір әдебиеті.. -Алматы: Ана тілі, 1991.- 420 б. /10/.
18. Орынбеков М.С. Предфилософия прото казахов. -Алматы: Өлке, 1994. -208 б. /156/.
19. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. -Алматы: Білім, 1994. - 480 б . /75/.
20. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. –Алматы: Жалын, 1994. -400 б. /343/.
21. Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азии в эпоху средневековья. – Новосибирск: Наука, 1990. –141 с. /92/.
22. Спиркин А.Г. Философия. –М: Гардарики, 1999. –816 с. /108/.
23. Гегель Г. Философия религии. Т.1. –М: Мысль,1975. –532 с. /207/.
24. Уалиханов Ш. Тәңірі.//Қазақ бақсы-балгерлері. –Алматы: Ана тілі, 1993. -224 б. /37/.
25. Қорқыт Ата. Энциклопедиялық жинақ. Бас.ред. Ә.Нысанбев –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. –798 б. /128/.
26. Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов: - Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992. –176 с. /4/
27. Бартольд В.В. Сочинения.Т.5. -М: Наука,1968. -757 с. /462/.
28. Степанянц М.Т. Философские аспекты суфизма. -М: Наука, 1987. -190 с. /45/.
29. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. -М: Наука,1965. – 524с. /41/.
30. Тримингэм Дж. С. Суфийские ордены в Исламе. -М: Наука, 1989. -328 с. /15/.
        
        Қожа Ахмет  Иассауи дүниетанымындағы рухани кемелдену мәселесі
МазмҰны:
Кіріспе
............................................................………….……… 3
1. ҚОЖА ... ... ... ... ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР
1.1 Қожа Ахмет Иассауи сопылық философиясы мен түркілер ой кеңістігі
……………………..…………..……….. ... ... ... және оның ... жүйесі .............……….....….................
23
2. ҚОЖА АХМЕТ ИАССАУИ ІЛІМІНДЕГІ ЖАН ТАЗАЛЫҒЫ МЕН АҚЫЛ-ОЙДЫҢ БІРЛІГІ
2.1 Қожа Ахмет Иассауи ... ... ... ... ... ... қауымдастығының дәстүрлері және оның діни-философиялық
қызметі ... ... Қожа ... Иассауи дәстүрлерінің жалғастығы және қазақ философиясы
үшін маңызы ..………………………………………. 93
Қорытынды ......……….….............…………..............…......... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ халқының мәдени-философиялық
құндылықтары мен ұлттық көзқарасының ... ... ... ... бар. ... ... ... философиясындағы рухани қазына даналық
хикметтер арқылы халық санасына таралып, ... ... ... ... ... ... ... рухани құндылықтардың
қайта жаңғырып, мәдени-философиялық тұрғыдан зерттелуін қажет ... ... ... ... айналған рухани дүние адам бойындағы
діни-философиялық танымды жетілдіре отырып, оның кемел тұлға болуына жол
ашады. ... ... ... ... мың жылдан астам уақыт әсер ... ... мен ... ... өмір ... өз таңбасын
қалдырды. “Шындық табиғатында әділет болмақ, ақ ... ... ... ... ... [1]–деген Абай көзқарасында рухани
кемелденудің ізі жатыр. Ұлттық сана мен ... ... ... адам өміріне басқа мән берді. Адам рухани толысып, ... ... ... ... мүмкіндік алды. Ахмет Иассауи даналығы осы
проблемаларды шешуде негізгі орынға ие болды. Демек, ... ... ... ... ... ... ... апаратын жол ретінде
тани аламыз. Ол үшін де Сократ ... ... таны ... ... санасын дендеп келе жатқан рухани бостық дүниетанымын зұлымдық
пен зинақорлыққа бағыттаған ... ... ... ... өз ... ... қоғамды аздырады. Міне бұл ұлттың
болашағындағы үлкен дақ және діни бірлестіктерге оңай ... ... ... ... жетілу жолының даналықпен теңестірілуіде сопылық
философияның тереңірек тамырлауында. Адам бойындағы ... ... ... ... ... ... біртуар тұлғалары әл-Кинди, әл-
Фараби, ибн-Сина, Арыстан-Баб, М.Қашқари, Ж.Баласағұн, Ахмет Иассауи, ... ... ... және Асан ... ... ... ... ақын-
жыраулары халық санасында мәңгілікке сақталып қалды.
Ахмет ... ... ... ... ... пен ... ... пен әділдікке бағыттаған терең философиялық құндылықтар көрініс
тапты. Міне адам өмірінде маңызды деп ... ... ... ... ... ... ... жалғастырып
тұрған да ойшылдың жазған даналыққа толы хикметтері.
Орта ғасыр философиясы тек ... ... ... Оны ... ... бағыттың кез-келгенін саралау анықтап береді. Ахмет
Иассауи іліміндегі ... ... ... ... да ... сипат алғанымен, тек қана ... тән діни ... Ұлы ... ... ... ... ... арылу
жолындағы күресін, оның ислам дінін ғылыми тұрғыдан талқылауға тырысқан
әрекеті деп білуіміз керек. Түркі ... ... ... ... ... ... ... мектеп) құрудағы мақсаты да соған негізделеді.
Міне осылайша ислам ... ... ... ... берген Ахмет
Иассауи өз әлеми ілімін түркі ... ... ... ... ... мистикалық (тылсымдық) дәстүрлерге ерекше мән берілді. ... ... ... ... ... ... ... қатаң
бақылауға алынды.
Дегенмен, иассауийа тариқатында дәруіштер жүргізген негізгі ... діни ... өмір ... ұластырып, оны халыққа үлестіру
болды. Бұл ежелгі наным – ... ... ... ... ... дәстүрлердің жергілікті халық арасында кеңінен қолданылуына қолайлы
жағдай туғызды. Қоғам өміріне бойлай енген сопылық ілім, оның ... мен ... ... адам мен қоғам арасындағы және Тәңірі
мен адамның терең мағыналы байланыстарын ашып ... ... ... ... ... өмір ... діни дәстүр тағлымы мен
адамгершілік принциптерін басшылыққа алған тіршілік болмысы сопылық іліммен
ұштасып, өз жалғасын сол діни ... ... Орта Азия ... мен ... тіршілігін зерттеген ұлы ғалым В.В.Бартольд:
“халықтың діни сенімін танып ... оның ... ... түсінудегі негізгі
мәселе”/2/,-деген. Демек тамыры тереңге кеткен рухани дәстүрлерді ... ... ... ... ... зерделеу имандылық пен
адамгершілікке негізделген құндылықтар ретінде халқымыздың беделін ... ... ... тек ... ... ғана емес, жалпы түркі халықтарының
бүгінгі рухани дағдырысы қарсаңында өте қажет. ... ... ... ... ... әлемінің рухани астанасы болып қарастырылуы да Ахмет
Иассауи танытқан сопылық ілімнің қуаттылығын көрсетеді. ... ... ... ... сопылық философиясының әсері айтарлықтай.
Сондықтан, ислам дінінің қәзіргі таңда өз орнын айқындауында ... ... ... діни ... ... өз ... рухани
құндылықтар қорының дүр маржанын келешек ұрпаққа танытудың маңызы зор.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Мұсылман философиясы мен ... ... мол ...... бар ... ... зерттеу жолы қызу
түрдегі философиялық пікір таластың үстінде қалыптасып келе жатқаны әйгілі.
Бұл рухани дүниені ... ... ... байланысты еткендерде
қоғамымызда кездеседі. Ислам мұндай әрекеттерге қарсы философиялық
тұжырымдарға ... ... ... екі ... ... ... де қате ... саналмақ. А.Арберри, В.Стоддарт, М.Смит,
Г.Грюнебаум, Л.Массиньон /3/ тәрізді ... ... өте ... ... ... еңбектерін ұсынып, мұсылман философиясының адам танымын
жетілдірудегі маңызын таныта білді. Сопылық ілімнің ... орны ... ... ... ... ғалымдары, сопылық ілімнің теориялық негіздері
мен тақуалардың рухани ізденістеріне ерекше тоқталып өтеді. Бұл сопылық
тариқаттарда ... діни – ... ... ... ... ... ... әдебін зерттеуге арналған Эрнст Карл, Ерол ... ... ... Афифи, Дж.С.Трименгэм, Идрис Шах /4/ ... ... және ... ... ... де осы зерттеулер қатарын
толықтырады.
Сопылық ілімнің ірі өкілдері туындатқан діни философиялық ... ... ... ... ... сопылық тариқаттарды бір-бірінен ерекше етіп
тұратын дәстүрлерді қалыптастырды. Демек, бір рухани арнадан ... ... ... ... мақсаты мен бағыты бір. Ұзақ жылдар бойы
тоқтаусыз ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарын арнайы зерттеген Э.А.Бертельс, В.В.Бартольд,
А.Е.Смирнов, ... ... ... ... /5/ ... орыс ... өз ... араб
мәдениетінің гүлдене әрі күрделене түсуіне сопылық ... ... ... атап өткен. Бірақ бұл зерттеулерде түркі сопылық ілімі мен соның
негізінде қалыптасқан ... ... ... күні ... ... ... ілімді зертеу жұмыстарының өте көлемді
жүргізілуіне қарамастан, оның ... ... әлде де ... ... ... ... Иассауидің сопылық ілімі мен діни философиялық
дәстүрлеріндегі рухани кемелдену процесі мен оның өмір ... ... осы ... қарайлас құбылыс. Ұлы ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесін қайта қарау заман талабына
айналды.
Ойшылдың дүниетанымын философиялық тұрғыдан ... және ... діни ... мен ... ... ... қолжазбалар қатарынан,”Мират-ул қулуб” рисаласын, Низам Қажы
Ғарібидің “Мусибат-намасын”, ... ... ... ... Фахр ... Али ибн ... ... “Рашахат айн ал-хайат” және
Сопы Аллаярдың ” Сабат ал-а`жизин”, “Мурад-ул а`рифин”, Хазинидің “Жауахир-
ул Абрар мин Амуаж-ил Бихар” ... ... Ұлы шайх ... ... ... туындылардың, бұл зерттеуде ұсынары мол.
Алғаш, Ахмет Иассауи өмірі мен шығармашылығына қатысты деректерді
жинақтаған Фуат ... ... ... ... жөнінде тың мәліметтер
береді: “Ахмет Иассауи уағыздаған ... ... ... ... ... ... ... керсінше, тереңдей түскен”/6/. Қоғамдағы
өзгерістерге байланысты, ... діни ... ... ... ... Ғ.Е.Есімов, О.А.Сегізбаев,
М.Е.Орынбеков, С.Нұрмұратов және т.б. ғалымдарымыз /7/ оны өмір талабына
сай үйлестіріп, дінге ... ... ... ... Сондай-ақ,
діни мұраларымызды философиялық тұрғыдан талдауға мән беріп, оны ... сол ... ... ... бір ырғақта болуға үндейді.
Ахмет Иассауи дүниетанымын Қазақстан философиясының тарихында орны мен
мәніне алғаш ... ... ... ... ... мен білімнің
ошағы болып саналған араб халифатынан шеткері орналасқанына ... ... ... өскен аймақ түркі ... ... ... ... ... ... иассауийа ілімінің орнын
айқындап береді. Дегенмен, бұл ... ... ... ... көлемді
еңбек жасалғанымен діни философиялық тұрғыдан талдаулар ... ... ... ... ... ... ғылыми мақала арнаған
К.Х.Таджикова, Р.М.Мустафина және А.Ахметбекқызы өз ... ... ... түркілер мекендеген аймақта дербес әрі ықпалды күш иесі
болғанын танытып /9/, алғашқы пікірді ... ... ... арқылы сопылық ілімнің бастапқы қайнарынан алынған
философиялық ... көп ... ... ... Мұны ... ... жаңа ... мен философиялық тұжырымдарды алып
келді. Мұсылман мистицизмін ... ... ... ... ... деген көзқарасын айқындап берді /10/. Осы ... ... адам ... ... Д.Т.Кенжетаевтың зерттеу
жұмысын атап өтуге болады /11/. Бірақ аталған зерттеу жұмысының кең ашылуын
қажет ететін көрнекті орыс ... ... ... ... ... ... ... жасағанда Ахмет Иассауи тариқатын қарастырған
К.Мұстафа, Т.Белкез, С.Ұлыдаг, ... ... т.б. /12/ ... ... ... айтарлықтай.
Ойшылды түркілер арасына танымал еткен “Диуани хикмет” шығармасы Қазан,
Стамбул, Ташкент баспаларында жарық ... ... ... ... және ... ... ... Р.Бердібаев пен М.Мырзахметұлы
/13/ қарастырады.
Қорыта келе, түркі дүниесінің ұлы ойшылы Ахмет Иассауи дүниетанымы
мен шығармашылығын ... ... ... ... ... ... тақырып яғни, Ахмет Иассауидің дүниетанымындағы ... ... ... ... ... ... мен дамуын және сопылық ілімге негізделген діни
дәстүрлерді анықтап, оның адам баласын рухани толысуға ... ... ... ... айғақтайды. Зерттеуге арналған біздің еңбегіміз ұлттық
санамызды қалыптастыруда ата жұртымыздың мәдениетінің өркендеуіне ... ұлы ... ... сопылық ілімі мен дәстүрлерін қайта ашады.
Бұл осы тақырыпты арнайы зерттеуді қажет ... ... ... мен ... ... ... халықтарының рухани көзқарасын қалыптастырған
Ахмет Иассауи мен оның ... діни ... ... ... ойшылдың философиялық көзқарастарын жаңа қырынан ... ... ... сай ... жасау және Түркістан өлкесінде
сопылық ілімнің таралуына негіз болған иассауийа ... ... ұлы ... ... діни ... мен өмір тәжірибесінен орын
алған рухани кемелдену ... ... ... ... ... ... ... іске асыру жолында мынадай міндеттер белгіленеді.
1. Ахмет Иассауи сопылық ілімінің ... ... ... ... ... ... ... мектептің қалыптасуы мен ... ... оның діни ... ... ... ... ... әсерін көрсету.
2. Иассауийа тариқатының сопылық ... ... ... ... ... ... ... мен теориялық діни
негіздерін анықтау.
3. Иассауийа қауымдастығындағы рухани кемелденуді танытқан дәстүрлердің
орнына баға беріп, Ахмет ... ... діни ... ... ... сопылық философиядағы түркілік сенімнің ізін зерттеп, ойшылдың
теориялық және практикалық тәжірибеден алған орны мен ... ... ... ... ... ... “кашф” (сопылық түсініктегі
перделердің ашылуы), “илхомға” (шабыт) ... ... діни ... ... ... ... ... пен
шахауатты тәрк қылған пақырлықтың “Фақр нама” арқылы халық санасына берілуі
және оның өмір мақсатына айналуын;
б) ... ... ... үкімі арқылы муридке берілген
мистикалық дәстүрлер мен “жеті ... ... ... ... ... ... бұл төңіректе түйген философиялық ойларын;
в) Ахмет ... діни ... ... мен ... ... ... және оның діни ... арқылы халық
санасына ұласуы бағаланып, осы іс-шаралардың ... ... ... ... ... ... Алла мен адам ... қарым қатынасты және
хикметтердегі діни ... ... ... оның ... ... айқындау.
4. Ахмет Иассауи дәстүрлі философиясының халық танымына берілу ... оның ... ... ... маңызды рухани философиялық бағыт
ретінде ... және ... ... мен ... арқылы
анықтау.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізіне философия тарихы мен ... ... орын ... ... ұлттық танымы мен саяси
көзқарастарына және діни мәдениет пен рухани ... ... ... ... ... қолданылған зерттеу әдісінің маңызды
бөлігі сопылық философиядағы рухани ... ... ... ... ... Сондай ақ, отандық философтардың ғылыми тұжырымдарының
маңызы зор.
Ахмет Иассауи хикметтеріндегі даналық ойлар мен аллаға деген ... адам ... ... пен ... орнына мән беріліп, оның
философиялық қырлары ғылыми әдіснамаға сай ... ұлы ... ... сабақтастырылды. Сонымен қатар тарихи-деректік ... ... ... ... ... жүйелендіру және талдау сияқты
әдістер пайдаланылды. Философия тарихында ... ... ... қарама-қайшылық пен тұтастық және салыстыра зерттеу
методтары кеңінен қолданылды.
Зерттеу жұмысының деректік негіздері
Ғылыми айналымға осы ... ... ... ... ... тіліндегі
деректер мен соны кезеңде аударылған зерттеулер негізінде ... ... ... ... ... мен дәстүрлі мәдени құндылықтарының
табиғатын ашуға мүмкіндік беретін қолжазбалар зерттеудің өзегін ... ... ... ... шеттіліндегі ғылыми
зерттеулер сарапқа салынды. Түрік ... мен ... ... ... ... салыстырмалы түрде талқылау жасалынды.
Ахмет Иассауи музейіндегі кітапхана ... ... ... ... Әлішер Науаи атындағы Орталық кітапхана,
Өзбекстан Республикасы ... ... ... ... ... ... кітапханасының зерттеу жұмысына көп
септігі тиді.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
- Ахмет Иассауи сопылық ... ... ... ... ... ұзақ ... ... философиясы ұсынған дәстүрлердің
халық санасында орнығуы да қауымдастықтың шәкірттеріне байланысты. ... ... ... өсуі және оның мәдени-философиялық жетілуіне ықпал
етуі ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы қауымдастықтың негізгі ерекшелігі. Саналы түрде сопылық
дәстүрлердің қабылдануы –Ахмет Иассауи өмірінің ... ... ... ... ... ... бетпе-бет келу. Өмір ... ... ... танып, білу.
- Рухани орта, сопылық қауымдастық Түркістан шахарында. Бұл ... мен ... толы және ... ... ... ішіне алған
аймақ. Осы мәселелерге философиялық талдау ... оның ... ... ... ... мен ... ... енбеген соны
деректерді (Мусибат-нама, Мират-ул қулуб, Насафий…) қарастыру дұрыс шешімін
берді.
- Ахмет ... ... ... құбылыстардың тәжірибеге сүйенуі мен
“Вахдат-и вужут” принципіне негізделген мақамдар ... ... ... ... қаралды.
- Сопылық философиядағы абсалютті ақиқат түсінігі, оған жасалған
философиялық анализ арқылы ... ... мен ... ... махаббат
түсінігі Ахмет Иассауи дүниетанымы арқалы айқындалды.
- Сопылық философия қазақ ұлтына оның ... ... мен ... ... ... ... арқылы енді. Тылсымдық тәжірбиелер ... ... ... ... және М.Ж.Көпейұлы тәрізді даналар
шығармашылығынан орын алуы. ... ... ... ... жалғастырған
шәкірттер танымына берілген философиялық баға оның ... ... ... ... ... негізгі тұжырымдар:
- Ежелгі Түркілер дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар қоғамдағы жеке
тұлғаның бойынан табылған имандылық, адамгершілік ... ... ... ... ... орын ... Ұлттық танымдағы
тылсымдық дәстүрлер мен мұсылман философиясындағы ... ... ... ... ... ... діни – философиялық қағидалардың маңызы және
оның халық санасына ауысу факторлары қаралды.
- Мұсылман философиясындағы негізгі тұжырымдардың еркін ... ... және ... ... ... рөлінің ара-салмағы көрініс
тапты.
- Сопылық философиядағы ... ... ... ... ... және ... ... философиялық мәні айқындалды.
- Ахмет Иассауи шығармаларындағы сопылық ұғымдардың діни-философиялық
көріністері қарастырылып, ғылыми ... ... ... ... сопылық іліміндегі адам болмысын рухани жетілдірудің
эстетикалық талғамды қалыптастырудағы орны пақырнама арқылы анықталды.
- Иассауийа қауымдастығының ... ... ... ... ... шығармасындағы сопылық іс-шаралар жүйелі түрде көрсетілді.
- Ахмет Иассауи дүниетанымы ... ... ... ... ... ... ықпалы мен ортақ болған белгілері анықталып, ақын-
жыраулар шығармашылығына тигізген ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық маңызы. Ахмет Иассауи
сопылық ... ... ... ... ... ... ... ықпалы біздің адамдық-этикалық құндылықтарымызды
саралауда айрықша маңызды. Оның ... ... ... жан ... ... кемелдену жолын нұсқауы адамзат баласына өмір ақиқатын
ұсынумен пара-пар ... тұр. ... ... ... ... ... түрлі
діни конфессиялардың әрекеттеріне тиым салуға негіз болып отыр.
Диссертант қарастырған проблемалардың ... мен ... ... және ... ... ... ... дамыту үшін және философ, ағартушы және ... ... және ... ... ... үшін қолданылады.
Диссертациялық жұмыстың нәтижелерін философия тарихы, этика ... дін ... ... ... ... ... арнаулы курстар мен арнаулы семинарларда пайдалануға болады.
Жұмыстың жарияланымы, сыннан өтуі. Диссертант бұл ... ... бері ... ... ... Қожа ... Иассауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік
университетінің философия кафедрасы мен Абай ... ... ... философия және ғылымдарды әдістану кафедрасынан талқылаудан
өтті.
Ізденістің ғылыми нәтижелері Қазақстан республикасы ... ... ... ... мұралары бойынша ІV-халықаралық оқуларына
арналған ... және ... ... ... ... ... және ... перспективасы” атты ғылыми-теориялық конференцияда; Қазақтың ... ... ... ... ... арналған “ХХІ Ғасыр Ұлы
дәстүр жолыменен” атты ғылыми халықаралық конференцияда және Түркістанда
өткен ... 10 жыл ... ... білім және ғылымның мәселелері”
атты халықаралық ғылыми теориялық конференцияларда баяндалды.
Диссертацияның ... ... ... ... екі тарау,
қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен құралды. Диссертацияның
жалпы көлемі 139 ... ҚОЖА ... ... ... РУХАНИ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР
1. Қожа Ахмет Иассауи ... ... мен ... ой ... халықтарының танымына енген ислам философиясы олардың мәдени және
рухани өміріне дәстүрлік ерекшеліктер алып ... ... ... ... ой ... ... ... сопылық
ұғымдардың көрініс алуының негізі де осыдан туындап отыр. ... ... ... тек ғана ... ... ... өз ... сенімнің элементтерінен де алады. Сопылық философияны ... ... ... ... етіп тұратын да, оның іліміндегі түркілік
нанымдардың басымдылығы.
Өз ... ... ... ... ... ... ... К.Бегалинова: “Мұсылман сопылық ілімін зерделегенде түркілік ... ... ... ... кету ... емес. Өйткені қазақ
философиясының дамуы нақ сол ... ... ... ... ... Түркілердің мәдениетіне, діни сеніміне енген ислам философиясының
құндылықтары аса назар аударарлық нәрсе. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... Өйткені дін философиясының өркендеуі мен
зерттелуіне тежеу болған атейстік көзқарас ... ... ... тиым ... ... ... ... тізгінін өз қолына алған түркі
халықтары ... ... тек ... ... емес, дүниетанымдық
көзқарастарының бөлінбес бір бөлшегі ретінде қалыптастыруға үлкен мән беріп
отыр.
Түркілік бағытта қалыптасқан ... ... ... ... ... мәні мен ... мақсатын, даму ерекшеліктерін тану үшін, ең
алдымен түркілердің уақыт ... ... ... ... көзқарасына
назар аударғанымыз жөн. Сонымен, түркі халқының ежелгі ... ... алу, бұл ... ... ... мен ... қалыптасуына жағдай жасайды.
Ежелде қоршаған ортамен тіл табысуға ұмтылған түркілер көкке сиынып,
оған құрбандық шалған. ... ... де ... ... ... көк сөзінің қасиеті арта түскен. “Көкті үзбе Тәңірі жарылқамас”,
“көк ... ... ... ... Табиғаттың бастамасын көкпен
байланыстырған халық даналығы табиғатта билеуші ортақ ... ... ... көк ... ... ... Көктен бүкіл әлемді бақылаған Тәңірі,
түркілердің соғыс жорықтарын қолдаушы әрі жеңіс әперуші ретінде де ... ... ... ... ... оны ... да көк
Тәңірі дем берген. Мұны өз кезегінде В.В.Бартольд ... атап ... ... тағы үшін халыққа борыштар. Өйткені тайпалық құрылымдардың бірлесуі
жалпы халықты түзеді. Мұны елемеуге болмайды. ... хан ... ... халықтан емес, Тәңірінің қолдауымен жүзеге асады деп ... ... ... ... дана ... /16/, -деп, ... ... таңба біздің бұл ойымызды ... ... ... ... үстемдігін анық байқаймыз. Орхон ескерткіші VІ-VІІ ғ.ғ. өмір
сүрген ... ... ... және діни өмір ... ... ... жоқ
туынды екені жахан жұртшылығына мәлім. Ел ... ... ... ... ... бұл жазбалар түркілердің салт-дәстүрі, наным-
сенімдері, жаугершілікте өткерген алапат күндері мен басқыншылық ... Көк ... қара жер ... арасында адам баласы жаралған /17/.
Болмыстың түбірін танып білуге талпыну, ... өмір ... ... діни ... ... ... Адамзаттың әлемдегі орны мен
жаратылыс мәселелеріне мән берілген ... ... ... философиялық
көзқарасының сол негізден алшақ кетпегенін аңғартады. Ия, адамзаттың ақыл-
ойы әлемдегі көптеген мәселелерді ... ... ... ... қауқарсыз.
Сондықтан адамзаттың ақыл-ойы қабылдауға қиын келетін кейбір философиялық
түсіндірмелер мен діни догмалар дәлелсіз, тек ... ... ... ... ... ... бойынша Тәңірі өмір сүрудің
негізі. Кейбіреулері Тәңірі деп аспанның ... ... ... ... ретінде қабылдады” /18/, - деп жазады. Мұнан түркілердің
аспандағы ... ... ... ... ... Түркі нанымында
табиғи залалдан арашалап қалатын рухани күш, нақ сол ... ... Оған ... құрбандық шалу адамзатты табиғат апаттары мен зұлымдық
күштерінен сақтайды. Түркілердің Көк Тәңіріге табынғанын ... ... ... ... ... Ұмай мен жер, суға ... ... бола ... ... ... ... пен Е.К.Яковлевтің пікірлерін
негізге алып, (Тағыр-тайық( әдет-ғұрпы бойынша ... көк ... ... ... ... ... ... /19/. (Тағыр-тайық(
дәстүрінде бүкіл қауымның ... ... ... ... ... ... мал еті ... тарқатылынып, құрбандық аяғы үлкен тойға
ұласады. Л.Н.Гумилев осы дәстүрде олардың адамзат ... ... ... күшіне сыйынатынына ерекше назар аударып, ол құдірет күшін “жарық”
деп көрсетеді. ... ... адам ... ... ... ... іспетті құрбандық шалумен толысады. Бұл қажеттілік
адамның ... ... ... ... ... оның мәні одан да
тереңде жатыр. Яғни ... ... ... ... ... бір ... ... біліп, оған илану. Ислам ... ... ... ... да осы ... бағынған. Яғни, “Алладан басқа табынатын Тәңірдің
жоқтығына және де сендім ... оның құлы және ... ... келтірумен ғана мұсылмандар қатарына қосылған.
Сонымен, түркілер көкке, күн мен айға жоғарыдан ... ... ... ... ... ата-баба рухында қастерлеген. Жарық ... ... ... иесі көк ... ... қаза ... кейін,
өз үстемдігін жояды. Адам жер мен көктің аясында дүниеге келіп, ... ... ... Яғни тәні жер ана ... ... рухы көкке
көтеріледі. Осы сәттен бастап барлық ... ... ... ... “Аруақтар өзінің ұрпақтарына қиыншылықта сүйенер сүйеніші болған.
Сондықтан соғыс шайқасына кіргенде, ат бәйгеден келе жатқанда және палуан
күресінің ... ... атын ұран етіп ... ... ... күткен”/20/.
Осы жерде бір айта ... ... ... ... аруағын
қастерлеп, қадір тұтуын көк Тәңіріге сыйынумен салыстырып, бірін-бірінен
төмен ... ... деп ... ... Өйткені бұл нанымдар түркі
халықтарының танымдық жүйесінен өзіндік орын алған және бір-біріне ... ... ие. ... бұлардың өзара айырмасын немесе үстемдігін
айқындағаннан гөрі, екеуі бірлесіп келгенде ғана ... ... ... ... ... ... ... ата-баба рухына да тиесілі етілген. Қаншама
ғасыр өтсе дағы, қазірдің өзінде Тәңіріге арналып ... ... ... ... ... ... Түркілер аруақтарға бағыштап төрт
түліктің ... ... ... ... ... ... ... мазарына барып қан шығарып, өзінің қолы жетпей жүрген көкейтесті
арманын өтеуді тілеп, кей-кездері ... ... ... ... Егер де тілеген арманы орындалар болса, атағанын құрбандыққа
шалған. Осы көріністі ... ... ... ... ... ... ... құрбандық сонша бағалы болуы шарт” /21/,-деген. Көшпенділер
үшін бағалы әрі көзінің қарашығындай ұстаған қимасы ... ... ... ... ... -сәйгүлігі, көшсе, жүрсе- көлігі, тойларда көкпар, бәйге…
ойындарына салып қызықтайтын ... ... ... осы ... малымен
есептегені тағы бар. Қимастық істесе, Тәңірінің қахарына ... ... ... ... “аруақтар мазарда тынышынан айырылады” деген
ұғымдағы ... ... ... ... мен ... ... адамзат баласына түрлі
идеяларды ұсынды. Құрбандыққа негізделген діни ... ... ... ... ... ... Және де ол ... саналы түрде
қабылданды. Адамзат танымының қуаттылығын көрсеткен ... ... әрі ... ... (1401-1464) пікірінше: “Адамзат өз
ақыл-ойының шығармашылық қызметі арқылы Тәңірі ретінде танылды”/22/. Демек,
адамзат өзіне беймәлім болған рухани ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдарды қалыптастырды. Және де ол
тұжырымдар өмір ақиқатының негізгі нормаларын түзді. Бұл ... ... ... сезім адамзат рухында философиялық ізденістердің қортындысы
ретінде пайда болды”/23/-деп, рухани күштерге деген ... ... ... ... ... ... түсіндіреді.
Табиғат құпиясын білуге құштарлық танытқан бақсы-балгерлер нақ сол
рухани күштермен адам ... ... ... ... ... ... елтіп, “жын” шақырып, Тәңірінің қолдауымен ... ... ... ... ... жасап, табиғат
күштерін игергендігі соншалық, ... ... ашық күні ... қара ... ... ... аяқ ... дауыл тұрғызып, айналасының астан-
кестеңін шығарған. Олар емдеу ісімен болжау жасаудан құралақан болмаған
тәрізді. Оны бақсы ... ... емші ... ... ... ... ... дейін халық арасында бақсы-балгердің емдеу үстіндегі әдіс-
тәсілдері мен “жындарын” ... ... салу ... ... ... ... Бір ... ол аңыз әңгіме немесе ... ... ... ... күшін бағындырған емші кейпінде танымал.
Ш.Уәлиханов бақсыларды жәрдем сұрар жындарына қарай үлкен, орташа, ұсақ
деп үш топқа ... ... ... ... мен ... ... ... бақсылар барлық аурулардан да жаза ... ... ... жасайды, әйелдердің аман-есен босануына болысып,
албастыларды рухымен ... ... ... ... ... ... бал ... Үлкен бақсылардың белгілері мынадай істерімен
көрінеді: ойыны кезінде қылышты қарнына салып қояды, ... ... ... ... ... ... балтамен кеудесін шапқылайды. Осының
барлығы ертедегі Қорқыт әулиеден мұра болып ... ... мен ... ... өтеді” /24/.
Шамандық наным тек жынын шақырып, адамның сырқатын ... ... Дін ... ... ... зор, ... рухани сүйенішіне айналған
біліктілері тұрғанын естен шығармағанымыз абзал. Олар өмір ... ... ... тиер ... ... ... ... атқарды. Орхон
жазба ескерткішінде “білік” сөзі - “басқарушы”, “данышпан” деген мағынада
қолданылады. Ал ... ... ... ... ... ... береді. Шындығында білім басқаруға жетелер алғашқы құрал. Білім
мен басқаруды ішінара бірлестірген біліктілік қасиеті кез-келгеннің ... ... аты ... ... ... ... бірі ... айтқан әрбір нақыл сөзі өз ... ... ... ... ... Тәңірі сүймес... Мінген атың қиналмайынша жол
алынбас... ... ... өз ... мұқалтып шалғанша, шалмаса игі. Жалған
сөз бұл дүниеде болғанша, болмағаны игі. Ер ... ер ... ... ... ... ... ... қобыз тартып жырлайтын жырау
болсын, ей, ханым ! Азып-тозып келген пақырға Тәңірім ... ... ... ! ” ... ... ... ... мәні бар ой-толғамдар Қорқытты ұлы
данышпан ойшыл ретінде танытады. Демек, түркілердің Қорқытты ... ... ... ... ... тек ... ... Қорқытты Тәңірілік
діннің көш басындағы біліктілер ... ... ... аңғарылады. Ислам
өркениетінің тегеурінді ықпалынан кейінгі жағдайда да Қорқыт өз ... ... ... ... ... сыртқы діни жүйелердің ықпалынан
біршама өзгерістерге ұшырады.
Түркілер парсы, қытай және ресей ... ірі ... ... ... ... мәдени ошақтарды ішінара байланыстырған
түркілер, олардың діни сенімдері мен ... де мән ... ... діни ... буддизм, зороастризм және христиан діні
түзген дәстүрлер мен ... ... ... ... нәрсе емес,
белгілі бір рухани танымдық әсердің негізінде жүзеге асқан шара.
Ислам діни дәстүрлерінің түркілер сенімінде басты орын алуы ... ... ... методологияның мықтылығы. “Диуани хикмет”
шумақтарында ойшылдың философиялық, логикалық ұстанымдары нақты айқындалды.
Бұл халықтың рухани ... өмір ... ... діни ... ... ... қолданылуына алып келді. Тәңірге деген
философиялық ұстаным өз деңгейін кеңейтіп, Аллаға ... ... ... ... ... Яғни, сопылық ілімдегі “қалб” мәселесі барынша
ашық қарастырылып, бір Аллаға мойынұсыну адамзат жүрегіне жазылып қойған
сенім ... ... Ал ... ... діни ... ... философиялық ұғымдар түркілердің әдет-ғұрыптарында сақталып
қалды.
Дәстүрлердің исламдық сипат алуында сопылық ілімді басты ... ... ... “Ислам дініндегі бір Құдайлық қағидасына ... ... ... ... ... тұрғыдан байандап берген де
сопылық ілім”/26/ -деп, ислам дініне аруақтарды ... ... мен ... ... ... айтады. Әлемдік діни
жүйелердің біріне айналған ислам дінінің таралу ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ислам діні ,
мәдениеті мен өмір сүру тәжірибесінің әртүрлі ... ... ... ... ... /27/, -деген. Осылайша түркі халықтары араб
дүниесінде VІІ-VІІІ ... ... ... ілім ... ... ... бағытқа ойысқан сопылық ілімнің діни философиялық астарын
жете түсінген тақуалар үшін бұл Алламен ... ... ... Сопылық сөзінің шығу төркінін тақуалардың өздері дөрекі “жүн”
жамылғысын жамылған ... ... ... ... ... ... ... атауын береді. Кейбір ғалымдар “суф” сөзін грек
тіліндегі “софос”- ... ... ... ... ... Дәл осы ... орыс ғалымы М.Т.Степанянц: “Сопылық идеясы ... ... ... ... ... ... тыңғылықты зерттеген орыс ... ... ... ... ... ... ... орта және
кедей тұрғындары” /29/ екенін айтады. Байлық пен жеткілікті өмір ... бой ... ... ... ... дініндегі құндылықтардың
байлыққа негізделмей иманнан тұратынын ... ... ... ... Бұл ... ... ... тақуалардың
іс-әрекеті сопылық ілімнің түзілуіне алып келді. Кейінірек, философиялық
тұрғыдан жүйеленген ілім дербес ... ... ... ... ... ... мұқтаждықтан арылып, сопылық ілімге ден қойған
тақуалар ... ... ... ... Бұл ... ... ... жүздесу мүмкіндігіне сенген тақуалар, оны іске асыру
жолында бүкіл күш-жігерін жұмсауға ... /30/,- ... ... рух ... ... келе, оны Алла болмысына қатысты етеді. Бұл ... ... ... толық ажыраған сопылар ерекше бір хәлде өз жанын рухани
күшпен ұштастырған.
Тәңірі болмысын тану жолында ... ... - ... ... А.Мехмет: “Тәңірінің білімді, құдіретті және
рақымшылық ... т.б. ... ... оның ... ... айта ... дұрыс” /31/,- деген. Демек Тәңіріні тану үшін
алдымен оның ... ... ... төңірегінде көптеген ойлар түйінделген: “Алла
сендерге жерді тұрақ, көкті күмбез қылды. Сондай-ақ ... ... ... (40:64). ... өз ... әркез Құран аяттарына
негіздеп отырған. Көк Тәңірінің ұлылығын қәдірлей білген ... ... ... ортақ болған ислам дінінің рухани құндылықтары да ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбар ұсынған рухани жолдың
түркі әлемінде жалғасын табуына тікелей атсалысқан ... ... ... ... да ... ... Аллаху касиран”-деп аят келді,
Зікір айтып зар илеумен жүрдім міне /32/.
Сопылардың Құран мен хадистерді қайта қарап ... ... ... ... ... ... ... Ислам дінінде мистика-
аскеттік бағытта діни және ғылыми негізде жарық көрген еңбектердің көптігі
соншалық, олар әлдеқашан ... ... ... өзгеше дәстүрі мен
әдістерге толы ... ... ... ... ... /33/. ... алғашқы кезден-ақ ғибадаттан алаңдатқан нәрсенің бәріне ... ... ... ... ... ... оларды дәстүрлі ислам
қағидаларынан біршама алшақтатып тастады. Мәселен, тоқтаусыз ғибадат ету
нәтижесінде Алланы ... ... ... үшін ... ... орнына
арналған мешіттің қажеті шамалы. Осындай қайшылықтардың өрши түсуінен араб
халифатындағы діни орталықтардан қудаланған тақуалар өз ... ... ... ... ... ... ... ілімнің араб халифатының батыс өңірінен Иранның шығыс бөлігі ... ... ... ... жағдайлар да әсер етті. Осы
кезеңде Иран ... ... және ... дәтсүрімен
сопылық ілімінің көркеюіне қолайлы жерге айналды. Ираннан Орталық Азияға
енген сопылық ілім бұл өңірлерде түрлі ... ... ... ... ... ... в ... еңбегінде ХІІ-ХІІІ ғасырларда
шығу тегі, діни дәстүрлері мен әдіс-тәсілдері жағынан бір-бірінен өзгеше
бірнеше ... ... ... ... ... түркі дүниесінің ұлы
ойшылы Ахмет Иассауи құрған Иассауийа тариқаты да өзіндік орын алған /35/.
Иассауийа тариқаты таза ... ... ... ... ... ... өркендеуіне өз үлесін қосты. “Көшпенділер
арасында ислам діні таралғанынан ... ... ... ... әрекетті ислам дініне үйлестіріп бейімдей ... ... ... ... ... ... иелеріне сыйынумен қабат
исламның ... ... ... ... ... мен ... жәрдем күтті”/36/. Бақсылардың науқасты айналып, демеушілерін
шақыруын ... ... ... да осыны аңғартады.
Ау, Алла, Бісмілла! ... пана ... көр ... Су ... ... ... хазрет, Қырдан келді қырық ... де ... ет, ... ... ... Сол ... ... сізден бір медет. Әсіресе бір қожа
Сайрамда бар сансыз баб, Және ... ... ... Арыстан Баб, Перілердің бәрі де.
Жер жүзінде әулие, Үсті ... ... ... ... ... ... ... ... әулие, ... деп ... ... ... ... ... ... ислам дінінің ықпалы айтарлықтай жоғары болған.
Шаманизмнің басты өкілдері өз ... ... ... ... ... бола ... Бақсының мақсаты халықтың рухани сенімінен
алшақтамай, түрлі қимылдар жасап немесе тылсымдық ... ие ... ... ... ... алу. ... жырлары түркі халықының дүниетанымдық
көзқарасын айшықтап беретін философиялық құндылықтарды бәз ... Ең ... ... ... ... ... ... пайғамбардан
бастап түркі әлемінде әулиелігімен танымал қожалардың есімдерін атайды және
табиғи күштер мен ... да шет ... Бұл сол ... ... ... шоғырланған нанымдар жиынтығының көрінісін
құрайды.
Осындай көріністердің ара-салмағын түсінген ... ... ... ... ... шамандық көзқарасындағы ... ... ... ... ... дәлел ретінде иассауийа тариқатында
пайда болған салттардың бірі “зікір арраны” ... ... ... ... тақуалардың басынан өткерген шамандардың іс-әрекетін көз
алдыңызға алып келеді. Демек, көшпенділердегі ислам діні, олардың алғашқы
наным-сенімдерімен ... ... ... ... өте ... ... ... зерттеушілер, мысалыға Фуат Көпрүлү, шаманизм бөлшектерінің
сопылық ілімге енуі нақ осы ... ... ... ... ... ислам сеніміне тартқан сопылар, шамандар ... іс ... ... ... ... ... де ... толық құқылы болды”
/38/. Иассауийа тариқатында қалыптасқан бұл шара ортодоксальды топтардың
арасында қарсылыққа тап ... ... ... ... ... дәлелдер
келтіру арқылы, мұның дұрыстығын айқындап берді. Ол зікір салуды ... ... ... ... ... ... ... болмысының
нақты өмірдегі көрінісі деп бағалады. Рухани жан-дүниенің болмысы зікір
арқылы нақты өмірге айналғанда, оны орындаушылар ... ... ... ... ... ... бір ... күштің әсерінен есінен танады немесе бойын
жан-тәннен алшақтауға ... бір ... ... алады. Зікіршінің есінен
тануы ... ... ... шаман бал ашып, емдей алады және басқа рухтарды
қуып, өлген адамның рухын ... ... ... шығарып сала алады
/41/. Демек, рухтың денені тастап, аспан аясына енуі немесе тылсымдық күшке
ие келесі рухтың жәрдемі ... өз ... ... ... ... Иассауи мен дәруіштері құс кейпіне енгендей ұшу қасиетіне ие
болған. Бұл Ахмет Иассауидің ... ... ... ... аяқтайтыны
жөнінде туындаған аңыздардың желісінен ... ... ... ... ... ұстазының ғайып болуының мәнісін түсіндіруді сұраған ... ... күйі ... ... ... ... Баяу жылжып бара жатқанын
сезінген мурид бір мезетке аялдап, Шам шахарының үстінен өткелі тұрғанын
аңғарады. Бірақ көзін ... ... ... ... ... сол ... ... қазына сарайына түседі. Оны ұры санаған ел-жұрттан пір
жәрдемімен құтқарылады.
Ахмет Иассауи бұл ... ... ... ... ... муридтің ықыласы
тарыдай болса, тарыдай ықыласқа таудай керемет әсер етпейді. Егер, мурид
ықыласы таудай болып, пірдің кереметі ... ... ... керемет таудай
ықыласты гаухар етеді” /42/,-деген. Демек, адамзат бойындағы жан мен тән
арпалысы ... ... ... етуі ... ... мен ел ... ... жоғары қойған жауынгер түркі халқы жан
тазалығы мен тәуелсіз өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... ойларды меңгеру кез-келгенімізге тікелей
қатысы бар. Сондықтан, әлемдегі философиялық ойларды дәстүрге сәйкес ... ... өз ... ... ... осы ... ... мирас еткен насихаттары халық арасында әлі ... ... ... ... – жанымның садақасы, ал жаным - ... ... ... діни философиялық ұстанымдарын түркілер
дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... ... айналдырып, халыққа қайта ұсынды десек, ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Иассауи
хикметтері халықтың қадір тұтар игілігіне айналды.
Тән сөйлемес, жан сөйлемес, иман сөйлер,
Жаннан ... шын ... ... ... ... ... жолын түзер,
Сол ғашықты халайыққа сұлтан тұтар.
Ғашық болсаң күндіз-түні хақты ізде,
Парызды өтеп түні бойы көз ілмегіл.
Ақылды болсаң ... сыр ... ... ... ... ... Иассауи жан тазалығына айрықша мән берген. Ол қоғамның әр мүшесін
іштей ... ... ... ... ... ... нақ осы ... алды. Және де мұнда сопылық ілімде қарастырылған “Жетілген тұлға”
идеясының да өзіндік орны ... Жан ... ... адам ... ... етуді жоғары бағалауы себепті Тәңіріге жақын тұрған. Түркі
халқының мәдени өміріндегі ... ... мен ... және ... діни ... ... Иассауи жете назар
аударды. Міне осыларды меңгеру ... ... ... ... ... ... ... айқындауға септігін тигізді.
Ұлы ойшыл насихат еткен ... ... ... ... ... үйлесімін тапты. Ол ... ... ... ... көздің құрты болған байлықтың ешкімге де ... - ... ... ... мал ... әділ болу және ар тазалығын
сақтау, адамзатты өз биігіне көтеретінін айтты.
Білдіңіз бе, өлмей адам ... ... ... ... ... - ризығың алғаның,
Алла десең, көздің жасын көл қылар.
Ғашық дертіне дауа іздеген болар делбе,
Іші-сырты жалған жанға әсте ... таза ... ... ... сенде,
Ғашық дертіне рахым қылса, Алла қылар/44/,- деген ... оның ... ... ... тежеп, ынсапты болу, мықтылықтың үлкені өзіңді-
өзің ұстай білу деп келетін өсиет-қағидалар хикметтің негізгі ... ... ... мал ... ... ... ... жолына
түсіп, тәубесінен жаңылатын жандар да болады. Оларды Тәңірінің ... әділ ... ... ... ... өз ... ... деген
түркілік ұғымнан Ахмет Иассауи дәстүрі де алшақ кетпейді. Тек Тәңірінің
қуаттылығын арттырып, адамзат әлеміне оның ... ... ... ... Және Ахмет Иассауи сопылық іліміндегі Тәңірі тұтас болмыс ретінде
әлемдегі әрбір жаратылыстың негізінен ... ... ... ... ... ретінде өзгертетін де ... ... ... рақымшылығын сезіну, оның тағдырға қатыстылығын ... ... ... ... Адамзат санасы өзіне құнды ... ... ... ... өзі оның шексіз махаббаты арқылы ... ... ден ... ... ... бейнесін жүректерінен
табуының себебі де осында. “Жүрегі шынайы ... ... пәк ... ... ... махаббатына лайықты”/45/. Мұндай тұлғада рухани сана ... ... ... рухани сана арқылы адам танымынан орын алған
Тәңірі болмысын ... ... ... ғана ... күшімен) танып
білген. Танымды ішкі және сыртқы деп екіге бөліп қарастырған Әбу ... ... ... ... ... мен құбылыстарды сезім арқылы танып
білуге ... ... – адам ... сыртқы негізін түзеді. Ал
танымның ішкі бөлігін абсолютті таза, ... рух ... ... ... ... ... ... ішкі бөлігіне ... ... бұл ... ... үшін ... түрлі мистикалық
тәсілдер мен дәстүрлерді түзген. Бұл дәстүрлер түрлі сопылық тариқаттарда
өзге де ... ... жаңа ... ... ... ... халық арасында ислам діні жергілікті мәдени орта ... және ... ... ... ... ... ... түркілердің ежелгі түсініктеріне (жаңбыр шақыру дәстүрі…)
негізделген жаңа дәстүрлермен толысты /47/. Осылайша ислам ... ... ... өз ... ... ... етене жақын танысқан түркі ... ... ... ... ... туындыларды араб тілінде дүниеге алып келді.
Олардың қатарынан Әбу Насыр әл-Фарабидің “Кемеңгерлік меруерті”, ”Ізгі ... ... ... түп ... ... Әбу Әли ибн ... ... “Медецина негіздері”, “Шипа кітабы”
тәрізді көптеген ойшылымыздың ... ... Бұл ... ... ... ... жарған философиялық ой-тұжырымдарды ислам
дүниесімен сабақтастырудың негізінде жарық ... ... Г.Э. фон ... ... ... таралу
өрісінің ауқымдылығынан кейбір жекеленген ... оның ... ... ие ... ... ... көптеген көріністің туындауына
септігін тигізген кішкене ғана ... ... ... ... ... бір ... ... саяси жағдайға негізделгенін ... ... ... ... ... ... ... туындаған ерекшеліктің түп-тамырын
зерделеуге ерекше мән береді.
Дәл осы жағдайды таразылаған Фуат Көпрүлү ... ... ... ... ... созылды. Омар бин Әбділ Әзиздің
әділетті билеу ережелерін қадағалау, яғни ... ... ... ... ... алған жерлерде керуенсарайлар мен ауруханалар салу
лайықты ... ... ... ... ... ... өте ... қабылданған болар еді. Бірақ әмәуилер қарақан басының қамын ойлаудан
әрі аса алмай, зұлымдыққа негізделген саясатты ұстануы, түркілермен ... ұзақ ... ... алып ... ... басқыншыларға қарсы тегеурінді соғыс қимылдарын жүргізді.
Дегенмен, ислам діні түркілер арасында ... ... Араб ... ... кері ... мен ... ... уағыздаған дәуріштердің
қызметіне көңіл ... ... бұл ... ... ... ... “Миссионерлік бағытын ұстанған дәруіштер түркі жерінде
араб қарулы қолы іспетті тосқауылдарға тап болмады. ... олар ... ... мен ... ... өмір сүру ... ... киелі
әулиелер санатына қосылды. Тарихтың бұл жұмбағының жауабы дәстүрлі түркі
дүниетанымы мен ... ... ... ... тіпті
тамырластығында жатыр /50/.
Ежелгі түркілердің дәстүрлі діни көзқарастары мен Ахмет Иассауи сопылық
ілімінің арасындағы сабақтастық, ... ... ... ... ... ... түзді. Сопылық ұғымдардың халықа түсінікті әрі жеңіл
хикмет түрінде баяндалуы, сопылық ілімнің ... ... ... ... оның ... ... бір ... айналуында елеулі орын ... ... ... ... ... келген хикметтер нәпсінің
қалауына қайшы келіп, ... адам ... ... ... ... еш қоймастан отқа салды,
Өне бойым өз-өзінен күйіп жанды.
Имансыздың Иманын шайтан алды,
“Ағзу биллахи бисмилла” деп жүрдім, міне.
Зұлымдар дозақ ішінде күйіп ... бар, ... ... ... ... ... бақи күйіп-жанғай.
Бір Алладан иман тілеп жүрдім, міне /51/
Өмір сүрудің шарттары мен адамгершілік мұратын, ізгілік пен зұлымдықтың
айырмасын ұдайы ... ... ... ... Иман ... ... анықтау адамның өзін-өзі танып білумен тең. Ал адам ... ғана ... ... қатар жан мен рухтың иесі, сондықтан мәңгілік құпия
дүние болып қала бермек. Ал өмір құпиясын, ... ... тек ... ... ... ал поэзия тілі сол жүректі өрнектейтін ғажайып. ... ... ... ілім ... өлең ... ... формасында анықталған
/52/. Түркілердің діни философиялық көзқарасының сопылық ... ... ... шығарма “Кіші Азияда кеңінен тараған ... ... ... ... ... осы ... алғаш Ахмет Иассауи
тұрақтандырды” /53/.
Түркілерде сопылық поэзия Ахмет Иассауи хикметтерінен бастау ... ... ... ... сопылары қолданған төрт шумақты рубайаттар
секілді. Төрт шумақпен белгілі бір ... ... ... ... ... ... кеңінен қолданылған тақырыптар сопылық
поэзияға толығынан еніп, мистикалық поэзияның қуаттылығын ... ... ... тас ... ... ... ... негізгі
идеялар: ерге берілген қасиеттерді саралау, яғни сабырлық, қажыр-қайрат
берген ... ... ... ел ... ... ... және
ел басындағы ауыртпалықты бірлесе отырып көтеруге , т.б. ұғымдары хикметтің
өн бойынан орын алған. ... ... ... ... ... ... ... сынға алады.
Атын бояп, затын безегендер,
Ішкі жанын есебімен түзегендер.
Көңіл-күйін жағдайымен кезегендер,
Пейілі оның ... ... ... дүр бұл жол атын білсе дәруіш,
Мағрипат дүр білім ... алса ... ... ... ... ... ... ол ер болар /54/.
Ауыз әдебиетінің сопылық реңкте дамуына жол ашқан Ахмет Иассауи өткеннің
тәжірибесін сабақ етіп ... ... өмір ... ... ... ... ... Ахмет Иассауи мұрасын тыңғылықты зерттеп, арнайы
зерттеу жұмысын ұсынған Фуат Көпрүлү “Диуани хикмет” ... ... ... ... мен Еділ ... түркілер арасында діни қасиетті кітап
ретінде саналып, ғасырлар бойына қолдан-қолға өтіп отырған. Бұл ... ... мен ... ... ... шығу ... ... /55/, - деген.
“Диуани хикмет” түпнұсқасының болмауы, оның жазылу тілін анықтауда
біршама қиындықтар туындатып ... ... ... түрік ғалымы “Егер
қолымызда “Диуани хикметтің” ескі, бірақ сенуге тұрарлық нұсқасы болғанда,
оның қай жағынан алсақ та ... ... ... ... ... тілдік
ерекшеліктерінің бар екенін және араб, парсы ... ... ... ... түркі тіліне жататыны сөзсіз” /56/, -деп жазады.
Кейінгі кездері ... ... ... ... ... тырысқан
ғалымдардың кейбіреуі, оны өз ұлтына тиісті етіп, түрлі ... ... ... көзқарастар ғылымда тез анықталып, өзіне тиісті жауабын алады.
Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... ... және ... Иссауидың “Диуани хикметінде” қанықты ауыз әдебиеті
дәстүрінің де, ... ... ... де табылады деген Р.Бердібай,
жазба әдебиетіміздің бірлігін тануға септігін ... ... ... ... ... ... мәдени мұрасы етіп қарауды ұсынады /57/.
Ғаріп, пақыр, жетімдерді әркім сұрар,
Разы болар ол пендеден паруардігер.
Ей, байхабар, сені ол ... өзі ... ... ... ... міне.
Жеті жаста Арыстан Бабқа қылдым салам,
Мұстапаның аманатын бер деп маған.
Сол мезетте мың бір зікір ... ... ... ... бет ... міне /58/.
Ауыз әдебиетінің сопылық сипатта дамуына жол ашқан Ахмет Иассауи
өткеннің ... ... етіп ... ... өмір ақиқатын ұғындырумен
тең келетінін айқын түсінді.
Түркілік сопылық поэзияның дүр ... ... ... ... ... ... Өйткені ұлы ойшылдың діни философиялық
көзқарастары негізінде туындаған хикметтер ... ... ... ... діни-танымы мен сопылық ілімінің арасындағы байланыс “Диуани
хикметтің” халық арасында ғасырлар бойына сақталуына негіз болды. ... ... ... немесе талдағанда осы мәселелерге аса
көңіл бөлген жөн.
Сонымен, Ахмет Иассауи ілімінің ... ... бірі ... ... ... ... діни философиялық көзқарастар мен
рухани ... Бұл ... ... ортасында дүниеге келіп, сол
ортаның тәлім-тәрбиесін алуымен де байланысты. Иассауийа сопылық ... ... ... алуы ... соған негізделеді.
Түркілердің ислам дінін қабылдауының бірнеше себептерін айқындаған
М.Бұлұтай: “Сайып айтқанда, түркілердің исламятты қабылдауындағы маңызды
фактор ... ... /59/, ... ... ... ... бір және
бар екеніне илануды білдіреді. Ал ... ... ... өзі ... ... негізделетіні баршамызға аян. Соның бірінің, мәселен,
намаздың орындалмауы сенімнің мықтылығына сызат түсіреді. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... қолдау табатындай етіп
түсіндіруші немесе танытушы болмаса, бұл болжам өз ... ... ең ... ... де ... ... ... эстетикалық
құндылықтарды тануға деген талпынысының артуын көрсеткендігі. Дегенмен, екі
діни – сенімнің ... ... ... ... ... тағы
болмайды. Осы ұқсастықтың маңызын жете түсінген Ахмет Иассауи дәруіштері
сопылық ілімді таратуда ... рөл ... ... ... дінінің ұғымдары
түркі халықтары арасында кеңінен етек алды.
2. Иассауийа қауымдастығы және оның рухани
құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... негіздердің
өркендеуіне ислам діні мол септігін тигізді. Ислам діні дәріптеген иманның
шарттары мен Алланың әділ жолына түсірген ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті өркендеп, мұсылман қоғамы түзілді.
Халифаттың иелігін арттыру мақсатында ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайлар жасалынды. Осы
кезеңде халықтың діни ... ... ... ... ... ... тақуалыққа негізделген іс-әрекетінен туындаған
тұжырымдар мен болжамдар жаңа ... ... ... ... ... тәуелсіз заңдылықтар мен жоғары бір рухани күштің бар
екенін Құран аяттары арқылы аңғарып, оны тануға ұмтылды. Мұны ... ... ... ... оның ... ... ислам дініндегі дәстүрлер тұйыққа тірелді. Сондықтан да адам
мүмкіндіктерін жетілдіруге бағытталған ... ... ... ... ... ілім ... ... толысып, өз теориялық бастауларын
анықтап алғаннан кейін мұсылман әлемінде елеулі қоғамдық ... ... ... ... шет тараптарда көбірек қолдау тапты. Мәселен: Египет, Сирия,
Иран, Орталық Азия және Үндістан. Осы ... өз ... ... ... ойшылдар алғаш сопылық тариқаттың негізін қалады. Сопылық
тариқаттардың көздеген мақсаты бір болғанымен, әрбір ... ... мен ... діни ... ... Бұл діни дәстүрлердегі
ерекшеліктер жергілікті діни философиялық көзқарастармен бірлесуден ... ... ... ... ... ... ... арасында таралып, одан
әрі дамуына жол ашып ... ... діни ... ... шығу төркінін
түсіндірген Идрис Шах: “Сопылық үнемі даму ... ... ... да,
сопылық тариқаттағы қағидалар нақтылы бір үлгіге келмейді. ... ... ... бір ... ... ... ашылса, оның да қызметі
адамзатты рухани жетілдіруге бағытталады”/60/. Демек, тақуалар ... ... ... (таным, махаббат…) жетілдіру арқылы ерекше
ләззат алар ... ... ... ... Бұл қасиеттердің жетілуі ... ... ... өту барысында анықталған. Сопылық мақамдарды
кедергісіз өткен тақуалар ғана асыл қазынаға теңелген ... ... ... ... ... алғашқы сопылық тариқат VІІ-VІІІ ... ... VІІІ ғ. ... ... Ал, ІХғ. ... ... ... тербелістің орталығына айналды /61/. Сопылық тариқатта
дамыған ілімнің идеяларын мұсылмандар тұтастай қабылдамады. ... ... ... құрушы шайхтардың әлемнің тұтастығы жөнінде айтқан
пікірлерін ... ... ... діни дәстүрлерге қайшы келген іс-
әрекеттері үшін жазалап та ... ... ... санатынан тақуалық
жолдың қыр-сырын меңгеріп, толыққанды жетілген ... ... Ибн ... ... ... Ол 922ж. ... ... дегені үшін өлім жазасына кесіледі
/62/. Арадағы мұндай қайшылықты жойып, рухани тұтастықты бір қалыпты ... ... ... ... ... ... арадағы қарым-
қатынасты сезуге дайын болғанда ғана тылсымдық тәжірибелердің қәдірін
бағалай ... /63/ - деп, ... ... ... ... ерік ... ... арқылы оның бітім-болмысын тануға деген қажеттіліктің
туындайтынын аңғартады. Бұл сезімді басқа қырынан қарастырған ұлы ... ... ... ... ... ең зиан деген әсерлер мықты деп
танылған тақуалардан емес, керсінше тақуалықтың қажеттілігін ... ... ... бола ... ... /64/,-
деген.
Міне ислам дінінде туындаған мистикалық бағыттағы сопылық ілім бірден
қолдау таппаған. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... Керсінше бір Аллаға деген берік сенімін тақуалық
жолда ... ... ... ... ... ... Сонымен тақуалыққа
қарсы туындаған көзқарастарға қарамастан, сопылық ілім өз ... ... ... тапты. Шығыста сопылық ілімнің алғашқы орталықтары
Иранда шоғырланды. Бұл өңірден де көптеген атақты тақуалар ... ... ... ... Бишр ... ... және т.б.) ... бірі
Ахмет Иассауидің сопылық тәлімгері Әбу Әлі Иакуб Жүсіп әл-Хамадани ... Ол ... ... орналасқан Бузенжир қаласында дүниеге келген.
Жастайынан исламдық тәрбие алған Жүсіп шариғат ілімін әлде де ... ... ... ... ... Бағдатта ислам дүниесінде
шоғырланған ... ... ... ... ... ілімнің көрнекті
өкілдерімен (Шайх Абдуллах Жуйвани, ... ... ... ... ілімге ден қойып, тақуалық өмір салтына түскенді жөн ... ... Шайх Әбу Әлі ... ... ... алады /65/. Кейінірек
тақуалық жолға түскен тылсымдық күштің иегері ретінде ... ... ... ... жамылады.
Бағдатта, Исфахан мен Самарқанда атақты хадисшілерден хадис ілімін оқып,
өз іліми ... ... ... мен ... ордалары шоғырланған
қалаларды аралаудан жалықпады. Тақуалық жолында жан-жақты жетілген Жүсіп әл-
Хамадани ... ... ... ... ... арасына уағыз жүргізгеннен кейін
Герат елді мекеніне қоныс аударады /66/. Ол ... ... ... ... Банойын деген қалашықта өмірінің соңғы сәттерін ... ... ... ... ... ... ... ақиқат ілімін
меңгеруде және тақуалық жолында толысқан тұлғалар етіп ұстаз белгілеген
төрт шайх тағайындалды. Олар: Қожа ... ... Қожа ... Андаки, Қожа
Ахмет Иассауи, Қожа Абдуллах Гиждувани /68/.
Хусейн әл-Кашифидің ... айн ... ... ... ... қаза ... алдын Иран, Хорасан, Хорезм және ... ... ... ... ұзақ ... Бұхарада сопылық
тариқатты басқарғаны мәлім /69/. Тілі мен ... ... ... ... ... ... ерекше сипатта дамуына алып келді. Ең
алдымен сопылық тариқат Бұхара халқының рухани мүддесін айқындап, оның ... және ... ... әсер етті. Жергілікті
халықтың қолдауына іліккен сопылық тариқаттың дербес әрекеттері ... ... ... ... өмір ... тыңғылықты зерттеген Фуат Көпрүлү “Суверул-
Әклимнен” алынған “Даулетшах” жазбаларынан мына үзіндіні келтіреді: ... ... ... он ... жұлдызы сәрсенбі күні ( 25- наурыз, 1110
ж. ) Сұлтан ... ... ... ... бір хат ... ... ... тағзым ететінін білдіреді. Тариқаттың
дәруіштері үшін елу мың алтын жіберіп, ... ... ... ... бұл
ұлы шайқының өмір сүру салты ... ... және ... ... ... ... Жүсіп ... ... Қожа ... ... ... Қожа ... ... Қожа Ахмет
Иассауи, Қожа Абдуллах Гиждувани және ... ... ... құрып
отырғанда табыс етіледі” /70/. Сопылық тариқатта жүргізілген арнайы
сұхбаттарда ... ... ... өз ... шыңдаған.
Жүсіп әл-Хамадани сопылық тариқатта тәлім-тәрбие алған муридтің қабілеті
мен зеректігіне аса көп мән берген. Ол өз ... ... мен ... ... да арнады. Ұлы шайхтың айтуынша: “Адам өзіне тиесілі білімді немесе
жоғарғы бір ... ... ... мен ... лайықты
алады. Егер есек жолынан қарбызды кезіктірсе, ол оның тек жапырағы ... ... ... ... не ... соны қорек етеді. Ал, адамзат
өзінің не қорек еткенін байқамастан, оны ... ... жеп ... ... ... ... ілім әр-кімнің қабылдау қабілетіне сай беріліп,
муридтердің мақамнан мақамға өткенін ... ... ... ... ... Жүсіп әл-Хамадани төрт бөліктен тұратын ... ... ... ... Хуш дар дам ... ... тәсілдері),
2. Сафар дар ватан ( өз отаныңа саяхат жасау. Бұл ішкі саяхат, жоғары
ұждандық қасиетін алуға бағытталады),
3. Назар бар ... (Әр ... ... ... Тылсымдық жолға түскен
(салик) әр-уақытта саяхатта сақ болып, қандай елді шарласын өзінің бастапқы
бағытынан жаңылыспау ... ... дар ... ... ... ... ... сырттай
әлемді шарлағанымен, ішкі жан дүниесі Алламен бірге. Бұл ... ... ... ... Ал, ... жалғыз қалғанда (халуа)
жүзеге асқан /72/.
Жүсіп әл-Хамадани тариқат ... ... ... ... ... белгілеген. Тек содан кейін ғана мурид ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлердің бірі
“зікір”. “Жүсіп әл-Хамадани тариқатында ... ... ... ... дауысты әуен мен түрлі би қимылдарын қолданбаған. Тариқат
зікірінде ... ... орын ... /73/. ... ... тариқаттағы
дәстүрлер ұқсас келгенімен, олардың орындалу тәсілі түрліше.
Сопылық ілімді зерттегенде Солтүстік Африкандық ойшыл Мұхаммед ас-Сунуси
әл-Идрисидің ... ... ... ... ... ... ... берген ағылшын ғалымы Эрнст Карл, кітапта талқылауға түскен қырық
тариқатты ... /74/. ... ... ... ... өркендеген бірнеше
сопылық тариқаттарды көреміз. Олар: Кубрауийа - құрушысы ... ... ... - ... ... ... ... - құрушысы Әли ад-Даул
Симнони (өл.ж.1336), Нақышбандийа - ... Баха ... ... ... ... түркі халықтарының арасында атақты шайхтардың бірі Ахмет
Иассауи құрған иассауийа тариқатын Мұхаммед ас-Сунуси әл-Идриси ”жахри” ... ... сөзі ... ашық ... деген мағынаны білдіреді. Бұл
сөз иассауийа ... ... салу ... ... ... ... ... зікір салу тәсілі Жүсіп әл-Хамадани ... ... ... ... ... ... зікір салу тәсілі
қолданылған. Иассауийа ... ... ... ... әрі ... ... ырғағымен зікір салған кезеңде ұшқын шашырағандай
әсер қалдырған. Сонымен зікір “жахри” (дауысты,ұшқынды зікір) Ахмет Иассауи
сопылық ілімін ... ... ... ... ... түзген сопылық
дәстүрлер иассауийа тариқатының тыныс-тіршілігін танытады.
Ислам дінінің қағидаларын негізге ... ... ілім ... ... ... ... дәруіштер арқылы енді. Дәруіштер түркілер нанымындағы
рухани құндылықтарды айқындап, ислам діни ... ... ... діни философиялық ілімді түзді. Осы ... ... ... ... тариқаттардың қоғам өміріндегі алған рөлі өте басым
болған. Мәселен, ... ... ... ... өңірінде қалыптасуы
қаланы күні бүгінге дейін рухани орталықт ретінде танытады.
Иассауийа тариқатының идеяларын қабылдауда шайх түркілерге еш ... жоқ. ... ... ... ... ... муридтер түркілер
мекендеген ортаға сай діни-насихат жүргізген. Кез-келген ... ... ... ... ... ... әлемдік алғашқы
құрылым ретінде қарауға ... бар. ... ... ... тақ ... тікелей кеңес берсе, бүкіл шығысты дүрліктірген
Шыңғысхан да дін ... ... ... ... ... ... айтқан кез-келген іс сол мезетте орындалуы тиіс. Өйткені олар ханның
тікелей сеніміндегі адам” /75/, -деп Гильом де ... ... атап ... ... қазақ хандығында қожалар әулетінің негізі сақталған. Оңтүстік
өңірде біз жүргізген зерттеулердің қортындысынан ... ... әр ... сол ... ... ... Және олар “силсила”
яғни, ата-тегін білдіретін рухани шынжырлар арқылы өздерін ұлы ... ... ... ... ізін ... ... ... бетін парақтау, оның ақиқаттылығына біздің көзімізді жеткізе
түседі.
Түркілерге ислам руханиятын тарату жолында осы ... ... ... ... ... ... - “Насаб-Намада” ғұлама, ойшыл жөнінде
біршама маңызды ... ... Қожа ... ... ... Ибрахим
Сайрам өлкесінде шайхылық құрып, дін жолында біршама игі істерді атқарған.
Соның ішінде, Орталық Азияда ... ... ... арттыру мақсатында,
оның діни қызметкерлер даярлағанын ерекше атап ... жөн. Сафи ... ... “Ибрахим ата он бес жыл бойы ... ... ... Абу
Мұсаны Иассы елді мекеніне суфра ... (дін ... ... ... /76/,- ... ... бұл ... аңғарылады. Демек, Ахмет
Иассауи туып, өскен аймақ сопылық ілімінің ықпалында біраз ... ... ... ... ... Азия ... ... ақиқат ілімін қалыптастыруға
мүмкіншілік берді. Осы мүмкіншілікті арманы еткен ... ... ... қиын ... ... тұрғанына қарамастан көздеген мақсатына жете
білді.
Ахмет кішкентайынан-ақ әртүрлі тағдыр соққысына ... ... ... ол кіндік қаны тамған Сайрам қаласын тастап, рухани демеуші
болар ұстаз іздеп жолға шығады. Фуат ... ... ... ... мин ... ... еңбегінен Иассауи өмірінің дәл сол кезеңіне
тиесілі үзіндіні келтіреді: “Әзірет Әлі ... ... шайх ... ... қызы ... ... және ... есімді жеті жасар ұлы қалады” /77/.
Төл туындысы “Диуани Хикметте” рухани жетістік нәрін ұсынған ... ... ... ... ... ... ... “Диуани
хикметтің” Қазанда 1904 ж. жарық көрген үлгісінен ... ... ... Арыстан Бабқа қылдым сәлем,
Ізінше бір зікірді қылдым тамам.
Хақ Мұстафа аманатын салыңыз деп,
Нәпсім билеп, аузымды аштым міне.
Арыстан Баба ... ... ... жыл құсындай сапар қылдым.
Бір Алладан басқадан безер болып,
Мектеп барып, үйреніп, тастым міне ... ... мен ... ... тартқан Ахмет дін жолындағы
ізденістерін бір ... де ... ... ... сапары осының
дәлелі. Өн бойына сыймай толысып жатқан сұрауларға жауап берер ... ... ... Баб - ... жол көрсетуші әрі жөн сілтеушісі болған.
Бұхара қаласына сапарға шығуына септігін тигізген ... ... ... қаза ... ... ... Арыстан Баб қазасынан кейін, туған
жерінде қалыптасып келе ... ... ... арасынан өзіне сүйеніш
болар, рухани жолдың философиялық мәнін ашып көрсететін ұстаз ... ... ... ... ... ... алыптары қалыптастырған
тариқаттың бірінен яғни, шайх Жүсіп ... ... ... алуды
көздеді.
Сан мыңдаған мурид арасынан Хамадани ишарасымен орын ... ... ... ... ... қатар тариқат өміріне қызығушылық танытты. Жастайынан
рухани ортада тәрбиеленген Ахметтің араб тілін жетік меңгергенін алғашқыда
атап ... ... ... ... ... ... және көптеген атақты
тақуалық жолдың ... ... ... ... ... ... көп септігін тигізді. Жасының кішілігіне қарамастан
талабының үлкендігі мен ... ... ... ... ... және ұстаз алдында ... ... ... ... ... ... ... қасиеті, оның бойына жиналған ілімнің қазынаға
айналуына мүмкіншілік берді. Ахмет Иассауидің әрбір істі байыпты ... ... ... ... ... үлгі ... ... оның Құран Кәрім
сүрелерін оқумен айналысуы, баршаға уақытты құнтты пайдалануды ұсынған
көрсеткішпен тең.
“Гатфер қалашығының бір ... ... ... ... ... дейін
Құранды бір қайтара бастан-аяқ оқып шығатын. Ал мешіт ... ... ... ... ... ... барғанша “Бақара” сүресін оқитын. Қайтар жолда “Әли
Имран” сүресін жатқа айтатын. Мешіттен дәруіштер ... ... жеті ... ... алып ... ... ... өткенде Құранның отыз
бөлімінен біреуін оқып шығатын /79/.
Жүсіп әл-Хамадани ... ... ... ... ... ... осы шағын тарих сахнасынан кесіп тастауға талпынған кейбір
зерттеушілер Ахмет Иассауи мен ... ... ... кездеспегенін
көрсетуге тырысады /80/. Осы ... ... ... көне ... ... ... соның ішінде ойшылдың “Даналық
хикметтерінде” айтылған ... ... ... ... деп ... ... Жүсіп әл-Хамаданиге мурид болғанын Хусайн әл-Кашифиде
“Рашахат айн ал-хайат” шығармасында толыққанды баяндап өтеді: “Арыстан Баб
қазасынан кейін, оның ... ... Қожа ... ... ... Ахмет ақиқат ілімін уағыздау дәрежесіне жетеді” /81/. “Сопылық
әлемде рухани тәрбиешісі жоқ муридтің жетекшісі ... ... екен ... бірі ... ... Яғни ... ... жөн сілтеуші
пірі болмаса ақиқатқа қалайша жол тапсын. Сондықтан өз дәуіріндегі ... бірі ... ... мен ... ... ... ... балта шабу, оның ақиқат ілімін жоққа шығарумен тең.
“Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымы” атты шығармада иассауийа идеологиясының
кейбір теориялық және практикалық ... ... ... осы ... көңіл бөледі: Ахмет Иассауи “Бұхара сапарынан ішкі наным мен жүрекке
сенуге ... ... ... ... ... ұстазымен бірге
қажылық сапарға шыққан Ахмет жол-жөнекей ислам ғылымы мен мәдениетінің
дәстүрлі ... ... ... Шам, Иран елді мекендерін
аралайды. Ислам әлеміндегі сопылық ілімінің ... ... ... ... ... өз ... ... қалмады. Өзінің ұстазы
іспетті сол кезеңде діни ілімнен ... ... ... ... ... хабардар болды /82/.
Шығыстың ұлы ақыны Әлішер Науайы ... ... ... ... ... Жүсіп әл-Хамадани еді, оның мыңдаған муридтері ... ... Қожа ... ... ... ... Хасан Андаки бар
еді” /83/,- деген. Осы келтірілген дәлелдердің ... ... ... ... ... сопылық тариқатының алдыңғы қатардағы
муридтерінің бірі болғанын танытады.
Иассауийа ... ... ... қалыптасуына мән берген А.И.Пылев:
“Әбу Әлі Фармади, Жүсіп әл-Хамадани және оның муридтері, соның ішінде Ахмет
Иассауи сопылық ... ... ... ... ... ... ... (өл.ж.910) ілімінен бастау ... ... ... бұл ... ... иассауийа мен нақышпандийа тариқатындағы
кейбір мәселелердің сыртқы ... ... ... ... бұл ... да ... ... тариқатынан іздеуге итермелейді” /85/.
Ал, В.В.Бартольд пікірінше:” Жүсіп әл-Хамадани ... ... ... ол ... ... ... ... Бірақ, бұл мәселе
түркілік тариқат құрушысы Ахмет Иассауиді өзіне мурид етіп ... ... ... ... ... ... ... ілімін бірнеше ұлы ойшылдардан
үйреніп, ажал қойнауына кеткен бір тума ғұламаларды өнеге ... ... ... бағыттағы иассауийа тариқатын құрудағы ... ... ... ... ... ... ... салу арқылы
бөліну емес, керісінше ақиқат ілімінің ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан иассауийа тариқатының құрылу
мақсаты мен ерекшеліктерінің байыбына тыңғылықты жетпей тұрып, ұлы ... ... бір ... ықпалының негізінде қалыптасты немесе
белгілі бір бағытқа қарсы қойып, келте қайыру ғылымға да, бабамызға да ... ... ... ... ... кез-келген ойдың бетінен шолмай,
тереңнен толғауының мәнісі де сонда жатса керек.
Ху халикасы құрылды, әй, ... ... ... жайылды, одан үлес алыңдар.
Қал ілімін меңгеріп, Хал ғылымына жетіңдер,
Жоқшылықпен бірлесіп, бар байлықты алыңдар.
Жыртып шапағат кеудесін, тілеп дидар уағдасын,
Ашып көңіл ... ... ... арасын алыңыз, нәпсі босын кесіңіз,
Күні-түні талапкер, жанды құрбан етіңіз /87/.
Ұлы ойшылдардың ізгі қасиеттері мен тақуалығынан үлгі алған ... ... әр ... ... ... ... ... әл-Хамадани қазасынан
кейін тариқатты Абдуллах Берки мен ... ... ... ... ... ... біраз уақыт Бұхара қауымдастығының басшысы болып ... ... ... Жүсіп әл-Хамаданидің “Түркістан жерінде діни-уағыз
жұмыстарын жүргіз” деген өсиетіне байланысты, ... ... ... ... ... тәлімгерлері Арыстан Баб пен Жүсіп әл-Хамадани ... ... ... ... өз ... ... ... Иассуийа
тариқатында көптеген муридтер тәлім-тәрбие алды. Ислам дінінде қалыптасып
келе жатқан түрлі бағыттар тәрізді, олар да ... ... ... мен салт-жоралғыларын қалыптастыра бастады.
ХІІ-ХІІІ ғ. шығу тегі мен діни дәстүр шаралары жағынан бір-бірінен
өзгеше ... ... ... ... ... ... ... бір-
бірінен ерекше етіп тұрған айырмашылықтың шығу төркіні, жергілікті халықтың
салт-дәстүрі мен саяси-әлеуметтік жағдайына ... ... ... ... барша тариқатқа ортақ ережелері мен әдет-ғұрыптары
болды.
Ислам дүниесінде туындаған ғылым мен білімді меңгеріп, “Иршад” құқығын
иеленген, яғни діни ... ... ... ... ... “шайх” деп
атады. Шайхтың үйрету әдістерін танытқан ереше ... ... ... ... ... ... ... “даргах” немесе “текке” делінді. Тәлім-
тәрбие алу ... шайх ... ... муридтерді “муридтер” деп
атады. Тақуалық жолына түскен муридтер шайыхты ... ... ... ... алып, көптеген сыннан сүрінбей ... ... ... ... ... оның ... ... сопылық тариқаттар үшін арнайы бір заңдылықтың болуы түсінікті
жағдай. ... ... ілім ... ... ... ... келген, яғни
барлық тариқаттың шаңырағаы бір. Бір рухани дүниенің уықтарына ... ... ... ... ... жүзеге асқанымен, көздеген
мақсат мүдделері бір – нәпсі туындатқан ... пен ... ... ... Алла ... ... ... түсу.
Тақуалық өмір салтына негізделген тылсымдық ой толғамның Түркістан
аймағына ... ... ... ... ... ... ... Сопылық ілімнің ұғымдарын қабылдаған түркілер ... ... ... ... ... ... деп атады. Иассауийа
тариқаты арқылы сопылық ілімге жаңа терминдер енді. ... ... ... ... “шайх”, “пір” десе түркілер оларға түркі тіліндегі
“ата” атауын ... Бұл таза ... ... ... ... текке
немесе тариқат басшысын таныту ретінде енді. Олар сондай-ақ араб тіліндегі
“шайх” және парсыша “пір” сөздерін де ... /88/. Бұл ... ... өмір ... ... ілімінің атақты қайраткерлерінің есімдеріне
қосылды. Нақтырақ айтқанда, Ахмет Иассауи ізбасарлары мен ... ... ... ... ... Қорқыт-Ата, Ибрахым-Ата, Мансұр-
Ата, Хакім-Ата…
Мұны ескерген ... Шах: ... ... ... ... ... ұстазды танытарлық түрліше атау енгізілді. Және ол ұстаздар (ариф)
білімділігімен танылды” /89/, - деген. Сол сияқты түркілер де ... ... ... “баб” атауын берген.
Түркістанда түмен баб,
Сіздерден медет тілеймін.
Сайрамдағы сансыз баб,
Отырардағы отыз баб,
Ең үлкені Арыстанбаб,
Сіздерден медет тілеймін /90/.
Ахмет Иассауи Түркістанда өмір ... ... ... ... ... ислам дүниесінің түркі әлемінде кеңінен таралуына бабалары іспетті
атсалысады. Бір ескере кететін жайт, иассуийа тариқатына араб ... ... ... ... сол әдеппен тәрбиеленген тұлғалар ... ... енді ден ... ... түркілер жиналды. Иассуийа тариқатындағы
ерекшеліктің көпшілігі осыған негізделеді.
Қорқыт Ата сарынын пайдаланған бақсының іс-әрекетін ... ... ... ... ... ... ... сарынға ұласып “зікір
арраға” айналды. Алла есімін қайталап ... ... ... ... ... ... танытады. Демек, ерекшеліктердің туындауы
тариқат басқарушы пірдің діни философиялық дүниетанымының ... ... ... ... ... ... - “тариқатқа
кіру әдебін арабша, парсыша білмеген түркілерге түсіндіру үшін ... ... ... ... ... ... пен
сопылық сарынға негізделген өлеңдер жазды” /91/.
Сен менің ... деп ... ... ... ... ашар мүмкін.
Арам мен қараңғылық басқан көңілім,
Қуанышқа бөленіп, шырақ шашар бір күн.
Алла деп ... ... ... ... күйіп-жансам.
Азап тартып, алхамдіні айтып барсам,
Ұжданымнан олқылық қашар мүмкін ... ... ... пен ... жолына қызмет ету ойшылдың бағыты. Өлең
жолдары қаншалықты қарапайым үлгіде жазылғанымен, белгілі бір рухани ... еш ... ... ... ... да ... ... жақсы қасиеттердің мәртебесін асырып, рухани дүниеге ұштастырған
күйде тыңдарманына табыс етілуінде.
Бұл әлемде қиналып қан ... ... пір ... ... таза ұстамасаң,
Мұндай ауыр жүктен қалай құтқарамын.
Кей адам өз қадірін өзі білмес,
Мен-мендіктен жақсыны көзге ілмес.
Мәжіліс құрған ... ... ... опасызды қалай кешірім қыларсың /93/.
“Диуани хикметтегі” діни философиялық идеялар өмір мәселесіне ... Бұл діни ... ... тыс, ... ... ... етті. Себебі, Ахмет Иассауидің философиялық ойларын ... ... ... ... ... ... ... пен пенделіктен алшақ
тұрып, ғәріп, пақыр, жетімдерге жәрдем берсең және жан мен ділің, ... десе ... сол. ... ... ... ... үйлесім, адамның
жан дүниесіне үңіліп, оның қыр-сырын айқындауға септігін тигізді. Тариқатта
тылсым күшпен бірлескен бұл көзқарас сопылық ілімнің негізіне ... ... ... ... ... берілді. Кейін дәл сол муридтер ... ... ... орнын басты.
Иассауийа тариқатында өте күрделі философиялық ойлар талқыланды. Соның
бірі адам жанының ... ... Бұл ... нақты түсіну
тариқат істерінде саналы шешім қабылдауға жол ашты. Яғни, мұндай абстрактты
ұғымдарды ... ... қыр ... ... тану ... берді.
“Үңгірден шығар жол ақиқатқа апаратын жол іспетті”-деген Платонның
идеясын талқылаған неміс ғалымы ... ... де адам ... осы
құбылысты қадағалап, мынадай қорытындыға келеді: ”Ақыл –ойсыз әлемдегі
жаратылыстың мәні мен ... жоқ, тек ... ғана ... ... ... ... Егер Хаймо Хофмайстер пікірін негізге алсақ, жанға
қажет рухани дүние де ... ... ... ... ... етілген ілім ең алдымен Ахмет Иассауидің тақуалық ... мен ... ... ... Иассауийа тариқат жолы төрт
бөліктен тұрады және ішінара бірнеше мақамдарға бөлінеді.
Ахмет Иассауи ілімінің теориялық негіздеріне айналған төрт бөлік, адамды
рухани жетілдірудің төрт ... ... ... ... ... ... кітабы арқылы бекітілген, ислам
дінінің негізгі заңдары. ... ... ... қауымына ортақ болғаннан
кейін құрамындағы мақамдар да ... ... ... ... Дегенмен
сопылық ілімде кішкене күрделі сипат алады, яғни ... өмір ... ... - Шайх ... ... ... толық мойынұсыну. Бұл өткел
муридтің бойындағы сабырлық, ... ... ... ... ... мақамдар жиынтығынан тұрады.
3. Мағрифат - Дәруіштік өмірдің қиыншылығы мен азабына, рухани ... ... ... ... муридтердің Алланы іздеу жолы.
4. Ақиқат - тақуалық жолдың ең соңғы сатысын түзген мақамдар, саликтің
Тәңірімен толық ұласуына мүмкіншілік ... Бұл ... ... өз ... құмарлықтары мен жеке басының “мендік” қасиеттерін толық жойып
жіберу арқылы Ақиқатты танып ... ... ... ... бұл ... қиын да ауыр болатынын айта
келе, оны өтуді табанды түрде талап етеді. “Кімде кім пірлік уә ... ... ... ... жыл пір ... ... ... орны оған
лайық емес” /95/, -деген ... ... ... ... ... Шайх ... ... жолындағы өткелдерден сүрінбей өткен тұлға ғана лайықты.
Сопылық ілімін толық меңгермеген мурид пір ілімін дәріптеп, өз уағызын
жүргізуге ... Оған ... ... ... ... “уирд-аурат”
бөлімінде жан-жақты тоқталып кетеді. Ұстаз көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... көмегінсіз, тақуалық
жолда азап тарту арқылы жетемін деген муридтердің “мендікпен” істеген ... ... ... ... дәруіш бұл қырық мақамды білмесе және
амал қалмаса, оның ұстаздығы шайтандық“ /96/,-деп муридінің ақиқат жолында
көңіл тазалығын ... діни ... ... ... талап етеді.
Араб мәдениетін түркі танымына етене жақын еткен тұлғаның көздеген басты
мақсаты тариқатта ... ... ... ... ... ... тақуалыққа негізделген сопылық ілімнің ұғымдарын даналық сөздер
арқылы паш ету. Айтылған игі істердің жүйелі түрде орнын ... ... ... ... ... соғыстар мен аламан-тасыр оқиғалар Ахмет
Иассауиді шындығында қатты ... Оны ... ... ... ... тұтастай елдің амандығы еді. Тақуалыққа негізделген философиядан
алшақ кетпеген Ахмет Иассауи өз ... ел ... мен ... ... ... ... жанымды құрбан қылармын,
Бар мүлкімді аямай шашып тынармын.
Кәне, ғалам, іс-әрекет, жарандар,
Құдайдан жан аяйтұғын не амал бар? ... бұл ... ... ... және мал мен ... оған ... түсіндіре білген ойшыл, бар медетті ... ... ... ... ... ... ... жүргізген насихаттар жұртшылық
жүрегінен өз ... ... ... бұл ... ... ... бола алмады, Орта Азия төңірегіндегі соғыстар өз жалғасын ... Азия ... ... ... ... өмір жолына кеңірек
тоқталған академик М.Е.Массон, “Ахмет Иассауи заманында Орта Азия шығыстан
келген ... емес ... ... шапқыншылығына ұшырады.
Қарақытайлар жаулап алған жеріне ірі мемлекеттік құрылым түзді және бірте-
бірте мұсылман ... ... ... оның ... ... ... тигізді” /98/,-деген. Ислам дінінің имандылықты дәріптеген
насихаттары біршама орныққан сәтте туындаған ... ... оны ... бір ... ... ... ... еді. Өйткені, Ахмет Иассауи
уағыздары халық тұтастығын сақтап, басқыншыларға ... ... мол ... батысқа, христиан, жахуд, татарға,
Құлдық қылып Аллаға шайхым Ахмед Иассауи.
Он сегіз мың ғаламда, Аты мәшхүр каламда,
Орны даруссаламда шайхым Ахмет ... ... ... Ахмет Иассауи есімін дәріптеген Сүлеймен Бақырғани ... ... ... ... ... ... ... Қиын-қыстау
заманда халқына рухани тіреніш бола білген ... ... ... оның жүргізген уағызындағы діни еріктілігінде. Ол жалпы ... ... мен ... ... ... ... әрекеттерден бас
тартуға шақырады. Өйткені адалдыққа жат тұрпайы ... ... ... ізгі ... дамуына септігін тигізеді.
Дуаналық жолында ол хақты тапқан,
Семсерді хақ қолға алып, нәпсі шапқан.
Қайда барса көз жұмып сырын тапқан,
Ондай сырды тапқан кісі ... ... да ... болмас елші.
Бұл дүниені момындарға зындан қылар…
Аманат қой, ғәзіз жанға иланбаңыз,
Харамдықпен жиған малға ... ... ... ... тап сол ... қолдауымен жүзеге
асатынын жақсы түсінген Ахмет Иассауи қолына семсер алған әрбір адамзатқа
жаулау жорықтарын өз жан ... ... ... ... Бұл ... тану ... ... алғашқы қадамдарының бірі болмақ. Жеке
басының кем-кетігін көре ... ... ... ... ... және бір ... қасиетті жолына салады. Сонда ғана ... пен ... ... ... ... ... көңіліне Алланың
нұры түседі.
Иман мен нәпсінің тегеурінді арпалысын танытқан ... ... ... тәнге жанды аманат еткен бір Алланың бар екені
айқын аңғарылады. Алла жолын Ақиқатқа балаған ... ... ... ... ... бүкіл пендешіліктен биік тұруы, оны ақиқат жолына
түсіреді”-деген.
Ахмет Иассауидің діни философиялық дүниетанымы негізінде құралған ... ... ... ... ... ... ... Мұртаза
Бұлұтай: “ Шығыс Түркістан, ішкі Қытай ... мен ... ... дінінің күшті әсері ... Дәл осы ... ... ... мен ... ... ... көп адамды маңайына жинай
біледі, әсіресе Қазақстан мен көршілес ... ... ... ... ... ... Түркістанға келеді /101/. Демек, Ахмет
Иассауи ілімінің түркі ... ... зор ... ие ... діни
насихаттарын тартымды әрі түсінікті етіп ... ... ... салып,
баяндай білуінде.
Сұбхан ием пендесіне шапағат берсе,
Іші жанып, сырты ... бір жан ... ... ... ғашық жолына кірсе,
Хақты іздеумен екі көзі төрт болар.
Жаның қинап, ынта-шынтаңмен ғашық болғыл,
Жасың төгіп, көзді ... адал ... ... хақ ... адал ... берсең, рахым етсе, жаннан болар /102/.
Хақ жолында адал болу кез-келген қайғы-қасірет пен азап тартуды жойып,
адам бойында тек ғана ізгі ... орын ... ... берсең, рахым
етсе, жаннан болар” жолының астарында – Алланың ризашылығын алу ... ... ... ал деген ұғым жатыр. Демек, Алланың ... ... бір ұшы ... ... ... ... ... айналған сопылардың іс-әрекетіне талдау
жасаған ... ... ... ... From the ... of Іslam”
еңбегінде мына мәселеге аса назар аударады: “Өзге ... ... ... ... ... ... шектелгенде, сопылар бұл дүниенің ішкі
ақиқатын көре ... ... ... ... Сондай-ақ басқалар
әлемдегі болмыспен ... ... бұл ... ... ... ... Олар ... кедергі келтіретін зұлымдық көздерінің барлығын жоюға
бейім және бұл дүниедегі барлық нәрсені ... ... ... Сопылар
басқалардың әлем жөніндегі түсініктерінен әрдайым жоғары тұрады. ... ... ... ... ... тұтады. Мәселен, олар үшін ілім
- білім қорын молайтуға жәрдемдесер ... ... /103/. ... ... ... ... арттаруда ілімнің көңіліне ерекше көңіл
бөлген. Иассауийа тариқаты түзген философиялық жүйе муридтердің діни ... ... ... Ибн Абд ... ... “Ілімнің екі түрі болады: өз
бойындағы (жинақталған) білім және ... ... ... ... ... ілім еш ... келмегендіктен зиян. Ал
көпшілікпен бөліскен ілім пайдалы” /104/. Ахмет Иассауи ілімінде ... ... ... сабақтасып жатыр. Демек, Ахмет Иассауи
адамзаттың өмір сүру ... ... ... ... оны өмір
заңдылығына айналдырды. Түркілердің ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, Иассауи муридтері де
белгілі-бір қағиданы орындауды талап етпей, жаман қасиеттен арылудың өзі
ғибадат ... ... Осы ... ... ... ... ... нәпсімен күрес. Осы мақсатқа ... ... ... ... ... /105/,-деген.
Ахмет Иассауи ілімінің нақтылы жетістіктерге жетуі де ... ... ... ... адал және бір ... жұмыла қызмет
атқаруында. Тариқатта білікті муридтің көп болуы Ахмет Иассауи ... ... мен ... ... аймағының көлемділігін танытады.
“Насаб-наме” шежіресінде Ахмет ... ... ... ... ... жалпы алғанда “он екі мың сайид муриді” /106/ болды
делінген. Орта ... ... ... ... ... тариқатында
өркендеген ілім түркілер мекендеген аймаққа және жекеленген дәруіштер
арқылы ... ... ... ... ілім ... Иассауи шығармасы арқылы барша адамның қолы ... ... ... ... жанын жетілдіруге бағытталған әрбір
философиялық ой-орамның тереңіне үңіліп, оның түп ... ... ... ... ... қарай танып, білу ол адамды бір саты болса да өз
ортасында жоғары қойды. Иассауийа ... ... ... уақыт өте
келе, киелі әулиелер ... ... ... ... түркі халқына
тигізген әсерін айқындап бергендей. Осы ... ... ... ... ... өз ... арқау еткен Сүлеймен
Бақырғани іскерлігін ерекше атап өткен жөн. ... ... ... ... бұл ... ... ... ілімінің сопылық поэзияда өз жалғасын
табуына септігін тигізді.
Шариғаты мінсіз, тариқаты түпсіз,
Ақиқатта өрен жүйрік шайхым ... ... ... ... ... білдірген шайхым Ахмет Иассауи /107/.
Өз жер ... ... ... ... ірі билеушілер иассауийа
тариқаты арқылы ... ... өз ... ... танытты.
Осыдан билеушілердің Түркістанға аса құрметпен қарауы туындап, оның ... ... ... ... өз ... ... Мәселен, 1397 ж.
(Темірдің “Жеңістер кітабында” ресми түрде құрлыстың салынуы хижри 799 ... ... ... билеген тұста, ұлы билеушінің Ахмет ... ... ... ... ... осының айғағы.
Тарихи тұрғыдан Орта Азияның рухани жүрегіне айналған иассауийа
тариқатының қабырғасында ... ... ... ... ... ... емес. Дегенмен, соңғы кездері Иассауиге қатысты ... ... ... ... ... ... әуелі Иассы
қаласында пісіп жетіліп, Түркістан аймағынан Ташкент пен оның төңірегіне,
жалпы алғанда бүкіл ... ... ... ... ... ішінде Анадолы
өлкесіне) таралған деп айта аламыз.
Иассауийа тариқаты рухани сауат ашу ісімен айналысып, ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Түркілік
дүниетанымның діни ерекшеліктерін ескеріп, жаңа ... ... Ұлы ... шайхы тариқатта өз теориялары мен ... ... ... ... ... танытты. Бұл жаңа сарындағы
сопылық поэзияның түркі ... ... ... ... алып ... бәрі жергілікті халықтың әдебиеті мен өнерінің, ғылымы ... ... өз ... тигізді. Осылайша, Ахмет Иассауи
тариқатта тура жолды нұсқайтын әрі ... ... ... сақтау үшін
үгіт жүргізетін дәруіштер даярлау арқылы еліне зор қызмет атқарды.
2 ҚОЖА АХМЕТ ИАССАУИ ІЛІМІНДЕГІ РУХАНИ ТАЗАЛЫҚ ПЕН ... ... Қожа ... ... іліміндегі рухани-танымдық жетілу жолы
Сопылық ілімі туындағалы бері ... ... ... ... -
Ақиқатқа жету, соны танып, онымен ... ... Олар ... ақиқатты
жанды рухани азаптау арқылы қабылдай алатындығына сенді. Адамда рухани
азаптану қасиеті бар ... оның ... ... ... бөлшегі бар.
Жан сол Құдай ақиқатын тану үшін қажет” /108/,- деген. Ал, ... ... өз ... рухани азапқа салып, ұласу мүмкіншілігіне жетілген тұлға
“Инсан камил” мәртебесін иеленген. Бұл ... ... адам ... ... ... сопы ... ... жетілудегі өз тариқатын
(жолын) салған және осы тұлғадағы адам ғана ... ... толы ... ... ... бола ... ... бірегейі, түркі жұртының данышпан ойшылы, сұлтану
а`рифин, яғни ақиқат жолындағы тақуалардың ... ... ... ... де ... ... негізгі өзегі етіп адамның рухани-танымдық
жетілуін қарастырады.
Түркілік бағытта ... бұл ... ... ... ... ... ... орын алды. Бұл пікірді ... ... ... E.Kemal, ... т.б.) өз ... /109/ иассауийа
тариқатының өзегіне айналған сопылық сатыларға жалпылама шолу ... оны ... ... ... ашып ... ... ... саралап, айқындап көрсетуде ... ... ... ХVІІ ғ. ... ... ... қулуб” атты
рисаланың маңызы зор. “Мират-ул қулубтың” бір нұсқасы Швециядан табылып,
түрік ... ... ... ... ... Осы ... қазақ тіліне
Д.Кенжетай аударып, жариялайды. Бұл еңбекте “Миратул ... ... ... ... кездесетін кітаптар мен қолжазбалар бөліміндегі
нұсқасы пайдаланылды. Екі нұсқаның арасындағы кейбір өзгешеліктер осыған
негізделеді және біз ... ... бір ... ... ... ... ... жөнінде көлемді мағлұмат беретін бұл ... ... ... ... ... ... ойшылдың үнемі нысана етіп
алып, әрбір жасаған адымын ... ... бір ... яғни бір жетілу
тәжірибесінің бар екендігін сезеді. Ал ... ... ... бет ... ... ... бұл жазбалар қағаз бетінде таңба
болудан қалып, буырқанған ... ... ... Сол ... ... өзге нәрсенің болуы мүмкін де емес. Мұндай хәлді
кешумен, тәжірибелік жүйеге айналдырып, ... ... ... ... ... Бұл ... ... (сопы, тақуа) қолынан келе бермейтін іс.
Осы іспеттес, көптеген тақуалардың төл туындыларын философиялық шығарма
етіп қабылдап, оның ... ... және ... ... алып, көпшілікке ұсынамыз. Бұл дұрыс та шығар. Бірақ, біз ... ... ... ... ... болған “ақиқат жолын” суреттеп беруге
тырысқан шығармаларды өте сирек кездестіреміз. Және сопылық ілімнің негізгі
өзегін де дәл осы ... ... ... ... ... ... ... етіп Ахмет Иассауидің ақиқатты іздеу жолына
арнаған шығармаларын ... ... ... ... ... ... алып ... Иассауидың ақиқатқа жетілу жолының мәні мен маңызын айқындау үшін,
ең алдымен иассауийа тариқатында қалыптасқан хәлдер мен мақамдардың арасын
айырып, ... бір ... ... түрде қарастырған шарт. ... ... ... сыр шертер болсақ, ... ... ... өте кең ... ... ... Кара өз еңбегінде “Мақам:
мұсылманның істеген ғибадаты, жасаған ... мен дін ... ... ... ... ... Хәлдің келіп, оның өзгеруі Алланы тану ... ... ... /110/- ... ... бұл ... қолдай отырып,
“хәл мен мақам рухани құндылықтың екі түрі ретінде сопылық ... ... ... /111/. Ал, ... мен И.П.Петрушевский
мақамды адамзат танымының құдаймен бірлесу (таухид) жолындағы тылсымдық
өткелдерге теңеп /112/, ... ... ... ... ... іздеген
жолшы) белгілі бір мунджийатқа ... ... ие ... ... ... ... бұл ... бірде біріктіріп бір ұғым
ретінде қарастырады. Ал кейде шатыстырып, бірінің орнына бірін ... ... ... хәл мен мақамның бір-бірінен өзге нәрсе екендігін
қабыл алады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... адамның алғашқы қалпын тастап, екінші бір
рухани қалыпқа енуін хәл деуімізге ... ... ... ... ... ... да, оның діни ... хабардар болған, Сопы Аллаяр “Сабат ал-ажизин” шығармасының
“Саликтың қазынаға кенелуі” бөлімінде: “Ақиқатты ... ... ... ... ... уа ... уа ... хәр қарште (адымда) пір жасырған
қазына, ... ... ... Егер бұл ... бастаушы пірің йа иман
болмаса, бойыңа шайтан алдау тұзағын түзер” /114/ -деп, ... ... ішкі жан ... ... ... ... ... тылсымдық
сырды тануда, хәлдің орны ерекше екендігін аңғартады. Осы ... ... ... ... ... ... ... ретінде
бірнеше мақамдарға бөліп қарастырған сопылар, хәлдерді белгілейтін белгілі
бір санның жоқтығын және мың хәл бір ... ... ... ... ... ... ... мақамдар қырық дана және оны түсіндіретін
ішінара он мақамды қамтитын төрт ... бар. ... ... ... ... ... тілімен айтқанда, “Дәруіш бұл ... ... және амал ... оның ... ... ... ... мақам-
малакут, екінші мақам-лахут, үшінші мақам - жабарут, төртінші ... ... ... жабарут - шариғат. Мақам малакут - тариқат. Мақам лахут ... ... ... - ... ... бір-біріне сәйкес түспегендігін аңғара отырып, шатасқан
тұстарын көшірмешінің қателігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... тереңірек үңілер болсақ, ... ... ... ... болар еді. Насут - материалды адамзат әлемі. Ал
енді осы материалды адамзат ... ... ... тек шариғат мақамы
қойылуы тиіс. Малакут - көрінбейтін ішкі ... ... ... ... Бұл шариғат өткелдерінен өтіп, өз өмірін тариқат ... ... тән ... Ішкі жан ... ... ... ... қана рухани сезімінің негізінде малакут әлемін шарлай алады. Жабарут
- Құдайылық табиғатқа ұласу арқылы танылатын ... ... ... ... ... келеді. Осы мақамда салик ұласу мүмкіншілігіне
жетіледі. ...... ... тән ... ... бергісіз
құдайылық әлем, яғни өз жаны мен тәнін ақиқат жолына арнап, бұл дүниеден
баз ... ... ... ... ... ... ... саликтың
танымына тән мақам. Осы жерде көрсетілмеген және бір ... ... ... ... ... жасырын сырлар әлемі. Бұған керемет жасау
қасиетіне ие болған тақуалар (пайғамбалар) ғана жеткен.
Дж.Трименгэм де бұл мақамдарды осы ... ... ... қойып
шыққан. Әлем әл-Насут-шариғат, Әлем әл-малакут-тариқат, Әлем әл-жабарут-
мағрипат, Әлем ... /116/. Бұл ... ... пікірдің
дұрыстығын нақтыландыра түседі.
Муршид (ұстаз, пір) ... ... ... мағрипат, ақиқат
мақамдарындағы өткелдерден өтуін белгілеп отырса, мурид ішкі ... ... ... ... ... өзі ... игеруі тиіс.
Ал жабарут, лахут, насут, малакут мақамдары осы хәлдердің арасын айыру үшін
қажет.
“Мират-ул қулуб” шығармасының алғашқы он беті 1904 жылы ... ... ... ... ... ... бөлігіндегі “Фақр-наманы” түзеді.
Екі тұста да бір ... ... ... ... ... бөлшектеніп,
реттелген күйде қойылған. Сондықтан, адамның рухын жетілдіруге бағытталған
сопылық ... діни ... ... ... ... ... ... ішін-ара байланысын қарастырудың маңызы зор.
“Алғашқы он мақам шариғаттың ... ... Иман ... ... ... ... мен барлығына сенім).
2. Намаз оқу.
3. Ораза тұту.
4. Зекет беру.
5. Аллаға тәуеп қылмақ (қажылық жасау).
6. Мүләйім сөйлеу ... ... ... амал ... (Фақр-намада ғылым үйренбек).
8.Пайғамбар сүндеттерін қиамет күнінің соңына ... ... ... ... бұлжытпай орындау (шариғатта
қайрымды істерге жетелеген әмірлер).
10. “Нахил-мункар” (шариғатта теріс жолға түсуге тиым
салған амалдар)”/117/.
Ахмет Иассауи тариқатының сопылық ... өмір ... ... ... толысуына шариғат мақамдарының тигізген әсерін
анықтау, ислам дініндегі философиялық құндылықтардың адам сана-сезімі мен
тыныс-тіршілігін күрт ... ... бар ... ... діни ... танымы мен өмір талабын өзгертуге ... ... ... жаңа ... ... ... ... дінінде
шариғатқа негізделген дәстүрлердің діни ... ... ... оның адам өміріне деген ара-салмағын ұлы ойшыл осылайша айқындап
берді.
Шариғат мұсылманның мұсылмандығын айқындайтын Алла тарапынан ... ... ... ... ... ... ... енді сонымен жүр”
(45:18)- деген. Сондықтан бұл барша мұсылманға парыз. Бірақ сопылық ілімде
тақуалар шариғат ... ... ... кеңістікте шектелу дегенді
білмейді. (Сондықтан да бұл дәстүрлер сопылық тариқатта күрделі ... ... ... ... ... ... Стоддарт “шариғат сопылық
ілімде алмастыруға ... және ... ... қолы жетерлік ислам
дінінің ішкі руханияты. Бір шетінен қарағанда, бұл белгілі бір ... алу үшін ... ... ... ... ... бірде халықтық
көрініс алғанын аңғарамыз” /118/-деп, өзінің таңғалғанын жасырмаған.
Шайх Нажмуддин Кубра бұл жөнінде: ... ... ... шариғат,
тариқат, ақиқаттан тұрады. Шариғатта діни амал, тариқатта жүрек амалы мен
хәл, ал ақиқат “шахада” (Алламен ... ... ... (с.а.с.)
айтты: “Шариғат - менің айтқандарым, тариқат - істегендерім, ал ақиқат -
хәлім.” Шайх Ахмет ... ... ... ... ... ... тариқат амалы жүректе, ақиқат ... ... /119/. ... ... ... ... ... топтасқан. Мұны екі шайх те
атап өткен. Ал тариқат амалдарын жүректе ... ... ... ... деген сөзінен туындап отыр. Өйткені расул барша істі
жүрегінің бұйыруымен атқарған. Нажмуддин Кубра пайғамбардың хәлі ... яғни ... ... деп ашық ... ... ... оны сырға
балаған. Ахмет Иассауи пікірінше, кім шариғат пен ... ... оған ... ... жол жоқ. Бұл ... ... хикметтен”
де көруге болады.
Шариғаттың шапанын кимейінше,
Тариқаттың пырағына мінбейінше,
Ой ... ... ... майданына кіріп болмас /120/.
Сонымен сопылық жолға ... ... ... ... ислам
қағидаларын қатаң түрде қадағалап, шариғат заңдарын Құранның жазбаларына
сүйене отырып, жан-тәнімен орындауы шарт /121/.
Шариғаттың ... ... ... ... ... ... онан
басқа рухани күштің жоқтығына, ... ... ... саф ... ... ... ... Иассауи рисаласында:
“Азаптанар ондағы Аллаға тәубе қылғандар. Тақуа азаптың рахмадни ... ... ... ... қинай түсер. Шайхтар оларға суф болғандар, хабар
алар. Тәңірге тәубе қылған тақуа ... таба ... ... ... ... ... мен ... арасында туындаған иманда.
Бұл жөнінде сопылық ... ... ... ... ибн Ийад ... ... құлын сүйсе, оның өміріндегі қайғы-қасіретін арттыра ... жек ... ... ... үйіп ... ... Бұдан шығаратын
қорытынды: мурид “Инсан камил” мәртебесіне көтерілу жолындағы азаптану
сәттерін ... хәл кешу ... ... ... ... ... хикметтерінің де айтары мол:
Иман деп жаттадым күнде аят,
Пірім демеп, ... ... ... ... ... ... ... нұр иманын аштым, міне.
Пана боп жетімдерге әмән жаққан,
Сұраған не болса да бәрін хақтан.
Ондайлар ақиретте иман ... ... бұл ... айттым, міне /124/.
Ахмет Иассауи пірдің демеуімен азап тартып, шайтанды өз ... адам ... иман ... айта ... хақтан өзіне емес,
жетім-жесірлерге пана болуын сұранады.
Ислам дінінің негізгі тіректерінің біріне айналған екінші ... ... ... ... ... ... ... кімде-кім
намазға күдікпен қарап, орындаудан бас тартса, жахуд (сенімсіз) ... ... ... ... ... муридтің ойында бүкіл бітім-
болмысында мұндай ... ... ... Ол ... ... ... ... тура жолдан ауытқудан сақтандырып, жөн-жосықты көрсетеді.
Дәл осы көрініс хикметтерде:
Құл ухуба субхана дейтін қамшысы,
Ораза, намаз, тасбиқ тартқыл хақ елшісі.
Пір талаптының жол ... ал, ... сал, ант ... Қожа ... рақметіні амин айтар,
Қожам менің пендем десе, ниет қалар.
Пендем демей, қыр көрсетсе қалай болар,
Қолымды ал, ... сал, ант ... ... тұрған муридтің хәлін Әбу ... ... ... ... ... ... осы ... жолына арнаған мурид төсеніші жайнамаз,
паналағаны даңқ пен қағида, Аллаға сыйынғандығы соншалық, күннің ... ... ... хәл кешеді”/127/.
Муридтер үшін намаз тек қана ғибадат ету емес, ... ... ... ... да ... ... талап еткен істермен айналыспай, сол
(Алланың назарында) хәлде ... ... ... ... хикметтерінде
үнемі намазбен қатар қойылған үшінші мақам Құранда (2:182-183) ... ... ... әр рамазан айында ораза тұту.
Намаз, ораза, тәубе етіп барғандарға,
Жарылқайтын ... ... ... ... ... ... алар,
Әлем халқы сүйініп, оларды хақтан тілер…
Көп адамдар дау шығарар, нәпсі бағып,
Ішіп-жеп хайуандардай түнде жатып.
Ораза тұтпас, зекет ... ұйқы ... ... ... қашан білер? /128/.
“Диуани хикметтің” шумақтарында ораза тұтып, намаз оқып, зекет беріп,
ұйқыдан ... жан, өз ... ... ... хақ тағаланың қадір-
қасиетін тануға мүмкіндік алатындығы айтылады. Муридтер үшін бұл өз жанын
залал істерден ... ... ... ... ... ... табылады.
Келесі шариғат мақамын құрған бірнеше саты ислам дінінің ... ... ... аян ... ... ... 4.Зекет - барша мүлкіңнің қырықтан бір бөлігін мүсәпірлерге
үлестіру. Мұсылманның бұл ... ... 624 ... ... кең түрде
қолданысқа енді.
5.Қажылық жасау. “Кімде кім Алланың үйіне баруға шамасы ... ... ... ... ... артқан” (3: 97).
6.Әрқашан да ақиқаттылықты айтып, ақиқатты дәріптеу. ... ... ... ілімнің алғашқы қадамы етіп “Сопы жолына
шындықпен қадам қойса керек, шын ... ... ... ... ... хабар
берер” /129/,-деген. Ахмет Иассауи адамды жетілдіру үшін көңіл тазалығының
маңыздылығын құрдан-құр тілге тиек етпесе керек. Бұған жауап ... ... ... ... Алла ... ғашық болғандар - тұтас
дүниемен байланысын үзетіндер. Олар халық ішінде хақпен бірге болады, ... Алла ... ... ... ... ... қойма дүниеге,
Байқамай істеп харамды.
Хақты сүйген ғашықтар,
Қашан да адал жеміс жер.
Дүниені мен үшін ... ... ... ... ... ... ... кіргенсің.
Хақ жолына кіргендер,
Алла жүзін көргендер.
Алланың жүзін көруге ұмтылған, Алла махаббатына ... жан ... ... ... ... етіп ... хақ /131/. Иассауи
муридтері “Инсан камил” хәліне жетілуде бұл мақамды айрықша нысанаға алған.
Өйткені, барша әдемі нәрсе ... ... ... айна іспеттес
көңілге қонып, жүректен орын алмақ.
7.Ғылым жолында муридтік амал ... ... ... пайғамбар мұсылман
қауымына көптеген хадистерін мирас еткен. Соның бірі: “білімді, ... ... ... меңгер, себебі білімді болу әр мұсылман үшін ... ... ... Шайх ... Кубра мақамдар мақсатының
шарықтау шегіндегі ... ... ... ... ... мен ... тұрар. Тариқаттың мақсатында: шайхтар,
сопылар тұрар. ... ... ... ... мен ... ... ... /133/. Шариғат жолында ғұламалыққа, ел ... ... ... хабардар болуына үлкен назар аударылған.
Мұсылман шариғатына ден қойған иман жүзді ғұлама ғана ... ... ... өзінің туы етіп көтеріп, мемлекет басқаруында әділдікті
сақтанары хақ. Иассауидің шариғат өткелдерінің бірі ... ... ... амал ... ... мақсаты, барлық бастаманың осы ғылым жолынан
өркендеуін көрсетуі еді. Ғылым мен руханият болған жерде мәдениет, өркениет
негізінде ... ... мен ... ... ... ... ... қара шаңырағында отырған қазақ халықының байтақ
даласында қалалар аз ... ... ... ... ... ... ... Сағанақ, Аққорған, Шолаққорған, Өзкент, Құмкент, ... ... Бұл ... одан әрі соза ... ... ... осы
қалалардың ішінде бағзы замандағы Иассының, одан ... және ... ... түркі жұрты, соның ішінде қазақ ... үшін ... де, орны да ... ... ол ... бұрынғымыз бен бүгінгімізді
жалғап тұрған, кешегіміз бен келешегіміздің арасындағы алтын көпір іспетті”
/134/.
Демек, ... ... ... ... мен ... шоғырланған
қалалардың бірегейі Түркістан қаласы болса, ғылым жолындағы ... ... ... ... ... ... ... еді.
8. Пайғамбар сүннеттерін қиамет күнінің соңына дейін орындау. Мұсылман
қауымына парыз етілмеген, бірақ істесе сауабы тиер ... ... ... ... ... ... өзі дін ... дәуріштікті
талап етсе, пайғамбардың сүннеттерін ... ... ... ... етілген.
Пайғамбардың сүннеттерін орындау Ахмет Иассауиге ұстаздарынан мұра
етілген. Ол ғибадат ... ... ... ... баулығанда
пайғамбардың сүннеттерін әрқашан да жоғары ... /135/. ... ... тариқатында пайғамбар сүннеттері жетілу жолындағы парыз етілген
өткелдердің біріне айналды.
Кемал Ерслан Иассауи ... мен ... ... бірі ... ... ... ... мин Амуаж-ил Бихар”
шығармасын негізге ала отырып, ... ... ... ... ... бар ... ... Олар:
1. Көпшілікпен намазға тұру.
2. Таңды ояу (сергек) қарсы алу.
3. Әрқашан да дәретті болу.
4. Хақтың алдындағы тыныштық.
5. Алланы өмірі есте ұстау ... ... ... үлгі тұту ... ... пайғамбардың сүннетін орындау, оның ... ... ... ... ... ... ... соңғы екі мақам: “Амр бил-мағруф” пен “Нахил-
мункар”. Ахмет Иассауи рисаласы “Мират-ул қулубта” ... ... дүр - ... ... ... мен ... шариғатта “Амр бил-мағруфты” тұтып, “Нахил-
мункарды” бақылап, өзгелерге фарманласа (бұйырса, ... ... ... Оларға ілеспек ниетін қылғандар тура жолда…/137/
Мұнда “Амр бил мағруф” - Алла мен пайғамбардың әмірлерін түзген ... ... ... етіп, адамгершілік, имандылық, адалдық пен
парасаттылықты ұстанып, барша адамзатқа ... ... ... ... тырысқан адам мен “Нахил-мункар” - шариғатта тиым салынған
істерден, яғни мұсылманға жат ... ... (шек ... ... ... ... ... тұрмыста белең алған ... ... ... ... іске ... таныту (зинақорлық,
парақорлық, біреуді азарлау…), ... ... ... ... танытудан
(ұйқышылдық, нашақорлық, шарап ішуден…) бойын алшақ ұстаған адам тура жолда
екендігі айтылады.
Егер ... ... ... ... ... ... ... енсе, оның денесі дертке ұшыраған хәл кешеді. “Амр бил ... ... ... ... ... ... ... камил”
мәртебесіне жетілудегі алғашқы хәлдер жиынтығын (насутты) ... ... ... ... тек өтпелі кезең ретінде емес, өмірлік мұраты етіп ұстанып,
сопылық жолдың қыр-сырын меңгерген шайхтар қатарына көтерілген тұста да, ... ... бірі ... ... ол муридтің қадір-қасиетін
арттырып жетілудегі өз орнын айқындап берері хақ.
Бұл пікірді шайыр ұсынған хикметтер бекемдей түседі
Ақылың ... ... ... ... ... ... ... қылғыл.
Нахил-мункар ұстанғанға құрмет қылғыл,
Сол себепті алпыс үште кірдім жерге /138/.
Шариғат мақамдарында асығыстық шараларға бой ... ... ... ... ... ... Иассауи “Кімде-кім шариғатта амал
қылмай, тариқатқа қадам басса азғайлар. Егер нәпсіні тәрк етіп, тариқатқа
кірсе, ... /139/- деп, ... ... шағында яғни, әрбір
өткелде байыпты әрекет ... ... ... ... ... ғана тариқат мақамдарына қадам басуға рұқсат етілетіндігін
ескертеді.
Шариғат, тариқат, ақиқат өткелдерін С.Вильям “ Sufіzm the ... and Methods of ... ... ... ... бір-бірімен
тығыз байланысты ішкі және сыртқы қабаттарды түзетін бөлімдерге теңеген.
Нақтырақ айтқанда, сыртқы ... ... ... сол ... нақ ортасы
- ақиқат. Ал ақиқат пен шариғатының арасын өзара ... ... - ... ... ... да ... сөзінің негізгі мағынасы арабша ... ... ... ... Бұл тариқат мақамының келесі сатыларға (мағрипат,
ақиқат) өтуге мүмкіншілік туғызатын қажетті жол ... ... ... алу ... қауымдастығындағы тариқат өткелдері “Мират-ул қулуб” рисаласында
мына реттілікте қойылған:
1.Тәубе ету.
2.Пірге ... болу ... ... қол ... пен ... ... ... қорқып, рақымынан
үмітті болу.
4.Ауратты бұлжытпай орындау (“Фақр-намада” уерд-аурад).
5.Ләззат пен шахауатты тәрк ету.
6.Пірдің қызметінде ... ... ... ... ... болу /141/.
Сопылық ілімдегі “Инсан камил” мәртебесіне бағытталған тариқат
өткелдерін ... ... ... ... ... ... алғашқы өткелден-
өткелге өтудегі сопының ... ... ... ағылшын шығыстанушысы
А.Арберри “Тәубе жалпыға тән сопының ұстанатын бағыты. Және ол дер ... етуі ... ... ... ... бұл ... нақтылы нұсқаулар
жоқ. Мұсылман өз күнәларын қасиетті сөздермен немесе белгілі бір ... ... шеше ... ... ... ... ... руханиятқа сүйене отырып, ұлы дәрежеге жетілудегі сопының ерікті
түрде ақталуы” /143/.
А.Арберридің жетістігі сопы мен ... ... ... айырмасын айтып, сопылық ілімдегі оның орнының ... ... еді. ... ... ... ... ... жөнінде нақтылы
нұсқаулар жоқ” - деп имандылықты дәріптеген ... ... ... келуінен гөрі сол күнә болған істерден бойын алшақ ұстауға көбірек
мән берілгенін ескермеген.
Сонымен “Тәубе” - күнәдан арылуға бағытталған ... ... Бұл ... ... күнә жасаған сәттерде орындалады.
Ахмет Иассауи “Тәңірге тәубе қылғандар, тақуалық азаптарын таба білер”
/144/,- деген. Яғни, тәубе ету ... ... ... ... ... ... ... қатар азапты сәттерге толы жетілу жолы екендігін айтқан.
Иассауийа қауымдастығында муридтер күнделікті істеген күнәларын, ... ... Шайх ... келіп тәубешілдік еткен. Бұл әдіс муридтің
рухани жетулі ... ... ... әрекетін түзеп жол ... ... бірі ... Иассауийа қауымдастығында қалыптасқан
тәубешілдік тәсілдердің ең жоғарғысы Шайхтың пайғамбар жасына толысқан
шағында жер бетінде жүруді ... күнә ... ... ... және ... ризығына (бір үзім нан мен қара су) қанағаттылық танытып өз жанын
азапқа салуы еді.
Мурид әр уақытта ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да Ахмет Иассауи муридтері арнайы шілдеханалар
(азапхана) ... онда ... мен ... ... рәсімдерін
өткізген. Кейінірек дәл осы әдіс ... ... ... ... ... ... ... қалды.
Ал-Ғазали адамзаттың ешбір күнәсіз ... ... ... ... етуді “мистикалық жолдың есігі” деп тапты. Ол ... ... ... ... ... Шайх алдына келгенде
рухани тәсілдермен “ал-муракаба уал-мухасаба” (өз арын ... ... ... ... ... ... ... атқаруға
баулыған /145/ тариқаттарда ұстаз алдында тәубешілдік ету ... ... ... ар ... мен жан ... таза ... ... бірден-бір жолына айналды.
Хикметтегі тәубе тақырыбындағы жолдар, тәубеге келгендердің жан-дүниесін
жан-жақты танытуға құралған. Шын ғашық ... ... ... ... ... ... сөйлемес, жан сөйлемес, иман сөйлер,
Жаннан безген шын ғашықтар ... ... ... жолда қалдым, жолға салғыл,
Тәубе қылған қожам жайын гүлзар қылар… /146/
Алланың дидарын іздеп, ғашықтық жолына құштарлық ... ... ... ... бар ... - түзу ... ... пірдің қызметіне
мұқтаждық.
Жетілу жолындағы келесі мақам “Пірге ... ... ... сөзі ... ... ... ... деген мағыналарды береді. Кей кездері ... ... ... ... -деген араб терминдері де қолдынылады.
Түпкілікті бәрінің беретін ... бір, ... ілім мен ... ... ... ... етіп ... тарихат құрушысы. Дәл осындай рухани
білікті пірді тауып, ұстаз тұту, ... ... ... муридтің ең негізгі
мақсаты.
Өз кезегінде Ахмет Иассауи де ... мен ... ... ... ... болашақ ұстазы Қожа Жүсіп әл-Хамаданиді іздеп сапарға
шығады. ... ... ... ... ... ... ад-дин Қашифидің “Рашахат айн ал-хайат” ... ... пірі ... ... ... ... ... ұсынамыз: “Өз заманының шайхтарының алдыңғы қатарында
муридтерін ... және ... хақ ... ... ... ... ... жолы бар еді. Әрқашан өз ғибадаттары мен риуаяттарында
Хз.Расул ... ... мен ... ... ... ... ... “Инсан камил” дәрежесіне жетілу ... ... ... мән ... Ахмет Иассауи “Фақр-намада” муридтерге “Әй,
талиб егер хақты талап қылып табайын ... онда ... қол бер. ... ариф ... ... тариқатта уақиф асзар болса, ... ... ... ... ... а’аман болса ондай пірге қол бер” /148/.
Демек, хақты талап етіп, оны ... бет ... ... ең ... ... ... ... жолдарын жетік меңгерген пірге қол беруі
шарт. Мұндай пірге қол берген мурид пір насихатының күшімен нәпсіні жаншып,
өзін-өзі танып-білуге жол ... ... ... өзін ... хақты танумен
пара-пар.
Өзін білгені, хақты білгені,
Құдайдан қорқып ынсапқа келгені /149/.
Адамның өзін-өзі танып, білуі санасы мен ... ... ... ... білуінен бастау алады. Ендеше оған дәріс ... - ... ... ... ... барлық сатысынан сүрінбей өткен, білімдар
тұлға ғана лайықты.
Кемал Зейбек бұл жолдың ауыртпалығының ара-салмағын айта ... ... үшін ... ... ... жөн ... пірдің рөліне ерекше
назар аударған: “Бұл жолда толық адам” ... пір ... ... ... да ... ... ... дегеніміз осы жолдың қыр-сырын
білетін, өз жолшылығын ... ... ... ... ... ... ... адам деген сөз. Ол сені бақылап, жолшылықта жәрдемшің
болып, қауіп-қатерден сақтап, ... ... ... ... жетілген жөн сілтеушісі жоқ адам аяғы тайып,
құздан құлаған адаммен тең”/150/. Сонымен сопылық жол жай ... оңай ... Бұл ... ұстанған муридтер қатарына ақиқат жолын іздену барысында өз
жан-дүниесінің қабеліттілігін тәннің ... ... ... ... адамдар ғана ілікті.
Ақиқаттың дариясына шалған кісі,
Өзі мұңлық, көңілі сынық, көзде жасы.
Қорлық, зорлық, насихат қой дәйім ісі,
Дидарына ынтазар боп ... ... ... ... ... азап ... пайғамбарға жетем десең түндер қатқыл,
Бұл дүниенің қызығынан ... ... ... ... ... достар /151/.
Ақиқат жолы қорлық, зорлық, машақатқа толы болса, оған сүңгігенің ... өзі ... ... ... ... ... де бар ... осыда, яғни
Алланың азабынан қорқып рахметінен үмітті болу. Бұл ... ... ... ... ... дұға қылыңдар, қауіп пенен үміттің ... ... ... жетілу жолына түскен тақуалар: “Әр ... ... ... ... ... болу, қауіп пенен үміттің арасында ... ... ... ... ... деп ... пен үміттің арасында болу жетілу жолындағы әрбір муридтің басынан
өткеретін халі екендігін ... ... ... оны ... өз ... еткен. Мұны оның қауіп пен ... ... ... ... етіп ... ... ... муридтеріне осы жолдың шарықтау шегіне жеткен Мансұр
Халлажды дәріптеп, оның ... ... ... ... одан ғибрат
алуды сұранған. Ол діни қағиданы ... ... ... ... айыруына
себеп болған жандардың әрекетін надандыққа теңеген. Бұл сезім ... ... ... оған бірнеше хикмет жолдарын арнаған.
Француз ғалымы Л.Массиньон ... ... ... ... ... ... ... Иассауидің нақ сол хикмет жолдарына ерекше мән
беріп, оны көпшілікке ұсынады.
Құдайына жалбарынған ... ғой ... әні ... кеше күндіз, сәр ғәріп.
Құдайым зар жылатып, ғашықты ғашық үлкейтер,
Ғашықтықтың ... ... ... ... ... ... ... бір күн жылады.
Назар салып Мансұрға шәрбет берді шілтендер.
Мансұр айтты “Ана ал Хақ” айырғанның ісі хақ,
Молдалар көңіліне иман алып ... ... ... айтпа деді, Мансұр мұның күпірлік,
Құран ішінде бол деп шулады олар құптасып.
“Ана ал-Хақтың” мағнасын білмеділер молдалар,
Айтқан сөзін, Хәл ғылымын Хақ ... ... ... ... оның ... асып ... Мансұрдай әулиені.
Афсана дүр шариғат фарызына дүр тариқат,
Тариқат дүр және дүр ғашықтарға мұнасыб.
Мансұрдан фирад қылды, барша халық жиналып,
Мансұр жарандары сонда қалды ... ... Қожа ... болғай Хақ назары,
Жүз мыңдаған ұлылар сырдан-сырға ұласып /152/.
Мансұр Халлаж бұл жолдың қауіпті екенін біле тұра Алладан еш ... өз ... ... ... оны Алланың қахары емес рақымы ретінде
қабылдады.
Мұндай ғашықтық адамды өлімге ... ... ... ... ... ... дәрежесі өлімнен биік тұрған /153/. Мансұр
тәрізді өмірін хақты іздеу жолында ... ... тағы бір ... ... Машраб (руханиятпен мас болған) атымен ... ... ... ... ... муридтерінің бірі Баба Рақым еді.
Мұсылман мистиктерінің жан-дүниесін көрсетудің негізгі құралдарының бірі
- ... Ол ... ... ... ... жолының түрлі сатыларындағы
сопылардың ахуалын түсіндіретін ең жоғарғы әдіс /154/. Бұл әдіс ... ... ... ... ... Ұлы Алла ... ұласқан нәрселерді көрмес үшін,
Жаптым көзді Ұлы Алла есімімен.
Алғашқыда ... ... ... ... Ұлы Алла ... ... жете де алмас ақиқатқа,
Алау таптым ұлы Алла есімімен ... ... ... Алланың есімін дәріптеген Машраб әйгілі Иассауи
муридтерінің бірі сопы Аллаярмен ... ... ... ... Сопы Аллаяр тозақтың жеті қақпасын көрсетіп, азапты жолдағы қауіпті
сөз етсе, ... ... ... ... үшін ... отырған
періштелерді көрсетіп, руханияты бар адам үмітсіз емес екендігін ... қош ... ... де сопы Аллаяр “Сабат ал-ажизин” деген шығармасында ... ... рет ... ... бойы ... ... еткен сопыға Әмір
- қауіп пен рижаны келтіру. Еш үмітпен ... ... жоқ ... ... екі жол ... бірі - қол жайып бару, бірі - ол
кісі білмеген қиямет” /157/.
Демек, біреуге қол ... бару ... ... ... ... ... ... үзгендік ретінде екінші күпірлік болып, алдынан ... ... ... үшін ... күпірлік болатын тағы бір саты “уирд-аурад”.
“Уирд” - дұға, аят оқу ... ... ... - ... болған келеңсіз
істерді жасыру мағынасын береді. Ал екеуі бірлікте “уирд-аурад” тариқатта
құпия болған ... мен ... ... ... ... ... құрайды.
Кез-келген тариқаттың өзіндік ерекшеліктері болған. Бұл ... де ... ... ... ... оны ... ... талқылауға немесе әңгімелеуге тыйым салынған.
Иассауи тариқатта ақиқат әлемін сырға теңеп, оны муридтердің арасындағы
тақуаларына ғана баян еткен. ... ... ... ... сатыларында
кеңірек тоқталамыз. Негізінен бұл бөлімде қарастырылатын мәселе: ақиқат
сыры емес, оған ұласу ... ... ... сырт ... ... ... ... рәсімдері, қауымдастықтың күнделікті тіршілігі,
муридтердің келеңсіз істер мен қателіктерге бой алдыруын шайхтің ... ... ... ... ... ... қадағаланды.
Дегенмен, Иассауи тариқатының тыныс-тіршілігі жөнінде кішкене болса да
мәлімет беретін қол ... ... ... ... ... Иассауи муридтері тарапынан ... ... ... қолжазбаларды жазудағы басты мақсаты мұны баршаға әшкере етіп,
“уирд-аурадқа” қайшы келу емес, керісінше ұстаз ілімінің ... ... ... ... ... ... таныту еді.
Киелі, тылсым күшін бойына ... ... ... ашуда
Н.Б.Мечковскаяның көңіл аударғаны: “Сиыну сөздерін толық түсінбегенімен ,
оның тылсымдылығын жүрегімен сезінудің өзі сиынған адамға ... ... де, ... және эстетикалық қарым-қатынастың сөзге ұласуы жөнінде
В.Ключевский айтқан пікірді ұсынып, өз ойын нақтыландыра түседі, “Рухани ... пен ...... қисындық ақыл-есінен жоғары тұрған
санасының әрекеті. Ол тек өте ұлағатты нәрсеге бағышталған тілдесу ... ... ... іс әрекетті қолдаған адам санасы, оған деген
мұқтаждығын арттыра түскен. Бұл тұрғыдағы ... ... ... ... ... ... қиын емес. Мәселен, христиан діні
ұсынған рухани текстер мифологиялық бейнелерге толы, тартымдылық күшіне ... ... мен ... ... бұл ... ... ... болуымен
қатар заңдар жиынтығын да түзген. ... діни ... ... ... болғанымен барлығының көздеген мақсаты бір яғни, рухани
күшпен байланысқа түсу.
Барлық діни сенімнің негізгі бөлігін ... мен адам ... ... ... ... анық /159/. Демек, Құдайдың рақымына бөленудің
ең қарапайым және ең жалпы халықтық көрініс ... түрі - ... ... ... тариқаттар ислам дінінің ағзаларынан қорек алғандықтан иассауийа
қауымдастығы да киелі текстер ретінде “Құран” сүрелерін ... ... ... ... сәйкес муридтер жұма күндері “мәләиік”
сүресін оқыған. Бұл дұға муридтердің діни жолдағы ... ... ... ескерілген және Алла тағала қабыл алған.
Ахмет Иассауи Жунейд Бағдадидің “Сопылық сылтауларды тәрк ... ... ... - ... ... ... ... Ұлы түркі шайхының ой-
пікірлерінде шариғат заңдылығына қайшы келетін Иран ... ... ... кездеспейді десек те болады. Оның шариғат үкімдеріне
мойындағаны соншалық бір рет ... қаза ... ... ... ... ... философиясының тұңғиығына сүңгіп, “Ли ма Алла” ... ... ... ан-тамуту” сарайын, “Фана фи Алла” дариясын әңгімелегенде
де шариғатты еш есінен шығармаған /160/.
“Үш-бу тасбихты” бір Ахметке бағыштап ... Алла ... ... діни ... санатына қосылуға жол ашқан. Мұнда сыйыну дұғаларын
Иассауи “Мөріндегі” /161/ он бір ... ... ... ... ... керек. Олар: Шайх Ахмет Иассауи, Шайх Ахмет Мурсал, Шайх
Ахмет ... Шайх Саид ... ... Шайх ... ... Шайх Ахмет
Рауанде, Шайх Ахмет Хайрул Фаттах, Шайх Ахмет Руин, Шайх Ахмет Жами, Шайх
Ахмет Исфахани, Шайх ... ... ... тұста ойымызды сан-саққа жүгіртер бірнеше сауал туындайды. Мөрде
бейнеленген он бір Ахмет кім? ... ... ме? Әлде ... ме? ... ... ... шаих ... тағылса, тарихта өзіндік
іздері қалды ма?
А.А.Иванов шәуілдір тұрғыны Нарымбетовтер әулетінде ... ағаш ... мөр ... Сұлтан Қожа Ахмет есімі деп айналасындағы есімдерге
мән ... тек ... ... ... қоя ... /162/ ... ... мөрде Иассауи муридтерінің есімдері бейнеленген
/163/ ... ... мұны ... ... /164/ деп ... “Қожа Ахмет Иассауи мавзолейі” ... ... ... “жер мен көкке даңқты болған әлімдер ... ... ... бар” /165/-деген жазудан, бұлардың атақты ойшыл ғалымдар
болғанын ... ... ... бұл сол ... ... шайх ... болған ойшылдарымыздың есімдері.
Бұл жөнінде халық арасында мынадай ғажайып теңеу мен ... ... ... ... дауа ... үшін ... ... Ханбалиге бағышта,
кім дүниеге қажеттілікпен ауырса, қажеттілік үшін Ахмет ... ... ... реніш үшін Ахмет Жамиға оқы. Ал егер перзентке
қажеттілік үшін болса, Ахмет ... ... Ал егер ... талабы
саяхат болса, жолға шықса мүсәпір болса, Ахмет ... ... ... оны ... ... айта жүр.
Осы теңеулер шайхтардың есіміне тылсымдық күш беріп, әсерлендіру екені
анық. Бірақ, “Аңыз түбі ақиқат” ... бұл ... ... ... ... мен ... ... байланыста болғанын көрсетеді.
Тариқат өткелдерінің тағы бір сатысы ләззат пен шахауатты тәрк ету.
Қарапайым адамзаттың бойындағы ... ... ... мен ... күнелту әрекеттерінен туындаған қалаулар мен залал ойларды тыйып,
тақуалық өмір салтын ... /166/. ... ... ... тән ... ... муридтердің рухын тәнге деген мұқтаждықтан айыру үшін қолданылды.
Шайх Нажмуддин Кубра “Аз тамақ жеу, қанағатшыл болу, аз ұйықтау, ... аз ... көп ... салу ... атын жиі ... рухани тірі болудың
белгісі” /167/ екендігін айтқан.
Тақуалық жолдың басты белгісі - рухани ... ... ... ... ... бірден-бір жолы да ләззат пен шахауаттың қайнар
көздерін Нажмуддин Кубра айтқан тәсілдерді қолдана отырып, ... ... ... ... ... пен ... ... қасиетерді жоюға тырысқан мурид өзін
аштық халінде ұстайды. Кез-келген аш адам ... хәл ... ... қалауын өтеп, тойынудың шараларын іздейтіндігі, оны тауып ... ... ... ... аш адамның ой-түйсігінің оянуы
аштықтың неден екенін іздеуден ... Ал енді ... ... ... ... ... тәнді ашықтыру арқылы ләззат пен шахауатты тәрк
етіп, рухани аштықты қанағаттандыра алған. Рухани аштықтың мұқтаждығын ... ... ... ... ... ... “Инсан камил” мәртебесіне
талпынған муридтің халін еш түсініп болмас. Және аштықтың Алланың дидарын
көруге талпынған ... ... ... ... бар ... ... ... екі уақытта да адам қажеттілігін өтеу үшін алдымен өзін білуге
тырысады. Ал, өз қажеттіліктерін толық ... ... аш ... ... ... ... жолы да ... пен шахауатты тәрк
ету. Ахмет Иассауи хикметтерінде аштық хал кешу жан-жақты қамтылып, ... ... деп ... үйде ... ісің ... деп дұға ... елге берер асың жоқ.
Ах-ух деп, қалшылдап көзден аққан жасың жоқ,
Құлқың үшін сопы боп, мұсылмандықтан белгі жоқ.
Құлқың үшін құрғақ сопы ... ... ... деп ... ... ... қайда апарып қоясың,
Тамақ үшін сопы боп қалайша мұсылман боласың.
Қожа Ахмет сопы ... ... оған тең ... сопы ... ... ... ... емес.
Дүниені сүйгендер белін шешіп басын иген емес,
Дүние үшін сопы ... ... ... ... ... пен ... ... саймандары етіп
хақ жолына түскен ... пір ... ... ... ... ... ... өткізетін нәпсілік қасиетке бұғау салған.
Тариқат өткелінің келесі сатылар жиынтығы пір қызметіне алынған муридтің
ұстазы ұсынған ... оның ... ... ... ... сыйыну
дәстүрлерін орындауы түзеді. Пір ... ... ... ... әрекет етуіне өз үлесін қосып, ішкі өмірінде орын ... ... ... ... ... су ... т.б.) белсене
араласқан.
Ахмет Иассауи қауымдастығында муридтің шайх дәрежесіне жетіліп, амал ету
үшін қырық жыл пір ... ... шарт ... /169/. Оның ... ... жылдар аралығында шайхтың барша бұйрықтарына мойынсұнып, оны бұлжытпай
орындауға бүкіл күш-жігерін сарп еткен. Шайх та өз ... ... ... ... ... соғып баққан.
Иассауийа тариқатында тәлім-тәрбие алған ... ... ... ... ... өз ... қайта ой елегінен өткізіп,
байқағандары жөнінде сөз етеді: “Түркі шайхтарының ... ... ... әдістерінен кейін мүлде күдер үзеді” /170/.
Мұнан мынадай ой ... ... ... ... ... жолындағы
дайындық тәсілдерінің бірі деп білген түркі шайхтарына ... ... ... Ахмет Иассауи хикметтерінен де аңғаратынымыз басына түскен
қиыншылықты хақтың ... ... ... муридтер ғана хақ ілімін оқып
меңгерген.
Көзімнен қанды жас төгіп, жау етпедім,
Жүз мың түрлі мехнат ... дат ... ... ... ... шат ... хақтан сабақ алдым міне.
Алла дерті сатылмайды сатып ... ... ... ақ ... ... ... ... пәк болмасаң
Әрқашанда хақтан сабақ алдым міне /171/.
Жоқшылықта бір шайхқа қол берген мурид рұқсатсыз басқа шайхқа қызметке
бармауы тиіс. Тек шайх ... ... ... басқа шайхқа сілтегенде
ғана мурид мақсатына ... ... ... ... ... ... өз кезегінде: Арыстан Бабтың
Ахмет Иассауиді ... ... ... Әмір ... ... ... бағыштауынан көрініс алған. Бұл сопылық әлеміндегі орнықты
шаралардың бірі. Муридтің жетілгендігі өз деңгейінен асып ... ... ... ... өзінің рухани әлсіздігін сезінген ұстаз бұл
шараны ... ... ... ... ... ... ... бағыты мен
жолға шыққан мурид дәуріштік жол кешіп, ұстазының аяғына ... ... ... пір ... ... ... ол барша істе онымен ақыл
бөлісіп, насихат айтып, ойландырған ... ... таба ... әлеміне терең бойлап, өзінің құнды пікірлерімен көпішілікке
танымал Фуат ... ... ... ... ... ... ұсынады:
1. Шайхтан басқа жоғары дәреже иегері жоқ. Тек қол берген шайхқа ғана
қызмет етіп, шексіз мойынсұнуы ... ... ... ... асың, ұйқыға
бөлген уақытың рухани жетілу жолындағы жан тазалағын сақтауға еш ... ... ... қол ... өз ... түрлі азаптауларға түсірген
муридтің менмендігінен басқа еш жоғарылау болмайды.
2. Муридтің шайх істеген ым, ишараттарынан-ақ түсінетін ... әрі ... ... Шайх істеген іс-шараларды және оның айтқан сөздерін әр уақытта дұрыс
деп тауып, оны орындау.
4. Шайхтың ... ... істе ... епті және ... болу ... пен бос әрекеттерге ... ... бой ... ... муридке жат қылық.
5. Муридтің адал, шындықты жаны сүйген, уәдеге берік болып күдіктенуден
алшақ тұруы керек.
6. Пәк әрі ... ... адал ... ... ... ... ... муридтің бүкіл мал-мүлкін
шайхіне тарту етуге дайын болғанынан аңғарылады.
8. Шайх сырларын сақтап, оны жария етпеу.
9. Шайхтың ... мен ... ... немқұрайлықтан
бойын алшақ ұстау.
10. Аллаға ұласу үшін шайх жолында жаның мен басыңды тігіп, досына дос,
дұшпанына дұшпан болып, ... ... ... ету үшін құлдыққа
сатылуға да дайын болу /173/.
Фуат Көпрүлү ... ... ... ... ... пен ... ... рухани байланыс жолын айшықтап алғандаймыз.
Дегенмен де қауымдастықтың ішкі сырына тереңірек үңілер болсақ, яғни нақ
осы ... ... ... ... ... ... ... жазбаларына
назар аударсақ, олардың рухани жетілуіне ... ... ... ықпалды болғанын аңғарамыз.
Сүлеймен Бақырғани шариғатты ілімге, тариқатты тақуалыққа, ал ... ... ... балап, оған жетілуде пірдің мыңнан астам ... ... ... ... базарынан тақсил керек,
Тариқат базарынан махсүр керек.
Ақиқат базарынан сыр керек,
Олам жылап хақ сырын білсе болмас.
Табынғандар керек етсе бір ... ... ... қош ... егер шын ғашық мың мәлімет,
Мәліметсіз бұл үш жолға кіріп болмас /174/.
Бұл үш ... ... ... ... сөз ... ... шумақтарына сопы Мұхаммед Даншменд жазбалары оған кіруге ... әсер ... ... сопы ... ... ұстазы шайх
Ахмет Иассауи өсиеттерінен хабардар етеді: “Муридтің “қалбы салим” (жүрегі
ашық, таза) болмайынша тариқатқа ... баса ... Кім ... ... аман өтпейінше, төрт ... ... ... ... ... ... ... Халық дариясы.
3. Шайтан дариясы.
4. Нәпсі дариясы.
Бұл дариялардан өту үшін кеме ... ... ... кемесі “зухд” (дүниені тәрк ету), мақсатты -
қанағат ету, ілімі - қорлық, мәресі - сабырлық. ... ... ... - ... ... - ... ілімі – күмәндану, мәресі - қылует.
Үшінші, ... ... ... - ... ... - ... ... -қауіп-
қатер, мәресі - мехнат (азап тарту). Төртінші, нәпсі дариясының кемесі -
аштық, мақсаты - ... ... - ... (құштарлық), мәресі - зауқ
(келеңсіз нәрселерден бойыңды алшақ ... Міне осы ... ... ... ... баса ... /175/.
Меулана Жалаледдин Румидің “Масневи” шығармасында дәл осыған тең келетін
мынадай бір мысал келтірілген: “Кеменің жүзуі үшін су ... ... ... ... толатын болса оны батырады”. Бұл мысалда адамның әлемдегі
өмірі ... кеме - ... ... - ... ... дүние. Кемеден
күткен нәрсе оның жүзуі. Ол үшін де ... ... су ... ... ол ... белгілі бір шек керек. Судың кеменің ішіне кіруі - бұл адам ... ... ... ... Ал, адам ... ... онда ... қасиеттерінің батып кетпеуіне жол ашылады /176/.
Рухани қасиеттерінің жоғалуына жол ... ... пір ... ... арттыру мақсатында жалғыздықта ғұмыр кешеді. Сопылық ілімде бұл
дәстүр “тажрид болу” мақамымен ... ... ... ден қойған мурид ең алдымен адамзат ... ... ... ... әлемге байланыстырып тұрған барша нәрседен баз
кешіп, жалғыздыққа бет ... ... ... ... бұл ... ... салып, жетілу жолының бір сатысы еткендегі
мақсаты да муридке ... ... сын еді. ... Алла ... бар ... ... ... ғана адамзатқа тән жалғыздықта
туындайтын әлсіздік, қауқарсыздық қасиеттеріне бой ... ... да, сол ... барлығының ақиқаттылығына муридтің көзін ... ... осы ... ғана адам жаны ... ... ... ... танып-білуге жол ашады. Бұл муридтің “малақут” хәлдер жиынтығын
толық меңгеріп, оны игере алатындай хәл кешуі ... ... бұл ... ... ... ... былайша көрсетеді:
“Шайхтар, сопылар, дәуріштер, машаихтар, мухибтер ... ... ... әлемін ашады. Әруақтармен, ғайыптармен, періштелермен сыр-сұхбат
құрып, тариқат жолынан адаспайды /177/.
Тариқат жолында ... ету ... ... ... ... ... ... айналған. Рухани сырды меңгеру тариқат жолынан адаспаудың
белгісі екенін айтқан Ахмет ... ... ... ... ... ... сезім Гималай тауларында өз рухын шынықтыру мақсатында ... ... ... ... да ... ... ішінде Құдайдың
жоқтығын алға тартқан зерттеушілеріміз бұл ... ... ... де ол ... бар. Бұл рухани жетілу тәсілі оларға Құдайды
емес, ... ... ... ... жол ... Екі ... бір-
біріне ұқсастығы да осыдан туындайды. Сопылық ілімде Алланың ... ... ... ең алдымен рухын жетілдірген, тек сонан кейін
ғана Алланың ақиқатына ұласа алған.
Екі тұста да ... ... ... ... ... ... ... гуру) орнына ерекше назар аударылған. Муридтің іс-әрекетінің барлығы
ұстаздың бақылауымен жүргізілген. Жалғыздық хәлін басынан ... ... ... ... ... ... ... еш үзбеген.
Бедел тұжырымы: “Ақылға негізделмеген сенім, амальгамасыз айна тәрізді.
Ал, ақыл еске негізделмеген ар-ұждан қайнар көзі жоқ ... ... ... ... тең” /178/. Рухани жетекшінің атқарар қызметін Бедел
ұсынған тұжырымға негіздесек, онда ... ... ... ... ... орнын нақты айқындауға мүмкіндік бар. Себебі рухани
бастама көзі де ... ... ... ... ... рухани толысқан мурид тафрид мақамына қадам басқан.
Тафрид - жалғыз ... ... ... қана ... өзіне де байланысты
болудан қалу. Яғни, тәннен де күдер үзу. Тафрид мақамында мурид ... ... ... ... ... арнап сыйынумен өткізген. Тек түн
мезгілінде кішкене ас ішіп, ... ... ... да көп ... ... ... ... мурид тән тазалығын да сақтаған. ... тән ... ... ... ... пен суықты
сезінуден қалады. Ал бұл бостықты Аллаға құштарлық танытқан сезімдерімен
толықтырады. Мұндай хәлдегі ... ... тән ... ... ... Алланы тануға жұмсайды.
Көзім жасты, көңіл қайғы, жан әлемдік,
Қандай шара айтарымды білмен, ... ... ... ... ... ... ... барарымды білмен, достар.
Түрлі-түрлі ғаламаттар болды пайда,
Жүректе де жарақаттар болды пайда.
Бұл дүниеде бірден азат болмақ қайда,
Қандай амал ... ... ... құлдардай түні бойы қайыспасам,
Жомарттардай ораза ұстап майыспасам.
Түні бойы көзімді ілмей Алла десем,
Қандай амал істерімді білмен, достар /179/.
Рухани жолдың азапты ... ... ... дауа болар түрлі-түрлі
ғаламатты кезіктірген жалғыздық жаны әлемдік екенін танытқан ... ... ... ... бір мезет мұрша берместен, оны ... ... ... ірі ... ... ... (642-728) “Бұл дүниенің
азабы не?” деп сұрағанда, ол: ... ... ... ... қаза болуы не?”-”Осы дүниеге деген құмарлық”-деп жауап қайырады
/180/.
Мұнда, адам азаптану арқылы жүректегі дүние құмарлығына шек ... ... ... ... ... дүниеге шек қойып, азапталу қасиеті
адамды бір қадам болса да Алла дидарын көруге жақындата түседі.
Көк Тәңірі ... яғни ... тану және ... ... ... ... ... өткелдерінде жинақтағанда ғана қол жетерлік
нәрсе. Мағрипат өткелдері де он мақамдық құрылымнан тұрады:
1.Пақыр фана ... ... ... ... ... ... талап қылу.
5.Мағрипат ету.
6.Шариғат, тариқатты бір қалыпты тұту.
7.Дүниені тәрк қылу.
8.Ақыретке ықтияр қылмақ.
9.Ужуд мақамын білмек.
10.Ақиқат сырларын білмек /181/.
Сопылық ілімді зерттеген ... ... ... ... ... ... ... соңғы екі бөлім ретінде “фана” және “бака”
хәлдерін көрсетеді. “Фана” - ... ... ... Алла ... рахатты хәл кешуі. Алламен ... ... жаны ... ... ... ... қалады. Өйткені, ол арғы дүние пердесін ашып,
ақиқаттың кейбір сырларын аңғарған хәлде еді. Әр сатыны өткен ... ... ... ... ... ... сайын ақиқатқа жақындай
түсетіндігіне көзі жетеді. “Бака” – Аллаға ұласқаннан ... ... сол ... ... ... өмірге” ұласу.
Ахмет Иассауи мағрипат мақамдарының алғашқысы етіп “фана” хәлінің жанына
пақыр ... ... ... ... ... ... қолданбайды. Ондағы
мақсаты “бака” хәліне дайын болмағандығын ескергендігі болса керек. Пақыр -
рухани ... яғни ... ... ... ... ... соны
толықтыруға талпынған тұлға. Пақыр фана болу мақамы - ... ... ... Аллаға ұласуын қарастырады.
Ахмет Иассауидің сопылық танымындағы жетілу жолына ... ... ... жан-жақты қарастырылады. Бұл біздің ол жөнінде толық
мағлұмат алуымызға мүмкіндік туғызып отыр.
Пақырлық жолында алты әдеп бар:
1.Жақсы-жаман ... ... ... ... көкірек қағып,
менмендігін оятпастан, даттағанда, түңіліп, басқа тарапқа бет ... бір ... ... ... ... күткені бұл мақтау
мен даттау емес. Алла тарапынан берілетін ишарат.
2.Пір алдында тыныштықты ... Пір ... ... түсінеді.
Әйткенмен де оны өтеу үшін қажет болған хақ ілімін оған үйіп-төге салмайды.
Оны қабылдауға пақырдың көкірек көзі ... ... ... ... шектеледі. Ал оны тануда шыдамсыздыққа, тойымсыздыққа
бой алдырған, пірдің тыныштығын бұзған пақыр бұл жолға ... ... ... ... ... ... ... отырған пір
қажеттілігінше сұхбаттасуға шақырып, оның деңгейі жөнінде хабардар болған.
Пақырдың жетілу деңгейін оған айтпаған пір, ол ... ... ... тиым ... ... ... ... Тариқатта қалыптасқан мақамдар ғылымын
меңгеріп, оны орындау.
5.Нәпсіні өлтіру. Пақыр нәпсісі өлі хәлде болуы ... ... ... мұқтаждығына кедергі келтіруден басқа тигізері жоқ.
6.Ауайы әуесті тәрк ету. Ауайы әуестік пақырды жолдан ... ... ету ... ... ... Пақыр әуестік орнын бір ... ... ... ... ... алты әдепті қадағалаған пақырлар пір
алдында қызмет етуге жараған.
Ұлы шайхтардың бірі Ибн-Араби: “Егер, ақиқатты іздеген тұлға ... ... ... алу ... өз жан ... ... қажет” /183/
-деген. Пір қызметінде адал болу, әдепті әрі инабатты қалыпты ... ... ... көрсету муридтің парызы. Мұны пақыр пір алдындағы ... ... азап ... ... ... ... ... қажет болған іс-
шаралар ретінде қабылдауы тиіс.
Өйткені, пір Алланың алдында белгілі бір дәреже иегері
Ахмет Иассауи ... фана болу үшін ... ... ... ... алуды, пақырларға парыз еткен. Бұл қасиеттер “Фақр-намада” екі
бағанаға біріктірілген күйде көрсетіледі.
1.Пақырдың ... ... ... ғибадат, махаббат, сабыр, шүкір,
ырзалық, захидтық, арифтық. Бұлардың барлығы ... (а.с.) ... ... ... (а.с.) қалды, шүкір мен махаббат - ... (а.с.) ... - ... (а.с.) ... ырзалық - Хз.Мұса (а.с.) қалды, захидтық -
Хз.Иса (а.с.) қалды, арифтық - ... ... ... ... мәртебесі жетеу: жомарттық, сыпайылық, ғұрбаттық, сабыр,
қанағат, шүкір, ... ... ... (а.с.) ... сыпайылық -
Хз.Сүлеймен (а.с.) қалды, ғұрбаттық - Иахия (а.с.) ... ... ... - Хз.Айюб (а.с.) қалды, қанағаттық - ... ... ... /184/.
Мұндай хәлдерді бойына жинақтаған пақыр жөнінде Шайх Ахмет “Пақыр
дәулеттілік тәжі. ... ... екі ... ... ... ... ... Кабир “Пақыр Құдайдың нұры, кімге ол нұрдың сәулесі түссе,
оның пейілі ғашықтықтың үлкенін ... Шайх ... Жами ... Одан ... ішкен қияметке шейін мастықта болады”/185/- деген.
Сонымен рухани пақырлық жолында барша ... ... ... ... ... муридтің көкірек көзі оянып, өзін де сол ... ... ... ... ... тілімен айтқанда, сұлтандық құрып,
басына тәж кигендей хәл кешеді.
Сопылық ілімін тыңғылықты зерттеген Венгер ... ... ... ... ... келе, сопылық жол тақуалықтан тұрғандықтан
дәруішке лайықты етілгендігін айтады /186/.
Дәруіштік белгілі бір ... ... ... түрде басынан өткеретін
сопылық өткел. Көбінесе рухани ұстазы жоқ муридтер, оны іздеу барысында
дәруіштік жолға ... ... ... ... ... ел ... баршаға мәлім. Ол ел аралауда өзінің біліктілігін арттырып, алдынан
кезіккен қауымға ... ... ... ... ... ... ... дінінің кең қанат жаюына өз үлесін қосқан. Сондықтан да
халық ... ... ... ... ... оны көпшілік
құрметтеп, жоғары ілтипат көрсете отырып қарсы алған. Үнемі ... ... етіп ... ... ахуалын басынан өткерген Ахмет Иассауи
хикметтерінде:
Дариға, не істемекпін ғаріптікте,
Шын сорлы кезбе болып шықтым, міне.
Хорасан, Шам, ... ... ... көп ... ... ... құдай салса, буған бел мен,
Қынғаннан - Жүсіпті ол қуған-ды елден.
Мүбәрәк Түркістаным - туған жерден,
Тасқа ұрып ... ... ... елге ... жайраң заман,
Сыйындым аруағыңа, қайран бабам!
Кезінде кезбелікпен сайраңдаған,
Тағзым қыл, ... ... ... міне ... шайхтардың иелігінде бірнеше мешіттер мен дәруіштер мекен ететін
бірнеше үйлер және көптеген ... ... Бұл ... ... шайх ... ... көп ... талқылап, көптеген түйіннің шиеленісін ... ... ... үш ... ... ... Тек ... біршама тіреніш
бола алатын пірді кезіктірсе ғана ол жерде біршама ... ... ... ... ... ... үстемдігі деп тапқан муридтер кезбелікке
салынып, мұсылман киелілерінің мазарларына тәуеп еткен /188/.
Насир-и-Хосров ... ... ... ... ... ... ... әрбір жолаушының қай жақтан қайда бара жатқанын
және жолшылықта қандай азықтың ... ... ... ... ... ... ... жолға түсу) шыққан дәруіштің көздеген бағыты мен жол
азығы жөнінде айтар болсақ. Жолшылықты бастаған ... ... ... ... ... фәни ... дидарын көруге асығады. Ал
оның бұл жолдағы азығы азап және азап ... Бұл ... ... ... ... ... “Дәруіштер әрдайым біліп және істеуі ... үш ... ... ... өзін ... пен ... ұстау.
Екіншісі, аз ұйықтап үнемі саяхатта жүру. Үшіншісі де ... ету, ... ... ... жиі қайталау /190/.
Ахмет Иассауидің көзқарасы бойынша шынайы сопының дәруіштік өмір салты
мен Алла ... ... ... ... ... қызметінен, оңашаланып,
нәпсісін тиып, ішімдіктерден бас ... ... Көз ... дүниеден баз
кешіп, игілікті ізгілік пен ... ... ... ... өнеріне
айналдырып, нағыз сопы бола алуы ... ... ... тариқатында
жаңа қадам аттағандар үшін үш түрлі күрес пен ... өмір ... ... көзқарасы бойынша кәміл оразасы үшінші күнге жетсе,
ішкі дүниесіндегі ... ... ... Бесінші күнге жетсе, көңіл
дарияларының ... ... ... аға ... Ал ... ... ... жүректері ашылып, ұлылыққа қолы жетеді /191/. Муридтердің бұл
мақамдағы ... ... ... ... ... шек қою және ... ... дидарын көруге талпыну. Ал бұл талпыныс, келесі мақам
“тахмил етуден” (сабырлық) өтпей ... ... ... ... ... ... пен ... уағыздай келе бір Алланың дидарына
ғашықтығын жасырмаған.
Ғашық жыры симас достың көкірегіне,
Барлық ғашық жиылып барғай құзырына.
Жеті тозақ мұрсат бермес қас ... ... да ... ... ... ғашығың көрсет маған риза болай,
Өліп-өшіп Закариядай зікірші болай.
Айыптай келген ... ... ... ... да ғашық қылғыл, пәруардігар /192/.
Сабырлық адамзаттың пәни дүние қиындықтарына төтеп беруі. ... ... әрі ... ... Жер ... екені даусыз. Ол құлдарына
қалағанын мұра қылады. Соңғы табыс тақуалардікі” (7:128)-деп Құранда
айтылғандай ... ... ... жолдағы ең жоғарғы табыс. Сопылық
іліміндегі сабырлық дүние мен көңіл көтеруге тақуаның қарсылық әрекеті және
сопының “жетілген ... ... ... ... ... ... ... өзінің бағыты етіп алған мурид басына түскен барша істі
Алланың ризығына балап, ... ... ... Халал тұрып, ризық талап
ету мақамына ұласқан ... ... ... ... ... ... сарында баяндалады.
Тақуалық жолын көздеген муридтің өнеге алары аят пен хадистер. Мұны
оқып, ... ... ... ... ... ... дидары болған.
Тағдырдың ризығына разылық білдіріп, берілгенге қанағат еткендерге Алла
тарапынан сауық шарабы әзірленген. ... ... пен ... бойын
алыс ұстаған муридтер сауық шарабын құмарлана ішіп, жан жүрегінде дарияның
тербелісіндей ... ... ... Ал сырт көзге Құран оқып, иманжүзділік
танытқанымен жан дүниесі жалғандық ... ... ... ... отқа ... ... намаз қаза қылып, Хақ әміріне мойынсұнбаған
муридтер ... ... ... де сезбейтіндігін сөз еткен Ахмет Иассауи
шайтанның шырмауына түсіп, қылмыс пен күнә ... ... ... жарқын етіп, нұрлы иман үйіруге шақырады /193/.
Ахмет Иассауидің әрбір ісі муридтеріне өнеге ... ... ... ... қана қоймай, оны бүкіл адамзатқа талап етіп ... ... ... ... өз ... күнелткен. Сопылық жолға өз өмірін
арнаған муридтің ... пір, ... ... Алла ... ... ... ... жолда атқарған адал істері үшін Аллаға шүкіршілік еткен.
“Шүкіршілік етуге келер болсақ, тағдырдың нығметі мен қайғы-қасіретіне
Алланың ... ... ... ... ... оған ... ... жолында көтеріліп, сыйға ... Ол ... ... ... күш ... ... адалдық қасиетіне кенеліп, қадір-
қасиетін арттыру арқылы нәпсіге күш-қайрат бермеу” /194/,- деген үзіндіні
Л.Моссиньон көне араб ... ... ... ... ... ... ... мұндағы мақсаты шүкіршілік ету сопылық жолға түскен
тақуалар үшін қажетті өткелдердің бірі болғандығын көрсету еді.
Ахмет Иассауи ... ... ету - ... ризығына
қанағаттылық танытып, оның ... ... ... ... ... шипа ... ... бе өлмей адам қалғанын,
Бұл дүниенің опасызын, жалғанын.
Дүние талап - ризығың алғаның,
Алла десең ... ... көл ... ... дауа ... ... делбе,
Іші-сырты жалған жанға әсте сенбе.
Арың таза болса, әр кез жеңіс сенде,
Ғашық дертін рақым қылса, Алла ... ... пен ... ... зұлымдық пен қайырымдылықтың
айырмасын және өткінші дүниенің жалған екенін танып-білген ... ... ... ... танып білуге ұмтылады. Мағрипат өткелі ... осы ... ... оның ... ... иеленуіне
мүмкіндік береді.
Түрлі сопылық ... ... ... ... ... ... сопылық ілімнің негіздерінің бірі деп тапты /196/.
Шындығында да ... ілім осы ... ... өрбіген. Біз осы
тұрғыда қалыптасқан мәселелерді сол кезеңде жазылған ... ... ... мүмкіндігіміз бар. Сол шығармалардың бірегейі “Мират-
ул қулуб”. Мұнда Ахмет Иассауи кім тәнді өлтіріп, ұнату мақамында ... ... және ... ... ... ... ... көкірек көзімен көре алатындығын айтқан. Мұхаммед пайғамбардың
“миғражға” шығып, хақ дидарын ... ... ... ол
мүмкіншіліктің барлығын көрсетеді /197/. ... хақ ... көру ... бері ... жалғасып келе жатқан дүние.
Ағылшын шығыстанушысы А.Арберри сопылық ... ... ... ... ... (859 ж.өл.) деген пікірді жоққа шығарып, одан ... ... ... ... ... ... ... тілге тиек
етеді /198/.
Сопылық ілім туындағалы қалыптасқан мағрипат өткелі жөнінде тақулардың
жиған бай қорына иассауийа ... өз діни ... ... жыл пір ... ... ... ... лайықты деп саналған
тақуалар пір қызметінен оның ризашылығымен босап, ... амал ету үшін ... ... Ал ... өзінің рухани үстемдігі деп тауып ақиқатқа
жетілуді көздегендер, пірден қол үзбестен ... ... ... ... ... түсіп толысуға тырысқан.
“Мират-ул қулубта” Жунеид ал-Бағдади: “Шайхтардың іс-әрекеті мен
шараларын жауап ретінде тариқатта ... Хақ ... ... ... ... Алла болмысына ұласқаннан кейін, өз рухын ... ... ... ... ... ... ... қайта қалпына түскеннен кейін, адамдарды ақиқатты
тануға шақырған. Бұл оларға Хақ тағаланың ... ... ... ... ... Жунейд ал-Бағдадидің айтқандарын ... ... ... ... ... ... ұласқан муридтердің толыққанды жетілуі
үшін де ақиқатты тануға шақырды.
А.Арберри сопылық ілімінде тақуалық жетілуі үшін қырық бес ... ... ... оның соңғы сатыларының бірі етіп ... ... Ал, ... ... ... ... ... Алланы танып білу
қәбілетін жетілдіруші ғана. Сондықтан, мағрипат мақамдарынан кейін ... ... ... ... дұрыс деңгейде жетілмесе, ол ... сол ... ... Мұны ... Идрис Шах өте орынды мысалды
қарастырады: ”Еш қашан піл көрмеген бірнеше ... оны ... ... ... ... сипалап қарай бастайды. Сонан соң, ... ... ... ... суреттеуге кіріседі. Бірақ олардың айтқандары
бір жерден шықпайды”/201/. Бұл пілді танытуға тырысқан ... да ... ... Дегенмен олардың сезімдерінен туындаған бөлшектерді
бірлікте қарастырсақ - Ақиқатына жетер едік. Егер бұл адамдардың ... ... ... пікірлері бір жерден шығатын еді. Ақиқатты толық танып
білу үшін де шам жарығындай ақыл жолы мен жетілу жолы ... ... ... ... ... ... түсу, толық жетілген тұлға болу
мүмкіншілігіне жеткізген. ... ... ... басынан өткерген
муридтерге шариғат және тариқат заңдылықтарын бір ... ... ... оны тағы бір өткел етеді. Мұндағы мақсат, муридтер осы ... ғана сырт ... әбес ... немесе шектен шығарлық нәпсілік
қасиеттерге еш уақытта бой алдырмайтындығы және бір ескерілсе керек.
Мағрипат мақамындағы келесі өткел “дүниені тәрк ... ... ... ... ... тәрк етуден бастау алады. Адамның тақуалық бір ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерден алшақ
тұрып, өмірлік жолын сонымен аяқтаудан тұрады /202/. Тағдырда жанның ... ... фәни ... ... ... өткізу жазылса, тақуалар
құлшылық ... ... ... ... екеуінің арасын айырып, Алланың
назарына ілігетініне кәміл сенеді.
Ахмет Иассауи ... ... ... ... ... ... айтады. Зухд пен тақуалық - көңіліңді фәни дүние күнәларынан,
дұрыс болмаған істерден тазалау мен Алла ... амал ... Алла ... ... ... ... ... барлықтағы барша жаратылыста,
соның ішінде адамзатта да илохий зарарлар бар, сопының мақсаты - көңілдегі
илохий зарарларды ұзақ және ... жою ... ... ... ... тұрады /203/.
Муридтер Алла тарапынан берілген сабырлылық, ұстамдылық, жігерлік
қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... жетілуде материалды дүниені тәрк етуге үлкен мән берді. Олар
Алламен ... ... осы ... екі ... ... шыңдаған.
1.Нәпсі жолы. Пенделік қасиеттерден арылу - нәпсіге шек қою, ешбір дүние
ісіне араласпау, ... пен ... ... бас ... жол. Алладан жіберілген ерекше қасиеттерді төзіммен қабылдап,
оны біліммен ... ... ... ... ... ... таса ... дүниені сезініп, онымен қарым-қатынас жасау жолы.
Сопылық қауымдастықтарда қадағаланған бұл ... ... да жат ... ... жігерін тәрбиелеуге бағышталған бұл
екі жолдың ұсақ-түйектеріне тоқталмастан, ... ... ... ... жеті ... ... ... “Нәпсімді ақтаймын. Расында нәпсі жамандыққа бұйыратын
нәпсі” (12:53). “Бұйырушы нәпсі” – ... ... ... ... шоғырланып, тән мұқтаждығын өтеу үшін жанды басынған нәпсі.
Ынсапсыздық, қанағат пен сабырлылықтан жұрдай ... тән ... ... Және соның жолында барша әдіс-тәсілге жол беріп, зорлық-
зомбылыққа салынып, жанның қадыр-қасиетін төгуші ... ... ... оның ... өз ... ... бет алған мурид пір көмегіне
мұқтаждықта болады.
2.”Нәпсі левамме”. “Өзіңді қинаған, сөгіс беруші нәпсі”. (75:2). ... ...... қасиеттерге бой алдырып істелінген іс-шараларды
айыптаушы нәпсі. ... ... қол ... ... ... ... нәпсілік
қасиеттермен алысып, өз жанын оттан суға салады.
3.”Нәпсі ... ... және ашық ... ... ... (91:7).
“Рұхтандырушы нәпсі - рухани деңгейдің басымдылық танытып, ... ... ... Пір ... рухани азықтануға қолы жеткен
муридтің бойындағы нәпсілік қасиеті нақ осы дәрежеде болады.
4.”Нәпсі мутмаинне”: “Әй ... ... (89:27). ... ... ... толықтай дерлік айырылып, пір нұсқаған шариғат және тариқат
жолдарында саралаудан өткен орнықты нәпсі. Муридтің мұндай ... ... оның ... ... ... ... жолдарына қадам басуға
мүмкіндік тудырады.
5.”Нәпсі разие”: “Разы болған, арызқой болмаған нәпсі” (89:28). ... ... ... ... ... ... ... нәпсі.
Муридтің рухани толысуына жол ашып, Алламен ... ... ... ... ... саған, сен Аллаға разы болған ... ... шайх ... жетілген мурид жанына муридтер жинап,
оларды жетілдіруге бет ... ... ... ризалығына бөленіп, өз
нәпсісінің тазаруына да септігін тигізген. Құранның “шәміс” сүресінен
келтірілген мына ... мұны ... ... “Кісіге және оны
толықтырғанға, ... оған ... әрі ... ... ... ... нәпсісін тазартқан кісі құтылды да” (91: 7,8,9).
7.”Нәпсі қамиле”. Ең ұлы, ең таза ... ... ... ... ... үшін де нақ осы ... бойына үйіруі қажет. Мұндай
нәпсіні иеленгендер ... ... әр істе ... ... ... айтылған пікірлерге негіздеме ретінде ұлы ойшылдың мына хикмет
жолдарына назар ... ... жоқ, ... ... жаны ... ... ... себептен патша қылар бізге жапа,
Аят, хадис мағынасын айттым, міне.
Залым егер, жәбір қылса Алла дегіл,
Қолың жайып, дұға оқып ... ... ... ... қылғыл,
Хақтан естіп бұл сөздерді айттым, міне.
Ей, байхабар, хаққа көңіл жүгірмедің,
Дүние ... одан ... ... ... бір Алла үшін ... ... үшін зарлап қайран бодым, міне… /204/ -деп, пенденің қас ... ... ... өз ... ... түсіндірген Ахмет Иассауи зұлымдыққа
бастаған нәпсілік қасиеттерден бойыңды ... ... ... ... ... ... Бұл ... муридті жан тазалығын сақтап, “ақыретке
ықтиар қылу” өткеліне жетелеген.
Ақыретке ықтиарлық әлеуметтік тұрмыстың және жеке ... ... ... ... ... бір жолы. Сопылық тариқатта маңызды ... ... ... ... ... ... мен кейде асыра
сілтеп жіберетін нәпсіліктің әуестіктерін жөнге салып, ... ... ... ... үшін де ... ... деген сенімнің олардың
жүректеріне ұялауын, негізгі әдістердің бірі ... ... ... ... сезінген мурид жоғары адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... қарсы қою арқылы
тежей алған.
“Мират-ул қулуб” рисаласында муридпен қарым-қатынасының ... ... мына ... ... ... атанғандар ең алдымен,
муридті нәпсілік істерден тиып ... ... бар ... түсіндіруі
тиіс. Шайх атанғандар муридтің үш жүз алпыс тамырына назар ... ... разы ... ... ... Шайх ... ... жеткізуі керек.
Егер муридті мақсатына жеткізе ... ... күні ... ... ... жауап беріп, арам болса, азап көруі ... /205/. ... ... шайх ... ... ауыр ... таныта келе, ақырет күні
муридтеріне арашаға шайхтің өз жаны түсетіндігін аңғартады.
Нәпсінің құлқынына құл ... ... ... ... ... ... ... Иассауи олар үшін жаханнам әлемінің ашылатындығын
ескертеді.
Білгейсің бұ дүние барша елден өтер,
Малға да ... бір күні ... ... ... қайда кетті ойлап көр,
Төрт аяқты шабан ат бір күн саған жетер.
Дүние үшін қам жеме, хақтан өзгені деме,
Сират көпірі ... кісі ... ... ... ешқайсысы болмас жолдас,
Мәрт болғайсың: ғұмырың желдей өтер, ғарыб бас/206/.
Ахмет Иассауи муридтің әрбір істі мұқиатты түрде атқаруын, сәл де ... тыс ... және пір ... қол ... бірдей мойынсұнуын талап
еткен. Жетілу жолына түскен муридтерге жаханнам мен ... ... ... ... ... туғызған. Ақырет күні таянғанда ... ... ... ... хикметтері муридтерге терең ой
салғандығын, оны оқыған жан айқын аңғарады.
Бұл фәнидің мәңгілік еместігін дүниеден өтерінде ... ... ... ... құр ғибадатсыз өткізгендігі үшін, жанын шермендеге салмауын
сұранады /207/. Осы хәлдің ... ... ... ... ... ... жолын ғибадаттан тауып, оны ... Бұл ... ... ... ... ... сөзсіз.
“Хашир” рисаласы нақ осы ақиқаттың қаншалықты ақылға қонымды екенін, әрі
ақыр заманға деген сенімнің онымен ... ... ... ... ... ... ... қозғайды. Өткен ғасырларда із
қалдырған, қыршын қауымдардың ... ... ... адам баласының
қателік соқпақтарына түскендіктерін аңғартады. Адамның болмыс атаулуымен
салыстырғанда, күрделі ... ... ... ... тани ... ... оған мұншама керемет туындыларымен өзін таныстырса, иман
келтіріп танып, сүйсіндіріп, рахметіне бөлеген кезде ... ету ... ... ... арнайы бір сыйға бөлеген /208/. Ол сыйдың жәннаттан өзге
нәрсе болуы мүмкін де емес. Сопылық жолына түскендерді ... ... ... ... ... ... /209/.
Қоғамның рухани тұтастығын жетілдіру мақсатында иассауийа тариқаты
насихат еткен діни ұғымдар әр адам жан ... ... өз ... Ал, ... ... ... ... муридтер жүгенсіз нәпсі
мен жүректің қалауларын тыю арқылы, оны жетілдіріп қана қоймай, қоршаған
ортамен бірлікте ... ... ... ... ... ... ... Вахдат-и-вуджуд” - бұл дүниенің негізінде бір ғана бастама бар
деп ... ... ... ... Иассауидің бұл тұрғыдағы
көзқарастары мен теориялар жиынтығын Ибн ... ... ... ... бар. ... өздерінің тұла бойын билеген
сезімдерін тәжірибемен ұластыра алмаған пақыр-сопыларға ең ... ... пен ... ... септігін тигізген де, “Вахдат-и-
вуджуд” концепциясының қалыптасуына да негіз болған Ибн ... еді. ... Ибн ... бұл ... ... да, біз ... оның ілімін
белгілейміз.) Ол адамзаттың заттарды сезіну қабілетін - ... ... ... ... ... ... жолы деп ... Және
метафралық антроморфизм принциптерін басшылыққа ала ... мұны ... Әлем ... - ... өзін ... сүйсінетін айна. Ал ең
жетілген айна - ... ... ... ... ізденісті Құдай
қалаған жол етіп көрсетіп, оны ... ... ... ... Ибн ... “ұласушылықты” өзін мадақтау немесе игілік келтірушілік
деп кінарат артушылардан қорғанды /210/. Бұл сопылық ... ... ... қосқан ең ұлы жетістіктерінің бірі еді.
Ибн Араби мен Ахмет Иассауи сопылық (танымдарының бір-бірімен сабақтасып
жатқан тұстарының) болуы да ... ... Ибн ... ... ... ... болатындығын көрсетіп, оның бастамасын ашып берсе. Ахмет
Иассауи жетілу жолының ақиқаттылығын танытып, ... ... ... айқындап берді.
Ибн Араби талғамынша: әлемдегі дақпырттық пен ... ... жан ... ... ... қалады. Оның теориялары алғашқы
сопылардың ілімдерін ... ... ... үш дәрежесі “илмул иақин”,
“айнул иақин”, хаққул иақының” маңызын ... /211/. ... ... түрі ерекше бір ілім мен шапағатқа бөлейтін көрініс
және дәреже сыйлайды. Ал мұны алғандар өзге ... ... ... Иассауи бұл тұрғыда адамды жетілдірудің ... ... Мұны оның ... өнеге, ғибрат айтуға құралған әрбір хикмет жолы
айқындап тұр. Иассауидегі жетілген адам - тұрақты ... ... ... ... сақтауды бағыт етіп ұстанған тұлға.
Ибн Араби “жетілген ... ... ... ... ... ... және
амалдарының ең жоғарғы пішіндегі көрінісі болғандықтан, басқа барлықтарда
болмаған қасиеттермен танылады”/212/,-дейді .
Демек, Алланы тану ... ... ... ... ... ... ... дәл осы идеялар көрініс берді. Ол адамзат бойындағы ... ... ... ... ... ... бағышталған
жолдардың бірі деп тапты. Ал мұндай жетілу ең алдымен өзін-өзі, сонан соң
қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... біртұтас әлем ретінде түсіндіретін “Вахдат-
и-Вуджуд” теориясынан адамның қоғамдағы және әлем бірлігіндегі алар ... ... оны ... ... тырысады. Және сол арқылы Ақиқаттың
ішкі мәнін ... ... ... ... ұласудың дәл содан бастау
алатындығын көрсетеді.
Мағрипат өткелдерінде рухани толысқан муридтер Құдайылық ілімнің қыр-
сырын танытар ақиқат мақамына ... ... ... ... ... ... етіп ... да, осы мақамдағы өткелдерде. Ақиқат өткелдері де
алғашқы құрылымдар тәрізді он дана:
1.Хақре болу ... ... мен ... ... қол салып, фазлаға қанағат қылу.
4.Өзінің лұқмасын сабил-ре қылу.
5.Кісіге азар бермеу.
6.Пақырлыққа мүнкар ... ... ... ... ... ақиқат мақамдарын біліп, амал ету.
10.Шайхтың өсиетін қылғанды, шайх сырына әмір қылмақ /213/.
Ақиқатты іздеп, тариқат жолына ... ... ... ... ... ... ... - ақиқатшыл болуда. Жетілу жолына
қызығушылық танытқан муридтерге, Ақиқат сыры алғашқыда қол ... ... ... ... ... ... муридтерге ол елес болудан қалып,
реальды бір көрініске айналады. ... ... ... мен ... да сол ақиқат көрініске бағышталған. Ал сенімсіздерге ақиқат ұғымы
бос бір қиял тәрізді. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... оны ... ... сұранады. Бірақ ол ақиқатты түсінуге
қаншалықты талпынғанымен, бұл оның қолынан келмейді.
Біріншіден, ол ақиқатқа ешқашан сенбегендіктен, оны ... ... ... ... ... жетілу жолын көздеген мурид
біліктілігін көтеру мақсатында, бірнеше бағытта ... ... ... ... арттырады. Ал сенімсіз муридтің ақиқатты тануға бағышталған ... ... ... ұстанып, тек бір ғана бағытта әрекет етеді. Бұл
оның ақиқатты танудағы дәрменсіздігі мен әлсіздігін ... ... ... ... ... ... “Надандарға үміт артсаң,
қадіріңді білмес, тура ... ... ... ... бұрар” /214/, -деп олардан
күдер үзеді. Шындығында да ақиқат жолына түскен муридтің әр ісі ... ... ... болған.
“Мират-ул қулуб” рисаласында ақиқатқа бағытталған жетпіс ... ... ... ... ... муридтерге ол ілімдерді ... ... ... ... - ... ... ... өзіңді танып-білуге бағышталған
есімдер жайындағы ақиқи ілім. Алла адамзатты жаратқанда да ең ... ... ... мың ... атын ... періштелердің алдында адамның
мәртебесінің жоғары екендігін танытқан /215/.
2.”Расмул йақин” - ... ... ... ... ... бір ... ... Адамзат өмірі де бейне бір әшекейге толы сурет тәрізді.
Адамзаттың әр істеген ісі ... ... ... ... оны
бір бейнеге теңеп, әшекейді - ақиқатты тануға бағышталған ілім деп алсақ,
Құранмен өрнектелген адамзат өмірін суретке теңеуімізге ... ... ... ... ... түсірілген ақиқат ғылымы - адамзат өмірінің
бейнелі көрінісі. Бұл көріністің ... ... үшін де, ... ... ету ... ... - ... сезімталдыққа негізделген тыңғылықты ілім.
Ахмет Иассауи он бірінші хикмет жолдарында “Илмул йақинды” шариғат ... оны ... етіп ... көздеген мақсатына жететіндігін
айтады /216/. “Илмул ... - ... ... ... “Мухаммед
пайғамбардың хадистері мен Құран заңдылығына сүйенген ілімді құрайды.
4.”Айнул йақин” - көрген көзге серт еткендей, ... ... ... Мұны ... Иассауи хикметтерінде тариқат мақамына теңестіреді.
Муридтің тариқат ... пір ... ... ... шарасы
күдіктенуге келмейтін, айқын ілімдер жиынтығын түзеді.
5.”Хаққұл йақин” - ... ... ... ... Хақ ілімі. Бұл
ілімді меңгергендер кейде “Ана ал-хақ” деп те айтқан. Егер де сенің ... ... ... орын ... Алла ... ... ісіңе қарап тиесілі
өтеуін береді. Осылайша Хақ назарына іліккендер - ақиқатқа ... ... ... - ... ... ... ақиқи және абсолютті таным
негізінде құралған ілім. Муридтің бәр ізденері де ... ... ... жол көрсетуші. Мұндай хәлге өзі жетілгенде, ол толық “жетілген
тұлға” мәртебесіне иеленеді.
7.”Аллаху йақин” - ... ... ... ... ... ... ең ұлысына айналған Алланың ілімін танып қана қоймай, ұласу
арқылы ... ... ... ... ... ... ... ілім
/217/.
Бұл “йақиндарды” жанына жақын тартқан мурид ар тазалығы мен ... ... ең ... - ... болу қасиетін бойына үйіріп,
рухани біліктілігін арттырған. Ақиқатты бағыт-бағдары етіп алған рухани
білікті ... ... ... ізденістерімен азықтанып, “Инсан камил”
мәртебесіне жетілуге талпынады. Ал сенімсізге “жетілу жолы” ... ... ... Ол ... жетілу сатыларындағы рухани хәлінің өзгеруін,
пікірлерін ... үшін ... амал ... ... ... өтірікшіге
балайды. Бұл мурид пен сенімсіздік танымындағы ең ірі қайшылықтардың
екіншісі. ... да ... ... ... ... муридтер
сенімсіздік жолына түскен надандардан алшақ ... ... ... ... ... болса,
Сондай жерде ғылым жайын айтқым келер.
Олардың сұхбаттарын қоштасам мен,
Өзімді соларменен қосқым келер.
Ізгі ниет ... ... ... ... ... ... ... қылып жақсылардан бата алсам,
Одан кейін сауық шарабын татқым келер /218/.
Жақсыны ... ... ... ... шарабы берген ләззаттты хал кешу
екенідігін танытқан ... ... ... ... жамандықтан
алшақтап, ізгі ниет дәруіштер жолында құрбандыққа да ілінуге дайын болуға
шақырады. Және жақсы мен ... ... ... ... ... ... мұны бір ... етеді.
Осыншама өткелден сүрінбей өткен муридке жақсы мен жаманның арасын айыру
жеңіл, болмашы шаралардың бірі деп ... біз ... ... тану мен оған ... нақ осы ... ... ... білген жанға
ғана тәуелді.
Ахмет Иассауи мақам сатыларын орналстыруда, реттілікпен қатар муридтің
оларды өтудегі ахуалына үлкен мән ... ... да бұл ... ... ... ... болмайды. Түркі шайхының жамандық пен жақсылық
идеяларының қарама-қайшылығын ашу үшін де, ... ... ... ... ... түсініктеріне жүгіну керек. Ислам дінінде бұл ұғымдар
күнделікті өмір салтында ұшырасатын көрініс ретінде көрсетіліп, оны ... ... ... ... ... негізделген қағидаларға сүйене
отырып реттеген.
Жалпы мұсылман ұғымындағы құлықтылық көрінісі ... ... ... ... ... етіп ... оның ара жігін ажыратуда
адамның қоғамдағы орнына ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқында имансыздықтың кішкене ғана
түйірінің ... ... ... ... жеткіліксіз болуынан. Демек,
әсемділік пен имандылықтың негізіндегі жақсылықты ... ... ... әрі ... келеді. Көру мен көріну болса,
ұнатушының назарына ілігіп, махаббаттың құшағында болуды қалайды. ... мен ... ... ... ... ... да ... қалайды. Өйткені мәңгі жақсылықтың иегері өткінші құштарға ... ... ... жамандық дәнін еккен жан қайтып келмеске кетеді,
ол күнәланған істерін ойлау арқылы ... ... ... Таңдағаны менсінбеуге, сыйлауы сөгуге айналды. Неге десеңіз,
өзімшіл адам ... жаны қас ... ... қолы ... ... Алайда шексіз махаббат пен өзін ынтықтыратын бір сұлулыққа келгенде
бойындағы мастығына қарамастан ұмтылыс сезіміне берілгендер, оның ... ыза мен ... ... тап болады. Міне, кәпір неліктен Аллаға
дұшпан болатыны осыдан айқындалады. Ахмет Иассауи философиясы осындай надан
топтрадың іс-әрекеттерін әшкереледі. Осы ... ... ... ... ... ... ... бәрі жылап өтті,
Анасынан туа сала қайғы жұтты.
Көзді жұмып ашқанынша өмірім өтті,
Бұл дүниені соқыр тиынға сатқым келер.
Тіліменен үмметпін деп жалған сөйлер,
Кісі ... ... үшін ... ... ... тастап, арам көздер,
Надандарға осыларды айтқым келер.
Заман ақыр болғанда, ақыл кетпей,
Адамзат бірін-бірі түтіп жегей.
Дүние үшін иман, ислам дінін сатпай,
Ақылдыларға бұл ... ... ... ... ... ... қаншалықты өткір сын тезіне алғанымен, өкінішке
орай, бұл құбылыс адамдардың басым көпшілігіне тән. Жамандыққа ... - ... діни ... ... ... адамзат қауымының қас жауы.
Басқа да ұлы адамдар іспетті Ахмет Иассауи де белгілі бір халықтың,
заманның, әлеуметтік ... ... ... ... қасиетіне төтеп
берер әртүрлі мәдени дәстүрлерді меңгеріп, ... ... ... ... ... тигізген ықпалының салмақтылығы мен
маңыздылығы жөнінен алып қарағанда Ахмет Иассауидің сопылық ілімінің қайнар
бұлағы ретінде ең ... оған ... ... ... бойы ... жалпы адамзат мәдениеті мен ғылымын атауымыз ... ... ... ... түркі халықтарының арасында ... ... ... ... айналуына да, оның түркі халықтарының
салт-дәстүрлерін мұқият оқып-тоқуының шешуші әсер етуі даусыз ... ... ... ... адамзат мүддесін өз мүддесінен де жоғары қояды.
Адамның ақыл-парасатында жамандыққа қарама-қарсы тұра ... күш бар. ... ... ... ... ... пайда болған Ақиқат күші.
Егер де көңіл-күйі имандылықпен сабақтасып, перзенттің жүрегіндей ... ... ... ... ісі, ... ... сөзі ... болса -
Аллахтың бүкіл жақсылығымен қатар Ақиқат күшін де иемденген.
Жүрекке Алла тарапынан түсірілген мейірімнің ... ... ... ... жақсы ісі – Аллаға шүкіршілік етумен аяқталады. Муридтің
жүрегінен орын алған ... ... үшін ... ... дүниеде
байыпты әрекет етуді қажет ... Жер ... ... сынақ ретінде
қабылдаған муридтердің көңілінде ... да ... ... тұрғанын
сезіну хәлі қалыптасады. Сондықтан да жетілу жолын ұстанған ... ... ... ... Иассауидің рухани танымындағы ақиқат күшіне
сүйенеді.
Ақиқат мақамындағы өткелдің келесісі - “лұқмаға қол ... ... ... Яғни ... ... қол ... ... қанағат ету.
Қанағатты туы етіп көтерген муридтер жан сарайының ... ... ... үлес ... ... адамзатқа тәуелді болмаған бұл іс
муридтердің ізденіс жолында қажымай ... ... ... ... асып
отыр.
Ахмет Иассауи муридтері ұстазының сопылық ... ... ... ... ... шұғылданар болса, Құдайылық
санадан үлес алатындықтарына кәміл сенді.
Бұдан Ахмет Иассауидің ... тағы бір ... ... ол көзі -
ақиқаттың өзі, яғни оның жеке басының қасиеттері, асқан зеректігі, ғылыми
адалдығы мен мызғымас ... ... ... ... көнерген
парақтардың бетіне араб әріптерімен түсірілген “Диуани хикметтегі Ахмет
Иассауи идеялары өз ... ... ... екі әлем қанық болды,
Алла нұры қабір ішін жарық қылды.
Пердесі жұмақтың ашық тұрғай,
Періштелер тәкпірді өзі ... ... ... ... ... болып, бір момынды қазы қойса.
Сол қазы барлық халықты разы ... ... ... жұмақ үйі әзір тұрар.
Құл Қожа Ахмет, құлмын десең қанағат қыл,
Қиамет пен ... ... ... ... ... ... жөніңді қыл,
Қанағат қылған Хаққа жуық бола бермек /220/.
Хақтың берген үлесіне ... ... ... ... ... ... ... айтылғандай, Ахмет Иассауи хикметтері тек
муридтердің арасында ғана ... жоқ. Өзін ... ... деп ... ... халықтардың сан мыңдаған ұрпақтары Ахмет Иассауи хикметтерін
жанына жақын ... Ұлы ... өлең ... ... шайхтары, тіпті
мұсылман әлемінің ұлы ойшылдары ғибрат алып, өз үгіт-насихаттарында ... ... ... ... ... өз өлең жолдары арқылы Құранды, Алланы,
сопылық ұстанымдарды танытқан Ахмет Иассауи насихаттарымен ... ... ... ... қылу ...... нақ осы ... ахуалын
түсінікті етеді. Ақиқатқа ... ... ... өз жолын қалау –
муридтердің танымының жетілуіне өзіндік септігін тигізді. Бұл өткелде мурид
өз бойына ... ... ... ... ... ақиқатқа қадам
басар өз жолын қалайды.
Осы шақта, ежелгі грек философиясы мен ... ... ... ... ... ... ... өз үлесін қосқан Әбу ... ... ... оралады. Ол ислам дінінің этикалық жүйесіне арқа сүйеп, адам
мен оның қоғамдағы рөлінің рациональды ... ... ... ... талдап көрсетті.
Адамның өткінші дүниедегі іс-әрекеті мен бағыт-бағдары қасиетті және
пайдалы мақсатқа ... ... және кей ... ... ... асып та ... ... Бұл мақсатқа адамның өзгелермен қарым-
қатынас нәтижесінде ұлыланған ақыл-парасаты, өзінің ... таза ... ... ... ғана жеткізген /221/.
Ахмет Иассауи бұл мақамда муридтердің бүкіл жаратылыстанудағы өз ... оның ... ... ... ... айырмасын білуді
қалыптастырды. Дәл осы тұста Ахмет Иассауи мен әл-Фараби ойлары екі ... ... ... Екі ойшыл да адамның ақыл-парасатының таза, Алла
жаратқан күйінде сақталып қалуына үлкен мән берген. Ол тек сол ... ... ... ... ... ... немесе құдайылық сана) қабылдай
алған. Мұндай санада бөгде, зиянды қабілеттерге орын ... ... ... пен ... ... ... тұрған жерде
басқа нәрсеге орынның жоқ екенін танытады.
Қайтейін мен ... ... ... ... жол ... ... өткіздім өмірімді,
Сенім артып тұр соған болашағым.
Бір шөлмекте көк сия тасып тұрса,
Екіншіде шарап бар жәйі мәлім.
Даналықты сиямен ... ... ... /222/.
Ахмет Иассауи сөз саптамасы, күрделі сопылық сарында демесек, әл-Фараби
шумақтарымен салыстырғанда, мақсаты бір. Ойшыл ақын Алланың ... ... ... ... салынумен қатар, адамгершілік, ізгілік
қасиеттерінің ұлылығын оқырмандарына үндеуде, мәселенің ... ашық ... ... ... - ... бағыты ететінін жасырмаған. Ал әл-Фарабидің
бір сыдырғы, білім, ғылым, ... ... ... айтуға құралған
шумақтарының астарында Ахмет Иассауи ұғымына сәйкес келер, буырқанған
құштарлыққа ... бір шер бар. Ол да ... ... ... ... ақиқат сыры еді.
Махаббат шарабынан ішірмесе,
Жан мен ділім қасіретпенен кетер, достар.
Алланы ... ... өліп ... ... ... өтер, достар.
Алла деген шын ғашықтар пырақ мінді,
Құштарлықтан бейнет тартып бойынсұнды.
Тариқаттың базарында алжасса да,
Шындықтың даряисынан ... ... ... ілімінде шарап ішу ұғымы - бұл Алланың дидарына ғашықтықтан
мастанған ... ... ... құштарлана ішіп, мастыққа бой
алдырғандар қалай да ақиқат дариясына ілігетіндігі ... ... ... кісі - адам ... түгіл жәндіктерге де азар беріп, ... ... ... ... ... ... азар бермеу” мақамы біраз ... ... ... ... ... ... мен сүннет болған пайғамбар хадистерінен кейін
халық арасында ең көп ... да ... ... ... еді. Бұл
еңбегінде Ахмет рухани ... пір ... қана ... ... қатар барша адамзатқа таза, ... ... кешу ... ... ... мұсылмандарға “кез-келген миллет өкілдеріне азар
берме”-деген пайғамбар сөздерін жеткізеді” /224/.
Адамзат баласына рух берген Құдай азар ... ... ... ... ... ... азар ... Мұны адамзат игілігін көздеген барша
руханият қолдап, уағыздап келеді. ... ... ... ... бұған
үлкен мән береді. Сопылық жолындағы тақуаларды ізгі ниеттілікпен жаратылған
адамзат жанының азапталуы ресми түрде ойландырды. Адамзаттың есен-амандығын
тілеген тақуалар ... ... азар ... сұранады. Сондықтан да жетілу
жолындағы муридтерде азап беруден гөрі азап ... ... ... ... ... муридтерге азап тарту ғашықтық өтеуіне айналған ... ... ... де пайғамбар хадистеріне сүйене отырып, бұл тұрғыда:
Жалған атақтан арылып сәби болдым,
Алла атын айта-айта ашық ... бар ... адал ... ... мақамына салдым, міне.
Сүндет емес кәпірге де берсе азар,
Көңілі қатты, діл азардан құдай безер.
Ондай құлға Алланың ... ... бұл ... естіп айттым, міне /225/.
Мутасаууфтардың “Қайырымды ісіңе жоғары ... ... ... ... ... ... ... сөздерінен аңғаратынымыз
да адам ... азар ... ... ... де бұл ... ... ... көңілі қатты, тоң мінезді ... Алла ... ... ... ... ... азап та бергендігі айтылады.
Жетілу жолындағы муридтер жан тазалығын сақтаған. Оның жүрегінде мұндай
дертке орын жоқ. Ахмет Иассауи муридтерінің ... ... ісі мен ... ... ... байқалып, ол оның мәртебесін асқақтатқан. Бірақ ... ... ... ... ... тұтып қарағанын еш уақыт елемей,
өз бойындағы қасиеттердің ... ... ... деп санайды. Халқының
қамын ойлап, солар үшін Аллаға басын исе, Алланың назарын ... ... ... ғасырдың ұлы ақыны әрі терең ойшылдарының бірегейі Шота Руставели
шумақтары бұл ... адам ... ... қозғайды. Ахмет Иассауи
замандасы Шота Руставели де ... ... ... ... қызығушылық танытады.
“Жолбарыс тонды жаһангез” дастанында жыр құдіреті махаббатты аспанмен
тілдесер тәңірілік махаббатқа ... ... ... ... ... ... сияқты таза сезімдерге ғана өз шапағынан сәуле бере ... ... ... ... ... өзгелерге өнеге
боларлықтай ғибрат береліктей, кәдімгі ... ... ... Қарапайым
болғанымен, олардың жан дүниесі зұлымдық пен жамандықтан таза.
Ғабит Мүсірепов “Ш.Руставелиде жер сыры мен ... ... ... сиқырлы күш бар”-десе, біз ол күшті ... Араб ... ... ... дәстүрлері мен соның ішінде сопылық бағытты
жеткілікті түрде ... көре ... ... Фатиманың Афтандилге барып
айтқаны:
О сұм дүние! Арбаушы Ібіліс күлген бізді мазақ етіп,
Сұмдығыңды ұққан кім бар, ... ... ... соң жарық шұғыла барады өмір азабы өтіп,
Бұл өмірдің соңы - шіру, өлім ... қаза ... күн ... ... паң боп енген,
Жоғалды нұр мұң-зардың алқабына таң жіберген.
Бұл жанымды шалған жалын, үзілді енді жан күдерден,
Жас бұлағы жуды, сел боп, ... ... ... ... ... ... ... Иассауи хикметтерінің сарынынан айырып болмайды.
Ібілістің ... ... ... іздеп, дүниеден безу. Бойыңдағы
надандық қасиеттердің басымдылық танытып, ... ... ... ... ... ... ... барлығын толықтай дерлік Ахмет
Иассауидің “пақырлықта ... ... ... өз ... ... ... алысу үшін муридтерге нәпсінің құлқынын жабатын
алтын, күміс, жалпы дүние атаулының ... ... жоқ етіп ... керек. Алтын мен күміс болған жерде сенімнің болмайтындығы әркімге де
аян. Сондықтан да зұлымдыққа қарсы тұрған ... ... да ... ... ... ... артық тұрады.
“Ақиқат жаршысы” атты еңбекте зұлымдық пен қайырымдылық күштерінің
арпалысуын ... ... ... ... ... ... ... Түркістанның 1500 жылдық тойының қарсаңында жарық
көрген бұл ... ... ... ... асыл қазынасының тереңіне
үңіліп, Ахмет Иассауи дүниетанымының інжуіне айналған ақиқатты көпшілік
оқырман қауымға ұсынады. Және де ... ең ... ... сол ... пен қайырымдылық күштерінің арпалысуын жан-жақты қарастырып, оның
қазіргі қоғамымыздан да белес алуын көрсетуі.
Ахмет ... ... ... қоғамға тән нақты тарихи белгілер
назардан тыс қалған. Басқаша айтқанда, Иассауи ілімі ... бір ... ... ... ... дерексіздендіріледі. Мұндай сәттерде
сопылар қауымы уақыттың бар-жоғымен есептеспейді. ... ... ... ... ... ... ... тауып, оны үзіп тастау арқылы
философияны теориялауда үлкен жетістікке жетті /227/.
Дегенмен, бұл еңбекте діни ... аса ... ... ... ... мистикалық әдіс тәсілдер мүлде қарастырылмайды. Және де ... ... ... қорытындылар діни философиялық тұрғыдан үстірт
қарау орын алғанын ... ... ... ... ... муридтердің зұлымдық күшінен
алшақ тұруы олардың күнделікті діни дәстүрлерге негізделген әрекеті мен
рухани ... ... етіп ... ... рухани құдіретін танытқан
сопылық ілім халық танымында ... ... діни ... Бұл діни ... ... ... мұқтаждығын өтеумен қатар
зұлымдық бастауларын жоюға ... ... ... ... ... ... қазіргі таңдағы адамның
рухани танымын жетілдіруге тигізер әсері мол. Ол үшін де ... ... ... ... ... ... ... өмірге деген
көзқарасын ұлғайту керек. Ахмет Иассауи ... ... ... ... ... ғасыр өтсе-дағы түркі халықтарының асыл-жаухарына айналған
Ахмет ... ... ... ... жеке ... рөлін айшықтауға
өзіндік септігін тигізуде. Бұл ... ... ... оны ... ... ... ізбасарларына айналған иассауитанушы ғалымдардың
еңбектерінің жемісі.
“Сыр сулук қылмақ” және ... ... ... ... ... тылсымдық сырды тануға өзіндік талпынулары мен сол тылсымдық
сырдың жария етілмеуін қарастырады.
Ахмет Иассауи тариқатындағы ... ... ... да - тылсымдық сырға
айналған Алланың ақиқаты. Муридтер өз бойына ... ... ... ілім мен өте жоғары дәрежедегі сезіну қабілетіне сүйене ... ... ... ... ... ... шайх белгілеген “сыр
сулук” мақамында, яғни еркін ойлаушылыққа негізделген рухани ізденістерімен
ақиқат ... ... ... жан-дүниесінен өзіне мәлім болмаған
жаңалықтарды табады. Мұны ... ... ... ... сен ... /228/,- деп ... ... жан-сырын тануға бағыттауынан көреміз.
Алла болмысы түсініксіз. Бірақ Алланың ақиқатын ақылмен тануға мүмкіндік
беретін ілім бар. Ол ... ... ... ... ... ... муридтің өзі талпынады. Н.Б.Мечковская “Тіл және
руханият” атты еңбегінде, “Тылсымдық байланыс дегеніміз, бұл адам ... ... және ... оған не ... ... ... ... Демек, “сыр сулук” еткен мурид Алланың назарына ілігіп, оның
ақиқатын тануға ишарат ... ... ... ... тану ... және ол орта
ғасырлық философтардың бұл ... ... да ... ... ... ... ұғымы Аристотельдің қалыптастырған
“анықталмаған” ұғымынан өзге. Яғни өзіндік ... ... ... ... мүлде суреттеуге келмейді деген емес. Ал мұндай
суреттеу бар болса да, оның белгілі бір нәрсені ... ... ... анық. Алланың айқындалмағаны мистиктер түсінігінде де ... ... ... ... бір ... жоқ дей ... ... ғылымды
жинақтау бастапқы қайнарды танып, білуге мүмкіндік береді”/230/,-деген.
Ал-Ғазали пікірінше, “тақуалар мен ғұламалардың жолдарының тоғыспауы
осыда. Тақуалар ... ... ... құштар болса, ғалымдар ол
ақиқатты парақ бетіне түсіріп, оны жан-жақты талқылауға ... Ал ... ... ... үшін де ... қасиеттерден арылып, дүние-мүліктен
қол үзіп, бүкіл түсінігімен Алла тағаланы ойлауы керек.
Негізінде өзін-өзі ... ... ... ғана ... ... ... ... ашылған. Сонымен қатар ақиқат сырлары ... ... ... бұл ... істейтін шаралары, ең алдымен нәпсі
тазалығын ... ... ... адал ... және бүкіл қайрат-жігерімен
әрекет ете отырып, Алланың рақымына ілігу. Мұндай ... жаны ... ... ... Әулилер мен пайғамбарлар үшін сырлар әлемі ашық.
Себебі олардың ... ... ... ... ... қабілетіне жетілген
дәрежеде болады. Бұл істің ғылым үйренуден ерекшелігі, дүниелік ... ... сана ... ... ... ... ... /231/.
Дүние мүлікті тәрк етпей, көрмес дидар,
Дидар көрем деген ғашық ... ... ... ... ... ... көрмей Алла сырын шашпа достар.
Сырдан мағына түймегендер бөтен болар,
Ол ғашықтың мекені ойран болар.
Ғашық жолында жан ... ... ... кешпей, жаннан хабар алма достар /232/.
“Диуани хикметте” көрініс алғандай, Алланың жүзін көруде ... ... мен оның ... ... ... шашпау, муридті мақсатына жеткізген.
Жанына үйірген ... ... оның жан ... ... ... ... айналады. “Сыр сулук” мақамына түскен мұндай жолшы “салик” деп
аталады. ... ... ... ... ... ... ... өтеуге
бағышталған амалы бір-бірімен кірігіп, араласып жатқан ақиқат мақамының
соңғы сатыларында. Яғни, “шариғат, тариқат, ақиқат ... ... ... мен ... ... орындағанды шайх сырына әмір ... ... ... ... ... екі күре ... ... саликтің денесін ақиқат
сырымен азықтандырып, оны ... ... ... жол ... ... ... бойына “лахут” хәлдер жиынтығын жиып, Ақиқат сырының ... ... ... ... ... ғана тәуелді.
Шайхтың өсиетін бұлжытпай орындап, “Инсан камил” мәртебесіне толысқан
муридті сұхбат құруға ... пір, оның ... ... түрде “хирка”
жамылғысын жабады. Шайх бұл ісімен муридтің ақиқат сырын жетік меңгеріп,
оны жетілуді көздеген ... ... ... ... бар ... жөнінде Ахмет Иассауи “Мират ал-кулуб” рисаласында, “Жетпіс мақамнан
сүрінбей ... ... көзі ашық шайх ... мақамына талпынып, қол
созған муридке тәлім беруі керек” ... ... ... ... ... пір ... ... жамылу, бұл муридтің “Инсан камил”
мәртебесін иеленудегі шарықтау шегі.
Пір иығындағы “хирканы” жамылу, оның ... ... және ... ... ... рухани өмірдің негізіне айналған, бұл үш ... және ... ... өз ... ... көз ... рухани
өмірдің барлық дәрежелерін ашық етіп, жетілу жолындағы барлық сатылардың
шыңына шыққанын білдіреді /234/.
Сонымен “Инсан ... ... ... ... ... рухани-
танымдық жолын талдау, ұлы ғұламаның ақиқат жолын бағыт-бағдары етіп алып,
бар ғұмырын адамзат бойындағы асыл қасиеттерді ақиқатпен ... ... ... рухани бірлігін бекемдей түсуге арнағанын көрсетеді.
Оның кім ... ... ... ол ... оған ... түседі және
Құдайылық мәнге жақындау бойындағы күнәларыңды тазартады деген көзқарасы -
түркі халықтарының танымының бөлінбес бір бөлшегіне ... ... ... ... және оның ... ілімдегі діни дәстүрлер өзегі абсолютті ақиқаттың ... тану ... ... ... жадында сақталған бұл дәстүр жөнідегі
көріністер сан қилы. Соның бірі ... ... ... “1978 ... ... екі ... ... бірге зиарат етіп, келеді. Бұл
қариалар соғыс уақытында (1941-1945) Ахмет Иассауи ... өз ... ... ... ... ... Қан ... аман шыққанын рухани күштің
әсерінен тапқан қариялар жылда Иассауи ... ... онда ... ... Кеңес заманында мүндай іс-шараларға тыиым салынған
себепті, бұл қариялар ... ... жеті мен ... ... ... ... ... құлыптасына жіберуімізді өтінетін. Екеуінің де арабша сауаты
бар кісілер еді, ... ... ... араб ... берілген. Сыртан
бақылаған бізге қатарласа отырған ... ... оқып ... ... ... ... мен күңірене шыққан дауыстары қатты әсер
қалдырыпты”.
Демек Кеңес дәуірінің ... діни ... өз ... ... Ахмет
Иассауи кесенесінде салынған зікір көрінісімен анықталады. Бұл сопылық
дәстүрлердің ... ... ... енгенін және олардың өмір
тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... ... діни
мектептердің түзілуіне бастама болды. Мәселен, тайқазан ... ... ... діни дәріс беретін мектепте атақты молда Мұса, тәлім-
тәрбие алады. Қәзір бүкіл түркі ... ... ... ету ... ... ... ... байланысы бар тұлғалардың (Арыстан Баб,
Укаша Ата, ... Ата, Баба Ата ... Оқшы ата, Баба ... ... Мансұр
Ата, Саийд Ата, Қарабура әулие ... ... ... ... ілімін бір қырынан танытады.
Иассаийа тариқатында абсолютті ақиқатқа ... ... ... ... салу ... ... Оның әдіс-тәсілдерін
қарастыру сопылық тариқаттан тәлім алған ... діни ... ... ... ... ... тануға мүмкіндік
береді.
Сопылық ілімге зікір сөзі парсы тілінен енген, тікелей “еске түсіру,
ұмытпау”- деген ... ... ... ... тылсымдық
жаттығуға айналған зікір – Алланың есімін тоқтаусыз қайталауды білдіреді.
Сопылардың рухани ... ... ... ... ... Бұл
олардың Құран философиясын жетік меңгеріп, оны сопылық ілімінде ... ... ... ... ... ... ... хикметтері де
Құраннан алшақ кетпеген. Мұны шайырдың өзі де растап отыр.
Менің хикметтерім Алладан пәрман,
Оқып ... бар ... ... ... ... сүйенуі, олардың әрбір іс-әрекетінде ширақ және ... ... ... ... Иман ... ұлысы – Алланың есімін
қайталап, зікір салу ... ... ... ... ... ... оны ... сопылар өздеріне міндет етіп қойды. Мысалыға Құранның
“Рағыд” ... ... иман ... Алланы еске алу арқылы
көңілдері жай тапқандар. Шындығында да ... еске ... ... ... иман келтіріп, ізгі іс істегендерге шаттық та, көркем орын
да даяр” (13: ... ... ... ... тазалайтын Құдайылық демнің қайнар көзі. Ал
жиі зікір ету – Алланың шаттық нұры мен махаббатына бөлейді. Бұдан ... ... ... адам ... ең асыл сезімдер жиынтығына
айналған махаббаттың Алла ... ... ... ... ... жол ... Тақуалық жолына түскен дәруіштер мен ... ... ... ... ... қайғы-мұң шалмас үшін де Алланың
шексіз махаббатын қажетсінді. Мұндай махаббатты зікір ... ... ... ... мен ... жақ ... ... ғана ғашықтық шарабынан татып,
Алланың шынайы махаббатына бөленеді” /236/,-деген.
Ахмет Иассауи хикметтерінің негізгі идеясы адамгершілік пен ... және ... ... кедергі жоқ деген ұғымда; Аллаға адамның,
адамға Алланың ғашықтығын көрсетеді. Сопылық ілімде ... пен ... жеті ... ... - ... себебінен жүректе пайда болған сағыныш пен қайғыру
халі.
2. ”Хева” – руханиятқа құштарлықтан ... ... ... - дене ... ... ... орын қалдырмаған достық
сүйіспеншілігі.
4. ”Махаббат” - мінез-құлықтарын жаман қасиеттерден тазартып, сүйіктінің
назарына ілігу.
5. ”Садаф”- көз жасының жасырын сипатқа ие ... ... ... ... ... - ғашықтығының беріктігінен құлға айналған ... ... - ... ... ... ... ... қарама-
қайшысын қарау және әдемілік шарабымен мас болуы, яғни қанағаттануы /237/.
Сонау көне ... грек ... да ... ... ... мен Демокрит, Платон мен Аристотель, Цицерон мен ... ... Кор мен ... ... әлемін тыңғылықты зерттеп, махаббат
табиғатын түсіндіруде өте бай философиялық дәстүрді түзген. Осыншама ... ... ... пен ... ... ... елеусіз
қалмағаны анық. Ғұлама ойшылдар танытқан философиялық тұжырымдар адамзат
танымынан өз орнын ... ... ... ... ... ... арғы дүние ойларын тануға деген құштарлықтан /238/,- деген.
Бұл түрдегі махаббат ұғымын Фома ... ... ... ... ... ... пен ... құштарлықты қажет етеді. Мұндай
махаббатан түзілген ілімге деген сұраныс ... ... ... ... ... да адам ... енгізген Құдай” /239/-
деген. Бұл орта ғасырдағы ойшылдардың адамзат ... ... ... құралақан еместігін танытады. Орта ғасыр махаббат философиясы
діни келбет ... ... ... қыр сырын танытты. Мұндай
махаббатты Августин мен Франциск Ассизский, Фома ... мен ... өте ... ... ... ... де бұл ... алшақ кетпеген. Оның сопылық ... мен Ибн ... ... ... ... пен жан ... қарастырған мәселелерді аңғарамыз.
Ибн Араби адамзат жаны тәнді тастап, бастапқы ... ... /240/. Алла оған өз ... үрлеп өмір бергендіктен, ол өзін
құштарлана күтеді. Әлемнің түп негізін айқындауда ... де ... ... әлемдегі болмыстың жиынтығы түзеді деген тұжырымға
келеді /241/.
Ахмет Иассауи сопылық ілімінің қуаттылығын танытқан ... нақ ... ... ... ... өркендеді. Ұлы ойшыл муридтің жанын
жетілдіріп барып, зікір салып, экстаз хәліне түсуге мұрсат берген. Өйткені,
адамның жаны ... ... ... қабылдауға қауқарсыз. Алланың
құдіретімен махаббаттың нәтижесінде адамзат ... ... ... ... ... ... түсіру арқылы Алланың махаббатына қайта
ұласады.
Сопылар түзген тариқаттардың бастапқы қалпы, бір ... ... мен оны ... ... ... түзілді. Бұл жолда
экстаз хәліне түсудегі дәстүрлерде ең басты мәселе етіп өзінен өзі ... ... ... ... ... ... Әлем жаратылысынан
өзінің ерекше әрі байланыссыз екенін сезінумен қатар ешнәрсеге теңеуге
келмейтін бір ... ... ... қатынастың барлығын сезінеді. Ол
оған жетілген күнде де санасында ... мен ... хәл ... ... ... Бұл бөлектенудің табиғатын түсіну кей кездері оның өзіне де
ауыр тиеді.
Адамзат өлер ... ғана бұл ... ... ... өз ... ... ... ақылмен алысуда болады. Ал ... ... ... ... ... алшақ. Сопыларды ерекшелендіріп тұрған да ... ... ... дүниеге құмарлықпен қатар өлтірген сопылар, Құдайылық
нұрға ұласатынына сенімді.
Ахмет Иассауи танымындағы ақиқатқа ұласқан “жетілген ... ... ... Ол үшін өлім ... ұғым ... жоқ, тек нұр бөлшектерінің
бастапқы қалпына ... ... хәл ... ғана бар. ... салу кезінде
экстаз хәліне енген тұлғаға берілген тылсымдық көрініс бет-пердесін ашып,
көре салатын бір бейне ... өз ... ... ... ... ... ... қалар,
Оқып ұқпай дүние малын қолға алар.
Менмендіктен есіл өмірін зая қылар,
Жан мен ділде хақ зікірін айтқын, достар.
Сыртың жөндеп, ішің ... ... ... күні ... ... ... ... қайғы жұтып жолда қалсаң,
Жан мен ділде хақ зікірін ... ... сол дүр: ... оқып ... ... ... қамын жесе.
Құран оқып, хақтан қорқып, зар еңіресе,
Жан мен ділде хақ зікірін айтқын, достар /242/.
Ахмет Иассауи ... Хақ ... ... ... ... “мен”
ұғымын жоюға назар аударған. Бойындағы “мен” кедергісін жоймай, нұрға ұласу
мүмкіншілігі жоқ екенін көптеген тақуалар да ... ... бірі ... ... Абу ... ... ... 875) “Алла маған өлуге рұхсат
бер! Қашанға дейін екеуміздің арамызда менің ... ... ... ... ... ... Алладан өлім сұраса, Ахмет Иассауи
“шариғат заңдылығын жаныңдағы “мен” басымдылығына қарсы қойып, зікір ... сені ... ... ... жеке ... екенін танытатын ұғым. Оны жою Аллаға ұласу
жолы мен қайғы-қасірет, қауіп-қатер әкеледі. Ал оған Алла зікірімен ... ... ... пен ... ... тойтарыс берген. Сопылардың
көпшілігінің іс-әрекетіндегі кейбір түсініксіз жайларды, осымен түсіндіруге
болады. Жамандық ... ... ... ... ... тыныштық сақтап, оған
Құдайдың жаза беретіндігіне ... ... ... ... ... және де ... ... істеген жанға ізгілік ... ... ... етіп ... ... еш ... түсінікті
болуға талпынбауы, оның “менін” жарақсыз етуінің ... Осы ... ... ... ... ... бет-пердесін түреді.
Ең алғашқы зікір салушы етіп сопылар Мұхаммет пайғамбарды ... ... ... ... ... ең жақын жолын ұсыну арқылы сопыларға ... ... ... ... ... пірлердің нұсқауымен
муридтің ахуалына байланысты жөн-жобаға енгізілген зікір, тариқаттың ... ... ... ... ... ... пір нұсқауларынан
шықпастан, зікір тәсілдерін меңгерген. Себебі муридтің бүкіл рухани өмірін
қадағалап отырған шайх мурид ахуалын оның ... де ... ... Кара ... қалыптасқан зікірлердің өзгешеліктері мен
орындалуы кезеңіндегі ... ... ... ... көрсетеді. Сыддықийе: Пайғамбар Меккеден Медине шахарына
сапарға шыққанда, үңгір ішінде Әбу Бәкірдің құлағына үш рет ... ... де ... ... отырғаннан сыддықийе қауымдастығында молдас құрып
зікір ету қалыптасты. Омар мұсылман ... ... ... ... калимасын барынша дауыстап айтады. Аяғы ... ... ... ... зікір етеді. Пайғамбардың үшінші халифесі Осман
зікірді жүрегімен “әріпсіз және ... ... ... ... ... ету ... ... Кехрийе: Пайғамбар Алиді тізерлетіп
отырғызып, көздерін жұмғызып “ла ... ... ... қайталауды талап
етеді /244/.
Сонымен тариқаттарда зікір ету екі әдісте орындалды. Бірі бар даусыңмен
дауыстап оқу және ойша ... ... ету. ... ... зікірлер
көбінесе әуенмен және түрлі символикалық қимылдармен қосарлана отырып
атқарылды. Бұл ... адам ... ... ... ... ... топталып істелетін зікірге ойысты. Ал жүрекпенен ойша зікір
ету тәсілі, көбінесе тақуаның жалғыз орындар әдісіне айналды. ... ... ... ... ... ... толық қабылдай алатын және ұласудан
кейін өз ахуалына ... ... ... ... ... ... тақуалардың еншісінде.
ХІІ-ХІV ғасырларда тариқаттардың әрқайсысы зікір салудың өзіндік тәсілін
қалыптастырған себепті, сопылық ілімде өте ... ... ... ... ... уақытта істелінбеді. Қасиетті мейрамдарда
немесе аптаның белгілі бір күндерінде көбінесе “жұма” ... ... ... ... жұма күнін бөліп алып қарауымыздың да өзіндік
себептері бар. Біріншіден, “жұма” Алла ... ... ... жамиғатпен
бірге орындау және де Құранның “жұма” сүресінде зікір салу жөнінде нақты
ұсыныстар жасалған, “Әй, мүміндер! Жұма күні ... үшін азан ... ... ... еске ... ұмтылыңдар және өмірлік істеріңді тастаңдар,
егер білген болсаңдар, сендер үшін жақсы. Намаз өтелген кезде, жер жүзіне
таралыңдар да ... ... ... ... ... ... зікір етіңдер” (63:9,10).
Тақуалар зікір салатын орын ... ... /245/, ... ... ... михрабтың үстінде отырған шайх басқарады. Бар
ықыласымен зікір салып, табысқа ... ... ... ... ... басы” деп атайды /246/.
Алламен табысуға ең жақын жолдардың біріне ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Сол ... жиі ... ... “Хақ”, Хау”, “Ла иллаха ... ... ... ... ... ... ... бөлшектенеді.
“Мұнфасыл зікір” - осы дүниемен бірге, яғни күнделікті ... ... ... ... зікір ету. Адамзаттың Алла қахарын
сезініп, “Аллах”, “Қахар” есімдерін ... ... ... ... ... дүниеден байланысыңды үзіп, нақтырақ айтқанда жанұяң мен мал мүлкіңе,
ғылым мен отаныңа, тіпті өзіңе де ... орын ... ... ... ... ... ... етіп, Алланың құлына айналған “Ла иллаха
иллалах”, ... ... ... Алла ... деп ... ... басқа еш
нәрсені қабылдамаған сопының зікірі. “Муфрет зікір” - тек қана ... ... ... ең ... таза зікір.
Фуат Көпрүлү мен С.Ерайдын Иассауи зікірін ... ... ... /247/. Яғни, “ұшқынды зікір”. Бұл “Хақ”, “Хау” есімдерін бар
даусымен ... ... ... ... ұшқын шашқандай әсер
қалдырса керек.
Сонымен тіл Алланың атын атап зікір салумен бос болмайды. Ояу және ... ... ... ... ... ... ... бос
болмауы керек. Тіліңді ... да, ... ... ... ... сөзі ... ... жатады. Бұл істі сен аяқтамайсың,
бірақ тілің қимылдаған ... ... ... мен ... зікірді
аяқтағанын көресің. Жүрегіңде бұл сөздің ... ... ... ... ұқыпты түрде зікір етесің. Санаңда сөздің әріптері және ... ... де ... ... ... тек ... ... мазалаған ойлардан босанып, бір күту хәлі ғана ... ... мен ... ... ... құдіреттің жарқын жүзі. Оның нұр
келбетінде көкірек тұсына ұялағанын сезінген мурид ... ... ... ... ... ... кезінде көзі қарауытып, ес-түссіз
қалған шағында да ... ... ... ... оныңтәжірибесі
көрсетеді. Бұл күйді ол еш ... ... ... ұғымдарына
баламайды. Өйткені, ол өз рухын бұл ұғымдардан жоғары қояды.
Тар, қапас қабір қараңғылығын ... ... ... ... ... ... адамзат танымында екіге бөлінген нұр мен түнек
ұғымдарын нақтылы қабылдап, оны надандық пен ... көр ... ... ... пен ... ... етіп, таныта
білгендігінің көрінісі. Иассауи ... ... ... оның ... бір ... ... да ... себебі осыда.
Ол жүректегі зікірді адамзат жанын нұрға ... ... ... ... өз ... ... ... Алла атын дәйім айтқын,
Алла аты көңіл кілтін ашар, достар.
“Астағфиру уа астиғфарды” тынбай айтқын,
Шайтан малғұн тәннен ... ... ... ... сізге дұшпан, әзір болғын,
Кеште Алла, күндіз Алла айтып өлгін.
Тар лахатқа ... ... ... толғын,
Періштелер Алла нұрын шашар, достар.
Алла нұры қабір ішін жарық қылғай,
Періштелер өңірінен сәуле құйғай.
Мұсылмандар оны ... ... ... ғаламның жорығынан безер достар /248/.
Осы әлем жарығының түнектен айырмасы шамалы деп білген Ахмет ... ... ... ... ... Оны ... жылуы мен сол жылуды
сөндірмеген Аллаға деген махаббат жарығынан табады.
Даосизм негізін құрған Лао-Цзы “Дао Де Цзин” еңбегінде ... ... ... ... ... ... келеді.
Бүкіл жаратылысты, өмір сүру заңдылығымен бірге космос аясына алған Дао,
оны түрлендіріп Дэ күшімен қоректендіреді. Бұл жаратылған әлем мен ... ... ... ... ... ... Иассауи
дүниетанымындағы өзінің “менін” жоғары ... ... ... ... өз ... Дао заңдылығына нұқсан келтіреді. Адамның ... ... өз ... ... ... ... ... Азаптанудан айырып,
бастапқы шаттыққа ұластырар жалғыз жол Даомен ... ... ... Яғни санада ұялаған, бірігуге қарсы тұрарлық қасиеттерден арылып,
бастапқы қалыпқа ... ... ... ... ... ... табиғи
жаратылысың мен бірлігіңе қайта ұласып, өлімсіз, мәңгілік хәл кешу.
“Алла-Алла” де, көз ... ... ... ... деп ... мені сүйер.
Жас орнына қанын төгіп, жүзін бояр,
Әлхамды айтсаң шайтан сенен қашар, достар.
Мен айтпадым, Алла өзі ... ... едім ... ... салды.
Ғарып болып жапа шектім, қолымды алды,
Сондай ғашық зауық шарабын ішер достар /249/.
Зікір салуды адамзат ... ... ... ... кез-келген
зікірші үшін белгілі бір жетістікке жету мүмкіншілігі бар ... ... ... ... ісі бұл ... ... септігін тигізеді.
“Мен айтпадым Алла өзі уағда қылды”,-деген Иассауи ұласудың Алла қалауымен
жүзеге асатынын ... ... орын ... адамды кішкене ғана бір бөлшек ретінде
қарастырып, бөлшектердің бір-біріне ... жан ... ... бастау
алатынын ерекше атаған. Қытай философиясында космос ... ... ... ... ... көктегі Тәңірінің бөлшегіне айналған адаммен
тең. ... ... ... бір толық рухани күштің барлығы және өзін
соның бір ... ... оған ... ... ... түсу арқылы,
мәңгілік ләззаты хәл ... ... екі ... да ... ... сопылық тариқаттар ретінде тарихқа ілінген қауымдастықтарда жетекші
рөл атқарған муридтер, өз бойындағы ... ... ... ... ... жүгінді. Бұл муридтерге рухани күштің ... ... ... ... ... ... бірі, дәруіштердің
сыбызғы әуенімен бір орында тоқтаусыз ... ... ... ... ... ... ... түсіретін түрлі әдіс-тәсілдерді
қарастыру муршидтердің басты ізденісіне айналды. Және оның ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ерекшеліктердің
шығу төркінін айқындап бергендей.
Орта азияда өз сопылық ілімнің ... ... Баха ... ... “Ұстаз мақсаты оқыту. Оқыту үшін де ол ... ... мен қате ... ... ескеруі керек. ... ... ... ... тілінде сөйлесуі қажет. Егер
де ол нақты нені ... ... ... ... ... оқытуын
жаңартады. Осы кезде муридтерінің табиғи жаратылысының ерекшеліктері мен
потенциальды мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... ... муридтерінің бүкіл болмысын
електен өткізген. Бұл ... ... ... ... ... муршидтің
жауапты болғанын көрсетеді.
Дегенмен, көптеген тариқаттарда жеке ... ету ... ... Жеке
зікір ету тәсілі Алла есімін жүректеріне жазып, бір сәт болса да ... ... тән ... Мұны ... ... ... ету, ... ету, үнсіз зікір, жүректегі зікір-деп түрліше атайды. Бұған Ахмет
Иассауи саяхатқа шыққанның жүректегі ... ... /251/. ... жалпы
бір көзқарасқа негіздесек: адамның Алламен ... ... ... ... тұлғалардың” Алламен қайта жүздесуіне жол ... ... ... ... ... жоюға да септігін тигізген. Ол ... ... ... ... ... келгенін аңғармағанымен, өзіне бір
рақымшылық ... ... ... ... Бұл оның күнәлі болған
істерден бойын алшақ ұстауына ... ... ... ... ... ... әсері жөнінде сөз ... ... zіkіr, gua ve tobe” атты ... ... бір ... жүз ... тартып зікір етсе, теңіздің көбігіндей күнәсі болса да кешіріледі”
/252/,-деп жазады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... тасбих тартсаң, жолыңнан адастырмайтын бағдар шамың.
Мұндай серігі мен бағдар шамы бар адамзат ақиқат жолынан адаспайды.
Ал рухани жетілуді көздеген ... үшін бір ... ... ... оған рухани жолда сүйеніш болатын пір иығы ... ... ... ... ... ... ... қатысуын сезінгеннен-
ақ нұрлану жолын өзі тауып баратынына сенімді болады. Ахмет Иассауи мұндай
мүмкіншілікті бүтіндей жоққа шығарып, “Түні бойы көз ... Алла ... не ... білмесе, оны қай тараптан іздесін. Қалай таба алсын”/253/,-
дейді.
Шындығында да мурид ақиқат ... ... ... ... ... керек
екенін білгенімен, оны қай тараптан іздемек? Оны тапқан ... де ... ... Бұл ... ... муридтің көкірек тұсында ұялаған. Оған
жауап алу үшін ең алдымен пір қызметінде төзімділік танытып, өз жанын ... ... ... Пір ... ... жолы мен ... ... үйретіп, ұласу сырын ашады. Осы тұрғыда Ахмет ... ... ... ма жан ... ... емес ... шауып нан бермесе, бәйшешек ашылар
ма су бермесе” /254/,-дейді.
Пір қызметін ... ... ... ... ... ... зікір
салу рәсімінің ерекшелігі де ұстаз түскен қылуетке тікелей байланысты.
Мұхаммед ... ... ... Қожа Ахмет аза тұту белгісі ретінде ... ... ... дәріптеген “Желдір” мешіті іргесінен қазылған
қылуетте өткізді.
Махаббат пен ... ... пен ... адамның ақыл- есін, парасатын
қалыптастыра отырып, адамзатты адамдық сипатқа ... /255/. ... ... ... ... жан ... Оны бағалай
білу, танымды жоғары деңгейде қалыптастырып адамзатты ... ... ... ету ... ... ... ... Иассауи қалған
ғұмырын өткізеді. Ол мұнда бір үзім нан және қара ... ... ... ... де ... ... ... еткені әрбір хикметінен белгілі.
Ол Тәңірім құдіретімен назар салды,
Шаттықпенен жер астына кірдім, міне.
Ғәріп пендең бұ ... ... ... пен жер астына кірдім, міне.
Зікір айтып, риза болып хақты ... ... ... етіп жаншып тептім.
Естен танып расуа болып жаннан бездім.,
Бәрінен безіп жер астына кірдім міне /256/.
Көзінің тірісінде өлімді мойындаған ... ... бар ... мен қажыр-
қайратын Алланың жүзін бір мезет көру үшін, зікір ... ... ... ... ... ... “Қабірге ұқсас тар жерде зікір ... ... ... ... ... /257/.
Алла жолына түскен Ахмет Иассауи қылуетке түсіп, тақулық жолында азапты
хәлді молынан тартқан еді. Қоғамнан оңашаланып, өзін ... ... ... ... діни философиялық ойларының хикмет түрінде халық танымына
таралып, оның ғасырлар бойына сақталуына кері әсер етпеді. Ахмет Иассауидің
діни ... мен ... ... айқындауға мүмкіндік берген
“Диуани хикмет” оның рухани өмір тәжірибесіндегі орнын айқындайды
Ақылға ... ... ... ... де сондай болармын деп ғибрат алғыл.
“Мауту қаблан ан-тамутумен” амал ... ... ... алып ... ... ... “Файадхану Қалилан” деп,
Және айтар: “Уалибаксу Касиран” деп.
Бұл аяттың мәніне бойұсынғын деп,
Бұл дүниеде күлместен жүрдім, міне /258/.
“Мауту қаблан ... ... ... алдын өлу”, “көрстаннан хабар алу”
- бұл Ахмет Иассауи философиясының қайнар көзі. Ажал келіп, өмірде ... ... ... ... ... пендешілік қасиеттен арылу. Яғни,
нәпсіңді тазалап, өмірдің қызығын қайырымдылық пен ... ... ... ... діни ... адам ... ... болып, оның
рухани жетілуіне септігін тигізген. Түркі әлемінде Ахмет Иассауи уағыз
еткен сопылық ілімнің ... ... ... ... қазынасына айналуы
да халық танымына сіңімді хикметтерге байланысты. Бұл ... ... ... ... адам ... ... жүрегіне
ұялағанын көрсетеді.
Ахмет Иассауи қылуетке түсіп, жер бетіне ... ... да ... ... қол ... ... дінін түркі халықтары арасында
насихаттауды өмірлік мұраты етіп ұстанған ол мұнан ешқашан бас ... асты ... ... ... ғибадатымен қатар өмір ... ... ... ... салып, “Диуани
хикмет” еңбегін жазып қалдырады.
Ұлы түркі ойшылының ... ... бұл ... ... ... Алланы іздеп, зікір салған уақытта хикметтер де
оқылған. Ахмет ... ... ... муридтердің ризығы дүр, іші
мәнсіз болса, еңбегі дүр” /259/-деп бостан-босқа айтпаса ... ... ... әрбір хикметтіегі тұтас шумақтар мен егіз
жолдан тұратын шалыс ... ... ... ... ... ... қолданылуына үлкен мән берген. Ол бұл жөнінде: “Диуани
хикметтің” өзге шығармаларға ұқсамайтын бір ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Бұл сипат көп адам
алқақотан отырып, ... ... ... ... ... ... ... салу дәстүрінде қолданылуына және бір айғақ Хазини
ұсынған қолжазба ... ... ... ... дауыстап үш такбир
айтылғаннан кейін Аллаға зікір салумен ... Осы ... ... ... үшін ... ... ... деп аталған
илахилері баяу әрі мұңлы дауыспен оқылады”, /261/ -делінген.
Сонымен, “Диуани хикметті” сопылық тариқатта муридтер мен ... бір ... ... ... ... ... жатыр. Түркі халықының
рухани танымдық жүйесінен өзіндік орын алған иассауийа тариқатының зікірі-
“зікір арра”-деп аталды. Ахмет ... ... ... ... - деп ... ... ... үніне ұқсас дыбыс шығуына байланысты айтылса
керек /262/.
Пір ілімін меңгеруде еш жалықпаған муридтер зікір салу үшін ... ... ... Ал бұл ... ... ... ... шатыстыруға болмайды. Алғашқы кезде, яғни ұстазының көзі
тірісінде, онымен бірге қылуетте зікір ... ... ... иассауийа тариқатының шайхтары зікірді арнайы “азапханаларда”
орындады. Және де бұл қауымдастықта өзгермейтін дәстүрге ... ... ... ... ... тариқатта қалыптасқан
“зікір арра” ... ... ... ... Фуат ... ... жазбасы арқылы жетіп отыр.
“Зікір арра” жылына бір рет рамазан айында, яғни оразамен ... Бұл ... ... ... ... ... ден қоюы ... кезінде адамның рухани және тәни тазалануының арқасында Алланың
шапағатына ілігіп, ... ... ... ... ... ... Зікір салуға қатысатын муридтер жыл бойына қадағаланып, рухани
шыңдалғандары мен рухани ... ... ... ... ... ... ... сөзі мен істеген ісінен көңіл ... ... ... осы ... ... ... ... ұштасуы - Аллаға шын
көңілмен ... ... ... екенін аңғартады. Зікір салу кезінде Алла
болмысындағы амалдар мен сипатқа тоғысуы құлдың ... ... ... ... ... сәріден ғибадатханаға жиналған муридтер ... ... ... кешке дейін бір Аллаға мінажат етумен болады /264/. Шайх муридтерге
Алланың пәрменімен “әурат” (жасырын дұғалар), “истиғфар” ... ... ... ... сырын ашады. Және зікірді орындауға даярлық шараларын
жасайды.
Ғибадат шаралары кеш бата толық аяқталып, қызмет ... ... ... арналған “ифтар” суын әкеледі. Муридтерге бір жұтым ауыз ашар
“ифтар” суынан басқа су ... ... ... ... сорпа
әзірленіп, жеке-жеке ыдыстарға құйылып үлестіріледі. Және ыстық пен аптапқа
төтеп беруі үшін ... ... ... ... /265/. ... ... алған муридтер зікір салар орын “азапханаға” енеді. ... ... ... ... ... бүкіл саңлаулары мен есіктері
бекітіледі. Мұндағы ... ішкі ... ... ... ... яғни ... ішке адамды мазаларлық бірде-бір нәрсе енбеуі керек. Мұны ... ... ... ... муридтерге суықтап, залал тимесін деген
ізгі ниетте жасалынады” /266/-деп көрсетеді.
“Азапхана” ішіне енген муридтер, сап ... ... ... төрт
беткейге бағыштап “такбир” айтады. Осымен сырт пен іштегі барлық байланыс
үзіледі. Муридтер шеңбер құрып жайғасып ... ... ... ... ... салу үшін ... “Хақ” және “Хай” есімдерін
қолданды. Тынбай қайталауда “Хақ”-”Ха”-ға, “Хай”-”Ху”-ге ... ... ... “Ха”-”хай” немесе “Хақ”-”Ху” етіліп
көрсетіледі.
Алланың “Хақ” есімі - болмысты жаратушы ... ... ... ... ... тірі болған, яғни мәңгілік ұғымын білдіреді
/267/. Бұл үйлестік өздігінен ... ... жоқ, яғни ... ... ... ... ... түскен, бар сопының
іздегені де осы емес пе? Ахмет ... мұны ... ... ... оны тәжірибелік үлгіде зікір салғанда қолдануы еді.
Зікір орындалуына ... ... ... жами”, үнсіз-”зікір хафи”
және әуез бен әуенге ... ... ... ... ... ... ... зікірі әуенге негізделген дауысты зікір ... ... ... ... ... ... қолданды. Бірақ Иассауи зікірінің
“зікір арра” аталуы, демнің бір қалыптылығын қадағалай отырып ... ... - ... ... ... араның үнімен үндесіп, ағаш аралап
жатқандай әсер қалдыруынан болса керек.
Сонымен ... ... ... жолы - екі қолын екі мықымына қойып, терең
тыныстап барып “Ха” деп ... ... ... Сонан соң қайта терең тыныс
алып “Хай” деп демін тысқа шығарады. Осы әдісті ... ... ... ... ... ... ... тұтас бір дене іспетті бірлікте әрекет етеді. Әрбір ... ... ... ... экстаз хәліне түсуіне ... ... ... ... алшақ тұрады. Бір қалыпты тынымсыз зікір
салу муридтредің өз еріктерін ... ... ... соқтырады. Мұндай
экстаз хәліне түскендер есінен айырылып немесе мастық бір ... ... ... барша әрекеті еріктің қатысуынсыз өздігінен орындалып жатады.
Мурид дәл осы тұста Алланың нұрына бөленіп, экстаз хәлін ... ... бәрі ... ... ... ... ... Шайх “шілдехана”
ішінде болмаса да муридтің іс-әрекеті мен ахуалын суреттеп ... ... ... белгілейді. Муридке берілетін рухани дәреже,
оның ішкі болмысының күйін танытады. Діни ... ... ... ... ... дәрежеге жетілген және жасырын, құпия ... Алла ... ... деп ... ... ... Смит бұл ... “Сопылық пен Алла ілімі
киелілік пен жетілу жолын ... ... ... ... ... иеленген,
сопылар арасындағы киелі тұлғаларға (әулие) негізделген. Алла ... ... ... әулилер дүниелік құмарлықтардан босытылып, әрбір
қалағаны ... ... ... Әулиелер медитациялық тәсілдер арқылы
Алла болмысымен байланыс түзген. ... ... ... ... тілеп
Алладан рақым етуін сұраса, оны да ... ... ... қаза ... де ... өз жалғасын тапқан. Осылайша нұрланғандар мазары киелі
саналып, сыйыну орындарына ... ... ... ... дінін таратуда игі істер атқарған әулие
мазарлары ... ... ... әлі күнге дейін ... ... ... ... ... атап ... киеліге балаған әулие
мазарларының көпшілігінің түркі сопылық ілімнің көш басында тұрған ұлы
ойшыл Ахмет ... ... ... бір ... бар. ... ... “Ахмет Иассауи барлық түркі сопыларының бабасы” /270/-деген.
Зікір салып, көздеген мақсатына жеткен тақуалардың алар ... ... ... ... та ... ... әулиеге балап, оның қадыр-
қасиетінің артуының алдында бас исе, әулие неге халықына қолұшын бермесін.
Ахмет ... ... ... ... ... ием, сақи болып шарап берсе,
Ел-жұрт, бала-шаға дүниеден пәк ... ... ... хақ ... ... ... ... достар.
Ғашық жолын хақ жүзіне дерт ойласа,
Еш ғалым патшасы хақты ойласа.
Шын сүйгеннің көңілі жорық ... ... ... ... ... ием бір ... ... құйса маған,
Зікір сырын айта-айта қылсам таман.
Хор қызы мен періштелер қызмет қылар саған,
Жұмақ ... ... тон ... ... ... бұл ... ... мастықтың шыңына шығып, Алладан басқа
нәрсенің бәрін ... ... ... ... және ... де, ... ... бас тартып, бүкіл сана-сезімі мен ақыл-парасатын жалғыз ғана ғашығына
бағыштағанын айтады. “Азапханада” зікір салған муридтің жаны ... ... ... ... ... хәл кешеді. “Азапханада” қырық күн
зікір салу өткеннен кейін, құрбандық шалынады. Құрбандыққа ... ... ... ... ... ... Ал ... еті кебеп етілініп
суық су немесе ... ... ... ... Сол күні ... түнемейді, тынығу үшін баршасы үйді-үйіне тарқайды /272/.
Қазір Түркістан қаласында ... ... ... ... ... ... сол ... қалпында сақталған, тек зікір салушы
тақуалардың Алланы дәріптеген үндері ғана естілмейді. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... де ғимараттың оң жақ
беткейінде жүз елу қадамдай ... ... ... ... ... ... Кәрім атты ұстаны басшы етіп салдырған “желдір” мешіті
көзге ілікпейді. ... ... ... мешітте 1942 жылға дейін
жұма намазы оқылып келген. 1947 жылы бұл мешіттің күмбездері ... ... жылы ... бұзылған. Осылайша баға жетпес, тарихи ... ... ... жер ... ... жоғалады. Бұл Кеңес
өкіметінің өктемдігі немесе бір саяси бағытқа негізделген ... ... ... жылы ... қоя салуға келмейді. Өйткені бұл тарихи ... ... ... ... ... сіз бен ... ... Ұлы
кемеңгер тұлға мұны да алдын ала көріп-білгендей ... ... ... хикметтерінде баяндайды.
Нәпсі шайтан тұтқын қылды адам ұлын,
Түйедей ғып байлап алды екі қолын.
Білмеудің несі қиын оң мен солын,
Уа, дариға, қасірет ... ... міне ... ... ... адамзат баласын моральды-эстетикалық тұрғыда
дамытуға құралған. Сондықтан да Ахмет ... ... ... муридтеріне
ғана емес, жалпы адамзат баласына тиесілі. Сол бір көне дәуірде қылуеттен
сыртқары шыққан әрбір хикмет жолының ... ... орын алуы ... бүкіл адамзат мүддесін көздеп, тағдырдың жазғанына қайшы келуі еді.
Ахмет Иассауи философиясы адамзат бойындағы зұлымдық пен ... ... ... ... ... оны ... ... ойлар жиынтығы
ретінде танытты. Санаң дертке шалдыққан күнде де, оның емі иман ... ... ... ету. Яғни, зұлымдық жетегінде кетпей, тағдырға қарсы
жүру. Осылайша ... ... ... әрбір жеке адамның саасында із
қалдырды. Ол да баршаға ортақ ... ... ... ... ... Ә.Нысанбаев “жетілген тұлға”
бойына үйірген қасиеттерді өте ... ... ... берді:”Ол түркі
мәдениетін тудырған тарихи тұлға ғана ... ... ... ғұламалар
ойларынан тәлім алған, өзінен кейінгі толқын-толқын даналар дүниетанымының
қалыптасуына әсер еткен, ... ... ... ... ... ... күш ... /274/.
Өзінен бұрынғы ғұламалар ойымен арадағы үндестіктің болуы Ахмет Иассауи
сопылық ... ... Шайх ... ... ... ... түркі ойшылдарының
дүниетанымдық көзқарастарын ішіне алған. Мысалы, Пайғамбар хадисі “Мауту
қаблан ан-тамутуді” іс жүзіне айналдырып, ... ... ... Иассауи
әрекеті мен өлімнен ... ... өмір ... ... ... ... ұлы ойшыл өлімге түрліше көзқараста келгенімен, мақсаттары бір -
мәңгілік өмірді ... ... ... өлімге қарсы жүріп ... ... ... Қорқыт ажалдан қашып, жанын қояр жер таппайды. Өмірде әрекет
еткен ңәр жаратқан пендеге бір ... ... ... ... өз
істерімен адамзатқа жоғарғы ақиқаттылықтың мәнін ашып берді. Ахмет Иассауи
қараңғы қапаста зікір салып, ... ... ... ... ... ... табады. Мәңгілік рухани күшке ұласу арқылы өлімнен жоғары
тұру, тек тақуаларға ғана тиесілі. Сондықтан да екі ... ... ... ... ... келе ... іс.
Алланың нұрына бөленуді көздеген муридтер үшін экстаз хәліне ... ... ... ... баршаға аян. Оларды бұл мақсатқа жеткізетін де
ойшылдар ұсынған экстаз жолы, яғни екі ... бір ... ... ... ... болғаны, яғни Ахмет Иассауи хикметтерінің ... ... ... ... растап отыр /275/. Бұл Ахмет
Иассауи ізбасарларының қобыз әуенін жанына жақын тұтып, ... ... ... ... ... еді.
Шындығында да қобыздың күмбірлеген үніне елтіген жан өмірлік ой-
толғамнан ... ... бір ... өтіп ... хәл ... Ал енді
Ахмет Иассауи зікірін қобыз әуенімен орындаса, бұл бір ұлы, пәк ... ... ... ... ... ... ... адам бойындағы
сезімдер жиынтығын шоғырландырып, махаббатқа ұластыратын үнде нақ ... ... болу ... ... келгенімен, ғашығының назарына ілігіп, одан
ризашылық жауабын ала отырып, ... ... ... ... ... екенін жоғарыда атап өттік. Ал назар ... ... ... өз ... болғаннан кейін ишарат ету сәулесі де Алладан болған.
Тақуалық жолына түскен дәруіштер мұны есте сақтаған және оны ... ... қиын ... ... ... ... ... сені.
Реніш, азапенен бірге болсаң, күні-түні,
Көңілді тәңіріден өзгеге бөлме, достар…
Ғашықтың жолы құр тілмен бола қоймас,
Мұнда жылап, ... ... ... реңі ... ... болмас,
Мұндай болмай ғашықпын деп айтпа, достар /276/.
Жаратушының ... ... ... ... ... ... орындау, тақуаны көздеген бағытынан шатастырады. Ғашықтық зікірі
құр сөз бен ... ... ... ... ... ... ... ерік береді. Жүрек басқарумен істеген әрбір әрекеті ... ... ... ... ... ... жақын тұтады. Жаратылған
әлемге, сондай-ақ тіл мен дыбысқа да тәуелсіз, “жүрекке зікір” салу ... ... еш ... алаңдатпайды. Сондықтан да зікір жүрек басшылығымен
орындалады.
Ахмет ... ... ... азап тартып, арпалыспай ғашықпын деп
айтпа, достар”-деуінде үлкен ... мән ... ... үшін өмір сүру
арпалыстан тұрады. Арпалыстың адамзатқа тартқызар азабы қуанышынан да мол.
Ал ғашықтық жолында арпалыса алмағандар, өмір ... де ... ... ... ... пен ... ұрығын сепкізгендерден. Өмірде жан мен
тән арпалысынан ешкім де тыс қалмаған. Тек арпалысып жеңгендер ғана ... ... ... “зікір арра” муридтерге: ақиқатты ... ... мен ... ... арқасында
туындаған бір Аллаға деген махаббаттың нәтижесінде, онымен рухани қатынасқа
түсу жолын ашып берді. Алла ... дін мен ... ... ... ... ... үшін жаратса, шайх өз нәпсісімен арпалысқан адамзатты
мәңгілік өмірге “жетілген ... ... ... Қожа ... ... ... ... және қазақ философиясы
үшін маңызы
Ахмет Иассауи сопылық танымы қазақ философиясының өркендеуінде өз ... Оның ... ... қазақ ойшылдарының шығармашылығынан
көрініс ... Хақ ... ... әділеттік философиясын дамыту жолында Абай
жазған қара ... ... ... барын аңғару қиын емес. “Біз жаратушы
емес, жаратқан көлеңкесіне қарай білетұғын ... Сол ... ... ... ... /277/. ... тіршілік табиғатындағы құнды
мәселелердің сопылық философияда ... оның ой, ... ... ... ... тапты. Сопылық дәстүрлер күні бүгінге дейін ұлттық
танымда сақталған. Ахмет ... ... ... ... ... кейіпте қалыптасуына шәкірттері де қызмет етті.
Бір өкініштісі, иассауийа тариқатынан тәлім алған ... ... ... ... белгілі болғанымен, олар жөнінде
толық мәлімет беретін жазбалардың немесе төл туындыларының жоқтығы. ... де ... ... өкіметі тарапынан зерттеуге тиым салынып, жойылып
жіберілген немесе сирек кездесетін кітаптар мен ... ... ... күйі ... ... бедерінде қараусыз қалған рухани байлығымызды аршу ... ... ... ... Дегенмен соңғы жылдары көптеген туындылар
өңделіп, рухани мұрамыз ... ... да ... келтірілгендей. Түркі
халқына ортақ даналардың дүниетанымдық көзқарастары мен ... мен ... ... ілігіп, жаңарған кейіпте
көпшілікке ... ... Бұл ... ... ... ... қолжазбалар философиялық тұрғыдан түсіндіруді және толықтыруды
қажет ... ... ... ... ұлы кемеңгер ойшылы Ахмет Иассауидің мол
мұрасын әр салада жан-жақты зерттеу жұмыстары ... осы ... ... ... ... ... ... алынған. Жуырда ЮНЕСКО-ның қатысуымен
Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойының халықаралық деңгейде аталып
өтілуі осының айғағы. ... ... ұлы ... рухына арналып
зікір салу, рәсімі, хикметтерді үздік ... ... және ... 1500 ... ... ... және түркі әлемі тарихы мен
рухани дүниесіндегі Түркістан мен ... ... атты ... ... ... ... арнайы баяндама жасаған Елбасы Н.Ә.Назарбаев “Түркістанның
бастан кешкендері ... ... ... Ол шежіре бүгінгі адамзат пен
бүгінгі өркениетті ... ... ... мен ... ... ... мен ... жарастығы мен жалғастығына
көзімізді жеткізе түседі”/278/,-деп түркі халықтарының тұтастығын ... ... орны ... ... атап ... ... ... қауымдастықтың негізін қалаған Ахмет Иассауи
мен оның муридтерінің үгіт-насихатының нәтижесінде Түркістан ... ... ... ... орталық. Жаңа философиялық ой-талғамдықты
қалыптастырған Ахмет Иассауи муридтерінің саны аңыздарда ... ... ... ... ... ... Иассауи мен ізбасарлары жөніндегі
көптеген деректер жергілікті ... ... ... ... ... ... ... бірінде Ахмет Иассауи муридтерінің арасында бойына “Әлем әл-
ғаиб” хәлдер ... ... ... ... кереметі мен
құдіреттілігі көрсетіледі.
Тұран өлкесіне аты мәшхүр шайхының насихатын ... ... ... ... ... ... мың шайқы дәрежесіне иегер муриді жиылады.
Муридтердің ... ... іші лық ... ... ... ... қояды.
Сонда Ахмет Иассауи муридтерінің арасынан бойына ... ... ... Сүлеймен Бақырғаниды шақыртып, қылуетті кеңейтуін талап етеді.
Арқасын дуалға тіреп, Сүлеймен оқыған ... ... ... кеңіп, көпшілік
еркін зиарат етеді.
Халық аңыздары бізді сонау ... ... ... ... ... ... ... таңба қалдырып, әулиелігімен әйгілі болған
Ахмет Иассауи ізбасарларын ңРишахат айн ал-хайаттанң көреміз. ... ... Ата, ... ... ... Ата ... ... Зеңгі Ата,
Ұзын Хасан Ата, Сейд Ата, Ысмайл Ата, Ысқақ қожа, Садр Ата, Бедр ... ... ... ... ... шайх, Хадим Шайх… /279/
Ахмет Иассауидің алғашқы төрт муридімен ерекше қарым-қатынаста болғанын
аңыздарда растайды. Оларға ұлы шайхының арқа ... де ... ... ... рухани ұстазы Арыстан Бабтың ұлы Мансұр Ата /280/.
Екіншісі ... ... ... ... ... ... атсалысқан Саийд Ата /281/. Ал үшінші муриді Мұхаммед
Данышманд, ... ... ... ... ... ... ишан Имам ... өз беделін
шайхыдан артық тұтып, оны сынамақ болған әрекетінің іске ... /282/. Ұлы ... игі ... мен дүние талғамдылығына алыстан
тәнті болған, Имам Марғазы шындығында да осылай мекен деген ... ... ... ... ... сексен сегіз мың қолмен Ахмет Иассауиді іздеп
Түркістанға келеді. Бұл хабарды естіген шайырдың екі муриді ... ... ... ... ... ... “мен оның сөйлер сөзінің бәрін
ұмыттырайын, сонда ол не ойлап ... ... ... ... ... ... тоқсан тоғыз қашырға артқан кітабының жазуын көрінбейтін, оқылмайтын
етіп қоямын” дейді.
Имам Марғазы ... ... ... ... Сөйлейін десе аузына сөз
түспеді, ештеңе айта алмай, сасқанынан кітабын алып ... ... де ... ... жазу таңбасы жоқ, таза қағаз беті болып шықты. Аң-таң болып, не
қыларын білмей, сасқанынан: “Қорамсағым ... ... бәрі де ... ... ... ... деп Хазіреттің аяғына жығылып, өзін муридікке алуын
өтінеді. Бұл сұхбатқа Ахмет Иассауидің тоқсан тоғыз мың ... ... ... ... ... мин ... ... жазбасынан дәл осы
аңызды келтіреді. Тек мұнда Иассауи муридтері он екі мың етіліп ... Ұлы ... ... ... ... ... ... оның
шежіресі “Насаб-Намеден” де орын алған. Мұнда Сайф ад-Дин Орын ... ... ... жүз жиырма жыл өмірі болды. Он екі мың сайид муриді
болды. Қырық сопымен ... ... ... ... күні шығатын еді” /284/,-
деп аңыздық асыра сілтеуден тыс нақтылы деректерді ұсынады.
Ылғи он екі мың ... ... ... ... шайқы, іліми толысқан
муридтерін дін жолында қызмет етуге, әр тарапқа ... ... ... ... қырық жыл қызмет еткен сопы Мұхаммед Данышмендтің (1218
ж.кейін қ.б.) ижазат алып, Отырар елді мекенінде суфра ... /285/ ... ... ... мен ... ... ... құрған қауымдастықтарын маңызды рухани-философиялық ... ... ... ... ... ... ислам дінінің қалыптасу
және даму қарқынын айыруға нақтылы ... ... ... ... бүгінге дейін түркі халықтарының поэзиясы мен ... ... оның ... ... ... қаншалықты байыпты
әрекет еткенін танытады.
Отырарда сопылық ілімінің өркендеуіне иассауийа тариқатының белді ... ... ... ... үлесі, оның сол төңіректе сопылық
ханаканың ... ... ... үгіт-насихатынан көрінеді. Иассауийа
тариқатынан бір жолата қол үзбеген шайхы, ұстазынан рухани сүйеніш ... ... ... ... ол жіберген муридтерді жетілдірумен де айналысты.
Өмірінің соңына дейін Отырарда суфра тұтқан Сопы Мұхаммед ... ... ... ... Иассауи қасында он екі жыл ... ... ... ... ... ... Ол да өз тарапынан бірнеше мың мурид
тәрбиелеп, ислам дінінің таралуына өз ... ... ... ... ... ... Саиф ... Орын Қойлақы. Шыққан
нәсілі, ата-тегін көрсетумен шектелмей, олардың жер иеліктерін атап ... ... Бұл ... ... ... ... ... өз
күшінде қалғанын танытады. Жер, су иелігінің қатыстылығын танытқан “Вакф” ... ... ... ... ... нақтылы көрсеткіші. Мәселен,
“Насаб-Намедегі” “Сопыхананың жер, суын үш жүз ... ... ... сатып
алды. Сопы Мұхаммед Данышменд ханакаға “вакф” /287/,-деген жолдар ... ... ... түседі.
Сонымен Отырарда ислам дінінің жаухарына айналған сопылық ілімін
таратумен қатар жер, суға ... ... ... Данышменд ел игілігі үшін
қызмет етті. Ахмет Иассауидің үшінші халифасы атанған, ол ақиқат соқпағына
түсіп, халықты ... ақ ... ... қыруар еңбек атқарды.
Қожа Убайдуллах Ахрардың айтуынша “Сопы Мұхаммед Данышменд шариғатшы
(заңгер) еді. Ахмет Иассауидің “зікір ... ... ... ... ... ... ісін ... де жоғары қоятын еді” /288/. Бұл Мұхаммед Данышменд
талабының ұстаз талғамынан еш ... ... ... ... түсті бір топ дәруіштер,
Көңілінде зікірі, көзден таса дәруіштер.
Тынбай жүріп жол шегіп, тына қалса тәкбір ... кісі ... ... ... ... ... қолға ұстаған асасы,
Ізгі мұрат жолында, Алла дейді дәруіштер.
Арғы тегі пақырлар, көңіл шахарын кезгендер,
Жан сарайы нұрланып, бақыт кешкен дәруіштер.
Машайықтың сыры мол, ... қыл да ... мұра боп келе ... ... Қожа ... ... бол, міскіндерден жөн сұра,
Дәруіштікті біл, өмір мәні зікір дүр /289/.
Тек өз ханакасының кемел келешегімен шектелмей, бүкіл исі түркі жұртының
бірлігін, ... ... ... жете ... ... ... ... ұстазы Ахмет Иассауидің ... ... ... ... жақсы білді. Ұстазының хикмет түрінде айтқан
нақылдарының түп-төркінін қарапайым халық ... ... және ... ... арасында талқылау иассауийа ізбасарларының арасында
дәстүрге ... ... ... ... тәлім-тәрбие алып, ұстаз дәстүрін
жалғастырған тақуалардың санатында, өз туындыларын ... ... ... ... ... құрметіне иегер Сүлеймен Бақырғани (Хәкім Ата) сынды
тақуа Орталық Азия төңірегінде ғұмыр кешті. Оның ... ... ... кейпінде әйгілі болғандығы соншалық, ол жөніндегі барша дерек аңызға
ұластырылған күйде жеткен. Сондықтан бұл тұрғыдағы ... ... ... ... ... Солтүстік Хорезмнің Бақырған өлкесінде дүниеге
келген. Қазір ол ... ... ... ... ... әулиенің мазары
орналсқан /290/. Сүлеймен Бақырғанидің қай жылдары өмір сүргені белгісіз.
Бірақ оның Ахмет ... ... ... ... ... “Сүлеймен Бақырғанидың сопылық ілімін таратудағы қызметі
Хорезм ... ... ... Ұстазына еліктеген Хәкім Ата түркі
тілінде тылсымдық ережелер мен ... ... ... шығарма жазып
қалдырған. Ахмет Иассауидің өлең түрінде ... ... қара ... ... ... ... ... тілде үн қатты” /291/,-деп
Ахмет Иассауидің сопылық тағылымын зерттеуде, ... ... ... ... Бақырғани жазбаларының құндылығын танытады. Өзбекстандық
яссауитанушылар Ибрахим Хаққұл, Сайфиддин ... бұл ... ... Олар ... ... ... сопылық шариатының жаханға мәшхүр
уәкілі Ахмет Иассауидің кемелденген муриді. Тариқат пен ... ... ... ... /292/,- ... Сүлеймен Бақырғаниді түркі халықтары арасында әйгілі еткен,
оның иассауийа ханакасынан тәлім-тәрбие алуы мен ... ... ... еді. Олар “Ақыр заман”, “Бақырған кітабы”, “Мариям кітабы”.
Біздің дәуірімізге дейін сақталған бұл ... ... ... кез-
келгенінен үзінді келтірер болсақ, ол үзінділердің “Даналық хикмет” сарынан
еш алшақтамағанын аңғарамыз.
Достарым, ақыр заман жуық келді,
Тарса, жөт, ... ... елге ... енді бұл дүниенің ақыры болды,
Келіңдер, достар, Аллаға құлшылық етіп көріңдер!
Ұлың мен қызыңды ілім үйренсін, ... ... ... ... ... ... күні ... жіңішке сират көпіріне барарсың,
Келіңдер, достар, Аллаға құлшылық етіп көріңдер!
Бұл дүние мәңгі емес жалғаншы болар,
Тағат тауып бір жерде тұрмас болар.
Өлгендер және ... ... ... ... ... құлшылық етіп көріңдер! /293/
Ұстаз насихатының маңызын жергілікті ... ... ... ... ... ... талпынысы мен талабы, оның шумақтарынан орын алған.
“Ақыр заман” идеясын шумақтардың өзегі еткен ... ... ... ... ... “Бұл дүние мәңгі емес, жалғаншы ... ... ... ... болмас, онан да “Келіңдер, достар, Аллаға құлшылық
етіп көріңдер”-деп екі дүние ... ... ... ... Осы
дүниенің несібесі - Ақиқатты ... ... ... Ал оны ... - ... ... ... қатар арғы дүниеге аттаған алғашқы дұрыс
қадамдардың бірімен тең. Сүлеймен Бақырғани нақылының ... ... ... де ... ... ... уәде ... болғай,
Қиаметтің күні жуық болды, достар.
Ақылды құлдық болғанын білер болғай,
Ел-жұрттан мейір, шапағат кетті, достар…
Қиамет күн жақындады, қалғаны жоқ,
Құл ... ... ... ... көтеріп мақтаған жоқ,
Насихатын халыққа айтып кетті, достар /294/.
Сүлеймен Бақырғани өз жазбаларында негізінен рухани ... ... ... ... ... және ... мен ... мәселелеріне ерекше көңіл
аударды. Адамзатты хақ жолына, яғни Алланың ақ ... ... ... еткен
Сүлеймен Бақырғани, ол жолдың ... ... ... басты мақсаты
еткен. Ақиқат сырына қанығып “Кемелденген тұлға” кейпіне енген адамның оқыс
қылықтан алшақ тұрып, қайырымды іске жақын ... ... ... ... ... ... пен ... басшылыққа ала отырып, нәпсінің
тегеурінді қарсыласуына төтеп беру жолын нұсқайды. Ол ұстазы ғұмыр бойына
уағыздап ... ... ... ... ... ... өз жаухарын
енгізген Ахмет Иассауи жанынан орын ... ... ... сопылық
танымының негізінде де “Ақиқат” ұғымы жатыр.
Тәубе қылып Хаққа енген ғашықтарға,
Ішу үшін төрт арықта ишраты бар.
Тәубе қылмай Хақтан ... ... ... ... азаб ... ... ... тәубе қылып барғандарға,
Хақ жолына кіріп, қадам қылғандарға.
Бұл жолда жанын пида ... ... ... бар ... пен ... адамгершілікті ұштастырып, Ақиқатты дәріптеген
шумақтар жалпы халыққа арналған. Сүлеймен Бақырғани еңбектерінің баршаның
қолы ... ... ... ... да ... ... ... түсінуге
оңай тілде жазылғанымен, өн бойы сопылық ұғымдарға тұнып тұр. Мәселен, “Хақ
жолына түсу үшін төрт ... ... ... ... соқпағына бағыштар
шариғат, тариқат, мағрипат сатыларын ... ... ... ... бел ... ... ... толық хабардар болуы
шарт. Намаз, ораза… құраған ... ... ... ... ғана ... қадам басып, пір насихатына мұқтаж болады. Шайхының
сұхбатына қатысып, өзін мазалаған ... ... ... ... ... ... ұласады. Бұл жолда жанын пида қылғандар, Алла тарапынан
жарылқанған құлдар, яғни ... ... ... ... ... ... мәртебесін иеленгендермен сұхбаты бар. Осылайша ... ... ... ... ... - Құдаймен рухани ... ... ... ... ... берді.
Сүлеймен Бақырғани ілімі иассауийа тариқатының машайхы Ахмет Иассауи
танымынан бастау алады. Ұлы ... ... ... ... ... ... әрбір қозғалған мәселенің күрделі сопылық ойлармен астасып
жатқанын аңғарамыз.
Бейіш, тозақ таласар, таласуда мағына бар,
Дозақ айтар: мен ... ... ... жан ... айтар: мен артық, пайғамбарлар менде бар,
Пайғамбарлар алдында қаусар, хоры ... ... ... мен артық, тарса жөйт менде бар,
Жөйт тарса алдында түрлі ғазап сұрақ бар.
Бейіш айтар: мен артық, ... ... ... ... ... алуан түрлі ырыс бар.
Дозақ айтар: мен артық, залым құлдар менде бар,
Залымдарға беруге захар менен у да бар.
Бейіш айтар: мен артық, ... ... ... бар,
Ғалымдардың көңілінде аят, хадис, Құран бар /296/.
Ислам дінінің қағидаларын танытуда пейіш пен ... ... ... ... ... адам баласын жаман іс-әрекеттен
сақтандырған ойшылдың діни философиялық ... ... ... ... ... ... алған. Яғни, ақ пен қараның арасын айырғандай
етіп танылған сопылық ілімнің ұғымдары халық танымынан өз орнын ... ... ... сай ... ... ... ие болған. Дегенмен,
адамға қай жолмен жүруді таңдауды өзіне қалдырған. Адам бойындағы ... ... рух пен ... өз ... ... талпынуы, оның мінезі
мен өмірлік бағытын өзгертеді. Адам ... ... пен ... ... сопылық ілімнің негізінде түзілген діни дәстүрлер
Ахмет Иассауи ... ... тұр. ... пен ... ... ... ... мен артық, ала аяқтар менде бар,
Ала аяқтар мойнында оттан ескен кісен бар.
Бейіш айтар: менде артық, сопы ... ... ... көңілінде зікір, пікір, субхан бар.
Дозақ айтар: мен артық, бинамаздар менда бар,
Бинамаздар мойнында жылан менен шаян бар.
Бейіш айтар: менде артық, дидар ... ... ... ... ... атты ... ... сонда тік тұрды, бейіш билігін айтты,
Құл Қожа Ахмет не білді, білдіруші Алла бар ... ... ... ... Иассауидің қарастырған мәселелерді жеке
бөліп алып қарастыруға тырысты. Бейіш пен ... - ... ... ... ... және оны ... мүмкіндік беретін Алланың адам
баласына сыйлаған алаңы. Ахмет Иассауи бейіш пен ... ... арғы ... ... ... ... ... осы мәселені
қарастыруда адам бойындағы рух пен ... ... ... ... айтады: бұл бес күндік тіршілікте,
Дүниені бау мен баққа бөлеймін дейді.
Ол бау-бақтарды қақпалап ... жаз ... ... ... татамын дейді.
Рухым айтады: шариғаттың ілімін біліп,
Ілімнен тариқаттың жолын біліп.
Сәрі уақытында ояу отыруды әдет етіп,
Он бес жастан қалмай намаз өтемін ... ... бұл ... ... ... ... ... Үндістанды алсам.
Асыл мата, алтын менен күмісті үйіп қойсам,
Бақ берсе, бір кент ... ... ... ... ... ісін ... ... қойып),
Ізгілік, жауыздық атаулыны Алладан деп біліп.
Түн болса, тағат-ғибадатпен тік отырып,
Күндіз болса, салауат (айтып) ораза тұтамын дейді /298/.
Сүлеймен ... адам ... ... ... әшкериелеп,
нәпсіні қанағаттандыру мүмкін емес екенін таныта ... оны ... ... ... ... ... Сопылық ілімде адамның
Алламен байланысының діни ... ... ... аян. ... байыпты орындалуы адамды Аллаға бір қадам жақын етеді. Мұндай
адам еш уақытта нәпсіге ерік бермейді.
Барша сопылық ілімінің ... ... ... Бақырғани да Алла
болымысын тануға ерекше назар аударады. Ол үшін де өзін-өзі тану ... ... ... ... ... ... жаратылысын екіге бөліп
қарастырған. Ол өнегелілік пен жоғары адамгершілік қасиеттерінің ашылуы,
нәпсіге рухты қарсы қойғанда ғана ... ... ... Нәпсі бастаған
адамзаттың тойымсыздығы мен ашкөздік әрекеттерін әшкерелеп, ізгілік ... ... ... дәріптеген. Шешуші сөзді рухқа ... ... ... ғашықтық атына мінгізіп, ұзап кеткен жарандардың ... ... ... ... ... ... түркі тілді
халықтардың дәстүрімен сәйкестендіріп тарату арқылы Сүлеймен Бақырғани
әулие ... тірі ... ... ... уағыздаған сопылық ілімнің дамыту барысында Сүлеймен
Бақырғани халық арасында ұлы тұлғаға айналды. Оның халық әдебиеті мен ... ... ... ... дамытудағы рөлі айтып жеткізерсіз.
Сүлеймен Бақырғани ұстаз ілімін дәріптеу барысында, сопылық тәлім-тәрбие
беретін өз ... ... Оның ... Түркістан мен Мауараннахр
өлкелеріндегі ірі сопылық ... ... ... тариқатының белді өкілі Сүлеймен Бақырғани ұстазы ... ... ... Оның ... ... да сопылық сарынға
негізделді: “Бұл ... ... ... ... өлген адам бұл дүниеге қайта
келмес”/300/ және “иманның нұры сенде шүкір қылғыл, құл болып хаққа құлдық
қылсаң ... ... ... ... ... танытқат діни дәстүрлер, халық
танымында нақ сол иассауийа ... ... ... ... ... ... ... өлкелеріне таратылды. Фуат Көпрүлү “Turk
edebіyatіnda іlk ... ... ... Иассауи ілімінен нәр алған
Жүніс Емре (өл.ж.1439/40) шығармашылығы мен өмір жолына аса ... ... ... ... жазылған Жүніс Емре “Диуанының” жазба нұсқалары
да өте жоғары деңгейде. Оның өлең жолдарынан ... ... және ... ең ... көшелеріне таралып, халық ... ... ... /302/.
Түркі әлемінде Ахмет Иассауидің сопылық ілімінің таралуына қолайлы
жағдай ... ... ... ... ... ... әрі ... кемеңгері Жүніс Емре еді. Оның қаламынан туған әрбір өлең ... ... ... айналған хикметтегі сопылық жайларды дамытты.
Ей, достар, еш білмедім мен жолымды,
Игілікке байламадым мен белімді.
Өсек сөзден еш тыймадым мен тілімді,
Надандығым мені ... ... ... ... ... болма құмар,
Ішпей-жемей тағат етіп болғыл бидар.
Ақыры бір күн көрсетер саған дидар,
Бидар болған онда дидар көрер, достар /303/.
Ахмет ... ... ... ... басқа қырынан қарастырып,
шешімін табуға ұмтылыс танытқан Жүніс Емре батыл ... ... ... өмір ... ... ... басты назар аударады.
Опасыз жан қомағай, тия білмес нәпсіні,
Қанағат етер есті жан, кейінге жиар бар ... жаны ... ... оған ... оның ... ... соң ... /304/.
Жүніс Емре иассауийа ілімін дәріптеп, сопылық ілімнің ... ... ... өз ... ... ... әлеміне және
оның жан дүниесіндегі тербелістеріне аса құнтылықпен қараған Жүніс Емре
нәпсі туындатқан кедергілердің ... ... ... жоғалатынын айтады.
Бұл иассауийа тариқатында қалыптасқан ақиқат ұғымына арқа ... ... ... ... ... ... ... әлемін бір тұғырға біріктірер рухани күшке айналған Ахмет
Иассауи ұрпақтарының бірі Хайдар ... бин ... шайх ... ... ... қалдырған “Мусибат намеден” (Қиыншылық кітабы) аңғаратынымыз да ұстаз
ілімін жалғастыру және дамыту.
“Мен “Мусибат намені” жақсы адамдарға арнадым. Мен әлем ... ... ... ... ... ... еңбегімді оқыса, жаны тынышталады. ... ... ... бер. Эй, ... ... емшісі сынған көңілдердің
дауасы бол”/305/ -деген жолдар, бұл шығарманың адам жанын ... ... ... ... ... тақуаларға тән Хайдар Мұхаммед бин Иадгар шайх Гариби Тәңірінің
ұлылығы мен қайырымдылығын ... ... де оның ... ... Түнде даргахына барып, үміттеніп отыр (намаз тұрғысында). ... ... дауа ... ... пен “тәубе” мақамдарына аса ықтиарлықпен көңіл бөлген Иадгер шайх
Гариба адамзаттың ... ... ... ... ... ... ... тоқшылықта жүріп білмеген пенде жанына не зиан немесе пайда
екенін қайдан білсін. Ойын-сауық, жеңіл олжа ... ... мен ... ... болары анық. Сондықтан мұндай қасиеттерді тәрк ... ... ... ... ... ... ішіп ... батқан,
Дуананың мақамына кірді, достар.
Аш пен тоғын, пайда-зиян еш білмеген,
Сауық-сайран, қызықпенен жүрді, ... ... ... ... ... ... оған иман ... да көңілі таза болмас,
Арсыздықпен ойын-сауық құрды достар /307/.
Тәңірі махаббатымен берілген қасиеттер материалды ... ... үшін жат ... Ол ... тек ... ... ... тақуаға ғана
емес, мінезінде келеңсіз, залал нәрселерге орын қалдырмай, өз жан ... әрі пәк ... ... жанға да ортақ. Ахмет Иассауидің діни
дәстүрлерін ... ... ... ... адамзатты Тәңірінің
әлемімен таныстырады.
Жүніс Емре жырларында сопылық ілімінің өзегі де бір Алланың ақиқат жолын
танытудан құралған. Ол философияға, ... ... ... ... өз ... ... әрі көпшілік тез қабылдайтындай етіп тізбектейді.
Кітапты ғалым ... ақ ... ... ... ... әркім жазады.
Екі жүзді сопылар бұл маңайда жүрмесін,
Құдайға құл болмаған өзінен-өзі тозады.
Құдайдың өзі жүректе, ал сөздері Құранда,
Құдай көкте, ... одан да биік ... ... ілімдердің негізінде танылған діни дәстүрлердің адамдардың
санасына рухани-қозғаушы және дем ... ... ... енуі де сопылық
ұғымдардың адам өміріне төңкеріс жасауға қабілетті екенін танытады. Сол
кезең үшін ... ... ... діни ... ... ... байланысын түзген. Адамның танымдық қасиетін арттырған сопылық ... ... оның ... өз ... ... ... таралу аймағын кеңейтуде тақуалық жолына түскен ... ... ... мол. ... түркілер арасында зор
беделге ие болуы да, ... ... өмір ... ... болуында. Бір
Тәңірі жолында өздерін от пен суға салуға даяр муридтер халық ... ... ... ... етті.
Ғасырлар бойынша жинақталған түркілердің діни философиялық құндылықтары
санатынан орын алған “Диуани хикметтің” муридтер арқылы таралып, халықтың
рухани ... діни ... ... ... ... ... дінінің
қуатты методологиясын танытады.
Ей, достар, ғашық құштарлығы болмайынша,
Құдай жолы дариясына сүңгіп болмас.
Ол дарияның гаухары дүр Алла ... ... ... ... ... ... мұраты ғой хақ дидары,
Хақ дидары керек болса бол бидары.
Құл Қожа Ахмет таң сәріде қылғыл зары,
Зар илемей хақ дидарын көріп ... ... ... ... ... еліктеген тақуалардың түзген
шумақтары, осы шеңберден ... ... ... ... ... жол ... ... ақиқатын тануға бағытталған сопылық дәстүрлер
өмір тәжірибесінде тариқатта өз қолданылу ... ... ... ... бақылауымен өтетін дәстүрлердің орынды орындалуын бақылау сопылық
мақамдарды ... ... ... ... өтуге болатынын танытады. Сопылық
ілімнің кез келген адамның танымына тигізер әсерінің күші де, оның ... және ... етіп ... де мен Құдайды,
Өз санамда сезінсем.
Құдай деп қана көз ілсем,
Күмәнданам мен неге?
Егер де мен досымның,
Адалдығын ... ... ... оны ... /310/.
Ұлы түркі шайыры нұсқаған Алланың ақиқатымен ... ... ... ... ... ... Емре (дүниедегі қарама-
қарсылықтың ... ... ... ... ... мен ... ара-салмағын айқындап, адамдарға ой ... “Өз ... ... мен ... ... ... көрмесем, несіне оны
көздеймін” деп ... өлең ... адам ... ... ... ... алып ... Ал келесі шумақтар Тәңірінің жылуы ... және ... ... ... ... ... ... сөз
етеді. Ахмет Иассауиден ғибрат алған Хайдар Мұхаммед бин ... шайх ... ... ... ... дәйектемелерге сүйенеді: “Мейірбан жан Құдайдың
өзі. Оның пендесі патшаның өзі. Ол ... дауа ... және ... ... ... үңіліп, ізгілікті іске бастар Тәңіріні тапқан Иадгар шайх
Гариби, мейірбан жанды біресе құдайға, ... ... ... ... Сопылық ілімнің қағидаларына сай ойшылдың көздегені де Тәңірі
мен адам жанының ... ... ... ... шығармалары бастан-
аяқ, Тәңірінің келбетіне ғашық болған тақуаның ... ... ... ... жоқ. ... ... ... Әрбір істелінген ізгілікті іс –
Тәңірінің қолдауымен жүзеге асады. Иадгар шайх Гарибидың “Ол дертіңе ... ... ... ... ... нақ сол ... ... тарихында рухани дүние рухқа азық және адамның ... ... ... ... ... бұл ... ... із
қалдырған. Иадгар шайх Гариби де рух мәселесіне кеңірек тоқталып, оны жан-
жақты талқылайды.
“Рух жөнінде сөз қозғадым. Рух ... ... ... Ол ... әлемнен
топырақ әлеміне түсіріліп, құдіреттілік күшімен болмысты түзген ... Рух ... ... ... ... ... тәрбиелейді, дұрыс
жолды нұсқайды. Рух күн сияқты… Рух қонақ іспетті, біздің ... ... ... ... қалпына (отанына) тез қайтады. Ей, адамзат,
байхабар (хабарсыз) болма. Дене бітімі ұшып, өзінің патшасына қайтады. Мұны
айтудағы ... ... біз және сен бұл фәни ... ... ... ... ... Иадгар шайх Гариби қалыптастырған өмір жайындағы
философия ... ... еш ... ... ... ... философиялық жинақтау, түйіндеу биігіне жеткен. Ахмет
Иассауи бұл мәселеге шамалы басқаша қарайды. Ол бұл фәни ... рух ... ... ... ... ... және адам ... ақиқат күшінің қолдауымен өмір сүру мақсатына жететінін айтады.
Махаббаттың дариясында ... ... ... ... келер.
Тарихаттың майданында самғап жүріп,
Ол Туб ағашына қонғым келер…
Алланың ... ақыл ... деп ... ... ... асқан,
Махаббаттың отымен күйіп-жанған,
Мен-дағы Алла деумен барғым келер /313/.
Ұлы ойшыл хикметтері жөнінде А.И.Пылев: “Ахмет ... ... ... ... ... ... қолданған. Және тыңдарманның
психикасына әсер ететіндей, қабылдауға жеңіл түрде баяндаған. Негізінен бұл
поэзия ... ... ... ... ... ... өткерген
тақуалардың ішкі күйзелістері мен сезімдерін суреттеуден құралған”/314/.
Сондай-ақ Ахмет Иассауи ... түрі және рухы ... ... жазу ... ... ... ... шайхылар арасында
дәстүрге айналғаны белгілі. Сопылар ұстаз өсиеті мен істеген игі істерін
қайталауды ... ... ... ... ... сан ... рухани дүниесі мен салт-дәстүрін сопылық
іліммен ұштастырып, хикметтеріне негізгі сарын етіп ... ... ... ... ... ... ... Алла болымысын танытты.
Алла махаббатына құштар адам өз ... ... ... ... ... ... бағыты етіп алады.
Әйгілі ғалым Е.Э.Бертельс шайыр дүниетанымына, оның туындылары арқылы
тереңнен бойлап, өз ойларын сол ... ... ... ... оқырманына
қарапайым адамдарға ұғынықты тілде үн қатты. Және сол ... ... ... ... ... әсер етуге ұмтылды” /316/. Ахмет
Иассауи жазған түсінікті ... ... ... үлгісінде берілуі
адамдарды рухани тазалыққа және адамгершілікке жетелеген жол іспетті.
Алланың мақамы ғажап мақам дүр,
Ол мақамда ғашықтар серуен ... ... ... басшы керек,
Тариқаттың басында жақсы керек.
Ол мақамға жеткен ғашық шарап ішер,
Мал-мүліктен бас тартып, жаннан кешер.
Алланы ойлап ... ... ... тұрып о дүние үшін жасын төккін /317/.
Ахмет Иассауи сопылық ілім мақамдарының қоғам өміріне ... ... ... ... ... ... Оның ... сопылық
дәстүрлері муридтерге рухани толысу мүмкіндігін ... ... ... ... асып ... Бұл ... муридтеріне берілген
рухани тәлім-тәрбие сопылық мақамдарға негізделіп, тариқатта қалыптасқан
дәстүрлердің ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... өзіндік әсерін қалдырған.
Иассауийа тариқаты сопыларының іс-шаралары тариқаттан тыс яғни,
жергілікті түркі халықтары ... үгіт ... ... ... ... ... ... Мұндай сұхбаттар сопылық ұғымдармен қатар,
діни дәстүрлердің адам жаны үшін ... ... ... Міне ... ... өрісін кеңге жайған сопылық дәстүрлер әрбір ... әсер ету ... ... ... ... мәдениетінің сопылық
сипатта дамуына жол ашып берді. Ахмет Иассауи ілімінің Қазақстан ... ... ... кең ... иассауийа тариқатының дәстүрін жалғастырған
муридтерге тікелей тиесілі. Оның сопылық дәстүрінің ізін өз ... ... өмір ... ойшылдардың өмір тәжірибесі мен
шығармашылығынан көре аламыз.
Мекке мен Мәдине жолдың ұшы,
Алыс сапар ... ғой ... ... ... ... ... ... табылар үйдің іші /318/.
Көрдіңізбе, әйгілі Шал ақын айтқан осы төрт шумақтың өзі қаншалықты
терең ... ... ... бет ... ... ... түсінікті
қарапайым мысалдармен түсіндірілген. Этикалық құндылықтарды халық танымына
негіздеген философиялық ойлардың түбінде сопылық ... ... ... Шал ақын мегзеген ойдың түйінін шешу “Алланы мешіттен емес, ... ... ... ... ... іс-әрекетін көз алдымызға алып
келеді.
Мейрім ... ... ... төреден…
Жалғаз Құдай болмаса,
Енді үміт жоқ өзгеден /319/.
Шортанбай жырау айтқан шумақтар адам ... ... ... ... ... ... ... танытады. Оны да діни жолға
түскен дәруіштерден аламыз, адалдықты ... ... ... ... да ... ... діни ... Демек халық танымындағы
діни дәстүрлер олардың өмір талаптарын қанағаттандыратын күшке ие.
Қазақ халқының мәдениеті мен адам ... ... ... ... да сол ... танымын зерделеуден көрінеді.
Бақсымын жырлап, сарнаған,
Денем жоқ әсер бармаған.
Мидағы жыным, түгел кел,
Хақиқат іске аранған /340/
Шәкәрім құдайбердіұлы осы шумақтарында түркілік бақсылық пен ... ... ... ... ... ... ... Көпейұлы тура жол надандықта емес имандылықта екенін, оның да
өмір тәжірибесі арқылы көрінентінін айтқан:
Түзу бас тура ... ... те ... ... араласпа!
Бір істеп, пайда көрмей залал тартсаң,
Бой бағып, екіншілей аяқ баспа.
Ахмет Иассауидің рухани – танымдық көзқарасы қазақ ұлттық ... ... ... ... мемлекеттері мәдениетінің өсіп-өркендеуіне үлкен
үлес қосты. Сондықтан да біз ... ... ... ... ... ... ... ұласқан бүкіл түркі халықтарының діни ... ... ой ... ... ... зерттей келе біз төмендегідей қорытынды жасадық. ... ... діні ... ... Иассауи сопылық ілімінің ... ... ... ... ... ... алғашқы түркілік тариқат арқылы ... Бұл ... ... ... түркілік дүниетанымда ғасырлар ... ... ... ... ... ілімінің философиялық мәні мен негізгі мақсатын
және даму ерекшеліктерін анықтау нәтижелері, ... ... ... ... ... ... діни дәстүрлердің өмір
тәжірибесіне ұласуы және оның ұлттық танымға тигізген әсері ... ... ... ... ... сопылық ілімнің қалыптасуына
арқау болған рухани процестерді қарастыру Ахмет ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен діни көзқарастарын жеткілікті деңгейде
білу Ахмет Иассауи сопылық ілімінің ... ... ... ... ... ... рухани тіршілік талабына сәйкес келген
ойшылдың діни философиялық көзқарасы негізінде түзілген “Диуани ... ... ... ... арасында таралуына септігін тигізді.
Иассауийа тариқатындағы сопылық дәстүрлердің өмір тәжірибесіне ұштасып,
қоғамның рухани ... ... ... әсерін анықтау, сопылық
ілімдегі философиялық құндылықтардың адам сана-сезімін күрт ... бар ... ... Түркілердің діни философиялық танымы мен
өмір талабын өзгертуге ... ... ... ... ... жаңа ... ... ұғымдардың түсінуге жеңіл хикмет түрінде баяндалуы,
сопылық ... ... ... ... оның ... қолайлы жағдай
туғызды. Түркілердің рухани тіршілік талабына ... ... ... ... адалдық пен парасаттылықты түзген ойшылдың сопылық
дәстүрлерін танытып берді. Бұл ... ... мен ... ... ... түрлі құнды идеяларды ұсынды.
Өз кезегінде, бақсы жырлары түркі халқының ... ... ... ... ... ... құндылықтарды бәз
қалпында сақтаған. Бақсының қоғамдағы рөлін, оның тылсым ... ... ... ... ... ... дәстүрлерін көшпенді халыққа
таратуда, олардың діни философиялық ... ... мән ... бөлшектерінің сопылық ілімге енуі нақ осы иассауийа тариқатынан
бастау алады.
Ахмет Иассауи сопылық ... ... діни ... алғы ... ... ... ... өлкелерінде түзілген
алғашқы сопылық тариқаттардың дәстүрлері мен философиялық құндылықтары
қарастырылды және ... діни ... ... ... ... иассауииа дәстүріндегі ерекшеліктерді туындатқан элементтер
ретінде алынып, ... ... ... ... ... ... ұғымдары көрсетіліп, оның философиялық мәні ашылды. Иассауииа ілімінде
сопылыққа негізделген дәстүрлердің діни ... ... ... оның адам ... тигізген әсерінің ара-салмағын айқындап береді.
Түркі халқының діни дәстүрлерінің сопылық сипатта дамуына жол ... ... ... ... ... етіп ... қоғамға өмір ақиқатын
ұғындырумен тең келетінін айқын түсінді. Сопылық діни ... ... ... ... ... ... ... қамтамас
етті. Демек, ата-жұртымыздың күрделі философиялық ... ... ... ... түркілер ортасында таралып, өркендеуінде маңызды фактор
болды.
Сопылық тариқаттарда ... ... ... қасиеттерді (таным,
махаббат…) жетілдіру дәстүрлеріне ерекше мән берген. ... ... ... өз ... ... ... ... қоғам өміріндегі рөлі
айтарлықтай жоғары болған. “Біз өмірдің бүткіл тыныс-тіршілігімен ... ... ... ... ғана тылсымдық тәжірибелердің қәдірін
бағалай аламыз. Ахмет Иассауидің ақиқатты іздеу жолына арнаған шығармалары
(Диуани ... ... ... ... осы ... ... ... ілімі мен діни дәстүрлерінің өмірлік мұратын анықтау, ең
алдымен иассауийа тариқатында қалыптасқан хәлдер мен ... ... ... жүйеге түсірген түрде қарастыруды талап етеді. Халық
танымына енген сопылық мақамдар адам бойындағы ең асыл ... ... ... Алла ... ... және оны жүректері
арқылы танып, білуге жол ашты. Сопылық ілімінің күні ... ... ... ... ... діни дәстүрлері мен философиялық ой-толғамынан
байқалуы иассауийа муридтерінің қаншалықты байыпты әрекет еткенін танытады.
Тек сопылық тариқаттың тіршілігімен ... ... ... ... ... ... ... Иассауидің ой-орамының түркілік
дүниетаныммен астасып жатқанын жақсы білді. Ұстазының хикмет түрінде айтқан
нақылдарының ... ... ... ... ... және ... ... арасында талқылау иассауийа ізбасарларының арасында
дәстүрге айналды. Ахмет ... ... ... ... иассауийа тариқатындағы дәстүрлер, халық танымында нақ сол
иассауийа ... ... ... ... ... ... бүкіл
мұсылман өлкелеріне тартылды.
Халықтың діни санасы рухани дәстүрлерге негізделген, оның ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге ұлттық және діни
философиялық ... ... ... ... ... ... Әдебиеттер мен деректер
1. Есім Ғарифолла. Аьай туралы философиялық трактат. Алматы: ... 2004. –83б. ... ... В.В. Тюрки: Двенадцать лекций по истории турецких ... ... - ... ... 1998.- 192 с. ... Arberry A.J. Sufіzm an account of the mystіcs of Іslam. ... George
Allen & Unwіn LTD, 1950. -141p.; Wіllіam S. Sufіzm the ... ... Methods of Іslam. -London: Thorsons ... ... 1976. ... S. Rabі'a the mystіc. Her ... іn Іslam. –London:
Cambrіdge Unіversіty Press, 1950. -219p.; Grunebaum G.E. Classіcal Іslam.
–London: // Классический ислам. Очерк истории ... ... ... –М: ... 1988. -216с.; ... L. Recueіl de ... concernant І’hіstoіre de la mystіoue en pays ... - ... ... Payl ... 1929. ... Carl W. The ... Guіde to Sufіsm. Boston & London. // ... Пер.
с англ. А.Горькавого.-М.: ФАЙР-ПРЕСС, 2002. –320 с.; Gundor E. ... ... ... OTUKEN, -288 s.; ... ... ve Mehmet Akіfte tasavvuf. –Іstanbul 1993.; Ebu`l – Ala Afіfі.
Tasavvuf іslam`da Manevі Hayat. ... ... ... Дж. С. ... ... в ... -М: Наука, 1989. -328 ... Ш. ... ... ... иК, 1994. –446 ... ... Е.Э. ... и суфийская литература. –М: Наука, 1965. -524 с.;
Бартольд В.В. Сочинения.,Т. V. -М: ... -757 с.; ... ... шейх ... -М.: ... 1993 –328 с.; Петрушевский И.П. Ислам в
Иране в VІІ-Х вв. -Л: Изд-во Ленингадского университета, 1966. – 400 ... М.Т. ... ... ... -М: Наука, 1987. - 190 ... С.М. ... в ... ... ... -176 с. ... ... Р.Б. История востока. Т.2. -М: Наука, 1968. - 757с.
6. Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... ... А.Х. ... и время великих традиций. –Алматы: Қазақ
университеті, 2001. –301 с.; ... Ә.Н. ... адам ... // ... ... мен мәдениеті.
–Түркістан: Қ.А.Яссауи ат-ғы ХҚТУ, 2000. –216 б.; Есім Ғ. Хакім Абай.
–Алматы: ... 1994. –198 б.; ... О.А. ... казахской
философии: От первых архаичных представлений ... до ... форм ... ... ХХ ... ... ... 2001. –456 с.;
Орынбеков М.С. Предфилософия прото казахов. –Алматы: Өлке, 1994. -168 б.;
Нұрмұратов С. Қожа Ахмет Иассауи іліміндегі рухани ... ... ... ... рухани даму бағдарлары // ... ... ... и ... ... Ниса, 1998. –280
б.
8. Абуов А.П. Мировоззрение Ходжа Ахмета Ясави. –Алматы: Институт философии
МН-АН РК. 1997. –196 с. /19/.
9. ... К.Х. ... ... ... Ясави иего исторические ... ... ... ... ... 1992.- N1.; ... Р.М. ... обряды у казахов: - Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992. –176 ... А. ... ... ... әдебиеті. 1992. 28 тамыз.
10. Бегалинова К.К. Суфизм как феномен мусулманской духовности. Автореф.
дис… доктор. ... ... ... 1999. – 51 ... ... Д.Т. Қ.А.Иасауи дүниетанымындағы адам мәселесі. Автореф. дис.
филос. ғыл. кан… ... 2002. –29 ... Mustafa K. Tasavvuf ve ... ... ... 1240.; Belkіz T.
Tasavvuf dusіncesіn de demeknasі. ... T.C. Kultur ... ... Suleyman U. Tasavvuf ... Mustafa І., Cemal K. Yesevіlіk
bіlgіsі. –Ankara. Ahmet Yesevі Vakfі ... 1998. – 508 ... ... Ә.К. Қазақ фольклорының тарихы. -Алматы: Ана тілі, 1991.
-288 б.; Бердібаев Р.Б. Эпос ел ... ... ... -350 ... М. Абай және ... // Ясауи тағлымы. Ғылыми мақалалар ... ... ... -Түркістан: Мұра,1996. –152б.
14. Бегалинова К.К. Суфизм как феномен мусулманской духовности. Автореф.
дис… доктор. филос. наук. –Алматы: 1999. – 51 с. ... ... В.В. ... 2. -М: ... -716 с. ... ... М. ... ескерткіштерінің тексі // Ежелгі дәуір әдебиеті..
-Алматы: Ана тілі, 1991.- 420 б. /5/.
17. Жолдасбеков М. ... ... ... // ... ... ... Ана тілі, 1991.- 420 б. /10/.
18. Орынбеков М.С. Предфилософия прото ... ... ... 1994. ... ... ... Л.Н. Көне ... -Алматы: Білім, 1994. - 480 б . /75/.
20. Мыңжан Н. Қазақтың ... ... ... ... 1994. -400 б. ... ... С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азии ... ...... ... 1990. –141 с. ... Спиркин А.Г. Философия. –М: Гардарики, 1999. –816 с. /108/.
23. Гегель Г. Философия ... Т.1. –М: ... –532 с. ... ... Ш. ... ... –Алматы: Ана тілі, 1993.
-224 б. /37/.
25. Қорқыт Ата. Энциклопедиялық жинақ. ... ... ... ... 1999. –798 б. /128/.
26. Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов: - ... ... 1992. –176 с. ... ... В.В. ... -М: Наука,1968. -757 с. /462/.
28. Степанянц М.Т. Философские аспекты суфизма. -М: Наука, 1987. -190 ... ... Е.Э. ... и ... ... -М: ...... Тримингэм Дж. С. Суфийские ордены в Исламе. -М: Наука, 1989. -328 с.
/15/.
31. Mehmet A. Dіn ... ... DEU ... 1990. –286 s. ... ... Қ.А. ... хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /50/.
33. Ислам, историографические ... ... ... ... 1991. –228 ... ... Р.Суфизм в духовной жизни народов Средней Азии ... ... ... наук . ... 1993. -21 с. /19/.
35. Тримингэм Дж. С. Суфийские ордены в ... -М: ... 1989. -328 ... ... Н. ... ... тарихы. –Алматы: Жалын, 1994. -400 б. /375-
376/.
37. Диваев А. Бақсылар.//Қазақ бақсы-балгерлері. –Алматы: Ана ... ... б. ... Koprulu F. ... ... tasavvufі іslam ... ... Bіlіg. Bahar.- Ankara: N 1.1996. ... ... А.П. ... ... –Түркістан: Қ.А.Яссауи атын.ХҚТУ, 2000. –144
б. /87/.
40. Koprulu F. Turk-Mogol samanіzmіnіn tasavvufі іslam ... ... Bіlіg. Bahar.- Ankara: N 1.1996. ... ... ... ... іздеу. -Алматы: Балауса, 1992. -448 б. /318/.
42. Сапабекұлы С. Түркістандағы тарихи зиарат.//Ясауи тағлымы. –Түркістан:
Мұра, 1996. -152 б. /130-131/.
43. ... Қ.А. ... ... Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... Қ.А. ... хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /104/.
45. Карл В. Суфизм. Пер. с ... ... ... 2002. ... ... ... И. Выдающиеся мыслители Средней Азии. –М: Знание, 1966. - ... ... Р.М. ... культы, обряды у казахов: - Алма-Ата:
Қазақ университеті, 1992. –176 с. ... ... фон Г.Э. ... ислам. -М: Наука, 1988. -216 с /120/.
49. Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvіflar. - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... ... Ә. ... ... ... 1998.N 6. 26 б.
51. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... С. Қожа ... ... ... ... құндылықтар туралы,
немесе сопылық дүниетанымның рухани даму ... // ... ... ... и ... –Алматы: Ниса, 1998. –280
б. /169/.
53. Бертельс Е.Э. Литература народов Средней ... мир. –М: ... ... Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /99/.
55. Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: Dіyanіet
іslerі Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /142-143/.
57. Бердібай Р. Эпос ел ... ... ... 1995. – 349 б. ... ... Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /18-19/.
59. ... М.Ж. Ата ... діні ? ... неге ... ... ? –Алматы:
Білім, 2000. –504 б. /254/.
60. Идрис Шах. Суфизм. -М.: Клышников Коморов и К, 1994. –446 c. ... ... А. ... ... ... пер. с фр. ... –М: Наука,
1982. –191 с. /130/.
62. Идрис Шах. Суфизм -М.: Клышников Коморов и К, 1994. –446 c. ... ... ... ... В.В. ... ... ИП ... 1998. –398
с. /117/.
64. Ницше Ф. О пользе и вреде истории для ... ... ... ... Сборник /пер. с нем. –Минск.: ООО Попурри, 1997. – 512 с. /150/.
65. Selguk E. Tasavvuf ve ... ... ІFAV, 1997. –518 s. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /66/.
68.
69.
70. Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /70/.
71. Суфийская мудрость. /Сост. В.В. ... ... ИП ... 1998. ... ... ... А.И. Ходжа Ахмад Ясави: суфийский поэт, его эпоха и творчества.
–Алматы: Атамұра, 1997. –96 с. ... ... С.М. ... в ... -Ашхабат. Ылым, -176 с./18/
74. Карл В. Суфизм. Пер. с ... ... ... 2002. –320
с. /148-149/.
75. Путешествия в восточныу страны Плано ... и ... де ... ... 1993. –248 с. ... Сафи ад-Дин Орын Қойлақи. Насаб-нама. -Түркістан: Мұра, 1992. –44 б.
/28-29/.
77. Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... ... З. ... тарихы.//Түркістан тарихы мен ... ... 2000. –216 б. ... ... А.П. Мировоззрение Ходжа ... ... ... ... ... РК. 1997. –196 с. ... Яссавий Х.А. Насафий. –Ташкент: Китоб, 1993. –16 б. /6/.
84. Пылев А.И. Ходжа Ахмад Ясави: суфийский поэт, его ... и ... ... 1997. –96 с. ... ... Э. Ясауийа бастаулары.// Ясауи тағлымы. –Түркістан: Мұра, 1996.-
152 б. /23/.
86. Бартольд В.В. Тюрки: Двенадцать лекций по ... ... ... ... - Алматы: Жалын, 1998.- 192 с. /108/.
87. Иасауи Қ.А. Диуани ... ... ... ... ... ... 1993. -262 б. /202-203/.
88. Бартольд В.В. Сочинения.,Т. V. -М: Наука,1968. -757 с. /140/.
89. Идрис Шах. ... -М.: ... ... и К, 1994. –446 c. ... Қожаев М. Арыстанбаб. –Алматы: Демеу,1992. –24 б. /4/.
91. Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. /75/.
92.
93.
94. Хофмайстер Х. Что значит мыслыть философскии. Санкт-Петербург: Изд.
Лань, 2000. –512 с. ... ... Қ.А. ... //Диуани хикмет. Ауд. Ә.Әбдішкүров. –Түркістан:
Мұра, 1993. –144 б. /9/.
96.
97. Иасауи Қ.А. ... ... ... ... ... ... ... 1993. -262 б. /120/.
98. Массон М.Е. Мавзолей Х.А.Ясеви. –Ташкент: 1930. –22 с. ... ... С. ... ... ... Езувчи, 1991. –80 б. /15-16/.
100. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... Бұлұтай М.Ж. Түркістанның ислам әлеміндегі ерекше орны.// Тарихы терең
Түркістан. –Алматы: Бідім, 2000. –200 б. /192-193/.
102. Иасауи Қ.А. Диуани ... ... ... С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /99/.
103. Margaret.S. Readіngs from the Mystіcs of іslam. ... ... LTD, 1950. –144 ... ... ... /Сост. В.В. Лавский. –Минск: ИП Лотаць, 1998. ... ... Ozturk Y.N. Koran ve sunete gore ... ... Yenі Boyut,
1998. –286 s. /98/.
106. Муминов А. Яссавий насабнамоси ва Амир Темур. –Ташкент: ... ... ... С. ... ... –Тошкент: Езувчи, 1991. –80 б. /15/.
108. Margaret.S. ... from the Mystіcs of іslam. ... ... LTD, 1950. –144 ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... Baskanlіgі, 1991.- 444 s. ... Kemal E. Ahmet ... ... ... Ahmet Yesevі Vakfі ... 1998. – 508
s./94-95/.; Абуов А.П. ... ... ... ... –Алматы:
Институт философии МН-АН РК. 1997. –196 с. /114-115/.
110. Mustafa K. Tasavvuf ve tarіkatlar tarіhі. ... ... ... Т. ... как ... ... макамат.//Суфизм в
контексте мусульманской культуры. –М: Наука, 1989. –337 с. /328/.
112. Фильштинский И.М. Концепция ... ... ... у ... в ... ... культуры. –М: Наука, 1989. –337
с. /28/.
113. Петрушевский И.П. Ислам в Иране в VІІ-Х вв. -Л: ... ... 1966. – 400 с. ... ... Дж. С. ... ордены в Исламе. -М: Наука, 1989. -328 ... ... S. Sufіzm the ... ... and Methods of ... Thorsons ... Lіmіted, 1976. -91 p. /21/.
119.
120. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... Гадаев В.Ю. За частоколом мюридских ... ... ... –54 с ... Суфийская мудрость. /Сост. В.В. Лавский. –Минск: ИП Лотаць, 1998. –398
с. /24/.
124.
125.
126.
127. Mustafa K. Tasavvuf ve ... ... Іs. ... ... Қ.А. ... ... Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /89-101/.
129. Иасауи Қ.А. Пақырнама //Диуани хикмет. Ауд. Ә.Әбдішкүров. ... 1993. –144 б. ... Yenі Rember ... ... Іhlas ... ... –384 s. /294/.
131. Иасауи Қ.А. Пақырнама //Диуани хикмет. Ауд. Ә.Әбдішкүров. –Түркістан:
Мұра, 1993. –144 б. ... 1001 ...... ... ... орталығы, 1991. –124 б /44/.
133.
134. Назарбаев Н. Қасиетті қала ... ... ... ... 2000. –124 б. ... Kemal E. Ahmet ... Yesevіlіk bіlgіsі. –Ankara. Ahmet ... ... 1998. – 508 s. ... Kemal E. Ahmet ... ... ... –Ankara. Ahmet Yesevі
Vakfі Yayіnlarі, 1998. – 508 s. ... ... Қ.А. ... хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... S. Sufіzm the ... ... and Methods of ... Thorsons ... ... 1976. -91 p. /20/.
141.
142. Margaret.S. Readіngs from the Mystіcs of іslam. ... ... LTD, 1950. –144 ... Arberry A.J. Sufіzm an account of the mystіcs of Іslam. ... Allen & Unwіn LTD, 1950. -141p. ... ... И.П. ... в Иране в VІІ-Х вв. -Л: Изд-во Ленингадского
университета, 1966. – 400 с. ... ... Қ.А. ... ... ... ... С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /105/.
147.
148.
149. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. ... ... ... –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /121/.
150. Зейбек Н.К. Иасауи жолы. –Анкара: Bіlіg,1998.-114 б. /28/.
151. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: ... ... ... ... 1993. -262 б. ... Massіgnon L. Recueіl de Textes іnedіts concernant І’hіstoіre de la
mystіoue en pays d`Іslam. - Parіs: ... ... Payl ... –259 p. ... Canіm R. Pіrі Turkіstan Hocа Ahmet ... tasavvuf ... // Bіlіg. Bahar.- Ankara: N 1.1996. ... ... И.М. ... ... религиозного опыта у арабских
суфиев.//Суфизм в контексте мусульманской ... –М: ... 1989. ... ... ... Е.Е. Святой дервиш Машраб. –Ташкент: Узбекистон. 1993. ... ... ... И.М. Концепция единства религиозного опыта у ... в ... ... культуры. –М: Наука, 1989. –337
с. /47-48/.
157.
158. Мечковская Н.Б. Язык и религия. -М.: Файр,1995. –352 с ./45/
159. Мечковская Н.Б. Язык и ... -М.: ... –352 с ... Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvіflar. - Ankara: Dіyanіet
іslerі ... 1991.- 444 s. ... Қожа М. ... ... ... 1992. –22 б. ... ... М. Насаб-нама. –Алматы: Дәуір,
164. Березиков Е. Святые ислама. Казан. 1996. ... ... Н. ... ... ... Ясеви. –Алмата: Өнер. 1980. –
35 с. /3/.
166. Абуов А.П. Мировоззрение Ходжа Ахмета ... ... ... ... РК. 1997. –196 с. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: Dіyanіet
іslerі Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /108-109/.
171. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. ... ... ... ... ... 1993. -262 б. ... Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvіflar. - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... ... С. ... ... ... Езувчи, 1991. –80 б./31/.
175.
176. Mehmet D. Yahya Kemal ve Mehmet Akіfte tasavvuf. Іs. 1993.S.12.
177.
178. Муминов И. ... ... ... ... ... Изд. ... ССР,
1957. –110 с. /69/.
179. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... ... ... В.В. ... –Минск: ИП Лотаць, 1998. –398
с. /18/.
181.
182. Иасауи Қ.А. ... ... ... Ауд. ... ... 1993. –144 б. ... Суфийская мудрость. /Сост. В.В. Лавский. –Минск: ИП Лотаць, 1998. ... ... ... Қ.А. Пақырнама //Диуани хикмет. Ауд. Ә.Әбдішкүров. –Түркістан:
Мұра, 1993. –144 б. /22/.
185. Иасауи Қ.А. Пақырнама //Диуани хикмет. Ауд. ... ... 1993. –144 б. ... Gombos K. ... ... ... –Budapest: MUZSAK, -107 p.
/19/.
187. Есенбай Д. Хикметтер. –Алматы: Қазақстан даму ... 1998. – ... ... ... Е. ... ... ... –Ташкент: Узбекистон, 1993. –56 с.
/18/.
189. Бертельс А.Е. Насири-Хосров и исмайлизм. –М: Изд.. ... 1959. –598 с. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /100-101/.
192. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: ... ... ... ... 1993. -262 б. /60/.
193. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... L. ... – Damas: Publіes sous.le Patronage de
l’Іnstіtut d’Etudes Іslamіques de l’ ... de Parіs, 1956. T.1. ... ... ... Қ.А. ... ... ... М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /104/.
196. Наумкин В.В. ... наук о ... ... 1980. –376 с. ... Arberry A.J. Sufіzm an account of the mystіcs of Іslam. ... Allen & Unwіn LTD, 1950. -141p. ... Arberry A.J. Sufіzm an account of the mystіcs of Іslam. –London:
George Allen & Unwіn LTD, 1950. ... ... Ш. ... Клышников Коморов иК, 1994. –446 c. /60-61/.
202. Erol G. Іslam tasavvufіnіn meselelerі. –Іstanbul: OTUKEN, 1993. –288
s. /70/.
203. ... Х.А. ... ... ... ... ... Адабиат ва саньат
нашриети, 1993. –16 б. /5/.
204. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. ... ... ... ... ... 1993. -262 б. ... Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... Қ.А. ... хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: ... 1993. -262 б. ... ... С.Н. Хашир риссаләсі Өлім және мәңгілік. –Іstanbul: Envar
Nesrіyat, 1996. –171 б. /43-44/.
209. Иасауи Қ.А. Пақырнама //Диуани хикмет. Ауд. ... ... 1993. –144 б. ... ... ... Классический ислам. Очерк истории (600-1258). Пер.с
англ. И.М.Дижура. –М: Наука, 1988. -216с. /181/.
211. Uludag S. Іbn-Arabі. ... Dіyanet Vakfі ... s. ... Uludag S. Іbn-Arabі. –Ankara:Turkіye Dіyanet Vakfі Yayіnlarі,1995.
–208 s. /134/.
213.
214. Иасауи Қ.А. Диуани ... ... ... ... ... Мұраттас, 1993. -262 б. /46-47/.
215. Мұхаммед А.,Дәуітұлы С., Оразақын А. Құран хикаялары. –Алматы: ... –224 б ... ... Қ.А. ... ... Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... Қ.А. ... ... ... М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /110/.
219. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: ... ... ... ... 1993. -262 б. /111/.
220.
221. Ал-Фараби.Основы мудрости.//Эстественно-научные трактаты. Ал., 1987.
С.261.
222. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының ... ... ... 1995. ... ... ... Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /66/.
224. Яссавий Х.А. ... ... ... Ғулом номидаги Адабиат ва саньат
нашриети, 1993. –16 б. /10/.
225. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... ... Ш. ... ... жахангез.- Алматы: Жазушы, 1974. –254б.
/189/.
227. Абуов А.П. Ақиқат ... ... ... ... ... 2000.
–144 б. /78-79/.
228. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... ... Н.Б. Язык и ... -М.: ... –352 с ./29/.
230. Александров Г.Ф. История Заподноевропеиской философий. ... ... Наук ... 1946 –543 с. ... ... Sufі ve sufі ... //Gundor E. Іslam ... –Іstanbul: OTUKEN, 1993 –288 s./258/.
232. Иасауи Қ.А. ... ... ... ... С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /71-72/.
233.
234. Семенов А.А.Мусульманский ... и ... ... ... 1905. ... ... ... Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. /119/.
236. Иасауи Қ.А. Диуани ... ... ... ... –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /69/.
237. Mustafa K. Tasavvuf ve tarіkatlar tarіhі. Іs.1240. S.173.
238. ... Г.Ф. ... ... философий. -Ленинград:
Изд. Акадкмии Наук СССР, 1946 –543 с. ... Мир ... Ч.1. ... ... ... ... и ... Политиздат, 1991. –672 с. /15/.Муминов И. Философские взгляды мырза
Бедиля
240. Uludag S. Іbn-Arabі. ... Dіyanet Vakfі ... s. ... ... А.Л., ... С.А. Абу Наср ... ... и
переводы. –Ташкент: Фан, 1986. –200 с. /26/.
242. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: ... 1993. -262 б. ... ... ... ... В.В. ... ... ИП Лотаць, 1998. –398
с. /39/.
244. Mustafa K. Tasavvuf ve tarіkatlar tarіhі. Іs.1240. S.201.
245. Қазақ Совет Энциклопедиясы. –Алматы: 1977. ... Mustafa K. Tasavvuf ve ... ... Іstanbul.1240. S.203.
247. Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvіflar. - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. /107/.; Eraudіn S. Tasavvuf ... ... ... ... Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /78/.
249. Иасауи Қ.А. Диуани ... ... ... ... ... ... 1993. -262 б. ... Суфийская мудрость. /Сост. В.В. Лавский. –Минск: ИП Лотаць, 1998. –398
с. /257/.
251.
252. Kayhan H.A. Allahі zіkіr, gua ve Tovbe. -Ankara. ... –50 s. ... ... Қ.А. ... ... ... М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /64/.
254. ... Қ.А. ... ... Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /64/.
255. Оразалиев С. Абай және ... ... ... –104 б. /54/.
256. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: Dіyanіet
іslerі Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /37/.
258. Иасауи Қ.А. ... ... ... ... ... ... Мұраттас, 1993. -262 б. /50-51/.
259. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. /119/.
260. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: ... ... ... ... 1993. -262 б. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: Dіyanіet
іslerі ... 1991.- 444 s. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: Dіyanіet
іslerі Baskanlіgі, 1991.- 444 s. /105/.
263. Ebu`l – Ala Afіfі. Tasavvuf ... Manevі Hayat. ... ... Tasavvuf ... ... ve tarіkatler. -Іstanbul: Mahіr Іz, 1997.
–255s. (163)
265. Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk Mutasavvіflar. - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... Kayhan H.A. Allahі zіkіr, gua ve Tovbe. -Ankara. ... –50 s. ... Eraydіn S. Tasavvuf ve ... ... Іs.1997. S.338.
269. Margaret.S. Readіngs from the Mystіcs of іslam. ... ... LTD, 1950. –144 ... ... Дж. С. ... ордены в Исламе. -М: Наука, 1989. -328 с.
/54/.
271. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. /63/.
272. Koprulu F. Turk Edebіyatіnda Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... ... Қ.А. ... ... Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... Ә.Н. ... ... адам ... мен ... –Түркістан: Қ.А.Яссауи атындағы ХҚТУ, 2000. –216 б.
/35/.
275. ... А.П. ... ... ... ... атын. ХҚТУ, 2000.
–144 б. /91/.
276. Иасауи Қ.А. Диуани ... ... ... ... ... ... 1993. -262 б. ... Абай. Книга ... ... ... с ... ... ЕЛ, 1993. –272с. /121/
278. Назарбаев Н. Түркістан -Ұлттық бесігіміз бен ... ... ... 2000. ... N ... ... С.М. Суфизм в Туркмении. –Ашхабат: Ылым, 1978. –176 c, /38/.
282. Сапабекұлы С. Түркістандағы тарихи зиарат.//Ясауи тағлымы. –Түркістан:
Мұра, 1996. -152 б. ... Koprulu F. Turk ... Іlk ... - Ankara: ... ... 1991.- 444 s. ... ... А. Яссавий насабнамоси ва Амир Темур. –Ташкент: Хазина,1996.
–32 б./11/
285. Муминов А. ... ... ва Амир ... ... ... ... ... А. Яссавий насабнамоси ва Амир Темур. ... ... ... ... А. ... насабнамоси ва Амир Темур. –Ташкент: Хазина,1996.
–32 б.- (11)
288.
289. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: ... ... ... ... 1993. -262 б. /83/.
290. Демидов С.М. Суфизм в Туркмении. –Ашхабат: Ылым, 1978. –176 c, /38/.
291. Бартольд В.В. Тюрки: ... ... по ... турецких народов
Средней Азии. - Алматы: Жалын, 1998.- 192 с. /108/
292. Боқырғоний С. Боқирғон ... ... ... 1991. –80 б. ... ... С. ... ... Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана
тілі, 1991. –280 б. ... ... Қ.А. ... ... ... М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /61-62/.
295. Боқырғоний С. Боқирғон китоби. –Тошкент: Езувчи, 1991. –80 б. ... ... Қ.А. ... ... ... ... ... –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. /91/.
297. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... ... С. ... ... Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана
тілі, 1991. –280 б. /162-163/.
299. Абуов А.П., ... А. ... ... ... ...... // ХҚТУ ... 2000. N1. С.61.
300. Боқырғоний С. Боқирғон китоби. –Тошкент: Езувчи, 1991. –80 б. /33/.
301. Боқырғоний С. ... ... ... Езувчи, 1991. –80 б. /28/.
302. Koprulu F. Turk edebіyatіnda іlk mutasavvіflar. s.287.
303. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... ... Ә. ... Емре…- (130)
305.
306.
307. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... Ә. ... ... ... ... Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, ... ... ... 1993. -262 б. ... ... Ә. Жүніс Емре...- (50)
311.
312.
313. Иасауи Қ.А. Диуани хикмет. Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... А.И. ... Ахмад Ясави: суфийский поэт, его эпоха и творчества.
–Алматы: Атамұра, 1997. –96 с. ... ... А.И. ... Ахмад Ясави: суфийский поэт, его эпоха и ... ... 1997. –96 с.- ... ... Е.Э. ... и суфийская литература. –М: ... - ... ... Қ.А. ... ... Аударғандар: М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы,
М.Шафиғи. –Алматы: Мұраттас, 1993. -262 б. ... ... ... М. Бес ... ... ... Жазушы, 1989. Т.
1. –384б. (128)
319. Мағауин М.,Байділдаев М. Бес ғасыр жырлайды. –Алматы: Жазушы, 1989. Т.
1. –384б. ... ... ... ... ... ... -Алматы: Өнер, 1989.
–128 б. (99)
321. Көпейұлы М.Ж. Көп томдық ... ... ... –Алматы: Алаш,
2005. –336б. (90)

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 153 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Философия тарихындағы адам мәселесі23 бет
Қожа Ахмед Иассауи еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері11 бет
Арыстан баб13 бет
Ахмет Иассауи 12 бет
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
Кожа Ахмет Яссауи9 бет
Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті7 бет
Орта ғасырлық Түркістан қаласының тарихы46 бет
Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь