Шәкәрім және Гете: поэзиядағы көркемдік пен таным үндестігі

Кіріспе 3
1 Шәкәрім және Гете поэзиясындағы көркемдік
үндестіктер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .
14

1.1 Табиғатты жырлаудағы үндестіктер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

1.2 Махаббат, өмір, өлім тақырыптарының жырлануындағы
үндестіктер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
37

1.3 Гетенің «Фауст» трагедиясы және Шәкәрім өлеңдеріндегі
гуманистік идея . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
62

2 Шәкәрім және Гете поэзиясындағы дүниетанымдық
үндестіктер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
81

2.1 Ой, сөз, іс бірлігі идеясының қос ақын
шығармашылығында үндесу ерекшеліктері . . . . . . . . . . . . . .
81

2.2 Дін, ғылым, өнер тақырыбына арналған
шығармаларындағы дүниетанымдық үндестіктер . . . . . . . .
98

Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1376

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ поэзиясының батыс-еуропалық үлгідегі ақындық мектеппен өзара байланысын зерттеу және олардың арасындағы сабақтастықты саралау әдебиеттану саласындағы аса зәру тақырыптың бірі болып табылады. Соның ішінде Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Иоганн Вольфганг Гете поэзиясының әлем құбылысын көркем оймен қабылдаудағы және оны жеткізудегі көркемдік танымы мен көркемдік әлемінде тереңнен тамырласып жатқан тақырыптық-идеялық, эстетикалық, философиялық ізденістері мен даму жолдары, стильдік, тілдік бейнелеу амал-тәсілдері, ақындық өрнектерінің қалыптасуы жайында зерттеу жүргізу-қазақ әдебиеттену ғылымындағы көкейкесті мәселенің бірі. Әсіресе, Шәкәрім поэзиясындағы «әлемдік тұтас көзқарасты» қамтитын идеялық өрістерінің ашылмаған қырларын Гете шығармашылығымен біріктіре қарастырудың маңызы айрықша.
Екі ақынның поэзиясын ұйытқан көркемдік-эстетикалық мәйек - әдебиеттегі ұлттық және жалпыадамзаттық идеялар тоғысының тамаша үлгісі болып табылады. Еуропа әдебиетіне тұңғыш жол ашқан Абай поэзиясының неміс әдебиетінің өкілі Гетенің шығармашылығымен рухани үндесіп жатуы тың пікір түюге негіз қалайды. Сондықтан да, ұлы Абайдың шәкірті, ақын Шәкәрімнің шығармашылық, көркемдік әлемінің Гете туындыларымен тамырластығы, олардың арасындағы үйлесім мен ерекшеліктерін анықтау, философиялық-эстетикалық бағытын тану-арнайы зерттеудің негізгі арқауы болып отыр. Соның негізінде екі әдебиеттің аса ірі екі өкілінің шығармашылығын таным мен көркемдік тұрғысынан диссертациялық деңгейде зерттеу – жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Шәкәрiмнiң поэзиясы ақынның өз болмыс-бiтiмiндей ешбiр ұлтты жатсынбайтын әмбебап үлгi екенiн оның әрбiр жыр шумағы да айғақтайды:
Тамам жан өзiн-өзi «мен» деседi,
Өзгелердi жатырқап «сен» деседi.
«Бiз» дейтұғын бiр елдi таба алмайсың,
Бұл қайтiп әдiлетпен теңдеседi? /1, 179/
Әдебиеттану ғылымында осындай екi дара авторлардың шығарма-ларындағы типологиялық ортақ мәселелерi жөнiнде орыс ғалымдары М. Бахтиннiң /2/ мәтіндердегі диалогизмдiк қатынастардың мәнiн ашатын еңбектерi мен құрылымдық поэтиканың негiзiн салушы Ю.Лотманның /3/, В.Жирмунскийдiң салыстырмалы әдебиеттануға байланысты зерттеулерiнiң маңызы ерекше /4/.
1. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Құраст. М.Жармұхамедов, С.Дәуiтов, (А.Құдайбердиев). –Алматы: Жазушы. 1988. – 560 б.
2. Бахтин М. Эстетика словесного творчества. -М.: Искусство, 1979.-424 с.
3. Лотман Ю. Анализ поэтического текста. -Л.:Просвещение, 1972.–272 с.
4. Жирмунский В. Сравнительное литературоведение. Восток и Запад. -Л.: Наука, 1979. –494 с.
5. Шәкәрiмұлы А. Менiң әкем халық ұлы - Шәкәрiм. Жұлдыз. 1992. -№11.
6. Құдайбердiұлы Ш. Үш анық. –Алматы: Қазақстан және Ғақлия ғылыми-әдеби орталығы, 1991. –80 б.
7. Аветисян В. Гете и проблемы мировой литературы. –Саратов: Изд. Саратов.университета. 1988. –255 с.
8. Бөкейханов Ә. Түрiк, қазақ қырғыз һәм хандар шежiресi. Оқшау сөз// Абай, 1994. -№9. – 38-39 áá.
9. Ғаббасов С. Тарих қазақ жайынан// Айқап, 1915.- №6. – 95 á.
10. Әуезов М. Абай ақындығының айналасы// Әдебиет майданы, 1934, -№11. – 20 á.
11. Шәкәрiм Қ. Ләйлi-Мәжнүн. –Алматы: 1936. – 49 á.
12. Сатпаева Ш. Шакарим Кударбердиев. –Алматы: Ғылым, 1993.-63 с.
13. Нұрғалиев Р. Ш.Құдайбердиев: ақын, тарихшы, философ, композитор// Арай, 1988. -№8.
14. Елеукенов Ш. Қайтып оралған қазына//Социалистiк Қазақстан, 1988, 15 сәуiр.
15. Базарбаев М. Шәкәрiм ақын// Жұлдыз, 1989. -№12. – 192-197 áá.
16. Сүйiншәлиев Х. Ақынның оралуы// Алматы ақшамы, 1988, 12, 13, 14 шiлде.
17. Бердiбаев Р. Елеулi рухани олжа// Қазақстан мұғалiмi, 1988, 12 август.
18. Мырзахметов М. Ғашық жар деген кiм едi? //Түркiстан, 1999, 28 апрель, 4 мамыр.
19. Мағауин М. Ақын, тарихшы, философ// Кiтапта: Бес арыс. Естелiктер, эсселер және зерттеу мақалалар/ Құраст. Д.Әшiмханов. –Алматы: Жалын, 1992.
20. Мұқаметқанов Қ. Шәкәрiм Құдайбердиевтiң творчествосы// Қазақ әдебиетi, 1998, 15 апрель.-5-10áá.
21. Тлеуханова А. Шәкәрiм шығармаларындағы шеберлiк пен таным бiрлiгi. Канд.диссерт. -Алматы, 1995. –175 б.
22. Үсенова А. Шәкәрiм өлеңдерiнiң құрылысы. Канд.диссерт. -Алматы, 1999. – 138 б.
23. Аюпова Г. Этическое наследие Ш.Кудайбердиева в свете казахских литературных связей и традиций. Канд.диссерт. -Алматы, 1997. – 137 с.
24. Кусакпаева Р. Проблема нраственности и нравственного совершенствования в творчестве Шакарима. Канд.диссерт. -Алматы, 1994. –174 с.
25. Ахметова Ж. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетiндегi фольклорлық дәстүр. (Ш.Құдайбердиев, С.Торайғыров шығармаларының негiзiнде) Канд.диссерт. -Алматы, 1999. – 139 б.
26. Iзтiлеуова С. Шәкәрiм поэзиясындағы тұлға мәселесi. Канд.диссерт.автореф. -Алматы. 2000. – 25 б.
27. Әбдiғазиұлы Б. Шәкәрiм шығармашылығының дәстүрлiк және көркемдiк негiздерi. Докт.диссерт. -Алматы, 2001. –338 б.
28. Бейбытова К.Д. Эволюция Абаевских традиций в казахской поэзии начала ХХ века. Автореф.докт.дисс.- Алматы, 1997.-50 с.
29. Мамраев Б. Основные тенденции развития казахской литературы первой четверти ХХ века. Докт.диссерт. -Алматы, 1998. – 271 с.
30. Жаксылыков А. Образы, мотивы и идеи с религиозной содержательностью в произведениях казахской литературы. (Типология, эстетика, генезис). Докт.диссерт. -Алматы, 1999. – 348 с.
31. Калижанұлы У. Қазақ әдебиетiндегi дiни-ағартушылық ағым (XIX ғасырдың екiншi жартысы мен XX ғасырдың басы). Дикт.диссерт. автореф. -Алматы, 1999. - 50 б.
32. Сабирова А. Абай и Шакарим: музыкальная эстетика и песенный стиль. Канд.диссерт. -Алматы, 1999. – 138 с.
33. Абдырасылова Г.Шәкәрiм Құдайбердыұлы философиясындағы адам мәселесi. Канд.диссерт. -Алматы, 1998. – 148 б.
34. Амребаев А. Мировоззрение Шакарима Кудайбердыулы в культурно-историческом контексте. Канд.диссерт. -Алматы, 1994. –157 с.
35. Айтпаева А. Шәкәрiм Құдайбердiұлының шығармашылығындағы дiни және дүниетанымдық мәселелер. Канд.диссерт. -Алматы, 1997. – 120 б.
36. Гете И.В. Фауст. Немiс тiлiнен аударған М.Құрманов. –Алматы: Жазушы, 1982. – 200 б.
37. Вильмонт Н. Гете. История его жизни и творчества. -М.: Гос.изд.худ.лит., 1959. –324 с.
38. Жирмунский В. Гете в русской литературе. -Л.: Наука, 1982. – 559 с.
39. Аникст А. “Фауст” Гете. Лит.коммент. -М.: Просвещение, 1979. –240 с.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей университеті
ӘОЖ 809.1
Қолжазба құқында
Сейсекенова Айнаш Байкенжеқызы
ШӘКӘРІМ ЖӘНЕ ГЕТЕ:
ПОЭЗИЯДАҒЫ КӨРКЕМДІК ПЕН ТАНЫМ ҮНДЕСТІГІ
10.01.07-салыстырмалы әдебиеттану
Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... А.С. ... |3 |
|1 ... және Гете поэзиясындағы көркемдік | ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .|14 |
|. . . | |
| 1.1 ... ... ... . . . . . . . . . . . . .|14 |
|. . . . . . . | |
| 1.2 ... ... өлім ... ... | ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|37 |
|. . . . . . . . . . . . . | |
| 1.3 ... «Фауст» трагедиясы және Шәкәрім өлеңдеріндегі | ... идея . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|62 |
|. . . . . . . . . . . | |
|2 ... және Гете ... ... | ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . |81 |
|. . . . . . . . . . . . . | |
| 2.1 Ой, сөз, іс ... идеясының қос ақын | ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . |81 |
| 2.2 Дін, ... өнер ... арналған | ... ... ... . . . . . . . . |98 ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .|1376 |
|. . . . . . . . . . . . . . . . . | ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .|141 |
|. . . . . . . . . . | ... ... ... ... ... ... мектеппен өзара байланысын зерттеу және олардың ... ... ... саласындағы аса зәру тақырыптың бірі
болып табылады. Соның ішінде Шәкәрім Құдайбердіұлы мен ... ... ... әлем ... көркем оймен қабылдаудағы және оны
жеткізудегі көркемдік танымы мен көркемдік ... ... ... ... ... философиялық ізденістері мен даму
жолдары, стильдік, ... ... ... ақындық өрнектерінің
қалыптасуы жайында зерттеу жүргізу-қазақ әдебиеттену ғылымындағы көкейкесті
мәселенің бірі. Әсіресе, Шәкәрім поэзиясындағы ... ... ... ... ... ... ... Гете шығармашылығымен
біріктіре қарастырудың маңызы айрықша.
Екі ақынның поэзиясын ұйытқан көркемдік-эстетикалық мәйек - әдебиеттегі
ұлттық және ... ... ... ... ... болып табылады.
Еуропа әдебиетіне тұңғыш жол ашқан Абай поэзиясының неміс әдебиетінің өкілі
Гетенің шығармашылығымен ... ... ... тың ... ... негіз
қалайды. Сондықтан да, ұлы Абайдың шәкірті, ақын ... ... ... Гете туындыларымен тамырластығы, олардың арасындағы
үйлесім мен ерекшеліктерін анықтау, философиялық-эстетикалық бағытын ... ... ... ... ... ... Соның негізінде екі әдебиеттің
аса ірі екі өкілінің шығармашылығын ... мен ... ... деңгейде зерттеу – жұмыстың өзектілігін көрсетеді.
Шәкәрiмнiң поэзиясы ақынның өз ... ... ... ... үлгi екенiн оның әрбiр жыр шумағы да айғақтайды:
Тамам жан өзiн-өзi «мен» деседi,
Өзгелердi ... ... ... ... бiр елдi таба ... ... әдiлетпен теңдеседi? /1, 179/
Әдебиеттану ғылымында осындай екi дара авторлардың шығарма-ларындағы
типологиялық ортақ мәселелерi ... орыс ... ... /2/ ... ... қатынастардың мәнiн ашатын
еңбектерi мен құрылымдық ... ... ... ... ... ... әдебиеттануға байланысты зерттеулерiнiң маңызы
ерекше /4/.
М. Бахтин өз еңбектерiнде кез-келген мәтiнге, әсiресе, көркем ... ашық ... ... мән бере ... ең ... ... ... белгiлi бiр ұлт тiлiнiң жүйелi iшкi ... ... түсе ... металингвистикалық, интермәтiндiлiк қабiлетiн алға
тартады. Мысалы ол «Лингвистика, филология және ... ... ... ... ... ... ... атты
еңбегiнде: «Тiптi бiр-бiрi туралы ештеңе бiлмейтiн, ... ... ... ... бiр ... ... ... де болса қатысып тұрса, бiр-
бiрiмен ерiксiз диалогтық қатынасқа түседi»,-деген ғылыми тұжырымын айтады
/2, 293/. ... мен Гете ... ...... ... оның ... тиесiлi «үлкен уақыт» iшiндегi ұлттар,
мәдениеттер ... ... ... бар ... ... Осыған байланысты Шәкәрiм мен Гетенiң екi түрлi ұлт тiлiндегi
шығармалары бiр-бiрiмен ... ... ... ... ... қатынасқа түсуi тұрғысынан қарастыруға мүмкiндiк беретiн
нысандар болып табылады. Сонымен қатар, бұндай мәселеде мәтiннiң ... ... ... бола ... күрделi идеялық-эстетикалық
бүтiндiктiң iшiнде қатар қойып немесе салыстырып ... ғана ... ... ... аша ... бөлшектiк жағдайы ескерусiз қала алмайды.
Ю.М.Лотман мәтiннiң басқа ... ... ... сол ... ... ... ... жан» немесе қоғамдық күштердiң дамуы
ретiндегi қатынасы деп түсiндiредi /3, 15-16/. Гете ... ... ... ... ... ... жиынтығы емес, рухтың
қозғалыстағы көрiнiсi ретiнде түсiнуге шақырған болатын.
В.Жирмунский екi мәдениеттiк әдеби мұралардың ... ... бола ... ... ... ... ... /4/. Бұл тұрғыдан алғанда да Шәкәрiм мен Гете
поэзиясындағы типологиялық ... ... ... – олар өмiр сүрген
уақыттағы ... ... ... ... ... ... де, Гете де ... тоғысында өмiр сүрген ақындар. ХIХ ғасырдың
аяғы мен ХХ ғасырдың басы қазақ халқының басындағы Шәкәрiм сөзiмен айтсақ,
«орнықпаған ... ... ... Ел ... ... тұрақсыздық,
бодандыққа қарсы күрес, феодалдық көшпелi тұрмыстан қоғамдық - экономикалық
жаңа сатыға көтерiлу қиыншылығы қазақ ... ... ояну және ... ... ... ... бұл уақыт Шәкәрiм, Ахмет, Мағжан,
Жүсiпбек, Мiржақып, Сұлтанмахмұттардың ... ... ... ... тарихқа енді десек, Гете өмiр сүрген ХVIII ғасырдың аяғы мен ... ... ... ... - ... ... қалушылығы немiс
әдебиетiнiң ұлы дәуiрiнiң басталуына себеп болды. Өйткенi, ... мен уақ ... ... ... кеткен құлдыраушы
феодалдық қатынастар кезеңiнiң немiстердi рухани бiрiктiру үшiн ұлтқа ... ...... сұранысы едi. Бұл тұста Лессинг, Гердер, Кант,
Шиллер, Гете, Фихте және Гегельдер немiстiң ұлттық санасының ... ... ... Осы ... ... өмір сүріп, халық мұңын басынан
кешкен Абайдай ойшыл ақынға бір ғасыр ... ... Гете ... жат ... ... ... анықталады. Шәкәрім Гете поэзиясымен ең бірінші
Абай арқылы таныс бола отырып, Шығыс поэзиясының білгірі ретінде де ... ... ... ... Ахат Шәкәрiмұлы әкесi туралы естелiгiнде
Шәкәрiмнiң Батыстың белгiлi ақындарының Хафиз ... ... ... тұсы бар. Естелiкте Ахат Шәкәрiмұлы М.Әуезовтың Шәкәрiмдi ... ... ... ... айта ... ... еске түсiредi:
«Бiр күнi Мұхтар: «Сол Шығыс ... ... ең ... ... әкей: «Олардың бәрi де шебер, нәзiк – көркем жырдың ... ... ... ... әңгiмелердi жазушылар. Бұларды ... ... ... да ... ... ... деу ... Солардың iшiнде
Ғафиз (Хафиз) – «Ниссан-ил-ғайып» атанған: «Оның тiлi ғайыптан келген», ... ... ... ... ... ... деп Шәкәрiм айтып отырған
Батыс ақындарының iшiнде маңдай алдысы Гетенiң, әсiресе, ... ... ... өлеңдер топтамасын арнағаны белгiлi. Шәкәрiм ... жетi ... бар, ... ең ... ... ... деген әйгiлi
сөзiн бiлмесе бұлай айтпаған болар едi. Батыста Гетеден өзге ... ... ... ... ... көп болды, бiрақ олар
Шығыстың сыртқы әшекейiн көрсеткенi болмаса, Гетедей Шығыстың рухани жан-
дүниесiне ене ... ... ... пiкiр айтқаны болған жоқ.
Шәкәрiм Батыс ақын-жазушыларынан ... ... ғана ... ... өмiр ... Гомердiң шығармашылығымен таныс болған,
Байронды оқып, Бичер - Стоу Гарриеттен «Том ағайдың ... ... ... ... ... Пушкин, Лермонтов, Некрасов бар» деп ақын
олардың аттарын келтiрiп отырады.
Шәкәрiмнiң «Үш ... ... ... ... жуық ... аты ... ... де, Гете де - өз туған ... ... ... мектебiнен шыққан жұлдыздар.
Шәкәрiмнiң рухани әлемi қазақ халқының ауыз әдебиетi мен Қорқыт, Асан
Қайғы, Сыпыра жырау, Бұхар ... ... ... ... Марабай және
әсiресе, Абайдың ақындық мектебiнiң дәстүрiнде қалыптасқан болатын. ... ... ... ... ... өз ... ... игердi. Шәкәрiм
шығармашылығында жер шарының көптеген ... ... ... дiни және ... ... ... шумақтардың болуы,
Заратуштра, Будда, Мұхамед пайғамбар есiмдерiнiң кездесуi де көптеген дiни
таным жүйелерiн ... ... ... ... ... ол қазақтың ұлттық әдеби қорына жанрлық ... бай ... ... ... ... ... үлкен үлес қосты, ең бастысы ... ... ... ... ... ... ... «Заттар табиғаты» сынды ғылыми поэзияның қайталанбас ... мен Гете ... ... – тар ... ... сәйкестiгiн
бiлдiрмейдi, әдебиеттiң жоғарғы қатарындағы тұтас мағыналы авторлық сөздiң
ақиқатқа, сұлулыққа қатынасын ... ... ... ... ... семантикалық салмаққа ие болатын доминанттық сөз-
ұғымдарға: ... ... ... болмыс, рух, жан, жар, шарап, өмiр,
өлiм жатады. Бұлар – бiр ... ғана ... ... ... ... ... мәңгiлiк сұрақтардың жауабын iздейтiн аксиологиялық сөз-
үлгiлер мен мәнi ... ... ... ... ... мәтiндердiң
мәйегi болып табылады.
Шәкәрiм поэзиясын Гете поэзиясымен салыстыру – екi ... ... ... ... ... ... ... үшiн ғана қажеттi нысандар емес, бұл - ... ... ... әлемдiк әдебиетке қатысын, Батыс әдебиетiнiң өкiлдерiмен
байланысын ... себi тиер ... ... сөзсiз.
Шәкәрiм мен Гете поэзиясындағы ең бiрiншi ұқсастық – олардың ... ... ... Шығыс пен Батыстың да рухын тоғыстырған жаңаша
жырдың үлгiсiн салу, түйiндеу ерекшелiктерi. Мұны бiз ... ... ... ... ... ... алатын идеялық-эстетикалық
ерекшелiгiнен деп бiлемiз. Екiншiден, бұл - қос ... да ... ... ... ... жетiк бiлулерiнiң нәтижесi. Шығыс
әдебиетiне бала ... ... ... ... Гете ... ... ... антика дәуiрiнен бергi ойшыл, ғалым, философтары: Фалес, Эпикур,
Пифагор, Сократ, Платон, ... ... ... тағы ... де ... ... ... және орыс тiлi арқылы бiр кiсiдей бiлгенiне
«Үш анық» атты ... ... ... ... Шәкәрiмнiң өзi бұл
еңбегi туралы айтқанда: «Осы кiтаптың аяқ ... ... қай ... да ... Европа ғалымдарының таласты сөздерi болады», - деп
түсiндiредi /6, 33/. Бұны ... өлең ... ... ... ... ... мен ... байланыстардың жеткiлiктi болуы да
айғақтайды. Шәкәрiм өлеңдерiнде Конт, Дарвин теориясы туралы айтылуы, Батыс
ғалымдарының аттары, батыстық дiни – ... ... ... ... «телепат» сияқты теософиялық терминдердiң ... оның ... ... ... қорытылып шыққан күрделi
поэтикалық құрылымға жататынын танытады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... Ал оның шығармаларында орын
алған басқа мәдениеттiк белгiлер өз ой ... ... ... анықтаушы факторлар ғана болып табылады.
Гете болса, өз поэтикалық интерпретациясындағы «Батыс-Шығыс» диуандарына
енген 235 өлеңiнде Шығыстың ... ...... ... ... поэзиясынан жеткен сюжеттiк үлгiлердi ... ... ... ... ... ақын ... қалыптасуына немiстiң халық поэзиясы, халық аңыздары
мен дiни өсиеттерi, немiстiң орта ғасырлық және Қайта Өрлеу ... ... ... мен ... ... классикалық
философиясының үлкен әсерi болды.
Гете Ағартушылық дәуiрдiң «әмбебап» ақыны болғандығынан әр ... ... ... ерекше қуатпен бойына сiңiре отырып жетiлдi. Ол
өзiне дейiнгi немiстiң ... ... ... және Таяу ... ... ... жаңа ... құйып, Шекспир, Байрон, Расин,
Вольтер және француз романтиктерi, ... және ... ... серб ... нәр ... ... ... қасиетiн тани бiлiп, ... ... ... мен ... ... мен ... мұсылмандық - мистикалық суфизм iлiмiмен таныстырды.
Сөйтiп, Гете өз ... ... - ... ... ... дiн, ... ... адамзаттық моделiндегi «әлемдiк
әдебиет концепциясын» жасап кеттi.
Сұлулықтың адамнан адамға ұлт, дiн ... ... ... - ... ... ... ... түсiне отырып, ортақ мүддеге биiктеу
мұратында болуда жатыр. Гетенiң «әлемдiк әдебиет ... ... мән ... ... оның ... қағидасын былай тұжырымдайды: «Әрбiр
жеке адам және әрбiр ұлтқа өз ерекшелiгiн сақтауға мүмкiндiк бергенде ғана,
бiр-бiрiне ... ... ... қол ... ... ... абыройдың өзгешелiгi барлық адамзатқа тиесiлiлiгiнде»/7, 27/.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Шәкәрiм мұраларын зерттеу тарихы ... ... ... ... Ең ... болып Шәкәрiмнiң қазақ
мәдениетiне, тарихына қосқан үлесi жайлы алаштың ардақты ... ... ... (Қыр баласы) «Оқшау сөз». «Түрiк, Қырғыз, Қазақ һәм
хандар шежiресi» атты мақаласын 1913 жылы ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң «Таныстыру» поэмасында Шәкәрiмнiң
әлемге ортақ әдеби портретiн ... ... ... ... ... ... әрi ... С.Ғаббасов «Тарих қазақ жайынан» /9/ ... ... 1915 жылы ... ... ... ... халқына
үлгi, мақтаныш екенiн зор құрметпен атап, пiкiр бiлдiрген.
Шәкәрiмнiң қазақ әдебиетi тарихынан алатын орны, оның Абай ... ... ... ... ... ... ... қазақтың ұлы жазушысы М.Әуезов есiмiнен бастайды. ХХ-
ғасырдың 30-жылдары «Әдебиет ... ... ... ... «Абай
ақындығының айналасы» мақаласында жазушының Шәкәрiм жайлы ... ... ... Абайдың өз дәуiрiнде өмiр сүрген iзбасар шәкiрттерiнiң
төртеуiн атап: «Оның екеуi - ... ... ... өз ... ... - ... Шәкәрiм. Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық
мағынадағы шәкiрттерi, ... ... ... ... тәрбие алудан
басқа, оның өлеңi мен қара сөздерiн оқушы әрi ... ... ... ... ... Абай басшылығымен өз жандарынан жырлар да жазған...»
/10, 20/,-деген пiкiрiн алғашқылардың бiрi ... ... ... 1936 жылы ... ... шыққан «Ләйлi-Мәжнүн» поэмасына ақын
Сәкен Сейфуллин алғы сөз жазып, Шәкәрiмнiң туындыларына әдеби көзқарасын
бiлдiредi ... ... ... ... ... ... тарапынан ақынға
жабылған нақақ жалалардың кесiрiнен күрт үзiлген болатын. ... ... ... қана қоғамымызда болған үлкен саяси -–мәдени өзгерiстер Шәкәрім
шығармашылығына жаңаша көзқарас қалыптастырып, оның ... ... ... ... нәтижесінде 1980-жылдардың соңынан бастап Шәкәрiм
шығармашылығын көпшiлiкке ... ... ... ... ... жазушылары: Ә.Тәжiбаев /1,24/, Ш.Сәтпаева /12/, Р.Нұрғалиев /13/,
Ш.Елеукенов /14/, ... /15/, ... /16/, ... ... /18/, М.Мағауин /19/, Қ.Мұхаметхановтар /20/ республикалық
баспасөз беттерiнде мақалалар жариялады. Соңғы он ... ... ... әдебиетi ғылымында Шәкәрiмнiң өмiрi мен шығармашылығына байланысты
тақырыптар бойынша бiрнеше ғылыми диссертациялар ... Атап ... ... ... ... пен ... бiрлiгi» /21/,
А.Үсенова «Шәкәрiм өлеңдерiнiң ... /22/, ... ... ... мен ... ... Шәкәрiмнiң эпикалық мұралары»
/23/, Р.Қосақпаева «Шәкәрiм шығармашылығындағы адамгершiлiк және кемелдiлiк
мәселелерi» /24/, ... «ХХ ... ... ... әдебиетiндегi
фольклорлық дәстүр (Ш.Құдайбердиев, С.Торайғыров шығармаларының ... ... ... ... ... ... /26/ ... бойынша кандидаттық диссертациялар қорғады.
Шәкәрiмтанудағы айтулы жетiстiк - тұңғыш рет ... ... ... және ... ... деген тақырыпта
қорғалған докторлық диссертациясы болды /27/. К.Бейбiтова /28/, Б.Мамыраев
/29/, А.Жақсылықов /30/, ... /31/ ... ... өмiрi мен ... ... ... ... саласы бойынша А.Сабированың «Абай және Шәкәрiм:
музыкалық ... және ән ... ... ... ... диссертациясы
бар /32/.
Философия тарихы саласы бойынша Шәкәрiм шығармашылығының ... ... ... ... ... адам ... /33/, А.Әміребаев «Шәкәрiм Құдайбердiұлының
мәдени-тарихи тұрғыдағы дүниетанымы» /34/, ... ... ... дiни және ... ... ... /35/ кандидаттық диссертация қорғады.
Бүгiнде Шәкәрiмдi толық танып болдық деп айту қиын. Бұл тек үлкен ... ... ... күрделi шығармашылығы әдебиетшiлер үшiн екi
ғасырдан астам уақыт бойында күн ... ... келе ... ... ... ... бойы ... таба бермек.
Гетенiң шығармаларынан негiзгi пайдаланғанымыз-лирикалық өлеңдерi мен 2-
бөлiмнен тұратын «Фауст» трагедиясының қазақ тiлiне неміс ... ... ... ... ... /36/. ... бұл ... еңбегi оның
шығармашылық идеясының бүкiл болмыс бiтiмiн танытады. Бiздiң қолымыздағы
сүйенетiн негiзгi ... ... ... еңбегi.
Алайда заман талаптарына сай Гетенiң бұл шығармасындағы негiзгi идеялық
тұғыры әр қилы қарастырылып ... Оған ... ... дәуiрiндегi
саяси жүйенiң араласуы. Осыған байланысты, орыс ... ... ... ... ең ... әлеуметтiк күрестi бейнелеушi ... ... ... ... ... қабылдау тарихы мен теориялық
түсiнiктемелерi шын мәнiнде әр түрлi деңгейде ... орыс ... ... ... ... ХХ ... iрi филолог, кеңестiк
дәуiрдегi атақты германист, академик В.М.Жирмунскийдiң «Гете ... /38, 6/ атты ... орыс ... ... шығармашылығын зерттеушi iрi қайраткердiң бiрi - орыс кеңес
әдебиет, театр зерттеушiсi, сыншы, өнертану ... ... ... ... ... /39/ атты ... ... 1979 жылы
Москвада жарық көрдi, 1982 жылы ... - ... ұлы ... ... дүниеге келуiне 150 жыл толуына байланысты зерттеу еңбегi /40/,
1983 жылы ... және ... ойға ... ... аяқталғанға дейiн» /41/
еңбегi, тағы басқа көптеген мақалалары жарияланды.
Гетенiң өмiрi мен ... ... ... ... /43/, ... /44/, ... /45/, ... /46/,
С.В.Тураев /47/, Л.Копелевтiң /48/ зерттеу еңбектері бар.
«Гете және әлемдiк әдебиет» ... ... ... В.А.Аветисянның
«Гете және Данте» /49/, «Гете және Байрон» /50/, атты зерттеу ... ... ... ... концепциясын» өзектi тақырыпқа
айналдырып, соның iшiнде Гете дүниетанымын ... ... ... ... мән ... қажет етедi.
Гетенiң дүниетанымына байланысты Л.М.Кессель /51/, И.С.Брагинский ... /53/, ... /54/, ... /55/, ... сияқты зерттеушiлердiң еңбектерi бар.
Гетенiң өмiрi мен шығармашылығы жөнінде жан-жақты, әрi толық зерттеудi
немiстiң белгiлi әдебиет зерттеушiсi, ... ... ... ... ... атты 1982 және 1985 ... ... федерациялық
республикасында басылып шыққан 2 томдық еңбегiнде жариялады /57/ .
А.В.Смирнов «80-жылдардағы Гете драматургиясы» («Веймар классицизмiне
қатысты») /58/ ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық жүйесiндегi әдеби сын» /59/ деген
тақырыпта докторлық ... ... ... ... трагедиясындағы
жанрлық типологиясы, жанрлық құрылымы, ... ... ... ... ... ... /60/ атты ... бар.
И.В.Волковтың Гетенiң «Фауст» шығармасы және ... ... ... деп ... монографиялық еңбегiнде «Фауст» трагедиясының идеялық,
образдық, сюжеттiк жүйесi қарастырылған.
Гетенiң шығармашылығына тән ... ... ... ... ... еңбектерiн жазған бiр топ ғалымдардың iшінде В.Вернадский
/62/, ... /63/, ... /64/, ... /65/ ... ... атап ... мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты –салыстырмалы
- типологиялық ... ... ... ... мен ... үндестіктің кілтін ашу; поэтикалық үлгілерінің үндесу
белгілерін анықтау; ... мен Гете ... ... ... гуманизм принципімен генетикалық байланыстағы маңызды ... ... ... ... ... де ... ... өзара
тоғысуының себептері мен негіздерін жүйелеу; сол арқылы әлем ... ... ... ... ... ... ашып ... Осы мақсатты
жүзеге асыру үшін зерттеу жұмысына мынадай міндеттер қойылды. ... ... ... ... белгілерді анықтап, жүйелеу;
- адам мен табиғат бірлігінің үндесу ... ... ... ... жасау;
- махаббат, ақиқат, адамгершілік, өмір, өлім тақырыптарына арналған
шығармаларындағы ... ... ... мен оны ... әдіс-
тәсілдеріне, өзіндік өрнектеріне тоқталу ;
- дүниетанымдық ортақ негіздерін ... ... ... ... ... ... философиялық лирикаларын Шығыс және ... ... ... ... ... ... «жар» идеясының «ой», «сөз», «іс» бірлігі идеясымен
үндестігін ғылыми ... ... ... ...... ... ... Вольфганг Гетенің әдеби үндестігі бірінші рет дербес ... ... ... ... ... ашатын бірнеше арналар анықталды,
олардың идеялық нысандарының тереңдігі мен ... орай ... ... жүргізілді. Әрбір тарауда қос ақынның шығармашылығындағы
типологиялық белгілері салыстырыла талданды.
Шәкәрім мен Гете поэзиясындағы болмыс пен ... ... ...... - адам шеңберінде тоғысып отыратын өзара сарындас үлгілер
екені анықталды. Осыған сай олардың поэзиясында қолданылған ... ... ... ... ұқсас тұстары ғылыми тұрғыдан дәлелденді.
Шәкәрім мен Гете поэзиясындағы дүниетанымдық ... ... ... ... арқылы олардың өзара рухани байланысын
дәлелдеу ... ... ... ... ... шығармашылық нысаны – «әлемдік біртұтас дүниетаным» ретінде
көрініс тауып отыратыны, ... пен ... ... ... ... ... нақты дәлелдермен тұжырымдалды. Бұл ... ...... ... ... ... Еуропа әдебиетіне
тигізген әсерінің мол екені сараланып өтті. Әлемді құдай мен табиғаттың
пантеистік ... ... деп ... ... мен Гете – ... іс бірлігін «мәндес мағынадағы мәңгілік қозғалыстағы құбылыстар»
тізбегі ретінде түсіндіреді. Олардың ... ... ... ... өзгертуге бағытталған Шәкәрімнің «ар ілімі» мен Гетенің
«фаустық ар - ұят» ... ... ... ой ... ... кеңінен талданды.
Зерттеу жұмысының теориялық және метологиялық негіздері.
Диссертацияға салыстырмалы әдебиеттану ғылымы, әдебиет теориясы, әдебиет
сыны және ... және ... ... ... ... өзек болып, осы
саладағы З.Ахметов, С.Қирабаев, Р.Нұрғали, ... ... ... ... ... т.б. ... еңбектері жұмысқа теориялық негіз ретінде қолданылды. Сонымен
қатар, тәуелсіз мемлекеттер достастығына ... ... ... ... ... ... ... М.Шагинян, ... ... ... И.Волков, И.Тронский, А.Михайлов,
Б.Пуришев, Л.Копелев т.б. ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Зерттеу әдістері мен тәсілдерін белгілеу жұмыстың
алдына қойған ... мен ... ... ... ... салыстырмалы- типологиялық, тарихи-салыстырмалы
талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу нысанын Ш.Құдайбердіұлының өлеңдері, қара ... ... мен ... ... ... трагедиясы және «Батыс-Шығыс
диуандарына» енген өлеңдері ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасалынды:
- Шәкәрім мен Гете поэзиясының үндесуі-ұлттар, мәдениеттер арасындағы
диалогтық қатынастағы үндестік болып табылады.
- Шәкәрім мен Гете ... ... ... ... болуы
олар өмір сүрген тарихи, саяси, әлеуметтік жағдайлардың ... ... ... екі түрлі ұлт тіліндегі шығармаларының үндесуі мәтіндердің
«көркемдік ... ... ... ... трансформацияланған
металингвистикалық қатынасын білдіреді.
- Шәкәрім мен Гете шығармаларындағы диалог-әлемдік әдебиетке тән тұтас
мағыналы авторлық сөздің сұлулыққа, ... ... ... ерекше
үндестіктің үлгісін көрсетеді.
- Шәкәрімнің көркемдік әлемі – ... өз ... ... Оның ... ... ... ... ақынның өз ой
жүйесінде қалыптасқандарды нығайту мен ... ... ... ... ... көркемдік әлемінің Гете поэзиясына қатысы ұлттық және
батыстық, шығыстық ... ... көп ... күрделі
поэтикалық құрылым тұтастығы шеңберіндегі үндестікке жатады.
- Екі ақын дүниетанымы ғылым, дін, өнер, философияның бірлігіндегі ... ... ... ... ... ... ... үндеседі.
Зерттеудің ғылыми-практикалық мәні. Жұмыстың нәтижелерін қазақ әдебиеті
тарихына қатысты еңбектерде, филология ... ... ... ... ... ... ... гететану сынды арнаулы
курстарда қолдануға болады.
Жұмыстың басқа да ... ... ... Бұл ... шәкәрімтану, гететану саласындағы еңбектерді толықтыра түседі.
Қазақ әдебиетіндегі, шәкәрімтанудағы ... ... ... ... даму динамикасын, эволюциясын айқындайтын іргелі
еңбектердің жалғасы.
Ш.Құдайбердіұлы ... ... ... салыстыра зерттеу ақынның
шығармашылық даму бағыттарын, оның философ, теософ ретінде ... мен ... ... айқындап, қарастыруда маңызы зор.
Зерттеу көздері. ... ... ... ... ғылым ... ... ... ҚР ... ... ... ... кездесетін кітаптар ... ... ... және өнер ... ... қорындағы, Қазақстан
Мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... ... пайдаланылды.
Ш.Құдайбердіұлы мен И.В.Гете шығармашылығы туралы әр ... ... ... ғалымдардың еңбектері басты назарда болды.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі мен ... ... ... мен ... ... 3 ... теориялық конференцияда баяндалып, сыннан өтті. Диссертацияның
негізгі ... ... 8 ... жарық көрді. Жұмыс Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ... ... ... және ... ... талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ЖӘНЕ ГЕТЕ ... ҮНДЕСТIКТЕР
1.1 Табиғатты жырлаудағы үндестiктер
Шәкәрiмнiң табиғатты жырлайтын өлеңдерi ұлы Абайдың ақындық ... ... ... нақ ... ... пен танымдық өлшемдерi
қатар ... ... ... ... ... ... синкреттi
туындылар. Осыған байланысты ақынның ... ... ... тұтастық
идеясының көрiнiстерiн жаппай ашуға арналған мазмұндық байланысы бар
өлеңдерден ... ... ... ... жеке-жеке пейзажды сурет
кескiндерi емес, барлығы да бiр құдайдан жаратылғанын паш етiп тұратын тiрi
бүтiндiк. Әсiресе, ақынның ... ... ... ай», «Ақыл құсы адаспай
аспандаса», «Шам жардан жарықпын деп күнәлi боп», «Тауық неге шақырар ... ... мен жан» ... ... ... көлемдi өлеңдерi
жоғарыдағы ойымызды айғақтай түседi. Мысал ретiнде «Әбден толып жарық ... ... ... алып ... толып жарық ай,
Жоғарылап өрледi.
Таласып жарға байқамай,
Нұры кемiн көрмедi ... ... ... өлеңдерiнде жиi ұшырасатын «жар» сөзi оның табиғат
лирикасында да өз мәнiсiн жоғалтпай, өлеңнiң ... ... ... ... ... ... рухани кеңiстiгiне бойлай ... ... ... сөз қолданысының тылсым сырының астары бiр ... ... ... бүр жарған жемiсi екенiн мойындауға тура келедi.
Сол себептен, оның поэзиясы - «Үш ... ... ... ... объектiлердiң ғылымға дейiнгi, ғылыми, ғылыми емес
саналатын таным жүйелерi ... ... ... ... ... сынды.
Шәкәрiм философ, тарихшы, ғалым, ақын, фольклорист, күйшi, ... ... ... ... дiн және ... iлiмдердiң неше атасын
тексерген ойшыл ретiнде өлеңдерiндегi ғашық жар ... ... ... ... ... ие эстетикалық категорияға айналдырған.
Сондықтан, ғашық жар - әмбебап бейне, ғаламдық ... ... ... белi қайыспай көтерiп тұрған барлықтың баламасы, жүрекпен сезiнудi
қажет ететiн символ. Шәкәрiм өлеңдерiндегi жар ... - ... ... - ... әр ... метафоралық атрибутикасы ретiнде: жар-
ақиқат «менiң жарым қыз емес, ... шын ... ... «жар ... ... ... ... қанған күн», жар-құдай «өмiр сырын көздесең, жарға
шоқын, жаннан ... ... ... ... жаны жоқ» деп ... оның
шығармашылығындағы аксиологиялық құндылық болып ... Ол осы ... ... ауыр ... («жардың жолы қиын жол») өзiне дейiнгi ғылымның
жетiстiктерiн, әлемдiк дiндер тарихын, мәдениетiн, ... ... ... магнетизм сынды мистикалық тағы да басқа таным жолдарын
синтездей келе, әлемдi пантеистiк ... және ... ... ... көп. ... ... жер бетiнен iздеп таба
алмаған, не ... ... ... жар ... ... әлемдiк
әдебиетте ақиқаттың көркемдiк өлшемi ретiнде өз шешiмiн тауып келе ... Осы ... ... ... ... ренессанстық, сыни,
ағартушылық реализмдер мен романтизм, рококо, сентиментализм сынды жазба
әдебиетке бай ... ... ... Шиллердiң досы, Гегельдiң
замандасы Гете мен Шәкәрiмнiң қөркем ... ... ... пен
кеңiстiк сынды шартты ұғымдарды талғамайтын құбылыс екенiн ... ... ... ие ... қарастыру Гетенiң «Фауст»
трагедиясында толық ... ... ... ... өтетiн
орындар: аспан жер, жұмақ, тозақ, ал ... ... ... ... ... болып келедi. Шығармада о ... мен ... ... мен ... рух пен ... ара жiгiн ... «Фаустың» I-шi бөлiмiнде шайтанның үйiне ит болып келгенiн сезген
Фауст «Сүлеймен кiлтi» атты ... ... көне ... дұға ... ... ... үшiн ... төрт ауыз сөз күшiне:
Саламандра, жалында!
Ундина, балқы да,
Сильф, жарқыра!
Кобольд, тез жет ... қара ... ... емес ... ... /36, ... төрт қасиеттiң иесi: от, су, топырақ және ауа екенiн автор
табиғи күштердiң аңыздағы ... ... ... тұр. ...... ... патша туралы аңыздар бойынша отқа жанбайтын ... соң от иесi ... ... - су иесi ... ... - ауа ... ... - жер иесi /66, 234/. Автор Фаустың шайтанды аластау тәсiлi ... ... ... элементтер трагедияның бас-аяғында үнемi
кездесiп отырады. Екiншi бiр назар ... - осы ... ... ... ... ... себебi. Еуропа
халықтарында есiктiң жоғарғы жағына магиялық бесжұлдыз таңбасын қағып қоюды
әр түрлi жын-перiлердiң рухын ... үшiн ... ... ... ... ... бейнет шегушi әулиелiк - символдық таңбасы ... ... ... бас жағы жоғары қаратылған пентаграмма
құмарлықтарын ... ... ... ... адам ... де ... /67,
84/. Гетенiң мысалында Фауст-шамадан тыс рухани күш иесi ретiнде ... ... ... ... ... Ал ... өлеңдерiнде табиғаттың кез
келген құбылысының өзi тән, жан, рух үштiгiнiң бiрлiгi, алдымен жан мен тән
екi түрлi ... ... ... жан мен дене екi ... ... тұра алмайды қозғалмасқа
Дене сауыт сықылды жанның орны,
Оған да күту керек бұзылмасқа /1, 106/.
Немесе: «жан-өзiң, дене-киiм», ал ... жан ... ... ... ... ... сезiмiне нанба!
Сағым су ма екен?
Барып көрсең таяу сол маңға,
Бар дене, сезiм түгел алдайды,
Бұл ... ... аңда /1, ... ... ... өзгерiсi жайлы табиғаттағы мәңгi қозғалысқа қарап,
дәл осы ойды өлеңмен түсiндiредi:
Только б час над ранним краем
Внешний ... ... уж ... ... ... ... ... не успеем
Влажной зеленью в бору,
Как глядишь, смятен Бореем,
Лист трепещет на ветру /68, 728/.
немесе:
Пусть кануны и исходы
Свяжет крепче ... ... бег ... ... и себя /68, 728/.
Бұрынғы бабамыз айтып өткен сағым судай бұлдыр ... ... ... ... ... ... өзгерiп отыратындықтан қолда ұстап қалу мүмкiн
емес, алдамшы екенiн ... ... ... ... ... ... ... отрицание өзiне тарту әрi итеру заңымен делiнсе, ол
қозғалысқа да ... ... Ол ... ... ... және атом ... түп
негiзiнде ерлi-қатынды сипат бар»,-деп түсiндiредi /6, 26/. ... ... ... пен ... және ... ... себеп үштiгi
делiнсе, жан өз кезегiнде өз қарама-қайшылығы өзiндегi үштiктiң бiрлiгi:
Жан мен дене - ... ... ... ... /1, ... ... табиғаттың Тәңiрмен тұтастығы дәл осындай шешiм
тапқан: табиғатты Гете Шәкәрiм сынды ... ... әрi ... және ... ... жоғары өрлеушi үштiк принциптiң өмiрi деп қарастырады. Ол
туралы Гетенiң дүниетанымдық негiздерiн зерттеген ... ... ... ... ... және жоғары өрлеу» -
табиғаттың екi ұлы ... ... мәнi. ... мәнi - ... тартылу
мен керi итеру, екiншiсiнiкi - «жоғары өрлеушi» себеп»,-деп ... ... ... /56, 59/. ... жан - ... ... Эростың
тiршiлiк үшiн болатын систола мен дистолалық екi ... ... ... жан мен ... ... ... Гетенiң «Демон»
атты өлеңiне түсiнiктеме берген неміс гететанушысы ... бұл ... ... - өмiр, табиғат деп тануы анық байқалатынын айтады /69, 482/:
Демон
Со дня, как звезд могучих сочетанье
Закон дало младенцу в колыбели,
За мигом миг твое ... по ... к ... ... избегнуть - тщетное старанье;
Об этом нам еще сивиллы пели.
Всему наперекор во век сохранен
Живой чекан, природой отчеканен /68, ... мен ... ... ұлы ... ... ... көңiлдi жүрек, тiлек,
махаббат, Шопенгауэр айтқан ерiктiң әлем ретiндегi көрiнiсi ... ... ... кетпей ұсталып тұрған тастағы тартылыс - ... ... ... ... ... та; бәрi ... жар бейнелi мәңгi арулық уыз дүниесiнiң жемiсi екенiн Шәкәрiм
өлеңмен былайша өрнектейдi:
Шын асықтың әрбiрi
Өлiп топырақ болды да,
Жаратылыстың ... менi ... нұры ... керемет менде бар
Жалғыз жарға шоқынған
Қайда мендей пенде бар /1, 238/.
Шәкәрiм жан мен ... ... ... бере ... ... ... өмiр сүредi демейдi, реалды, бiздi ... ... ... тән ... жан ... өмiр сүре ... деп түйiндейдi:
Түрлi жанда дене түрлеп,
Өзгерiп тұр бұл ғалам.
Жоғалатын нәрсе жоқ деп,
Айтты ... ... ... «тән-терезесi» болса, «жан-иесi», жан алғашқы болса да оның
iшi-сырты деген болмайды. ... бұл ойы ... ... ... мән ... ... ... жоқ» деп бiрлiкте қарастыруына
жақын болса, сол сияқты тәндi о баста тiрi, ... деп ... ... ... ... ... философтар - Фалес, Анаксимандр,
Анаксимен, Диоген, ... ... ... ... ... «Үш
анықта»: «Ескi заманның бiлiмдiлерi әр нәрсенiң түпкi ... ... ... ... ... негiзi төрт нәрсе деп бiлген. Онысы -
от, су, ... ауа» /6, 8/. ... ... ... ... таныс болмаса бұлай жазбас едi. Ақынның поэзиясы Спинозаның
өзiн христиандық теистке айналдырып жiберерлiктей сиқыры бар, ... ... мен ... өзiн ... ... Гете ... үндестiкке түскен.
Гетенiң табиғат туралы поэзиясы гилозоизмның (рухани табиғат) нышаны
екенiн Н.И.Бухарин: ... ... Гете - ... ... мен
рационалдық таным, сезiмдiк тәжiрибе, ерекше күш пен мақсатқа ұмтылушылықты
бiрiктiрген пантеисттiк гилозоист»,-деп сенiммен ... /39, 244/. ... ... пенде көзiнен жасырушы ... ... ... өзi оның адам ... ... ... құпия бола бiлуiнде
деп түсiнген. Гетенiң табиғаттағы құдайылықты мойындауын ... ... Гете ... ... ... ... бар ... жүрегiмен,
бар ынта-жiгерiмен сенген, бiрақ та оны тiкелей тану ... оны ... ... ... ат беру ... емес деп есептеген. Бiр жағынан,
Гетенiң ғаламды «мәңгi арулық» жар ... ... ... ... ... Бұл - Шәкәрiмнiң құдайды белгiлi бiр есiмсiз жар деп атауына әбден
жақын ұғым. ... ... адам ... ... ... ... жекелiктен тұтастықтың белгiсi деп аңғаруы, ләззәт ала бiлуi тиiс.
Мысалы, оның «Құдай және ғалам» ... ... ... ... ... шебер құдайды жүрегiнде сенiм, махаббат, ерiк - күшi бар ... ... ... докуда глаз достиг,
Лишь сходное отображает лик,
И пусть твой дух как пламя вознесен,
Подобьями довольствуется он;
Они ... они его ... ... и ... ... каждый шаг как вечности поток /68, 726/.
Гетенiң бұл өлеңiнде жаратқан өзiнiң құпиясын табиғат ... ... ... ... тұр. Гете үшiн ... зерттеу - оның iшiне ену ... Егер ... ... ... қарастырса, ол ештеңенi жаратпайтын ... ... ... ... ... ... жансыз машина сынды елестер
едi. К.О.Конради Гетенiң ... ... ... ... «Табиғаттың
тiрiлтушi қызметiнде үнемi құдайдың қайреткерлiк қатынасы бар. Бiрақ ол
табиғатты жаратып ап тағдырдың ... ... ... о дүниелiк құдай
емес. Жоқ, құдай ... ... өзiн - өзi ... ... ... ... /69, ... бұл әлемнiң құдайдан бөлек еш нәрсесi жоқ екенiн былайша жырға
қосады:
Бұл өмiрдiң әр түрлi
Бөлек емес ешбiрi,
Бәрi де ... бiр ... ... не нұры /1, 256/.
Ақын құдайтануды тiкелей табиғаттан бастау, үйрену керектiгiн ... ... ... неге шақырар сағат сайын» деп басталатын өлеңiнде
тауықтың шақырғаны, иттiң ұлығаны, гүлдi ... ... ... таң ... - ақ ән ... - олардың өз Тәңiрiн сипаттауы,
олардың құлшылық намазы мен иманы ... деп тұр - ойға алып бiр ... ... ... ұқтырайын.
Құлшылық намазы мен иманы сол, -
Күнде бiр, айында бiр, сағат ... ... ... тек ... тұр ол өз ... ... ... байлаған адамзаттан
Айуан артық бiледi өмiр жайын /1, 263/.
Гете «Өсiмдiктер метаморфозасы» өлеңiнде өсiмдiк пайда ... ... ... өзiнде елеусiз ұйықтап жатқан құпия күш - өсiмдiктiң болашақ
бейнесi ... рух пен ... ... ... ... ... ... тамыр, сабақ, жапырақ болып тәй-тәй басып дүниеге
қалай келетiнi суреттеледi. ... ... ... ол ... ... түйсiне бастайды:
Разнообразных встает, зыблясь на стебле цветка.
Роскошь, однако, хранит зарок творенье другого:
Да, окрашенный лист чует ... ... /68, ... табиғатта бәрiнiң себебi бар, саналы, тәртiптi, ... ... ... таза ... ... ... керектiгiн дәрiптейдi.
Тұңғиық қараңғы түн, жарық күндiз,
Қуалап бiрiн-бiрi жүр тынымсыз.
Бiржолата қараңғы болмасын ... ... ... ай мен жұлдыз.
Жүрiсi шатаспайды, шаршамайды,
Дыбыс жоқ, кiдiрiс жоқ, не ... iз /1, ... ... ... бұл ойын ... ... зверь - самоцель, совершенным из чрева Природы
Вышел он, и дитя породит, как сам, совершенным /68, ... ... ... адам ... ... бәрiнiң жаны бар
екенiн сезiнiп, табиғатты тамашалау қуанышын өзiне ... деп бiлуi ... ... ... ... өзi ... ... қаларсың, ойға салсаң,
Қар жасаған шытырасын.
Жаратылыстан ғибрат алсаң,
Болар едiң ... /1, ... үшiн кiшi ... ұлы жаралыс жарысқан дүниеде адам одан үлгi ... қалу үшiн ... и сам, как мир, ... ... ... ... /68, ... мен Гете үшiн табиғат - кәдiмгi күн мен ай, көк ... жер ... тағы ... ... олардың мың түрлi
құбылыстарындағы кереметiнен-ақ адам жардың құдайылық ... ... ... сүйе ... ... ... сезiне бiлуi керек.
Шәкәрiм өзiнiң Хафизден аударған өлеңдерiне мынадай түсiнiктеме жазады:
«...Алла ... һәм ... ... Мысалы: «Жаз таңының нұр желi»
деген жырының мағынасы - бостандық ... ... әр ... ... ... тұрмысын шайқалтып, бiздi қатты қайғыға салып ... ... /70, 149/. Бұл ... ... ... төл поэзиясынан
да адам өмiрi ғаламның космостық заңдарына байланысты екенiн байқау ... Ақын ... ... - ... жердi - анам деп емiренедi:
Ата -ана қалды, аһ, дариға-ай,
Күн болды Жер мен ... /1, ... өз ... жарды сүю-айналаңды сүюден басталатынын өсиеттейдi.
Өмiрдi сүюдi табиғаттан артық бiлетiн ешкiм жоқ. Сол ... ... ... шыққан баласы - адамды да өз қамқорлығына алған:
Таласпай бөлiссе
Табиғат байлығын.
Қара жер тойғызар
Адамның барлығын /1, 199/.
Бiрақ адам да ... ... ... ... ... Ақын ... ... мәселеге айналған экологиялық дағдарысты бiр ғасыр бұрын
пайғамбарлықпен сезгендей, көрiпкелдiкпен ескерткен:
Айуан етiн, ... сүт пен ... ... су ... жер ... ... жүнi мен жұмыртқасын
Сақтап жүр ғой дейсiз бе адам үшiн /1, 155/.
Ақын өлеңдерiнде жаратушы жар-ие құпия бола ... ... ... Ол өзi ... ... ... ... өзiнiң бар екенiн
күә етiп тұрады. Табиғаттың бiр бөлшегi - адам құдайды өз ... ... ол үшiн ... ... ... iштей үңiл, iшкi даусыңа құлақ сал дейдi:
Ойды кiмнен алғанын
Адам өзi сезбейдi.
Жанның айдап салғанын
Сезбесе де iздейдi /1, 264/.
Ақынның арманы да - ... ... ... ... Табиғат заңымен
өмiр сүрсе, жер бетiндегi Тәңiрдiң ең ... ... ... да ... ... ... едi:
Жарды көрген көзiмнен сүймек болып,
Ғажап та тамам айуан анталаса /1, ... ... - ... ... шын ... ... ... баласы айналаға деген махаббаты өзiн «мас» еткенде сезедi:
Адамға перiштелер сәжде қылған,
Адамнан жарым артық тым тамаша.
Жалтарып ... ... ... ... Жер жамылып, қорғаласа.
Жер жүзiне қып-қызыл гүл бiтiрем,
Көзiмнен қанды жасым сорғаласа.
Жарды көрген көзiме шоқынып ... ... ... ... ... ағаштар қалғыр ма едi,
Бастарын жар сиқыры торламаса?
Көрсе ерiксiз сайрай ма ақын-бұлбұл,
Көңiлiне ... нұры ... /1, ... ... ... ... ... бiртұтастықта жырлайтын,
табиғат жанының сезiмталдығын өз жүргенiнен ... ... ... ... ... ... тiрi өмiрi бар, бiз оның
қозғалыстағы тынысын, лирикалық қаһарманның ... ... ... ... ақын ... табиғат жанына үңiлуге шақырады
/12, 36/. Табиғатпен бiртұтастығын сезiнiп, оның ... ... ... - Гете ... ... ... деп ... болады. Гетенiң дүние
жүзiнiң көптеген тiлдерiне аударылған «Жолаушының түнгi ... атты ... ... ... ... ... ... ретiнде орын
алып келе жатқанына екi ... ... ... ... Бұл өлеңдi орыс
ақындары да көп аударды. Солардың iшiнде баға ... ... ... ... ... ... да сол ... нұсқасы
арқылы ұлы Абайдың «Қараңғы түнде тау ... деп ... ... ... ... отандық зерттеушiлерi бұл әйгiлi өлеңдi ақын 1780 ... ... ... ... ... тауында орналасқан аңшылар үйiнде
түнеген түнiнде шығарған деп болжам айтады. Өлең одан да ... ... Бiр ... нәрсе - Гете «Жолаушының түнгi жырын» сол түнi аңшылар
үйiнiң қабырғасына қарындашпен ... ... Ақын ... ... ... оның ... ... жасампаз қозғалысын негiзгi лейтмотив
ретiнде алып отырса, ал мұндағы ұйқыға кетiп бара ... ... ... ... ... оның бақимен байланысын айтып тұрғандай ... ... Гете бұл ... ... ... алты жыл бұрын қайтыс
болған қарындасы Корнелияны еске алған болар, сондықтан ақын ... ... ... отырып, тiршiлiктiң толассыз күресiнен ... да о ... ... жай ... ... тұр деген ой
айтады /46, 34/. Бiрақ, өлең пендешiлiктен ... ... ... хабар
берiп тұрған жоқ. Керiсiнше, өлең лирикалық қаһарманның да табиғаттың түнгi
тыныштығындай ... ... ... ... алыс емес ... ... Гетенiң лирикасы романтиктердiң «көңiл-күй
лирикаларындағы» жылауық сезiм, ... ... ... ... ... ... деп баға ... /57, 69/. Осы өлеңiнде шынында да Гете лирикасына
тән философиялық сарын өз басымдылығын танытады. Бұл ... ... түнi. ... ... Абай ... көңiл-күйiн дәл басып аударған.
«Жолаушының түнгi жырының» Абай аударған нұсқасын медитативтi ... ... ... ... сен-дағы,
Сабыр қылсаң азырақ, -
дейтiн жолдары мәңгiлiкпен астасқан табиғат тыныштығымен бiрге тыныстағысы
келген ақын жанынан да сыр ... тұр. ... ... түнi-қасиетi мол,
«жоғарыдан салбырап басатын» түн. Абай өлеңнiң тақырыбын, идеясын аса
шеберлiкпен ... ... Гете ... ... ... ... ... мұнда Гетенiң де, Абайдың да лирикалық «Менi» ... ... ... әсер ... ... ... қалып авторлардың өз басындағы
хал-жағдай деп айту қиын. Бұл өлеңдi аударған ... Абай үшiн ... ... ... ... ... «өзi ермей, ерiк бермеген» ортасынан
мұрсат ала алмаған беймаза жылдары едi. Ал, Гетенiң ... ... ... ... «Жолаушының түнгi жыры» сияқты бiрлi-жарым өлеңнен басқа
маңызды ештеңе туғыза алмаған ... ... еске ... сол ... ақын
көңiл-күйiнiң қандай болғанын ұғыну қиынға түспейдi. Веймардағы әкiмшiлiк
iстермен шаруабасты болуы себебiнен, ... ... ... ... тордағы тоты құстай күй кешкенiн Гете ... ... ... ... ... ... ... /37, 124/. Бұл кезде Гете
бар-жоғы отыз бiрде болатын. Солай бола тұра, Г.Бельгер ... ... ... уақыт болашақ министр Гетенiң жастықпен қоштасып, жүрегiне
көп қайғы әкелген махаббат ... ... ... ... ... кешiрiп үлгерген кезеңi екенiн айтады /71, 87-88/.
Гетенiң ... ... ... ... ... деп ... төрт жыл бұрын
жазған өлеңi бар. Екi өлеңнiң де ортақ идеясын, интонациялық сарынын ... ... ... аталуының да бiрдей болуы осыған меңзейдi. Мұнда тек
кейiнгi жолаушының айтылмай ... iшкi ойы анық ... сен, ... ... ... ... есе қасiрет шеккенге,
Екi есе медет сыйлайсың!
Қажыдым аума жалғаннан,
Шаттық, мұң-кезек кеудеме.
Ақ жүрек дүние, сол ... менi тез кел де /72, ... ... шеберлiгiн танытатын, көркем образдылығы дара
бiткен «Өлген көңiл, ындынсыз өмiр» деп аталатын ... бар. Өлең ... ... өрiлетiн психологиялық параллелизмге құрылған. Гетенiң
«Жолаушысындай» бұл өлеңде де жайнаған ... ... ... қарама-қайшы жан дүниесi сезiлiп тұр. Өлең ... ... ... ... ... ... образ-сөз, эпитеттер
мен метафоралық тiркестерiмен құнды. Әрi, ұлы Абайдың ақындық мектебiнiң
дәстүрлi қолтаңбасын ... ... ... ... ... Буын ... болғанымен Абайдың «Жазғытұры» өлеңiндегi сынды мұнда да бәрi
көктем күйiнiң ырғағына ... ... ойға ... жас ... ... күн шуақта сырласқан кемпiр - шалдар мен көшейiк деп қыбырлап
жатқан ел - жұрт ... ... ... Күн ... ... ... ... өсiп, төлдер жылы күнге балбырауда. Бiрақ та, жанған
оттай жалындап жайлауға көшкен елмен ... ... ... ... қайта
өшкен жаралы жүректiң жыр-сөзi табиғат пен лирикалық қаһарманның ... ... ... ... түсiп тұр:
Өлi жердiң сүйегiн
Тiрiлттi жайнап жапырақ
Жаралы менiң жүрегiм,
Жайнай алмас сол бiрақ /1, 88/...
Егер ... ... ... ... әдiптелген бiрiншi
шумақтағы «қабағынан қар жауған қара ... ... ... ... ... ... қаһарманның iшкi сезiмiнiң әсерiн бiраз
солғындатар едi. Керiсiнше, көктемгi күн астындағы қыр ... ... ... ... ... ... ... айналған қаһарман
сезiмi жалаңаштанып көрiнедi:
Қатып қалған желiннен
Қаймағы бар бал ... ... ... ... қан шықты /1, 88/.
Өлеңде бiрақ мұншалық трагедиялық хал-күйдiң себебi ... ... ... таныс әрбiр оқырман айтқызбай-ақ iштей
ұғынатын ... ... ... ... ... ... ... поэзияның реңкi басым болуына Страссбуртегi «Дауыл мен тегеуiрiн»
әдебиетiнiң ұлттық мазмұнды ... күш салу ... де ... әсер еттi
деуге болады. Бұл ... ... ... ... Гете, Лессинг,
Шиллер, Ленц, Вагнер, Клингерлер болды. Әсiресе, Гердер рухының әсерi Гете
поэзиясындағы табиғат пен ... ... ... ... ... ... жол көрсеттi. Гетенiң «Зезенгейм өлеңдерiндегi» немiс
поэзиясына тән ... мен ... ... ... меңзейдi. Асылы, Гете лирикасының ырғақты, әуездi ... ... ... тынысымен бiр сезiмдi жыр ... ... ... ... ... ... жарқыраған теңеулер мен
эпитеттерден гөрi, ... ... ... ... ... тұрады.
Мысалы, «Дидарласу және айрылысу» өлеңiн алып қаралық. Мұнда ... ... жоқ, бәрi де ... ... ... ... ... ай жаутаңдап,
Жел қанаты сумаңдайды,
Үрей салып, тауды шарлап.
Албастыдай ... да, ... ... ... ән ... ... тасып қаным,
Жанымда от жанды сол шақ /72, 31/!
Қалижан Бекқожин қазақша аудармасында Гете өлеңiнiң ... қыр ... ... берген. Страссбург маңындағы табиғат қойнауының қозғалысын
құйқылжыта ... Гете ... ... ... ... ... - ... Шыңғыстау маңын әншейiн әуесқойлықпен суреттей ... ... ... ... ... ... да қыбырлаған тiршiлiк өз
жүрiсiнен бiр жаңылмай, ғаламдық симфонияның ... ... ... тұр:
Күн батып, ай, жұлдыздың айналуы -
Шынында, дөңгелеген жер жүрiсi-ау.
Күн жауды, көз шағылды нажағайлап,
Судан от жаратылып шыққаны анау.
Көктен ... ... ... ... ақса да оларда бар таусылмау /1, 199/.
Шәкәрiмнiң «Тау басындағы ой» деп ... бұл ... ... ... мен теңеулердiң жоқтығына қарап, жалаң баяндау десек қателесер
едiк. Керiсiнше, өлең оқырманнан белгiлi бiр ой ... ... ... Ақынның өзi:
Тiлiм, сен барша жанға пайдалыны айт,
Ақынсып айта берме әлдененi,
Шебер тiл жүйрiк ойды шеше бiлсе,
Таусылар деп ойлама сөздiң кенi /11, ... ақын ... ... ... ой ... ... ... оқушысын ғалам
ырғақтарын түйсiну ләззатынан бос қалдырмау болса керек.
Гете ... ... ... ... ... ... тақырыбы:
әлем сұлулығы, адамның табиғатпен тұтастығы, өмiрдiң үнемi дамудағы
ауыспалы құбылыстары, шынайылығы ... ... Ақын ... ... ... ... ... оның iшiнде: ботаника,
минерология, остеология, физика, оптикамен жүйелi түрде ... ... Гете өзi ... ... Мефистофельдiң сөзiмен «Теория,
достым, сұрғылттау ғой, өмiрдiң мәңгi-бақи гүл атқан өз терегiнiң түрi ... ... ... ... ғана ... тiрi ... ... суреткер.
Гетенiң табиғатқа адал перзент бола бiлгендiгiн ақынның жан дүниесiндегi
«табиғат шығармашылығы» - табиғаттың адамға, адамның табиғатқа объективтi ... адал ... ... деп ... ... Оның ... ... - жаратылысындағы сыр-сандықтың сөйлеп тұрғандығының ... ... ... ... ... деген
мақаласында бұл туралы жан-жақты қорытындылайды: «Тек қана ақын, ойшыл ғана
емес, Гете тарихи ... ... ... ... тұлға болғандығынан,
Гетенiң шығармашылығындағы табиғат туралы ғана ... ... Гете ... да, оның ... бой ... әрi ... ... тыс табиғат деп түсiнiлетiн, тарих пен
табиғаттың бiте қайнасқан қабiлетi туралы да ... ... /73, 51/. ... әр ... жан бiтiрiп, кейiпкер етпес бұрын, өзi табиғат
кейiпкерiне айналуы қатар жүрiп, ... енiп, ... ... ... мен Гете поэзиясын мұқият оқығанда, ұлы ақындар ғаламның айтқан
сырын ... ... ... ... ретiнде адамзат алдында сөз алып
тұрған пайғамбарларға айналып кеткендей әсер бередi. Олар өздерiнiң тағдыр-
талайымен ... ... ... ... ... ақындық тамаша
таланттары арқылы азаматқа тән асыл мiндеттерiн ... ... ... ... болмысы сол болғандықтан, олардың қай шығармасын ... ... ... ... ... ... көздедi деген сұрақтарға бiр
түрлi жауап беру қиын. ... та, ... ... ақын айтпаса тұра
алмайтын болған соң сөйтетiн, айтпаса өлең, сөз дерт ... ... ... ... ... ... ... тануға болады. Оны айтқанда
Абайлар iштегi дерттерiн ... ... ... ... ... деп аталған хиқаятында Гетенiң ақындығы туралы ойын өрбiте ... ... ... ... «Қас ... өзi үшiн ғана жазады. Ең
алдымен, өзi үшiн. Алма ... неге ... - ... ... оны ... ... ... тiршiлiгiн жалғау үшiн. Гете «Мариенбад элегиясын» кiм ... Өзi үшiн. ... ... өлетiн едi. Жазу физиологиялық құбылыс.
Тәннiң емес, жанның, рухтың. Айырмасы - қалдық емес, өнiм. Ой мен ... ... ... ... ... ... шығармашылық
зертхананың iшкi қүпиясына үңiлдiредi /74, 5/. М.Мағауиннiң ... ... бұл ... ... ... Гейненiң шығармашылық
жүйесiндегi әдеби сын» атты ... ... ... ... ... «Поэзия және шындық» аталатын ... ... ... ... жазған пiкiрлерi растай түседi: ... «Мен ... туа ... ... табиғат деп, сыртқы табиғатты
поэзияның объектiсi ретiнде қарастыра бастадым»,-деп ... ... ... сөзiнен ол үшiн шығармашылық iс нелiктен өмiрлiк терең қажеттiлiк, өзiн-
өзi тану мен ... ... ... ... ауыр тиетiн ойлардан
босататын дәру болғанын түсiнемiз: «Мен өзiмдi қинайтынның бәрiнен, менiң
өзiме ғана ... ... ... қызық емес жеке басымдағы сезiмiм мен
жағдайларымнан эпиграммаларым мен кiшiгiрiм ... ... ... ... - ... екен ұлы ақын /59, 152/. Гете ... арқылы
жұмақтың нұрлы үнiн жер үстiнде естуге болады деп сенген. ... ... ... ... ... ... дiни ... сенi
жалықтырса, әрбiр тал гүл сенiмен жар тiлiмен анық ... ... сал ... и ... с ... каждый цветок говорит.
Если же твой взор искушен в письменах священных богини,
Их ты ... ... и в ... ... /68,738/.
Гете қаламынан туған осы шумақтарға ой жiбере отырып, Хауа ана мен Адам
ата өлеңмен сөйлескен замандағы жұмақ жер үстiнiң өзi ме екен деп ... ... ... де ... жарқылдатып, жай ойнататын - Рағит
перiштенiң әмiрi, ... ... ... гүл ... ... ... да жалын мен оттан жаралған:
Жалын мен оттан жаралған
Сөздi ... ... бар /75, ... осы өлең ... оны ... ... ... қынжылатын
өкiнiштiң табын көремiз. Абайдың В.А.Крыловтан аударған «Мен ... ... ... деп ... ... де бiр өзi ғана естiп тұрған соң,
басқа ешкiм түсiнбегендiктен ойлы адам жалғыз, көбiнiң ... ... ... ... ... ... өмiр үшiн шарқ ұрған сынық қанат
көбелектiң жан айқайы, кеудесiне мылтықтың оғы тиiп ... ... ... ... ... ... өлең ... төгiлген:
Мен көрдiм ұзын қайың құлағанын,
Бас ұрып қара жерге сұлағанын.
Жапырағы сарғайып, өлiмсiреп
Байғұстың кiм тыңдайды жылағанын?
Мен көрдiм ... ... ... ... мылтықтың оғы тиiп.
Қалжырап, қансыраған, қабақ түскен,
Кiмге батар ол байғұс тартқан күйiк?
Мен ... ... ... ... да ... өмiрдi iздемектi.
Күн шуаққа жылынар қалт-құлт етiп,
Одан ғибрат алар жан бiр бөлек-тi /76, ... ... ... енуi ... көз ... емес, «жан көзiмен»
көру, барша әлемнiң жанның әсерiнен тiршiлiк ету тынысымен ондағы әрбiр
дыбысты жан ... есту ... ... дәл ... көретiн көз керек /1, 204/.
немесе:
Шынды бiлмек ойласаң сен,
Ақыл менен жанды бiл.
Ең керектi үш сұрақпен
Жан құлағын қой ... ... /1, ... ... табиғат - құдайдың жасаған мұғжизасы, ол өзiнiң
құдiретiнiң толықтығын барлығын ... ... ... ... ... ... де, құдайдың бар - жоғына ... ... ... ... ... ... да ... таза ақылмен танитын, көңiл көзi
ашық жандарға бiлдiрiп тұрады:
Күн аязда терезеге
Неше түрлi гүл түсер.
Мұнша әдемi түстi ... ... - Ой ... ... ... алмас оны адам.
Ең адамның шеберiнен
Соны салған жан шебер /1, 265/.
Ақын табиғаттың адам қолынан ... бұл ... ... ... ... тұжырымдарын келтiредi: «... сол соқыр ... ... бiр ... не бiр ... адам ... алмайды» /6, 28/.
Шәкәрiм мен Гете табиғатты тұтастық пен жекелiк, оған ... ... және ... екi ... ... ... жағдай ретiнде
қарастырады. Қос ақынның поэзиясында адам өзiнiң құдайылық бөлшек ... бiр ... ... жекелiкке, жекелiктен абсолютке қарай жүретiн
процесс. Адамның әлеммен тұтастығын сезiнуi соңғы сатыларында танымнан ... ... ... ... ... ... тұр жар ... көзiмен қарама.
Жүрегiңнiң аш көзiн,
Жанның сырын арала /1, 238/,-
деп жырласа, В.Г.Белинский бiр ... ... ... ... ... болмысын табиғаттың өзiмен салыстырады: «Гете рухы- барлығында
бiрдей өмiр сүре алатын, ... өзi ... ... ... ендеше ешқандай бiр езулiкке бара алмайтын, жеке бiр iлiм, жүйе,
партияға тұрақтап қалмайтын рух. Ол - өзi ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың өзi сияқты жан-
жақты»/54, 177/.
Гетенiң өлмес «Өсиет» өлеңiнде жар - ... ... ұлы ... ... ... нам ... сердцах высоких утвердилась:
Старинной правды не забудь /68, 736/!
Бұл ой Гетенiң «Диуанында» тұтастай байқалады. Гете-спинозист, алайда
«Диуанының» негiзгi ... ... ... дiни ... iлiм
- суфизм болып табылады. Спинозизм мен суфизмдегi ортақтық деп екi ... ... ... бiрiктiруiн айтамыз. Гетенiң суфизм iлiмiнен ең негiзгi
қабылдағаны құдай мен табиғат, адам мен құдай ... ... ... ... М.Т.Степаняц «Суфизмның философиялық аспектiлерi» атты еңбегiнде
суфизмның «вахдат ... ... ... ... ... ... ... «көлеңкеленуi» деп те қарастырады
/77, 21/.
Шәкәрiм мен Гете ... ... ... бар екенiн жар деген
сөздiң өзi айқындап берiп тұр. Шәкәрiм де, Гете де ... ... ... ... ... ... ... үлгiсiнiң жаңғыруы
бұл ақындарда поэзиядағы тиiмдi сөз ойнату мағынасында емес, керiсiнше
шығыстық классикалық ... ... ... өз эстетикалық
және дүниетанымдық концепцияларындағы күрделi мәселелердi шешу мүмкiндiгi
бар көркемдік тәсiл ретiнде қолданған. Қос ақын да ... Алла ... ... ... метафизикасын өздерiнiң дүниетанымына жат санамаған.
Олар ақиқатты тану мәселесiнде тек суфизм ... ... ... ... әр саласы мен өнер салаларына көп үңiлген. Қос ақын
бiлiм алу мақсатында ешбiр iлiмдi ... ... ... тексеруге
дайын болған ойшылдар. Шәкәрiм бiлiмнiң адам баласына не үшiн керек екенiн
былай түсiндiредi: «Бiлiмсiз-ғылымсыз өнер табылмайды. Сол ... бiлiм ... адал ... ... мол байлығын пайдалануға салса,
табылмайтын нәрсе жоқ. Сол тапқан байлықты ... адам ... ... жарату керек /1, 541/.
Шәкәрiм терең танымның иесi ретiнде шала сауатты молда, имамдарға, надан
ортаға қарсы «пұтқа ... ... ... ... ... ... өзiне
демеу сұрап:
Ғайсадай жан беретiн таңның желi,
Қайғымды желге ... ... ... ... жабырқама
Талпынып тағы да ақтар дүниенi /1, 162/,-
деп толғанса, Гете болса рухына ... ... ... ... ... мне ... с ... побороться /68, 623/!
Гетенiң өмiрге, табиғатқа, сұлулыққа деген қатынасының өзi дiни қатынас
болғаны туралы Л.М.Тетруашвили Гетенiң хатшысы И.П.Эккерманмен болған ... ... ... ... ... ... ... Христос жайлы
түсiнiгi табиғаттағы пантеистiк құдайды түсiнуiмен, мысалы Күнге табынумен
бiрдей деп айтуға болады» /55, 50/.
Шәкәрiм үшiн де ... дiн ... ... ... ... ... өмiрдегi жанды ақиқат екенiн бiлуден басталады. Оны ақын өлеңiнде ... тура ... ... кереметтi
Кiм жаратса, - тәңiрi сол!» -
Десе неттi,
қойса беттi,
Хақиқатқа жайнаған.
Шала дiн мен қате пәннiң
Сөзiне ерме маған ер.
Мiне жаның, мiне тәңiрiң,
Мiне ... мiне иман /1, ... ... табынуын адамзат баласының «сәби кезеңiндегi» пұтқа
табынушы сауатсыз дүниетанымына баласақ әдiлетсiздiк болар едi. ... ... ең ... ... құдыретi толықтығын көредi:
Нәресте, жас, күнәсiз күн мен айым,
Етегiңе қол тисе, адаспайым.
Жаратқанның құдiретi толықтығын
Сенiң мiнсiз нұрыңнан ... /1, ... ... ... сүюдiң тамыры қазақы қанына бiткен
қасиет ретiнде танылады. ... ... ... ... ... сыйы деп ... ... қазақ баласы үшiн бұл заңды
құбылыс. Ал ... дiнi ... ... дiн, әрi таза өмiр ... ... ... қарап бағытын түзеген ежелгi көшпендi адамы
үшiн аспан мен жердiң тiкелей өз ... ... ... ... ... ... түркiлер табиғаттың мәңгi қозғалыс күйiне сәйкес «жол»
дүниетанымынан тәлiм алып отырған. ... ... ... ... күш алу ... туралы Ш.Уәлиханов: «Адамның өзi де табиғат
әсерiмен өмiр кешсе, шамандық ... да ... не бiр ... ... бар ... ... ... жазады /79, 10/.
Қазiргi таңдағы герменевтикалық ... ... ... ... мәтiнге қатыстылығын тiлеп тұратындықтан, Шәкәрiм мен Гете
өлеңдерiндегi жар символы бiр мезетте бар мен ... хаос пен ... пен ... ... пен ... ... пен
бостандықтың, өмiр мен өлiмнiң, ой мен болмыстың, ер мен әйел ... пен ... ... мен ... ... аңсаған
ғашықтықты түсiнудi өлең сүйгiш қауымнан талап ететiн символ. Шәкәрiм осы
екi таразының басын тең ... ... ... - ... ... ... мастық, жар, жан, шатақ, иман, иманның шешуi» өлеңiнде
жан-нәпсi деп ескерте айтады.
Ақын жанды - табиғат, өмiр, ... дей ... ... ойында келе
жатқан кейбiр қағидалар сында өмiрді қайғы ... ... ... ... өмiр ... емес, бейiс деп қорытындылаған.
Ал, жан мен дененi қосып тұрған басты субстанция – рух ... ... ... ... таза ақыл,
Мiнсiздiң iшi шын мақұл /1, 231/.
Шәкәрiмнiң рухты «таза ақыл» деп түсiнуi ... ... ... ... ... рух», Анаксагор, Плотиннiң «нус» дейтұғын,
Платонның «таза идея», Аристотельдiң «таза ақыл» ретiнде сипаттауына ұқсас.
Әрi қарай ... ақыл ... ... ... ... еп те ... ... көп,
Көбелек жейтiн шөп те бар
Әлемнен сұра алдасам /1, 232/,-
деп ... ... ... ... ... реттеушi ретiнде
түсiндiредi. Ақын бабамыз оқырманға жар болмысын түсiндiру үшiн ... ... ... сұра ... яғни, жаратылыс -тiршiлiк үйiнiң
Тәңiрсiз ине шаншар бос жерi жоқ - табиғат Тәңiрдiң сұлу бiткен тәнi ... ... бiр ... - адам ... тiптен өзгерек деп өлеңмен
қорытады:
Таза ақыл ақты ... ... ... жанға кез болса,
Хақиқат жерде қалмайды
Жалғанға сатпас шыныңды /1, ... ... ... көлеңкесiн күннен, оттан, ... ... ... көредi. Олардың табиғатының бiр екенiн
анықтайды:
Жар нұрының ұшқыны осы ғой деп,
Жанған отқа шоқынам, жар ... ... ... бас ... ... деп ... /1, ... жар нұрының жарқылынан жаралған оттың, шам жарығының жоғарғы
күштiң бiрлiгiмен тұтастығын Шәкәрiм ойымен қостай ... ... ... вспыхнет та же сила
Отблеском верховного сила?
И судьба не ... вам, ... ... ... на ... /68, ... арайлап атқан таң шапағынан құдайдың тағына мiнгендей ... ... айып ... ... - ... ... ... нұры, өмiр - от, өлiм - күл,
тiрiдей «өлу»- тозақты жеңу, ... ... ... ... ... ... Ал ... «отты» адамның телепатиялық, телекинездiк,
көрiпкелдiк тағы да ... ... ... ... ... ... ... бiр мезетте «ақылдың тазалануын» талап ... мен ... ... ... ... ерiк ... шексiздiкпен ұласуына
байланысты. Ежелгi мифтерде, кейiннен теософиялық ... ... ... ақыл мен бастың - жер планетасымен символдануы /80, 165/, ... ... ... ғажап үйлесiм екенiн Шәкәрiмнiң кез-келген өлеңiнен
аңғаруға болады. Олар: ақ жүрек, таза ақыл, адал ... ... ... ... пен Таза ақыл,
Қылсаң адал еңбек, -
Бәрiнен де сол мақұл -
Артқыға жол - ... /1, ... ... ... ... жылы ... ыстық қайрат» (ерiк) дейтiнiн, ал
психолог К.Юнг сөз ... /81, 280/ ... екi ... - ер және ... ... астрофизикалық әлемдiк ерiкпен астастырған Шәкәрiм, бұл
үйлесiмдi ата-аналық принцип арқылы «Анадан алғаш туғанымда» өлеңiнде:
Жылылық, ... ... ... атам - Күн ... қосып уын берiп,
Өсiрген анам - қара Жер, - деп кейiптейдi /1, 188/.
Сол сияқты Абайдың «Жазғытұры» ... ... ... жер - ... ... ... ... күштi,-
деп келедi /75, 121/.
Гетенiң В.Левин аударған «Зылиха ... ... мен ... ... ... ... сен менi ... десең, мен
сенi айға баладым» деп өлең жолдаған екен. Екеу ара ... ... күн мен ... ... ... ... қосып тұрған жаратушы сұлтан-
иенiң Гете мен Марианна сияқты қос ғашықтарды бiр денедей етiп жiбергенi
масаттана ... ... - что за ... -
И серп луны ... ... сочетал их так счастливо?
Что значит это волшебство?
Хатем
Султан - он в ... тьмы ... тех, кто выше всех ... выделив средь верных
И дав избранникам полет.
Их счастье - то, чем мы ... мы с ... как ... ... ... ... назвала ты,
Приди обвей меня, Луна /68, 658/!
Осылайша Тәңiр адамзат ойында өмiр сүрiп қана қоймай, әр ... ... өзi ... ... ... тайпалық, қоғамдық, ұлттық, жалпы
адамзаттық ойды өзгертуге ықпал ететiн мүмкiндiк болып қарастырылады. ... - ... ... адам осы үшеуiнiң үйлесiмi арқылы өмiр сүредi.
Ендеше, Шәкәрiм жар қайда деген сұраққа: ғашық жар - ... ... ... бiр ғана ... ал оның ... - ... сипаты эмпирикалық шексiздiк
ретiнде үнемi бұзылып - түзiлудегi тiрi космос деп ... ... ... махаббатпен тыныстаған үштiк үйлесiмi ежелгi адам санасында жар
бейнелi көк пен жердiң, хаос пен ... күн мен ... ... ... ... дүниетанымға трансформация-ланып, кейiн одан миф
пен дiн пайда болды. Мысалы, Озирис-Изиада-Горус үштiгi, Дао-Янь-Инь, Алла-
Перiште-Сайтан, Брахма-Вишну-Шива, ... Көк ... ... бала- Қасиеттi Рух бiрлiгi адамзат баласының ғылымға
дейiнгi санасының әмбебаптығына көз ... ... ... ... ... айтқанда «жар-идеяның көлеңкесi» ретiндегi құбылыс:
Жарым нұрын шашты да,
Күн бетiне қарады.
Күн ұялып қашты да,
Тым төмендеп барады.
Нұрын сүртiп топыраққа
Зәресi ... ұшты ... ... қай жаққа,
Тығылды жерге түстi де.
Менiң жарым қандай жар -
Ай өлдi де, күн қашты
Мағынасын байқаңдар
Сырлы сөзiм сырды ашты… /1, ... ... ... ... ... «Мәңгi спиральды» дамудағы
табиғат метаморфозасы делiнуiмен Спинозаның iзiн ... ... ... ... ал оның ... ... ... арулық» бейнесi «махаббат терезесi» арқылы көруге болатын «жүрек
теологиясымен» түсiндiрiледі. Гетенiң «Зылиха кiтабында» жар ... ... ... тысяче форм ты можешь притаиться,
Я, Вселюбимая, прозрю тебя,
Иль под волшебным покрывалом скрыться
Всевездесущая, прозрю тебя.
В чистейшем юном росте кипариса,
Вседивновзросшая, прозрю ... ... ... ... -
Вселасковая, в ней прозрю тебя /68, 677/.
Қазақ тiлiнде Гетенiң осы өлеңiнiң М.Бұлұтай жолма-жол аударған тамаша
нұсқасы ... ... ... ... ... ең ... бiрақ та, мен Сенi танимын!
Өзiңдi сиқырлы перделермен жаба ... ... әр ... ... сондай-ақ, мен Сенi танимын!
Таза, ұмтылған жас қарағайларды
Ең әдемi ғып өсiрушi, мен Сенi танимын!
Иретiлген өзендердiң ... ... ең ... мен Сенi ... ... бұл ... шығыстық поэзияға тән Аллаға ғашықтық идеясы сұлу
қызға ғашықтық идеясымен қоса ... ... ... Гете ... ... ... ... табыну идеясында көрсетуге тырысқаны байқалады.
Дегенмен, орысша, қазақша екi нұсқада көп ... жоқ ... ... көрiнiп тұр. Өйткенi, бұл өлеңдегi негiзгi идея шынында да Алла -
жар бiрлiгi екенi айқын. Ендi ... ... ... ... ... өлеңге мазмұндас бiр өлеңiн алып қаралық:
Ей, жарымыз, ай нұры –
Сiздiң нұрдан шыққан бу.
Сұлулардың бет ... ... су /1, ... ... бiр ғана ... әр автор өз ... ... ... ... ... ... мың ... пiшiнге: жаңа өнген
қарағай, тұнық су, биiкке шапшыған фонтан, алуан түрлi жайқалған көк, атқан
таң, көк аспан болып ... жар ... ... ... ... жаңбыр, таң желi, жұпар иiсi аңқыған бау -бақша болып көрiнедi.
Л.М.Кессель «Гете және Батыс-Шығыс диуаны» атты ... ... ... ... ... ... атты ... арабтарда Алланың жүз түрлi атауы бар екенiн оқығанын айтады
/51, 75/. Гете болса, ... ... ... бiр ғана жарына сәйкес
екендiгiн:
Менiң сырттай мағына, iштей сезiммен ... ... ... Сенi Сен ... ... де мен, ... жүз ... зiкiр қылып қайталағанда,
Әрбiрiмен Сенiң есiмдерiң жаңғырық болып қайталанады /82/!,-
деп тебiрене жырлайды. Мұнда табиғат арқылы ... ... мың ... құбылса, Фаустың 2-бөлiмiндегi «Еленаның Троядан оралуы» ... ... ... ару ... өмiр сүру ... айырылып,
табиғат-қыздарға: гүлдерге, жапырақтарға, егiстерге, көлдерге, далаларға,
шалғындарға сiңiп жоғалады:
Уақытша ... ек ... ... ... ... де ... да қайтпаймыз,
Пәк табиғат қойнында
Рухтарға айналып
Мәңгi ғұмыр кешемiз /36, 162/.
Хордың бiр бөлшегi:
Сыбырласқан жапырақ, тербетiлген бұтақтар.
Ортасында жүремiз ... ... ... ... ... ... безендiрiп гүлдермен,
Дайындармыз жемiсiн.
Жемiс пiсiп жұрт келер,
Мал да келiп тояттар, көңiлденiп барлығы -
Бас игендей құдайға, рахметiн айтар бiздерге /36, ... ... ... ... отырып, Шәкәрiм мен Гете
поэзиясындағы ... ... ... ... ... ... аламыз:
1) Екi ақын поэзиясындағы табиғат-пейзажды сурет кескiндерiн құрап ... ... мен ... адам мен ... ... мен адам сынды
тақырыптық жүйелер байланысына негiзделген поэтикалық құрылым бүтiндiгiн
көрсетедi.
2) Осы құрылымдық тұтастық екi ақын ... ... ... ... де көрiнедi. Бұл тұрғыда әсiресе, Шәкәрiмнiң ғаламдық «жар»
образы мен Гетенiң ... ... әлем ... ... ... Олардың поэзиясында табиғат-танымның объектiсi ретiнде ... ... ... ... ... әлем ... ... заңдылықтары мен
лирикалық қаһарманның iшкi «Менi» объективтi – ... ... ... ... Екi ... ... жырлайтын өлеңдерiнiң дүниетанымдық негiзi
антикалық, Қайта өрлеу, Жаңа Дәуiр мәдениетiмен байланысты.
5) Олардың табиғат лирикасына қатысты ... ... ... ... және ... таным жүйелерiнiң тоғысқан түйiндерiн
беретiн синкреттi ... ... ... ... көркемдік ойлау жүйесiнде табиғат-демиругтiк «таза ... ... ... ... анықталып, Гете
поэзиясындағы табиғаттың спиральды «мәңгi қалыптасу» ... ... жол ашып ... ... ... ... ... жанын» түйсiну ерекшелiгi Тәңiр мен
табиғат бiрлiгiндегi ұлттық ... ... ... ... ... бұл ерекшелiк Спинозаның iзiн басушы пантеистiк рухынан
келген қасиеттi ... ... өмiр, өлiм ... ... ... ... ақыны Шәкәрiм Құдайбердiұлы өзiнiң адамзатқа мұра етiп
қалдырған шығармаларында әлем мен жаратушы иенiң ... ... ... Осындай ерекшелiк аты әлемге ... ... ... де ... тән ... ... мен Гете ... мен фәнидiң, адамдар мен аруақтардың, рух пен табиғаттың екi ... ... ... ... ... ... аударатын мәселенiң бiрi. Бұл
әсiресе, ғаламды Жар ... ... ... ... ... ортақ үндестiктi байқатады. Шәкәрiмнiң махаббат лирикасына
жатқызып жүрген ... ... ... қос ... ... өрнектелген. Сондықтан бұл өлеңдерiндегi жар сөзi символикалық
тұрақты мағынасын жоғалтпайды. Бiр ... ... шын ... ... ... сезiмi жырланған. Түсiнбеген оқушы бұған қарап теқ құмарлық, сезiм
шаттығы мен мұңын ... осы ... ар ... ... аллегорияны түйсiну
қиын еместiгiне көп ұзамай көз жеткiзуге ... ... ... ... ... тән ... ... қызығу құштарлығы қоса
араласуымен ерекшеленедi. ... ... ... ... ... ... рухани даму кезеңдерiн бастан ... ... ... кескiн-келбеттi образдарға айналып отырады.
Шәкәрiмнiң осындай «ғаламды образды қабылдаудағы» ... ... ... деп ... өлеңiндегi сұлу қыздың портретiн беруде толық
көрiнедi. ... ... ... ару ... ... жырмен сомдау
ауыз әдебиетiнен келе жатқан үрдiс. Ондай дәстүрлi ... ... ... қыз Жiбектiң, Назымның, Баян сұлудың халық ... ... ... ... ... лирикалық образының бойынан да
қазақ ауыз әдебиетiне тән теңеулер, эпитеттердi байқауға болады:
Жiбектей қап-қара
Таралған шашың бар,
Бұлдырсыз тап-таза
Жаралған басың ... ... ... ... ... ... бар /1, 44/.
Одан әрi Шәкәрiм сұлуы ... ... ... ... шырқау биiк идеалға айналған. Алайда, олар көркемдiк ... ... ... бiр-бiрiмен антагонистiк бағытта емес, құдiреттiң
қаһарман сезiмiнен туған көшiрмесi ... ... да ол ... ... ... ... ... жанымен сезiнедi, бiр екенiн жүрегiмен бiледi.
Осыған сай жардан ... ... да шек жоқ. Ол ... ... ... жар:
күн оның нұрынан ұялып бататын болса, жұлдыз бен ай да ... ... ... ... да соны ... мас ... ... Аспандағы Үркер мен
Таразы, Шолпан, Темiрқазық жұлдыздары оның махаббат тойына асығуда. Мұнда
ақын ... ... ... ... ... ғаламға, ондағы табиғатқа жан
бiтiредi. Ғашығын аңсап, күн бiр көрiп өлмекшi ... ... көз ... ... жарды аңсап жылайды. Гүлдер билеп, су жорғадай тайпалады, ал
жел мен бұлт ... ... ... әлем ... боп сен ... ... емi үшiн /1, ... жолдардағы ақын шабытының романтикалық күш-қуаты жер бетiне ... ... ... ... әсер қалдырады. М.Мағауин ақынның осы өлең
жолдары жайында: «Ақынның ... - жай ғана сұлу ... бiр ... ... пенденiң ғана құмары емес. Онсыз тiршiлiк жоқ. Дүниеде сән-салтанат,
өмiрде мән-мағына жоқ. Бүкiл әлемнiң көркi, ... ... ... ... бар ғаламның қозғаушы күшi - сол ғана», - деп ... дәл ... /19, ... 23 ... ... бұл ... жардың портретi толық берiлсе,
«Жарымды жаным сүйдi, сүйе ... ... ... деп ... өлеңiнде
жардың жартылай портретi ғана бар. Ал кейiнгi көптеген өлеңдерiнде ... ... ... ғана ... ... Олар меңзеу, тiлге тиек
сынды символикалық пәрмендi ... ... мен ... ... ... ... т.б. метафоралық тiркестерге айналған. «Жарымды
жаным сүйдi, сүйе ... ... ... ... қыздың «қасы - жай, кiрпiгi
- оқ реттес», «жүзi - сиқыр, шашы - ... ... ... ... ... ... бұл ақын ойындағы дерексiз образ, рухани жар.
Оны ақын ... де ... ... емес ... ... мiне жан келдiң.
Сүйiп кел сенi жiбердiм
Тұра тұрсын денем аулақ.
Бояу мiнсiз, сұлу шын жар
Жүрегiмде сипатың бар
Болып ... ... ... ... шын ... ... нұрына қанса
Барып жан ләззәтын алса
Тәнiм құрбан бола қалса
Мұнан артық болар ма бақ /1, 212/!
Осындай ... ... ... ... ... Атымтай-
Гетенiң Зылихадай лирикалық жар образын суреттеуде ... ... ... ... ... - оқ, ... шашы жылан сияқты елес
бередi:
Да, от глаз, к ... ... губ, ... ... ... как ... - ресниц, кудрей, как змеи,
Белой груди, гордой шеи
Сколько раз душа пьяна /68, 658/.
Шәкәрiм мен Гете ... ... ... ... ... ... ... көрiнедi. Шәкәрiм:
Мал да аяулы,
Жан да аяулы болса егер,
Малды аяма,
Жаның үшiн малды ... да ... да ... ... ... ... үшiн ... сат /1, 235/!,-
деп жырласа, Атымтай–Гетеге Зылиханың алмастай жүзi, армандай қауышу құшағы
бәрiнен артық. Өлеңде Зылиха-жар ... ... ... ... ... қиған ынтаңды.
Ләззәтiмен қайырам.
Ал жанымнан иманды.
Ал сәттi, түннен айырған.
Бос күбiрiң ұнамас!
Бақытты ғой ... ... идiң ... бақыт сол маған /72, 210/.
Шәкәрiмнiң поэзиясын ... ... ... пiсiп ... ... ... Бұл ... оның махаббат лирикасында да тамаша
көрiнiс тапқан. Мұнда ... ... ... тән ... ... ... қатар орын алынуы айқын көрiнедi. Екiншi, лирикалық
қаһарманның ... ... ... тыс ... толы ... ... де ... белгілерін айғақтап отырады.
XIX ғасырдағы дәуiрлеген Еуропа романтизмы мазмұнға бай, әр алуандығымен
ерекшеленедi. Еуропа әдебиетiнде ақиқатты рухани және ... ... ... ... ... жар бейнесiн үлгi ретiнде қолдану да осы
романтиктердiң шығармашылығына тән болды. Бұл ретте Гете - ... ... алды өкiлi ... қана қоймай, болашақ XIX ғасыр идеалдарына
жол ашып берген суреткер. Әр ... өз ақыл - ой ... ... романтикалық ұрпақ адам өмiрiнiң негiзгi сұрақтарына жауап
iздеп, поэзияның жоғарғы үлгiсiн жасап кеткен Гете ... ... ... ... романтиктер мойындаған маңызды шығармалардың
алды болды.
Шәкәрiмнiң ғашықтықты жырлайтын ... ... ... ... ... ... де көп мазмұнды болып келедi. Ол «Рим
эллегиялары» және «Сонеттерiнде» өзiнiң жұбайы ... ... ... ... ... ... ... «Зезенгейм
өлеңдерiнде» Фридерика Брионды әспеттеген. Махаббат жырларының ... ... ... фон ... ... фон ... арналған.
Гете балғын шағынан бастап өмiрiнiң соңына дейiн махаббатты жырлап, өз
өлеңдерiнде махаббаттың қуанышы мен азабын, үмiтi мен ... ... ... ... ... ... туралы» атты өлеңiне ұқсас
пастордың қызы Фридерика ... ... ... ... ... ... ... көркемдiк ерекшелiгi жағынан халықтық поэзияның
үлгiсiн еске ... ... ... ... ... «Зезенгейм
өлеңдерiнен» «Көз жұмбақ», «Дидарласу және айрылысу» атты ... ... бұл ... ... ... ... бойдақтық
қаны ойнаған лирикалық қаһарманның өр ... оның ... ... тiлегi мен сүйгенiмен мәңгi бiр болудан басқа ештеңенi қаламаған
қыз ... ... ... ... ... жас ... бұл ... еткендей
ғашығынан өз еркiмен айырылған ол, «Дидарласу және айрылысуда» өкiнiш өртiн
өлеңмен басады:
Бiттi жолым. Бұрынғыдай
Жұпар аттың, ... ... ... ... ... бар пейiшке тең?
Айхай! Мiне, шықты күн де
Нұр сипатың солғын тартты.
Қандай сүйдiң менi түнде,
Жаның қандай ... ... ... ... ... да сен жалғыз қалдың.
Қандай бақыт-сүйiктi жар!
Махаббатың - нәрi жанның /72, ... ... ... ... Дәлiрек айтсақ, сұлу таңдамаған.
Ақылды әйелдi ұнатпаған. Тек мiнез, қылығына қараса керек. ... ... ... артық бағалаған», - деген көзқарас бiлдiредi /74, ... де ... ... ... ... ... ... мiнездеуге жақын пiкiрдi айтады: «Қарапайымдылық, ақ көңiлдiлiк,
табиғилық - мiне Гете ... ... әйел ... басты ерекшелiктерi.
Бұл ерекшелiктер «Фаустағы» Гретхендi де басқаша етiп көрсетедi» /71, ... Гете ... ... ... ... ... бейненi
әкелуге жол ашып отырған.
Гете де, Шәкәрiм де рух пен ... ... ... айтқанда материалдық
әлемнiң жоғарғы маңызын ескертiп отырады. Өйткенi, материяны жаратқан рух,
ендеше рух материя ... ... ... ... ... өзiнiң
материалдағы өмiрiнiң қаншалықты қасиеттi ғұмыр екенiн бiлуi тиiс. Гетедегi
әйелдiк бастаманың ... ... ... ... ... биiк ... ... түсiнiктiң ақиқаттан алыс екенiн аңғартады. Гете ... ... ... iс - ... ... ашуға тырысса, Шәкәрiм
шығармашылығындағы кез-келген ойдың түйiнi, әсiресе «Шын бақтың ... және ... әлем ... ... ... Ата-Ана-Бала
махаббатының үйлесiмдi үштiк өмiрiнiң анықтамасы ретiнде түйсiнiледi. Демек
Шәкәрiм:
Жар көрмеген надандар
Жарың кiм деп күледi
Оқыған ойсыз адамдар
Жансыз өмiр ... /1, ... ... ... ... ... арулық» идеясына сабақтас өз түсiнiгiн
өлеңмен өрнектеген.
«Қарама-қайшылық» пен ... Гете ... ... болып табылып, табиғаттың қарама-қайшылықта өмiр ... ... ... Шеллинг, Кант сынды бұл категорияларды
жаратылыстанудағы метафизикалық себеп ретiнде түсiнген. Әсiресе, ... ... ... ... ең ... ... ... еске алсақ,
Гете Фауст ғашық болған екi ... ... екi ... ... ... қолданады.
Шәкәрiм жар мағынасының екi дүние өлшемiнде екi түрлi түсiнiкке ... ... ... қосылысқан,
Шын жар емес, ойнас ол
Ондай асық шынға дұспан,
Ол бейiске бармады /1,244/.
Трагедиядағы Елена мен Фауст некесiнiң баянсыздығы жоғарыдағы ... ... ... ... Шығармада Еленаның нақты бейнесi ... ... ... ... бiз оның ... ... Фауст 1-бөлiмдегi
мыстан кемпiрдiң сусынын iшкеннен кейiн айнадан өз ... ... сұлу ... ... құмарлықтың лаулаған отына шарпылатын
жерiнен көремiз. Жалпы, Гетеде әйел ... ... ... астастырылуы
да осы тұстан белгi бередi. Фаустың Мефистофельге азғырылуы сұлу әйелдiң
елесi ... ... iске ... ... екенiн жақсы бiлген ақын, сайтанға
құмарлық символы қызыл түстi камзол кигiзiп, ... ... ... ... ... қас ... көрерсiң
Құмарыңнан қанғаныңша өберсiң
(Ақырын)
Дәрi iшкенiң рас болса, сене бер
Әйел бiткен Елена боп көрiнер /36, ... ... әйел ... ... «Мыстан кемпiрдiң ас үйi»,
одан кейiнгi «Вальпургия түнi» көрiнiстерiнде Фаустың бұзушы Мефистофель
белгiсiнiң астындағы ... ... ... ... ... Ал рухани жар бейнесiн беретiн Гретхенге сайтан, ... ... ... алмайтынын мына жолдармен ұғындырады:
А мынау ма? Жаңа ғана ол шоқынып
Шiркеуден қайтты үйiне
Столдың астында отырып
Құлақ салдым үнiне
Бейкүнә, таза, адал, пәк
Азғырғанға ... ... ... /36,248/.
Гете ақын шығармасына енгiзiп отырған Елена - Троя патшасы ... ... ... ... ... атақ, байлықты
бейнелеумен қоса ... мен ... ... аласапыран соғыс
өртiнiң лап ете түсуiне себепшi ретiнде әлемге паш етiлген есiм. ... ... ... - ... фәни ... ... ... ашуға
қызмет етушi кейiпкер. Осылайша, Елена бейнесi Гетеде материалдық әлем,
атақ, байлық, қас қағымдай құбылып тұратын ... ... ... ... ... атаулының несiбiне жазылған ... ... ... ... ... ... Алайда мұның бәрi Фаустқа
«мәңгi бақ» әпере ... ... ... ... жоғарыда мысалға алған
«Өртейiн деп отқа көмдiм» деп басталатын өлең ... ... ... тұрған контрастылығы Еленаның мысалындағыдай:
Тiрiлiкте қосылысқан,
Шын жар емес, ойнас ол
Ондай асық ... ... ... бармады.
Жар сипатын бiлсеңiз де
Нәпсiң өлмей деме жар
Айла, алдау өзiңiзге
Шын хақиқат қонбады.
«Сен - жарым» деп, алдаған еп
Тиедi оқ боп кеудеге
Өкiнедi ... ... ... ... үйiн ... ... сан үйдi құлатып,
Кiрпiш, ағаш жиғызам деп,
Мәтшаларын сұлатып /1, 244-245/.
Гетенiң Еленаға байланысты тарауларына гететанушы ... ... ... ... ... ... ... түсiнбеушiлiктi
тудырған шақта Гете оған өз түсiнiгiн берген едi. Ол трояндық Еленаны ... ... пен оның ... халық аңыздарының өзiнде бар екенiн
атап айтты. «Бiрақ, мәселе мұнда емес,-деп жазды Гете,-Фаусты дұрыс ... оның ... - жер ... ... өмiр ... қанағат таппаған,
шыдамсыз, бiлiмнiң жоғарғы деңгейiне жету үшiн барлығына ұрынатын және ... сәл ... да ... ... жоқтықтан одан да әрмен
бақытсыздықпен кейiн оралып ... ... ... бiлу ... /44, 158/.
Гете өз шығармасына Елена ... ... ... тану барысындағы
белгiлi бiр кезеңiн мысалға келтiру үшiн алған.
Шәкәрiмнiң жоғарыдағы өлең жолдарындағы символдық-аллегориялық «үй соғу»
тiркесi суфизм дүниетанымында ... тану ... ... Шәкәрiмнiң
дүниетанымдық көзқарастарын зерттеген А.Амребаев пiкiрi де осыны растайды:
«Бiр қызығы бiз дәл осындай аллегорияны Шәкәрiмнен де табамыз: ... ... деп, /Мың сан үйдi ... /34, ... ... «үй» ... астары пенде мен Алланың арасындағы
белгiлi бiр сатыға меңзейдi. Сопы Алланың ризашылығына бөленгенге ... ... ... ... ... қалмай жылжи бермек. Бұл өзгерiс сопының
тәндiк, ... ... рухы ... ... ... нұрлануына
әкелу тиiс. Гете Фауст пен Елена махаббатының баянсыздығын тұлғаның даму
барысындағы өмiр заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... ... соңғы аялдамасы - Алланың ризашылығына
бөленiп мәңгi жарымен қосылу үшiн «адамға пайда тигiзу»:
Бiр күнi ... iшiп ... ... ... ойға ... ... ... улатып.
Дедi мастық: «Өмiр - айлаң» -
Не бiтiрдi қыл есеп.
Қанша адамға тидi ... ... ... /1, ... ... тынбай халық игiлiгi үшiн өмiр ... ... өзi ... етiп, о дүниелiк жары - ... оны ... ... рұқсатын бередi. Ал, трагедияның Еленаға байланысты ... ... ... ... көз ... ... ... үшiн адам
табиғатының нәпсi-шайтанға iлесiп ... өз ... бiр ... қамы үшiн
жасайтын бейшара ғұмыры қанағаттандырмайтынын көремiз.
Гетеде әйелдi сайтан ... ... осал ... ... ... теңiздегi құбыжық әйел - ... ... ... ... ... ... тағы да байқалады. Шәкәрiм өлеңдерiндегi жар
бейнесiнiң қарама-қайшылығы ... ... ... ... балап, ал
Елена бейнесiн фәни өмiрмен символикалық шарттылыққа ... ... ... ... ... ... ... «ұрғашы», «сұлу
қыз» деп метафорамен беруi бiрнеше өлеңдерiнде кездеседi. Мысалы:
Қарасаң, дүниенiң мiнезi
Ұқсайды қатындардың iсiне
Анық-ақ ұрғашы екен бұл өзi,
Тынымсыз ... бар ... ... жоқ ... ме ... ... ... өтпей тұрсашы,
Мұнан да тыныш болар қабырым /1, 113/.
немесе «Жас алпыстан асқан соң» деп ... ... ... ... ... пифагоршiлдер сынды, тұзақ-тән, ұрғашы-өмiр туралы перiште келiп
ақынға былай тiл қатады:
Құбылмалы сарай бұл,
Құм үстiнде ... ... ... тұл,
Жарай ма оған табынған /1, 196/?
Бұл жерде де Шәкәрiмнiң ... деп ... ... символдың бiрi -
«үйге» ұқсас. Хафиз сынды парсы ақынының ... ... ... ... ... басқалар үй деп атаған»,-деп келтiредi /83, 80/.
Шәкәрiмнiң ... ... ... ... тұл» деп өмiрдi әйел
бейнесiнде беруiн Гете поэзиясында ... ... ... ... ... ... меня, как других
Обманула
Веру мою отняла
И надежду взяла
А ... за ... ... вырвался я
От распутной /68, 682-683/.
Елена шындығының тағы бiр айшығы материалдық әлемге ... ... ... ... ... ... әрекетi - жар сүю, өзiнен кейiн ұрпақ
әкелу ... ... тұр. ... ... тiрiсiнде мәңгi жары
Гретхенге емес, Еленаға қосылуы әбден түсiнiктi.
Шәкәрiм шығармаларында адам сүйгiш ... ... ... де ... ... «Ақсақал «шын бақ» сол айнаның ең түбiндегi ата-анадағы
шын махаббат пен балалардағы шын таза жүрек едi. Соны ... ... ... ... адам ... өз ... бауырыңдай көрiп, махаббат, ғадалат
қылсаң шын бақыт сол едi» /1, 542/. ... жар ... екi ... екi ... түсiнiкке ие: бiрiншi айтылған ата-анадағы шын ... ... ... ... әлi толық емес. Ақын «шын бақ» деп фәни мен
бақиға да бiрдей махаббатты аңсаған жар жолы - өз ... ғана ... ... ... ... айтады: «Оны iздеп жүрiп көрген бейнет,
тартқан ... ... ... ... ... аңын ... ... сықылды, саудагердiң пайда iздегендегi бейнетi көп, ... ... ... сықылды болушы едi» /1, 544/.
Жар сүю, бала сүю адам баласының әрi қажеттiлiгi, әрi ... ... бiрi ... ... ... тағы да Гетенiң сайтаны
өзiн - iзi ақтап ... ... ... пен ... асыл ... ... ... қоса дүниеге ақын Байроннан дәл айнымаған көркем де
дарынды, бостандық сүйгiш, күрескер Евфорион ... ұлы ... ... ... Адам өмiр ... кемелдену кезеңiнің бiрi - Гетенiң
спиральды «мәңгi қалыптасу» идеясына тән ... ... жар ... ... «қасиеттi үштiктiң» бiрлiгiн тағы да бiр айғақтайды:
Елена
Жұптастырып махаббат
Бөлейдi жанды рахатқа,
Ал нағыз шын рахат
Үшеудi ... ... ... ... - сенiкi, сен - мендiк.
Қосылды ендi қанымыз,
Берiк достық сенгендiк /36, 158/.
Табиғат - өмiр әлемi ... ... - ... ... ... Фауст та Еленамен мәңгiлiк бiр бола алмайды. Евфорион мерт
болған соң, «қасиеттi ... ... ... да ... ... етедi:
Бұрынғы сөз әйгiлi рас болды, қайтейiн,
Бақыт пенен ... ... ұзақ ... ен ... ... ... ... тұтып қош айтам көкiрегiм жаншылып /36, 161/.
Фауст тiрiсiнде Еленаға қосылғанымен, өлгеннен кейiнгi рухын о дүниедегi
құтқарушы жары - ... ... ... ... ... ... өзi бастап
апаруға рұқсат сұрайды:
Қасиеттi рухтардың iшiнде
Жаңа келген бiр сезiмге батқандай
Жаңа өмiрдi түсiнбейтiн пiшiнде,
Бiрақ бiзге ұқсап келе ... ... ... тәрк ... ... ... ... ерледi.
Қиыншылық көрген сайын өрледi.
Жастық күннен қалар көзi қарығып
Рұқсат ет, жетектейiн
Күткенiмдi зарығып /36,193/.
Осылайша, ақын поэзиясындағы қарама - ... ... өз ... Канттың «өзiндiк болмысы» сынды өмiр заңдылықтарын ретке ... ... де ... ... - жар ... ... о ... мен бұ
дүниеде екi түрлi өлшемдегi түсiнiкке ие: «Өртейiн деп отқа ... ... ... ... ... ... онда бiр сыр бар екен,
Байқамаппын мен оны
Қосылайын, өлсе ... ... ... едiм, жар ... ... ... қарсы шығып,
Ерулiгiн қамдады /1, 244/,-
деп жардың астарын Ләйлi-Мәжнүнге меңзеуiне ... ... ... ... белгiлi бiр меже-сопылар танымындағы «фана» - жеке бастың тiлегiн
жою, яғни, толығымен жоғалу, дүниенi тәрк ету, ... ... ... ... махаббат экзальтациясына ұқсас деуге болады.
Шәкәрiмше «өлiм»-өзге үшiн өмiр сүру мағынасына жақын, анық айтсақ өзiн,
өз қамын, өзiнiң бар екенiн ұмыту, өз ... ... ... ... ... ... «Мен өлiкке тетемiн» дейтұғын жарға ... ... ... өлiм деп ... болады:
Неге жандың, сұм жүрегiм,
«Өзгелердiң дертi үшiн
Жарды сүй - деп бар ... ... ... ... ... өз ... кiм танады
Бұл сөзiңе кiм нанар.
Мен жомартпын жар нұрына
Алса екен деп ... ... ... бұл ... ... ... тар
Дүние өмiрiн мен сынадым
Ешбiрiнде опа жоқ
Қош өмiрiм, қош құмарым,
Қош жәдiгөй, нәпсi қар /1, 254/!
Шәкәрiм өз өлеңдерiнде «өлiмдi» рухани кемелденудегi басқа ... ... ... ... адамның өзiнiң хайуандық сана -сезiмiн жою
арқылы құдайылық «Менiмен» бiрiге алатын ... ... жолы ... Бiр ... ... Шәкәрiм ұғымында өлiм деген жоқ, өлiм-
шартты құбылыс қана, керiсiнше оның ... ... ... өмiр ... ... толғауында былайша жырлайды:
Қорқыт - түбi түрiк, қылмақ
Ойы - өмiр мен өлiм ... әнге дәл ... /1, ... ... да ... ... аңызының да өмiр мен өлiмнiң бiрлiгiне
саятынын Қорқыт жайлы аңыздардың өзi ... ... ... ... ... символы сынды Қорқыт Ата бұған налымайды. Дүниенiң кiндiгi ... ата ... ... ... ... Желмаясының жабуын дарияның бетiне
төсеп, үстiне өзi ... қара ... ... алады. Жабу суға батпайды,
қобыздан төгiлген мәңгiлiк өмiр ... бiр ... ... ... дария жағасына жиналып күй үнiне елти құлақ түредi. ... ... жүз жыл бойы ... күй сазымен маңына жуытпай, Сырдария
үстiнде өмiр жырын толғайды» /84,8/. Көптеген ... ... адам ... деп ... надандықты, қайғыға салынуды, ерiншектiктi айтқан:
Ерiншектiң несi артық өлiктен де
Өзiң сына оларды көрiп кел де /1, 99/.
Олардың ... ақыл ... өмiр ... ... алмағандар да жатады:
Оқыған ойсыз адамдар,
Жансыз өмiр сүредi.
Ойласам, олар - ... ... ... бiр ... жоқ ... деп жүредi /1, 246/.
Шәкәрiм тағы да «Қорқыт, Хожа Хафиз түсiме ендi де» ... ... шау ... ... ... ... Хожа Хафиздiң түсiне енiп,
«бұзық адамдарды ақ ... ... ... ... ... ... ... өлеңмен толғанады. Қорқыт жайлы ел аузындағы оның
бейнесiнiң:
Тiрi десем, тiрi ... ... өлi ... Ата ... ... ... еске ... Шәкәрiмнiң де өлiм туралы не ... ... ... пен ... ... Қорқыт туралы аңыз» ... ... ... ... ... ... ... қуатымен өлiмдi
ерiтушi Қорқыт ерекше сакральды кеңiстiкте медитация жасайтын буддалық
ботхисатва архетипiнен ... ... ... төрт ... ... ... ... символы мен буддалық орталығы мен төрт жағы ... ... ... ... ... мифологияда «ваджра» (санскр.
«алмас», «найзағай») - мықтылық пен жойылмаушылықтың белгiсiн бiлдiретiнi
белгiлi» /85, 32/,-деп жазады. Бұл ... ... ... ерiк күшi мен
синкреттiк бiлiм арқылы басқа өмiрге ұласып кетуi ерекше ... ... ... ... ... ... болды. Шәкәрiмнiң Қорқыт
сарынын ұнатып, ... өлең ... мен» ... ... шалағай
сәуегейлiк пен дүмшелiктен ада биiк болмыстағы кемелдiктiң кемерiнен тасуы
деп түсiнуiмiз керек. Ғаламды әмбебап көзқараспен ... ... ... ... рухани көшiрме етiп «әндете салуы», ақынның ән
шығарып, күй төгiлтетiн қабылетiнiң өзi көп ... ... ... тамашасы болса керек. Осы тұста ... ... ең таза ... ... ... ... деп Қорқыт пен
Шәкәрiмдегi нағыз өмiр күйiн айтар ... ... ... де ... ... ... ... Мысалы, «Күндегi таныс - күн мен түн» деп басталатын өлеңi өмiр-
өлiм бiрлiгi идеясын ашық насихаттап ... ... - күн мен ... ... ... бiр ... ойнап нетемiн!
Өзгермейтiн, өлмейтiн
Өмiрдi талап етемiн /1, 240/.
Шәкәрiмнiң осы тақырыпқа байланысты жазған өлеңдерiне: «Иманым», «Мал да
аяулы, жан да ... ... ... «Шын ... әрбiрi», «Шыннан өзге құдай
жоқ», «Анық асық әулие», «Тәңiрiнi iздеп бiр ... ... бар ... ... ... ... жатады. Л.М.Кессель Гетенiң «Фауст»,
«Вильгельм ... ... - ... диуандарындағы» махаббат тақырыбы
туралы айтқанда неоплатонизмнiң ... ... ... ... ... махаббат экстазы iлiмiне меңзейдi /51, 75-76/.
Плотин өзiнiң идеялистiк iлiмiн «Сұлулық туралы» ... әр ... типi ... ... ... ... ... Плотинде
әрбiр даму баспалдақтары келесiсiн игеру нәтижесiнде болатын иерархиялық
ұлғаю үстiнде ... Бұл ... ... ... ... көрсетедi. Бiрiншi баспалдақ - субъектiнiң ... ... ... ... - ... бiлiм ... ... пайымдау -
субъектiнiң қабылдауының қиялдан тазару процесiмен қоса жүредi. Объектiнiң
ұлғаюы субъектiнiң маңыздылығын жоюмен қатар, оны ... ... ... ... ... ... субъект өзiнiң сезiмдiк ... ... ... ... ... ... адам ... нұрлануы арқылы
кұдайылық экстазды сезiнедi.
Л.М.Кессель осыны мысалға ала ... ... ... осындай үш
түрлi кескiн-келбетте кескiнделген: алғашында ол Гретхенге деген сезiмтал
махаббаттан ... ... ... ең ... пiшiнiн пайымдау эллиндiк
Еленаға бағышталған ессiз құмарлыққа әкеледi. Еленамен ол ... ... ... ... ... ... алады. Ең соңында, үшiншi
сатысында махаббаттың ... мен ... ... екi формасы бiрiге отырып
ендi пiшiнсiз жалпымен - адамзатпен, жер ... ... ... - ... 76/.
Плотиннiң «Сұлулық туралы» iлiмiнде сөз болатын ... ... ... ... ... әлемдiк дiндердегi нәпсiден тиылудың
ең соңғы баспалдақтарына ұқсас. Ахмет ... ... ... 18 ... ... ... ... алғыл,
896.Мен де сондай болармын деп ғибрат алғыл,
897.»Маута кабла ан тамутаға» амал қылғыл,
898.Бұл ... ... алып ... ... ... ... кабла ан тамуту» хадисi - «Өлуден бұрын өлiңдер» -
Құдайға бiржола берiлу мағынасында айтылған /86, 256/.
Анкара ... ... ... ... ... ғылыми
қызметкерi Д.Кенжетай Яссауидiң мына бiр өлең ... ... ... ан ... - ... ... өлмес бұрын өледi екен...»
«Құл Қожа Ахмет, нәпсiнi тептiм, нәпсiнi тептiм:
Өлмес бұрын жан берудiң дертiн шектiм...»
«Дидар тiлеп тәрк ... ... ... ... айла фани...»
Бұлар - «өлместен бұрын өлу» философиясына тән хикметтер. Бұл ... ... ... ... ... екендiгiн, ал «хаққа қауышудың» -
мәңгiлiк өмiрге қауышу екендiгiн көруге ... - ... ... ... ... ... кемелденудегi «жаңа өмiрге тiрiлу» шарты немесе
жарға қайту жолы дей ... ... ... ... ... мен жанымды ал!
Жаңа жанмен иман сал,
Қайта жарат, рақым қыл!,-
деп өтiнедi /3, 250/.
Гете «өл де тiрiл» дейтiн ... ... ... ... ... атты ... қондырып, шеберлiк шыңына жеткiзген. Болмыстың
мәңгi жаңару ... ... ... бұл ... ... ... ... өмiрге тiрiлуiне меңзеу бар. Жалпы Гете диуандарында үш
түрлi сұраққа ... ... ... рөл ... Олар: әлем мен адам,
құрбандық, «өл де тiрiл». Гетенiң аталмыш өлеңiнде осы үш ... да ... Ендi, бұл ... ... ... аударған мәтiнiмен
танысып көрелiк:
Рақат азап
Күндейдi Жұртқа тiс жарма!
Бiлсiн тек дана ... ғана ... ... ... ... ымыртта
Нәресте бiтер кезiнде,
Маздаған май шам жым-жыртта
Ұққандай болдым өзiм де:
Зұлмат түн құлы ... ... ... ... ... ару ... ... қатар қанатың,
Сапарың сара сарнаған,
Отың да дайын жанатын,
Өлер шақ осы, ... өмiр ... ... ... ... ... боп, ... өтесiң /72, 193/.
Ақын бұл өлеңдегi сопылық дәстүрлi «отты өлiм» сюжетiн Хафизден алған.
Алғашында бұл өлең «Құрбандық» деп те ... ... өз ... ... ... құрбан етуi - құдайылық махаббатта өртенiп өлудi бiлдiрген.
Хафизде махаббат алхимиясын-дағы көбелек - ... ... ... ... өзiн алтынға айналдырады. Гете бұл өлеңдi сөзбе - сөз ... ... ... ... ақын өлiм мен өмiр мағынасын өз түсiнiгiнше
түйiндеген.
Өлiмдi ... ... ... ... ... ... де ... пайдаланған:
Сорлы бұлбұл жазға асық боп
Нұрлы гүлге айтты зар.
Көбелек те ... алам ... ... боп ... /1, ... мен Гете ... ... бiр түрi ретiнде түсiндiредi. Өзiнiң
«Менiн» құрбандыққа шалу - ... ... ... сезiнуге, ғалам үшiн өмiр
сүруге апарады. Мысалы, Гетенiң диуандарындағы Зылихасы әрi сүйiктiсi, әрi
жар-құдайы екенiн еске алсақ, оның ... ... ... ... ... ... рухани жағдай екенiн «Зылиха кiтабындағы»
«Шақыру» өлеңiнде көремiз:
Мир обрел, порвав со всеми,
Будем оба как в ... /68, ... ... ... ... ... ат ... кесiстiрiп,
ғаламды бойына сiңiрген бүтiндiкке қол жеткiзбек. Атымтай жомарт - сопылар
тарихындағы ұлы тұлғалардың бiрi.
Мұндай «толық» ... ... ... ... Гете ... де байланыстырған. Бөлшек пен бүтiн бiрiге отырып, ... ... ... ... барлығы келесi бiр өмiрге түзiледi. «Рахат
азап» өлеңiнде кемелдi тұлға қараңғылықтан босанумен қоса ғаламмен жоғарғы
некеге келедi. Өйтпеген жағдайда, ... ... өгей ... ... ... ... ... Гете мен Шәкәрiмде бұл ... ... үшiн ... ... ғана тән, ... қара ... қамындағы тобырлар санасы бұның
мәнiн ұға алмайды. Сондықтан, ерекше тұлғаларға ғана ... ... ... «от пен ... ... ... грек ... от ұстаған
Эросқа Психеяның көбелек боп ұшқаны сияқты ақынның ... ... деп ... ... ... ... символист ақын В.Иванов Гетенiң
«Рахат азап» өлеңiне мынадай ... ... ... «Бұл ... өзгелерге айтпаңдар, өйткенi ... ... ... отты ... ... ... атаулыны мен мадақтағым келедi.
Қоңыр - салқын түн сыйлаған махаббатқа бағышталған өмiрдiң ... ... сенi ... қайта әкелген шырақтың жарығымен ерекше ... ... ... сен ендi ... көмiлiп қалмайсың.
Және сенде жоғарғы некенi аңсаған жаңа тiлек оянады. Сен үшiн ендi ... ... ... сен - көбелексiң, ұшып бара ... ... ала ... мiне ендi ... өртенiп тындың. Егер сенiң
көкiрегiңде әзiрге «өл де басқа бол!» сезiмi жоқ ... ... ... ... /38, ... мұрасын зерттеушi Л.М.Кессельдiң «Гете және Батыс-Шығыс ... Гете ... ... ... ... ... танысқаны жайлы айтылады. Л.М.Кессель Гетенiң өз поэзиясында
суфизм элементтерiн қолдануы туралы: «Гете ... ... ... өлiм - жаңа, жоғарғы фазаға өту, от - құдай, көбелек - ... - ... ... ... - ... пiкiрiн айтады /51, 63/.
Гетенiң шығармашылығындағы суфизм элементтерiн «Батыс - Шығыс диуанына»
енген өлеңдерiнен басқа, көлемдi «Фауст» ... өне ... ... ... ... келдi,
Толды, семдi,
Өзгелендi бұл ғалам.
Туды, өлдi,
Жанды, сөндi,
Өршiп өндi қайтадан.
Дөңгелеткен,
Өңгелеткен,
Түк бiлiмсiз күш пе екен /1, ... ... ... ... Гетенiң тұтас әлемнiң мәңгi ... ... өмiр мен ... ... жайлы идеясы мен Шәкәрiмше
«жану мен сөнудiң түбi бiр» болып келуiнде ғажап үндестiк байқалады.
«Фаустың» 1-бөлiмiнде ... ... ... ... белгiсiне қарап таңданса, сол кiтаптың келесi бетiнен өзiне жақын
көрген жер ... ... ... дұға оқып та ... Кенеттен пайда
болған Рух өзiн Фаустқа былай деп таныстырады:
Өмiр дауылында, ... ... ... бола ... ... өлу деген.
Өзгерген өмiр,
Құбылған көңiл.
Уақыттың ұршығын иiремiн,
Құдайлардың тоқимын киiмдерiн /36, 22/!
Л.М.Кессель Гетенiң «мәңгi арулық» идеясын: «Гетенiң жүрек теологиясында
мистикалық дәнеңе жоқ: ... ... ... ... және ... ... сияқты адам табиғатында ... ... ... табиғаттың қарама-қайшылықтағы өмiр ... ... ... Ал ... ... ақындары - Эллис,
Бальмонт, Мережковский, Вяч.Иванов, С.Соловьев, И.Анненскийлердiң Гетенi
нағыз символист, мистик деп ... ... ... «Весы»
қызметкерi А.Белыйдың тобына жақын ақын-мистик Эллис (Кобылинский) Гетеге
сүйене отырып, ... ... ... «Символизм мәнi» туралы
мақаласында ол Гетенi «бiздiң дәуiрдiң ұлы ... ... ... мен ... ... нәрлендiрушiсi деп атайды», - деп
дәлелдер айтады /38, 455/.
Осы ретте «отты» ... ... ... ... ... ... орталық идеялық - образдық атрибутикалары - от, күн, ... ... ... дүниесiне балануы кездейсоқ құбылыс емес екенiн
аңғаруға болады. Филология ғылымдарының кандидаты ... ... ... ... «отты» лирикасы» /88/ атты мақаласында
орыстың рухани ... ... ... ... ... ... символистердi от пен күн мистериясына алғашқы
шақырушылардың бiрi ... ... ... ... ... жыры, Вяч.Ивановтың «Күн-жүрегi»,
Бальмонттың «Күн секiлдi болайық» атты өлеңдер циклдарында реалдылық пен
ирреалдылық бiрлiгi өздерiнiң ақындық бет - ... ... ... үндi қоса ... ... әсер ... А.Блоктың «Ғажайып
Ару туралы жырларындағы» мәңгi арулық ақиқатқа бас иген бекзат ақын шындығы
мен ... және ... жар ... ... түбi бiр деп ... маған өмiрден мың есе артык,
Жарға құрбан болуға жан жараса.
Дозақ отын күл ... ... ... қан ... /1, ... ... құтылу жағдайындағы қиналысы рухани жарға жету принципiне
байланысты болса, Фаустың Еленадан айрылған соң пенделiк ... ... ... ... ... ... ... халының рухани экстазға
астасуы Дионис хорының мерекесiмен, шарап, құдайлардың, ешкiаяқ сатирлер,
орфиктердiң мистерияларымен аяқталады. Ал келесi 4-көрiнiсте ескi ... ... ... ... бұлт арасынан шығып келе жатқан
күндi байқайды. Сол сәтте күн емес, жүрек қақпасы ашылған ол күн ... жары - ... о ... ... жаңа сезiммен жақындай түскенiн
сезедi:
Ашық күнде бiр жүзген нәзiк бұлттар көлiгiм
Будақ-будақ қомданып, бет алысты шығысқа.
Қоштасуға қия алмай қызыға мен қараймын:
Керемет сән ... мың ... ... ... ... Күн нұрына малынған
Құзар шыңның басында көз тартады бiр бейне,
Құдiреттi ару бейнесi! Көрiп ... ... /36, ... адам мен Алла ... қатынасты өзара бiр-бiрiне тәуелдi
қатынас, яғни адамдағы iшкi құдайылық сезiмнiң ... тек қана ... ... әр ... iшкi екi ... болу ... ... Ер бастаманы әйгiлi психолог - анимус, ал әйел бастаманы ... деп атай ... осы екi ... ... ... арқылы
үйлесiмге келудiң ең биiк сатысы индуизм, буддизмде нирвана деп аталатынын
түсiндiредi /81, 276/. К.Юнг адамның ... ... ... адамның
өзiндегi құдайылықты ашумен болатынын, бұны адамның өз ... ... ... ... ... ... ... ол үнемi қарама-қарсы жынысты
адамменен үйлесiмдi аңсау табиғатын еске ... осы ... ... ... ... ... жайлы классикалық мысалдарды
психоаналитик З.Фрейд нәпсiнiң жүйке ауруымен байланысы ... ... одан да әрi ... ... ... ... ... байланыстырады. К.Юнг либидо (санадан тыс тiлек) адамның ... ... ... ... ... немесе ер адамды құдаймен
алмастыратын микрокосмның ... ... ... деп қарастырады.
Бұны сопы Қайыс ақынның Ләйлiнiң күйеуi өлгеннен кейiн, еш кедергi болмаса
да бас тартып, ... ендi оның ... ... ... ... ... түсiндiруi Низами дастанынан, Сағди мысалдарынан белгiлi. Әйел
құдайға табыну культының ... ... ену ... ... ... ... ... басқа да түрлерiмен байланысты ... ... жар ... ... ... әр индивидтiң өзiнiң жоқ
жағын ... яғни ер ... әйел ... ... ... ... екенiн аңғарамыз. Рух күшi төмен адам ол ... ... ... ... ретiнде табынады да, ал, iшкi келiсiмге келген адам
ең биiк ... ... iшкi ... ... бiрiгедi. Тiлек әлемi
либидоның үйлесiмге келуi дiндерде абсолюттi тыныштық, жұмақ, ... - ... - ... ... өлiм, махаббат. Сондықтан, әлiмсақтан әлемде бар екi
бастама - қытайлардың янь мен инь, түрiктердiң көк пен жер, от пен ... мен ... ер мен ... ақыл мен жүрек үйлесiмi.
Шәкәрiмнiң «Ләйлi - Мәжнүн» дастанында ... ... ... ... ... бөлек құбылыс екенiн Ләйлi «қосылмадым, қосылдым»
деп жұмбақ сөзбен зарланып ... ... ... не ... жүрегiм сенде тұр.
Сен не сездiң, не бiлдiң,
Сенiң жаның менде тұр.
Менiң жаным өзiңде,
Менде құры ... ... ... ... көрейiн деуде тұр.
Көзiмдi жұмып жатайын,
Түсшi келiп ойыма.
Жанымды алшы сатайын,
Тал шыбықтай бойыңа.
Көңiлiме нұрың келгенде,
Кiргендейсiң қойныма.
Тiлегiмдi бергенде,
Тойдым қашан ойныңа.
Қосылмадым, ... ... ... ... ... ... кетер деп /1, 358/.
«Фауст» трагедиясында Фаустың Мефистофельге Кайзердiң отбасына көне
дәуiрден Парис пен ... ... ... ... ... ... ... оқып көрелiк:
Қатер маған төнедi айтсам, бұл сырдан.
Тұратұғын жеке өздерi оңаша,
Құдайлар бар кiлең ару тамаша;
Бiлмейдi олар орынды да, ... ... - ... Ол - ... ... /36, 106/.
Шығарманың аяғындағы Фаустың о дүниелiк құдайлары - әйел ... ... ... ... идеясы «Зылиха кiтабында» бүкiл әлемнiң
Зылиха болып символданып ... де ... Гете ... ... ... ... мен ... арасындағы диалог iспеттес
топтастырған. Бұл ... ... ... ... ... әр ... тұстары да бар. Зылиха мен Атымтай жырларының тууына себеп
болған 1815 жылы алпыс бес жасар Гете мен ... ... ... ... ... Виллемердiң әйелi отыз жасар Марианна Виллемермен ... ... ... ... - Гете мен ... - ... ... өлеңмен хат
жазысып тұрған. Марианнаның тәп-тәуiр ақындығы болғандықтан, ол ... оның ... ... ... жырларын жанымен ұққан. Сондықтан,
Атымтай мен Зылиха ... ... ... ... ... ... ... классигi Жәмидiң «Жүсiп - Зылиха» дастанынан алынған
Зылиха есiмi ... жер ... жеке ... ғана ... ... ... ... поэзия тұрғысындағы Аллаға, ақиқат пен сұлулыққа
бағышталған тылсым махаббат иесiне айналған. Өзiнiң Марианнаға ғашықтығының
сырын, ... екеу ара ... ... ... Гете ... ... деген
трансценденттi - эстетикалық махаббатының астарымен түсiндiрiп, сүйiктiсiне
«Мен» дегенiм «Сен» деген ... ... ... ағашының жапырағымен
қоса, ол жапырақтың ортасындағы жүрек пiшiндес конфигурацияның мәнiн ашатын
өлең жiберген ... ... был с ... сад мой скромный занесен,
И для видящего ока
Тайный смысл являет он.
Существо ли ... ... ... напротив, сразу двое
Предстают в единстве нам?
И загадку и сомненье
Разрешит мой стих один:
Перечти мои ... я - ... один /68, ... бұл ... оқығанда Г.Бельгердiң Гете шығармашылығындағы
махаббат тақырыбы туралы айтқан мына бiр анықтамасына көз ... ... ... көзқарасында қос қырлы тұтастық ... ... ... ... мәнi - осы ... «басқа бiр жанды» терең игеруге
ұмтылыста жатыр /71, 57/. Осы шумақтарға түсiнiктеменi Шәкәрiмнiң өлеңi ... ... ... ... мәңгiлiк арқылы өлеңмен сырласып тұрған қос
ақын бiр-бiрiн былай толықтырады:
Жарға ғашық болғаныма
Таңданатын түк те ... ... ... ... нұры ... ... кiргенiнде
Бiрге кiрген осы дерт
Жан беретiн дәрiгерiң де
Ем таба алмай қор болар.
Немесе:
Сорлы бұлбұл ... асық ... ... ... зар /1, ... ... ... болған Гете шығыстық стильмен гүл мен бұлбұлдың
қосылуына сенбегендей, фәни дүниедегi махаббат үйлесiмiн ... ... ... с ... и это не ... ... со мной ... бог.
Но роза всегда и везде невозможна,
Никто соловья постигнуть не мог /68, ... ... ... ... ... ... ... күшiнен Ләйлi мен
Мәжнүн тiрiлгендей күй кешедi. Егер ... ... ... ... ... ... болса, өзi басшы болатынына уәде етедi:
Пускай кругом непроглядная мгла
А кто любит, тому светло повсюду,
А если воскреснут Меджнун и Лейла,
Вожатым ... для ... я буду /68, ... ... ... ... ... алғашында Фаусты
Гретхенге ғашық етсе, соңынан Еленаға, одан әрi о дүние арқылы ... ... ... ... ... ... ретiнде әкелiп,
рухтар әлемiндегi ең таза, ең биiк ... ... ... көз ... ... арайын,
Құмарлана қарайын,
Әмiршiсi әлемнiң,
Құпияңа қанайын.
Құдiреттi, жаны игi,
Төгiп нұрлы шапағат,
Аялайды жаныңды
Қасиеттi махаббат.
Пейiлiңдi бергенде
Жалындайды жанымыз.
Мейiрiңдi көргенде,
Ойнап берер қанымыз;
О, пәк, адал, таза қыз,
Зор ... ... ... ... /36, ... ... ер адамның әйелге ғашық болуы тәндiк құмарлықтармен
айғақталудан гөрi жаратушының тұтастық сипатындағы өз бөлiгiне ұмтулы деп
түсiндiрiледi. Ибн ... ... нұры ... ... ... ... ... өзiне ұқсатып жаратуы iспеттi айқын кемел адам
ретiндегi Мұхамед пайғамбардың әйелге көзқарасы ... ... ер ... әйел арқылы айғақтаса, бұл - бейхарекет куәландыру, егер ол Оны
әйелдiң өзiнен пайда болуы тұрғысынан өзi ... ... етсе - Оны ... айғақ етедi, ал егер Оны ... ... ... бейнесiн
келтiрмей өз бойынан көрсе, ол Оны жаратушының әсерiн тiке ... ... ... Оның ... әйел ... ... етуi толықтау
және кемелдiрек, өйткенi жаратушыны екi қырынан бiрдей - белсендi ... ... өзi ... тек ... ... ... ол ... нұры жаусын) әйелдердi олардың бойынан жаратушы ... ... ... үшiн ... Себеп: жаратушыны материядан тыс көру еш мүмкiн
емес қой, ... ... ... ... ... ... ... осылай болған жағдайда және жаратушы материядан өзге ештемеден
көрiнбесе, онда Оның ... ... ... етiлуi - ең жетiлген көрiну
түрi»,-деп ... /89, ... ... ... бiрi ... ... мысалға ала отырып, А.Ж.Жақсылықов осыған ... ... ... ... ... ... «Ибн ... «Фусус ал-Хикаи» /1230/, «Футукат» /1230-1237/, еңбектерiнде
энциклопедиялық негiзде ... ... ... ... ... оның
iшiнде қабылдаудың эстетика, филология, психологиясын бiрiктiрдi. Ол барлық
iлiмiнiң орталығы ретiнде «ан ... ... ... құдайға
бағышталған кемелдi адам мәселесiн қойды. Сопылар ... ... ... ... ... Ибн ... ... жағдайы шеңберiндегi
әйелге деген идеалды махаббат, Құдайды пайымдаудың ең ... ... ... көру ... ... ... ... үшiн қарама-қайшылық
ретiнде қабылданды. Мұсылмандық әлемде осы жағдай төңiрегiнде көптеген
таластар туды, ... ... ... ... мен ... үшiн Ибн Араби
сынды беделдi құдайтанушының әйелге деген идеалды махаббаттың экзегетикалық
негiздемесi махаббат ... ... ... ... ... Бәрiне
белгiлi сопы-ақындар әлемдiк әдебиет тарихына өздерiнiң ғажайып махаббат
поэзиямен енiп, Батыстың ұлы ... ... ... ... ... ... биiк ... бердi» /90, 21/.
Шәкәрiмдi сопылық таным мен сопылық поэзия өкiлдерiн ... ... ... ... ... ... көзқараспен қарап, талғай
бiлген ойшыл ретiнде қарастырған М.Мырзахметов «Ғашық жар деген кiм едi»
деген мақаласында: ... ... ... ... ... ... ортақ
сарын ретiнде баяндалып өрiлетiнi бар:
Нұр дидарын ғашықтарға уәде қылды,
Ғашық жолына жаным қиып ... ... ... ... жеткiл,
Ғашық шарабынан бiр тамшы татқыл, -
деп Иссауи Алланың нұрына ғашық болып, ғашық шарабынан дәм татуды армандау
мен «Ғашық ... бұл ... ... ... яғни ... ... ... жету жолындағы мақсатын жасырмайды. Ал, Шәкәрiм сопылық
поэзияның асыл жар ... ... ... тәсiлiн шебер түрде пайдалана
отырып, оны мүлде жаңаша танымдағы сопылық сарындағы жол ... ... ... қыз емес,
Хақиқаттың шын нұры, -
деп өзiнiң ғашық жарын, яғни хақиқаттың нұрын ... ... ... ... жоғары қойды», - деген орынды пiкiрi бар /18/.
Шәкәрiм «Ләйлi-Мәжнүн» дастанында өз ... ... жар ... ... керек ақиқаттың мысалындағы жар iздегенiн жырлайды:
Басында Мәжнүн болды ... ... бiр ... ... ... ... ғашық болып өттiм,
Менiкi кеткен жоқ па онан да асып?
Қазақта ғадiлеттi ғалым бар ма?
Бұл күнде ... ... ... не, ... ... ... ... зарламасқа халiм бар ма?
Ақ жүрек таба алмадым елдi шарлап,
Халқым деп жабырқадым күнде зарлап.
Ләйлiнiң қабiрiне барғандаймын,
Табамын мен де ... бiр күн ... /1, ... ... ... қоршаған филистерлер мен шала сауаттылардың оған
газет, журналдар арқылы жауығып, әр түрлi сөзбен күлкi қылуға шеберлiгi ... ... ... ... ұлыларға тән, «жоғарғы ақсүйек» қауыммен
келiсiмге келе алмаған ... ... ... бiр ... ... өлеңдер циклы куә. ... Гете ... ... ... ... мән ... жауапсыз қалдыруға тырысып бақса,
бұндай пәлекорлыққа ... ... ... ... әрi ... ... Губиц 1824 жылы Берлинде Эйхондорф, Шамиссо сынды қайраткерлермен
бiрiгiп «ұлттық және шетел ... ... ... ашып, онда өздерiн
Гете шығармашылығын қорғаушылармыз деп ... екен /51, 81/. ... ... соңы ... ... қорына бастапқыда
«Мәжнүн» деп аталған өлеңдi дүниеге әкеледi:
Если брать значенье слова,
Был ... ... ... ... так ... я ... Меджнуном.
Если честно, ваш ходатай,
Ополчусь на вражьи ковы,
Не кричите: «Бесноватый!
Под замок его! В ... где суд ... цепи ... Ум и ... вас ... крапивой
Будет ваша бессловесность /68, 648/.
Сөйтiп, халқына адастырмайтын ақиқат iздеп «Мәжнүнше зарлаған» қазақ
ақынының мұңлы халын бұдан екi ... ... ... ... ... ... де өзiн ... деп жабырқай мойындаған екен.
Сонымен, Шәкәрiм мен Гетенiң ... ... ... ... ... ... белгiлерiне жатқызатынымыз:
1) Махаббат тақырыбын қамтитын шығармаларындағы үндестiктер ... ... ... көркемдік әдiс тәсiлдерiн қолданған
туындарыларынан көрiнедi. ... ... ... ... ... ... «мәңгi-арулық» жар-әлем идеясы
Шәкәрiмнiң ... жар ... ... әдiс-тәсiлдерiмен тұтастай
үндестiктi көрсетедi.Олардың поэзиясында жар ұғымы материалды әлемнiң
қарама-қайшылығының да символын бередi.
2) ... ... ... ...... қылық», нәпсi,
«сұлу қыз,» сайтанның тiлiне ергiш опасыз әйелдiң детальдық ... ал ... ... ... ... ... ... трагедиясында әйелдердiң көп мағыналы образдарында жинақталған.
Трагедиядағы кейiпкерлер Фаустың iшкi әлемiндегi қарама -қайшылықты
(мейiрiмдiлiк пен ... ... ... ... Мысалы, Елена - фәни өмiр, материалды әлемнiң, ал ... ... ... символдық бейнесiн бередi.
3) Қос ақын шығармаларында өмiр, өлiм ... ... ... ... бiр компоненттерi ... ... ... сабақтас. Гетеде өмiр, өлiм тақырыбы болмыстың мәңгi жаңару
динамикасын бiлдiретiн «мәңгi спиральды» ... ... ... ... өлу мен ... табиғаттың мәңгi өзгерiсi идеясымен
көмкерiлген.
4) Екi ақын поэзиясында өлiм-махаббаттың бiр түрi, нәпсiнiң өлуi, ... өмiр ... ... ... ... ... ... «Фауст» трагедиясы және Шәкәрiм өлеңдерiндегi гуманистiк
идея
Шәкәрiм Құдайбердiұлы адамның ең ... мәнi, ... ... ... алғы шарты адамның жан дүниесiнiң тазалануы яғни, «Шайтаннан басқа
жауым жоқ», адамдағы ең қиын iс - өз ... жеңу ... бiр - ... ... ... ... жоқ.
Тепкiлеме, өлiкпiн
Шайтаннан басқа жауым жоқ /1, 89/,-
деп түйiндейдi. Өз шығармашылығындағы өзектi мәселе, ең күрделi ... - адам ... ... ... ... ... ... адал еңбек, бiлiм
үйренумен қатар «ар бiлiмi» оқытылуы керектiгiн насихаттаған ақын: ... ... ... пән ... ... ... жойып, адам бойында
жеке ардың қожа болып қалу жағын көздеу керек. Адам бойындағы ... ... ... ... ... /1, 542/. Немiс ақыны Иоганн
Вольфганг ... ... ... ... ... - бойында адамзат баласында
бар барлық қасиетi тән, ... әрi ... ... ... пролог»
Гетенiң «Фауст» трагедиясының идеялық мазмұнын ашатын тұсы болғандықтан,
ақынның ... ... ... да, ... тақырыбы да адам мәнi екендiгi
бiрiншi бөлiмнiң басында-ақ ... ... ... гететанушы, орыстың
әдебиет және театр зерттеушiсi А.Аникст «Фауст» - ... ұлы ... ... еңбегiнде бұл туралы: «Мефистофельдiң Фаусты ... ... ... я болмаса бейшаралығын дәлелдеуге тиiс болды, осыған
байланысты ... ... адам ... үшiн ... ... шығады»,-деген
пiкiр айтады /40, 17/. Осылайша, Гете шығармашылығын зерттеушiлердiң
кейбiреуi Мефистофель бейнесiн сайтанның ... ... ... ... ... ... ... келсе, 1932 жылы Гетенiң қайтыс
болуына 100 жыл ... ... ... ... ... «Гете және оның ... ... атты ... ... «Шын ... ... бөлiнiп шығып, жоғарғы автономия
алған, iшкi конфликттерде жиi болатын мәдениет тарихы мен тарихи мәдениетке
қатысты қиын ... ... ... ... екiншi
жартысы», - деген анықтама жасайды /43, ... ... ұлы ... Германияда XVI ғасырда дүниеге келген
оқымысты ғалым, доктор Фауст жайлы халық аңызының ... ... ... ... ... ... аруақтармен тiлдескен, сайтанмен
келiсiмге келiп, ал сайтан өз кезегiнде доктордың ... ... ... ... бiрақ сайтан Фаустың ажалына да жеткен.
А.Аникст «Гетенiң «Фаусты» атты ... ... ... шын ... ... келтiредi /39, 73/. А.Аникст Фауст туралы аңыздардың орта
ғасырда-ақ зерттеле бастағанын, Фауст туралы Иоганн Шпистiң, ... ... ... тағы да ... ... авторлардың еңбектерi бар
екенiн атайды. Еуропада көптеген өнер иелерi: Рембрант ол туралы гравюралар
сомдаса, ағылшын драматургi ... ... ... ... пьеса жазады.
Немiс ақыны Лессингтiң «Фауст» ... ... ... ... өмiрi»
атты еңбегi, Клингердiң «Фауст, оның өмiрi, iс-әрекеттерi және ... атты ... ... ... Зерттеушiлер Фаустың философ, маг,
астролог, алхимик, некромант, аэромант, пиромант, ... ... ... сол ... тағы да басқа толып жатқан қасиеттерi барын
келтiредi.
Фауст бейнесi өз ... ... ... ретiнде де белгiлi
болған. Себебi, қайта өрлеу дәуiрiнiң идеалдары Тәңiр мен ... ... ... әлемiне қайта бет бұрған болатын. Қайта өрлеу
дәуiрiнiң гуманистерi ғылымға ден қоя отырып, табиғатты танудың ... де ... ... ... XVI ... Германияда
реформацияланған протестанттық дiнге табынушы қарапайым немiс халқы ... ... тыс ... ... ... сайтаннан iздеген Фауст өмiрiн
трагедиялық мағынада қабылдауы әбден түсiнiктi. «Фауст» трагедиясы ... де ұлы ... ... кемеңгерлiгiнiң мәнi ашыла түседi. Гетенiң
ақындығымен қоса медицина, заң, ... тiптi ... ... ... түрлi iлiмдердiң атауларымен ғана емес, мәнiсiмен де таныс
болғанын өмiрбаянынан оқып бiлуге болады.
Трагедияда Фауст ... ... ескi ... ... ... ... отырып, заманының ешбiр iлiмдерiнен қанағат таппаған, әлемнiң
ақиқатына жете ... ... ... ... ... монологынан
басталады:
Уа, дүние-ай! Философия, заң ғылымын,
Медицина, дiн ... ... бар ... ... ... мен, ... қалпым ақымақ!
Ғұлама, ғалым атанып,
Түкiрiгiме қақалып,
Қолынан алып ентелеп,
Шәкiрттердi жетелеп,
Он жыл бойы сенделдiм.
Сөзiмдi еш жан ... түк те ... ... ұлы кейiпкерi-Фауст нелiктен ... ... ... ... мiнез-құлқы, өмiрi жайлы оқиғалардың
барлығы оның өз өмiрiне ... ... ... да, ... өмiрбаяндық
деректерiн зерделей бастасақ, ұқсастық жағы жетiп асатынын ... ... ... Гете аса ... өмiр ... ... жауығушыларға қарсы тек
үздiксiз еңбекпен жауап берiп отырған. Ақындық нәзiк жан-дүниесiнен сана-
сезiмiне ... ... ... ... ... қуып ... ... әлемнен тыныштық табуға көмектескен сүйiктi iстерi заң ... ... ... ... ... iлiмi, тағы ... Пайдалы iспен
шұғылдану-Гете үшiн «өзiн-өзi жоғалтып алмау» үшiн де қажет ... ... ... ... бiрi ... 1806 жылы 26 ... хатында таныстық пен кездесулерден өмiрiнде аздық көрмесе де
жалғыздық оның әр ... ... ... ... ... /69, ... ... азапқа айдап салған ... бiр ... ... ... ... ... ... данышпан жүректi селқостық дертiне
шалдықтырғанға ұқсайды. Нелiктен Гетенiң Вертерi өз-өзiне қол салады немесе
жер ортасына ... ... неге у iшiп ... болады? Сiрә, мұндағы бар
сырды ... өз ... улы ... ... ... отыратын
қайырымды» кейiпкерлерi ашып берiп отыратын сияқты.
Гете Шарлотта фон Штейнге 1807 жылы 19 қарашада жазған хатында немiстiң
жас буын ... ... ... тiл ... ... ... қынжылады /69,
386/. Жалпы ақынның өмiрімен таныса ... оның ... ... ... поэтикалық шығарма ақынды билеген құдiреттi ойдың
жемiсi» /91, 78/,- дегенi еске түседi.
Фаустың атақты монологында айтылғандай, ... ... ... өмiрi ... ... ... өткен едi. Ақынның өзi «Иманым» өлеңiнде:
Философ сөзiн оқыдым,
Талайын ойға тоқыдым.
Кiтабын да көргемiн
Әулие мен ... /1, ... ... ... өтiп жасым» деп басталатын өлеңiнде:
Қырық жылдан өтiп жасым,
Ақылым болды сырласым.
Отыз жылдық замандасым,
Иманым - басшы жолдасым.
Оқи алмай ғылым тiлiн,
Тұман ... ... ... ... ... көрмедi ғарып басым.
Әлемдi оймен кездiм,
Перевод малтасын ездiм.
Жарымның сәулесiн сездiм,
Моланың ақтарып тасын,-
деп ғылым жолындағы тыныштықсыз өмiрiн ... /1, 256/. ... да ... ... ақын мұңы ... ... кем емес. Мұңның аты - жалғыздық.
«Мұңды шал» өлеңiнде ақын ... ... ... ... ғой бiр қарамай артына да.
Дiнiң шатақ, әдетiң арсыздық деп,
Жақпадың молдалар мен халқыңа да.
Ендiгi жас ескi иiсiң шығады деп,
Олар да ... отыр ... да /1, ... ... өмiрi мен ... ... естелiк жазған С.Қасиманұлы өз
өмiрiнде Шәкәрiммен үш рет кездесiп, әңгiме, ... ... ... ... ... ... ... жалғыздығы туралы айтып, оның
мағынасын түсiндiредi: «Шәкәрiм қажы ... ... ... деп ... Мен ... пен ... елде көп ... қарсымын, олар да
менi жек көрдi. Алашорда қызметке ... «уез бол, ... дiн ... ... Мен ... олар да жақтырмады, «қажысың» деп совет өкiметi де менi
жек көрдi. Ең аяғы ғылым мен философияда да мен ... /92/. ... өз ... түсiнiксiз күй кешедi. Ағартушылық жолда өз күш-қайратын
iске ... ... ... ... ала алмай, көп күнi қынжылыспен өтедi.
Әсiресе ақын Гете сынды жаратылыстану ғылымдарына көбiрек деп ... ... ... ... ... ... ... iздейдi. Оның
шығармашылығының негiзгi сұрағы нәпсiге байланысты болуы да сондықтан.
Ақын өлеңдерiнде нәпсi о бастан-ақ адам өмiрiмен ... ... ... ... бiрге, нәпсi-табиғи қажеттiлiк, тәндiк мұқтаждық.
Мысалы, «Анадан алғаш туғанымда» деп ... ... өмiр жолы бұл» - ... ақыл жылатқан.
«Жас өмiр қызық, оны бiл» - деп
Алдамшы өмiр уатқан.
Тамақ пен киiм ат керек ... ... ... ... қуып ем ... ... ... /1, 188/,-
деп бұл өлеңiнде жаратылыстың заңынан азат адам табу ... ... ... ... Мефистофелi:
Табиғат, табиғат қой! Сөздiң расы:
Бiз оны жаратыстық, бiздер басы.
Зұлымдық, зорлық-қорлық, тәртiпсiздiк
Дәлелдiң қажетi жоқ, бәрi бiздiк /36, ... ... ... ... ... нәпсiнi жаратылыс заңына бағынады дей отырып, оны анықтауда тән,
жан, ақыл - үш ... ... рөл ... ... ... ... енiп, ... жететiн классикалық жағдайы былай сипатталады:
Ақыл деген өлшеусiз бiр жарық нұр,
Сол нұрды тән қамы үшiн жан жұмсап жүр.
Тағдырдың қиын, сырлы ... ... ақыл ... матаулы тұр /1, 155/.
Алдымен тән мен жан екеуi бiр өмiр сүредi, алайда, тәнге қарағанда, жан
алғашқы:
Жан тән жасар, тән жанды ... ... /1, ... тән ... - ... ... неге бiлмеген бұрын мұны /1, 139/?
Жан мен тәннiң бiр-бiрiнсiз өмiрi жоқ. Өйткенi, жан ... ... ... ... ... етедi. Сондықтан:
Жан тыныштық таппайды, тән қамын жеп,
Тән бұзылса тұрағым бұзылар деп,
Ыстық, суық ... ... ... пен ... ... сеп /1, ... Шәкәрiм нәпсiнiң жанның орнына тәннiң қожалық етуiнен
туындайтынын, бұл екеуi мәңгi ... өмiр ... ... ақыл ... ... өз ... сақталуы мүмкiн деп жауап бередi:
Олай қылмай билесе бәрiн ақыл,
Еш қиянат қылмаса зорлық, тақыл.
Таза еңбекпен тағдырдан пайдаланса,
Адамды сонда адам десек ... /1, ... ... ... ... ол ... сайтандық әрекетi арқылы
ақылды да билеп кетедi.
Ақын «Пайғамбар Мұса жолықса» өлеңiнде адам зұлымдық ... ... ... ... ... залым қылатын да осы затшылдыққа
көз байлау екенiн ескертедi:
Денеге жанды жеңгiзiп,
Таба алмай қойды иесiн.
Затшылдық көзiн байлады,
Адастырып ... ... тән ... соры ... /93, ... ... ... байланысты айтылатынын Гете «Поэзия және
шындықта»: «... Осы ... ... ... ... «бiз материя деп
түсiнетiн ауыр, қатты, қараңғы атаулының бәрi ... ... ... /69, 357/. ... ... ақылдың нәпсiге қатынасын: «Фома зұлымдықты
қажеттiлiк, яғни детерминизм принципi арқылы түсiндiрсе, Шәкәрiм зұлымдықты
қоздырушы себеп - жан ... ... ... жан ... ... ... ... Жан зұлымдыққа бастайды деу естiр құлаққа ерсi, бiрақ
шындығы сол. Жан зұлымдық жасайын деп жасамайды, өл өзiнiң тұрағы тән ... ... Осы iсте оған ... - ... түсіндіреді /94/. Сөйтiп,
жанның айтқанынан шыға алмаған ақыл қиянатқа көнедi:
Сөйтiп ақыл бере ... адал ... ... адам ... /1, 156/.
Яғни, нәпсiнi ауыздықтап, тәнге жан қожа болуы үшiн ақылдың таза ... Ақыл ... о ... ... өмiр ... ... «Үш анықта» былай
айтылады: «Жан әр түрге түседi. Мәселен, инстинкт - сезiмдi жан, сознание-
аңғарлық жан, ... - ... жан, ум - ... жан ... әр ... ... /6, 29/. Шәкәрiм өз шығармашылығында таза ақыл дегендi
жиi айтады. Ол суфизмдегiдей ... ... ... ... Таза ... жүрек, адал еңбек үшеуi үнемi бiрлiкте айтылады:
Болам десең адам,
Адал еңбек берер бақ,
Бассаң ... ... ақ ... пен
Таза ақылды адамның
Таппасы жоқ бұл өмiрде,
Осынымды ұқ, балам /1, 270/!
А.Әміребаев Шәкәрiм шығармашылығындағы суфизмдiк сюжеттер мен бейнелер
байланысын айта ... ... ... мен ... ... ... ... туралы: «Бұл өзгешелiк қазақ ойшылының ақиқатты
тануда ақыл, жүрек, бiлiм, сенiмге тең дәрежеде орын ... ... ... ... ... ... артып, ақылға көмекшi таным мүшесi деп
қараған», - дейдi /34, 127/.
Д.Кенжетай ... атты ... ... бiр ... ... көп ... ұғым, құпиялылығы басым поэтикалық мәндегi және өзiнiң
қарама-қайшылығы арқылы ... ... күш ... ... Мақала
авторы нәпсiнiң мәндiк және құбылыстық жағын ислам дүниетанымы арқылы
түсiндiре отырып: «Нәпсiнiң ... сөзi ... - ... ... ... көңiл (калб); iшкi әлем (садр), адам тәнi, тәнмен қосылған жан,
адамды жамандыққа итермелейтiн күш, зат, жыныс сияқты сегiз ... ... ... мәнi не? ... құлы болу ... не?», - деп ... ... iздейдi. Мысалы, калб, яғни, көңiлдiң бiр ... ... мәнi өз ... арқылы анықталады: «Калбтың өмiр мен өлiм,
саулық пен науқастық, ... пен ұйқы ... алты ... ... ... Калбтың өмiрi - ридайат (Хаққа жол табу); өлiмi - адасу; саулығы ... ... - ... ... - ... ұйқысы - ғафлет.
Мiне рухани өмiр үшiн калбтың саулығына, ... және ... ... керек», - дейдi мақала авторы /87/.
Шәкәрiм шығармашылығында нәпсi мәнi ... ... күш ... әрi ... ... ... Бiр ғана ... өзi әр түрлi
бояуларға ие. «Аурусыз жанға айла жоқ» деп ... ... ... ... жоқ деген сауалды тастай отырып, милы адам ойдан ауырса, оның емi де
өз ... ... Милы адам өз ... ... ... жол таба ... өзi сол ... шынықтырар десе, ал нәпсiге ерген адамның тәнi сау болса
да, миы науқас:
Аурусыз жандар - мисыздар.
Мисызда ауру бола ма?
Тәнi сау, миы ... дәрi қона ма /1, ... ... өлеңiнде көңiл адамның сезiм-күйi ретiнде бiр жақты
сипатталудан гөрi, адамның өмiрге келгеннен бастап қартайғанға ... ... ... тұратын өзгермелi, кейде жақсылыққа ұмтылам деп жамандықты
да ... ... ... ... ... ... таза көңiл, есейе келе
бұзылады:
Бiлем, болам, озамын деп,
Биiкке қол созамын деп,
Ақыр бiр күн тозамын деп,
Асығыс ... ... ... құмар, пайда,
Өзiмшiлдiк, зұлым, хайла
«Жетесiң қу - дедi - әйда»
Боялып, сырлаған, көңiл /1, ... ... ... ... ... ... ... алғанын бiлмей қалады, алайда:
Түзелмес мiн емес бұлар,
Әр өмiр өз iсiн қылар.
Сынарлық тағы мезгiл бар,
Ауыспай тұрмаған, көңiл /1, ... ... ... туралы үзiлдi-кесiлдi бiр түрлi жауап беру қиын
екенiн, адамның көңiл-күйiнiң ... ... ... әр ... тұратынын байқатады. Шәкәрiм лирикасында нәпсiнiң күрделi
жұмбағы адамға объективтi әсерiн қоса тигiзiп отырады. Ол көп ... ... ... да ... Ұлы Абайдың «Адам баласын замана өсiредi,
кiмде-кiм жаман болса, замандасының бәрi виноват» дегенi сынды:
Ата - анасы,
айналасы
Замандасы,
қылған iс,
Тәлiм берер,
соған ерер,
Тағы келер бiр туыс /1, ... ... қай ... ... жай ... пен ... жоқ бай ... /1, 192/.
Гетенiң Мефистофелi Фаусты сынау үшiн аса қажеттi кейiпкер болып, үнемi
нәпсi ... ... ... тап ... ... ... Тiптi өлiм ... кезде де кәрi Фаустқа нәпсi әйел ... ... ... ... Күнә ... сөйлейдi. Көзi көрмей қалып сандырақтап
жатқан Фаустқа әлгi әйелдер ... ... ... ... әлекке салады. Фауст
өлiм алдында да нәпсiмен ... ... ... ... ... - ... тұнып тұрған,
Пенденi сол сұмдыққа құнықтырған,
Кейде бiз естi-ақ болып күндiз тiптi,
Ал түнде жасаймыз көп жөнсiздiктi.
Сергу үшiн бақ ... ... ... ... ... естiсек /36, 185/.
Шәкәрiм «Бас көзiмен қарасаң - нәпсi жалған» деп ... ... ... «сұлу қыз» болып көрiнгенiмен, шынында «бас алуға жаралған
жәдiгөй», «уға малған өткiр ... ... тiрi ... ... оңай ... адам осыдан құтылар ма,
Неге қылып жүргемiз өлiмдi арман / 1, 192/.
Нәпсiмен кереғар күресте ынсап екеуi қарама-қайшылыққа ... ... ... ... осы ... ... басында болып, бiрде ол жеңедi,
бiрде бұл жеңедi. Шәкәрiмнiң өзi ынсап туралы «Мұсылмандық шартында»: ... адам ... ... болуға тырысу керек. Ынсап деген әр iске аспай,
кем қалмай орташа болмақ. Ғаделет деген де осыдан ... Әр iстiң ... ... те ... ... түсiндiредi /95, 29/.
Гете шығармашылығында нәпсi әлем ... ... ... ... ... ... өмiр сүруi арқылы өрнектелген. Бұл
Фауст бейнесiне қатысты анығырақ көрiнедi. Немiс ... ... ... құдай адамы деп таныса, кейбiреуi керiсiнше сайтанға
қызмет етушi деп ... ... ... К.Ясперс Гете
шығармашылығындағы сайтандық туралы былай қорытады: «...Сайтандық туралы
Гете көп ... ... ... еске алып, мынаны айтады: «Ол
тәңiрлiк жаратылыстан емес, өйткенi, ақылға ... ... ... та емес, өйткенi, ақыл-парасатқа ие емес; әзәзiл де емес, өйткенi,
ол қолдаушы да бола алады; перiштелiк те емес, ... онда ... ... /96, ... де ... өзiнiң араласуын адам ... ... ... деп тұжырымдаған. Ол үшiн адам өзi үшiн өмiр сүру принципiн
тоқтатып, өзi үшiн ... ... ... ... ... үшiн жаңа ... ... Сондықтан, нәпсiмен күресте адамның өзiн-өзi түзету,
кемелдендiру идеясы қоса ... мен ... шын ... ... ... мына ... адамнан қалсын тұл /1, 250/.
Гете «Бiр және барлығы» ... ... ... өзiнен күш сұрай отырып,
өзiмен қоштасқысы келедi:
В безбрежном море раствориться,
С собой навеки ... ... не ... ... /68, 736/.
Бұл iске рухы күштi, жан қуаты мол, ... ... ... ер ... Оған адамдық мiндетiн көп үшiн соңына дейiн атқарып
кетуге дайын адамды жаратушының өзi ... ... Гете бұл ... ... страстей, горячей боли,
Всевластие суровой воли -
Людскому ли не мечтать уму /68, 736/?-
деп сауал тастаса, бұл ойды Шәкәрiм Гетемен қосыла тағы ... ... ... ... ... ер, кiм әдiл /1, 250/.
Гете ақын ... ... өз ... бас ... ... ... адам өзi ... Алланың еркiнде өмiр сүрiп жүрмiн
деген сезiм ... ... бұл ... ... ... Сөйтiп, Алла
ақын iсiне араласа бастайды. Алланың рухы көзге көрiнбейтiн оттай күш-қуат
берiп, ақын ... ... ... было силой, станет делом,
Огнем, вращающимся телом,
Отдохновеньем – никогда /68, ... бұл ... ... тән өлiп, жан ... ... ... ... сүйiктi әдiс ретiнде пайдаланған. Онда ғалам, құдай
- от, сопы - ... ... отта ... ... ... тән де жанда жанады.
Гете бұл өзгерудi «жаңа өмiрге тiрiлу» десе, бұл ... ... ... ... жанып,
Тәнiм көмiр бола қалып
Жүрегiмдi жарып алып,
Ағызды арам, насын /1, 257/.
Шәкәрiм ... ... ... күнде ауысып», әрбiр қас-қағымда өлiп
- тiрiлу ... ... ... кешiрiп отырады. Ақын өзiн-өзi тәрбиелеу,
бiлiм алу, ... бәрi ... ... деп ... Жан үшiн жоғары дамымау,
тоқтап қалу - қарғыспен бiрдей, жанды өлiкке ... ... ... ... екi ... ... бар. Бiреулер тәнi сау болса да,
рухы ... ... ... ... Олар ... дамымаудың
салдарынан тоқтап қалу жағдайында көрiнедi. ... ... ... бiр
ғана тән себепкер деп, тәндiк қызықтардан қашырмайды. Адамның әрбiр ... бiр ... ... өмiр сүру ... үшiн жаратылғанын атайды.
Сондықтан әлемдi тануды адам өз тәнiнен бастаған жөн:
Теп-тегiс қара ... қой ... ... тән бар ма /1, ... тән туралы айтқанда, оның соншалықты керектi, мақсатты, жанның
өмiрi үшiн қасиеттi құралы екенiн, адамның әрбiр мүшесi: көз - ... ... - ... ... деп ... түрлендiруi тәнге деген
басқаша көзқарасты байқатады.
Гете «Жануарлар метаморфозасы» өлеңiнде әлемнiң жар жаратылысындағы жан
мақсаты екенiн тәндегi үйлесiмге ... ... ... жырына қосады:
Каждое детище Мать здоровьем полным и чистым,
Не поскупясь наделила. В живом существе невозможен
Между членами тела ... все ... ... /68, ... бұл ... ... баршаға тән:
Осы әлемде барша барлық
Жанды акылдың табысы.
Нәрсесi жоқ бос қаларлық, -
Мейлi шөп пен ... /1, ... ... адам өзiнiң әлеммен тұтастығын сезiнуi арқылы өзiне
«әлемдiк идеясын» ... Адам еркi ... ... ... өмiрде
кездейсоқ еш нәрсе жоқ - деген ойға жауапты Шәкәрiм «Адамның еркi ... ... ... ... арқылы iздейдi:
Себебi жоқ бiр iс қайда да бар?
Бәрi соған байланар.
Ерiк жоқ,
Атқан оқ,
Бiр мен емес,
Барша әлемге жол /1, 214/.
«Ақылдың жауабы» ... ... ояу, естi ... бәрi анық ... ... өмiр
Екi айыр
Өзендей ағар /1, 216/.
Ақын адам үшiн өмiр толы сынақ екенiн адам еркiн ... ... Осы екi айыр ... әр ... ... ... бар ... берген еркi сол,
Талап ет сен таза жол /1,216/,-
деп түсiндiредi.
Адам үшiн соңғы аялдама - өз ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа тура апарады. Бұл - ұлы
құрбандықтың жолы:
Таза жолдан
Таймай барғаның, -
Жетпесе де алғаның /1, 216/.
Өмiрде ... ... ... ... ... символ ретiнде
қабылдау Гетенiң ой жүйесiнде «Батыс-Шығыс диуанын» ... ... ... ... Өз ... ақын құдай еркiне сенiп тапсыру, аяндап сезiлiп
тұратын әрбiр сәт, әрбiр кезеңдi ешбiр қайғы-қапасыз ... ... ... ... ... ... айтады: «Құдайдың еркiне бүтiндей мойынсыну,
спиральды айналып келiп отыратын жер бетiндегi өзгермелi абыр - ... ... ... ... екi ... ... ... алмай
бiр-бiрiне тартылу құдыретi, барлық ... ... ... берiлген.
Ендi, саған қартым, тағы не керек?» /69, ... ... ... белгiлi бiр мағынада өз «Менiнен» бас
тартып бүтiнмен бiрiгудi қалайды, жаңа қалыптағы ... ... ... ... ... ... айқын көрiнедi. Мұнда ғаламдық ерiк,
әлем - жар идеясы - Зылиха бейнесiнде өрнектелген. Сондықтан, ... ... ... ... ... болғысы келедi:
Хатем
Да, я слышал это мненье,
Но иначе я скажу:
Счастье, радость, утешенье -
Все в Зулейке нахожу.
Чуть она мне улыбнется,
Мне себя дороже ... ... ... ... себя и след /68, 662/.
Бұл ой Шәкәрiм өлеңiнде де осылай жырланады:
Жар қараса тiрiлушi ем,
Қарамаса, мен - өлiк /1, ... ... мен ... бiр-бiрiне сай болғанда ғана бiрiге алатын
шарты бар. Атымтай Зылиханың махаббатына ену ... ... ... әлемдi тани отырып, «қалыптаса» алады. Гете өзiнiң «Демон» атты
өлеңiнде сайтан деп жан ... ... ... ... жеке ... ... ерекшелiгiн айтқан. Әркiмнiң өз жұлдызы, өз ... ... ... ... ... туа ... қасиеттерiн ашуға көмек беретiн
дамытушы күш. ... ... ... да ... ... ... ... қозғау салады. Сол себептен, Мефистофель - құдайға қарсы
шығушы емес, құдайдың рұқсатымен ... ... ... Ол ... тоқтап
тұрған творчестволық қуатына қозғау салушы. Академик З.Ахметов Фаустың алға
ұмтылуына Мефистофель кедергiсi пайдалы даму үшiн ... ... удай ащы ... дөрекi, арсыздығымен, өмiрге деген күмәншiл
сенiмсiздiгiмен Фаусты толқытып, тыным бермейдi, таласуға, ... ... ... ... ... оны ... алға және ... түсiндiредi /36, 9/. «Аспандағы ... ... ... түгелдей өз құзырына беруiн сұрағанда Тәңiр былай деп
келiседi.
Еңбектен адам оңай тоқырайды,
Кейде ол жек ... жан ... ... тiзе ... ... азғыруға салты күштi /36, 19/.
Сонымен, Гетеде сайтан - ... ... ... күш.
М.Мағауин мұндайда ұғымға сайтан сөзiнен гөрi «аруақ қонды» деп ... ... ... ... Гетенiң 1823 жылғы түсiнiксiз сырқатының
мәнiн қазақтар ... ... ... ... ... ... ... - дедiм. Бiздiң тiлмен айтқанда, Гөтенiң ... бар: ... ... ... ... деп; демон - шайтан емес, дию - перi емес,
дүлей рух болса керек, Гете ұнамды мағынада қолданған, ... ... ... ... ... қонған деп өте дәл белгiлеген» /74, 13-14/. Одан ... пыс ... ... ... бар, олар ... ... төмен, аруақтың
жолы әуелi тазарту, тәубасына түсiру, ... ... ... ... бағдар бередi, аруақ миллионнан бiреуге қонады деген жазушы:
«Соңғы үш жүз жыл тарихта ... ... ... - ... хан, ... ... Абай ғана болды»,- дейдi.
Л.В.Кириллина «Моцарт және Гете: кейбiр сюжеттiк параллельдер» деген
мақаласында табиғат пен ... ... тыс күш» ... ... сыры туралы: «Данышпандық сайтандық күшi» тiркесi
романтизм дәуiрiнде адамдағы қайшылықты ... ... ... Гете
заманында бiр ғана мағынаны бiлдiрмейтiн. «Демонизмдi» Наполеон, Байрон,
Лист, Паганини сияқты ... ... ... ... ... адамдарының «сайтандық күшке» ие екенiне байланысты солай дейтiн»,-
деген мысал келтiредi /97, 193/. Гректерде ... - ... ... ... ... болатыны Сократтың өмiрбаянында бар. Сократтың iшкi
даусы - ... ... не ... ... ... ... тиiс екенiн ескертiп
отырған. Гете үшiн «демонизм» - ... күш. Ол өз ... ... кездесуiн тамсана еске алып отырған. Оның Наполеон
туралы көзқарасында саяси пiкiрлерi мен метафизикалық ... ... бір ... ... княздықтар мен уақ ... ... ... ... ... ... ... Наполеонның
басып алуы елдiң дамуын алға бастыруға мүмкiндiк ... деп ... бұл ... ұлт ... ойламайтын намыссыз деп кiнәлаушылар да
болған. ... ... ... ... ... үшiн ... Австрия, Россия мен екi ортада жалтақтап ... ... ... ... жақтауға дайын болды. Оның үстiне,
Наполеон ақынға тарихтағы шынайы күштiң иесi ... ... ... ... құралы; оны қандайлық болсын дәл сол қалпында қабылдау керек, оған
таңдануға болады, одан ... ... ... ... ... масаттану
араласып отыру керек»,-деп Гетенiң басынан кешкен сезiм күйлерiн түсiндiрiп
өтедi /69, ... ... ... кейде ақылшы ретiнде қызмет атқарып
отырады. Шығарманың негiзгi тақырыбы - ... ... үшiн ... ... ... ... оның ақылға қонымды ... ... ... ... ... ғана ... ... шабыт,
Бұл өмiрмен бiрге жасап келемiн.
Бесiктен соң адамды тосар табыт,
Еш уақытта тапқан емес керегiн.
Бұл әлем ... ... жан ... ... /36, ... Мефистофель «Елена» көрiнiстерiнде үнемi құпия түрде барлық
оқиғаға бағыт-бағдар сiлтеп ... үшiн ... ... ... жағымды кейiпкер болып
шығады. Жазушы Мефистофель сөздерiнiң арғы ... ... ... ... ... ... айта ... жалпы Мефистофель батылырақ
сөйлеп тұрған Фаустың өзi емес пе екен ... ... ... ... ... ... күш ... «Ұлы әзәзiл» дегеннен гөрi, ... ... ... ұсақ жын, ... ... ... ... әуре болып, бүтiн бiр халық аштан қырылып жатса
да, философиялық селқостықпен ... кете ... ... адамдiкiне
ұқсас деп баға бередi /38, 402/. Сонымен, «Фауст» трагедиясына тұтас талдау
жасай отырып, Мефистофельдiң ... тек ... ... көру -
объективтi көзқарас бермейтiнiн байқаймыз. Академик З.Қабдолов «Сөз ... ... ... ... ... ... жағымды, жағымсыз деп
бiрбеткей түсiндiрудiң ерсi екенiн «Образ дегендi бiз тiрi адам деп ұғар
болсақ, ойлап ... ... адам ... ... ... ... ап-анық екi топқа, дәлiрек айтқанда, екi сортқа бөлуге бола ма?
Осының бәрi тiптi мүмкiн бе? Жоқ, бұл ... ... ... ... ... ... ... бөлгенi тәрiздi өмiрдегi тiрi адамдардың
жағымдысын бiр ... ... бiр ... ... сорттап шығу мүмкiн
емес», - деген сияқты әдiлеттi қөзқарасқа шақырады,- деп жазады /98, 123-
124/.
Л.В.Кириллина Мефистофельдiң бiр ... ... ... ... ... күш ... Гете Эккерманның Мефистофельдi демондық бастамаға
жатқызғанына келiспегенi туралы ... ... ... Гете оған ... ... ... «тым ... әрекеттiң иесi» екенiн айтады, ал демондық
тек жағымды iс - әрекетте көрiнедi» /97, 193/. ... өзi ... ... ... ... iшiнде Меркке көбiрек ұқсатады. Табиғатынан
ақылды да ... ... адам ... екi ... құбылмалы мiнездiң адамы
болған. Әрi, тiлi ащы, қу, жылпостығымен талай адамның жүрегiн шайлықтырған
/39, 109/.
Гетенiң досы, немiс халқының ұлы ... ... ... пен Мефистофельдiң
қарама-қайшылығына үңiле отырып, сайтанның өз қарама-қайшылығына мән берген
екен. ... ... ... ... бiр жағы ... бiр ... ... де, атап айтқанда сайтандық ақыл-ойдың ... ... ... көзқарасы үшiн ақтап алуға болатын болса, ал, Фаустiкi
тек жүрек iсi дей келе: «Бiрақ кейде екеуi рөлдерiн ауыстырып ... ... ... ... ... ... жұмсап отырады», - дейдi /39, 116/.
Шиллер Фауст пен Мефистофельдi екi ... ... ... - ... ... ретiнде қарастырады. Ал немiстiң атақты жазушысы ... ... бұл ... ... өз ... iздеуге тырысады. Бүкiл жаратылыс
әлемiн қамти алатын ... ... ... ... ... ... тең ... отыратынын жасырмай жазады. Ол Гетенің
сайтан образын өзiнiң сыни ... беру үшiн ... ... ... ... «Веймардағы Лотта» атты Гетенiң өмiрбаяны туралы романына
жазған алғы ... ... ... өзi ... ... едi, бұны ... ... негiзбен «күлкiлi гений» және қорғақ
филистер деп қараған»,-деп Энгельстiң ... ... еске ... 13/. Ең ... ... - Гете ... оқырманды адамдағы
нәпсi табиғатына үңiлуге шақыратын кейiпкер.
Әлемдi тану жолы - Сократша ... - өзiң ... деп ... ... Гете ... ой ... адамның өз бойындағы шайтанды аластату күресiн -
ақиқатқа жеткiзер бiрден-бiр жол деп ... ... ... ... ... жолы ... - шайтанды жеңу болған:
Жар сипатын бiлсеңiз де,
Нәпсiң өлмей деме жар.
Айла, алдау өзiңiзге,
Шын хақиқат қонбады /1, ... ... ... соң ... ... ... ... бар ма?..» деген
Шәкәрiмнiң үшiншi сауалына жауап ... ... ... сөзсiз бағына
бермейдi, ол жалған дүниенiң ... ... ... тауға да, тасқа да
соғатын дүлей күш. Нәпсi-қуат, онда бәрi бар, бiрақ, онда бiр ... ... ол - ... болдым деп тыйылу, яғни, тәубаға түсу. Дәл осы iс ... ... ... ... болған»,-деп жазады /100/.
Нәпсiнiң жан талабымен бiрге өмiр сүретiнiн Шәкәрiм:
Арақ-ақыл, мастық - ой, жар- хақиқат
Жан-нәпсi, шатақ - иман, дiн - ... /1, ... ... ... ... деп тура ... ... нафс - жан,
тiршiлiк, демалыс, ынта, әдемi екендiгi 245 ... ... /101/. ... ... ... ... үшiн Мефистофель бейнесiне тоқталу көп
сұраққа жауап бередi. Шығармада Мефистофель ... тең ... ... ... сөзi ... ... ... жауы», қарама-қарсы
күш деген ұғымды бiлдiрген екен. Олай болса, Гете ... ... адам ... ... жағын бейнелеумен қатар, оны ... ... ... өмiр ... символы ретiнде қарастырған. Мильтонның
«Жоғалған жұмағындағы» сайтан құдайға қарсы шығушы ... күш ... ... ... әлсiздiгiн тап басушы, мысқылшыл ... күшi - ... ... ... ... керi. ... ... өзi қағынғыр сайтан дегендей кешiрiммен, күлiмсiреп
қарайды. Тегi, Мефистофель - ... бел ... ... адастырушы
кесел ғана емес, жалпы, әлемнiң ол болмаса бiр жағы ... ... ... ... тұрған, терiстеушi шарты бар, қозғалысқа
келтiрушi күш. Мефистофель Фаустқа өзiн былай таныстырады:
Бөлшегiмiн қара ... - ... зар ... - ... ... - ... /36, 32/.
Мефистофель Тәңiрге айта алмағанын Фаустқа айтады: бұл дүниеде аяушылық
бiлдiрердей ... еш ... жоқ, ... да құртып жiберуге лайық,
алайда, тiршiлiкке қанша қарсы тұрғанымен, одан ... ... - ... жоя ... мойындайды:
Мефистофель
Жаратылыс құру үшiн жаралған,
Бар жамандық әулетiңе таралған.
Алдау, арбау, азғыру мен аздыру,
Зұлымдық пен жауыздық -
Осы iспеттес ... ... ... ... /36, ... ... Фауст пен Мефистофельдiң айтысы осы тұстан
«Фаустың кабинетiне» дейiнгi жерi аударылмай қысқартылып ... ... ... орыс ... ... ... ... көрелiк:
Мефистофель
И море в целости, и материк.
А люди, ... и ... ... и не ... им ... вечно эти существа,
И жизнь всегда имеется в наличье.
Иной, ей-ей ... бы с ... ... в ... на ... ... роятся и ростки.
В сухом и влажном, теплом и холодном.
Не завладей я областью огня,
Местечко не нашлось бы для меня /68, ... ... - ... өз ... ... ... ... басқарушы. Демек, бұл жерде тағы да Гетенiң табиғат
заңдылығын қарама - ... ... ... жетекшi рөлiне енген.
Сөйтiп, Мефистофель шындығының бiр ... ... ... ... ... ... бiр бөлшегi. Мефистофель - мәңгiлiк қозғалыстағы
табиғаттың түзiлу үшiн бұзушы шарты.
Антика қоғамындағы ... ... ... «Еңбек пен күндер» атты
дидактикалық дастанында тiршiлiк ... екi ұлы ... ... ... - жанжал кұдайының мысалында түсiндiредi. Гесиод әлемде ... ... ... ... жер бетiндегi зұлымдық, соғыс ашушы Эридадан
бұрын басқа жағымды Эриданың жаратылғанын былайша жырлайды:
Первая раньше второй ... ... ... ... ... ... ее ... всевышний,
Зевс в эфире живущий, и более сделал полезной /102, ... ... ... ... мен ... ... пен ... образдың арасында сапалық ерекшелiктерi ... ... ... ... ... ... мiндетi бұзуға бейiмделген.
Мефистофель образы туралы гететанушы С.Тураев: «Ол ... ... ... ... ... ... ... бола жүрiп, оны бетке алған жолынан
тайдыруға, көкiрегiне күдiк ұялатуға, өзiнiң соңынан жаман ... ... - деп ... ... ... ... ... сүйрейтiн адамның өз қаскүнемдiгi. Сондықтан, оңтайына келсе
аянбауға бұл да әзiр. ... ... ... сөз таластырған
Мефистофель адам құдай берген ақылын айуандыққа жұмсап ... ... ... ... ... ... құдай» кекете айтады:
Адамзат сол баяғы қалпында әлi
Тартуда күйкi өмiрдiң ... ... ма едi ... ... шариғатпен сен де тақсыр!
Мұны ол нағыз ақыл деп атайды,
Байғұсың айуанға бек тақайды /36, ... ... ... - ... ... адамның зұлымдығы жем берiп
отырады. Гете бұл трагедиясында адамға тән ... ... ... ... зұлымдық қылықтарды түгел Мефистофельдiң көмегiмен оқырманға
ашып берiп отырады.
Шәкәрiм өлеңiнде де зұлымдыққа келгенде адамнан ... ... ... - ... ... насы,
Жанның да, ақылдың да дұспандасы.
Жанды сурет сияқты қуыршақ боп,
Жаралыстың ойнаған тамашасы /1, 155/.
Гете «Түстер туралы» iлiмiнде жартылай жарық, жартылай қараңғыдағы ... ... жер ... ... ... ... ашқан.
Адам ойының да қарама-қайшылығы «Фауст» ... мен ... ... ... ... адам ... ... мен сайтаны үнемi
арпалыста екенiн беруге арналған. Алайда, фәни ... ... ... ... ... өз ... iстерi үшiн жауапкершiлiктен босатпайды.
Қарама-қайшылық мәңгi жалғаса беруi мүмкiн емес. Шәкәрім өз өлеңiнде:
Әлемдi мен билейiн,
Зұлымдықты сүймейiн.
Залымды ұндай илейiн,
Нәпсi ... ... құл, ... /1, 250/ ... ... ... ... трагедиясындағы кейіпкердің
драмалық конфликті де жоғары деңгейде ... ... екі ... ... тек ... үйлесімінде ғана өмір сүру ... ... ... ЖӘНЕ ГЕТЕ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ҮНДЕСТIКТЕР
2.1 Ой, сөз, iс бiрлiгi идеясының қос ақын ... ... ... ... ұлы ... ... ... ең жоғарғы символ
- құдай мен табиғаттың бiрлiгi, мәңгi қалыптасу мен ... рух ... жан мен тән, ой мен ... ерiк ... ... ... екенiн әмбебап шығармашылығымен дәлелдеген ойшыл
ретiнде белгiлi. Бiзге ой ... - осы ... ... ... ... ... ... анықтау үшiн қозғалыс табиғатына аса ... ... ... түп ... ... ... бара ... Шәкәрiм
көзқарасында кез-келген қозғалыс пен өзгерiс әрi түзiлушi әрi бұзылушы
немесе “жану мен шiрудiң түбi бiр” ... ... пен ... ... ... жан ... өлеңiнiң идеясы тұтастай дәлелдейдi:
Жаралыс басы - қозғалыс,
Қозғауға керек қолбағыс
Жан де мейлiң, бiр мән де
Сол қуатпен бол таныс
Әлемдi сол мән ... /1, ... ... - жан, мән, ... ... деп ... ... трагедиясында мәңгi дамудағы ғаламдық ... ... ... түсiндiрмей, интуитивтi метафора арқылы жол табуға ... ... ... ... ... атты ... ... тiлiндегi Iнжiл мәтiнiн немiс тiлiне аударып отыратын тұсы
бар:
(Ол кiтапты ашып, ... ... ... ... Сөз ... /36, ... латын тiлiндегi мәтiнге сенбегендiктен ежелгi грек тiлiндегi
нұсқасына қарайды. Грек ... ... ... ... көп ... “Логос” берiлген екен. “Фаусты” ... ... ... ... ... келтiредi: “Гете әрмен қарай өзiнiң досы
И.Г.Гердердiң Жаңа Өсиетке жасаған түсiнiктемесiндегi: “Немiсше “сөз” бұл
ежелгi түсiнiктiң дәл ... бере ... - деп ... сүйенедi.
Гердер “логостың”: “сөз”, “ой”, “күш”, “iс”, “қайраткерлiк ... ... ... ... бар ... мүмкiн деп көрсетедi /39, 103/. ... “О ... ... Сөз ... ... ... тармақтарды
Гете Шәкәрiмше “iс”, анығырақ айтсақ, “Жаралыс басы - ... ... оны ... деп аударған:
“О баста алдыменен Сөз жаралған!”
Мен бұған қалай ғана илана алам?
Сөз бе екен дүниеге болар тiрек?
Қалай деп аударайын, ... ... ... - ... бе сен - ой ... ... оныңа қой бара алман.
Бастамай қателессең болмас адал
Ой емес қой ... ... деп ... бұл ... болар едi?
Жоқ! Бұл да дұрыс болмайды.
Жарқ еттi, елес бердi!
Мiне дұрыс,
“О баста, ең әуелi болған ... /36, ... ... ... сөзi ... орысша “деятельная любовь”
немесе әлемнiң құдайылық махаббат арқылы жаратылуы (қозғалысқа ... ... ... ... да ... ... орысша
баламасында “Дело” деп аударылған. Сонымен, Гетеде қозғалыс ұғымының сөз,
ой, күштiң бiрлiгiн ... ... ... ... мән ... ... ... сәйкес ұғым. Шәкәрiмнiң қозғалысты көзге көрiнбейтiн,
мәндiк тұрғыда қарастырғаны сияқты, Гете ... пен ... дiн ... ... мысалында қозғалыстың көзге көрiнбейтiн құпия жағына
да үңiлудiң қажет екенiн былай ескертедi:
Фауст
Басыңда, ... тұр ғой ... ... боп ... ... ... де ... /36, 62/.
Шәкәрiм iрi ойшыл ретiнде ой мен сөздiң астарын ... ... ... iздейдi:
Шошыма достым сөзiмнен
Сөз құдайдан шыққан бу.
Ұқпасаң көр өзiңнен
Жұтқызайын нұрлы су /1, 62/.
Бу сөзi бұл ... ... ... ... қана ... ... ой ... пара-пар трансцендентті нұрлы суға теңелiп ... ... ... атты ... ... ... - ... дыбыс,
құдайдың есiмi де сол сынды деп түсiндiредi. Ал шын ... ... ... ... ... бақыт, шаттық, жүрек деген -
Барлығы не десең де бiр -ақ сезiм /36, 62/.
Сондықтан, Гете “Сөздi” бiр ... ... ... ... тырысса, Шәкәрiм “Сөз” арқылы:
Байлаймын да көзiңдi
Патса қылам өзiңдi.
Ұғып отыр сөзiмдi
Ел билетем жетi ру /1, 237/, -
деп, Сөздiң жетi қасиетiне: ... ... ... шыдам, шыншыл, харекет,
ақ ниеттi жатқызады. Сөйтіп, Шәкәрiмде Сөз ... - мән, жан, ... ... берiлген жетi қасиетi бар жаратушы. Егер, Шәкәрiм мен Гете
жоғарыда айтып өткен ой мен ... ... ... алар ... ой ... ... деп ... келген концепциясын да
басшылыққа аламыз.
Шәкәрiмнiң ұстазы ұлы Абай Сөздiң үнсiз ... бiр ... ... болуға айналуын, сөйтiп, ... ... ... өмiрi ... ... 38-қара сөзiнде Алланың бiр
сипаты ғылым дей отырып: “... ғылымның бiр сипаты кәләм, яғни ... сөз ... ... болушы ма едi? Алланың сөзi - ... Ендi, олай ... ... ... ... және ... сәмиғ,
яғни көрушi, естушi деген. Алла тағаланың көрмегi, естiмегi бiз ... ... ... ... ... ... ғылымның бiр
сипаты. Бiрi тәкуин, яғни ... ... ... сөз”,-деп түсiндiредi
/76, 140/. Бұл жерде арабтың тәкуин сөзi ... ... ... ... ... ... ... сүресiнiң 73-аятында: “... Ол ... мен ... ... Ол: “Бол” деген күнi бола кетедi. Оның сөзi шын”, -
делiнген /101, 136/. ... ... жан ... ... ... қой - ... ... жаратады гүрлеп,- /1, 228/
деп келетiн жолдардағы бас қозғалыстың - құдай-сөз-жан-мән бола-тындығына
көз жетiп тұр. Ендеше, Алладан келген төрт ... бiрi - ... ... Iзгi ... ... оқып ... ... баста Сөз болған, ... ... ... Сөз ... ... /104, ... бен құдай бiрлiгi жайында өз заманында зерттеу жүргiзген ғалымдардың
бiрi - Исаак Ньютон. Алайда, Шәкәрiм бабамыз “Үш анық” еңбегiнде ... ... ... ... ... ... ... Гасенди,
Декарт, Ньютон, Линней сияқты ойшылдары бұрынғы Эпикур, ... ... ие жоқ ... ... ... ... арасына сол ойдың
жайылуына себеп болды. Және атомдар бiрiн-бiрi тартып қосылуына бiр күштi
дәлел ... 9/ ... оның ... ... ... ... түсiндiруiне қарап, “құдайсыздар” қатарына қосса, сол ... де ... ... механистiк көзқарасын сынға алған. ... ... ... ... ... ... мен Гете ... айтысқа түскен. Гетенiң пiкiрi бойынша, дүниенi механистiк қозғалыс
тұрғысынан ... ... ... ... ... “өмiрдiң”
шынайы мiнездемесiне ешқашан жете ... - деп ... да ... /105, 310/. ... жаратушының әлемге
қатынасын басқаша түсiндiру мүмкiн емес деп түсiнген ағылшын ... ... Iзгi ... ... өзiн ... ... ... көрсеткен. Бұл
туралы “Исаак Ньютонның дiни iзденiстерi” атты мақала ... ... ... сириялық священник Арийдiң микрокосм мен макрокосмның
бiрлiгiн дәлелдейтiн еңбектерiмен танысып, онымен толық келiскенiн айтады.
И.Ньютон алғашқы ... ... - ... ... 100-163) ... (шамамен 150-215) пiкiрлерiне сүйене отырып, адамның ақыл-
ойында Иисустың бойында құдайылық Логос бар екенiн, олай болса, ... ... ... ... ... ... ретiнде өмiр
сүретiнiне тоқталады. И.Ньютонның 1672-1675 ... ... ... ... ... мынадай: “Кейбiр еретиктер Христосты
жай адам, кейбiреуi ... ... деп ... ... ... ... Iзгi Хабарында оның табиғаты туралы дұрыс түсiнiк беру мақсатында
оны сөз ... ... деп ... ... бұл ... ... ... дейiн Логос
терминi ақыл иесi-адамға қатысты ... ... ... ... Егер,
апостолдар сөздердiң өздерiне дейiн қалай пайдаланылғанын сақтамаса, олар
өздерiн қалай түсiнедi деп ... ... ... дейiн әдетте бұл терминдi
Платонның iзiн қуушылар ариандар ... жан ... ... айтқан” /106/.
Шәкәрiм адам сөзiнiң ... ... ... ... ... ... отырып, сөздiң қасиетiн қайтарудың ұлағатын былай
уағыздайды:
Iшiп алып мас болып,
Мал, мақтанға қас болып.
Нәрестедей жас болып,
Қайта жарал, қайта ... iшiп ... ... сыпырсаң
Дүниеден мұтылсаң, -
Жолға түстiң түп-түзу/1, 236/.
Яғни, сөзге құдiрет ... ... ... ... ... ... тазалық өлшемiмен бiр құбылыс екенiн дәлелдеу үшiн ұлы ... ... ... жоқ:
Жүректiң көзi ашылса,
Хақтықтың түсер сәулесi
Iштегi кiрдi қашырса
Адамның хикмет кеудесi /75, ... ... ... сөзi ... Яссауидiң өмiрi мен шығармашылығы
жайында жазылған ... “Әз ... атты ... берген
түсiнiктемелерiне сүйенер болсақ, “парасат”, “данышпандық” дегеннен гөрi
әулиелер мен машайықтар ғана ... ... ... деген ұғымға сәйкес:
“Алла тағала ғажап iстердi адамдардың қатынасынсыз тiкелей өзi ... ... ... ... тiлге аударсақ, керемет-машайықтар
мен әулиелердiң iсi, мұғжиза-пайғамбарлардың iсi, құдiрет пен ... ... iсi ... ... /107, ... Сөзi өзi ... iшiң тiлемiн,
Бар сырыңды бiлемiн
Мазақтаймын, күлемiн
Деме сиқыр, неткен қу.
Өлсең, сөзбен тұрғызам,
Ерiксiз мойын бұрғызам.
Айтқанымды ... ... ... ... бетiне үңiлтем.
Дүниеден түңiлтем,
Кереметтi мен жаду /1, 236-237/.
Осындағы “Өлсең сөзбен тұрғызам” немесе “Кереметтi мен ... ... ... Сөз ақын ... ... әрi ... ақын мен Сөздiң ара ... ... ... ... ... айналған. Бұл жерде әлбетте
басты рөлдi поэзияның пайғамбарлық миссиясы ... ... ... ... ... ... зиян ... көңiлiн күйгiзбей,
Сайтанға беттi сүйгiзбей,
Жүрегiңдi нұрмен жу.
Мақтанды алма ойыңа
Кек сақтама бойыңа.
Барма дүние тойына,
Ойнаса да уда-шу.
Егер мұны қылмасаң,
Айтқаныма тұрмасаң,
Өз нәпсiңдi ... арам сөз ... ... Сөз құдiретi жайлы өзiнiң “Ақын кiтабы” өлеңдер топтамасын жазған.
“Ақын кiтабы” жинағының екiншi бiр ... ... ... ... ... ... ... сөзi тариқат жолындағы рухани ұстазды
бiлдiрген. Осы кiтапқа енген “Өлең және ... ... Гете ... ... жеткен әулиелiк ақын тiлiне магиялық күш бiтiредi деп
сенедi:
Салқын ... ... бiр ... ... ... ... қолы таза болса әдетте,
Су тұрмайды, алақанда құрғайды /72, 207/.
Л.М.Кессель осы жолдардың дүниеге келуiне негiз болған үндi аңызын 1783
жылы ... ... мен ... ... саяхат” атты еңбегiнен оқығанын
келтiредi. Аңызда үндiлiк әйел ... ... ... күштерiн билеген
кереметi болады. Бiр күнi Мариатале әдеттегiндей көлден су ... ... шар ... ... ... ... үйiне қайтуға тұра бергенде,
көлдiң бетiнен перiштедей сұлу ... ... ... ... ... Сол ... - ақ қолындағы су қайта ерiп ... ағып ... ... ол суды құмырасыз ала алмайтын болыпты /51, 51/.
Гете “Хафиз кiтабында”:
Как невесту, Слово ждет
Дух - его ... /68, ... ... ... ... “Ұжмақ кiтабына” енген “Биiктiк және ең жоғарғы
Биiктiк” өлеңiнде құдайылық ұлы Сөзбен Ақын бейнесi бiте қайнасқан ... ... ... ... ... животворным /68, 702/.
Жалпы, Гетеде Сөздiң биiк мағынасын ... ... оның ... ... топтамаларында Шығыс шайырларына бас ие отырып, ... ... ... ... ... ... хақпен тiлдескен,
Сұхбатпен сұлу күн кешкен,
Азат боп елi шер, дықтан,
Тәңiрiнiң нұрын жерде ұққан,
Сөзiн ұқ сонда ... ... ... - /72, ... ... Гете өз ... даму ... Шығыстың өзiндiк Сөз культы
болғанын, Шығыс поэтикасының негiзiнде Сөзге ... ... ... И.Брагинский: “Гете диуанындағы батыс-шығыс синтезi және ... ... атты ... ... бас иiю ... ... тереңнен-
ирандық “Авестадан” бастау алатынын айтады. (Мысалы, “Мантра спента” ... ... ... ... ... Логос туралы iлiмi де, одан
Иоанның Iзгi Хабары бастауын парсылардан алған деген пiкiрдi алға ... сол ... ... ... Сөз бен Iстiң тек ... ... тиiс ... “Шығыс ақыны үшiн сөз, шынайы поэтикалық ... әсер ... ... ... ... iстiң өзi болған”/52,
4/,-деп айтады.
Еуропа әдебиетi Гетеге дейiн және одан кейiн де “шығыстық сарындарды”,
сюжеттер мен бейнелердi, кейiпкерлердi, ... ... ... ... бiлген. “Ориентализм”, шығыстық экзотика әсiресе романтиктердiң
сүйiктi ... ... ... ... Бұны Гете де ... өткен
жоқ, алайда, ол өзiне тән ақындық ерекшелiгiмен екi бiрдей - Шығыс ... ... ... ... бiр ... ... байланыстыра
бiлдi. В.А.Аветисян “Гете және әлемдiк әдебиет мәселелерi” еңбегiнде XIX
ғасырдың басындағы Европада академик ... ... ... ... ... халықтарының ешқашан тарихы болған емес және
олардың тарихы жоқ та деген пiкiрлер айтылған, ... ... ... ... ... әдiстемелерi Шығысқа қолдануға келмейдi”,-
деген ... еске ала ... ... ... ... ... беделiн түсiруге белсендi күш салған құжат болып
табылады (дұрысырақ айтсақ: батысеуропоцентризм). ... ... ... ... Гете ... ... ... және, бұл жерде оның көзқарасы “Эстетика бойынша лекцияларында”
Шығыс елдерiне жоғарыдан төмен қараған Гегель көзқарастарынан ... ... ... Гете ... әдiл бағасын бередi /7, 44/.
Гетенiң басқа мәдениеттiк элементтердi ... ... ... пайдалана бiлуi тек “Батыс-Шығыс диуанына” ғана
қатысты емес. Мысалы, Гетенiң Фаусты жоғарғы күштермен ... бар ... ... құстың да, аңның да тiлiн ... ... ... өзi ... пайдаланған. Бәрiмiзге белгiлi Сүлеймен пайғамбар
тек Iнжiлдiң ғана емес, Құранның да кейiпкерi. Фаустың ... де сол ... ... ... әр түрлi дұғалар, сөздердi оқу ... ... ... ... өте ... ... әлем арқылы
табысқан жары Еленамен болған диалогта ... ... ... ... ... ... ... берiп өтедi:
Фауст
Сөз жүректен шықсын қайнап бұлақтай
Көкiректе жансын ойың шырақтай.
Айналаға көз тастап...
Елена
Тұрам ... ... рух ... ... бақытты /36, 154/.
А.Аникст “Гетенiң “Фаусты” атты зерттеу еңбегiнде: ... ... ... ... ... ... арқылы басқа дәуiрлерге де
енiп кете алады. Және, ол ойларымен, ... ... XVI ... ғана емес ... оңай көз ... ... Сондықтан, Фаустың тек
бiр тарихи кезеңге қатысы шартты. Ол барлық уақыттарда өмiр ... ... ... оның ... майдан даласы”,-деп Гете кейiпкерiнiң
ерекшелiгiне мән бередi /39, 69/. Сөз туралы Елена мен ... ... ... арқылы Гете Фаустың бойынан тiрi Логосты көрсеткiсi келгендей
әсер қалдырады. Гете - ... ... ... ... Осы ... ... ... Б.Пастернак аударған нұсқасында да
жолдары аздап ... ... ... ... ... ... ... А.Аникст айтқандай, Сөздiң табиғатын уақытқа ... өмiр ... ... ретiнде түсiндiредi. Әлемдi пантеист,
натурфилософ ретiнде мәңгi тiрi қозғалыстағы өмiр деп ... ... ... ... ... еткенi сонша, оның Сөзi бiр ... ... ... ... ... өтедi. Сондықтан сұлу Елена
мәңгiлiкке қол созған адамның нағыз ... ... ... бас ... жүрекке жылы тиген жағымды Сөзiнiң құпиясын қалай игеруге болатынын
сүйгенiнен сұрағанда, Фауст оны былай ... ... в ... порыва.
Мы ждем, в потребности обнять весь свет,
Того, кто тем же полон...
Елена
нам в ответ
Фауст
Тогда наш дух беспечностью велик.
Прекрасен ... ... ... им ... и ... ... рука /68, ... кейiпкерiне бұл сөздердi бiр күндiгiн ойлағандықтан айтқызып тұрған
жоқ. Керiсiнше, Сөздiң ... ... ... ... ретiнде ауызына
салып берген.
Бұл ой құдай, ой, қозғалысты бiрлiкте қарастырған христиан теологы Әулие
Августин көзқарасына жақын келедi. ... ... тек ... бар ... “бүгiнi” - мәңгiлiк деп түсiндiредi /108, 50-54/. Демек, Гетенiң
Фаустының өткенi, ... ... бар ... ... өмiр ... пенделерге қарағанда айрықша жағдайы бар ... ... ... ... ... ... бұл ... кезiнде Декарт,
Кант сынды философтарға өз әсерiн ... ... ... жайлы
көзқарастары - оның ғалам мәңгiлiктiң iшiнде өмiр ... ... ... ... әлемдi қозғалыстағы мәңгiлiк деп
түсiндiру кейiнгi ... ... ... ... ... ... “Өсиет” өлеңiнде де мәңгiлiктiң қозғалысын мына жолдар айғақтайды:
Кто жил, в ничто не обратиться!
Повсюду ... ... ... ... /68, ... ... тармақтағы барлығы мәңгiлiктiң өзгерiсi туралы ойы Фауст
сөзiн нақтылай түседi. Бұл туралы К.О.Конради: “Мәңгi болмысқа” және ... бар ... ... өмiр сүретiн адам үшiн өткенi, ... ... аса ... ... жоқ. ... қартайғандағы
мистицизмiнiң белгiсi осындай. Осындай “бiруақыттылықты” сезiнуi туралы
ақынның өзi ... ... ... - деп ... /69, 539/. ... ... ғана ... “Фауст” трагедиясында антика, орта ғасыр және
өз заманын бiрiктiруге ... ... Гете ... ұлықтығының
белгiсi де өткенмен, ... және ... өмiр сүре ... Гете 1816 жылы 1 ... ... фон ... ... шығармаларын аударуы жайлы көзқарасын бiлдiргенде:
“...Мұнда өткен мен қазiргi уақыт және болашақтың сәттi ... ... де ... ... ... ... құдай тәрiздес күй кешесiң. Ал
бұл сайып келгенде поэзияның салтанатты жеңiсi”,-деп жазады /69, 539/ ... ... ... ... ... ... оның ... тазалығы, перiштедей үнi, өз заманынан алға кеткен ... ... ... ... анық танытады. Ақын өзi туралы өлеңiнде
былай дейдi:
Ғайыптан хабар бiлемiн.
Жарымның алғам тiлегiн
Қап тауын ... ... /1, ... қол ... ақынды өз заманының аумалы-төкпелiлiгi, саясат та,
мансап та алаңдатпады. Тек адамға екi дүниеде де ... анық ... ... ... ... өзiне жоғарғы ақиқаттың жүгiн артқан ақын
тұлғасы, ой, сөз, iстiң ... ... тек ... ... ... бiр ... болып табылар едi. Р.Генон “Құстар тiлi” /109/ атты
мақаласында түрлi халықтардың аңыздарында ... ғана тән ... ... ... деп аталған құпия диалектiсi болғанын айтады. Символдық мәнге
ие атауының өзi айтып тұрғандай, бұл тек жоғарғы ... ... ... болған. Дiни ұғымдарда құстардың перiштеге телiнгенi сынды, поэтикалық
“перiштелер тiлi” алғаш ... аян боп ... ... ... ... гимндер үндiнiң қасиеттi ақын-риштарына өлеңмен жетедi.
Классикалық антика ... ... ... ... ... пара-пар
болған.
Ислам дәстүрi бойынша пайғамбар Адам атаның ұжмақта өлеңмен әуендетiп
сөйлегенi, ал ... ... өлең ... ... ... ... белгiлi бiр ғұрыптарда қолданылғаны, себебi, “carmen” сөзi
санскриттiң “карма”-арнайы ... бар ... ... ... ақын мен Ой-Сөз-Iс арасындағы ұлы байланысты меңзейдi. Ал ақынның өзi
“құпия тiлдiң” шешуiн ... - ... яғни ... ... ... ... “carmen” сөздерi түрлi магия, сиқыршылық
сынды төменгi дәрежелiк операция құралдарына айналған. ХХ-ғасырда мәтiнге
түсiнiктеме беру ... ... ... ... Сөз бен ... ... ... көңiл қоюға кiрiскен. ХХ-ғасырда Сөз
мағынасының ... ... ... ... ... ... ғасыр
модернист ақындарының үлесiне тидi /110/. Олар Сөздi ең кiшi көркем бiрлiк
дей ... ... ... ... ... тұтастығын
мойындады.
Сөздiң көркем мүмкiндiктерiн саналы түрде осылай пайдалану ... ... ... ... - А.Потебняның еңбектерi. Ғалымның пiкiрiнше,
алғашқы поэтикалық тереңдiгiнен айырылған сөз ... ... ... ... жүре ... Егер ... өз замандастарына сөз өзiнiң
алғашқы мағынасымен толықтай құдайылық бастамадан ... ... ... ... бiлдiретiн мифтердiң бар екенiн ескертсе, афон
монахтары құдай деген сөздiң өзiнде құдай барын айғақтауға ... ... ... ... ... қуат ... ... младосимволистер және
Хлебников сынды футуристер Сөз символы арқылы ақынның теургтiк, бақсылық,
көсемдiк болмысын ... ... ... ... Сөз ... ... ... ритуалдық
негiзiнен айырылмай магиялық қызметiн атқаруы көшпендiлiк өмiр дәстүрiн
күнi кешеге дейiн сақтап ... ... ... бiр көрiнiсi - жыраулар
поэзиясы туралы айта келiп А.Қодар “Ақ ... ... ... ... ... өмiрдiң салтанатты сарайлар мен қалаларға,
көркемсурет пен ... ... да, ... да ... ... ... ... үшiн теңдесi жоқ жалғыз, дара рухани
қазына - сөз едi. ... соң - ... Рене ... ... ... белгiлi бiр көне жұртқа, тұраққа байлап тастайтындай көрiнетiннiң
бәрiн, кескiндемелердi де мойындамаған, мән бермеген - олар үшiн ... ... ... рухтас үйлесiмдi нәрсе - дыбыстық символдар - Сөз
бен Әуен - едi”,-деп терең мағыналы анықтама бередi /111/ ... ... үшiн ауыз ... ритуалдық үлгiлер әлi күнге дейiн
құндылық болып табылады. Олар халықпен бiрге жасасып, ... ... ... iшiнде өмiр сүрiп келедi. Олар ... ... ... ... ... ... ... өнеге-өрiсiн,
тұрмыс-тiршiлiгiн, сонымен қоса, адамгершiлiк - этикалық қағидаларын
танытады. ... ... ... ғалымы, профессор Ә.Қоңыратбаев:
“Қазақ фольклорының образдары жанды әрi шынайы болып ... Олар ... ой ... ... ... ... ... адам тәрбиесi, қоғам
мәселелерiнен шет жырланған емес”, - деп ... сөз ... /112, ... Сөз бен Ой, Iстiң ... ... ... айтқанда
Е.Тұрсыновтың “Бақсы, ақын, серi және ... ... ... атты
монографиялық еңбегiне сүйене отырып, бұл құбылыстың ... ... ... ... болады. Өйткенi ежелгi дәуiр адамының әрбiр
қауым мүшесiнiң фольклорды бiлуi өмiр ... ... ... ... ... ... қатарына қабылдау ғұрыптарында
неофиттерге мифтер мен әдет-ғұрыптар, аң аулаудың әдiс-тәсiлдерi, қысқасы
алғашқы қауымның өндiрiстiк-шаруашылық және ... ... ... ... ... Ат ... ... жасөспiрiмдер өз бетiнше өмiр сүруiне
қажеттi ... ... ... ... ... ... және мифтiк
тарихын, әлемнiң пайда болуы туралы мифтер, адам қалай аң аулау және еңбек
құралдарын қолдануды үйрендi; таулар, ... ... ... болды және т.б.;
ауру мен жаралану, басқа да ... ... ... және дуа ... жауларының зұлымдыққа пайдаланған магиялық ... ... ... ... мен ... ... мен көлдердiң, ормандар
мен далалардың иелерiне сиыну; тұрмыстық әңгiмелер, тыйым салу - ... ... ... мен ... әр ... әдет-ғұрыптарда
орындалатын әндер мен билердi орындаған /113, 14/ .
Ежелгi дүние адамының Сөзге қатынасы туралы ... ... ... ... ... ... деңгейi тiл мен
ойлаудың (олардың теңбе-теңдiгiмен) байланысының ерекше типiмен шарттанған,
сөз, сөйлеу, “iстеудiң” акты ... ... ... ... мен ... ... ... шекаралармен бiр-бiрiнен
дерексiзденбеген және бiр-бiрiне ... ... ... бұл
ежелгi әлем мәдениетiнiң синкретизмiнiң ерекше деңгейi. Оның ... ... ... өзi iшкi ... ... ... болған, рух,
“жануарлық жан” ретiнде қабылданған”, - деп ежелгi адам сөзiнiң ... ... /30,44/ .ХХ ... ... ... ... Сөз, Ой, Iстi бiр деп
ұққандықтан:
Сиқыр сөзбен арбасаң,
Табиғат ... ... кiмдi ... оғың ... -
деп жырлайды /1, 247/.Сөздiң ежелгi дәстүрлi қалпынан байланысын үзбеген
Шәкәрiм, оны тiрi субстанция, ... ... деп ... ... ... ... - тән сыйы ғой, ... пен сөз жан сыйы ғой, әрине,
тән сыйынан жан сыйы артық екенiне дау жоқ, ... бет ... ... Сөз бен ән сұлулығын танушы аз” /1, 485/. Сондай-ақ, Сөз - ... ... ... ... өзгертудiң ең зиянсыз қаруы деп
түсiндiредi:
Ойлаңыз, бiздiң ғаскер өле ме,
Қағазға бiр басылып ... ... ... ... емей ... ... орын алған соң.
Қарумен қанша қатты ұрса да,
Сөзiме жанның әлi келмейдi.
Бұл дүние шыр ... ... ... ... ... /1, ... жетелеп өлемiн
Өрге қарай қазақты,
Өлсем де ойын бөлемiн,
Сөзбен салып азапты.
Бiлiмдiнiң сөзiндей,
Сөзiм демен таза-ақ-ты.
Қазақ болса өзiмдей,
Қыла алмайды мазақты /1, 110/.
Жүрегi тазаланып, перiштелiк ... ... адам ... өлең өзi ... Сөз, ... әуен адамның жанын тазалайды, дертiне шипа болады:
Жыр, өлең насихат сөз, мақал, тақпақ,
Тауып айта - дауасыз дерттiң емi /1, ... ... - жан, мән деп ... ХХ ... iрi ... философ, теолог, археолог, палеонтолог, антрополог, неотомис Теяр ... ... ... ... ... ... техногенез,
ноогенез деп бес түрге жiктеуiне сәйкес келедi. Жалпы, Теяр де Шарденнiң
/114, 220/, В.Вернадскийдiң “ноосфера” /105, 65/ - ақыл ... ... ... ... рух ... ... ... ұғымын Шәкәрiм “таза
ақыл” деп тапқан:
Рух деген дiнсiз таза ақыл,
Мiнсiздiң iсi шын ... /1, ... ... мен ... ... ... өзгерiсi деп
қарастырған Гете, қозғалыс жайлы өз ойын былай деп қорытындылайды: “Бiз
тәжiрибемiзде ... ... ... ... барлық iс-әрекеттер
үнемi бiр-бiрiмен байланыста өрiлген. Бiз бұны былайша атауға ... ... ... ... ... ... дiни, данышпандық. Бұл мәңгi - Бiрлiк, көп түрлi анықталушылық”
/105, 101/. Шәкәрiм қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... түсiндiредi:
Қозғаған қуат - жан деймiз,
Жан өстi жаннан сан деймiз.
Сол жандар әсер берген соң
Жаралды сансыз тән ... ... тән ... күннен алады ас,
Күн суық болса түпке қаш,
Дым тиiп, нұр кеп жылытса
Өс тағы жайнап, көңiл аш! -
Дейтұғын жанда мән болар/1, ... ... ... “нұр” арқылы жанның әлемге “жайнап, көңiл аш”
дейтұғын мәнiн сезiмдiк - заттық ... ... ... ... құдiрет
шеберлiгiнде өлшеу жоқ себеп” деп, Гете Эрос-өмiрдiң жасампаздығымен бiрге
бұл себептi “кемеңгер” деп ... ... Бұл ... ... ақын поэзия
тiлiнде трагедияның 1-бөлiмiндегi Фаустқа Жер Рухының берген жауабымен
бередi:
Өмiр дауылында, тұрмыс ... ... бола ... ... өлу деген.
Өзгерген өмiр,
Құбылған көңiл.
Уақыттың ұршығын иiремiн,
Құдайлардың тоқимын киiмдерiн /36, 31/!
Гетенiң ... ... “Am Anfang war die Тhat” (“О ... ең ... ... ... ... Г.Плеханов, М.Горькийлер марксистiк
философияның негiзiн жақтаушылар ретiнде ... ... ... ... ұғым деп /38, 480/, ... бiрi ... ... өмiрдiң негiзi әлдебiр көңiл
бiлдiру ишараты емес, iс - ... ... деп ... ... ... ... ... прологта” сыр боп төгiлген қозғалыспен
келiсiп тұр. “Iс” Құдайды тiршiлiктi жаратудан аластатады. Тiптi бiз ... ... ... Құдайдың iсi деп түсiнер болсақ та, Фауст ... ойға ... тұр, ... ол ... ... ... Құдай. Негiзгi философиялық сұрақты шеше ... ... ... болмаған күннiң өзiнде, сол бағытта әрекет етедi”, - деп Гете
шығармасына кеңес идеологиясын таңып қояды /56, 35/. ... ... ... ... ... ... ой ... ретiнде
қарастырып, Гетенiң әлемнiң жаралыс басы туралы ойын екi ұшты түсiндiредi.
Гете шығармашылығындағы қозғалыс мәселесiн бiр ... ... ... гөрi Сөз бен Iстiң бiрлiгi ретiнде қарастырып, әдiл ... ... ... және ... ... және ... ... тұлға мәселесi”) атты ғылыми зерттеу ... “О ... ең ... ... ... ... ... бередi: “Иоанн айтқан Iзгi Хабардан келтiрiлген бұл тармақтың
Гердерге тиесiлi (ой, сөз, ерiк, махаббат) түсiнiктемесi ... ... ... түсiнiгiне (мынадай реттiлiк бойынша: сөз-ой-күш-iс) тоқталады.
Мұнда әлi әлем жайлы материалистiк көзқарас жоқ. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... пен дамудың көзi ретiнде
әрекет етушi ерiк туралы сөз ... ... /115, ... ... да ... орын ... осы ... ғылым, дiн,
философия және әдеби әмбебап көзқарасқа жауапты тек ғылыми емес негiздерден
iздеуге тура ... ... ... ... ... доктрина”
кiтабында: “Адам баласының алғашқы мұрағаттарынан, планетаның бiрiншi
құрылысшылары пайда болғаннан ... ... тек ... аспектiдегi
Бүкiләлемдiк Қозғалыс ретiнде ғана ... ... ... ... етiп қосындылайды: “Құдай дегенiмiз құпия, тiрi ... От, және бұл ... Бар ... ... ... - Нұр,
Жылулық және Дым, бұл үштiк өзiне бәрiн сиғызады және Табиғаттағы барлық
құбылыстардың ... ... ... ... /80, 36-37/. ... ұғымы құдайылық махаббаттың қозғалыстағы көрiнiсi, Шәкәрiм
түсiнiгiндегi ... ... ... бiрi - ... - ... ... ... жырлап отырған “О баста алдыменен ... деп ... өлең ... ... ... ... сөз ... Заратуштра пайғамбар негiзге алған “шапағатты ой”,
“шапағатты сөз”, “шапағатты iстiң” бiрлiгi макрокосмдық үйлесiмде ... ... ... ... ... ... ... адам сөзге ден қояды,
Ойменен, iспен ғана сен жоя бiл! /36, 47/, ... ... ... белгiсi деп “хақиқат - жардың ... ... ... ... ... жер әлемiне оймен де, сөзбен де, ... де ... қоса ... ... ... ... болмас жолың,
Қазағым - ау қаңғырып қайнар сорың.
Өнер, ғылым үйренсең еңбек етiп,
Мазақ ... ... ... ... /1, ... ... ебiн тап та,
“Сабырдың түбi - сары алтын”.
Өзiмшiл болма, көптi ардақта,
Адамның бәрi - өз халқың /1, 189/.
“Фаустың” 2-бөлiмiнiң аяғында қартайған ... ... түн ... ... мұңлық әйел: Кемшiлiк, Күнә, Қамқорлық, Мұқтаждық пайда болады.
Осы төрт бiрдей кейiпкермен болған айтыста кәрi Фауст өзiнiң ақиқатқа барар
жолында ... ... ... ... да адал ... ... жеңуге
болатынын, халық игiлiгi үшiн каналдар қазып, жүзiмдiктер ... ... деп ... ... тiре аяқты нық басып
Iскер жанға келер бақыт жұптасып.
Жан-жағыңда, байқа не боп жатқанын.
Бос қиялға берiлiп қай сасқаның?
Не ... да қол ... ... ... Орта жолда қаларсың.
Қозғалыста қайғы да бар қуаныш,
Ұмтылудан табар адам жұбаныш.
Бiр сәтке де ... ... ... ... ... қуамыз /36, 185/.
Шәкәрiм дүниеге ең керектi iс - басқаларға жәрдем ету, адамның негiзгi
мәнi де сол екенiн Л.Толстойдан ... “Үш ... деп ... ... ... ... мысалмен түсiндiредi. Әңгiмеде бiр патша
халыққа мынадай үш ... ... ... iстi ... уақытта iстеген жақсы?”,
“Ең керектi кiсi кiм?” және “Ең керектi iс ... ... ... ... ... ... ... жарлы адамша киiнiп, бiр ақылды тақуаға келiп,
жаңағы ... ... ... Ағаш егiп ... тақуа патшаға жауап бермей,
күрекпен жерiн қаза бередi. Тақуаның шаршағанын көрген патша, күректi өзi
алып, жер қаза ... Бiр ... ... ... ... ... бiр ... кезiгедi. Екеуi оны тақуа тұратын үңгiрге жатқызып, патша оның жарасын
таңып, өлiмнен алып ... ... бұл ... ... патша әкесiн
өлтiрiп, дүниесiн тартып алған соң, бұл да ... ... ... ... келе ... ... солдарттары жаралап кеткен. Ол патшаның өзiн
аман алып қалғаны үшiн кегiн ұмытып, кешiрiм сұрайды, патша да одан ... ... ... ... үш ... тағы да қойғанда, бәрiн көзiмен
көрген тақуа оған үш сауалының үшеуiне де ... ... ... ... сен ... шаршағанымды бiлiп, маған ... ... едiң де, ... сенi ... едi. ... ең жақсы мезгiлiн
тауып iстеген iсiң- маған ... ... Онда ... ең керек кiсi мен
болдым. Онан соңғы ең керектiгi уақыт, ең ... iс - мына ... ... ... тыйған уақытың болды. Неге десең, сен үйтiп жәрдем
қылмасаң, тiрi қалса сенен кек ... ... едi. ... ол ... ... iс-жарасын байлаған болып, ең керектi кiсi - осы жаралы болды”/1,
478-479/. Осы аңыз ... ақын адам ... ойын ... ... саналы, мақсатты еңбекпен жеткізуге аса жоғары мән беретінін
көреміз.
Сонымен, Шәкәрiм мен Гете шығармашылығындағы ой, сөз, iс ... ... ... көрсететiн ... ... ... ... де, Гете де өз ... ... философияны
жақтаушылар ретiнде әлемдi ең бiрiншi ой жаратты деген ... ... ... ойды сөз, iстен (қозғалыс) бөлiнбейтiн бiрлiктегi
субстанция ретiнде жырлаған ойшылдар.
2) Екi ақын ... ... ... ұғымы жан, мән, қуат,
ой, сөздiң адамнан жоғарғы объективтi болмысқа қатынасы ... ... ... ... ... түсiнiгi сонымен қатар әлемдi оймен, сөзбен, iспен
өзгерту, ... ... үшiн ... ету ... ... бiрлiктегi ұғым. Шәкәрiмнiң идеялық әлемiнде қозғалыс ұғымы
“мәңгi көш дүние” және “жол” философиясына ... ... ... ... ... ... көрсетсе,
Гетеде сөз образы “Логостық бүкiл әлем” идеясы мен iнжiлдiк
мотивтердiң ... ... ... ... ... ... сөз өнерi – поэзияның пайғамбарлық миссиясындағы игiлiктi
мұрат, ойды iске ... ... ... деп ... Дiн, ... өнер ... арналған шығармаларындағы
дүниетанымдық үндестіктер
Шәкәрiм мен Гете поэзиясының дүниетанымдық мәселелерi ... ... ... дiн ... ... өту ... емес. Ал дiн
мәселесiне келгенде, оны өнер мен ... ... ... ... бағыт
бермейтiндiгiне қос ақынның өмiр деректерi куә болады. Мысалы, Гетенiң
шығармашылығындағы ... ... ... мән бере ... ... ... дәл ... христиан дiндарына тән ... ... ... Гете жас ... өзiнде-ақ әр адамның өзiне тән
дiнi бар деген қағидаға аяқ тiреген. Мұндай ... ... 1768 ... ... оқып ... студент Гетенiң қатты ауырып, төсек тартып
жатқан жағдайы себеп болған. Франкфурттегi туған үйiне қайтып келген ... Гете ... ... ... ... Мұнда Гетенi қараған
дәрiгерлер әдеттегi дәстүрлi медицинада жоқ әлдебiр ... ... ... ... әлгi дәрiгерлердiң мистикалық iлiмдердi
оқытатын секталарға қатысы болған. Осыдан ... жас ... ... ... Ол ... ... ... Лейпцигтегi жастық шақтың
адасушы iс-әрекеттерi үшiн құдайдан алған жазасы, бiр жағы бұл - ... басы деп ... Гете ... бұл ... ... ... “...Мен Құтқарушымнан қаншалықты қашып бақсам да бұл жолы ... ... ... ... ... 107-108/ . ... емдiк қасиетi
бар дәрiлердiң дұрыс әсер етуi үшiн дәрiгер өз ауруларына ... ... ... бар кiтаптар оқуға кеңес берiп отырған. Ары қарай Гете
өз ... ... ... ... Бұл әдебиеттер
болашақ натурфилософ әрi ақын Гетеге маңызды бiлiм ... Гете ... ... ... ... ... ... жаңарып жетiп отыратын ... ... ... мистика,
натурфилософия, алхимия, герметикалық медицинаға жол салған.
Гетеге үлкен әсерiн тигiзген тағы бiр ... - ... ... және ... ... Еретиктер тарихынан Гете құдай туралы
әдеттегiден басқаша түсiнiк ала ... ... мен ... ... мен кiшi әлем, бүтiн мен бөлшек, құдай, адам, табиғат тұтастықтағы
бiрлiк екенiн ұғынады. Сонымен қоса, ... ... ... ... ... ... оянады. Осыдан бастап Гете жер бетiнде тек
бiр ғана ... дiн ... ... ... ... аулақ ұстайды.
Шәкәрiм Ақиқат жолында “Талай дiндi тексердiм” деп өзi ... ... ... бiр ғана дiннiң етегiнен ұстап ... ... ... деп ... Гете сынды әр түрлi дiндер ... ... ... ... ... ... тұтас әлемдегi ақиқат жолдарының қилы
болатынына көз ... ... ... дiн ... ... ... дiн ... көзқарасында фанатик емес,
ол схоластик дiндi тiптi мойындамаған, дiни ... ... ... ... ... ойдың, өз сөзiмен айтқанда “ноқтасыз ойдың”, ... ... - деп баға ... /116, ... кез-келген дiн туралы үлкен мәдениеттiң иесi ретiнде әдiл
көзқарас бiлдiрiп:
Сол көп дiнде шешу ... ... арты ... кешу ... де ... бар /1, 264/, -
деп гуманистiк көзбен қарайды. Гете әрi-берiден соң ... жер ... оның ... ... жазуларды әркiм өзiнше ... ... ... ... ... iздеп жүр иесiн.
Табамыз деп ойға алады
Жаратқанның киесiн. /1, 264/, ... ... ... ... ... ... ... Ақын “Дiн” өлеңiнде
ақиқатты “жардың шашы” метафоралық тiркеспен алып, ал оның ... талы ... ... дiнi ... бейнелеген. Осылайша, ғаламды жар деп, тұтас
бiр бейнемен, көрiктеу құралдарымен ... ... ... ... бiр ... ... сиғызғандай әсер бередi. Мұндайлық
үйлесiмдi сөз суреттерi арқылы әрбiр оқырманның көз ... ... ... ... ... мен ... ... тууы сөзсiз. Бұл ретте өлеңнiң көркемдiк идеясы да “iшi ... ... ... күйiнде анықталуға ыңғайлы. Дегенмен Шәкәрiм көрiктеу
құралдарын образдардың сыртқы түр-тұлғасына ... ... ... iшкi ... ... ... дерексiз ұғымдарға жан бiтiруге
келгенде аянбағанын байқаймыз. Мұның өзi ... ... ... ... ... ... ... мән беруi деп түйсiнемiз. Сондықтан дiн
тақырыбына байланысты өлеңдерiнде биiк ... ... ... ортақ рухани өлшемдерге сай сұлу да сымбатты, зерделi сөз шыңына
жеткен. Осыған байланысты адам ... ... өмiр ... iздеушi жан
тебiренiстерiнен шыққан символикалық бейнелi сөздi ... жан, ... рух, ой, ... ... үмiт, сенiм, махаббат сияқты iшкi
психологиялық қабылдауды қажет ететiн дерексiз ... ... ... астарлы сөйлемдер, құпиялы сөз ... ... ... ... ... эмоционалды-экспрессивтi сөз
бояулары жетiп басады. Сөздiң ... ... ... сөз ... ... ... ... қылып денемдi,
Ақыл билеп кемемдi /1, 249/.
немесе:
Тән - терезе, ой - қожасы,-
деп көркемдiк пен ой ... ... ... ... ... оның дiни ... ... эстетика, этика, психология,
жаратылыстану ғылымдарының тоғысқан түйiндерiн дәл ... ... ... ... танытады. Ақынның құранды ұстан дегеннен гөрi “жардың сөзiн
құран қыл” деуi ... ... ... ... ... тән. ... ... адамзат үшiн құнды, қасиеттi мәнi төмендемейдi. Керiсiнше,
барлық адам баласына ортақ құндылықтары ашыла түседi. Келесi бiр ... ... ... қыл ... деп ... ... ақылды
зорайтып, дерексiз ұғымға жан бiтiрiп қана қоймай, ақыл Алланың елшiсi
дәрежесiнде ... Гете ... ... ... ... ... ... ие метафора ретiнде қолданылған. Бұл әдеби құбылыс Шәкәрiм
өлеңiне де жат емес. Мысалы:
Әлемдi мен билейiн /1, 250/,-
дегенiн еске ... ... ... ... ақын ... ... ... мақсат тұтады. Сол себептi, бұл ... ... ... ... әлемдi билеушi.
Гетенiң “Ренiшнәмесiнде” “Пайғамбар сөзi” атты алты жол өлеңi бар. Ақын
бұл өлеңде билiк басындағылармен өз ... ... ... та, астарлы
метафорамен ақымақтардан өзiн арашалығысы келгендей, ... ... ... ... ... ... Л.М.Кессель: “Мұндағы айтылған
Мұхамед пайғамбар - бар болғаны маска. ... ... ... ... ... ... ғана ... түсiнiктеме бередi /51, 21/.
“Зылиха кiтабында” ақын өзiн Атымтай жомарттың бейнесiндегi ... ... ... ... ... күш ... сүйiктiм! Қайтемiн тәжiңдi мен?
Маңдайымды орашы, ақ жiбекпен.
Қайтемiн мен ... ... ... ... тек - шалқып кетем /72, 211/!
Гетенiң Зылихасы - символды бейнедегi жары - ... ... ақын - ... ... ... аллегориялы “құпия өлеңдер”, жұмбақ аллегориялар
кiтабы деуге болады. Қ.Шаңғытбаевтың аударған “Зылиха” ... ... ... үшiн ақын ... ... Осындағы Зылиханың жауабын оқып көрелiк:
Айхай! Ақын тiл қатса,
Үнi маған шын рахат.
Махаббат - өмiр, ол ... - бiр ... /72, ... тiл ... ... ... осы мағынадағы өлеңнiң
көркем идеясымен жымдасып, бiр өлеңнен екiншi өлеңге рухани бойлай өтуге
ықпал етiп тұрады. “Шошыма ... ... ... ақын осы ... ... бiлген оқырманына:
Байлаймын да көзiңдi,
Патса қылам өзiңдi, - /1, 237/
десе, бiрде өзi туралы да:
Шын патша мен емес пе ... ... ... ... сөз өнерiне бейiм адам “дүниеден бос болуы” тиiс. ... ... iсiне ... ... ... сөз ... шыға алмай, бықсып
жанған шаладай болады. Ой дүниеден азат болса, жанның өзi ... ... әу ... ... ие ... ... биiк, дара. Шәкәрiм
мен Гетенiң эстетикалық бағдарламасында ақыл - ... жан, рух ... ... ретiнде басты назарда тұрады. Ал олардың табиғи көмекшiсi -
тәнi. Мұнымен ақындар оқырманның шексiз қиялын троптың түрлерi, ... ... ... ... ... ... соған лайық сөз материалдарын
бiресе зорайтып, бiресе, кiшiрейтiп ... ... ... ... орындағы руханилық тәнге қарағанда маңызды басқарушы: ой ... тән – ... ... кеменi билеушi, дене - бар болғаны – қайық;
ақыл - пайғамбар, дене - киiм. Қос ақын да ... ... ... ... ... ... ... сынды символ-сөз, символдық метафораларды
қолданған. Шәкәрiм:
Сопысынып, ақсынып әуре болмай,
Ер болсаң, босатып ал сол ... /1, ... ал ... ... асқан соң” өлеңiнде лирикалық қаһарманның
“хақиқаттың қымызын iшкен” ... пәк ... ... ... ... - ... байланбай, азат өмiр сүрудi өсиет етедi:
Шақырды бiр перiште
Тәнiмдi емес, жанымды.
Өтiрiк деп керiспе,
Осы сөзiм нанымды.
“Неге отырсың байланып, -
Дедi - ... ... /1, ... ... ... жалғызға” өлеңiнде Шәкәрiм ақын елiне,
жұртына, сұрағанның ... ... ... ... ... тәннiң дегенiне
жүрiп, нәпсiнiң торына iлiнген адамның өмiрi өкiнiште өтетiнiн ескертедi.
Нәпсi - түрме метафорасы бұл жолы да ... ... бақ - ... ... онан.
Мың жыл жатса түрмеде
Құтылған соң,
Не зиян бар сонан /1, 221/.
Ақын дiни ұғымдарға сай адам ... ... ... ... ... ... мәнi ... тән - ауысатын, өзгеретiн материалды
субстанция екенiне терең назар аудартады.
Шәкәрiм жер бетiнде дiндердiң көбею себебiн бiр дiннiң толық ақиқат ... деп ... ... ... ... ... боп қарауы,
Көбi анықтай алмайды.
Жердiң жүзiн дәл тауып,
Ешбiр дiн жоқ орныққан.
Бәрiнде де бар қауiп,
Дiн көбейдi сондықтан /1, ... ... ... ретiндегi дұрыс мағынасын құдай, табиғат,
адам ... ... ... деп ... оны өз ... ... көрсетедi. Осы себептi жас кезiнде Гете құдай туралы түсiнiгiн ашып
айтпауға тырысқан. В. Аветисян “Гете мен ... деп ... ... өмiр бойы ... және ... ... ... ағымдарға
ерекше ықылас бiлдiрген деп айтуға болады. ... ... ... ... ... ... - деп ... /49, 138/.
Шәкәрiмнiң “Құранды оқып, тұзақ құратын” жергiлiктi дiн ... ... ... ... қайшылықта болғанын дiнге қатысты кез-келген
өлеңiнен бiлуге болады:
Дүние толған көп ... ... ... ... /1, 206/.
Осыған байланысты дiн тақырыбына арналған өлеңдерiнде “шатақ дiн”, ... ... ... ... ... ... ... “жаман тәпсiр”, “дiн-
қиянат” деген тiркестердi ұшыратуға ... ... ... Р. ... “Ар ... ... атты ... Шәкәрiмнiң дiнi
жайлы айта келiп, М. Мағауиннiң мынадай сөздерiн келтiредi: “Егер ислам
дiнi айрықша елдердiң ... ... ... ... безген дiнсiз деп
танылып, баяғы Нәсими сияқты, қатал өлiмге кесiлген болар едi” /117, 206/.
Гете христиан догматтарындағыдай Христосты ... деп ... ... ... өлiп, ... оның ... ... туралы шiркеу
уағыздарын адасушылық деп ... Ақын ... пен ... ... ... тiптi ... емес дүниелер деп санаған. Ол туралы Гете:
“Мен бұны ұлы жаратушының ... ... ... ету деп бiлемiн”,-деп
жазды 1782 жылы жазған хаттарының бiрiнде /69, 540/. Сiрә ақын құдайдың
өзiн ... ... ... ... жаратқанды мазақ қылумен бiрдей деп
ұққан сияқты. Сөйте тұра Гете Иисусты ұлы пайғамбарлардың бiрi деп санаған.
Оның адамзат баласына қалдырған ... ... ... ... жоғары бағалаған. Iнжiл кiтабы адам өмiрiне ой ... ... ... ... қабылданған. Гете Иисусты Ежелгi Өсиеттегi
(Ветхий ... ... ... ... одан гөрi герметикалық
мағынадағы рух пен табиғаттың бiрлiгi деп ... жас ... ... ... философиялық тасты “табиғи құтқарушы” деп
есептеген. Гете ... және ... ... христиандық дiни
ағайындастық қоғамның адамдарымен жақын ... ... ... адамның жаратылғаннан ... ... ... бойына сiңiре алмаған. Сөйтiп, жас Гете ... ... ... қалыптағы дiндi таба алмағандықтан, өзiнiң ой-жүйесiне сәйкес
келетiн авторлардан жинақталған, өзiне ғана ... жаңа дiн ... ... және шындықта” бұл туралы Гете былай еске түсiредi:
“...Сайып келгенде әр ... өз дiнi бар. Олай ... ... ... бiр ... алу ... табиғи құбылыс көрiндi, сондықтан мен бұған қуана
кiрiстiм. ... ... ... герметизм, мистицизм және каббалистика
араласқан неоплатонизм жатты”/118, 296/. Бұдан ... ... ... заңдылықтарын дұрыс ұғындыруда Гете көзқарасындай, Шәкәрiм ... ... ... ... әбден түсiнiктi. Шәкәрiм әлемге белгiлi
дiни әдебиеттермен ертеден жақсы таныс болған. Ахат ... ... есте ... дiни ... ... ... менiң байқағаным,
есiмде қалғандары, дiни кiтаптардан: Құран, Iнжiл, Таурат, Забр, Мұхтасар,
Нақу, Бидал сияқты кiтаптар. Солардың аудармалары, әр ... ... ... ... ... жазылған кiтаптар”,-деп еске алады /5, 50/ .
Шәкәрiм өз ... ... ... ... ... адастыру, елдi
дiннен қашырумен ғана тынғанын, бар ... ... деп ... ... жайылып жер жүзiне,
Дiн десе тұра қашты естi азамат,
Бар обалы олардың тәпсiршiде,
Адасып ... ... ... тат /1, ... өз ... тек бiр ... ... iздеу, тек сонымен жүру
адамға толық бiлiм алу үшiн ... ... ... ... ... ... жылы ... жарық көрген “Мұсылмандық шарты” атты мұсылман ... ... ... ... Ахат Шәкәрiмұлы былай дейдi: “Әкей өзi ... ... ... Бiрi - “Мұсылмандық шарты” дейтiн шығармасы: “Мұны
надан, бiлiмнен хабарым жоқ кезiмде, басқа жұртта “Ғибадат сламия” ... бар, олар араб ... не ... ... жазылады, қазақ тiлiнде жоқ
деп, соларға ... ... соны ... ... /5, ... “Мұсылмандық шарты” еңбегi ислам догматтарын қарапайым
халыққа түсiнiктi ... ... ... ... Оның ... Шәкәрiм ұлының естелiгiнен белгiлi болды.
М. Мырзахметов Шәкәрiмнiң осы еңбектi жазу ... ... ... ... дiн туралы ойларына тоқталып: “...дүние жүзiндегi iрi
дiндердiң бәрiмен танысып, өз дiнi ... ... ... ... де ... одан да ... ... өкiнiштiң iзiн көргендей боламыз. Осы
себептен де Шәкәрiмнiң дүниетанымын оның бiр ғана ... ... ... ... ... деп жазады /95,5-6/.
Алайда, Шәкәрім дiн атаулының ақиқаттығын жоққа шығарудан бас ... ақ пен ... сау ... ... тани ... ... шын мағынасын шатақ ұғып,
Молдалар маған қоймақ кәпiр деп ат.
Ақылыңа сынат деп дәлел айтқан
Құраннан табылады талай аят /1, 263/.
Сiрә Шәкәрiмнiң “Мұсылмандық ... ... ... Құранды өз
тiлiнде сөйлету болса керек. Бұл дiни ... бет ... ... ... отырып, Гетенiң Фаустына құлақ салып көрелiк.Мына мәтiн ... ... дiни ... бiр ... жақын екенiн аңғару қиын
емес:
Фауст
Құдайды аспан асты, жер үстiнде
Барлығы түсiндiрер өз тiлiнде.
Мен неге сөйлемеймiн өз ... мен де ... деп ... ... ... ... алыс ... дiнiнен /36, 62/.
Гете Эккерманмен болған әңгiмелерiнде Iнжiлдегi Iзгi хабардың төртеуiн
де шынайы деп санайтынын, өйткенi олардан Христостың ... ... ... ... бейнесi мен жер бетiнде құдайылықтың бар екенi
рас болғанынан бастап келе жатқан қасиеттiң нышанын көретiнiн айтады. ... ... ... ... ... деп жауап бере алатынын және
де оның табиғатына Күндi әспеттеу, ... ... пе деп ... ... иә деп жауап бере алатынын айтқан екен/78, 640/ .
Зерттеушiлер ... ... ... ... деген атқа ие болған
Гете, құдайға табиғат арқылы табынуын ... Гете ... ... ақын ... ... белгiлi бiр дiн, ... ... “Ол ... және ... өнермен неғұрлым көп
танысқан сайын дiндердiң жалпылама қалыптасқан формаларынан алыстай бердi,
ал ... ... ... соң, өз ойын оқыс бiлдiрумен дiндегi достарын
қатты ренжiтiп, ... ... ... атқа ие ... Осыдан бастап Гетенiң
дiнi пантеизм болып ... ... ... өмiр ... әлемге күш
беретiн, белгiлi бiр есiмi жоқ, кескiн-келбетсiз құдайылықты тану болды”
/42,81/. ... ... ... бiр ... ... күрделi
әмбебаптықты көрсетедi.
“Фауст” трагедиясының 1-бөлiмiндегi “Мартаның бағы” атты ... ... ... ... сескенiп, Иисустың жер әлемiне
ашқандарына сенесiң бе деп сұрайтын тұсы бар:
Фауст
Сенемiн
Маргарита
Онша емес ... бiр ... ... ... ... алдамашы,
Сопыдан сұра, мейлiң, данышпаннан,
Олардың жауаптары дайын тұрар,
Өзiңдi келемежге ұрындырар.
Маргарита
Сонымен сен сенбейсiң бе?
Фауст
О, сүйiктiм, менi терiс түсiнбе!
Оның атын кiм ... деп кiм ... ... ... деп кiм айтар?
Ол барлық жерде,
Көкте, суда
Бiз бiр пенде.
Әлдилейдi құшақтап
Сенi, менi, өзiн де!
Әуе тұр төбемiзде төңкерiлiп,
Жер жатыр көкжиекпен көмкерiлiп,
Жұлдыздар ... ... ... ... көз тұндырған көркемдiлiк /36, 62/!
Осы үзiндi арқылы Гетенiң сенiмi ... ... бiр ... ... ... ... Оның дүниетанымы жөнiнде кеңес дәуiрiнiң өзiндi-
ақ жан-жақты зерттеу жүргiзген академик Н.И.Бухарин Гете өз ... ... ойын ... ... ... бұл ретте Гетенiң досы
Якобиге жазған хаттарының бiрiнде өзi ... ... ... ... ақын ...... және ... тұлға ретiнде
монотеистпiн дегенiн еске алады /43, 244/. Ал ... ... өз ... ... ... ... ... молдалар.
Еркiн аяқ кеттi билеп,
Шын хақиқат жолды ұнап /1, 203-204/,-
деп ашық ... ... ... ... ... ... ... қажы атағын
алу үшiн бармаған, бiлiм iздеп ... Ахат ... ... ... ... №9 санында әкесiнiң өмiрiнiң сол кезеңiне байланысты айтқандарын
келтiрген “Қажылық сапары” атты мақаласы жарияланған. Онда ... ... ... бiлiм ... ұлы ... ... ... ақынның өз
айтуы бойынша келтiре отырып, Абайдың: “Мен етек басты болып, бiлiм қуа
алмай ... Сол ... ... Шәкәрiм арқылы орындаймын деп саған
бiлiм қуғызатын болдым!”,-дегенiн айтады. Тағы да ... ... ... жиналған, содан табылады, Араб бiлiмi - Меккеде, бiрақ ... гөрi ... ... ... ... Және Мысырдағы Александр
атындағы кiтапханаға барасың”,-дейдi /119, 36/. Бұл туралы Қ. Мұқаметқанов:
“Шәкәрiм ... ... ... мұсылмандарға мiндет еткен ... бiрi - ... ... өтеп және “қажы” деген атақ-дәреже ... ... ... Не үшiн ... өзi де ашық ... отыр және ... ... қуып, толық қажы (Хажы харамайын) болу үшiн, Мұхамед
пайғамбардың жерленген ... ... да ... тәуеп етуi керек едi.
Шәкәрiм онда бармаған, басқа үлкен қалаларда - ... ... ... Оны ... ... ... ғылым, ой алмаққа,
Маған жол болды сол жоққа,
Жұмылдым Мекке ... ... iше ... шай /1, ... ... тағы Шәкәрiм бұл ойын растай түседi:
Ақырет деген немене,
Шыққан жан қайта келе ме,
Кiре ме осы денеге
Дәлелi қайсы сенгенде?...
Осы оймен Мекке барғамын,
Әр ... ... ... ... ... ... ... /1, 339/.
Шәкәрiм дiннiң сыртқы шариғаттық парыздарынан гөрi, iшкi тазалық, терең
ғылымы мен риясыздығына баса көңiл бөлген. Бұл ... ... ... ... бас ... ... топтағыларын сынайтын өлеңдерi жетерлiк.
Әсiресе екi жүздiлiктi әшкере етедi:
Құдайың мен дүниеге
Кезекпе-кезек шоқынсаң
Инедей пайда тие ... мың жыл ... /1, ... ... ... шексiз болса, дiн ... одан ... ... ... ... бiр ... кейбiр байлардың
елдi жеп отырып, екiншi жағынан мырза атану үшiн сол елге садақа беретiнiн
сынайды:
Құдайға пара бересiң,
Ылақ пен ... ... ... ... ... /1, ... дiндi ... осындай надан әрекеттерiн сынаған
өлеңдерiне: “Қобызым неге сарнайды”, “Ғылымсыз адам - ... ... ... ... сырын көздесең”, “Бейiсте бар сұлу жар”, “Тәңiрiнi
iздеп бiр мұңғыл”, “Анық асық - ... ... өзге ... ... ... мен көрiп”, “Иманым”, “Тiршiлiк, жан туралы”, “Сұраған жанға сәлем
айт”, ... ... ... ... ... ... ... тұрмас”,
“Ұждандыны мақтайды тамам адам”, “Бейiс, дозақ молда айтқан сияқты ... ... ... бәрi ... “Қай жолдассың айтшы сен”, ... ... жар, жан, ... ... ... тағы ... да ... қара сөздерi жатады.
Шәкәрiмдi заманында жақсы бiлiп, үлкен баға берген Сабыржан Ғаббасов дiн
ұстаушыларға Шәкәрiм қажының үлгi екенiн: “Бұл ... ... ... ... ... ... аса қадiрлi Шаһкәрiм, күмiс ер-тоқым, күмiс
белдiк, жуан бос ... мас ... қажы ... сөзге төбесi көкке
жеткендей болып жүрген қажыларымызға ... - ақ үлгi ... ... ... ... ... ... берiп, оқыған
жастарымызға Шаһкәрiмдей болуға нәсiп етсiн”, - ... ... ... №6 ... /9/.
Шәкәрiм еш уақытта халықты дiнге қарсы қойған емес. Алайда дiндi “ақыл
көзiмен” қабылдау қажет:
Дiн тазасын дiннен ... ... ... ... айна ... ақылды қаттырақ.
Шала дiндi пәнде таппас,
Дiн тазасын ой табар.
Еркiн ақыл тiптi ... ... ... /1, ... ... құралы ретiнде рационалды және иррационалды таным
жүйелерiн бiрiктiрiп қарастырған ойшыл. Әмбебап көзқарастың иесi ... ... ... ... де ... ... Шәкәрiм де, Гете де Платонның, неоплатонизмнiң әлемнiң
тұтастығы жайлы iлiмiне жақын болған. Гетенiң ... және ... ... ... ... мысалмен келтiргенбiз. Шәкәрiм жайлы қазiргi
заманғы қазақ философтарының: “...Платонның, ... ... ... айтады” /33, 59/ деген пiкiрлерi бар. Ал өз заманынан бiлiмi
озып, болашақтың ... қол ... қай ... ... болсын ақиқат
жол көрсетудегi адамға деген гуманистiк бетбұрысы оны ... ... ... ... адам ... бастау керектiгiн, оған
“ноқтасыз сау ақылмен” iздену, сенiм ең алдымен адамның өз ... ... ... онда адам ... ... ... көрсетедi.
Ақиқатты тану адамнан әлемге жүретiнiн айтады, адам ең бiрiншi өмiр ... ... ... ... ... барысында құдайын табуы тиiс.
Мысалы жан бар ма ... ... ... ... ... ... шын сүю.
Жирену, мақсат, ой түю,
Қуаныш, қайғы, күлкi, ашу
Денесi сау боп жан күю...
немесе:
Оқуың, дiнiң, дағдың көп,
Не бiр ... ... ... сол ... ... ой ... ... “Үш анықта” ақиқатты тануда әлемдiк дiндер, сол дiндер
шеңберiндегi түрлi ... ... ... ... дәлел
келтiрiп отыруы оның ой әлемiнiң ХХ ғасыр ... ... ... ... шеше ... ... пiкiрiмен тығыз байланыста екенiн
көрсетедi. Қазiргi заманғы Батыстың мәдениет ... соны ... ... анықта” мистикаға жататын спиритизм, телекинез, телепатия, фахризм,
лунатизм, элементтерiнен ... ... ақын ашық ... ... ... ... сырын ашып һәм масқара қылайық
деп Европа бiлiмдiлерi iзiне түссе де, көзi жеткен соң бiр қуаттың ... ... ... өзi ... ... анықтайды /6,18/. Ақын
ақиқатқа Сократтың данышпандығындай ... ... ... ... ... ... уағыз етедi. Ғылым ... ... ... ... ... ... құдайтану тұтас көзқарасты
қажет ететiнiн түйсiнген:
Пәншi дейдi: ... ... ... ... тұр!” /1, 204/
немесе:
Пәншi нанды бес сезiмге
Дiншi адасты жолынан /1, 205/.
Шәкәрiм бұл шумақта ғалым сенсуалистiк таным ... тек ... ... бiр жақты кетсе, ал жаратылыс ... ... ... ... анық ... бере ... халықты
адастыруға әкелетiнiн ескертедi:
Пәншi мен дiншi тыңдамас,
Жиренiп мұны ұнамас.
Өйткенi олар бiр езу
Әдетiн тастап, шыдамас
Арланбай бұған еруге/1, ... ... ... бiр жақты, дiн бiр жақты бiр езу ... дiн, ... ... ... ғана ... сенiм болады. Философ
Т.Кiшiбеков Шәкәрiмнiң әлем туралы көзқарасын сыңаржақ қарастыру қате ... “... Ол ... ... ... ендi ... тiптi ... ... уағыздайды. Бұдан келiп Шәкәрiм бүтiндей дiншiл болды,
немесе ғылымға қарсы болды десек, оған ... ... ... ... /120, 88/. ... шығармашылығында ақиқатқа әр түрлi қырынан
келгенде ғана ... ... ... ... Ал ... ... құдай
үшеуiнiң екi дүниеге де ортақ ара жiбi - ұждан болмақ.
Филология ғылымдарының ... ... ... үш ... ... затшылдық ғылым жолындағы таным мен, екiншiден, ... ... ... ... ... анық деп ... ... таптым анығын
Тастадым ескi танығын, -
деп өзi ғұмыр бойы шарқ ұрып ... ... жолы - ... ... ... ... анығы - Абайда кеңiнен сөз болған мораль философиясындағы жан
құмарына барып ... ... ... ... мәселенi көтередi”,-деп
көрсетедi /6, 4/.
Гете дiндарлық туралы ұғымын өз сөзiнде: “Кiмнiң ғылымы мен ... ... дiнi де бар; ал ... ... де, ... да жоқ болса да дiнi бар деп
айтуға болады”,-деп айтады /105, 392/. Гете үшiн ... ... ... ... жоқ ... де бола алады. Мысалы Гетенiң Гретхенi асқан сұлу, бiлiмдi,
өнерлi болмаса да қарапайымдылығы, балалық таза ... ... ... ... тұр. ... ол кәрi ... о дүние арқылы жұмаққа
бастап апаратын жебеп-желеушi перiштесi ретiнде ... ... ... ... ... алдында ғұлама, данышпан Фаустпен тең ... ... ең ... ... хордың сөзiнен соң, құдай ана
Фауст пен Гретхенге:
Кел жоғары! Қиналдың ғой, тарықтың,
Екеуiңе жолдас болсын ... күн! /36, ... ... жая ... алады. Гретхеннiң рухани әлемiнiң тым қарабайырлығын
негiзгi кейiпкер үшiн олқы көрген орыс сыншылары Гетенiң бұл ... ... ... ... ... ... өзi туралы бiз көп айтпаймыз:
ол гүл сияқты сүйкiмдi, стақандағы су сияқты ... екi ... ... түсiнiктi, жастықпен тыныстаған, ынтықсыз, мейiрiмдi немiс қызы,
дегенмен аздап ақымақтау. ... ... ... ... ... ... ... етпейдi де...”, - деп сынайды /38, 402/. Мұнда Гете
Гретхеннiң дiндарлығының қаншалықты ... ... ... мән берiп
тұрған жоқ. Шығармада Фаусты Гретхеннiң рухани тазалығы, жан ... ... ... ... атты ... ... серуендеп
жүрген Фауст пен Маргарита әңгiмесiнен автордың не айтпағын ... ... ... ... ... ... сiздерге жарасады.
Сiздей ғалым адамға бәрi ұмтылып,
Топ-тобымен әуелi таласады.
Фауст
О, ... ... ... ғалымдар -
Ойы шолақ, шала жанған жалындар.
Маргарита
Таңым бар?
Фауст
Қарапайым, таза жандар қаяусыз
Кiналайды өздерiн еш аяусыз.
Жаратылыс оларды артық жаратқан,
Адалдықты тек ... ... /36, ... ... қарапайым, айналасын сүйе ... ... ... ... Өздерiнiң тақуалығы, сопылығы үшiн құдайдан рахым
дәметкен ... ... ... ... адал адамдардың өмiрiнен ой
түйген ақын: “... Мен ... ... ... өтеуге тырысатын жақсы,
адал адамдарды бiлетiнмiн. Одан бас тарту - демек өзiнен бас тарту - ... емес ... ... /118, 538/. ... ... ... ... нәпсi буып жай ғана елiккен ... ... ... ... ... ... ... реттiлiк,
ұқыптылықтың ыждиһатты қолмен iстелгенi аса жылы, сүйкiмдi көрiнедi. Ондағы
орташа ғана ... ... ... толы жылылығы барша адамның
бауырластығына тән туыстық сезiмiн оятқан Фауст өзiн жұмақта ... ... ... ... аласа үй,
Қасиеттi жанның тұрағы!
Қабыл ал менi, тамаша үй,
Сенде екен сезiм бұлағы.
Тұр тыныстап тыныштық,
Қатал тәртiп, қанағат.
Осында екен ... /36, ... ... ашық ... де, айналасына, туыстарына деген қамқорлығы
таң қалдырады. Оның сенгiштiгi одан бетер. ... ... өзi ... ... үй шаруашылығына қалай көмектесетiнiн, кiшкентай сiңiлiсi
шетiнеп кеткенше қалай күткендiгi туралы түгел ... ... ... ... тыңдап отырып, Гретхеннiң парыздың адамы екенiн түйсiнедi.
Түйсiне отырып, жүрегi елжiрейдi. ... ... орта ... ... өз ... күнәнiң бәрiн үйiп төккiштiгi үшiн аяйды.
Қыздың бар тұлғасы Фаусты ақыл-санаға бағынбайтын ессiз ғашықтыққа ... бiз ... ... ... Гетенiң дiн туралы көзқарастарының бiр
қырын түйсiнуге мүмкiндiк аламыз. Мұнда мейлi, адамға сенiм қалай келсiн,
мәселенiң түп ... шын ... ... ... бiр ... екенi
байқалады.
Шәкәрiм интеллект пен руханилық екеуi бiрiкпеген жерде ... ... ... ... ... ... ... табынушы
кәпiрлер деп айыптап, ал өздерi күнәға батып ... ... ... ... ... ... Ақын ... табын жалған ... өзi егiп ... ашып ... Бұл ... ол ортодоксальды
дiн шеңберiнен кереғар кетедi. Ақын көзқарасында имандылық пен тазалық қана
шын сенiмге әкеледi. “Тәңiрiн iздеп бiр ... деп ... ... ... ... ... iздемей, тәңiрiн iздеп тас суретке шоқынған
мұңғылдың иманын әулиелiкке балайды. Керiсiнше молдалардың екi ... мен ... ... ... тие ме
Мешiтте мың жыл отырсаң.
Кiмде болса шын мiнез,
Болмас онда екi сөз.
Өлтiрсе де көзбе-көз,
Иманын сатып алмас бөз /1, ... ... ... алып ... ... ... ... тәңiрiсiн.
Қиянатты жау бiлсiн,
Онан тыйып нәпсiсiн.
Тәңiрi жолы - ақ ... ... - ... ... ертерек,
Ескер - дағы, қыл әдет.../1, 264/
Гуманист Шәкәрiм пұтқа табынушы мұңғылдың ... ... деп ... ... ... ... ... берiктiгiмен анықталады. Ақын
қандай дiн болмасын етегiнен ұстау керек деген пiкiрдi орнықтырмайды. ... ... ... ... ... ... бола тұра, интеллект пен
руханилық бiрiкпеген жерде ондай пайдасыз бiлiммен салыстырғанда, ... ... ... ... ... оның керек жерi, пайда - зияны туралы, әсiресе, ХХ
ғасырдағы адам ... ... ... зорлау, атом зардабының адамзат
баласын ұрпақтан - ... ... ... ... ... ... ... жырлаған.Ақын жүрексiз залым адамға
берген ғылым “тасты жерге шашқан бидай сынды”, “тотыға тiл үйреткенмен сөзi
- ... өзi - ... ... тасты қанға малсаң да маржан бола алмайтынын” ұлы
Гете, Толстойлармен қоса ... ... ... ... алар да оқ қылар.
Қаруым дер, кiсi атып жер,
Ол ғылымды айла етер /1, 115/.
немесе:
Дүниенi түзетушi,
һәм бұзушы - бiр ... ... әрi ... түбiне сол жетер /1, 116/.
Филология ғылымдарының ... ... ... ... ... осы өлең ... ... “Бұл тұста Шәкәрiм
ғылымның пайдасы мен зиянын осылай таразы басына ... Бұл ... ... ... реалистiк ой салмағының айғағы.
Ақынның тұжырымдары дәл, бұлтартпастай ... ... да ... ... ... да, оны ... аман алып қалатын да адамзаттың ақыл - ... ... ... Адам ... ... - жоятын қару да осы - ғылымның
жемiсi. Сондықтан да ғылымды тек қана жақсы ниеттегi жандардың қолына ... /121, ... ұлы ... - ... ... шындық өмiрде iске
асырылмаған ой жемiссiз ағаш ... ... ... құрғақ бiлiм, тек
кiтап ... ... тек ... оқымысты ... Шын ... ... өмiр ... ... ... өткенде
ғана басқалардың жүрегiне жетедi. Фауст өз заманының ғалымдары ... ... ... деп сын айтады:
Жүректе сезiм болмаса, құр арам тер.
Жан тебiренте тереңнен шықса егер,
Тыңдаушыны елiртiп, баурап алып,
Шындық сөздiң ... ... ... ... ше? ... ... қалдықты құрап алып,
Қоспа жасап, тұз, бұрыш саласыңдар
Аздап отқа ұстап та аласыңдар /36, 22/.
Академик З.Ахметов: ... - ... ... ... ... ... ... шаң басқан пергаменттердi ақтарып-теңкерумен
ғана ... ... ... жан. ... бiр айырмашылығы - ол осы тiрлiгiне
өзi әбден риза. Ол өмiрден мүлдем алшақ, оны өзi ... ... ... ... ... ... бiлуге де ұмтылмайды”,-деп Гете образына
мiнездеме берген екен /36, 8/.
Гете ғылым адамы туралы айтқанда, ... ... ... космоспен,
Абсолютпен байланыстылығына мән бередi. ... ... ... ... иесi ... тиiс. ... ... қойған талабы алхимикке
қойылатын талаппен бiрдей. Өйткенi Гете үшiн ақиқат, құдайылық адамның өз
бойында тұнып тұр. ... ... екi ... ... ... ... бес
аспаптық кереметi шығарманың басынан аяғына дейiн баяндалады. Гетенiң бұл
алдыңғы қатарлы ... ... мың ... аяқ басқан адамзат баласының
интеллектуалды-техникалық мүмкiндiктерi ... ... ... аса ... танытатынына сайып тұр. 1-бөлiмде Фауст түн
қатып келген бiлiм ... ... ... өз-өзiне былай дейдi:
Фауст
(жалғыз өзi)
Нұры қайтпай әлi де үмiтiнiң
Ғылымқұмар көңiлi күнi-түнi.
Қазына iздер қомағай аласұрып,
Болса игi едi - ау ... жiбi түзу /36, ... ... ... мәнiн ұға алмағандықтан Вагнердiң Фаустпен
көзқарасы үйлеспегенi туралы: “Бұл сахнада Фауст пен ... ... ... ... одан ... ... Вагнер халықтан
алыстай түседi, “жай халықты суханы сүймейдi, сондай-ақ халыққа оның кiтап
кемiрген даналығы да жат, оның ... ... ... емес теңiз, тау,
Iш пыстырып, көз де оңай талатын.
Ал ... ... ... ... - ... қызық тақырып,
Томнан томды жатқан қандай сапырып!
Ол нағыз ғылым мәнiн ұқпайды, демек Фаустың талаптарына өресi жетпейдi”,-
деген көзқарасын бiлдiредi /36, 8/. ... ... де, Гете де ... шын ... ... ... ғылым халықты тәрбиелемек түгiл,
сенiмдi бұзады деп қауiптенедi.
Шәкәрiмнiң өзi имандылық, адамгершiлiк, ақиқатты тану ... ... ... ... ие болған. Оның адам мәнi фәнилiк және эмпирикалық
жағдайынан тыс бақи ... бiр ... ... ... ... ... ... жетелейдi. Ақынның поэзиясындағы
метафизикалық ... ... дiн мен ... ... ... ... Ал Шәкәрiм метафизикасының негiзгi сұрағы - ақиқат. Ақиқат ең
жоғарғы жаратушы құдайға барып ... өзге ... ... құдай - шын құдай.
Ұқпай қалма алаң боп,
Шын ... кiм ... /1, ... ... ... ... арқылы жеткен әр түрлi “кейiптегi” құдай бар.
Шәкәрiм поэзиясында сол дiндердiң бiрiнен автордың өзi толық қанағат табады
деп айту қиын:
Бұл кездегi ... бәрi ... түзу емес ... ашар /1, 201/.
Ойшылдың бұл тұжырымынан ... ... ... лайықты таза
жетпегенi, тәпсiршiлер бiр жағынан бұрып ... ... әр ... ... ... да ... ... тұсы жеткiлiктi екенін түйсінуге
болады. Гете өз кезегiнде Iнжiлдiң ақиқаттығын мойындай тұрып, ... ... ... ... бас ... Ол жөнiнде Н.Вильмонт
Гетенiң өз сөзiн келтiредi: “Гете ... ... ... ... өзiнiң “мықты да берiк” байламын жасайды: ... ... ... ... Павелдiң бармақ сүйегiне тiзеңдi бүгесiң бе деп сұраса, мен ... ... аяй ... дер едiм...” /37, 274/. Гетеге шiркеудiң
халықты надан да ... ... ... өте ... ... ... ... алым-салықпен - ақ баюына себеп болғаны жақсы белгiлi
болған.
Шәкәрiмнiң “Айқап” ... 1912 ... №5 ... 96 ... ... бес ... сөздiң шешуiн сұраймын” деп жазатын
сауалдарында: ... ... ... өз ойымша адамның екi дүниесiне бiрдей
керек. Бұл сөздерге дiн ... ... ... деймiн, тура ғана ақыл қабыл
аларлық дәлел болса екен?”, - деп басталатын кiрiспе сөздерiнiң өзi ақынның
дiни әдебиеттерден көп дәлел ... ... /119, 58 /. ... ... өзi атап көрсеткен негiзгi сауалдары мыналар:
1)Алланың адамды ... ... ... ... ең ... не ... өлген сон мейлi не жөнмен болсын рахат-бейнет (сауап-азап) бар
ма?
4) Ең жақсы адам не қылған ... ... ... адамдардың адамшылығы түзелiп бара ма, бұзылып бара
жатыр ма?
Шәкәрiм дiн туралы бiр ғана ... ... ... дiн ... ... мән ... Ол еш уақытта өзiн бiр ғана дiннiң шеңберiнде
сезiнген ойшыл емес. Оның ... ... ... ... жар, ... ... Алла ... әр түрлi берiледi. ... ... ... белгiлi бiр дiндiк ... ... ... ортақ квинтэссенциялық мәйегiнде алынған. 1931 жылы ... ... саят ... ... ... жолдаған хатында Шәкәрiм
таза ақылмен ғана ... ... ... ... ғылым - ғалым ойшыл
философтардың бұл туралы жазған кiтап, айтқан сөздерiн өзiмше ... ... ... терiсiн тастап шығарған қорытындыларыммен: пәлен пайғамбар,
түген философ, ... ... ... ... қалмайым. Өз ақылым қабыл
алмағанды кiм айтса да терiс ... ... ақыл ... ... дәлел айтса,
ол кiм болса да бас ұрам”,-дейдi /122/. ... ... ... халық
алдындағы жауапкершiлiгi, ақиқаттың көпке керектiгi мұрат болғандықтан ... ... ... ... ... себеп өзiнше бiр пайғамбарлық
жасау, не бiлiммен мақтанып ел алдына түсу емес. Осы ... аяқ ... ... ... - ... ... iздегенiм тамам адам пайдасы
болғандықтан ақылым айтқан ақиқатты ... тұра ... ... екен /122/. ... ... ... ... қарай
отырып, “Тамам дiннiң түбi бiр” деп қорытындылайды:
Тамам дiннiң түбi ... ... ... ... көбi адас ... орынға жиған жоқ /1, 340/.
Сөйте тұра Шәкәрiм де, Гете де В.Соловьев сынды ... ... ... ... жасауға құштар болған жоқ. Шәкәрiм иман да сол,
дiн де сол деп ... “Ар ... бiр ғана ... мүддесi үшiн емес,
адамзатқа ортақ әдеби, философиялық қазына ретiнде қалдырған. Гете ... ... - ... ... ... ... ... ортақ адамзаттық моделiндегi “әлемдiк әдебиет концепциясын” жасап
кеттi. Онда бар ... орын бар. Гете ... ... ... ... ... ойыса отырып, ұлттық әдебиеттi қамтып отырды.
Мысалы, ақын ... ... ... ... ... әдебиеттiң әлемдiк
жоғарғы тәртiбiндегi феномен деп қараған. Әрбiр ұлттың асыл ... ... ... ең бiрiншi жол салатын мәдениет пен өнер екенiн баса ... ... ... - өз ... пайғамбары” деген өлмес ұран тастаған.
Шәкәрiм Мұхамедтiң пайғамбарлығын ... ... ... деген - тамаша
жазылған дастан. Оның iшiнде дауласуға болмайтын көптеген шумақтар ... мен оны ескi ... ... ... ... ... ... деп өнер туындысы ретiнде қарастыратын тұсы бар
/92/.
Шәкәрiм де, Гете де Құранның iшi толған ... өлең деп бас ... ... ... концепциясында” құрметтi орын алған Құран кiтабы
ақын үшiн қандай эстетикалық мәнде болғаны туралы ... ... ... “Мұсылмандардың “Қасиеттi кiтабы” ұлттың қажеттiлiктерiне
сәйкес құрылып, дәстүрлi ғұрыптарға негiзделген киелi ... ... ... ... ... /7, ... ... ұлттың iшiне ене ... ... ... су ... ... тiзетiнi ақын тұлғасы – “әлем азаматы”екенінің нақ
көрiнiсi. Оның алып ... ... ... ... ... ... ... зорлықсыз, ниетiмен қалап, өзiн нағыз мұсылманмын деп
сезiнуге қабiлетi толысқан:
От века ли существовал Коран?
Не ... я в этом ... ... сотворен Коран?
Я и об этом ничего не знаю.
Что ... книг ... ... ... ... ... /68, 678/.
Гетенiң жалпы азаматтық сипатынан ұлтының да ерекшелiгi айқындалғанын,
ұлы Абайдың да ұлттан адамзатқа ... ... ... ... ... ... ... жазушы М.Мағауин: “Ал Гөтенiң әлемге ғарыштан
қарауы - немiс классикалық философиясының әсерi болса керек, ... ... ... ... Өзiн ең ... - ... перзентi санаған”, -
деген пiкiрiн айтады /74, 11/.
Бiлiм жолында шаршамай, талмай әлемдi шарлап ... ... адам ... Адам ата Хауа ... ... бiр ... екенiн ұғынған сайын,
жүрегiне ұлы өкiнiш ұялататыны - адам мен ... ... ... мен ... бiр ... ... ... жоқтығы:
Тамам жан өзiн-өзi “мен” деседi,
Өзгелердi жатырқап “сен” деседi.
“Бiз” дейтұғын бiр елдi таба алмайсың,
Бұл қайтiп әдiлетпен ... /1, ... ... ... ... де сүй ... ... дейтұғын өсиетiн Шәкәрiм
де терең таныммен, таза махаббатпен көкiрегiне бекiткен. ... ... - ақ дәл ... ... ... “Таныстыру” поэмасында
Шәкәрiмдi әлем азаматы деп таныстырады:
Бұл қазақтан мақсұты биiк - ... да ... ... ... деп жекелеме, “адамзат” де, -
Ол кiсiнiң пiкiрiмен болсаң таныс.
Демеңiз тымақ киген бiр жай қазақ,
Киген киiм, жүрiсi, ... ... оны ... ... ... жүр, бiле алмайсың жай шамалап /123, 161/.
Шәкәрiм бабамыздың дiндер ... ... ... ... көне ақындары -
риштарға алғашында аян болып жеткен ... өлең - ... ... сан
таралым дiндер мен қаптаған секталардың дүниеге келуiне мұрындық болғанын,
кейiн үндiлiк тiрi-өлiк ... йога ... ... ... ... ... қаншалықты хабардар екендiгiн “Үш
анықтағы” ... ... ... ... ... ... ұстап бiлегiн,
Айрылмай бiрге жүремiн.
Жәдiгөй, бақсы, ламаға
Шоқынды елiң бiлемiн /93, 112/.
Ежелгi үндiлiк “Ригведа”, ... ... ... төрт ... ... мен ... құдай кейiпкерлерi бар эпостық өнер
ескерткiштерiмен Гете де ... ... ... ... дiн зерттеушiсi
Ю.Ключников: “Бхагавадгита - үндi үшiн бiздiң Iзгi Хабарға татитын ... ... бұл ... ... тiлдерiне аударылғанынан бастап екi ғасыр
бойы Еуропа ойшылдары тарапынан (Гегель, Шопенгауэр, Гетенi атаймын) үлкен
ықылас пен құрметке ... осы ... ... ... өзi ... ... ... Б.Л.Смирновтың тамаша аудармасы бар”,-деп жазады/124,
31/. Гетеге мұсылмандықты игеруге Iнжiлге ... ... ... (ең ... Ежелгi Өсиетпен) таныстығы Ежелгi Шығыстың жарқыраған
көтерiңкi әлемiне есiк ашты: 13 жасар бала ... ол ... ... ... ... алды және ... ... мәтiндердi оқып және аударды.
Жекелей алғанда, 1775 жылы ақын немiс тiлiне “Жырлар жырын” ... ... ... ... ... емес, пайғамбар деп Гете сияқты тануға жақын
болған:
Айсаны көрсем егер мен,
Тiрiлер дер ем ... ... ... дедi ... ... дiнiнен /93, 112/.
Шәкәрiм несториандық, монофизиттiк дiндерге жетiк болғанынан Христостың
тұлғасы жайлы ... ... ... ... ... ол ... тәпсiрлер мен араб-парсы әдебиеттерiнде көп кездесетiнi туралы
көзқарасты ... ... ... Ғ.Есiм айтады: “Шәкәрiм
халықтардың ... және ... деп ... ... ... ... ... жал-құйрығын шарт түйiп, келте түсiнiкке келу ... жат. Ол ... ... деу ... деп ... ... өз
тарапынан келiп отыр. Себебi несториан дiнi бойынша Айса - ... ... ... 13/. ... Шәкәрiмде екi қасиеттi кiтап ақиқаты бiр-
бiрiне қарсы келмейдi:
“Iнжiл”, ... - бәрi ... ... ... ... күсiп қара басар /1, 202/.
Ал Гете болса “Батыс-Шығыс диуанындағы” ... ... ... ... мен Iнжiл ... бiтiстiрiп жiберген.
Шәкәрiм Мұхамед пайғамбардың ақ туының ... ... ... ... ал оның салып ... тура жолы ... ... ... ... ... айтады:
Мұхамедтi көре алсам,
Сөз қатып жауап бере алсам.
Адасты молда дер едiм,
Құранды үйрет келе алсаң /93, ... ... ең ... ... жан мәселесiнде деп қорытқан.
Олар жан мен рухты да шатастырған. Шәкәрiм жансыз зат жоқ деп ... ... ... жаны ... ... не жолдан қосылған
жасанды. Сөйтiп ғалам мен адам байланысы ажырап кеткен:
“Жолдан шыкқан жан жолда жоғалар”,- ... ... жоқ ... /1, 139/.
Мұндайда ақын “Жардың сөзiн құран қыл”, “Пайғамбар қыл ... ... ... өзi ... ескертетiнiне меңзейдi. Гете өз шығармашылығында
тарихи кейiпкерлерi туралы ... баға ... ... жан ... ағартушылық идеясының басты мiндетi еркiн ойға бұғау болған
шiркеу iндетiмен ... деп ... өз ... ... ... ... ... қарап, бұрып жiберуге әуес болған Вольтермен салыстырғанда, Гете
тарихқа ... ... ... ... ... ... ұлттарға қаншалықты
қымбаттығымен өлшеген. Мұхамед пайғамбардың тұлғасына қатысты ... әр ... ... Гете ақын жеке өз ... ... ... өзiнiң “Мұхамед немесе Фанатизм” трагедиясында Мұхамедтi
“Қаруланған Тартюф” ... ... оны ... пен ... ... ... билiктi нығайтуды көздеушi ретiнде көрсетуге тырысқан. Пъесаның
бас-аяғы неше қилы сұмдық өлiмдерден ... Ал ... ... ... ұлы ... ... ... рухани қазынасын адамдармен
бөлiсуге тырысқанын көрсетуге арналған. Алайда, кәпiр қауымды ақиқат ... ... ... өз ... ... ... қолдануға
мәжбүр етедi. Өз iлiмiн қорғау мен нығайту жолында Мұхамед алғашында күш
қолданса, кейiн ... ең ... ... ... жүгiнуге де барады. Тек,
трагедияның соңында ғана, Мұхамед “өз-өзiне келiп”, ... ... ... ... ... ... жүйесiндегi әдеби сын”
атты 1989 жылы қорғалған докторлық диссертациясында ... ... ... ... мiнездемесi туралы: “Гете нанымында Шығыс
пайғамбары “ешқашан өтiрiкшi болған емес”. ... ... ... ... ... жол таңдап, адасқан трагедиялық данышпан”,-деп жазады/59,
161/. Г.В.Страдников Гетенiң “Поэзия және шындығына” ... ... ... ... ... ... ... бейнелерiн әдейiлеп
бүлдiруге тырысқанын қатты сынға алғанын айтады /59, 162/.
Гете өз шығармаларында Құран аяттарын ашық ... ... ... ... ... перiштенiң: “Шығыс та, Батыс та Аллаға ... ... тура ... ... де”, - дейтұғын /101/ тұсын Гете “Батыс-
Шығыс диуанындағы” “Бойтұмар” өлеңiнде:
Богом создан был Восток,
Запад тоже ... ... Юг и все ... руки его ... ... ... ... Келесi бiр осы тақырыпқа енген төрттағанда мұсылман
атаулыға белгiлi ... жүз ... ақын ... ... жүз түрлi
кейiпте көрiнуiн бермек оймен тамаша пайдаланған:
Справедливый и всезрящий,
Правый суд над всем ... ... ... ... нам ... ему во ... “Амеn!” /68, 615/
Алайда, Гетенiң жүз түрлi құдайы жүз бейненi сомдамайды. ... ... ... өзi, ... ... дiннiң нәрi, сұлулықта жайқалған
табиғат. Гетенiң құдайы Батысқа да, Шығысқа да ортақ түсiнiктегi жаратушы.
Гете шығармашылығындағы ... ... ең көп ... де - осы ... ... енген өлеңдерi. Мұнда барлық дiндерге тән ... ... ... мен аңыз ... бар. ... ... кiтабындағы” отты аңсауы күн мен отқа табыну культы бар
ежелгi парсы дiнiнiң ... ... ... Гете ... қарама-
қайшылықтағы ақ пен қара, ... мен ... ... ... ... мен
дистолалық бiрлiктi бiлдiретiн көзқарасына ұқсастықты ... Егер ... ... ... отқа табынғаны үшiн кәпiрлерге жатқызса,
Гете үшiн күн мен ... ... ... жоқ. ... ... енген “Ежелгi
парсы дiнiнiң өсиетi” дейтiн ... осы идея ... ... где ... и земля, и вода,
Солнце лучше греет наши ... ... труд умно и ... ... а жизни честь и слава!
Труд закончен- вновь за труд смиренный,
И очищен будет лик Вселенной.
А тогда вы, как ... ... бога ... в граните /68, 692/.
Гете парсыларды пұтқа табынушылар деп сөкпейдi, парсы сенiмiнiң ... ... ... кiм ... ... ... ... деп батыл
айтады. Гете парсизм ағымынан өзiнiң көзқарасына ... ... ... - ... ... көрiп, парсы құдайынан дүниетанымына
керектiнi ала ... ... ... жiбiн ... 2
-бөлiмiндегi Фаустың мәрелiк финалына апаратын ... ... ... Гете ... ... ... - бұл парсизмнiң өзiндiк
категориялық императивiн ақын ретiнде зор ... ... ... ... ... /49, ... парсылардың қасиеттi кiтабы ... ... ... орны ... “... Гете ... “Западно-восточный
диван” кiтабында Авестаның поэтикасын терең танытады. ... ... рөл ... ... шығарма деген ой айтады”,-
дейдi /126, 28/. Гетенiң “Бойтұмар” өлеңiндегi “Құдайды құрмет ... ... деп ... тармағынан үндiлердiң аум, ом сөзiн айтып ... ... оны ... мен ... ... ... aмен
дейтiнiндей дiндердегi ортақ тiлдiк - дыбыстық символикасына меңзеп жырлап
тұрғандай әсер ... ... ... ... ... ... ... өлең арнау
жеткiлiктi. Бiрақ, бұл күндi жекелей ... отты ... алып ... ... емес. Шәкәрiм мен Гете көзқарасында ғаламның өзi нұрдан, ... ... ... ... ... ... көзсiз жаратылыс жоқ. Жар
нұрын күнге ... күн жер ... ... нұр бередi. Жерге күннен нұр
келсе, көктен жаңбыр жауып, табиғат өмiрi жайқалады.
Шәкәрiм:
Дым тиiп, нұр кеп ... тағы ... ... ... 231-232/
деп өсiмдiктер тiршiлiгiн түсiндiрсе, “Фауст” трагедиясының 2-бөлiмiндегi
Эгей ... ... ... ... ... ... тритондар тағы
да басқа теңiз құбыжықтары және ... ... ... ... ... Гете ... ... мен “нұрдың” бiрлiгiндегiдей
табиғатты былай өлеңдетедi:
Толқынды толқын қуып, тиiп-қашып,
Керемет бiр-бiрiне ұшқын шашып,
Ойнайды, жарқырайды, ... дене ... ... ... ... ... Эрос, өмiр боп басталатын!
Жасасын теңiз тiрлiгi,
Қасиеттi отпен бiрлiгi!
От пенен су селбесер
Жаса күн ... ... /36, ... ақын да ... ... жар ... жаралғанын парсы дiнiмен де
байланыстырған. ... ... ... от пен ... ... ... ... “Авестаны” мұқият оқыған. Дала пайғамбары
Заратуштра Шәкәрiм өлеңiнде ... деп ... ... ... ... ... көре бiлуi ... сезiмiндегiдей:
Зәрдөшке айтсам кезi кеп,
Үйреттiң ақыл нұр ғой деп.
Ұға алмай отқа ... елiң ... жеп /93, ... ... отты ... өз ... жүрегiне ұялаған.
Ол қазақтың ескi ырымдарынан, ритуалды дәстүрлерiнен Тәңiрдiң тұтастығын
көрген. Күнге табыну ... ... тән ... ... iшiнде көшпендi
түрiктер, қазақтарда оның орны ... ... ғұн, ... ... Күн, ... ... деп құрмет көрсеткен. Ежелгi түркiлер күн
жүйесiн өздерiнiң өмiр тiршiлiгiндегi бағыт-бағдар ... ... ... ... төрт ... деуi ... ... болып, күннiң айналымына байланысты болуынан шыққан. Шәкәрiмнiң
өзi айтты деп ... ... ... ... ... қазақтың ескi нанымы
туралы Шәкәрiмнiң: “...отты қадiрлеуiнiң жолы екi түрлi. Бiрiншi, фарсыдан
шыққан Зардушт пайғамбармын деп, ... ... ... Сол ... ескi түрiктер құдай жаратқан заттардың ең касиеттiсi бес нәрсе ... ... ... от, ... су, тас, яки темiр, сонсоң өсiмдiк.
Отпен аластау, жұп шырақ жағуы, отпен ұшықтау сияқтылар”,-деп түсiндiргенiн
келтiредi /5, ... ... ... ... ақылына сиғанның бәрiн қорытып, ... өзiн ... ... ... Таным барысында өзiн ауыр еңбекке ... ... үшiн, ... ... ... ... ... сiңiре
бiлген. Қайтыс боларына бiр жыл қалғанда өздерi бiлетiн әрбiр ... ... ... ... ... ... деп есептеген “ипсистарилер”
сектасы бар екенiн естидi. “Испистари” гректiң “ипсистерос” - “ең жоғарғы”,
“ипсистон” - “ең ... ... ... ... б.д. ... Кiшi Азияда, Қара теңiз бен Қызыл-Ырмақ өзенiнiң ортасында ... 1831 жылы 22 ... досы ... ... ... ... ... сектаға ниетiммен кiрер едiм, әттең бiзге ондай кемелдiк ... ... ... /51, 108/. ... тағы бiр зерттеушiлерi оның
масондық мистикалық қоғамға мүше болғандығы ... ... ... бiрге масондық құпия қоғамда атақты адамдардан Моцарт пен Виландтың
есiмдерi айтылады. ... ... ... ... ... ... ... мистериялары мен символдары масондық тақырыпты
ашуға маңызды рөл атқарған. Гетенiң ... ... ... ... ... ... ... флейтасы” деп аталатын мақаласында
немiстiң атақты жазушысы, публицист және аудармашы, философ ... ... ... айта ... “Ал ... өмiрiнiң соңғы жылдары олар
веймарлық “Амалия” атты масондық қоғамының мүшелерi болды”,-дейдi /127,
20/. ... ... ... ... қоғамында XVIII ғасырдағы әйгiлi
адамдардан Гете, Лессинг, Гердер де мүше ... ... ... ... ... құрастырушы - авторлары да айғақтайды. Гетенiң табиғатындағы
құпия атаулы мен символикаға әуестiгi оның екi ұлы шығармасы - ... және ... ... ... ... белгiлi. Сондықтан немiс
масондығының кейбiр адам ақылына сиғысыз шеттен шығушылығына Гердер мен
Лессингке қарағанда Гете ... ... ... өз ... Гете немiс
масондығына өз дүниетанымы арқылы әсер еткiсi де келген. Гетенiң масондыққа
қаншалықты қатысы бар ... ... осы ... ... айтылған: “Ол тек
масондық емес орталарда ғана емес, ... ... де ... ... Ол 1770 ... ... масон болды және Лессинг пен Гердерге қарағанда
масондардың отырысына жиi қатысып тұрды; алайда, ол да жоғарғы сатылардағы
жүйенi ... ... ... ... аулақ болды” /128, 122/.
Шындап келгенде, Гетенiң масондыққа ... ... пен ... ... ... ... ... деген махаббатты iске асыру
және адамзат баласын бiрлiкке шақыру болды.
Шәкәрiм мен Гете дүниетанымына тән ортақ мәселенiң бiрi - қос ... ... ... ... ... ... iлiмiмен байланысы жайында қазақ әдебиетiнiң зерттеушiлерiнiң бiр
қатары, ... ... ... ... ... ... - ... дастанындағы махаббат тақырыбы жайында айтқанда: “Сопылық
жолды ұстанған ақындар осы тақырыптың төңiрегiндегi сұрақтың философиялық
аспектiлерiн барынша ... ... ... ... отырып, тоғышар
пiкiрдегiлерiмен жасырын таласқа түсулерiн байқау қиын ... ... /90, ... ... “Шәкәрiм поэзиясындағы тұлға мәселесi”
атты кандидаттық диссертациясының авторефератында: “Шындығында Шәкәрiм адам
туралы күрмеуi көп ... ... ... ... iздейдi.
Сопылық поэзия сарыны ақынның “ғарыппын”, “дерттiмiн”, “ғашықпын”, “жан
жанарына ... ... ... сөз ... анық ... 10-11/, ... Шәкәрiмнiң танымының суфизмге жақындығы туралы:
“Шәкәрiмге экстазға әкелетiн мастық, ақиқатқа көз ... ... ... ... таным барысын түсiндiруi жақын болған”, - деп тұжырымдайды
/34, 127/.
Шәкәрiмнiң дүниетанымындағы суфизмдік көзқарастары туралы Б.Мамыраев “ХХ
ғасырдың бiрiншi ... ... ... ... ... деген тақырыпта қорғаған докторлық ... ... ... ... оның ... көзқарасын
көзден таса қылмаған жағдайда анығырақ болар едi”,-деп ерекше мән ... /29, 189/. Ал ... ... суфизм iлiмiмен байланысын
Л.М.Кессель /51/, К.О.Конради /57/, ... Шах /129/, ... ... /52/, Л.М.Тетруашвилилер /55/ қарастырады. Бұл әсiресе,
Гетенiң “Батыс-Шығыс диуанына” ... ... ... ... Л.М.Тетруашвили Гете дүниетанымы туралы мынадай нақты тұжырым
жасайды: “Жас Гетенiң философиялық ... ... ... ал ... ... ... жеткен мұсылмандық дiни мистикалық
iлiм - суфизмнiң Гетеге тән трансформациясы”/55, 59/. ... аты ... ... ... ... ... де, ... де
шығармашылығынан суфизм элементтерiн көптеп келтiруге болады деп ... ... де, Гете де ... ... ... ... поэзиясының жалпы идеялық мұраттарын терең түсiнген.
Шәкәрiм мен Гетенiң шығармашылық жүйесiнде қарастырылатын метафизикалық
категориялар: ақыл, жүрек, қайрат, рух, жан, тән, тiршiлiк, ... ... тек ... ғана тән емес, әлемдегi көптеген философиялық
ойлау шеңберi, дiни - этикалық және ... ... тән ... ... қиын ... ... аксиологиялық мәселелердi шешуде
ақыл мен жүректi ... қоюы ... ... ... ретiнде
көрiнедi. Сонау ХI ғасырдағы түркiлiк поэзияның ... әлем ... ... Баласағұнның “Құтты бiлiгiнде” де суфизм iлiмi жайлы ақынның
көзқарастары бар. Осы шығармада Оғдүлмiш пен ... ... ... мен ... айтысын тыңдағандай боламыз. Осы шығарманың данышпан
кейiпкерi - Оғдүлмiш ақыл мен ... ... ... ... ... ету адам
баласының негiзгi мiндетi екенiн былайша ... ... екi көз, ... ... ... ... құлшылықты бағу керек.
Екi қол бердi, ұсынып тұту үшiн.
Бiрiн дүниеге пайдаланса, бiрiн құлшылық ету үшiн.
Екi аяқты бердi жүру үшiн.
Бiрiн бұл ... бiрiн о ... үшiн /130, ... дүниетанымының Еуропа мәдениетiне тигiзген ықпалы мол. Соның
iшiнде сопылық сарынның Еуропадағы трансцендентальды ... ... ... комедиясында” да орын алғандығын В.Аветисян “Гете және
Данте” атты мақаласында испан арабисi А.Паласиостың пiкiрiне сүйене отырып:
“Асин ... ... ... (ең ... - ... ... Аль
Арабидiң “Футухат” шығармасымен) қызықты да белгiлi параллельдер бiр
жағынан және “Құдайлар ... - ... ... ... ... ... мұсылмандық эсхаталогиялық әдебиетке тәуелдiлiгi ... ... ... ... кең ... ... болғаны туралы
тұжырымдарын келтiредi”,-деген дәлелдер айтады /49, 136/. Батыстағы Қайта
өрлеу ... ... ... сана ... жол ашқан Дантенiң (1265-
1321) ұлы ... - ... ... ... ... ... дейiнгi
адамның жер бетiндегi өмiрiнiң баянсыз, тәндiк қасиеттерiнiң барлығын жоққа
шығарумен қатар тек о дүниеге деген сүйiспеншiлiкке толы ... ... ... ... ... негiзi болды. Данте адамның екi негiздiк:
бiрi табиғи, екiншiсi - тәңiрлiк рухтың ... ... ... ... ... ... Екеуiнiң де қызметi фәни мен бақи үшiн аса
қажеттi.
Гете пантеист ретiнде басқа дiндермен ... ... ... ... ... ... болған. Пантеизмның басқа дiндерден айырмашылығы-
құдайды әлде бiр ... идея деп ... ... ... - заттық
әлемдегiнiң бәрiн құдайылық дүние деп қарау. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... дiн арқылы келуге болады деп
есептеген. Гете болса суфизмдегi адам мен құдай бiрге алады деген ... ... ... ... ... қол ... соқыр, жабық
күйiнде қалдыратын догмалық дiндерге қарағанда, адамның ... ... ... ... ... ... ... дiн туралы көзқарастарына өзiнiң пiкiрiн Б.Әбдiғазиұлы
“Шәкәрiм шығармаларының дәстүрлiк пен көркемдiк негiздерi” атты ... ... ... айтуынша, адамның ақыл-ойы шексiз
емес, сол себептi, оның құдайды танып бiлуi мүмкiн ... Ал, ... бұл ... ... ... ... ... оның еркiн
ойшылдығын алдыға ... /27, ... ... ... пен ... ... рухани сабақтастықты
жалғастырып, ана тiлдiк мәдениеттiң рухани және тәжiрибелiк қорын байыта
бiлген тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... iшкi қазыналарының Шығыс пен Батыс әдебиетiмен рухани
сабақтастықта болуы ... ... ... деңгейiн танытады.
Дантенiң “Құдайлар ... оған ... ... ақыны Вергилий
ұстаздық қызмет атқарса, Шәкәрiм үшiн әлемдiк деңгейдегi ... ... өзi, одан ... ... ... қойнауынан Қорқыт, Хафиз рухы
аян арқылы ұстаздық етуi кездейсоқ ... ... тиiс. ... тұтас процесс деп ... ... ... ... дәл келедi. Б.Әбдiғазиұлы М.Әуезовтың Абайдың нәр алған көздерi
туралы ... ... ... қазақтың ауыз әдебиетiнен, Шығыс
елдерiнiң классикалық поэзиясынан және Европа мәдениетiнен үлгi ала ... ... ... нәр алған көздерi осы тәрiздес”,-деп орынды
пiкiр айтады/27, 15-16/ .
Батыс мәдениетiн бала күнiнен мейлiнше бойына ... Гете ... ... ... өз сезiмдерiнен өткен дүниелермен бiте қайнастырып,
тұтас “тiрi организм” жасаған. ... ... ... зерттеушiсi
Г.Бельгер Батысты Шығыстың поэзиясы, философиясы әлемдi ... ... ... ... ... озық ойлы ұлдары қашанда Батыс
пен шығыстық екi мәдениеттi жақындататын ... ... ... ... қатарындағы Гетенiң өнегесiн мақтанышпен атайды: “Осындай ұлылардың
бiрi Иоганн Вольфганг Гете болды. Бұл ... ... ... ... ... пен Батыстың бiрдей Құдайдiкi екенiн жар cала жырлаған:
Gottes ist der Orient! ... та ... ist der ... ... та ...... ғылымдарының докторы Ө.Қүмiсбаев “Мұхтар Әуезов және Шығыс”
атты мақаласында Шығыс поэзиясының атақты бiлгiрi ... ... ... “Шығысқа қарап ашылған, Абай ашқан рухани терезенi кеңейткен Шәкәрiм
едi, оның жүйрiк қиялы сол уақытта-ақ ... аты ... ... ... олар ... ... қозғалып, қосылмайды” деген Киплингтiң алдын
кесiп өтiп ... ... ... ... / 132, ... ... ... Батыс-Шығыс сарындары молынан ұшырасады. Бұл
әсiресе, ... ... ... ... ... ... символ, метафораларды қолданған көркемдiк әдiс-тәсiлдерiнен-ақ
байқалып отырады. Шәкәрiмнiң де, ... де ... жиi ... ... ... ... шарап сөзi жатады. Шәкәрiм
шығармашылығына бұл символ-сөздiң Шығыс поэзиясынан келгенi дау туғызбайды.
Ал Гетенiң поэзиясындағы шарап ... ... да, ... да әдебиетiнiң
тигiзген әсерiнен болуы мүмкiн. Батыста шарап ұғымы жүзiм символикасымен де
берiлген. Осыған ... ... ... атты ... ... ... ... Сопылардың өзара жиынында жаңадан келген бiр шәкiрт
ұстазынан ... ... ... ... ... адамдарға бiрдей
қандай ортақ белгiлердiң болуы мүмкiн екенiн сұрайды. ... ... ... ... ... ой ... ортақтастыратын бiр-ақ сөзбен жауап
беруге болады”, - ... ... бұл ... арғы ... ... ... ... түсiндiредi.
Бiрде қыстақ көшесiнде бiрге жолаушылап келе жатқан төртеу - ... ... және грек ең ... ... не ... ... ... ангур алғым келедi,- дейдi парсы.
-Мен жүзiм жегiм келедi,- дейдi түрiк.
-Маған инаб ... - ... ... дейдi грек,- бiз стафил аламыз /129, 44/.
Сонда қастарынан өтiп бара ... көп тiл ... бiр адам ... ... ... де ... сатып әперген екен. Автор осы көне ... ала ... әр ... әр ... әр ... ... ие ... әр түрлi
ритуалды атрибутикасы бар “мас болу” ... ... ... ... ... тырысады.
Б.д.д. VI-VII ғасырлардағы ежелгi гректер мәдениетiнде шараптың рухани
экстаздық символикасы Дионис культiне байланысты ... ... ... Вакх жүзiм, шарап құдайы болумен қатар мәңгi өлi-тiрi табиғаттың
творчестволық жебеп-желеушiсi ... де ... ... ... ... ... ... ойындар, адамдағы құдайылық - дионистiк
бастамамен “түрме-тәннiң” өлтiрiлу процессi аскеттiк өмiр ... ... әншi ... ... - ... кейiн әрi қарай
реинкорнация iлiмiн жақтаушы пифагоршiлдер жақтағаны мәдениет ... ... ... зерттеушiсi ретiнде адамдағы аполлондық және
дионистiк ... ... және ... заңдылықтарын екi бастаманың өзара
әрекетiн түсiндiрумен байланыстырған. ... ... - ... оргиялық, дионистiк адамдағы алғашқы жағдай, ал, оның орнын
аполлондық биiк идеалды ... ... ... рефлексияға ұласатын
айтады. Ницше өзiне-өзi сенiмдi, бекзаттық - аполлондық ғажайып тұлғалық
жағдайды әспеттеумен қатар, дионистiк - ... мас болу ... ... адасқан ұлы - адаммен келiсiмге келгенiн мейрамдап, ашынған ... ... ... ... өзi”, - деп түсiндiредi /133, 152/.
Антикалық лирик ... ... ... да ... ... ... да Дионис культiнен бастау алады. Оған мысал ретiнде ... ... өмiр ... ақындардың iшiнде Дионистi мадақтап экзальтациялы
дифирамба арнаған Арион, ... ... ... ... ... ... әдебиетiнiң зерттеушiсi И.М.Тронский: “Шарап бар ... та ... ... адамдарға арналған айна”, - деп Алкейдiң өлеңмен жар
салғанын келтiредi /134, 85/. Осы ... ... ... ... шығармашылығында өрнек табуы әлемдiк әдебиетте ... ... ... ... ... ... ұйымдастырған әрiптесi Сапфо ақын сынды Алкей де ... ... ... ... саты - тәннiң “өлiмiмен” шектелетiнiн
мифтiк Сизифтiң екi рет өлiмдi айналып ... ... ... ол ... ... ... фәни дүниенiң пендешiлiкпен болатын ауыр бейнетiнен
биiктемейiнше о дүниеде де мағынасыз ... ... ... ала
отырып, “шарап” ұсынудан танбайды:
К чему раздумием сердце мрачить, друзья?
Предотвратим ли ... ... из всех ... лекарство
Против уныния. Напьемся же пьяны /134, 85 /!
Алкей ақын ... ... рим ... ... былай деп жырлаған екен:
На твоих струнах - гражданин лесбийский -
Встарь Алкей бряцал, и с тобой от битвы,
Пылкий ... и ... от ... ... ... корабль, что кидали волны, -
Ты его словам отвечала, лира,
Он же Вакха пел, и любовь, и лика
Черные очи /134, 85/.
Осылайша, ... ... ақын ... “жұмбақ есiктiң ар жағындағы
ақиқаттың” арман-кiлтi сүйiктi жардың рахымын күтуiмен ... ... ... “Алкей шығармашылығының бұл жағы ... аз ... сол ... өзi ... ... жырына жақын
екенiне куә бола алады. Мысалы, ғашығына жiберуiн өтiнген “есiк ... деп ... ... ... ... бар”,-деп ескертедi/134, 85/.
Алкейдiң “Ойменен жүректi қарайтудың қажетi қанша, достар” ... ... ... ... аударған “Егер сүйiктi ол ... ... ... ... қымыз әм сөйлес
Дүние сырын сөз қылма
Ол тұңғиық жан бiлмес,
Сыр да ашылмас мың жылда /1, 406/.
немесе, “Кел, аяқшы, ... ... ... өлеңiнде:
Кел, аяқшы, қымыз құй,
Көпке бер де, маған бер
Махаббат салды ауыр күй,
Жан қысылып ақты тер.
Жаз таңының нұр желi
Жар ... ... ... қан ... тұр шайқалтып /1, 401/, -
деп жырлайды ақын.
Шәкәрiмнiң Хафизден аударған өлеңдерiнде кездесетiн “қымыз” ... ... ... ... деген атпен “Арыс” баспасынан жарық
көрген ... ... ... ... өз түсiнiктемесi келтiрiлген:
“Бұл парсы жұртының баяғы өткен ... ... ... Хожа ... ... ... аударылған. Осы күнгi Алаш ұранды халықтың һәм басшыларының
басына келiп тұрған ... дәл ... сөз ... соң ... ... жаздым. Оқушылар, естерiңде болсын: Хожа Хафиздiң “арақ” деп жазғанын
мен көбiнесе “қымыз” деп жазамын. Оның ... ... ... - ақыл,
ғылым, хақиқатта “жар” - дос дегенi, Алла тағала һәм табиғаттың ... ... ... нұр ... деген жырының мағынасы - бостандық келерде
адамдардың әр түрлi партия толқыны табиғат ... ... бiздi ... ... тұрады дегенге келедi”/70,149/. Шәкәрiм “Арақ, мастық, жар,
жан, шатақ, иманның шешуi” атты өзiнiң төл ... - ... ... - ой, жар – ... -
деуiне қарағанда ,“Кел, аяқшы қымыз құй” деп басталатын ... ... нұр желi, ... ... ... ... оймен пайымдауы және
Алкейдiң “Шарап - адамдарға ... ... ... бар ... ... ... түюi сопылардың шарап құйылған “кесе” - шар ... ... ... жаратылыс сырын ұғыну түсiнiгiне жақын. ... ... ... ... сопы кеседен Алланың суретiн көруге ... ... ... жету
үшiн масаң халге келу қажеттiлiк”, - деп атап көрсетедi Хафиз аудармаларын
зерттеушi, ғалым ... ... ... ... осы ... барлығы қамтылған:
Кел аяқшы қымыз құй
Кесемiздi нұрландыр.
Домбырашы, тартшы күй
Бiзге уақыт бердi қыр.
Жарқыраған ... ... ... бiз.
Хабары жоқ еседен
Не бiледi сезiмсiз /1, 403/.
Қос ақын да нәзира ... ... ... меңгерген өнер
тарландары. Сол себептен, Гетенiң “Батыс-Шығыс диуанындағы” ақындық ойында
Шығыс ... мен ... ... басым болды. Бұл жағынан
“Диуанының” образдық жүйесi “Фауст” трагедиясының да әмбебап ... ... ... өз ... ... ... көркемдiк шешiмдерiн табуға
көмектестi. Гетенiң “Батыс-Шығыс диуаны” Шәкәрiмнiң де ... орын ... ... белгiлерiнiң ортақ символикасының кiлтiн ашуға,
сөйтiп олардың идеялық - мазмұндық ... - ... ... жол ... Шәкәрiм мен Гете шығармашылығын зерделей үңiлсек, олардың әрбiр
өлеңдерiнiң астарынан өздерiне тән ... ... ... ... ... ... ... бiрлiктi көруге болады.
Олардың iшiндегi негiзгi ортақ тақырыптар: ... ... жар, ... өмiр, ... ... т.б. ... ... Оларды жекелiктен
жинақылыққа апару үшiн ... ... ашу, ... ... ... ... ... бейнелер, теңеулер мен өзiндiк
поэтикалық пiшiндердi қажет еткенi даусыз. Осындай шашыраңқылықты ... Гете жаңа ... ... ... Оны ол ... ... ... бiрiншi Хафизден алып, “стилистикалық феномен” деп атады. Гете ... ... ... ... өлеңiнде өзiнiң жаңа стилiнiң
құрылымын былай түсiндiредi:
Не знаешь ты конца, тем и велик
Как вечность, без ... ты ... ... как ... в ... ... его - ... отраженье,
И что в начале и в конце дано,
То в середине вновь заключено /68, 627/.
Гете “ортасы” деп Хафиздiң көп ... тiл ... ... ... ... ... ... мысал ретiнде “Зылиха
кiтабындағы” Зылиха мен ... ... ... ... ... Марианна Виллемердiң бейнесiнде өлеңмен қабылдаған Гете өзiн
Атымтай Жомарттың күйiмен ... ... ... қоса ... сырындағы жар-ақиқатқа ғашық “мәңгi арулық” эротикалық поэзияны
қоса өредi.
Шәкәрiм осы ... ... ... ... ... ... ... сөзiн тек Хожа Хафизден аударған өлеңдерiнде ғана
емес, авторлық төл ... ... ... ... ... ... тiршiлiктiң мәнi, ақиқат туралы өзiндiк ой-толғамдарын
өлеңмен былайша бередi:
Айтамын мұны жастарға,
Таза арақ iшкен мастарға,
У iшiп ... ... қуыс ... ... ... да /1, ... ... бабамыз шараптың екi түрлi мағынасы бар екенiн
түсiндiрiп өтсе, Гете осы ойды құптай ... ... ... ... ... ... - вино
Строго нам запрещено!
А уж пьешь, так не жалей,
Только лучшее и пей.
Пьянство - грех, но грешен вдвое
Тот, кто пьет и пьет ... /68, 679/, ... ... мен Гете ... ... ... Сағди, Жәми,
Фирдоусилермен қоса парсының атақты ақыны Хожа ... есiмi ... ... болған. Шәкәрiм шығармашылығы жөнiндегi зерттеу еңбегiнде М.Мағауин:
“...Осы ... ... көп ... ... ... ... Хафиздi
жанына жақын тұтады. ... ... де, ... ... ... жаңа ... ... поэзиясына үлкен ықпал жасаған Хафиздi
Шәкәрiм өзiнiң ең ұлағатты ұстаздарының бiрi ... ... ... ... ... ... ең ... күндерiнде де Хафиздi аузына
алады, оны түсiнде көргенiн айтып бұл - дәм-тұздың ... ... ... ... ... ... деп ... - деген байламын айтады
/93, 20/. Шәкәрiмнiң поэзиясындағы рухани пiрi ... ... де ... ... ... ... “Қорқыт, Хожа Хафиз түсiме ендi де...” өлеңi де
растай түседi:
Қорқыт, Хожа ... ендi ... ... салып келдi де
Ол үш қайтара мұны сайратып
Дедi: “Көкейiңе ендi ме?”
Бұл әнге ... ... ... мен сөзiн ұғып ал
Ойыңмен қоштасар мезгiлiң таяу
Жыр жазбасаң тартар ой,
Күннен күнге жалқауланып баяу /1, ... ... ... ... “Көрiнiске шоқынған”, “Кел,
аяқшы, қымыз құй”, “Ей, жарымыз, ай ... ... ... бер ... ... ... “Егер сүйiктi ол бала”, ... ерге ... ... ... ... басшы пiрiмiз”. Гете Хафиздi әлемдiк
әдебиетке әкелiп, оны ... ... ... ... Оны бiз ... деп ... өлеңiнен көремiз:
Зифамды көрiп қалғанда
Алдымнан шыққан асығып,
Тiл қатсам қопал, аңғал да,
Дей көрме, Ұстаз, асылық.
Көгалды басса кебiсi,
Шықпайды-ау сiрә бiр сыбыс.
Көз бен сөз ... ... ... ... ... қазақ тiлiне Қ.Шаңғытбаевтың аударған тағы да бiр ... ... Гете ... ... жырлап тұрып:
Хафиздiң шайырлық тұлғасы -
Саф кемел шындықтың шың басы, - /72, 206/
деп ағынан жарылады.
Гетенiң ... ... ... ... ... ... енген өлеңдерiнен көрiнедi. Бұнда төрт тақырыптың ... ... ... - ... таң ... ... шабытқа бөлеген
Хафиздiң ақындық шеберлiгi мен ой тереңдiгi, екiншiсi - Зылиха мен Атымтай
айтысының ... ... ... ... ... бейнедегi махаббаты
жарға ғашықтық идеясымен қоса өрiлген жырлары, үшiншiсi - пәни ... ... ... ... ... ... циклында көрiнiс табуы,
төртiншiсi - Шығыстың даналық ойларын, ... ... ... ... ақын ... “Хафиз және қазақ әдебиетi” атты зерттеу еңбегiнде
И.Жеменей Шәкәрiмнiң аударма өлеңдерiн Хафиздiң ... ... ... ... ... Шәкәрiм өз аудармасын ... ... ... аздап әрлеп өзгерткенi болмаса, негiзгi
тұпнұсқадағы мағынасын толық ... ... ... ... айтады. Ал,
Гетенiң өмiрi мен шығармашылығын зерттеп екi томдық ... ... ... ... Гете Хафиздi аудармаған, Хафиздiң поэзиясымен
шабыттана отырып, ... ... мен ... ... ... ... ... өлеңiмен басталады. Хижра 622-жылы Мұхамедтiң
Меккеден ... ... ... сәйкес ұғым болса, Гетенiң осы өлеңi
алпыстан асқан шағында оның ... ойша ... ... жаңа дәуiрiнiң
символикасы ретiнде оқылады:
Терiскей, Күнгей, Түнжақта
Патша жоқ, тақ жоқ бұл уақта,
Аттан сен алыс ... көне ... ... жыр ... ... ... 189/ ... Шәкәрiмдi де, Гетенi де Хафизбен бiрiктiрген негiзгi ұғым ... ... ... ... ... ... Хафизден аударған
“Ей, жарымыз, ай нұры” өлеңiнде айдың ... ... ... ... көретiн жарға балайды:
Көңiлiм өлдi, көңiл алған
Досқа хабар қылыңыз.
Ей, шын достар, бiздiң жан
Сiздiң жан ғой, бiлiңiз /1, ... ... ... - ... ... ... ... сөзiнен
шыққан атау. Ал “йар” өз кезегiнде арабтың “уәли” сөзiн ... Алла ... ... ... және ... танымымен өзiне ұмтылған
құлдарын дос-уәли дәрежесiне көтередi. “Аулиа - ... - ... ... жиi ... - деп ... араб-парсы әдебиетiнiң бiлгiрi
екенiн тiлге тиек ... /70, ... ... ауқымдағы поэзиядан таба алмағанын классикалық Шығыс
лирикасынан тапты. Өзiнiң Хафизбен рухани туыстығын “Хафиз” кiтабына” ... ... ... ... мағынасы мынадай болып келедi: немiс
ақынының өмiрi ... ... ... ... оның ... ортанқолдылар тұрғысынан қуғын көрiп келедi. Келесi ... ... ... ... ... ... ... алыстаған ақынды хор
қыздары түбiнде нұрланған жiгiт жүзiндей етiп қарсы алатынына ... ... ... ... тiлiн ... тiл дегендерге келiсе
алмайтынын бiлдiредi. Әсiресе Хафиздi “бұлдыр шараппен” шатастырып саудаға
салғандарға ... шыға ... ... тiлi мистикалық емес, Хафиздiң өзi
“мистикалық таза жаратылған әрi тектi ... ... ... ... заманында саяси билiктегiлердiң заңшыл, шариғаштылдығы терең
дүниетанымды ... ... ... ... ал, ... ... де жүн
шекпен жамылып тамақ асыраған ... ... ... екi ... ... қос мағыналы Хафиз тiлiн әрi-берi бұрмалап, бiрi ... ... ... ... ақын ... бiрi Хафиздi бұл дүниеден баз кешiп
түңiлген жанға балайды. Шәкәрiмдi де, ... де ... ... ... iшкi ... дәл бере ... ... нәзiк толқындарына тез
өте алуымен, өмiр сүйгiш турашылдығынан әрi өрлей бiлетiн жоғарғы жинақтау
тәсiлi, фәнилiк өлшемдерден ... ... ... ... ... кейде аса жауапты күйге ауысса, кейде әзiл, мысқыл ... ... ... ... ... ... ... мастықтың таңға жақын
аяқтан тұрғызбай сiлесiн қатыратынын, ал менiң мастығым жырмен, ... ... ... ... ... деп ... жардан безбейсiң, бiр жаратсаң,
Мас болмайсың онда сиқыр шараптан.
Қан майданда қаймықпаған батырды
Алда ... ... ... ... ... ер, ... ... тойлайтын сол ғой пейiш гұл бағы/72, 218/.
Шәкәрiмнiң “Арақ, мастық, жар, жан, ... ... ... ... ... Гете көзқарасына құба-құп екенi дәлелденiп тұр:
Арақ - ақыл, мастық - ой, жар - ... - ... ... - иман, дiн - қиянат.
Маскүнем, әйел сүйгiш, дiнсiз ғой деп,
Сырын бiлмей сыртымнан қылма ғайбат /1, 622/.
Сақи мағынасын Шәкәрiм Хафизден аударған ... ... ... ... деп ... ... мен Гете поэзиясында шарап ұғымы рухани хал-
жағдайды бiлдiрiп қана қоймайды. Олар Хафиз ... ... ... ... нәр ала ... ... ... әлемдi тану жолындағы
даналар ғана бастан ... ... ... сыры етiп те ... екi ... да әлем жайлы айтары бiр, әуезi ұқсас болып келiп,
туысқандық тiрi сезiм сырларын ... ... жыр ... ... - ... етiп отырады.
Шәкәрiм де, Гете де әмбебап көзқараспен адамзат ... жер ... өмiр ... ... қоса, аспани даналықты таңдаулы тұлғаларға
мұра етiп, өздерiнiң ... ... ... ... тұлғалар. Екi түрлi
даналықтың да мұраты - ... адам ... ... ... ... ... ... нұсқау. Бiрiншi даналық - адам баласының бақытты
тұрмысына қажеттi фәни ... ... ... ... - ... өз
әлсiздiктерi мен пенделiктерiнен биiктей отырып, өзiнен ... өзге ... ... ... ... жол. Шәкәрiм екi өмiрге де керектi “ұждан” деп,
“ар iлiмiне” сара ... ... ... Гете ... ... мәселе - ар - ұят мәселесi, яғни екi дүние үшiн де басқалардың
алдындағы ... ... Бұл ... ... ... ... идеясын ар мәселесi төңiрегiнде екенiн: “Шын мәнiнде
автор өзiнiң ... өзi ... бай да көп ... ... ... бiр-ақ
түрлi мағынада тұжырымдауды жоққа шығарса да, бәрiбiр идеясы көрiнiп ... ... таза бол, ... ... ... ... ... қорқынышты
емес”,-деп қорытады /135, 216/. Ендеше, Гетенiң “Өсиет” өлеңiндегi өмiршең
пафостың биiк нышаны да ар мәселесiн айғақтайды:
Тыңда әр кез ... ... одан ... соқсын жүректер,
Бiрiксiн iзгi тiлектер -
Адаспас ниет ұғысқан /72, ... ... мен ... дiн, ... өнер тақырыбына байланысты
шығармаларындағы негiзгi ортақ дүниетанымдық ұқсастықтары ... ... ... ... дiн, ғылым, философия, ... ... ... ... ... ... пен ... дүниетанымдары органикалық тұтастықта
қамтылған ерекшелiктерi болып табылады.
Үшiншiден, ... ... ... ... ... ... дүниетанымдарындағы күрделi мәселелердi шешу үшiн
тиiмдi пайдаланылған.
Төртiншiден, ... ... ... ... ақыл ... қатар қойып, әлемдi рационалды және иррационалды таным жүйелерi
тұрғысынан бiрiктiре қарастыруы қазақтың ұлттық дүниетанымының негiзiндегi,
Жүсiп ... Абай ... ... ... ... “таза ақыл” категориясы дүниетанымының Батыс философиясына қатысын да
көрсетедi. Гете дүниетанымында бұл ерекшелiк ... iлiмi, ... ... тән ... мен ... (герметизм,
масондық iлiм, каббалистика, суфизм) таным жүйелерiнiң бiрлiгiн көрсетедi.
Бесiншiден, дүниетанымдарынан неоплатонизм iлiмiне ұқсастықты көруге
болады.
Алтыншыдан, рухани әлем мен ... әлем ... ... ... ... ... ретiнде мән берiлген.
Сегiзiншiден, шығармаларында дiннiң сыртқы шариғаттық парыздарынан гөрi,
iшкi ... ... ... мен ... ... ... қай заманның адамына болсын ақиқат жол көрсетудегi адамға
деген гуманистiк бетбұрыстары оларды ...... ... ... “ар ... ... мен Гетенің фаустық “ар-ұят”
мәселесi ортақ ұғымды бiлдiредi.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының бiртуар ақыны Шәкәрiм ... ... ... ... ... ұлы тұлғаларының бiрi де бiрегейi Иоганн
Вольфганг Гете ... ... ... ... ала ... екi ... ... әдебиет деңгейiнен көрiнетiн
биiк тұлғалар екенiн, олардың шығармашылығының көркемдiк ... ... мен ... ... ... ... екенiн
ешбiр жасандылықсыз шынайы құбылыс ретiнде дәл көрсетуге тырыстық.
Осы мақсатты iске асыру барысында екi ақын шығармашылығындағы бiрнеше
тақырыптар ... ... ... ... үндестiк белгiлерiне
салыстырмалы талдаулар жасалды.
Гетенiң “Фауст” ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл - драмалық пiшiннiң басым
бөлiгiнiң монологтан құрылған ... ... да ... Гете
шығармасының осындай мiнездемесi бiзге Шәкәрiмнiң кез-келген көркем
туындыларымен салыстырмалы талдау ... ... ... ... барлық iс-әрекеттер бiр ғана кейiпкердiң маңайында
топтастырылып, оның iшкi өмiрiнiң оқиғаларын суреттейтiн, жан-дүниесiндегi
тартысты бiлдiретiн аллегориялы ... ... ... лирикалық
“Менiнiң” хал-күйлерiмен үндесiп, диалогтық қатынасқа түсiп отырады.
Екi ... ... ... бiрлiгi идеясын қамтитын
поэтикалық құрылымға жатады.
Шәкәрiм де Гете де - ғаламды ... ... ... ... рух пен ... ... образды көркем ақиқат ретiнде
бейнелеу олардың табиғатты ... ... ... ... ... бiрнеше поэтикалық мәнi бар құрылымдық тұтастығымен
ерекшеленедi. Сондықтан, Шәкәрiм мен Гете табиғаты – жан, тән, рух, ... ... ... пен ... өрлеу”, хаос пен ... пен ... өмiр мен өлiм, ... мен микрокосм сияқты
ұғымдардың жиынтығы шеңберiнде анықталатын ... ... ие. ... ұғымдарды игеру үшiн екi ақын өз ... ... ... жиi ... Бұл тақырыпшалардың
квинтэссенциялық мәнi Шәкәрiмнiң ғаламдық “жар” образында ... бұл ... ... әлем ... үндестiк болып табылады.
Әлемдiк әдебиет үлгiлерiне сай айшықтар Шәкәрiм мен Гетенiң махаббат,
өмiр, өлiм тақырыптарының жырлануына да тән ... ... ... арналған өлеңдерi ғашықтық идеясындағы қос мағыналы символдармен
өрнектелiп, мұнда да жар сөзi ... және ... ... бiрлiгi
ретiндегi тұрақты мәнiн жоғалтпайды.
Шәкәрiм өлеңдерiндегi жар бейнесiнiң ... ... ... ... балап, Елена бейнесiн фәни өмiрмен символикалық
шарттылыққа ... ... Бұл ... ... ... ... тұтастай
өрнек тапқан.
Гетенiң “Диуандарында” үш тақырып доминанттық рөл ... ... ... адам, құрбандық, “өл де тiрiл”. Ақынның болмыстың жаңару динамикасын
беруге бағышталған “мәңгi ... ... ... мен ... “жану
мен сөнудiң” түбi бiр боп келетiн өмiр мен өлiм бiрлiгi идеясы ... ... ... ... ақынның өмiр мен өлiм тақырыбына қатысты өлеңдерiнiң идеялық астары
мұсылмандық сопылық iлiмге, неоплатонизмдегi құдаймен ... ... ... ... екi ақын ... ... - ең ... өзге
үшiн өмiр сүру мәнiндегi ... ... ... ... деп отқа көмдiм”, “Шын сырым”, “Сорлы бұлбұл жазға асық боп”,
“Ақылдан бойға сыр тартқан”, ... ... ... “Мал да аяулы, жан
да аяулы ... ... т.б. ... Гетенiң “Батыс-Шығыс диуандарымен” еркiн
үндеседi.
Гетенiң “Фауст” трагедиясы мен Шәкәрiм өлеңдерiңдегi гуманистiк ... ... ... жүйесiндегi диалогтық қатынасты анықтайтын ғылыми
мәселе болып табылады.
Шәкәрiм мен Гете поэзиясындағы ақиқаттың ... ... ... өз
зұлымдығын жеңуiмен байланысты. “Фаустың” бойында адамзат баласында бар
барлық ... тән, ... әрi ... персонаждық бiтiмi Мефистофельдiң
қажеттiлiк үшiн ... ... ... ... арқылы анықталып
отырады. Шәкәрiм өлеңдерiнде де нәпсi - сайтан әрi табиғи-қажеттiлiк.
Шәкәрiм нәпсiнi жаратылыс заңына бағынады дей отырып, оны ... ... ... ... ... рөл ... мән бередi.
Гетенiң трагедиясында Мефистофель - құдайға қарсы шығушы емес, құдайдың
рұқсатымен адамды сынаққа алушы сайтан. Мефистофель – Тәңiрдiң бел ... ... ... ғана ... ... ... ... тұрғап,
мәңгiлiк қозғалыстағы табиғаттың түзiлуi үшiн бұзушы, терiстеушi шарты ... ... да ... ... “Фауст” трагедиясы мен Шәкәрiм
өлеңдерiнiң негiзгi идеялық желiсi. Алайда, фәни өмiрдiң қажеттiлiктерге
толы күрделi табиғаты ... өз ... ... үшiн ... ... тек рухтың үйлесiмiнде ғана өмiр сүру ... ... ... ... ой, сөз, iс ... идеясы да олардың
дүниетанымдық үндестiктерiн ... ... ... ... ... мен табиғат бiрлiгi, мәңгi қалыптасу мен қозғалыс, рух
пен материя жан мен тән, ой мен ... ой мен ... ерiк ... ...... ... ... ашатын негiзгi категориялық қызмет
атқарады.
Гете “Фауст” трагедиясында мәңгi дамудағы ... ... ... ... түсiндiрмей, интуитивтi метафора арқылы жол ... ... ... ... сөз, ой, ... ... бiлдiруi
Шәкәрiмдегi қозғалысты алғашқы мән, жан деп бiрiктiре қарастырыуымен сәйкес
ұғым. Сөйтiп, Шәкәрiм мен Гете өз шығармаларында ой, сөз, iстiң ... ... ... ... iздейдi.
Гете поэзиясындағы Сөзге бас иiю дәстүрiнiң тамыры - ... ... ... ... жырланған “мантра спента” – “қасиеттi
сөзбен” ұқсас, ... ... ... ... “Логостық бүкiләлем” және
iнжiлдiк сарындардың интуициялық поэтикасының ... ... ... әлемiнде қозғалыс ұғымы түркiлердiң “мәңгi көш дүние” және “жол”
философиясына сәйкес ұлттық ... ... ... ... ... ... Екi ақын ... қозғалыс түсiнiгi
әлемдi оймен, сөзбен, iспен өзгерту, халық ... үшiн ... ... ... ... да ... мен Гетенiң дүниетанымдарында дiн, ғылым, философия, өнердiң
бiрлiгiндегi тұтас көзқарастардың ... ... ... ... ... ... ... аксиологиялық мәселелердi шешуде ақыл мен жүректi ... ... ... және ... ... ... ... қарыстыруы қазақтың ұлттық дүниетанымының негiзiндегi, Жүсiп
Баласағұн, Абай ... ... ... ... оның
“таза ақыл” категориясы дүниетанымының ... ... да ... ... бұл ХХ ... француз ойшылы Теяр де ... ... ... – ақыл ... мен ... ... ... iлiмiмен үндес. Сондай-ақ, Шәкәрiмнiң ... ... ... ... монада”, Гегельдiң “абсолюттi рух”, Анаксагор, Плотиннiң
“нус” дейтұған, Платонның “таза идея”, Аристотельдiң ... ... ... жақын келедi.
Гетенiң дүниетанымында ақиқатты тануда рационалды, иррационалды таным
жүйелерiнiң қатар тұруы Спиноза iлiмi, немiстiң классикалық ... ... мен ... ... ... iлiм, каббалистика,
суфизм) таным жүйелерiн бiрiктiрiп қарастыруына байланысты.
Екi ақын да дiни ... ... ... тану ... ең ... ретiнде мән берген. Шығармаларында дiндердiң сыртқы шариғаттық
парыздарынан гөрi, iшкi тазалығы мен биiк ... ... ... ... түбi бiр деп ... ... де, Гете де - ... ақындар. Олар барлық iлiмдердiң ақ-
қарасын “ноқтасыз оймен” тану позициясы бойынша таңдап, талдау барысында
керегiмен өз ... ... ... ... ... пен ... ... органикалық
тұтастықта қамтылған. Әсiресе, Шығыстың классикалық поэзиясының көркемдік
әдiс-тәсiлдерi дүниетанымдарындағы ... ... ... ... деп ... негiзгi тұжырымдарды қорытамыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
1. Құдайбердиев Ш. Шығармалары. Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Құраст.
М.Жармұхамедов, С.Дәуiтов, (А.Құдайбердиев). –Алматы: ... 1988. ... ... ... М. ... ... ... -М.: Искусство, 1979.-424 с.
3. Лотман Ю. Анализ поэтического текста. ... ... ... Жирмунский В. Сравнительное литературоведение. Восток и Запад. -Л.:
Наука, 1979. –494 с.
5. ... А. ... әкем ... ұлы - ... ... 1992. -№11.
6. Құдайбердiұлы Ш. Үш анық. –Алматы: Қазақстан және Ғақлия ... 1991. –80 ... ... В. Гете и ... ... ... ... Изд.
Саратов.университета. 1988. –255 с.
8. Бөкейханов Ә. Түрiк, қазақ қырғыз һәм хандар ... ... сөз// ... -№9. – 38-39 ... ... С. ... қазақ жайынан// Айқап, 1915.- №6. – 95 á.
10. Әуезов М. Абай ақындығының айналасы// Әдебиет майданы, 1934, -№11. – ... ... Қ. ... –Алматы: 1936. – 49 á.
12. Сатпаева Ш. Шакарим Кударбердиев. –Алматы: Ғылым, 1993.-63 с.
13. Нұрғалиев Р. Ш.Құдайбердиев: ақын, тарихшы, философ, ... ... ... ... Ш. Қайтып оралған қазына//Социалистiк Қазақстан, 1988, 15
сәуiр.
15. Базарбаев М. ... ... ... 1989. -№12. – 192-197 ... ... Х. ... ... Алматы ақшамы, 1988, 12, 13, 14 шiлде.
17. ... Р. ... ... ... ... ... 1988, 12 август.
18. Мырзахметов М. Ғашық жар деген кiм едi? //Түркiстан, 1999, 28 апрель, 4
мамыр.
19. ... М. ... ... ... ... Бес ... ... және зерттеу мақалалар/ Құраст. Д.Әшiмханов. –Алматы: Жалын,
1992.
20. Мұқаметқанов Қ. Шәкәрiм Құдайбердиевтiң творчествосы// Қазақ әдебиетi,
1998, 15 ... ... А. ... ... ... пен ... бiрлiгi.
Канд.диссерт. -Алматы, 1995. –175 б.
22. Үсенова А. Шәкәрiм өлеңдерiнiң құрылысы. Канд.диссерт. -Алматы, 1999. ... ... ... Г. ... ... ... в ... казахских
литературных связей и традиций. Канд.диссерт. -Алматы, 1997. – 137 с.
24. Кусакпаева Р. ... ... и ... ... ... ... ... -Алматы, 1994. –174 с.
25. Ахметова Ж. XX ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... ... негiзiнде) Канд.диссерт.
-Алматы, 1999. – 139 б.
26. ... С. ... ... тұлға мәселесi.
Канд.диссерт.автореф. -Алматы. 2000. – 25 ... ... Б. ... шығармашылығының дәстүрлiк және көркемдiк
негiздерi. Докт.диссерт. -Алматы, 2001. –338 б.
28. Бейбытова К.Д. Эволюция ... ... в ... ... ... ХХ
века. Автореф.докт.дисс.- Алматы, 1997.-50 с.
29. Мамраев Б. ... ... ... ... ... ... ХХ века. Докт.диссерт. -Алматы, 1998. – 271 с.
30. Жаксылыков А. Образы, мотивы и идеи с религиозной ... ... ... ... ... эстетика, генезис).
Докт.диссерт. -Алматы, 1999. – 348 с.
31. Калижанұлы У. Қазақ әдебиетiндегi дiни-ағартушылық ағым (XIX ... ... мен XX ... ... ... автореф. -Алматы,
1999. - 50 б.
32. Сабирова А. Абай и ... ... ... и ... ... ... 1999. – 138 ... Абдырасылова Г.Шәкәрiм Құдайбердыұлы философиясындағы адам ... ... 1998. – 148 ... ... А. ... Шакарима Кудайбердыулы в ... ... ... -Алматы, 1994. –157 с.
35. Айтпаева А. Шәкәрiм Құдайбердiұлының шығармашылығындағы дiни және
дүниетанымдық мәселелер. Канд.диссерт. ... 1997. – 120 ... Гете И.В. ... ... ... ... М.Құрманов. –Алматы: Жазушы,
1982. – 200 б.
37. Вильмонт Н. Гете. ... его ... и ... -М.:
Гос.изд.худ.лит., 1959. –324 с.
38. Жирмунский В. Гете в русской литературе. -Л.: Наука, 1982. – 559 с.
39. Аникст А. ... ... ... -М.: ... 1979. –240 ... Аникст А. “Фауст” - великое творение Гете. -М.: Знание, 1982. –64 с.
41. Аникст А. Гете и “Фауст”. От ... к ... -М.: ... 1983. ... с.
42. Холодковский Н. Вольфганг Гете. Его жизнь и литературная деятельность.
-С.-Петербург: 1891.-94 с.
43. Бухарин Н. Гете и его историческое ... ... ... 1991.
Под ред.С.В.Тураева. -М.: Наука,Ñ. 229-258 .
44. Шагинян М. Гете. -М.-Л.: Изд.ак.наук, 1950. –192 с.
45. Артамонов С. ... ... ... ... вв. ... 1988.
46. Пуришев Б. Гете. -М.: Изд.комм.ак. 1931. –40 ... ... С. ... ... Гете. Очерк жизни и творчества. -М.:
Учпедгиз. 1957. –152 ... ... Л. ... ... -М.: ... 1962. –144 с.
49. Аветисян В. Гете и Данте// Вопр.лит. 1990.
50. Аветисян В. Гете и Байрон// ... ... ... и яз. 1986. -Т.45 ... ... Л. Гете и ... диван”. -М.: Наука, 1973. –120 с.
52. Брагинский И. Западно-восточный ... в ... Гете и ... на ... -М.: ... издательства восточной литературы,
1963.-12 с.
53. Гулыга А. Гете и Кант ... АН ... ... и яз. 1978. -Т.37. ... ... В. ... - критик Гете//Статьи, рецензии, заметки.
Собр.соч.т.2. -М.: Худ.лит, 1977. –631 ... ... Л. ... пантеизма в лирике Гете// Гетевские ... Под ред. ... -М.: ... ... ... Ф. ... ... –Рига: Изд.Звайгзне, 1976. –143 с.
57. Конради К.О. Гете. Жизнь и творчество. т.1 Половина жизни. -М.: ... –592 ... ... А. Драматургия Гете 80-х годов (к проблеме “веймарского
классицизма”) ... -М.: 1983. –376 ... ... Г. ... критика к творческой системе Лессинга, Гете,
Гейне. Докт.диссерт. -Л.: 1989. –408 с.
60. Лейтес Н. От ... до ... ... -М.: ... 1987. –223 ... Волков И. “Фауст” Гете и ... ... ... Изд.
москов.универс., 1970. –264 с.
62. Вернадский В. Гете как натуралист. Наука и ... 1976. ... ... И. Фауст и физики. Книга о старом Фаусте и ... ... -
о ... ... в ... -М.: ... 1968. –120 с.
64. Свасьян К. Иоганн Вольфганг Гете. -М.: Мысль, 1989. –183 с.
65. Гузар И. ... ... ... ... ... с.
66. Зарубежная литература. -М.: Просвещение, 1977. –234 с.
67. Папюс. Оккультизм. Селена. 1994. –512 ... ... ... ... -М.: ... 1986. –767 ... Конради К.О. Гете. Жизнь и творчество. -Т.2 Итог жизни. -М.: Радуга,
1987. –648 с.
70. Шәкәрiм. Иманым. –Алматы: ... 2000. –321 ... ... Г. ... трех ... Литературные критические статьи,
портреты, эссе. -Алма-Ата: Жазушы, 1986. – 304 с.
72. Гете И.В. Таңдамалы лирикалар. ... ... 1983. –240 ... ... А. ... в ... мысли Гете. Гетевские чтения 1991. Под
ред. С.В.Тураева. -М.: Наука, ... ... ... ... Жұлдыз. -№1. 2000. –3-35áá.
75. Абай (Ибраһим Құнанбаев). Екi томдық шығармалар жинағы. Алматы, ... -1 Т. –304 ... ... (Ибраһим Құнанбаев). Екi томдық шығармалар ... ... 1986. -2 Т. –200 ... ... М. Философские аспекты суффизма. М., 1987. –21 с.
78. Эккерман И. Разговоры с Гете в последние годы его ... -М.: ... –667 ... ... Ш. ... шамандықтың қалдығы. Кiтапта: Қазақ бақсы -
балгерлерi. –Алматы: Ана тiлi, 1993. –8-35áá.
80. Блаватская Е. Тайная Доктрина. т.1 ... ... ... ... ... Юнг К. ... ... -М.: Университетская книга. АС, 1996. –717
с.
82. Бұлұтай М. Гете және хақ дiн ... ... ... 2001. -№4. – 7 ... Жеменей И. Хафиз және қазақ әдебиетi. –Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы
Қазақтың бiлiм академиясының Республикалық ... ... 2000. –122 ... ... Ата. ... жинақ. –Алматы: 1999.-800á.
85. Кодар А. Легенда о Коркуте в перекрестке историологии и ... 1998. -№4. ... ... Қ. ... ... –Алматы: 1993. –262 б.
87. Кенжетай Д. Еркiндiк// Қазақ әдебиетi, 2000, 3 қараша.-11á.
88. Жетписбаева Б. “Огненная” лира поэта// Простор, 1999. -№6. ... Есiм Ғ. ... ... ... ... ... ... бiлiм
академиясының Республикалық баспа кабинетi, 2000. –278 б.
90. Жаксылыков А. Образы, мотивы и идеи с ... ... ... ... ... ... ... генезис.
–Алматы: Қазақ университетi. 1999. –348 с.
91. Белинский В. Таңдамалы шығармалары. –Алматы: 1948. 1 кiтап. –78 б.
92. Қасиманұлы С. ... мен ... да ... Қазақ әдебиетi,
2000. 30 мамыр.-10á.
93. Құдайбердiұлы Ш. Жолсыз ... ... мен ... ... ... Жалын, 1988. –256 б.
94. Есiм Ғ. Адамға тiршiлiктiң ең керегi не үшiн? //Абай. -№3. 1998.
95. Құдайбердiұлы Ш. Мұсылмандық шарты. ... ... ... ... ... К. ... и назначение истории. -М.: Республика, 1994. –527 с.
97. Кирилина Л. Моцарт и ... ... ... ... ... -М.: ... 1994. –195ñ.
98. Қабдолов З. Екi томдық ... ... Сөз ... ... 1983. –456 б.
99. Манн Т. Лотта в Веймаре. -М.: Книга. 1983. –304 с.
100. Есiм Ғ. Адамға өлген соң ... ... ... ... бар ... ... ... жауап-iзденiстер// Абай. 1998. -№4.-17á.
101. Құран Кәрiм. -Мәдина: Құран Шәриф Басым комбинаты, 1991. –604 ... ... ... ... ... ч.1. -М.: Высшая школа, 1989.
– 512 с.
103. ... ... ... ... ... Фауст. Предислов.
С.Тураева. -М.: Детская литература, 1973. –352 с.
104. Киелi Кiтап. Таурат, Забур және ... ... ... жазбалар.
–Стамбул: Жаңа өмiр, 1993. –462 б.
105. ... ... ... -М.: ... ... ... ... Дмитриев С. Религиозные искания Исаака Ньютона// Вопр.философ. 1991.
-№6.Ñ.60-61.
107. Сағындықов Б. Әз ... ... ... 2000, 14 шiлде.-11á.
108. Философия. Ростов на Дону, Феникс. 1995. –576 ... ... Р. Язык ... ... -№4. 1991. Ñ.43-45.
110. Московская Д. В поисках Слова: “странная проза” 20-30 ... 1991. ... ... А. Ақ ... ... ... ... әдебиетi. 1998. 16 желтоқсан.-
8á.
112. Қоңыратбаев Ә.Қазақ ... ... ... Ана тiлi. 1991. ... Турсынов Е. Возникновение баксы, акынов, сэри и ... ... ... 1999. –252 ... ... ... словарь и хрестоматия. Ростов на Дону, ... –200 ... Бент М. Гете и ... ... ... в ... и драматургии
Генриха Клейста). Челябинск, Челябинский гос.универс. 1986. –72 с.
116. Мұқаметқанов Қ. Шәкәрiм. ... Бес ... ... ... ... ... ... - Д.Әшiмханов. –Алматы: Жалын. 1992. –544
б.
117. Қосақбаева Р. Ар iлiмi оқылса// ... 1994. ... Гете И.В. ... Из моей ... ... и ... ... 1976.-718 с.
119. Шәкәрiмұлы А. Қажылық сапары// Абай. 1994. №9.
120. Кiшiбеков Т. Шәкәрiм – философ// ... 1994. ... ... Б. ... ... ... –Алматы:
Республикалық баспа кабинетi, 1994. –72 б.
122. Асыл ... ... 1931 жылы ақын ... ... ... ... Қазақ әдебиетi, 1988, 17 июнь. –11á.
123. Торайғыров С. Екi томдық шығармалар жинағы. Алматы, Ғылым. 1993. –200
б.
124. ... Семь ... ... 1993. –32 ... Есiм Ғ. ... ... ... Абай. -№2. 1998. –13 б.
126. Сүйiншәлиев Х. VII-XVIII ғасырлардағы ... ... ... 1989. – 279 б.
127. Чигарева Е. “Волшебная флейта” ... в ... ... Гете.
Гетевские чтения. 1993. Под.ред.С.Тураева. -М.: Наука, 1994. -220 с.
128. Масонство. Авторы-составители ... ... ... 1998. –608 ... Шах И. Суфизм. М., Клышников, Комаров и К. 1994. –447 ... ... ... әдебиетi. Хрестоматиялық оқу құралы. –Алматы: Ана тiлi,
1991. –280 б.
131. Бельгер Г. Брат ... ... ... ... 1981. –316 ... ... Ө. ... және Шығыс// Қазақ әдебиетi. 1998. 25
желтоқсан.-51-52áá.
133. Культурология. -Ростов на ... ... 1997. –576 ... ... И. ... ... ... -М.: Высшая школа, 1983.
–464 с.
135. Данилевский Р. Русская литература и ... ... ... 1987.
-№1.Ñ.215-224.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 149 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері70 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Сингармонизм, Үндестік заңы6 бет
Қазіргі мектептегі оқу-тәрбие ісі11 бет
Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігін айтылым әрекеті арқылы меңгерту әдістемесі23 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Гетерогенді және өзгермелі ортадағы сұрыптау"4 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь