Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі тартыс табиғаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 1960.70 жылдардағы қазақ әңгімелеріндегі тартыс табиғаты ... ... ... ... ... 7

2 1980.2000 жылдардағы қазақ әңгімелеріндегі тартыс пен мінез ... ... ... .. 65

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .114

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 117
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Зерттеу жұмысының нысаны болып отырған 1960-2000-ыншы жылдардағы қазақ әңгімесі кешегі кеңестік дәуірдің, бүгінгі демократиялық қоғамның бет-бейнесін, мақсат-мүддесін, беталысын көркемдік шеберлікпен суреттеп бергенін бүгінде көпшілік қауым мойындап отыр. Әңгіме жанрында қалам сілтеген қаламгерлер тоқырау кезеңіндегі ұлт тағдыры, елдегі саяси-әлеуметтік қайшылықтар, өтпелі кезеңдегі адам болмысы, оның ішкі жан-дүниесінің айналасындағы ортамен қабыспауы, рухани жадаулық сияқты мәселелерді, сондай-ақ бүгінгі демократиялық қоғамдағы адам мен адам, адам мен қоғам, адам мен табиғат арасындағы қайшылықтарды күн тәртібіне батыл қоя білді.
Осындай күрделі мәселелерді көркем бейнелеп, шығарманың басты идеялық нысанасына айналдырып, характерлердің арқасына жүк етіп салып, өмірлік мақсат-мүдделеріне айналдыру кез келген қаламгерден үлкен шеберлікті талап етері сөзсіз.
Қазақ прозасы бұл жылдары тақырыптық-идеялық жағынан тереңдеп, әдебиетте жаңаша көркемдік ізденістер байқалды. Себебі адам мен адам, адам мен қоғам, тұлға мен тобыр, ой мен сезім, мансап пен ұждан, ынсап пен ындын, арман мен мақсат, іс-әрекет пен көзқарас, дүниетаным мен мінез-құлық арасындағы қарым-қатынас пен талас-тартыстарды көрсету, әрқайсысына өз көзқарасын білдіріп әділ «үкімін» айту жазушыларды жаңа көркемдік әдіс-тәсілдерге баруға, оны шеберлікпен игере білуге бағыттаған еді. Осындай өзекті мәселелерді бейнелеп, барша адамзат баласын ойландырып отырған сауалдарға жауап іздеу мақсатында қаламгерлер терең тартысқа құрылған туындыларды дүниеге әкеле бастады.
Әдебиеттану ғылымында көркем тартыс проблемасы құлашы кең, өрісі үлкен мәселе. Ол суреткердің талант даралығы мен өмір шындығын көркемдік тұрғыдан тану қыры бола тұра, мән-маңызы жағынан идеялық-философиялық міндеттерді де қамтиды. Өмірдегі тартыс бір адамның айналасында өтсе, өнердегі тартыс жалпы адамзаттық мәселені қозғайды, сондықтан да жазушы жеке адамның айналасындағы тартысты зерттей отыра, сол тартысты адамзаттық деңгейге көтереді.
Қаламгер шеберлігі туындының тілдік, стильдік жағынан ғана көрінбейді, ол тұтас ойлау жүйесінен, жазушының шығарма идеясын ашып, образдар сомдау жолында қолданатын бүкіл көркемдік амал-тәсілдерді пайдалануынан да да байқалады. Ендеше кез келген қаламгер өз шығармасының идеялық сипатын тереңдетіп, ойды астарлай беріп, образдарды ширыққан тартыстар үстінде ашуды мақсат ететіні белгілі. Туындыда сомдалған кейіпкер қашанда өз арқасына жазушының айтпақ ойын, танытпақ шындығын жүк етіп алады. Ал қаламгер болса, сол өмір шындығын өз дүниетанымы тұрғысынан пайымдап, зерделеп, зерттеп барып қана өмірлік тартыстарды әдеби тартыс материалына айналдырады.
1 Қабдолов З. Жанр сыры. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1964. – 169 б.
2 Қирабаев С. Шындық және шығарма. – Алматы: Жазушы, 1981. – 252 б.
3 Бердібаев Р. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Қазақстан, 1968. – 86 б.
4 Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. – Алматы: Жазушы, 1972. – 224 б.
5 Нұрғалиеа Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. – Алматы: Мектеп, 1979. – 192 б.
6 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Жазушы, 1977. – 300 б.
7 Тоқбергенов Т. Тоғыз тарау. – Алматы: Жазушы, 1974. – 224 б.
8 Кәрібаева Б. Талап деңгейі. – Алматы: Жазушы, 1984. – 160 б.
9 Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. – Алматы: Жазушы,1987. – 232 б.
10 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы,1988. – 189 б.
11 Алпысбаев Қ. Өзгеше өрім. // Жұлдыз, 1986. № 10. - 33-34- б
12 Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі. – Алматы: Жазушы, 1981. – 264 б.
13 Серікқалиев З. Ақ жол. – Алматы: Жазушы, 1990. – 462 б.
14 Мақпыров С. Көркем тартыс проблемасы // ҚазССР ҒА Хабарлары. – 1991. № 2. – 12-16 б.
15 Есембеков Т. Ғ.Мүсірепов прозасындағы мінез бен жағдай мәселесі // Ғ.Мүсірепов мұрасы. – Петропавл, 2002. – 39-41 б.
16 Негимов С. Ғ.Мүсіреповтың лирикалық прозасы // Ғ.Мүсірепов мұрасы. – Петропавл, 2002. – 41-43 б.
17 Ысқақұлы Д. Көркем сөз – жанның сәулесі // Ғ.Мүсірепов мұрасы. – Петропавл, 2002. - 46-55 б.
18 Жақсылықов А. Проза М.Ауезова 20-х и 30-х годов (психологизм, конфликт форма). – Алматы, 1984. - 130 с.
19 Исмакова А. Казахская художественная проза. – Алматы: Ғылым, 1998. – 394 с.
20 Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-7989 жылдар). Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1997. – 27 б.
21 Көзбеков Ө. О.Бөкеев прозасының поэтикасы. Филол.ғыл.канд.........автореферат. Алматы, 1998. - 22 б.
22 Рамазанова А. Қазіргі қазақ повестеріндегі адам және табиғат қарым-қатынасы. Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1997. – 27 б.
23 Уәлиханов Ш. Қазіргі қазақ прозасы шағын түрлерінің позтикасы (С.Мұратбеков шығармашылығы негізінде). Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1997. – 27 б.
24 Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі. Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1999. – 28 б.
25 Жанұзакова Қ. О.Бөкеев прозасыдағы романтизм. Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1999. – 27 б.
26 Аймұхамбетов Ж. О.Бөкей прозасындағы мифологизм мәселесі. Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1999. – 28 б.
27 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
28 Әуезов М. ХХ томдық шығармалар жинағы. 17 том. – Алматы: Жазшы, 1985. – 352 б.
29 Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962. – 428 б.
30 Абалкин Н. В Поисках конфликта // Новый мир. 1953. №5. 15 с.
31 Әуезов М. ХХ томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 496 б.
32 Әуезов М. ХХ томдық шығармалар жинағы. 18 том. – Алматы: Жазшы, 1985. – 449 б.
33 Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. – Алматы: ҚМКӘБ, 1960. – 695 б.
34 Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. – Алматы: Ғылым, 1964. – 276 б.
35 Ордалиев С. Конфликт және характер. – Алматы: Жазушы, 1970 . – 184 б.
36 Бердібаев Р. Әдебиет және өмір. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1964. – 188 б.
37 Жүсіпов Қ. Қазақ прозасындағы тартыс және жаңа адам. Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1969. – 27 б.
38 Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. Филол.ғыл.док.........автореферат. – Алматы, 1972.
39 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 244 б.
40 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1976. – 374 б.
41 Есембеков Т. Драматизм и казахская проза. – Алматы: Ғылым, 1997. –231 с.
42 Сыдықов Т. Мұрат пен міндет. – Алматы: Жазушы, 1987. – 318 б.
43 Керейқұлов Қ. Келісім кестесі. – Алматы: Жазушы, 1985. – 160 б.
44 Нұртазин Т. Жазушы және өмір. – Алматы : ҚМКӘБ, 1960. – 372 б.
45 Қаратаев М. Ізденіс іздері. – Алматы: Жазушы, 1984. – 376 б.
46 Шалабаев Б. Қазақ романдарының тууы мен қалыптасуы. – Алматы: Мектеп, 1983. – 192 б.
47 Лизунова Е.В. Мастерство Мухтара Ауэзова. – Аматы: Жазушы, 1968. - 156 с.
48 Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – Алматы: Ғылым, 1979. – 179 б.
49 Хасенов М. Ұнамды образ және типтендіру. – Алматы: Ғылым, 1966. – 280 б.
50 Әдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978. – 296 б.
51 Ахметов З. Современное развитие и традиции казахской литературы. – Алматы: Наука, 1977. – 212 с.
52 Қирабаев С. Өнер өрісі. – Алматы: Жазушы, 1971. – 272 б.
53 Кәкішев Т. Дәстүр дидары . – Алматы: Жазушы, 1985. – 336 б.
54 Қожакеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 143 б.
55 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Жазушы, 1977. – 300 б.
56 Сәтпаева Ш. Өрнекті өрістер. – Алматы: Жазушы, 1977. – 144 б.
57 Нұрғалиев Р. Айдын. – Алматы: Өнер, 1985. – 400 б.
58 Мырзахметов М. Әуезов және Абайтану проблемалары. – Алматы: Ғылым, 1982. – 296 б.
59 Дәдебаев Ж. Әдеби шығарма және көркемдік шешемі. – Алматы: ҚазМУ, 1987. – 81 б.
60 Жұмағалиев З. Уақыт және әдебиет. – Қарағанды, 1999. – 336 б.
61 Майтанов Б. Сөз сыны . – Алматы: Ғылым, 2002. – 344 б.
62 Кулумбетов А. Стиль казахского рассказа и повести. – Алматы: Наука, 1993. -52 с.
63 Нұрғалиев Р. Телағыс. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440 б.
64 Қирабаев С. Талантқа құрмет. – Алматы: Жазушы, 1988. – 248 б.
65 Рүстемов Қ. Көркем туындыдағы тартысқа қатысты терминдер сипаты // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2001. № 11. 32 б.
66 Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Семей – Новосибирск: Талер Пресс, 2006. – 398 б.
67 Қаратаев М. Сын туралы сөз болғанда // Әдебиет және искусство. – 1956. № 12.
68 Бердібаев Р. Қазақ әдебиеті тарихының кейбір мәселелері // Әдебиет және искусство. – 1956. № 12.
69 Қабдолв З . Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2003. – 527 б.
70 Нұрғалиев Р. Арқау. 2 томдық. 2 том. – Алматы: Жазушы, 1991. – 576 б.
71 Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. 2 том. – Алматы: Жазушы, 1992. – 544 б.
72 Әбдіков Т. Өзгенің уайым-қайғысын өз жүрегіңмен сезіне бастағанда ғана қол жүреді // Жас алаш. 1997. № 134.
73 Белинский В.Г. Собр. соч. В 3-х томах. Т.1 – М., 1948. – 495 с.
74 Қаратаев М. Революция рухымен. – Алматы: Жазушы, 1978. – 416 б.
75 Мұратбеков С. Жабайы алма. – Алматы: Жазушы, 1981. – 493 б.
76 Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдау жолдары. – Алматы: РБК, 1995. – 227 б.
77 Исабеков Д. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1993. – 464 б.
78 Әбдіков Т. Айтылмаған ақиқат. – Алматы: Жазушы, 1974 – 284 б.
79 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985 - 560 б.
80 Нұрмағанбетов Т. Ата қоныс. – Алматы, 1977. – 160 б.
81 Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – Алматы, 2001. - 221 б.
82 Мұратбеков С. Ендігі жерде әдебиетімізге шын жазушылар ғана келеді // Қазақ әдебиеті. 1997. № 45. 5 б.
83 Бөпежанова Ә. Болмыспен бетпе-бет // Парасат. 1990. № 12. 18 б.
        
        М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
ӘОЖ ... ... ... ... ... ... тартыс табиғаты
10.01.02- қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші: ... ... ... ... ... 3
1 1960-70 ... қазақ әңгімелеріндегі тартыс табиғаты
................... 7
2 1980-2000 жылдардағы ... ... ... пен ... 65
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.........................114
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... ... болып
отырған 1960-2000-ыншы жылдардағы қазақ әңгімесі кешегі ... ... ... ... ... ... беталысын
көркемдік шеберлікпен суреттеп бергенін бүгінде көпшілік қауым мойындап
отыр. Әңгіме ... ... ... қаламгерлер тоқырау кезеңіндегі ұлт
тағдыры, елдегі ... ... ... ... ... оның ішкі жан-дүниесінің айналасындағы ортамен қабыспауы, рухани
жадаулық сияқты мәселелерді, сондай-ақ бүгінгі демократиялық қоғамдағы ... ... адам мен ... адам мен ... ... қайшылықтарды күн
тәртібіне батыл қоя білді.
Осындай күрделі мәселелерді көркем бейнелеп, шығарманың ... ... ... ... ... жүк етіп ... мақсат-мүдделеріне айналдыру кез келген қаламгерден ... ... ... ... прозасы бұл жылдары тақырыптық-идеялық жағынан тереңдеп,
әдебиетте жаңаша көркемдік ізденістер байқалды. Себебі адам мен ... ... ... ... мен ... ой мен ... мансап пен ұждан, ынсап пен
ындын, арман мен мақсат, іс-әрекет пен көзқарас, дүниетаным мен ... ... пен ... ... әрқайсысына өз
көзқарасын білдіріп әділ «үкімін» айту жазушыларды жаңа көркемдік әдіс-
тәсілдерге баруға, оны ... ... ... бағыттаған еді. Осындай
өзекті мәселелерді бейнелеп, барша адамзат баласын ойландырып ... ... ... ... ... ... тартысқа құрылған
туындыларды дүниеге әкеле бастады.
Әдебиеттану ғылымында көркем тартыс проблемасы құлашы кең, ... ... Ол ... ... ... мен өмір шындығын көркемдік
тұрғыдан тану қыры бола ... ... ... ... де қамтиды. Өмірдегі тартыс бір ... ... ... ... ... ... ... қозғайды, сондықтан да жазушы
жеке адамның айналасындағы тартысты зерттей отыра, сол тартысты адамзаттық
деңгейге көтереді.
Қаламгер ... ... ... стильдік жағынан ғана
көрінбейді, ол тұтас ойлау жүйесінен, жазушының шығарма ... ... ... ... ... бүкіл көркемдік амал-тәсілдерді
пайдалануынан да да ... ... кез ... қаламгер өз шығармасының
идеялық сипатын тереңдетіп, ойды астарлай ... ... ... ... ... ... ететіні белгілі. Туындыда сомдалған кейіпкер
қашанда өз арқасына ... ... ... ... ... жүк ... Ал ... болса, сол өмір шындығын өз ... ... ... ... ... қана ... ... әдеби тартыс
материалына айналдырады.
Аталмыш кезең прозасындағы тартыстың образдық-құрылымдық ... ... ... ... мәселелерді қарастыра отырып, оның көп
қырлылығын, көп ... ... ... ... ... ... ... әңгімелеріндегі тартыс
табиғаты – ... ... ... ... ... болмаса да жекелеген
жазушылардың шығармашылықтарына, жалпы аталмыш кезеңдегі ... ... ... ... ... жүрген ғылыми мәселе.
Бұл кезеңдегі әдеби процесс және ... ... ... ... ... шығармашылықтары жайында әр уақытта ... ... [2], ... [3], ... [4], ... ... [6], ... [7], Б.Кәрібаева [8], ... [10], ... [11] , ... [12], ... ... [14], Т.Есембеков [15], С.Негимов [16], Д.Ысқақұлы [17].
т.б ғалымдардың мақалалары мен зерттеулері жарыққа ... ... ... ... ... поэтикасының жекелеген мәселелері жайлы жазылған
А.Жақсылықов [18], А.Исмақова [19], ... [20], ... ... [22], ... [23], ... [24], Қ.Жанұзақова[25],
Ж.Аймұханбетова [26] т.б зерттеушілердің еңбектерінде маңызды ойлар
айтылып, ... ... ... Дегенмен, зерттеу жұмысын жүргізушілер
әңгімелері ... ... ... ... ... ... ... тартыс категориясы ... ... ... ... мен ... ... қажетті
мөлшерде ғана қамтыды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың
негізгі мақсаты- Әбіш Кекілбай, Қабдеш Жұмаділов, ... ... ... ... Әбдіков, Тынымбай Нұрмағанбетов, Оралхан Бөкеев, Кәдірбек
Сегізбаев, Дидахмет ... ... ... ... ... ... ... Аманжол, Дидар Амантай, Сейітқұл Оспанов, Талаптан Ахметжан,
Қуаныш Жиенбай, Асқар Алтай, ... ... Роза ... сынды
қаламгерлердің әңгімелеріндегі тартыс ... ... ... ... жұмысының осы мақсатынан туындайтын мынадай негізгі міндеттер
жүйелі түрде қарастырылады:
... ... ... әр ... анықтамалар мен пікірлерді
жүйелеу, саралау;
• ХХ ғасырдағы ұлттық прозадағы тартыс мәселесіне шолу жасай келіп,
оның кезеңдік тұрғыдан үйлестік-өзгешеліктерін анықтау;
... ... мен ... ... орай ... ... ... қазіргі қазақ әңгімелеріндегі әдеби дәстүр жалғастығы сипатын ашып,
жаңа тенденцияларды айқындау;
• Образ болмысындағы ұлттық мінездің тартыстың даму жолына қатысты ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі қазақ прозасындағы көркем ойдың бағыт-бағдарын пайымдау
(жатсыну, ішкі жан арпалысы, жалғызсырау, ... ... есеп ... мәні ... ой ... ... образ есімінің оның ішкі жан
дүниесімен өз ара қатынасы, бір ... ... ... ... ... кейіпердің ішкі әлемін танытудағы ролі т.б)
• Көркемдік ... ... ... ... ... ... арасындағы байланысты көрсетуін зерделеу,
• Тартыс сипатын танытудағы психологизмнің қаһарман әлеміндегі әр түрлі
өзгерістерді суреттеудегі көркемдік ізденіспен ұштасуын көрсету;
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... әңгіме жанрындағы көркемдік қызметіне байланысты
әдебиет теориясының үлесіндегі ғылыми маңызды мәселені жаңаша көзқарас, тың
пікір тұрғысынан ... ... ... бар ... болып табылады.
Жұмыста тартысты әдеби-эстетикалық категория ретінде тану жайындағы ... әрі ... ... алғанда нысанға алынған әңгімелерді ... ... ... ... ... ... ... даму мәселелері
жан-жақты сөз болды. Зерттеу нысанындағы әңгіме авторларының эстетикалық
өре-деңгейі, дүниетанымы, көркемдік ... ... ... ... ... компоненттер тартыс ұғымымен тығыз байланыста,
органикалық бірлікте зерделенді. Көркем ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізілді, сол арқылы ұлттық
әдебиетіміздегі әр тұстағы оң ... баға ... ... дейін зерттеу нысанына алынбаған көптеген жаңа ... ... ... ... ... көріну сипатына қатысты
тұжырымдар жасалынды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысын жазу барысында, салыстырмалы
талдау, жүйелілік, жинақтау, тұжырым ... ... ... нысаны ретінде Ә.Кекілбаевтың «Керек адам», «Соңғы
аялдама», «Есболай», ... ... ... ... құбылыстары», «Күсен-Күсеке», Д.Исабековтың «Қара ... ... ... ... «Жат ... ... «Ата қоныс», «Сушы», ... ... ... ... ... ... ... «Ауғанда
ағарған шаш», «Көкжал», Қуандық Түменбайдың «Ақындар заңы», Нұрғали ... ... ... ... ... ... Амантайдың «Ештеңе
жазылатын емес», «Тәкаппарлық», Д.Әшімхановтың «Шымырбайдың шындығы»,
«Аққабаның толқыны», ... ... ... «Жол ... Ахметжанның «Айқасқа», «Төрт қанден», Қуаныш Жиенбайдың «Бизнесмен
Құлшараптың Қожанасырмен қоштасуы», Асқар Алтайдың «Кентавр», «Балақ бау»,
А.Кемелбаеваның «Қоңыр ... ... ... бала ... ... ... ... алынды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... және ... өзегі Қазақстан және ... ... ... мәселелері туралы еңбектеріне ... ... ... ... ой-пікірлер, сондай-ақ
тартыс табиғатын ашуға еңбек сіңірген ғалымдар Н.Ғабдуллин, С.Ордалиев,
Т.Есембеков, Қ.Жүсіпов және ... ... ... ... ... қарастырған С.Қирабаев, З.Қабдолов, Р.Нұрғали, Қ.Алпысбаев,
Ж.Дәдебаев, З.Серікқалиев т.б орыс ... Г.Н ... ... В.Е Хализев т.б ғалым зерттеушілердің еңбектері ... ... ... ... ғылыми-тәжірибелік мәні. Зерттеу еңбектің тұжырымдары мен
нәтижелерін жоғары оқу ... ... ... ... қазақ
әдебиеті» курсынан жүргізілетін лекциялық, семинарлық сабақтар ... ... ... ... ... ... курстарда пайдалануға
болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ... ... ... ... қорғаға ұсынуға болады:
• Көркем әдебиеттегі тартысты тану күрделі мәселелердің бірі, ... ... ... сипаты мол, сондай-ақ ол ... ... ... ... ... дамып, өсіп, жетілуі, өзіндік сипаты ұлттық әдебиет
тарихында өз мазмұн мағынасымен, ерекшелігімен ... ... ... шығармаларындағы тартыс жаңа сапаға, жаңа
мазмұнға көшіп, ... ... ... ... ... ... ... саласына айналды;
• әңгімелері зерттеу нысанасына алынған қаламгерлердің шығармашылық
тәжірибесіндегі ... ... ... арнаулы көркемдік тәсіл
ретінде жетекші қызмет ... ... ... ... ... жүйенің сәл босаңсуы, жылымық
кезеңнің тууы шығармашылық еркіндіктің пайда ... ... ... ... молынан, кедергісіз пайдалануға жағдай
жасады. Қазақ қаламгерлері қалыптасқан дәстүрлі тартыстан қол үзіп,
жаңа ... ... бара ... ... ... ... мен ... жұмыстың басты нәтижелері мен тұжырымдары ҚР БҒМ Білім мен
ғылым саласындағы қадағалау және ... ... ... ... ... және ... ... конференция
материалдары жинақтарында жарық көрді.
Зерттеу еңбегі М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік
университетінің қазақ филологиясы және Л.Н ... ... ... ұлттық
университетінің қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан тұрады.Жұмыс соңында
пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
1 1960-70 ЖЫЛДАРДАҒЫ ... ... ... ... қазақ халқы үшін қым-қуыт қайшылығы мол ... толы ... ... белгілі. Қоғамдық-әлеуметтік саяси
өзгерістер аяқ ... ... бола ... ... емес ... оның ... ... мәселелер тоғысып жатқаны аз сөз болып жүрген жоқ.
Коммунистік қоғам құрсауында қамалған ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... тұста ел тоталитарлық заманды
басынан кешкені мәлім. Сыңаржақ саясат белең алған кезде ... ... ... ... қилы-қилы күйге түскені, дамуға тырысқаны,
дағдарысқа ұшырағаны сапалық ... ... ... ... ХХ ... ... прозасының даму заңдылықтарын
зерттеу барысында нақты тарихи жағдайларға жаңа ... ... көз ... көп ... қайта бағамдауға жетелейтіні сөзсіз. ... ... ... ... ... мәні мен ... ... тану үшін
сол уақыттағы негізгі қарама-қайшылықтың табиғатын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ауқымының кеңейіп
өзгеуіне қоғамдық саяси-әлеуметтік жағдайлар мен адамдар арасындағы ... ... ... белгілі.
Әр кезеңдегі тарихи жағдайлар әдебиетке жаңа міндеттер
жүктейтінін ... ... ... тартыс жаңа мазмұнға, жаңа сапаға ие
болатынына ешкім дау айта қоймас. Дегенмен қазақ әдебиеттану ... ... ... ... прозасындағы тартыс категориясының талай
дау-дамайға жетелегені, ... ... ... ... ... ... Салиқалы зерттеулерде тартыс категориясының әдеби ... ... ... ... оған қоса әдеби кезеңнің, жеке
жазушының болмысын танытатын күрделі ұғым екені ... ... бірі ... ... ... ... ... танытқыш» еңбегінде: «Адам бала күнінде тысқы ғаламдағы ... ... ... тұрған нәрселерді ғана танумен болады. Ержеткен
сайын дүниенің ісіне өзінше сүйсініп,өзінше күйініп, ... жол ... жол ... ... жамандыққа өз көзімен қарап, өзінше сынап,
өзінше ... ... ... ... Өз ... мұңы, мұраты, мақсаты,
мүддесі болып, сол мұрат-мақсатына жету ... ... ... тысқы
ғаламға тиісті жердің шегіне келіп, ішкі ғалам мен тысқы ғаламның шарттары
тура ... ... ... ... кетеді» [27,294 б.] деп ... ... ... ... ... ғылымында көбіне көп сюжет пен
характерге ... сөз ... ... ... теориялық проблемалық
мәселелердің бірі.
Тартыс-сюжеттің жаны, оның қозғаушы күші, сюжетте ... да, ... ... шешімі де осы тартысқа, оның сипатына
тікелей қатысты екендігі зерттеу еңбектерде айтылып жүр. ... бұл ... ... ... ... ... ғылымында әлі де
жетімсіз сөз болуда, онда да ... ... ... бойынша 70-жылдарға
дейінгі тартыс мәселесі негізінен драмаға байланысты қарастырылып келді.
Сөз болып отырған мәселенің ... ... ... ... ... қазақ әдебиетшілері қазақ әдебиетшілері мен жазушыларының
ішінде сонау 30-шы ... ... ... ... бірсыпыра байыпты
ойлар айтқан Мұхтар Әуезов болатын.Ол бұл мәселені алғаш рет ... ... ... белгісі» атты 1934 жылы жазған мақаласында көтерген.М.Әуезов
жалпы мақалаларында, ... ... ... ... конфликт», «қақтығыс», «коллизия», деген терминдерді ... ... ... ... ... ... ... тақырыптағы
пьесаларындағы ( «Түрксиб», «Тартыс», т.б) жаңа адамды бейнелеудегі ... ... ... олақтығынан, түйін-тартыстарды драма заңымен
өрбіте алмағандымыздан, адамымыз жанды, әсерлі, сергек адам ... ... ... ... ... ... [28,175 б.] деп түсіндірген.
Демек, жас ... ... ... ... ... ... ... байланысты деп білген. «Жасанды драмадан (яғни жалған
тартыстан деген мағынада) реалистік шығарма ... ... ... адам ... ... ... [29,259 б.] деп ... ой ... ... ол ... рет 1953 жылы КСРО Жазушылар одағы
басқармасының ХІҮ пленумында сөйлеген сөзінде ... бұл ... заңы ... ... ... ... атпен оның «Уақыт және
әдебиет» [29] жинағында жарық көрді.) ... Атап ... ... ... ... ... беттерінде драматургиядағы тартыс
проблемасы төңірегіндегі мақалаларға шолу жасай келе, ... ... ... сөз болғанына қынжылыс танытады.Н.Абалкиннің «Новый
мир» журналындағы «В ... ... ... ... ... дегеніміз- ең алдымен, типтік характерлер жасау мәселесі», «Айқын
берілген характерлері жоқ шығарма ... ... ... ... ... ... келе, «осы анықтамалар тек драматургияға ғана тиесілі
ме екен? Роман, повесть, тіпті ... ... ... осы да емес пе?
Олай болса, конфликт проблемасы ... ... ғана ... ... [31] деп мәселеге өзгелерден кеңірек мән ... ... ... ... басты мәселе де, өзінің сөзі де
негізінен драматургия жанрының ерекшеліктеріне, ... ... ... ... зәру ... бір жанрға ғана телімей, оны кең көлемде
барлық жанрларға байланыстыра зерттеу жайын көтерген болатын.
Қаламгер бұл зәру ... ... рет 1954 жылы ... ІҮ ... драмаға байланысты жасаған баяндамасында [31, 299-
335 б.] баса көңіл бөледі. Ол орыс ... ... ... ... ... «тартыссыздық» теориясының қазақ әдебиетіне де зиянды әсері
болғанын, әманда «шындықты көркемөнердің критерийі» деп тану ... ... төл ... тартыс және кейіпкер бейнесінің
мүсінделуі, шеберлік мәселеріне ... ... ... ... «бұл пьесаның ішінде жырланған сезімдер молынан ашылған жеке-жеке
мінездер, ... ... ... өсіп, өрбуі шарықтап жетіп, шарт сынып
аяқталуы-барлығы осы ... өз ... өз ... ... ... [31,306 б.] деп бағалайды. Бұдан М.Әуезовтің тартыстың даму
эволюциясына, оның кейіпкердің өзіндік ... ашу ... ... мән
бергенін көреміз.
1956 жылы қаламгер «Өмір және ... атты ... ... ... ... ... өміртану және оны бейнелеу шеберлігі
мәселелерімен сабақтастыра сөз етеді. «Шынайы күрделі, қиын ... ғана адам ... ... талабының, мінез-нәрінің,
тағдырдың барының баршасы ... ... ... қатал айқасқа айналады.
Осындай ғана қақтығыстар барлық повесть, роман, драма атаулының ең ... арқа ... ... ... [32,400 б.] деп, ... ... кейіпкерді танытушы, жалпы көркем туынды атаулының негізі
екеніне көңіл бөледі.
Сөйтіп, М.Әуезов ... ... ... ... мәселесін драмаға қатысты қозғап, ... ... ... туындыларға да (өзі айтқандай ... ... ... ... өнер ... екенін үнемі ескертіп, айтып
отырады. Сондықтан қаламгердің драмадағы тартыс жайлы ... ... ... ... ... ... оның ... характерге
қатыстылығын анықтау үшін де пайдалы. Демек көркем тартыс ... ... ... ... ... ... ... бірінші айтушы Мұхтар
Әуезов болды.
Ал Сәбит Мұқанов болса, «Тағы да поэзия туралы» («Өсу жолдарымыз»,
1960.388-б) ... ... ... (1954) ... ... ... ... поэмадағы тартыс сыры, ... ... ... өз ойын төмендегіше тұжырымдаған: «Шығарманың,
әсіресе поэма ... ... ... ... жазылуына аса қажетті шарттың
бірі-конфликт мәселесі. Конфликт мәселесі ... адам мен ... ... ... ... ... соқтығысып,
шиеленісіп барып шешілуі ... ... тек ... ... ... ... ғана туады, жұқа, әлсіз, материалдан
тумайды.Конфликтісіз ... екі ... ... ... (не ... ... сәндеп (лакировка) көрсетуге, не тұрпайы түрінде
(натурализм) көрсетуге), мұның ... де ... ... ... ... б.]. ... ... жайын, характер табиғатын С.Ордалиев өзінің
«Қазақ драматургиясының очеркі» [34], «Конфликт және характер» [35], деген
еңбектерінде ... ... ... ... ... ... зерттеу мақалалар 60-
жылдардан көріне бастады. Бұл орайда белгілі ғалым Р.Бердібаевтың ... ... ... ... ... пен ... [36], атты көлемді
зерттеуін тың ... ... ... бастамасы деп танимыз.
Зерттеуші ұлы суреткер ... ... ... роман-эпопеясында характер
сомдаудағы, сюжет құрудағы шеберлік тағылымын айқындауды мақсат еткен,
қызықты пікірлер ... ... ... ... ... ... проблема 60-жылдардың аяғында Қ.Жүсіповтың
«Қазақ прозасындағы тартыс және жаңа ... атты ... ... ... ... басында Н.Ғабдулин өзінің
докторлық зерттеу еңбегінің [38] бір ... осы ... ... өмір ... ... десек, бұл тұжырым әдебиеттің тек ... ... ... ... ... ... ... мәселесі Қ.Жұмалиевтің, Е.Ысмайыловтың,
З.Қабдоловтың оқулықтарында ғылыми талдауға ие болады. Бұл ... ... ... ... ... ... қажет ететін бірден-бір
мәселе тартысты сюжеттің құрамды бөлігі, қозғаушы күші ретінде қарастырылуы
болып табылады. Әрбір пікірге жеке ... ... ... ... ... ... ... даму жолында оған қатысушы
адамдар өзара байланыста, ... ... ... ... ... ... әркімнің мінезі, наным-сенімдері, күйініш-
сүйініштері айқындалады және сол адамдардың қарым-қатынастарына жазушының
қалай қарайтындығы да ... ... ... бір ... ... ... деп атайды» [39;70 б.] деп тартысты сюжеттің ... ... ... ... ... «Тартыс-өмірдегі
қайшылықтардың өнердегі ... адам ... ... ... адамға тән әр алуан көзқарастағы, идеалдағы, мақсат-
мүддедегі кереғар құбылыстардың өнер туындысындағы ... ... б.] деп ... бере ... ... шығармадағы табиғи тартыс оның
сюжеті мен композициясын өрбітер өзгеше құрал, ... күш ... ... ... деген тұжырым жасайды. Осындай ойды сыншы ғалым ... ... ... және ... ... ... ... сан
түрлі қайшылықты қарама-қарсы күштердің табиғатын ашудың, демек ... ... ... жылы ... ... ... сюжетті қозғаушы, дамытушы,
жетілтуші күш те сол» [36,10 ... ... ... ... ... көркем шығармада
жалғасқан оқиғалардың тізбегі, біртұтас желісі, ... Ал осы ... ішкі ... ашылуы тартыстың негізінде жатады. ... ... ... дамуы, аяқталуы бар. Ендеше тартысты сюжеттік ... ... ... ... ... шегі ... сияқты бөліктерге
бағындырудың қажеті жоқ. Себебі тартыс көркем туындының идеялық-тақырыптық
қуаты ... ... ... ... бір жүйе негізінде ... ... ... ... ... ... кейде сюжет пен
тартыстың сәйкес келмейтін сәттері де байқалады. Екеуінің үнемі бір-бірімен
қатар ... ... ... Бұл ... зерттеуші Т.Есембеков мынадай пікір
білдіреді;«.....Конфликтное течение может начинаться раньше, чем сюжетное,
а может быть и вынесен ... за ... ... ... ... не
может быть вынесено, оно ... в ... ... ... но
его«опаздывание» вряд ли служит ... или ... ... конфликта распределяется по всему тексту-воссоздание деталей,
штрихов, обстоятельств, ситуации, эмоции»[41,97 с].
Бұдан көркем туындының ... ... пен ... ... іздеу,
соның негізінде бағалау үнемі жемісті бола ... ... ... ... ... ... тартысының ең түпкі қабатында
орын алып, ал сюжет тек сыртқы жамылғы есебінде қызмет атқаруы да ... ... ... ... кезекте қалып доминанттық рөл
философиялық пікірлер болып келетін ... ... Бұл ... желінің деңгейінде ғана алынуы сюжет динамикасына да әсері ... ... ... ішкі ... ... ... ... жылдам айырбастап дамиды. Сондықтан да, мұндай
шығармалардағы реалистік проза үлгілерін ... ... ... ... кей жағдайда шығарманың нақ болмысын ашуға кедергілер
келтіреді.
Ішкі драманың сыртқы ... ... бір ... дамып келе
жатқан сюжет аяқ астынан ширығып, күтпеген, ... өмір ... ... ... айналып кетуі қазіргі әдеби үрдіске тән сипат. Осындай
тәжірибелер ... ... ... ... ... ... мәніне ие болғанын атап өтуге болады.
Тартыс категориясын айқындауға ғалым Н.Ғабдуллин де ден қойып, өзінің
«Замандас келбеті» атты ... осы ... ... тоқталған. Ғалым
прозадағы тартыс сырына, оның қаһарман сомдаудағы мән-маңызына ... ... ... ... ... ... «Қоғамдық құрылыс аясында
сапалық өзгерістер туып ... ... ... ... және ... ... соны ... енгізді. Қалыптасқан бұрынғы
тәртіптерді, үйреншікті дағдыларды ... жаңа ... ... Міне ... ... ақыл-ойына, санасына зор ықпал еткен.Санадағы ескі ұғым
бірден өшпейді, жаңа ұғым ... ... ... арасында тартыс туады.
Сол тартыс адамды терең толғанысқа түсіреді,адамның басынан бір алуан ... ... ... ... ... ... қашан түзу жөнін
тапқанша, ойы онға, ... ... ... ... [4,110 б.] ... ... жылдарда көркем тартыс мәселесін тікелей болмаса да бірсыпыра
әдебиет ... ... ... ... ... көңіл бөліп, зәру мәселенің қарастырыла бастауына өз үлестерін
қосты.
Бұдан басқа да көптеген зерттеу еңбектерде ... ... ... қатарына Т.Нұртазин [44], М.Қаратаев [45], Б. ... ... [47], ... [48], М.Хасенов [49], Х.Әдібаев [50],
З.Ахметов [51], ... [52], ... [53], ... ... [55] ... [56], ... [57], М.Мырзахметов [58],
Ж.Дәдебаев [59], З.Жұмағалиев [60], ... [61], ... ... [18] ... жатқызуға болады.
Бұл еңбектердегі тартыс категориясына берілген бағалауларды салыстыра
қарай отыра, әдебиет зерттеушісі Р.Нұрғали: «Әдебиет алғашында антогонистік
таптардың өмір сүру ... ... екі ... ... ... ... ... таптар жоғалған өмірдегі қарама-
қайшылықтар жоғалды деп қорытынды жасауға ... Өмір ... ... ... хақы жоқ» [63,122 б.] деген пікіріне тоқталып
кетуге болады. Зерттеуші тап тартысы сияқты ... ... ... ... ... ғана көрінетінін, ал өмірлік қайшылықтардың әдеби
туындының өзегіне қашанда үнемі айналып отыратынын баса көрсеткен.
Тартыс категориясына қатысты ... ... ... ... ... ... азды-көпті айтылғанымен көбінесе қалыптасқан
қағидалар басшылыққа алынып, оны бағалауда тың нышан байқала қоймады. Бұл
категорияға ... ... ... сипаттамалардың берілуі
социалистік реализм әдісіне негізделіп жазылған көркем шығармаларға қатысты
болса керек. Дегенмен, ... ... ... ... категориясымен
тығыз байланысты. Себебі қоғамдағы, адам санасындағы өзгерістерді ... ... ... үшін ... ... тартыстарға барары сөзсіз. Атап
айтсақ, бұл тұрғысында академик С.Қирабаев: «Қазіргі ... ... қана ... ... ... талдауда шығармадағы
тартыстың сырын, көркемдік ерекшеліктерін ашып көрсетудің мәні өте ... екі ... ... ... емес, шығарманың бейнелеу
құралдарындағы қарама-қарсылықтың ... мен ... ... автордың
философиялық эстетикалық концепциясын анықтайды» [64,51 б.] деген пікір
білдіреді.
60-70 жылдардағы қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... бағалауда, талдау жүргізуде кей сәтте әдеби сын
өзінің дайын еместігін байқатты. Олардың туындыларындағы ... ... ... ... сыртқы сюжеттік оқиға арқылы пайымдау, ... емес еді. ... ... ... және ішкі ... ... тартыс түрлері бар. Кейде тартыс нақты оқиғалық сюжеттің дамып,
бір-біріне қарама-қайшы ... ашық ... ... тұрса да, автор
интрига, құпиялылық элементтерін кіргізсе де тез табылады. Егер ... ішкі жан ... ... ... оқиғада көрінбесе, бұндай
жағдайда жазушылар «терең» мәнді ... яғни ... ... «ауырлатып» подтекске көп мән бере бастайды. Туындыларда сырттай
ештеңе ... ... ... ... тартысы терең қабатқа
кетеді.
Кейбір әдебиет зерттеушілері тартыстың әдебиеттегі көркемдік қызметі
тек қана шығарманың идеялық-тақырыптық мазмұнымен байланысында ... ... ... пен ... ... адам ... ... көркемдік
құралы деген қорытындаға келеді.
Жалпы қазақ әдебиеттану ғылымында тартыс категориясы Т.Есембековтың
«Драматизм и казахская ... атты ... ... ... ... ... тартысты эстетикалық категория ретінде
қарастыра отырып, оның сюжет, характер, стиль мәселерімен арақатынасына жан-
жақты тоқталды. ... бұл ... ... ... ... ... ... көріну сипаты сияқты тың мәселелер
қарастырылған.
Бүгінгі таңда көптеген жазушыларға қазіргі көркем ... ... ... өзгерген кезеңінде туып отырған қайшылықтар
тұрғысында қарастыру тән болып отыр. Бұдан қарым-қатынастың, ... ... ... ... ... қоғамдық жағдайға
қатысты туған соны қайшылықтар және оның көркемдік ойлау жүйесін ... тұр. ... ... ... ... зерттеу міндеті туындайды.
Тартыс категориясының осындай ерекшелігін ... ... ... ... тартыс табиғатына көңіл аудару бүгінгі қазақ
прозасының көркемдік ... ... ... ... ... бағалау болып табылады.
«Мәңгілік тартыстармен» қатар бүгінгі ... өзі ... ... ... ... әңгіме өзегіне айналғанда ол белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... проблемалар
көтеруге үн қоса бастады. Әсіресе, адам тәрізді күрделі жаратылыс ... ... ... ... ақтарып, күш-қуатын сынап,
айналасымен қарым-қатынасын зерттеу-зерделеу мақсатында жазушылар ... ... ... бастады.Бұдан қазіргі тартыс түрлерінің
синкреттілігін, көпқабаттылығын байқаймыз.
«Көркем конфликт – бұл коллизияда тарқатылатын /идеялық-бейнелілік
құрылым ... ... ... ... мен ... қайшылығынан туындайтын, идеялық-бейнелілік көп қабатты компонент.
Көркем конфликтіні ... осы ... ... дұрыс түсінік
ретінде әдебиеттің даму ... ... ... ... – деп зерттеуші
Қ.Рүстемованың ... ойды ... ... б.]
Қазақ прозасының қалыптасу, даму, өсу жолына көз жіберсек, осы бір
киелі ... ... ... ... ... атқарған қызметі, алатын орны
зор екенін байқаймыз. Халық басынан өткеріп, ... сыз ... ... ... ұлт ... армандаған мақсат пен мұраттың орындалуын өзек
еткен ... ... ... ... ... ... осы
бір игілікті істің басында әңгіме жанры ... ... ... ... Бұл ... ... күні ... отырған биігі, алып отырған аумағы,
көтеріп отырған салмағы бір күндік еңбектің ... ... ... ... ... формалық, мазмұндық жағынан сапылық өзгерістерге бой ұруы
қазақ прозасының қалыптасу, даму өсіп-өркендеуінің нәтижесі екені ақиқат.
Сондықтан, ХХ ғасыр ... ... ... ... тартыстың
сипатын саралап өту, шама-шарқынша ой ... ... ... ... бірі ... ... ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде дүниеге келген ... ... ... ... ... «Бақытсыз Жамал»,
С.Көбеевтің «Қалың мал» романдары екені ... аян. Ал осы ... ... ... ... жастарының бас бостандығы, сүйгеніне бара
алмаған мұңлық жандар тағдыры ... Шұға мен ... ... сүйген
жігіттері Әбдірахман мен Ғали бейнелері арқылы жазушылар қанша қайрат
көрсеткенмен заманына қарсы тұра ... ... ... бейнелеген. Әрине
туындыларда олардың ашық күреске шығып, белгілі бір әрекетке ... ... ... ... қоймайды. Тек ішкі жан дүниелерінде
сезімдер қайшылығы, талас-тартысы өтіп жатады. ... ... ... ... ... ие екендіктерін білдіріп бас көтере қоймайды. Тағдырға
мойынұсыну басым. Бұл туындылардың авторлары кезең ерекшелігіне сай ... мен ... ғана ... ... бір ұлт көп мәселеге ... ... ... суреткерлер қоғамдық-әлеуметтік жағдай
шиеленісіп ішкі ... ... ... ... ... ... да
санасына бір серпін әкелетінін сезген сияқты. Себебі С.Көбеевтің «Қалың
мал» ... ... ... ... ... бас бостандығын сақтап ... ... Ол ... мен Шұға ... ... емес Бір сәт бас ... шыға алады. Демек, алғашқы прозалық туындыларда тартыс ерік,
бостандық, мейірімділік, ... ... ... ... ... ... туындыларында қоғамдық ой-сана заман тынысына сай
өзгеріп отырғаны белгілі. Сондықтан 20-50 ... ... ... ... үшін ең ... оның ... даму ... анықтайтын
категоияның бірі екенін ескере отырып, сол кездегі әдеби ... ... ... ... халықтың саяси-мәдени өміріне күрделі жаңалықтар
әкеліп, тың серпін жасағаны белгілі. Қазақ ... жаңа ... ... қмлы
өзгерістер оның рухани дамуының қайнар көзі болып табылатын әдебиетіне өз
ықпалын тигізгені даусыз. 1917 жылғы ақпан төңкерісін ұлт ... ... ... ... ... атуы деп ... ... Ұзақ жылғы патша
отаршылдығынан құтылдық деген сенім көптің көкейінен орын ... ... көп ... ... ... орнына келген кеңестік жүйе зиялы
қауымды ойлантқаны анық. Суреткер дүниетанымы бір сәт ... ... ... ... ... ... осы кезең еді. Ақ пен қызыл
болып екіге жарыла бөлінген ... қай ... ... сын ... ... ұлт мүддесін бірінші кезекке қоя білген ұлтжанды азаматтар мен бір
сәт есеңгіреп барып есін жия ... ... ел ... ... қайшылығын
көрсетеді.
Осындай астан-кестен, аумалы-төкпелі заман тудырған адамның ақылына
сыймайтын, мағынасыз жаңа тәртіпті қабылдай алмаған ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ... М.Жұмабаев,
Ж.Аймауытов, М.Әуезовтерге жаңа өкімет еріксіз таңған әдебиет ... сәт ... ... өз ... пайдалануға көмектесті. Олар
ақиқатты модельдеуге, жоқ дүниені қолдан жасап безендіруге қарсы болды.
Социализмге тән ... бір ... ... ... бір кезде жүзеге
асады деген елес идеяны нысана тұту олар үшін өнерде өтірік және ... боп ... ... да олар осы ... заманның
артына қалдырар салқыны туралы ойлады. Ұлтжанды ақын-жазушылардың
шығармаларында ... ... ... ... көрінді.
М.Әуезов «Қорғансыздың күні» әңгімесімен өзінің әлемдік биігін
көрсеткені баршаға белгілі.Әңгімедегі үш әйел ... ... ... ... Араларында жібек жіптей нәзік жалғастық бар. Олар тек жетім-
жесір ... киіп қана ... жоқ, ... ... ... жапа шегіп барынан айырылып отыр. Күшікпайдай жаны жайсаң
батыр барда жауға кеткен мал ... Жан ... бар, ел ... ... жоқ. Ана мен қыз ешқашан ешкімге қолжаулық болған ... Ал ... ... ... ... ... ... азамат, азамат тұрмақ өз
мағынасындағы адам да ... ... ... ... адам ... руханият
төрінде отыр. Тәні-тарамыс, жаны жарқырап тұр. ... ... ... ... қарашығы. Ұлттық құндылық- қашанда ... Сол ... ... ... ... тұр. Бұл талай нар ... ... қиын ... ... ... біледі.
Қаламгер қоғамдағы өзгерістерді өзінің әңгімесінде боран бейнесінде
көрсете ... ... өн ... боран суреттеліп отырған жағдайлардың
бәріне қатысты. Жазушы саясат бораны бүтіндей бір халықты адастырып, шыққан
тегінен түп негізінен ... ... ... ... ой ... ... ... бір эпизод Ғазиза Аққаннан зорлық көргеннен соң, боранда пана
іздеп, әкесі мен бауырының моласына барады. Қаршадай қыз ... ... ... ... ... барғанын түйсінуге болады. Бұдан әрбір ... ... ... ... ... ... жақын таным түсінікті іздейді
деген қорытынды жасалған. Басына іс түсіп, көңіліне қаяу ... ол ... ... ... ... ... аян. Ендеше, ата-баба сүйегі
жатқан киелі ... ... оның ... сіңірген ұлттық танымын
санадан ысырып ... ... ... Заман ағымы, қоғамдағы саяси
өзгерістер адам баласын көп сынға түсіреді. Ол ... ... ... ... ... хақ. Ал оның өзімен бірге халқын адастыруы үлкен күнә. Автор
жаңа келген ... ... ... алмай, оның саясатына түсінігі ... ... ... ... сақтандырғысы келетіндей. Өзімізбен
бірге кейінгі ұрпақты адастырып алмасақ екен ... ... ... ... мол қоғамдық жағдайда әдебиет бірден
бой жазып, жамырай даму жолына ... ... деу ... ... ... ... ... атқарған еді.
Әдебиет кеңес үкіметі тұсында тек қана ... ... ... ғана ... ... ... болғаны белгілі. Бұл
турасында ғалым ... ... ... ... ... көркемдік әдісі болды.Социалистік реализм әдісі шыншылдықпен,
тарихи нақтылықпен бейнелеуді талап ... ... ... ... ... рухында тәрбиелеу мақсатын алға қойды, социализм жолында
күрес жүргізіп отырған жаңа қоғамның ... ... ... ... өмір ... осы ... ... қажет деп санады» – дейді[66,31 6].
Отызыншы жылдардың басынан бастап-ақ қаламгерлер өз ... ... ... гөрі, сол кездегі идеологиялық диктаттың өктем
талабына лайықтап жазуға ... ... Бұл ... ... шығу үшін ... әлемге мәшһүр жалпы адамзаттың асылдары және жеке ұлттар мен
ұлыстар өміріндегі көкейкесті ... ... ... мүдделілігі сияқты өзіндік түсінігін былай қоя тұрып, бәрінен
бұрын социалдық жаңа ... ... боп ... ... ... ... байланысы, ұрпақтар үндестігі жоқтай, дүние тек осы ... ... ... жылдам көрсетуге тиісті болды.
1956 жылы өткен коммунистік партияның ХХ ... жеке ... ... ... ... Қуғын-сүргінге ұшырап, туған топырағынан
зорлықпен алыстатылған қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... соны серпін, ерекше беталыс бірден көзге шалынды.
50-жылдардың соңындағы ... ... ... және искусство»
журналына шыққан ... «Сын ... сөз ... және
Р.Бердібаевтың «Қазақ әдебиеті тарихының кейбір мәселелері» ... орны ... ... жыл ... ... ... жанрларына көз жіберіп, шолып шығыңызшы. Не көрер екенсіз—дейді
М.Қаратаев.—Ондағы жалаң, жалпылама мақтауға ... ... ... ... өлеңдер мен поэмаларды тізіңіз,оған қарны қампиған іліп алар
дәні жоқ не ақылға,не жүргенге жұғар нәрі жоқ ... ... ... ... ... ... шыққан сәтсіз романдар ... ... ... ... ... ... салып,қалып
келе жатқан көп актілі,көп сөзді,көп нәрсені ... ... ... ... ... ... ... ымырттың
өмірі бар шұбалаң пьесаларды алсаңыз,аз тізім болмас» [67,42 б.].
Шындығында да, 30-40 жылдары әдебиетте сыншы ... ... ... Сондай-ақ жоғарыдағы мақаласында Р.Бердібаев: «Кез келген
зерттеулердің күрделі бөлімі ... ... оның ... ... ... өзі асқан ойлылық болып саналатын ......В.И. ... ... бас жоқ, көз жоқ ... ... те ... ... [68,15 ... жылдар әдебиетінде тартыс белгілі бір ... ... ... ... ... ешкімге жасырын емес, оның себептерін
әркім әрқалай түсіндіріп жүр. Әдебиетімізде бір-біріне ұқсайтын кейіпкерлер
бейнесі сомдалды. Олардың басты ... ... өмір ... ... ... ... соған ғана қызмет еткені бәрімізге ... ... ... аяқталып,ұнамды кейіпкер жеңіске ... ... ... орын ... Бұл ... ... әдебиеттің көркемдігін
солғындатып, авторлық позиция белгілі бір идеологияның жаршысына айналған
кезең еді. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... белгілі. Әдебиетте өзіндік ой өрісі, пікірі, көзқарасы ... ... ... ... ... ... осы ... шығармаларын ой
елегінен өткізіп, зерделей қарап, жаңаша көзқараспен ... бет ... ... ... бәрін тәрк тәрік етіп, аз уақыт ішінде өндірістен
шығаратын зат сияқты тез ... ... ... ... ... ... ... солақай, сыңаржақ саяса иелері өнер табиғатына епен, байыппен емес
ентелей, өкпелей келген ... ... ... ... ... бойы
халықпен бірге жасасқан әдебиет өзінен-өзі аз уақыт ішінде кейбір «саяси
кабинеттерден» өз ұрпағына ... ... шыға ... «Би», «шешен», «хан»
деген сөздерге үрке қарап, өз жан дүниесінен ... ... ... ... еді. ... айтқанда, қазақ кеңес әдебиетінің ... ... ... ... күн ... пайымдай қарайтын болсақ, бұл әдебиеттің
бойында кейбір кереғар сипаттар бар сияқты. ... ол ... ... ... ... ... да, мемлекеттік-саяси принцип мәселелерін
қамтиды. Осы жерде өз-өзінен заңды сұрақтар ... ... ... ... ... емес» деген ұғым бар. Себебі қазақ әдебиеті
туындыларын осындай екі жүйеге бөліп, оның ... ... емес ... ... ... шығару көзделіп, ұзақ уақыт олар ... ... ... Қалай десек те бұл тұтас қазақ ... ... ... ... ... байланысты алынып тасталған,
аластатылған туындыларды зерттеп зерделеу бүгінгі күн талабы екені шындық.
Өмірлік шындықты ... ... ... оны ... ... ... оқырманға әсерлі жеткізе білу тек дарынды қаламгердің еншісіне
тиесілі екендігі ежелден белгілі.
Елуінші жылдардың аяғы мен алпысыншы жылдары ... ... ... ие бола ... Бұл жанр ... ... ... былайша ой
білдірген: «Әңгіме-қиын жанр.Алдымен, көлемі шағын. Ол жазушыдан барынша
жинақы ... ... ... соң ... ... үйіріп әкету үшін, сол
шағын көлемдегі өмір эпизодының өзі соншалық тартымды, ... ... ... ... [69, 306 б.].
Қазақ әдебиеті үшін 60-шы жылдар табысты болды. Бұл кезде
әдебиетке бір топ жас буын ... ... ... –М.Әуезов, Б.Майлин,
С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов мектебінен шыққан жас буын еді. 60-80 ... ... ... түр ... да үлкен табыстарға жетті. Түрі ... ... ... ... ... деп ... ... дамыған бүгінгі қазақ әдебиетіне жаңа бір ... ... ... сапалық ізденістердің ене бастауы 60-ыншы
«жылымық» кезеңінен бастау алып 70-90-ыншы жылдары арнасын ... ... ... ... ... ... де көріне бастаған еді.
Осыған ... ... ... ... ... ... ... әдеби
кезеңдерге қарағанда күрделенді және ... ... адам ... ... ... оның ... өздігінен ашылуына көңіл бөле
бастағаны байқалады. ... ... ... өткізу, алдына таңдау қою,
пікір таласқа түсіру, өзіне-өзі есеп беру ... ... ... кезең прозасына етене тән болғандығын атап өткен жөн.
Кезінде ғалым-сыншы Р.Нұрғалиев «Әдебиет-үлкен құбылыс, ... ... ... ... бір ... ... бәрі де ағады,
өседі, өрбиді.Халық бар жерде әдебиет бар» [70 ,209 ... ... ... ... шығып, адамның жан дүниесіне терең үңіліп, оның
ішкі қайшылықтарын, психологиясын көрсетуде жетекші орын алар ... ... ... ... кеңге қанат жайып өркендей түсуі ... ... ... жылдары қазақ прозасына келген Ә.Кекілбаев,
Қ.Жұмаділов, С.Мұратбеков О.Бөкей, Д.Исабеков, Т.Әбдіков, Т.Нұрмағамбетов,
К.Сегізбаев сынды ... ... ... ... ... таныла
бастады. Осы ерекшелікті байқаған академик С.Қирабаев: «Соңғы жылдардағы
әдеби процестің бір ерекшелігі—талантты жастардың ... ... ... бес ... ... ... келген топта біраз іріктеліп қалды.
Олардың талантты өкілдері осы дәуір ішіндегі әдеби ... ... ... жаңа ... ... ... үлестерін
қосып жүр .Олар өз дәуірі шындығының жанды ... ғана ... ішкі ... ... ... ... ... ала келді»-деп өз пікірін білдіреді [71, 544 б.].
Рухани тереңдігімен қазақ әдебиетінің тағы бір ... ... ... бұл ... ... шығармашылығын
танып-білу жан-жақты ізденіс, талап пен талғамды қажет ететіндігін ... ... ... ... ... шығармашылығы кең өріс ала
бастаған 70-80 ... ел ... ... ... ... идеясының
бір ұшығына көз жеткізгендей боламыз. Бұл кезеңге сөз бен іс ... ... мен ... ... ... тән еді. Ауыз толтырып
айтарлықтай нәтижелердің болмауы жарияланған мақсаттар мен ... ... ... ... ... Оның ... ... едәуір
бөлігі әрекетсіздік пен маскүнемдікке бой алдырып жарымжандылыққа ұшыраудың
аз-ақ алдында тұрды.
Осы ... ... ... жазушылардың оқырман қауымды небір ой-
талқыға жетелерлік елеулі ... ... ... ... ... ортаға төніп келе жатқан қауіп жазушыларды толғандырмай қоймаған.
Адамға ой ... ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерден сақтандыру.
Осы орайда бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... Уильям Фолкнер, Джон Дос Пассос, Френсис
Скот т.б секілді өз ... ... ... ада ... өмір сүру ... ... өмір сүру мақсатынан айырылу
секілді жүрек жараларлық жағдайлармен күреске арнаған бір топ ... ... ... ... ... жан-дүниесімен түсіне алған осынау
«адасқан ұрпақ» өкілдерінің әрқайсысы өзінің саяси, әлеуметтік, ... ... ... ... әлемдік дәрежеге көтерілген
осынау әдебиеттің жалғасы ... ... да ... өз ... ... көптеген әдіс-тәсілдер қолданды. Небір ізденістер нәтижесінде
туған туындылар да құнды болары сөзсіз. Бұл ... ... ... тартыс түрлері 20-30-шы жылдар әдебиетіндегі М.Жұмабаев,
М.Әуезов, Ж.Аймауытов туындыларында көрінген ... ... ... ... ... Ұлт перзенттерінің сол ... ... ... ... 60-70-інші жылдар әдебиеті қайтадан
тапқан еді. ... ұлт ... ... социалистік реализм әдісі аясында
қарастыру қиын ... ... ... ... поэтикасы қазақ
әдебиетіне қайтадан оралған еді.
Кемелденген ... өмір ... ... халықтың өткенінен қол
үзіп, болашағы бұлдырлана бастағанын ... ... әр ... ... тәсілдерге бара бастағанын зерделеуге болады. Осы орайда аталмыш
жылдардағы қазақ прозасы әлемдік ... ... ... ... ... ... дәстүрдің адам мәселесін ... ... ... да ... ... ... жеке ... еркі мен бостандығының шектелуі
қоғамның бүкіл ... ... ... жіберді.
Жатсыну—экзистенциализмнің ... ... ... ... адамның адамдық түпкі негізден, яғни өз-өзінен, өзінің ... ... ... ... әкеп тіреді. Тарихта әртүрлі
дәуірде әртүрлі өркениеттерде тарихи уақыттың бүкіл ішкі құрылымы ... ... ... ... құрылысты көбіне дәстүрлі қоғам ... ... ол ... адам ... ... ... дәстүрлермен, әдет-
ғұрыптармен реттеледі. Дәстүрлер әрбір өмірлік жағдайда, әр істі ... ... не ... ... дейін тәптіштеп белгілеп
қоюға тырысады. Қауымдық өмірдің осы ерекшелігінің негізінде адамдардың
қандай ... ... ... жатыр. Ол рулық-тайпалық қауымдасу,
яғни қауымдасудың негізінде бір ата-арадан тараған ... ... Бұл ... ... ... негізгі жолы. Яғни, олар үшін бұл түпкі
құндылық. Бүкіл әлемнің құрылу ... ру ... ... ... ... ... да ежелгі түркі қауымы үшін Аспан (тәңірі) –
әке, ата, ал жер ... ... ... ... үшін ... ... нормалары қасиетті. Оларды әрбір жаңа ұрпақ бұлжытпай қайталап,
іске асырып отыруы қажет.
Өкінішке орай өткеннің бәрін ... ету, ... ... ... ... ... ... үкіметінің басты саясатының бірі болғаны
белгілі. Жаңа үкіметтің «жаңа тұрмысы» ұлттық болмысқа ... енсе ... ... ... ... жаны мен тәні өзінің қасиетті де киелі нәрін
сақтап қалуға тырысып баққан еді.
Тартыс категориясының көпқабаттылық сипаты осы тұстағы ... ... ... ... ... ... ... түрде
пайдаланып, ишара, мезгеу арқылы ұлттық идеяны көтере білген. Бұл жөнінде
Т.Әбдіков : «60 ... ... ... ... ... жаңа ... белес әркімнің жүрегінде оянған ұлттық идея болды.......60
жылдардағы жаңа бір ... ... ... да, ішкі ... ... ... күн тәртібіне қоя бастады. ... бұл ... ... әр түрлі шығар, бірақ әдебиеттің ұлттық идеяға, ... ... бір ... деп ... [72] –деген пікір білдірген.
Өзінің өткенін, тарихын, салт-санасын, ... ... ... ... ... тани алмай немесе танығысы келмей
жүрген образдардың күнделікті ... ... ... оның ... ұлттық идеяны танытуды ниет еткен. ... ... ... ... ... ... ... ұғымдардың
туындыларда кездесуі олардың идеялық-мазмұнын тереңдете түсті.
Ұлттық ... ашық ... ... ... ... айту туралы
ойлаудың өзі қиын болған осы бір кездерде жазушылар өз ... ... ... ... ... ... Осыған орай, ұлттық идея мен заман
тудырған,яғни сырттан ... идея ... ... ... ... айналғанын байқаймыз. Кеңес үкіметі тұсында оқып-білім алып, қала
тұрмысын көріп, оқыған азамат атанып жүрген жастардың бейнесін екі ... адам ... ... ... ... Кез ... түсе бермейтін билік, қызмет,әлеуметтік жағдай олардың бір қырын
танытса, солардың жолында тәрік ... ... ... ... екінші қырын
танытқан еді.
Жазушылар Т.Әбдіковтің «Қонақтар», С.Мұратбековтың ... ... ... Т.Нұрмағанбетовтың «Ата қоныс» әңгімелеріне
ортақ сарын ұрпақ бойындағы ... ... ... ... ... ... ... жатсыну мәселелері ұрпақ санасына сырттан келген
жат идеяның әсер етуі болып ... ... жат, ... ... ... ... көзқарас
негізінде істеген іс-әрекеттері, танытқан мінез-құлықтары санада ... ... адам екі ұдай ... ... ... Жалпы нақты шешімді
қабылдай алмаған кейіпкер жағдайды тоқтата алмауы өз алдына, ... ... ... ... екі ұдай ... мен шешім қабылдай
алмаушылығы жағдайға ғана емес, ... ... ... басындағы екі ұдай сезім жайында Г.Белинскийдің: « Сила
и важность события дает себе ... как ... или та ... ... ... естественным влечением сердца героя и его понятием о
долге, ... не ... от его ... ... он не ... не ... предотвратить, но которых разрешение зависит не от ... ... но от ... воли ... ... становит героя на
распутия и приводит его в ... ... один из двух ... ... ... для выхода из борьба с самим собою но
решение выборе пути зависит от героя, а не ... [73, 223 с] ... ... ... ... әңгімесіндегі Ерғабыл қарт, «Ата» әңгімесіндегі ... ... ... ... бейнелері ұлттың таным белгілері
ретінде көрінеді. Себебі аталған туындыларда өзінің сөзі мен ісі ... ... ... баға ... ... ... сенімі мен күдігі
аралас келетін осы қарттар бейнесі. Адам ... бар мәні ... ... артқа қарайлаудың қажеті жоқ деген жалаң ұранның, желбуаз
ойдың өткінші ... ... ... ... тамырын тереңге тартқан ата-
баба дәстүрімен тығыз байланыстылығын сол алтын бастаудан нәр алып ... ... ... рух ... ... ... көңілдеріне медет
тұтқан аға буын өкілдері бүгінгі ұрпақтың іс-әрекетіне, ой-санасына кейбір
сәттерде көңілдері толмайтын.
Қарттардың қайсысы болмасын жалғыз ... ... ... ... Балаларының барлығы да оқып білім алған саналы ... ... ... ... ... күннен-күнге жырақтап алыстап кетіп бара жатыр.Үш
қарттың басындағы ... бір. Бұл ... ұлт ... ... ауыл ... ... ана ... тілі шыққан жастар. Өсе ... қала ... ... Қалада білім алып, қызмет істейді. ... ... ... адамгершілік сынына түсіреді. Жайлы пәтер, жоғары
қызмет, сұлу жар, ғылыми атақ кез ... ... ... ... ... мақсат болып табылады. Ал сол ... жету ... нені ... ... ... бұл ... осы мәселе
көтерілген. Әрине кейіпкерлер қолдары қанға малынып қылмыс жасаған жоқ.
Бірақ бұнда ана ... ... ... ... ... ... екен ... ата-баба армандаған ұлттық рухты, тәрбиені, болмыс-бітімді сырттан
келген жат идеяның құрбаны ... ... ... ... ... жазушылық қадамының алғашқы сәттерінен-ақ әдеби
ортаның назарын бірден өзіне ... ... ... ... ... бес-он жыл ішінде бір шоқ жас прозаиктер ... көп ... ... ... ... ... ... шығарманың тақырып, жанр сарыны жөнінен қарайлас» [74, 329 б.] дей
келіп, творчествосына бөле-жара арнайы баға берген, ... үміт ... ... ... ... ... әкеден тірідей бас тартып
отыр. Қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ... үшін жат. Бірақ ... ... ... күні қоғамымызда
дендеп кеткені аян. Жазушы сол 60-ыншы ... ... ... ... ... кей сәтте осындай азғындыққа барып қалуымыз мүмкін
екенін жұқалап жеткізген сияқты. Әңгімеде ... әке мен ... ... ... көп ... аңғартады. Көкіректі кернеген перзентке деген
сағыныш баласы Бағанды көрген сәтте ағытылып жүре ... еді. ... ... ... өзінен өзі қуыстанған Баған әке сағынышын сезіне алмады.
Әңгімедегі «Қарт әлдекімнен көрген ... ... ... ... ... емес дәл сол сәтте туған баласы Бағаннан көріп еді. ... ... ... : «- Мен ... ... ғой» ... ... мәнін
туған ұл түсінген жоқ, түсінгісі де келмеді. Әкенің жалғыз қалуына бірден-
бір себепкер Бағанның өзі екені айдан-анық. Қарт үйде де, ... де ... ... ... ... ... ... келіп, оны халқы мен машинасы
сапырылысып жатқан шаһардан тауып алып жүздесіп, ... ... да ... ... ... қайтты.
Автор әңгімеде Бекеңді ұлттық салт-дәстүрдің белгісі етіп көрсетуді
мақсат ... ... Жол ... ... ... өзі ауыл-аймақ
амандығын сұрасқан халық ұрпағымыз. Сол ұрпақтың өкілі саналатын Баған
ешкімнің амандығын ... ... ол тек өз ... ғана ... ... ... ... кездескен жерде сұрастырмас»
[75,164 б.] деген ойды Бекеңе әкелген баласының осы ... ... шын ... Баған таныта алмады.Бекеңе ең ауыр тигені
Бағанның ... ... мен оның ... өзін жетім етіп көрсетуі
еді. Шын мәнінде ол рухани жетім.
Әңгімеде Бекең келінінің ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы сыйластықты дәріптеп өскен қыр
қазағы бұл жерде де өзінің ... ... ... ... иесі ... ... келін арасындағы кикілжіңге өзі себепкер болғысы келмегендіктен ... елге ... ... ... ... түп ... сүтімен бойына дарыған ұлттық таным және заман ағымымен сырттан ... ... ... ... ... барлық адамдар сияқты бір сәт елін
сағынады.«Әй, әке, мен қырды сағынбай жүр дейсіз бе деді ... [75,166 б.] ... ... назар аударсақ ол кейде қырды
сағынады, бірақ баруға мүмкіншілігі жоқ. ... ... ол ... ... амандығын сұрап барып қайтуға бос уақыт таба алмаған
Баған кімді ... ... ... деген ой санамызға еріксіз оралады. Оның
кейде ішкі ойы мен ... ... ... сияқты.Автор Бағанды үнемі
томаға-тұйық етіп көрсетеді. Ол біреуден жасқанып күн кешіп жатқан сияқты.
Әңгімеде Сәния одан ... ... ... ... Сәнияның әке-
шешесінің оған сыйлаған сыйы. Ендеше Баған өмір бойы оларға қарыздар емес
пе. Баған ... ... ... Оның ... ... өмірі біреудің оған
сызып берген ... ... Ал әке сол ... көрсетілмеген. Ендеше
,Баған өмірінде Бекеңе орын жоқ. ... ... ... көп ойлантпайды.
Кішкентай сәби Қанат атасына тез бауыр басып кетеді : «-Оһо! ... ... ... сәби есік ... ... ... Екі беті ... мұрынды сүйкімді сәби Бағанның кішкене күніндегі ауымаған ... ... кең ... ... ғана ... тартыпты, қадала қарайды.
Бөлмеге кіріп шешінер-шешінбестен сәби бала Бекеңе үйіріле бастады»[75, 167
б.] деген ... ... рет ... тұрған атасынан Қанат өзгеше бір
жақындық сезген сияқты. ... ... ... қарт ... ... Бекеңнің ұрпағы. Сәния ата мен немере арасына түсіп өзінің «жасанды»
тәрбиесін көрсетуге тырысады. Тіпті ол Бекеңді қолымызға келіп ... ... деп ... ... ... ... отыратын ардақты ана, адал жардан гөрі
заман ағымымен аға ... ғана ... таяз жан. Ол ... ақыл ... мен бала ... ... орнына күн өткен сайын оларды бір-бірінен
алыстатып бара жатыр емес пе. Әңгімеде ... ... ... өмір ... салтының салқыны тиген жастар психологиясы арасындағы
қарама-қайшылықты ... ... ... жат ... ... ... дендеп
кіріп бара жатқаны байқалады.Осы тұста бұл әңгіме туралы: ... осы ... ... соңды жазылып келе жатқан туындылар көп-
ақ.Оның реті де жоқ емес, өзіміз көріп жүрген қала ... кісі ... ... ... позициясынан тыс қалуға тиіс емес әрине.Ал
Сайын әңгімесінің бізді қызықтыруы шебер құрылымы мен ... ... ... ... пен ... жүйелі ойға жетелейді. Бір қызығы осы
әңгімеде адамдық сезім категориялары орын ... әсер ... ... лебі ... ал керісінше қуаныш келбетінен адам жанын
түршіктірер ... ... тұр» ... филология ғылымдарының докторы,
профессор Қ.Алпысбаевтың ... ... ... ... [76, 97-98 ... ... ... образдың психологиялық жан дүниесін терең
ашуға, ... ... ... ... ... шыңдап, шынықтыруға көмектеседі.Сондай-ақ жазушының «Ана арманы»
әңгімесінде ана тұлғасы балаларына, немерелеріне, ... ... ... ... Әңгіме он жасар немересінің атынан баяндалады.
Балаларын жетілдіру жолындағы ана еңбегі, көрген қайғы-қасіреті- ... ... ... ... шындық. Әңгімедегі ананың мазасын алып
жүрегіне жара салған жайт-балаларының арасындағы ынтымақтың, ауыз ... ... ... ... шыққан.Терең психологиялық ішкі арпалыс
ана бейнесін ашады. Шығармадағы ... ... ... желі ... ... ... мен келін арасындағы тартыс, жанұя жайы жазушының «Отау ... ... ... ... ... ... екі жас. Ауыл ... өзінің қалауынан басқа қызды алғанына ... ... ... осындай қырғиқабақ жағдайдың тауқыметі жас келін Танаға түседі.
Бірақ енесі қанша қаталдық көрсеткенмен, ... ... ... ... сыйластық мінезден аспайды. Тіпті баласы шеше әділетсіздігіне шыдамай
бөлініп кеткенде, қайтып баруын өтініп ... да сол ... ... ... әке-шешесімен табысқандай ыңғай байқалады. Бір жанұяның
тұрмысы арқылы халқымызға тән үлкенді ... ... ... ... ... ... ... мейірімді жүрегі, ізгілі оқушыда
жақсы әсер қалдырады. Әке-шеше ... ... ... ... ... Жылы ... ... деген кешірімділік үстемдік
алады. Жақын ... ... ... ... де жазушы
мейірімділікті, сол кешірімділікті бәрінен үстем қояды. Сөйтіп, жас ұрпаққа
ғибрат ... идея ... ... ауыл ... ... ... ... да екі жасты бөліп алмай, маңындағы адамдардың тіршілігін,
өмірге көзқарасын, өзара көзқарасын, өзара қарым-қатынастарын ашып отырады.
Мысалы «Махаббат» әңгімесінде қызын өзі ... ... ... болған әке
мен оған көнбеген қызының арасындағы тартысты суреттейді.Әсия әке қалауы
емес, жүрек қалауымен ... ... ... ... «Отыр осылай
масыл болып» деген сөзіне намыстанып Әсия жұмысқа ... Әсия ... ... қатары Ноянды сүйеді.
Жазушы ескі мен жаңаның күресін суреттегенде келісімге келмейтін
шиеленіскен тартыс түрінде емес, күні өткен ... адам ... ... ... ... ... ... шығармада ашылады. Қыз
әкесі Отардың ата-анасы да өзі де махаббатсыз-ақ ... ... ... тату-
тәтті өмір сүріп келеді. Осы жолды ол дұрыс деп қабылдайды. Әке-шеше
қалауын жастар ... ... Әке ... өмір бойы ... ... ... сүймеген адамға бармаймын деп қасарысқаны қайшы келеді.
Жазушы Отарды ... ... етіп ... ... Оның ... әкелік
жанашырлық көңілден туған ізгі ниет. Қайткенде құтты орнына қондыру. Ол ата-
баба ... қуып ... да алып ... жоқ, ... ... болашақ күйеу
баласына көңілі толмай жүргеннің өзінде ... ... ... лебі ... «Бұл ... үйің» әңгімесінде де жанұя, ене мен
келін жайы сөз болады. Жазушы қысқа ғана ... ... ... ... шешесі кетіп қалғандағы жан күйзелісін, көңіл-күйін: «Мынау
төсекте бүрісіп қана жататын шүйкедей ... ... ... ... жаңа ... ол. ... бір ... медеу болушы еді. Ол анасы
екен. Бүкіл жан-тәні шырқырап соны жоқтап тұр», [96, 97 б.] - деп ... ... ... ... ... аталған әңгімелердегі ене мен келін,
ана мен бала арасындағы қарым-қатынас әр кезеңнің өзекті мәселесінің бірі.
Бірақ тартыс . ... ... орай ... ... ... ... қайшылықтан көрі түсінісу ... Бұл ... ... ... ... шындығы.
Тынымбай Нұрмағанбетов те ата-ана мен балалар арасындағы қарым-
қатынасты жазады. Айталық, «Қош бол, ата» әңгімесіндегі ... ... осы ... ... ... дер ... Сол ... сабақтас
келетін «Қара темір туралы екі әңгімесі», «Жүрек жылуы» ... ... ... ауылдағы баласының тұрмыс жағдайына қарай
екі бөлініп тұруға мәжбүр болған қариялардың өмірі. ... ... ... жаңа ... ... бағатын шешелерін өз қолында ұстағысы келеді.
Ана тек бала ... қана ... ... ... та тасиды. Ауылдағы өмірлік
қосағы шалын қанша ойлап аяғанмен, жас ... ... ... ана ... Шалы ... ... шаруа соңында. Баласы Нағиділлә шаруаға ебі жоқ,
босқа уақыт өткізіп көбіне арақ ішіп, картаның соңында, одан ... ... ... ... пәтуасіз жан. Сондықтан Қаратемір қария бұл ауылдағы
шаруасын тастап бәйбішенің қасына бара ... Міне ... ... үшін бар қиыншылықты арқалап жүре береді. Ақыры ойламаған жерден
кемпір-шалдың табысуына жағдай туып ... ... ... де ... ... етпей жүрген баласы да, келіні де шешесі аяғын ... ... соң, ... ... ... түсетінін ойлап, ауылға апарып
тастағанды ... ... ... қара ... қамын ойлайтын бала
эгоизмін көрсетеді. Осы эгоизм Нағиділләнің басында да бар. ... ... ... келді» дегенді естіп қуанышы қойнына сыймай ... ... ... ... ... ... ... орнына малдың
жайын сұрайды. Әкесі мен баласының арасындағы диалогтарды ... езу ... ... ... осы ... біраз жағдайларды
аңғарғандаймыз:
- Көке, қой қай жерде қалды?-деді. Шал ... ... ... ... ... тап құлағын ұрайын!-Нағиділлә не дерін білмей абдырап
тұрып ... ... соң ... бас ... ... ... - ... Е,әуелі солай демейсің бе! – Шалдың көздері шатынап, ашудан жүзі
түтігіп кетті . Үйге қарай домаланып келе ... тағы ... ... ұрайын, - деп күңкілдеп қойды [80, 114 б.].
«Ананың көңілі балада , баланың көңілі далада»,- деген ... ... ... ғой. ... көрмеген шешесінің келген қуанышынан Нағиділләға малы
жақын болып тұр. Әке жүрегін осып, зығырданын ... да ... ... ... ... ... ... сайын ерлі-зайыптың арасындағы
қимастық, сағыныш тамырын терең жая ... ... жат. ... ... ... ... ... . Ата –ананы тірі кезінде ... ... ... өкініші ауыр болатынын, солардың қайырымды
алақанын сағынатын күндері де еске ... әсер ... ... ... өнегелі жағын ерекше атауға тұрарлық. Қаратемір қарттың
қартайғанына қарамастан еңбек-қорлығына риза боласыз, ол бес ... ... ... өмір ... еңбек соңында тынымсыз әрекетпен күн еткенді
әлдеқайда жоғары ... ... ... ... өзі ... Сондықтан
қауын егіп, таңертеңнен кешке дейін сабылып жұмыс істейді. Ұлан-ғайыр ... ... ... ... ... ақша жинау емес, өз балаларын ғана емес,
өткен-кеткен жолаушыларды сыйлау оның мейірбандылық ниетінің айғағы. Жазушы
балалардың ... ... ... ... ... ... ... мына сөздерімен дәлелдейді:
- Ал, енді солар Қырымға барып не ... ... Сен ... ... ғой. ... дегенің не өзі?
- Ой , ата, Қырым ... ... ... Несі ... Ал ... ... бұл ... де кеше барып келген
кісідей....
- Онда ... бар, ... ... Көк жасыл ағаштар бар .
Саялайды. Ауасы қандай таза ... ... Әй, оған ... су ... мен ... ... ... қояйын. Көк-жасыл ағаш дейді. Ағаштың тағы қай түрі
керек. Мен ... ... ... Ал ... ауылдың
ауасына не бәле көріне қалыпты. Осы ауаны жұтып ақ өскен ... [80, 128 ... оқып ... ... ашуының да жөні бар-ау деп құптаймыз.
Қырымға кеткен балаларына ... ... ... ... Бала ... ... ... еткен ата-анаға бір қайырымдылық керек-ау, - ... ... әсер ... ... өз ... ... ... екені
даусыз. Мұның басты себебі жазушы алып отырған ортаны сол ... ... ... психологиясын, мінез-құлқын әдет салтын терең біледі.
Балалық шағы сол ортада өткен ... көп ... ... өнеге алып
өскендігі шығармадан анық елес береді. Тағы бір назар аударатын жәйт жазушы
халқымыздың ұлттық сатын ұмытып бара ... еске ... ... ... мыңдаған жылдар өмір сүріп халқымызбен бірге жасап ... ... ... ... сыйластық
көңілді танытатын дәстүрлер де бар. Оларды бүгінгі қариялар өздері көріп
қолдарымен ... де. ... ... бір түрі ... кәсіпке тән
«тоғыз тартуды» суреттейді. Қария соншама ... ... ... беріп жібергенде оның тартуына үлкен ілтипат, ... ... жас ... ... жеті ... ... да әкеле бер,
бала!» - деп ... ... ... ... ... ... ... отырып, соны түсінбеген жігітті де ... ... ... құптау, құптамауда емес, үлкен адамның сыйлағанын түсініп , сыйға
сый қайтара ... сол ... ... ... ... ... аулай
салатын жерде жігіт топастық жасайды. Бұл еріккенің ермегінен туған емес,
ата-баба диханшылық салтының бір ... ... салт ... бәріне ортақ
, әр кәсіптің түріне қарай әр ... әр ... ... Кейбір жерлерде
егіншілікке байланысты болса, балықшылыр кәсібіне орай балықшыларда да
кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... келіссіз сипаты жоқ. Сондықтан көркем шығармада әр
жердің әдет, салты, тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... табиған берген талантына ізденуі, еңбектенуі, жақсы
нәтиже бергендігінің айғағы осы әңгімелер. Ол әңгіменің ... ... ... де ... жүр. ... ... ұясы» жинағындағы әңгімелері
негізінен шағын, ықшам болып келсе «Ата қоныс» олардан гөрі ... ... де ... ... жасай алған. Яғни екі түрін де игерген.
Ата-анаға деген ілтипат Әкім Таразидің «Бөтен» ... ... ... ... ... немеренің өзі ұшқан ұясын ұмытып, ауыл
адамдары ақсақалдарымен ... ... ... бір бет әңгімеге терең
мазмұн сыйғызған. Жалғыз немересінен басқа жақын туысы болмаса да, ... ... ... елі ... ... ... Бір-біріне туыстай болған
жұртшылық актив-апаға жалғыздықтың ... ... ... ... ... Ал ... ... немересі Сәнжан
бойында ешбір жылылық көрінбейді. Ол өзін үлкен қызметтегі ... ... ... Рас, ... ... ... мол ақша ... Ауылдастар
алғысы келмейді.... Қорғасын түстес «Волгасымен» келген ол көп ... ... ... үшін ... бала бүгін бастық, бөтен адам болып шыға
келеді. Мәселе ақшада да ... ... жылы ... ... ... де ... деген терең идея туады.
Ал Д.Исабековтың «Қара шаңырақ» әңгімесіндегі әке мен бала
арасындағы бір-бірін түсінбеушіліктің негізі өзінің ... ... ... ... бара ... ... ... Шөмішбай қарт қара
шаңырақ иесі. Қазақ халқы үшін шаңырақ киелі ұғым. Ол ... бір ... ... ... ... босаға. Осындай таным-түйсікті санасына
сіңіріп өскен Шөмішбай қарт үшін одан алыс кету, түсініксіз. «Осы ... ... ... деп ойламайды ғой деймін.Әйтпесе «қалайсыңдар» деп сүт
пісірімге келіп кетсе ... ... ... ... мен үнді ... мылтықтарының керегі жоқ жүдә, өздері көрініп кетсе нетеді...Келеді
деп ... ... ... жел ... да ... біреулерің екен
деп елең ете түсеміз....» [77, 313 б.] ... ... ... ... ... сағынышы көрінеді.
Әңгімеде жазушы әке мен баланың ұғым-түсінігінің ашық қайшылығын
дастарқан үстінде суреттеген. Немересі ... ... ... тәрбиелемек
ниетте келген қартқа баланы балабақшаға орналастырамыз деген келін-баланың
сөзі соққыдай тиді. Сәби ... ... ... ... ... ... мен әже ... Қуаттың алыстауына бірден-бір себеп әке-шешенің
«жаңаша өмір сүру салтын» көксеген дүниетанымы. Ал ... бұл ... ... ... ... ... ... пәтер жалдап күн кешіп, баланы қолы
бос кемпірлерге тастап жүрген ... пен ... ... ... ... бос әурешілік сияқты. Әңгімедегі :«Ал, ана қаршадай баланың тірі жетім
боп жүрісі анау, әрбір қолы бос ... ... ... ... ... ... пе ... немесе «Көсіліп жатсаң сирағың сыртқа шығатын
құрқылтайдың ұясындай ... ... өз ... ... ... оқып ояз ... деп жүр ме екен, одан да жұрт қатарлы баспана
салып алмай ма түге, ... ... ... ... ... ... жоқ
па?» [75, 315 б.] деген сәттер жазушының көтеріп отырған идеяларының бір
ұшығын сездіреді. Баспанасыз ... ... ... ... тұрмысын көрсете отырып, жазушы олардың көп дүниеден ұтылып
жатқанын ... ... ... ... ... ... ... де алыстатып әкетіп бара жатыр. Дегенмен жазушы әңгіме ... де, ... да ... ... қара ... қайтарып әкелуді ниет
етеді. «Жақсы сөз жарым ырыс, сұңқылдап ... ... ... да, ана ... дайындап қой, келіп қалған кезде шала
бүлінбексің бе ... [77,320 б.] ... ... қарт ... ... ... белгісі.
Т.Әбдіковтың «Қонақтар» әңгімесі осы әңгімемен үндес. Жаңа қоғам
әкелген ой-сананың ана сүтімен адам ... ... ... ... ... ... ... әрекет етуі образдардың іс-әрекеті таным, түйсігі
арқылы көрсетілген. Халық ұғымында қыз бала туған үйіне қонақ, ал ұл ... ... ... ... ... ... бола тұра ... қонақ болып
келіп кетеді. Шаңырағының ыстығына ... ... ... ... те
Баған сияқты уақыт құлы. Ата-ананың жалғыз қалуы оны көп ... ... ... ақша ... сый-сияпат жасаса ата-ана алдындағы парызы
өтелетін сияқты көрінеді. Ұлы Жеңісті өзі туған топырағынан ... ... ғана емес ... да жатбауыр етіп өсіруі болып табылады. Келін ... ... ... ... қарт үшін ... ... Сапабек үшін
«жетістік» сияқты.
Сапабек үйіне келгеннен бастап жұртты ... ... ... Лондонға, Будапештке, Мароккоға, ... ... ... жат ... ... ... ... мақтады»
[78, 20 б.] деген жолдарда сырт халықтың мәдениетіне жақындай отырып, өз
халқының ... ... бара ... байқауға болады. Әңгімеде
Ерғабыл қарт өткенді көп ойлайды. Себебі қарт ұлттың қымбат құндылықтарын
сол өткеннен ғана ... ... ... ... ... жақ еттері
жыбырлап, көздері қызарып жасаурап ... әрі де, көз ... ... ... тым әрі де қалған бейшара бір сағыныш жүрегінің әлсіз түртіп,
онсыз да қаусағалы тұрған, әдіре қалғыр ит ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Ерғабыл қарттың ой-санасы арқылы
берілетін өткенге деген сағыныш бүгінгінің зәрулігінен туып отыр.
Адам баласының бойына ... рух ... ... ... ... ... жер ... киелі болатындығы онда ата-баба рухы
мәңгілік тыныштық табатындығы шығар. ... ... ... өз шығармаларына қарапайым адамдардың аруаққа адалдық, оған
табыну әрекеттерін ... ... көзі ... оқыған азаматтардың қолынан
бұндай іс келмей ... ... ... ... құбылыстары»
әңгімесіндегі Бекең, Т.Әбдіковтың «Бассүйек» әңгімесіндегі Мұқаш шал, ... ... ... сақал қарт бейнелері арқылы өткенді қадірлеу,
ардақтау, оған адал болу ... ... Осы, – деді ... сақал қарт кісі. – Қабірі осы. Ал, енді ... ... мен ... ... бірдеңе оқи қояйын» [78,210 б.]. ... қарт ... ... ... ... ... ашу, аруақтардың
мазасын алу ұлтымыз үшін жат. ... ... ... өшкенімізді
жандырамыз деп келген Хамит сөзі ел ақсақалын ... ... ... ... ашуға сіздерден көмек қажет—деген сөзі толық болмаса
да, көкейіне ептеп ... ... еді. ... мына ... ... ... ... деп именбегені біртүрлі қорлағандай болып
отыр.Қазақтың баласы емес пе, ... ... ... да ... деген
инаббат болмаушы ма еді» [78,212 б.] деген үзінді осыны аңғартады. Игілікті
іс деп қарт ... ... ... ... ... ... ... әңгімесіндегі Бекең қарт
бейнесі де осындай биіктен көрінген.Жазушы қартты тек қана егіс ... ... ... ... ... да қорғаушысы етіп бейнелеген. Қарт жасы
келсе де аттан бел жазып түскен жоқ, оның өзіндік мәні де ... ... ... ... пәк ниетін бағыштап, қысылғанда медет
тілеп сиынған аруақтар зираты ... ... осы ... неге ... мені неге ... деп күбірледі Бекең»
[73, 212 б.] ... ... қарт ... үкім ... тұр. ... ату ... үшін ... жаза. Қарттың өзіне осындай үкім шығартып тұрған не?
Бекең балалық ... ... ... қорғаныш етіп келген Үйжығылғандағы ата-
баба зиратының қара пар боп жатқанын көреді. Бұл әрекет ... үшін ... ... жұмысы болса, Бекең үшін орны толмас өкініш, жүректен
орын алған ауыр қайғы болды. ... ... өз ... әрқашан риза
болуына өзін жауаптымын деп сезінетін қарт осындан ... ауыр ... ... кезеңде ұрпақ санасында өткенді қадірлемеу, аруақты
сыйламау сияқты ... орын алып ... еді. ... еніп ... бір ... ... алу ... ояу, зиялы қауым жазушылардың басты
мақсатына айналған болатын.Екі әңгімедегі ... ... одан ... ... ... ... басқан қадамдарына
кешірім сұрап, тіпті арыз айтып, мұңдасатын ұрпақ ... ... ... ... ... ... Қазақтардың аруаққа сыйыну сенімі туралы
Ш.Уәлиханов ... ... ... ... қалдығы»
мақалаларында сөз қозғайды, «Аруақ—ата-баба рухы, басқа қиын-қыстау іс
түскенде, жан қиналғанда: Аруақ ... гөр, ... ... гөр» ... рухы бар деп ескі ... баспайды» [79,72 б.]. Ал
осындай танымды ... ... ... ... үшін бүгінгі істеліп жатқан
ұрпақ іс-әрекеті жандарына батады. ... ... ... қара пар етіп ... тракторшы Самат, Жаубөрі батырдың бас сүйегін асықша иіріп тұрған
Хамит әрекеттері қатты шошытады. «Қазақтың баласы емес пе, ... ... да ... ... ... болмаушы ма еді» [78, 212 б.] немесе ... ... ... ... екен айдатқан» [78, 211 б.] деген ойлар
қарттар ... ... тұр. ... ... ... ... ... жемісі
деп біле отыра, бәріне ата-баба аруағының қолдауымен жетіп отырмыз деген
ойдан ... ... ... зиратты жыртқандағы бар мақсаты Еңбек Ері
болу еді. Ендеше ол өзінің атақ-даңқы ... ... ... ... даяр.
Саматты жазушы әңгімеде «Самат қысы-жазы бас киім кимейтін, ... ... ... ... де ... ... ... демей, кіші демей
«сен» деп сөйлейді. Әзірге ешкімнің басын жарып, көзін шығарған емес. Бірақ
осы кездескенде, Бекеңнің де ... ... дір ... ... алғандай болушы
еді» [75, 213 б.] деп суреттеген. Қарт оның ... бір ... ... сөз ... екі ... де аға буын мен жас ... қабыспай жатуына орта буын өкілдерінің қатысы бар сияқты. Аталмыш
кезеңдегі орта буын ... ... ... ... көріп өскендер
болып келеді. Сондықтан да болар ұрпаққа берілетін ... ... ... кей ... таба ... ... ... Ұлттық рухпен сусындап
өскен қарттар күннен күнге азайып бара ... ... ... -өздері сырласып, іштей буырқанып-бұрсанған ой-толғақтарында
түкпіріндегі аңсары мен ... ... мен ... ... мен мұраты «Мен
мұндалап» тұрады. Егер осы беттен таймаса кейінгі жасөспірім өз ... ... қол үзіп ... ... деген ой түйінделеді. Екі жазушы
аруаққа адалдықты, өткенді қадірлеуді социалистік ... ... ... ... ... идея ... «Ата ... әңгімесінде де
көтерілген. Басты кейіпкер Мұқа шалдың өзі көшіп кеткен Талтоғанға қайтадан
ат ізін ... ... ... ... ... көңілі құлазып қайтуын жазушы
басты оқиға етіп ... ... ер ... ... ... ... басында
отырған Мұқа қарттың осы бір сапардан жүдеп қайтуын жазушы ... : ... ... ... ... етіп ... өзі ... Белі
бүгілген.Бетіндегі әжімдері де көбейіп, тереңдеп кеткен. Ол жетпіске келген
шалға бүгін ғана ... ... еді» [80,30 б.]. ... ... не? ... шал осынша күйге түсіп, іштей күйзеліп қайтты? Бұл ... ... ... ... ... ата ... ... ұғымның төңірегінен іздеуіміз
қажет.
Белгілі себептерге байланысты туған жерден қоныс аударған Мұқа ... ... ... ата ... қия алмай қайта-қайта барып тұрамын деп
ойлайтын. Солайына солай да сияқты еді. ... жаңа ... өзін ... ... ... де ... Көңіл тоқтығы көп нәрсені ұмыттырады
екен» [80,5]. Қарттың пәс тартқан көңілін директордың ... ... ... ... оның ішкі жан ... сарғайған сағынышты еш
нәрсе баса алған жоқ. ... ... ... өз ... ыңғайына қартты
да көндіргісі келді. Бұған өз әлінше қарт ... тұра ... ... ... әлі ... айырбастамаған немесе ығыстырмаған қарт
бейнесі көп адамдар үшін ұлгі. Әсіресе өзінің директор балаларына жанды да
нақты ... еді. «Он ... бері ат ізін ... ... ... ата қонысы
Талтоғанды бір көріп қайтуға көңілі соқты ма, ... [80, 4] ... ... ішкі жан ... ... ... автор әңгіме оқиғасын
кейіпкер монологі мен авторлық баяндауды ... ... ... ... ... көрінуіне бірден-бір көркемдік тәсіл
ішкі монолог екені аян. Ендеше, автор Мұқа қарттың ішкі ... ... ... өзін ... Кейіпкер жол ауыртпалығын тартып,
шаршап шалдыққанымен, туған жерге деген сағыныштан, алып ... ... ... жетуге асықтырады. Оқырман Мұқа шалды ата қонысымен ғана жеке
сырластырып, ... ... бір ... ... ден қояды.
Зерттеуші Г.Піралиева бұндай сәтті : «Жалғыздық- қашан ... ... ... ... ... ... де, ... тіршілікке ерік беруге, сезімін қадағалауға да, ... ... бар ... ол ... ... ішкі табиғатынан, болмыс-
бітімінен сыр берер, оның характерін ашуға да ... үлес қоса ... ... адам ... қалғанда ғана ішкі ой еркіндігіне бой
алдырады.Ішкі монологтардың, ішкі ой қақтығыстарының ... ... кезі ... сәт»[81, 25 б.] деп атап өтеді. Автор туған қонысына келген кейіпкер
сезімін оның әзірше ... ... әр ... ... ... ... «Алдымен қарауытып бау ағаштары мен ескі тамдардың тұлғалары,
сонан соң ауыл іргесінен ... ағып ... ... өзен ... ... ... беткей. Осы көріністер шалдың көзіне ыстық
ұшырады» [80, 6 б.]. Көз ... ... ... да, ... ... ... іздейтін, көзге елес болып көрінгеннің өзінде адам жанын ... ... осы бір ... тамдардың, опырайған қабырғалардың
өзіне тартатын өзгеше күші бар еді. Қарт өткен ... көз ... ... ... ... көңілі босаған тұс ол өзінің ... ескі ... ... ... кез ... ... тек өзіне ғана тән ... ... ... сол ... босағадан нәр алады. Сол киелі босаға өз
ұрпағын ұлттық таныммен тәрбиелеп ұзақ сапарға ... ... ... ... ... Ендеше ол босаға ешуақытта иесіз қаңырап бос
қалмауы тиіс. Ал Мұқа қарттың босағасы иесіз тұр.
Автор ... ... ... ... түсіреді. Қазақ
ауылдарының кейбірі сыңаржақ саясаттың құрбаны болып иесіз қалды. Халықты
ерікті-еріксіз түрде орталықтарға көшіру. Онда ... соң ... ... ... оқуы ... салдары еді. Сонымен қатар, Мұқа шалдың кемпірі
Дәнекер ... ... еске ... ... Аты ... сай ... ... арасындағы ерекше бір ... ... ... ... ... ... ... ме еді, келмес пе еді? Құдай біледі
келер еді. Мені бүйтіп зарықтырып қоймай ... ... ... Ол
арамыздан тек кетпеген екен,Мұқа.Біздің бәрімізге ортақ ... ... ... ала ... ... бір ... ... деуші еді
ғой. Солардың бірі Дәнекер шығар.Ақиқат сол.Соңы да сол ... ... 24 ... ... бір ауыл бір ... ... бірге көтеріп,
қуанышына ел болып қуанатын, аштық пен тоқтықты,«көппен көрген ұлы той» ... ... ... ... бір-бірінен жатсынып, ерекше қасиеттерін
жоғалтып, ... ... ... бара ... ... Шынаркүлдің
аңырап тұрып боздап жылағанынан, бір сәт өкпесін ... көп ... Ел ... отырған Белжанның түйедей құрдасы Қайыпбектің орнына
кіріп шықпауы, оның әкесі Мұқа ... да ... ... көп ... ... ... ... тамаша, балалары совхоз директоры,
астында жеңіл машина, бірақ осындай ... ... ... ... ... деген мейірмандылықты ұмытып кететін шақ та болады
екен. Осындай пендешілікті есіне есіне салған-бірге өсіп, ... ... ... ... қиындығын басынан бірге кешкен ... ... ... ... ... қойып, бәйек боп күтіп отырып,
ішіндегі шерді тарқатады. Жазушы осы ... ... ... Мұқа шалдың ішкі жан дүниесінде сезімдер қақтығысы орын ... ... ... ... қалғысы келмейді. Оның осы бір ... сыры ... ... адамдарына түсініксіз. Жас әйелі Торғын
дүниенің құлы. Балалары яғни арыстай үш азаматы қызмет пен ... ... жан ... ... ... ... ... тақырыбының» өзекті болғаны туралы көп
айтылса ... әр ... ... ... Жалпы қазақ прозасында, ауыл
тақырыбының өріс алып,кең қанат ... ... ... ... бар ... ... үкіметі тұсындағы ұжымдастыру кезеңінің трагедиясы, оның ұлт
болмысына тигізген салқыны, ұлы Отан ... ... ... ... ... ... қоғамдағы, адам өміріндегі қарама
қайшылықтар ауыл тіршілігінен анық ... еді. ... ... төңкеріс процестері кеңінен құлаш ұрып, өзгеше қарқынмен
шарықтаған тұста ауылдың байырғы ... ішкі жан ... ... қалыптасып қалған дегенмен ауыр әрі материалдық жағынан тиімсіз
тұрмыстан «тез ... ... ... сала ... өзгеше бір күйзеліс бар
екенін қаламгерлер тез танығанын байқаймыз.
Сонымен қатар, бұл ... ... ат ... ... тағы бір қыры ... жазушы С.Мұратбеков өзінің жүрек жарды
сырын былай деп ақтарады : «Біздің ұрпақ кеңес дәуірінде ... та, ... ... ... өстік. Тәрбиеміз де кеңестік саясаттың
бағытында болды. Дүние жүзі мәдениетімен де сол ... ... сол ... ... ... Тоталитарлық жүйе елді діннен
аластап, елді ана ... ... ... ... ... ... ... тұрғандықтан ұлттық қасиеттеріміздің ең жақсы дәстүрлері сақталды.
Қазақ жазушыларының басым көпшілігі ауылда туатындығы да ... ... ... ... ... ... махабатымызда ерекше»
[82 ].
Жазушының бұл ... оның өз ... ... ... болады.С.Мұратбеков ауыл өмірін бейнелегенде, оның
тұрғындарының адамдық болмысына көп көңіл бөледі.Адами ... ... ... ... ... ауыл тәрбиесінің орны ерекше екенін
көрсетеді.
С.Мұратбеков сомдаған кейіпкерлердің ішінде өзінің ... ... ... ... ... ... ... салмағы жағынан күрделі бейне. Күсен ой көзімен қараған адамға
комикалық ... ... езу ... ... көтеретін, ойламаған
жерден ойландыратын ойлы образ. Күсен өз ақшасын қалай жұмсау немесе ... ... ... ... кем білмейді. Бірақ ол үшін ақшадан жоғары,
ақшаға сатып ала алмайтын асыл нәрселер бар. ... үшін ... ... оған ... сыйлаудан артық еш нәрсе жоқ. Жазушы адамгершілік
проблемасын ... ... ... ... ... молшылықтың,
барлық пен байлықтың кезінде көңілдің тарылуы, сезімнің ... ... ... ... ... ... көп үлестіріп қойдым екен»,-
деп көпке дейін ... ... ... ... ұстаған сияқты
едім» ысырап кеткен ақшаға іші удай ашып жатыр. «Машина сатып ... ... -деп ... 370 ... соң кейіпкер өзі сияқты шопандардың
машина сатып ... ... көп ... үй ... ... та, қызғанып та ойлайды.«Солар қалай жеткізеді екен? .....Әй,
бірақ олар құсап тістей қатып жинағаны ... ... ... ... да, одан ... не ... ... әлі бәрі болады», ... ... ... [75,370 б.] ... ... ... ... Күсен үшін
балалар ер жетіп адал азамат болса ... ... ... ... ... ала ... Ол ... түсінеді.
Өз ортасынан рухани құндылықтары арқылы жоғары тұрған Күсенді ... ... ... де ... ... түсініктері жетпейді.
Күсеннің бар мақсаты адамгершілік қасиеттерді жоғары ұстау. Оның ойынша,
адамдықты, азаматтықты ешкім ... ... ала ... Материалдық игілік
бірінші орынға шыққан заманда өмір ... ... ... бұл ойы оның
адамдық болмысын ... ... адам ... ... үшін өмір ... бет
алды. Ал сол жолда олар көптеген рухани құндылықтарды тәрік ... ... үшін ... ... оның құлына айналған тұста Күсен сияқты адамдардың
өмір сүруі, тіршілік етуі ... ... ... ... ... ... де бір сәт ... ой келеді. «Рас, колхоз
басшылары, әлгі ферма меңгерушісі келіп кеткен сайын «Орден аласың» ... ... ... ... ... ... желігіп
қалады. Көңіл түкпірінде бұғып жатқан ойына от ... ... ... елігіп, әрі-сәрә күйге түсіп, сан алуан жан
толқынысын ... ... ... ... бір ... ... болды,
омырауына жарқыраған орден таққысы келеді. Кейде түсіне де кіретін боп ... алып соны ... ... ... ... ... оянады. Сондай
түстерден кейін көңілі секмденіп қалады. ... сол ... ... ... ... арқасы мұздап кетеді»[75, 363 б.]. Бірақ ... ... ... ... ... бірі де жеңе алмайды. Жазушы
өз кейіпкерінің рухани болмысын жан-жақты сыннан өткізген. ... ... ... таяр» деген мақал тегін айтылмаған.Ал Күсен қойны-қонышы
толған ақша тауып отырса да, ... өз ... ... емес. Оның
айналасында ой-өрісі әртүрлі адамдар өмір сүріп ... Әр ... ... әсер ... Оның да санасында кейде қайшылықты ойлар кездеседі.
Бірақ әңгіме ... ... ол ... ... ... сақтап қалады.
Жазушы мүсіндеген Қаһарман өмір күрделілігін өз ... ... ... ... ... деп ... ... қатар, Күсен
тұлғасында халқымызға тән ... ... ... ... қасиеттер көрінеді. Әңгіме кейіпкерінің шебнр ... ... ... ... ... ... бейнесі Сайын
Мұратбеков қаламынан туған жан айдыны мен сезім иірімінің терең ... ... ... нар ... ... жатыр. Сағыздай созар құлық
болса, кішігірім роман жасауға (жазуға ... ... еді. ... ... мен рухани жаңғырудың мағына ғана емес, көлемге де
қатысын сезе білудің өзі- таланттылық дер едік» [76, 363 ... ... оның ... психологиясын Дулат Исабеков
те өте шынайы, әсерлі жазады. Бір ғана ... ... ... –ақ ... шеберлігі танылғандай. Бұл туындының ерекшелігі –
басынан аяғына дейін езу жиғызбайтын күлкілі ситуация, сол ситуацияларда әр
қырынан ... ... ... ... Күнделікті өмірдегі адамдар
арасындағы қарым-қатынастар арқылы көрінетін әрқилы мінездер, арамызда
әлі орын алып келе ... ... ... бейпіл сөзге машықтанып
кеткен әдеттер күлкі болады. Зілі жоқ, жеңіл күлкі, халықтық юмор. ... жүгі ... ... бір шеті ... ұштасып жатыр. Әңгіменің
басталуында еңбек ... ... ... ... ... ... ... топырақтың астынан қос құлақ боп қылтиып көрінген қоза
жарықтық, бейнет атаулыны жет ... ... ... ... ала ... , ... ауыл ... сонау ақырамашқа дейін ес жиғызбайды», - деген
бір сөйлемге көп ... пен ... ... ... жинағанға дейінгі
сипаты сиып тұр. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... уақыт өтіп адамдар есжиып, тынығып алғаннан кейін, біріне-
бірі қатынап, қонақ ... ... ... боп, оның арты ... ... ... ... төбелес бітімге жалғасып»,- қызықтың қызу
кезеңі басталып кетеді.
Падашы Кемпірбай мен почташы Отардың арасында ... ... ... бір ... басылып, қайта өршіп жолдастық ... ... ... ... ... басы ... оқып ... баласынан күтіп жүрген
посылканы сұраған Кемпірбайға Отардың ... ... ... ... ... ... ... осы арада өрбиді. Құлқын сәріден сәскеге
дейін күтіп ауыз ... ... ... ... ... ... деген жалғыз
сөз қамшыдай тиеді. Сарылып күткен посылка келгенде Отардың әртүрлі ... бере ... ... ... мүлде тауысып, жүйкесіне тиеді. Енді
қатты сөздер айтуға мәжбүр етеді. Оның аузынан «қызталақ» деген сөз шыққан
сәтте –ақ, сыныққа ... таба ... ... ... да, ... кетіп, даудың
аяғы акт жасаумен тынады. Бірақ араға көлденең екі ... ... ... Отар мен ... ... басқа бағыт алады. Кемпірбай
посылкені алғанда тартыс бір сәт бәсеңдейді. Бірақ актіні жыртпауы ... ... май ... орши ... ... жағдай төрелік айтқан
піркәншік Мүсір мен ... ... ... ... ... ... басу ... алғашқы даудың себепкері Кемпірбай мен Отар боп
шығады. Осылайша стуация алма ... ... ... ... циясы
қызықты құрылған. Мұнда басы артық бос сөз жоқ. ... бәрі де ... да ... де ... ... ... ұтымды ой, ұшқыр
сөзбен бірін бірі ... ... ... сөзі де ... ... ... Екі жақ боп ... шыққан жерде жеке бастың кемшілігін
айтып кету кеміс емес, олай ... ошақ ... ... ... ұсақ ... ... еді. Жазушы шындықтың бетін ашады. Мысалы, почташы Отардың
мемкемедегі қызметінің ... ... мына сөзі ... ... ... мына сен бе? Өзің кетсең өрмекшіден басқа жан
кірмейтін, ит ... ... ... қуысты кеңсе деп,
өзіңді бастық деп ... бе? ... ... ба?» ... б.].
Осы үзіндіде Дулаттың сөзді ойната білетін, сөз қуаты орынды пайдаланатын
шеберлігін «өрмекшіден басқа жан кірмейтін» деген аз ... ... ... ... ... ... «Төреші боп төбелесіп кеткен» екеуінің
өтірік куәлігін суреттегенеде Кемпірбайдың ... ... үйде ... ... ... мен боқтап болғаннан кейін келіп едіңдер ғой»
деп «екі куәнің» аузына құм құяды. Жоғарыда айттық екі ... ... ... ... жері ... ... көрі ... түсетін ащы шындық.
Сынай отырып әрі ауыл тірлігін, еңбектегі олқылықтарды адам ... ... ... ... ... да қызықты бере білген.
Әңгімеде деталь, ... ... ... ... ... ... ... әзіл оспағы мен мысқыл аралас тіл өрнегі шебер қиюласқан.
Мұнда ... сөзі ... ... ... ... ... юморға
толы. Мысалы, «жайшылықта ертеден қара кешке дейін ауыз жаппай, ... ... жақ боп ... [77, 363 б.] немесе: «Дау ... ... екі ... ... болады [77, 364 б.] деп ... ... ... әрқайсысын мінездеп ерекшелендіре
түседі. Бәрі шетінен «сен тұр мен ... ... ... есе
жібермейді. Мысалы:
- «Отар шалқасынан түсті. Акт жасаймын»,- деді. «Немене?Акт?» - Иә
әкемді боқтағаныңыз үшін ... ... Әй, ... ... боқтаған шығармын. Әкең менің құрдасым,
- «Құрдас-мұрдаста шаруам жоқ, ... рас [77, 366 ... ... ... ... мінездің де кейбір сипатын жанап кетеді. ... ... ... қатты қалжың. Ондайда біріне бірі өкпелеу
емес, бірінен бірі ... асып ... ... ... ... ... ... құрдастың баласы құрдас», - дейді. Сол ... ... ... санап тұрған жоқ. Ақталмайды да, қайта кекетіп:
- «Есқара екеуіңнің шешелеріңнің қойнына акты түнеп шыққан ... ... ... бәрі ... ... ... бататын, бірақ астарында
зілді кек жоқ, мысқыл сөздердің қуат-құдіретінен ... ... ... де ... ... Басты тұлға Кемпірбай тіл мен жағына сүйенген
пәлендей ділмар адам емес. Бірақ сөзден ... ... ... адам.
Әңгімеде әсерелеу түріндегі теңеулермен қатар («темір жақ», «кетпеннің
сабындай») метонимиялық ... ... ... ... ... ... әрі ықшам, әрі әсерлі көрініс жасап тұр. ... ... мен ... ... ... көз бен ... ... терезеден анталап тұр», - дегендегі әр адамның келбетінің көзге түсер
бір сипатын ғана алып, сол ... әр ... ... әрі ... пішіндері мен психологиялық сәттерін де бейнелейді. ... ... ... әрі ... ... ... юмор жүрген жерде
әсірелеудің ... ... да. ... ... асқан, нанымсыздық туғызатын
қалың бояу емес, сөз қуатын үдетіп әңгіменің комедиялық екпінін арттыратын.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ауыл ... ... Мағзом Сүндетов «Ұста» әңгімесінде
бейнелеген. Мұнда шиеленіскен оқиға ... ... ... ... ... ... бір ... жұмыс мерзімін алып ықшам ғана
әңгімеден шынайы көрініс жасаған. Сырт ... ... ... ... ілінбейтін секілді, бірақ осы еңбегі арқылы ұста кеңшар
өмірінде, әсіресе пішен шабу науқаны кезінде баға жетпес ... ... ... илейтін шебер ұста шілденің ыстығында, көріктің ... ... бар ... ... істейді. Ақша үшін емес, рухани
қажеттіліктен. Зейнет жасынан асып ... де жан ... ... ... мүше болуды қалайды Ауылдастарының күнделікті ұсақ-түйек
жұмыстарын ақы-пұлсыз ... ... ... ... ... ризалығы
мен жылы лебізі. Табиғатында біреуге қатты сөйлеп, көңіл жықпайтын Жорабай
айналасына тек қана ... ... жаны ... ... ... ауылдастарының да күні қараң секілді. Ол құрдасы Қоғабайдың
пайдакүнем ... жаны қас. Оның ... ... арбасын да қолым
тимейді деп бас тартады. Бірақ бұл қиқарлығы ұзаққа бармайды.Қоғабайдың :
«Сөзімді тастамас, ... ... ... ... бірі деп ... ... ... ауыз сөз оның жүйкесін босатып, Қоғабайдың ісін тындырып
береді. Кейде осы мінезіне өзі іштей ... ... ... де, ... оның ... келмейді, еңбекте ысылып, қалыптасқан табиғаты, Жорабайды
адалдыққа, ізгілікке ... ... ... толмас олқыжағы,
баласының жоқтығы, жұмыстан қайтқанда: «сонадайдан үйі ... де ... ... ақ ... ... шығып еркелей аяғына орала ... міне ... кеп ... ... ... ... суреттеуінде мән
бар. Шығарма бойында баласы жоқ дегенді ашып ... осы ... ... ... ... ... ... келісті болар еді.Жорабайдың
көп жағдайда қабағы қатыңқы болатынының да ... ... бар. ... зқайыбымен арасындағы шағын диалогтен оның мінезінің тағы бір
қырын ашады. Әйелімен ... ... ... ... ... ... сыйлап ұғысқан секілді әсер қалдырады. Жұмыс басына тамақ
әкелдің, - деп ... ... ... тек сырт көз, ... оған әбден риза.
Бірақ соны білдіруді теріс ... ... де оны ... ... ... ... ... дау айту қиын, юмор аралас шағын ғана осы ... ... да ... ... ... бар.
Шынайы өмір аясында үнемі жақсылыққа жақ болып тіршілік ететін, оны
ту етіп ұстап адами ... ... ... ... тізесін
бүктіретін замандастармен қатар басқа ... ... ... соның
жолында ұсақталып, аянышты тірлік кешіп жатқандар қаншама. Аталмыш кезең
прозасының ауыр жүгін көтерген ... ... бұл жайт тыс ... еді. ... ... заман ағымын өзінше ... ... ... ... деген кейбір шолақ белсенділер, бәрін уысымда ұстаймын
деген кейбір басшылар, қайтсем жанымдағыны шалып қаламын деп ... ... ... ... тар ... өткір де ашық суреттеледі.
Бүгінде тоқырау жылдары аталатын бұл кезеңде ел ішінде орын алған
бюрократтық келеңсіздіктер ащы ... ... ... ... ... Ә.Кекілбайдың «Есболай»,
Т.Нұрмағанбетовтың «Сушы» әңгімелері осының ... ... ... шығармашылығына талдау жасай келіп:
«Ал жазу творчествосынан сарын іздесек, шығыс поэмаларынан да, ... ... ... «қорлық жасағанға зорлық жасама» принципінен де
емес, кезінде бізде ағаш ... ... ... ... ... ... ... де қуатты ағымы экзистенциализмнен үндестіктерді зерделер
едік» [83, 19 б.] деп ... ... ... ашып ... ... ... әділ баға еді.
Шындығында,да экзистенциалистер адамның «Шын» және ... ... ... ... ... ... өмірге адамның күнделікті
тіршілігін, ал «Шын» өмірге оның ... ... ... ... ішкі табиғатынан туатын ерікті іс-әрекеттерін ... олар адам ... ... ... бостандықтан ерікті түрде бас
тартады, ... ... ... ... ... тұрады деп
дәлелдейді. Адам үшін ... ... өмір сүру ... да ... талпынудан гөрі тағайындалған тәртіпке бой ұсыну пайдалы болған
кезеңді ел бастан өткергені белгілі.
Өзіміз ... әлі де ... ... ... ... ... мемлекеттіің меншігі, ол қандай ... ... де, ол ... ... егер ... ... деп ... адамдарды қайда
айдаса да еркі бар, жеке адамның жеке ... есеп ... Егер ... іс ... ... ... өзімшілдік. Мемлекет тек жалпы әрі ең
маңызды істердің, мұқтаждықтарының шоғырланған жері, жеке ... ... өте ұсақ ... ... санаспаса да болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Оның негізгі принципі—жаппайлық, бірдейлік. Көпшілік ... ... не ... ... соны ойланбастан қабылдай салу.
Мағынасы теріс айналған дүниеде ырқы жасыған адамдар үнемі сыртқы
бір күштен сүйеніш іздеуге бейім. Ал ... ... ... ... ... түйіндерді шешуден құтыласың. Сол сияқты басқа да көптеген
сүйеніш болатын ... бар. ... ... болу ... бар емес, жоқ
болуыңның кепілі. Бар ... ... ал жоқ болу ... ... босатады. Осы жағдайдың ақылға жанаспайтындығы
сондай—көп адамдар жоқ болуға құмар. ... ... ... бермейтін,
ешнәрсеге қарсы келмейтін үнсіздердің қоғамы—тоталитарлық қоғам.
Осы қоғамда ... ... ... Д.Исабеков
әңгімелерінде ел ішін жайлаған бюрократтық келеңсіздіктер, қызмет басында
отырған кейбір ... екі ... ... ... ... ... көтерілген еді. Д.Исабековтың «Талахан-186»
әңгімесіндегі үш түп помидор шартты алынған бейне. Осы үш түп ... ... үшін қызу дау ... ... ... тартыс гротеск
арқылы өрбиді. Әңгіме ... жүгі ... ... орын ... ... ... ... өн бойынан көрінеді. Автор
өзі өмір сүріп отырған орта шындығын ... ... ... ... ... ... ... еріншектікті көрсету арқылы көп нәрсенің
ұшығын сездіргендей «Егер еріншектіктен ... ... ... және оған ерінбей қазақтар да қатыса қалса, халықаралық қазылар
алқасы бас жүлдені ... ... ... өз ... бәс ... [77, 444 б.] ... үзінді осының айғағы.
Қай елде, қай әлеуметтік құрылымда адам өмір сүрмесін ісіне адал,
еңбекқор адам, әлдебір ... ... ... ... ... қалмайды.
Қоғамда өз орнын табады. Жұмыс істемей,еңбектенбей жақсы тұруды ойлаған
адам мұратына жетпейді. ... ... ... өзі. Егер ... ... ... ... істелер, қайда кетер» -деген сезім билесе,
онда бұл қоғам еш ілгері ... ... ел ... ... салыну—кешірілмес күнә. Автор сонымен қатар, қазақтың ежелден
бері қанына сіңген кейбір мінездерін тізбектей өтеді. ... үш ... ... ... дау оны ... ... жұрттың жиналуынан
басталады.Үш түп помидор өскен ауыл ... апан ... ... ... ... бұл ... тіптен текке таңдамаған.Образдардың өзіндік бет-
бейнесін, мінез-құлқын, өмір сүру, тіршілік ету салтын ашып ... ... өту ... ... ... әркім өзімен-өзі, қаннен-қаперсіз, тек
өзінің жеке басының тыныштығын ойлап күн кешіп жатқан ... ... ... ... бір ... ... ой ... жазушының басты мақсаты.
Автор үйреншікті дағдыдағы жиналыс өткізу,соның ... ... өз ... ... ... сюжеттік желілері көбейіп кеткен тұста
оқиғаны басқаша тың, оқыс ситуация ... ... ... өсіп ... ... байқаған, қазір аздап молдалықпен айналыса
бастаған бұрынғы парторг Ештен еді. Ештеннің бұрынғы ... және ... ... ... ... бұл екеуінің арасы жер мен ... ... ... пен ... кеңес үкіметі тұсында мақсат-
мүдделері бір-біріне кереғар адамдар болды. Ал ... ... ... де ... ... ... Образдардың бүгінгі кәсіптерін
жазушы толығымен берген. Себебі соның ... ... ... ... бет-бейнелері көрінеді. Жұмыстың нағыз қызған шағында
бәрінің үйінде ... ... ... ... «Ол бүгін үйде, себебі, көрші колхоздағы жолдасы ... ... ... соң, ... күні тракторын соған беріп жіберген»,
«Өзінің орнына бюллетенде жүрген күйеуін жібергендіктен ол да ... ... ... «Қазіргі еріккен жұрт сөз қылмас үшін ол түнде ... ... ашық ... барып бір-екі рет мылтық атып қойып жүрген»,
«Мұғалім ... ... ... ... ... ... да, «екі сағат
осылай ойнай беріңдер» деп жас ... ... ... ... ... елдегі еріншектік, жұмыстың жүріп жатпауы көрінеді.Бірін-
бірі алдаған жұрт, оларды ... ... жақ ... ... ... қоса
өзгені шырмаған қоғамның жүйедегі келеңсіз құбылыстар осылайша әңгіме
тартысын ширықтыра түседі. ... ... ... диалогты шебер
қолданған.
Диалог – дауда ой қайшылығы, әр ... ... ... ... кейіпкерлердің ұстанған өмірлік позициясына қарай
өріс алып, ілгері дамиды. ... ... ... ... ... ... туралы профессор Б.Майтанов былай дейді : «Терең
психологизм ... ... үшін ... ... роль ... да ... функциясы сондай үлкен.Адамның ... ... бір ... ... тапқыр, әрі ұтымды қысқа
да, мағыналы бейнелеуде диалог ерекше ... » [84,103 ... ... ... ... үстіндегі дауда үндемей қалған
кейіпкер жоқ. Олардың ой айтуы, бір-біріне деген көзқарасы тек әрқайсысының
қызметіне ... ... ... ... сөз ... болуы қажет.
Себебі ол звеновод жұртқа жалақыны сол жазады. Бұл ... ... ... ... ғой мен ... ... баяғыда аштан өлер еді.
Баяғыда! Жақсылықты білмейтін оңбағандар ... ... ... ... ... жіберді осыларды. Бұлардың қай жері көпшілік ? Анау ... ... па, әлде ... класта үш жыл отырған миғұла мына мақұлық
па, әлде түсте ... ... асын ... анау ... кеще ме ... бір ... ... көпшілік деп атай беруге бола ма ... 448 б.] ... ... ... ойы көп жайдан хабар береді.
Көпшілік халық, бірақ оның ... өзі ... ... өз ... тұрғандай сезінеді. Тіпті звеноводтың
помидордың сорты қандалалық деген таяз ... оның ... ... ... ... Жаппарханның ондай ел атын естімедік дегені
тартысты өрістетіп ... Осы ... ... ел ... ... ... келгенін істегісі келетін кейбір шолақ белсенділердің
бейнесін Иппатша арқылы бір ... ... ... ... ... ... ... мұғалім жігіттің жеке басына тиісе бастайды. Әрине,
оның бұған ешқандай хұқығы жоқ. ... оның ... ... ... септігі
тигенін де баса айтады. ... ... ... ... ... ... байланыс жоқ.... Болуы да мүмкін емес, – мұғалім қояншық
ұстағандай селкілдеп кетті»[77, 448 б.] және ... ... ел ... ағаңыз түгіл оған әкеңіз де бара алмайды.Тіпті сіз де
бара алмайсыз, ... ... ел ... ... өмір заңы ... ... бара ... ешқашан?» [77,449б.] ... ... ... ойы терең.
Звеновод Иппатша сияқтылар қарапайым халықтың еңбегін бейбіт
заманда ... ... ... емес пе. Халық жалақысы төккен маңдай ... ... ... оның адам еңбегін бағалауы мүлдем басқаша. «Бар!
Жалақының бәріне ... ... деп ... айтуы осы ойын көрсетеді. ... ... ... ... ел оның тар ... өз ... Осындай
«мекен» оның «тұрғындары» таралып кетпеуі қажет. Мұғалім ... ... ... ел ... ... тамырын тереңге жайған бюрократизмге қарсы
көрсетілген шарасыз іс сияқты. Әңгіме кейіпкерлерінің әр ... ... ... ... ... де ... маңызы бар қоғамның әр ... ... ... ... «Ескерткіш» әңгімесінде де қоғамда орын алып ... ... ... ... ... Бұл ... ең бастысы
«ел үшін еңбек етіп жүргендердің» бірін-бірі алдап, халық еңбегі ... ... ... ... мәз болып жүрулері еді. Әрқайсысы өзінің
жылы да жұмсақ қызмет ... ... ... ... ... ... қардай боратқан олардың шын бейнесін жазушы реалистік
шеберлікпен суреттеген.
Төменнен жоғарыға, жоғарыдан ... ... ... ... ... еңбегін шайып тастап отырды. Орнатылмаған ескерткішті көрсетеміз деп
әуре-сарсаңға түскен аудан басшысы Жанайдаров ... ... Тұла ... ... ... жағыну, бір күндігін ғана ойлаған өспейтін, ... ... тар ... ... ... ... көгертетін осылар деп
үлкен сенім артып отырған «тірі ескерткіштер» бейнесі ... соң ... ... ... тері ... ... шет елдік
қонақтардың келіп көруі қоғамда орын алып ... ... ... іс-
әрекеттердің шет ел азаматтарының көзқарасы арқылы пайымдалып, ... ... өнер ... деп ... шетелдіктер санасы мен
ескерткішті жоғары жақтың алдында ... бір ... ... ... ... келіп жүрген басшылар санасы мүлдем қарама –қарсы,
қабыспайды.
Тоқырау жылдарындағы қоғамдық ... ... бірі ... үшін
партия бәрін өздері шешіп қоятын еді. Әңгімеде ... ... ... етіп ... ... Оның ... ой-пікірі, көзқарасы сөз
етілмейді. Тек оның сыртынан бәрін шешкен аудан ... ойы ... ... қою ... пе, ... емес пе? Қоя ... ... тері илеу шеберлерінің алдында ол жөтеліп, немесе түшкіріп қалып
жүрсе, одан арғы күніміз не ... ... ... ... ... сауалдарға
тұс-тұстан әр түрлі жауаптар айтылған соң, аудан басшысы да ойланып қалды.
Ақыры бұл мәселе дауысқа ... ... ... ... ... ... ... өзі кеп тұратын болды»[77, 464 б.] ... ... ... болады. Бұдан шығатын қорытынды қарапайым халық кеңес басшылары
үшін тірі ... ... ... олар тірі ... бір сәт ескерткішке де
айналдырып жібереді. Ел ішінде індетше жайылған ішімдік кеселін өздерінің
мақсаты үшін ... ... ... пен юмор ... ... ... ... формасын сәтті
ұтымды табатын қаламгердің стилі де терең, арнайы назар аударуды қажет
етеді.
Ал ... ... ... ... ... ... кезіндегі бейбіт өмір сүріп отырып-ақ қасірет шеккен ... ... ... ... өмір ... ... деп ұран салып жүріп,
өздерімен бірге халықты көрсоқыр еткен шолақ ... ... ... ... ... ... қадам басайық» деген кеңестік
принцип халыққа ауыр ... ... ... ... ... ... науқанның орындалу барысын суреттей отырып, халықтың
қасіретін, харекет тірлігін бүркемелемей ... ... ... ... пен ... ... ... басты нысанаға олардың іс-
әрекетін алған. Олар ... басы ... жаны ... ... бар ... ... ... іс-әрекеттің
нәтижесі, салдары олар үшін ұлт-айырбастауға көнбейтін сатып-саудалауға
келмейтін ұлы құндылық емес, ... ... ... ... бұл ... ... ... «-Енді не істейміз?-деді Пашат күрсініп.Сепентай
ұзақ ойланып отырды да : -Былай етсек қайтеді,-деді сыбырлап.—Тізім ... ... ... ... ... ... шүршіт етіп толтырсақ.
Жұмыссыз жүрген қаңғыбастар көнбей қайда барады?....
......Сепентай да істі көп соза ... ... ... ... ... келеді-ау деген сегіз қазақты ішке кіргізіп алды да, осылай да осылай,
бізге мынадай ұлттың адамы керек, келіссеңдер қазір оформит етемін» ... ... ... тұрған бақыттан айрылып қалғысы келмеген ... ... ... ... қоя берді.—Ойбай, о не дегеніңіз, шүршіт болмақ түгілі
шұбалшаң десеңіз де ризамыз, одан ... ...... бәрі өзеуреп» [77,
8 б.].
Автордың жоғарыда сөз етілген «Ескерткіш» әңгімесіндегі адам
баласын ... ... ... ... ... ... партия
қайраткерлерінің іс-әрекеттері, бет-бейнелері бұл әңгімеде де алдымыздан
шыға келеді. Сол Сепентай мен ... ең ... ... ... ... ... ... Бес қабатты екі үйге ... бір ... ... оның ... су ... ... жібермеулері, екі
үйдің бір-біріне қарап қисая бастауы күні ... ... ... ... ... ... сөзі мен ісі ... ел азаматы ретінде көрінетін
бірде-бір кейіпкер ... ... мен ... ... ... сана мен ірге тасы жоқ ... ... ... ... ... ... түсінбейтін саясатты
жақтаушылар. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарындағы шолақ белсенділердің,
шаш ал десе, бас алатын мандатты ... ... түрі осы ... ... ... ... сана деген меселелерге қолын бір сілтеген жандар
өздерімен бірге ... ... ... ... ... шындық. Көз алдындағыны көре алмайтын, көрсе де ... ... ... ... ... ... ... одан сайын өршітіп, ушықтырып жіберген еді.
Аталмыш кезеңдегі прозалық ... ... ... ... ... ... көрсоқырлығына қарсы
шығатын көбінесе қарт адамдар екенін байқаймыз. Жоғарыда сөз ... ... қарт көп ... де, ара тұра ... алып отырған
келеңсіздікке қарсылық білдіреді. Ал Ә.Кекілбайдың «Есболай» әңгімесінде
Есболай қарт бар ... ... ... қарсы тұрады. Әңгіме
оқиғасы Есболай қарттың кемпірімен ... ... ... ... ... ... көз ... болып жатқан әділетсіздікті көріп,
оған қарсы тұрғысы келеді. Ащы ... ... ... ... ... ... Сондықтан оның істеген іс-әрекеттері тәртіпсіздік болып саналады.
Сыртқа ... ... ... ол ... ... кемпіріне айтады. Әсіресе
қарттың: «Бұл қалай» дегенді теріс «ләббай » ... ... ... ... да көрсоқыллардың ісі. Бұл айтса соны айтады. Естіп отырған сөзді
тергемей айтып отырған ауызды тергеу әуелден ақырға ... ... ... Бұл соны айтады» [85, 225 б.] деген ойы тереңде жатыр.
Шындықты айтса қудаланып, ал оған көз жұма ... ... ... ... ... бара жатқанын қарт сезініп түсінген. Ол
бірақ бәрібір қорғалақтап отырған жоқ. ... өн ... ... ... ... ... жіпке тізгендей етіп айтып
береді. Күнделікті ... ... ... ... ... ... ... қарттың есіне Ораз марқұмның қайта-қайта оралуы ... ... ... арқылы жазушы ақшаға құныққан, қолындағы
қызметін тек тамыр-таныстың, туыс-жұрағаттың мүддесін ғана ... ... ... ... ... ... кісі ... болса, алдымен мына Дүйімбай құрысын, артынан біз екеуміз де
көресінін көре жатармыз.» [85, 260 б.] ... ой ... ... ... де әңгімеде атына сай бар әділетсіздіктің ... ... ... ... ел ... орын ... сорақы қылықтарға көзін
жұмып қарайды. «Әуелі ыңыранып ... ... ... ... ... орнында тәртіп бұзады, қызмет бабындағы адамға тіл ... ... үшін тіл ... не деп тіл ... оны айтпады» [85,262б ] деген
тұста осыны байқаймыз. Есболай қартты шындықты айтқаны үшін «заңға ... деп ... ... ... ... ... ... шындық екенін
мойындауға Жиынбайлар қорқады. Сондықтан да олар оны тәртіпсіздік ... ... ... күн ... ... ... ... туғызған психологиялық-
әлеуметтік құбылыстарды сынау, тығырыққа, тұйыққа тірелген кейіпкердің одан
шығатын жол ... ... ... ... жарқын үміттен гөрі көлеңкелі
күдік басым. Әрине ол үшін ... ... ... адам ... ... жол ашқан қоғамдық құрылысты кінәлау керек. Әңгімедегі
кейіпкер сөзі замана мен ... ... мол ... ... Тоқырау
жылдар саясаты кей тұста адам өміріне азаптан басқа ... ... ... ... ... ... біраз шындықтың бетін
ашады. Қоғам тіршілігі барлық көрінісімен адамдар арасындағы қарым-қатынас
арқылы, солардың өмір-тағдыры ... ... ... ... ... ... ... негізгі оқиғасы Жаманқұл сушы төңірегінде өрбиді.
Қолындағы аздаған билігін ... ... ... ... ... ... мүддесіне қызмет етуге оның ой-өрісі жетпейді, сондықтан тек өзі үшін
ғана қызмет қылады. Оқиғаны автор мына сәттен бастап өрбітеді: ... су ... ... әр үйге ... ... рет ... екен ... есіктерінің алдына жарқыратып жайып отыратын заман тағы ... ... ... бір ... суарсаң суардың, суармасаң қалдың.Міне
тәртіп! Жаңылмас үшін, дау-дамай болмас үшін міне сағат» – ... ... ... ... ... табиғаттың тегін беріп жатқан суын адамдар бір-бірінен
қызғанып жатыр.Халықтың үйрек-қаздарын ... ... ... ... ыдыстан жұрдай қылмақ болуы Жаманқұлдың ... ... Ел ... шолақ белсендінің кейпін ... ... ... ... Автор оның бейнесін бергенде мынадай портрет
қолданған:«жан-жағына ішіп-жеп ... ... ... көз адамның
жай қарағанының өзі қандай сұсты десеңізші» [80,35 б.] Жаманқұлдың билігіне
бағынбай ... ... ... ... жас тракторшы жігіт Мұртташтан
соққы жеген Жаманқұл оны ... ... ... болады. Бірақ ол райынан
тез қайтады. Себебі дауды бірінші өзі бастаған болатын. Жаманқұл ... ... ... ... Жазушы шеберлігі Жаманқұл тұлғасын
қызықты етіп бере ... ... ... сушы ... ... ... характерінің әрқилы жолмен қалыптасуын көреміз. Сушының бойындағы
қиқарлық, бірбеткейлік, еңбекқорлық мінездерімен ... ... ... ... да бар. ... бұл ... ... күлкімен суреттейді.
Мысалы, Жаманқұлдың ... ... ... ... ... ... не бар? Ентелегенттермен бірге
отырсын деп ... өзі ... ... ... мен ... ... директоры орталықтан келген глаунай зоотехник, ... ... тағы ... бар ... ... ... бізге
арақ құйып, сорпа тасып жүрді», [80,48 б.] ... ... ... ... оның мінезінің кей тұстары ашылады.
Сушылардың облыстық жарысына қатынасқан Жаманқұл 3-ші орынды иеленіп
келеді.Бұл оны тіпті есіртіп жібереді. Жалпы ... ... ... ... әңгімелерімен үндес. Әлеуметтік мәселелерді, қоғамдағы
келеңсіздікті көтерген. Тоқырау жылдарындағы «халық үшін ... ... ... өз ... аса алмай қалған басшылар олардың
жандайшаптарының бейнелері ... ... ... ... ... ... ондағы қарама-қайшылықтарды, толғақты мәселелерді
ашып көрсетіп, реті келгенде сынап, орайы ... ойып ... ... қаламгерлер талантының қуаты еді. Расында да кешегі ұрандап жүріп,
өздері қолдан тұрғызған кеңестік жүйе адам баласын неге ... ... ... ... емес пе еді? ... заман кімге жайлы, кімге жайсыз
екенінөз ... ... ... ... ... ... ... халыққа жеткізе білді. Қанды қырғынмен орнатылып, бүтіндей бір
ұлттарды бодандықта ұстап отырған қызыл империяның ішкі ... ... ... осы тұс еді. ... ... алып, әлдінің әлсізді
басуы, небір әділетсіздіктің көрініс тауып, бірінші орынға адам ... ... ... ... шынында да бұл жүйеде адамдар емес белгілі бір
техника тетіктері өмір сүруге тиіс ... еді. ... ... ой ... білдіретін, айналасына бағамдап, байыптап қарайтын терең көкірек
иесіне өмір сүру қиынға соққан тұс осы кез ... бұл ... ... жүгі ... ... шындықты
жазу—ол заманның рухани тынысын жеткізу, әлеуметтік проблемаларды ... ... ... ... басты буындарына анализ-синтез жасау,
үлкенді-кішілі қарекеттерімізге баға ... ... ... ... ... ... ашу,болашаққа бағыт-бағдар сілтеу,
қысқасы уақыттың типтік шындығының диалектикасын реалистік тұрғыдан жазу
деген сөз. Көркемдік ... ... ... ... әр ... ... ... белгісі—бүгінгі заман, бүгінгі күн мәселесін
көтергендігінде жатыр. Осы шығармалардың ішінде сөз ... ... ... ... ... ... да сол кезеңнің шындығынан туындап жатты.
Осынау заман болмысын танытудағы ... ... ... ... де ... айтылып келе жатыр. Атап айтсақ, сыншылар
Т.Тоқбергеновтың «Қос қағыс» ,М.Серғалиевтің «Шағын ... ... ... «О.Бөкеев повестері туралы» атты ... ... ... ... ... ... ... прозасындағы мифологизм мәселесі»
тақырыптарындағы кандидаттық ... ... ... ... ... еді. ... Т.Тоқбергенов «.......Жас жазушының сөз саптауы,
ой ... ... көп ... ... ... ... ... келеді екен.Даттарлығынан да мақтарлығы басым.Қазірдің өзінде
өзін сыншы ... ... ... ... жайы бар.» [86, 205 б.]
десе, М.Серғалиев «..Оралханның алғашқы әңгімесіне ... ... ... Сөз саптауы да әдеттегіден бөлек, таңдаған материалы бар, бір
қарағанда, ұсақтау ... ... Ең әділ ... ... ... ... ... қалыптасқанына көзіміз жетті. Әлбетте, творчестводағы
даралық дегеніміздің өзі ешкімге ұқсамау емес пе? ... біз ... оқи ... ... ... ... тани аламыз десек
қателеспес едік» [87, 256 б ]-деуі, сөз жоқ, Оралханның ... ... ... келгендігінің дәлелі.
Көкіректе жатқан шындықты тап басарлық айқын дәлел, терең ... бай ... ... жайлы сөз қозғағанда ойға оралатын
бірден-бір есім – Оралхан Бөкеев.
Оралхан - әдебиетімізге өзіндік сөз ... ... ене ... ... ... із ... алған дара қаламгер. Қазақ әдебиеті көшіне
алпысыншы жылдары ілескен жазушы Оралханның ... ... ... ... келеңсіз өзгерістер, қоғам сипаты, адамзат атаулының ... ... ... ... ... айтылды. Оның әр шығармасының ... «мен ... ... ... бар ... ... болар едік.
Жазушы сомдаған әр кейіпкер - өзінше бір жұмбақ әлем. Тек осы ... ... оның ... қану үшін ... ізденіс қажет-ақ. Осы
арада мән берерлік жай - жазушы ... , ... ... ... ол өмір ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайларымен тығыз
байланысып, астасып жатқандығы.
Әдебиет әлемінде өзіндік үнімен, өз нақышымен ... ... ... қауымын бейжай қалдырмады. Оралхан шығармаларын
талдау жасаған кезде жұмбақтылық, ... ... ... ... ... секілді күрделі мәселелерге ұшырасуымыз сөзсіз. Сол сияқты
жазушы шығармаларының қалыпты ... ... үшін ... ... ,
тіпті ондағы шарттылық, жұмбақтылық мәселелерінің әдебиет зерттеушілер үшін
де қиындық туғызатындығы Оралхан шығармашылығының өзіндік бір ... ... ... және ... тұстас тегеуірінді суреткерді тудырған замана
толғағы біреу болғанымен, сол Оралхан Бөкейдің шығармашылық әлемі ... ... ... ... ... шығармаларындағы тартыс
табиғатының толысып, дамуы жазушының өмір мен ... ... ... ... ... Адам мен адам,
адам мен қоғам, адам аен ... адам мен ... адам мен ... адамның өзінің бойында кездесетін қарама-қайшылықтарды бере отырып,
бұл құбылыстардан жазушының өзі де ... ... ... ... ... ... автордың өз көңіл-күйі. Сүйініші, өз
көзқарасы жатыр. ... ... ... мазасыздана жан ұшырған суреткер
қиялы шығарма өзегіндегі ой тереңдігінен хабар ... ... өз сөзі ... «Менің шығармаларымның қай жері біреуге артық-
ауыс көрінсе, дәл сол ... «Мен ... 75 ... өз шығармаларында халқымыздың басынан өткен трагедияларды,
қасіреттерді, келеңсіз құбылыстарды сол кеңес ... ... ... ... келтіріп айта біледі. Қаламгер қоғамға деген ішкі наразылығын кейде
ашық, кейде астарлы оймен, ... ... ... ... ... әлдебір жұмбақтықты байқаймыз. Мұны жазушының өзінің
табиғатымен байланыстыруға болады. Қаламгердің досы ... ... ... ... ... ... ... қасиетін ерекше
бағалайтын. Оның пікірінше өмірдің дүниенің сан ... ... ... ... ... шешсем; құпияны ашсам деген
құмарлықпен күн кешу—тіршілігіміздің бір мәні ... ... ... ... ... ... ... [89].
Оны қаламгер ретінде урбанизация мен экологиялық мәселелер, дүние
жүзілік соғыс қаупі, ғылыми-техникалық даму мен ... ... ... ... ... ... күрделі әлеуметтік-рухани мәселелер толғандырды.
Бүгінде бүкіл әлемді ... ... ... ... ... ... оны қоғамдық санаға жеткізуде алғаш қадам жасаған ... ... орай ... ... қазақ даласына келіп жеткен өркениет табиғаттың
ішкі ... ... ... келіп жатқандығын түйсінген
жазушы, айналасына ойлана қарап үн қоса ... ... ұлт ... адам және ... ... ... ... ортақ мәселелер және
әрбір ұлтқа тән ерекшеліктер тұрғысынан ашуға ... ... ... адам мен ... адам мен адам,
адам мен орта мәселесін, олардың бір-бірімен ... ... бір ... ... өмір сүріп, тіршілік етеді.
Ендеше табиғат адам ... ... ... ... ... Осы ... ... жоғары көтерген, бірінші орынға қойған
адам рухы мықты жан болып саналады. Әңгімедегі Қожа шал, Шалабай, Далабай
бейнелері ... ... ... ... ... Өз ... көрсетіп жүрген ағайындар. Олардың ой-пікірі, түсінік –нанымдары
от басы, ошақ қасынан ұзап шыға ... ... ... ... ... ... ... мейірімділік,сыйластық, әділдік сияқты адами
құндылықтарды көре алмаймыз. Адам баласына табиғат ананың өзі сыйлаған бұл
байлық қайда неге ... ... ... ... неге ... ... қыз неге өш ... құралы, теке-тірес тартыс кімге керек деген
сұрақтар оқырманын жан-жақтан қармалайтыны сөзсіз. Қожа ... ... ... кетті, анасы дүниеден өтерде: «-Балам, менен көп ... ... жесе де, ... ... ... ... ... Қалың
жамиғаттан бір уыс топырақ бұйырмаған соң – -басқа біткен ... не ... ... [90, 397 б.]. ... Қожа ... ... ... елсіз ортада әке-шешесінен басқа ешкімді көрмей өседі. Жалғыз
ойнап, жалғыз өсті. Әке ел-жұртын сағынады. Бірақ ... ... бар ... ... ... ... ... безген еді. Әрине бұның бәрі
бекер болды.
Тіршілікте жамандық атаулыдан қашып құтылу қиын. Керісінше онымен
өз ... ... ... ... ... тұру әр адамның парызы екені белгілі.
Бірақ әңгімеде Қожа жалғыз қызы ... ... ... ... ... ... еді. ... болашағын кесіп-пішкен әке оның ертең ер жетіп
қайшылығы мол ел ... ... ... жоқ. Жас қыз ... арасындағы
теке –тірестің құрбаны болып дүниеге сәби әкеледі. Дүниеге шыр етіп ... ... ... ... ... мұң ... ... арасындағы қатігездіктен
шаршаған табиғат бір ... ... ... ... ... бақыт сияқты асыл сезімдер жүрегінің бір түкпірінде
сөнуге айналған Қожа шал нәрестені қолына алып, ... бір ... ... тығады. Сәбиді бір малып алуы табиғаттың бар сұлулығын, әсемдігін,
дархандығын бойына жисыншы ... ... ... ... болып жататын әр
түрлі қиястықтарға табиғат ... жол ... ... ... адам ... пен адам ... ... бітісіп кеткені соншалық ... ... ... кейіпкердің мұңлы көңіл-күйін, жан алаңын
аңғарып отырасыз. Әңгімеде алынған мына бір ... де «Ай ... ... бір ... ... етіп таңдайын қақаны
естіледі.Жұлдыздар тіпті жақын тұр. ... ... ... самал бар.
Көктемгі ауадан жас ... иісі ... ... жақтан ат
кісінеді.Үйірін сағынған торы шолақ болар. Мал екеш ... да ... ... ... жер қойнына итше ырылдасып кіретін адамдарда
шығар. Марқакөл Ардақты тұнжырап -, ... ... ... алды. Өкпелеп
жатыр.Беті қарабарқынданып көрінбейді» [90,415 б.] қоршаған орта ... жан ... ... анық ... тұр. ... ... аттың
кісінеуі, оның да үйірін сағынуы. Ардақтың осы ... ... ... ... ... ... ішкі ... астасып жатыр. Марқакөлдің
Ардақты тұнжырап, томаға тұйық қарсы ... алда осы ... ... ... бір ... ... куә болатын оқырман сезгендей болады.
Әңгімедегі Ардақ бейнесі адам ... ең ... ... ... ... арасынан қағажу көптеген ата-
ана Ардақты ел-көзінен таса жерде өсіріп жатыр. Бірақ қыздың ата-анасының
оған деген ... әр ... Әке ... күні ... ... алмай
қаламын деп аласұрады, ал ана оны бауырына басады. Екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... өз
әлінше бағалаулары. Адамзат баласы өмір сүріп жатқан қоғамдағы адами
құндылықтың ... оның ... ... ... ... бара ... ... тұспалдап жеткізуді ниет еткен.
Ал жазушының «Атау-кере» повесі - өзінің жұмбақ астарымен ,
көтерген ... ХХ ғ ... ... ... ... ... зерттеу еңбегіміздің негізгі нысанасы әңгіме жанры болса да қарымды
қаламгердің айтулы повесі туралы ... ауыз сөз ... жөн ... 1970-90 ... прозада өзіндік үлкен орны бар жазушы Оралхан
Бөкеевтің ... ... ... ... үңілу - өзекті
мәселелердің бірі.
«Атау-кере» туындысында ... ... ... болып жатқан
өзгерістерге терең бойлай отырып, ... ... ... дәл ... ... ... да бұл шығарманы ... ... деп ... ... болады. Мұндағы реализмнің негізгі
көрінісі – ... ... ... ... ... ... терең
бойлап, біте қайнасып жатуы. Автордың түрткі болуы нәтижесінде әр ... ... ... ... әрі ... толы
байланысқа түсуімен ерекшеленеді.
Дегенмен «Атау-керені» реалистік сипаттағы шығармалар ... ... ... ... белгілерін де жоққа шығаруға болмайды.
«Атау-кере» жайындағы осы ... ... ... жиі
ұшыратамыз. Бұл-көпшілік көңілінде жүрген көкейтесті мәселелерді қозғап
отырған туынды. Шығарма табиғатын ашу үшін ... ... ... ... ... ... Ал, бұл ... өзі романдағы әр кейіпкер табиға-тын
тануға әкелері сөзсіз.
О.Бөкеевтің «Атау-кере» романындағы күрделі әрі ... ...... күрделілігі барлық тартыс атаулы, негізінен, осы ... ... оның ... табиғат-адам-қоғам
жайындағы автор бергелі отырған ... ең ... ... ... ... отырып, оның бойындағы жағымсыз қасиеттерден жире-несің,
дегенмен, екінші ... ... ... оның ... ... ... ... оның бойына екі ұлттың қаны мен болмысын
біріктіре отырып, ең ... ... өзін ішкі ... танымдық тартысқа
түсіреді.
Бір қарағанда, байлық пен мансап қуып, «өз мақсатының құлына айналған»
деп тануға болатын Ерікті ... ... ... етіп көрсету әбестік болар
еді. Оған Қатын суының арғы бетіндегі ақ боз ат ... ... ... ... ... ... бірден-бір дәлел: «....Есек-
дәмемен жүрген жігіттің ел ... ... ... ... ... ... біздір үшін көрсеқызарлық болып көрінер еді. Ал, Ерік үшін
өмірінің ең ... ... ... ... ... ... ... дүниедегі
жалғыз ғана көз қуанышы, шаршаған, шаршап ... ... ... бойын сергітіп, ойын маздатар тамыздығы, от ... ... ... ... құдіреті» [90,88]. Мұндай автор сөзінен кейін
Ерік бойын торлаған ұлы сезім оқырман сезімімен ... ... ... де, «.. ... ... алдырамын. Маған бәрібір, қатын
болса, болды »-деген Ерік сөзі тағы да бар. ... ... ... ... ... адам ... жетуінің өзі қиямет-қайымға соғатын
жерге келіп отырып, тау бөктерінен көрінген бейтаныс қызға ұмтылғаны несі ?
.. Әлде ... ... ... адам ... ... бара ... ... оятатын бір күш бар екендігі, бірақ соның өзі тым алыстап
бара жатқандығы жайлы ой қозғағысы келе ме? ... ... ... ... асау өзен суы ... тұр. Осы ... ... сезім ұлылығы жайлы
идеясы көрініс таппай ма ? «..Арғы жағалау айнадағыдай ... Амал ... ... Бұл ... ... ойы адам мен мөлдір сезім арасындағы
сезім талқысына түскен адамның жан дүниесіндегі қарама-қайшылықтарға ... Ерік ұлы ... Ақыр ... ... ... ... қалған
көл-көсір байлыққа ұмтылып, өз құлқынының құлына айналып кетуіне жалғыз
Еріктің өзін кінәлай алмаймыз.
Ол ... ... ... ... ... шешіп, бас қатырып жата
алмады. Ол сонау ен далада ... ... өз ... ... ... етті.
Оның өз қоғамында алатын орны болған жоқ. Себебі, қаны таза емес еді. ... қан мен жан ... ... адам мен ... әлем ... ... қойған кейіпкер.
Дәл осы жерде О.Бөкеев өз оқырманын тағы да ... ойға ... ... ... ... ел ... қиюы қашқан тірлік,
жапанда жалғызсырап қалған қазақ ауылы, ... ... ... ... ... ... сөз етіліп жүр.
«Аталмыш кезеңде жазушылар авторлық идея мен көркемдік шешім
деген мәселеге қатты назар ... Олар ... ... ... ... ... ... ұмтылды. М.Мағауиннің ... ... ... ... ... ... тақырыптағы әдеттегі образдар ғой деп ... ... ... ... ... болар еді. Олар көркемдік
шарттылыққа негізделген терең ... ... ... ... ... ... батыл айта білген. Бұл образдардың жасалу
дәрежесі жазушылардың интеллектуалдық ізденіс ... ... да ... [91,187 б.] ... ... ... ... ала отырып, қазақ қаламгерлері адамзат ... ... ... оны ... ... арқылы тұспалдап жеткізу
тәсілдерін қолданғанын ... ... ... ... ... әңгімелерін де
Бураның трагедиялық жағдайы суреттелген. Әрине екі ... де ... ... ... ... күй ... ... өз әңгімесінде Бураның өлімі
арқылы адамзат баласын тағиғаттың ішкі ... ... ... ... ... және оның арты өз салқынын тигізетінін ескертеді.
Ал К.Сегізбаев Бала бураны өлім ... алып қала ... ... ... ... қандай зұлматты бастан кешсе де ешқашан
өшпейтінін танытады.
Екі әңгімеде бураның ауыл ... ... ... ... ... ... О.Бөкей әңгіменің басында ... ... ... сезімін екі сипатта көрсетеді. Ол туған ... ... ... оның ... бұл ... жер, ... бола тұрса да ол туған
ауылына жоламайды. Әрине жеккөрініштік ... жоқ, ... ... ... ... еді—екі көзін мөлдіретіп қойып, енесі інгенді сойып
жеді.Түңілмес еді – ... бір шоқ ... ... болып жүрген ағайын-
туғандарын Бұқтырмадан өткізіп, арғы ауылға айдап жіберді.»[90, 328 б.].
Бураны адамдар жанына ... ... ... ... ... ететіндей
бура «не жазды адамдарға». Бураның бойында ауылға деген сағыныш сақталған.
Себебі жануар да адам ... ... төл ... Адам ... ... ... ... да солай сағынатыны сөзсіз. Бұл табиғи сезім. Оған еш нәрсе
қарсы тұра алмайды. Бура ... ... ... отырған іс-әрекетінен
көңілі қалып, өзіне пана болар деген ... ... ... асып ... –ана өзінің төл балалары адамдар мен жануарлардың бір-біріне істеп
отырған қиянатын байқап, ... ... ... ... ... отыр. Сондай-
ақ автор қазақ даласына келіп жатқан ... ... ... ... танытатын өзіндік реңкін солғындандырмауы
мүмкін екенін байқатады.
Әңгімеде жол ... де ... ... ... бейнесі –
О.Бөкеев шығармаларында жиі кездеседі: «Небір ықылым заман өтсе ... шөп ... ... ... ... ... ... жолдары іспетті емес, өзгеше еді. Бұл сүрлеумен ... өзі ... ... ... ... ... ғана ... жоқ. Бұл жолмен
бағзы дәуірдегі атан-інгендер ... ... ... жол» [90,333 б.]. ... ... ... немесе ортасынан үзілмеу керек. Ол үнемі жаңарып,
жалғасын табуы қажет.
Бураның ескі сүрлеуді кездестіріп, оның сол ... ұзақ ... ... ... өз ... жоймаған салқар даланы, сол дала хандығын,
еркңндігін, сұлулығын бойына жинап, ... ... өзін ... ... адам баласының игілігіне жұмсап тірлік еткен ата-
бабаның рухына деген сағыныш еді. Бура мен ... ... ... ... пен ... санасындағы ұлттық танымның кейбір сәттерде бір-біріне
кері әсер етуі, жарасып кете алмауы ... ... ... ... ретінде көрінеді. Адам баласы өз қолымен ... ... ... ... кетуі мүмкін. Себебі өркениет әкелген ғылыми-
техникалық жаңалықтар адам санасына әсер етіп жатыр. Соның бір ... ... ... ... ... ... ... жатсынуы еді.
Әңгімеде Бураның тағдырына қатты күйзелетін Әбіш қана. Бірақ ол
жалғыз.Оның қолынан ештеңе ... да Бура өзі ... ... ... бойында заман ағымымен бірге ағып бара жатқан адам ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қайшылық
бураның ауылға бармай,поездға соғылып мерт ... ... ... тура ... Бура дала мен ... замананың асығыс ағысына
деген ашуын арқалағандай.Сол темір жолға ең көп тер төккен өзі ... зор ... ... ... бұл шешім арқылы адамдардың
қаттылығы мен ... ... ... ішкі жан дүниесінің
көтерілісін, наразылығын білдірген.
К.Сегізбаев өз ... ... ... ... өзін жалғыз
қалғандай сезінге Балабураның жан дүниесін былайша суреттейді: «...Бірін-
бірі қуалап жеткізбейтін белес-белес адырлар бәрі де ... ... ... күнде көріп жүрген көріністері. Бірақ тілсіз мақұлықтың жанын
жегідей жеп, ... ... бір мұң бар. Ол ... ... бір ... ... ... асыр салар түйе атаулыны сағынудың
мұңы еді» [92, 15 б.]. Бұл тек бураның тек өз ... ... ... ... мұңы арқылы жазушы халықтың өткеніне деген қимас сезімін
көрсетіп отыр. ... ... ... орын ... ... толы жаңа
тұрмыстың пайдасы мен зиянын бірдей сезінген халықтың ішкі жан күйзелісі
бура тағдыры ... ... ... ... ескі мен ... ... ... ұлттық танымның белгісі. Сондықтан да ол Мәлік қартпен
баласы Жәнібектің дүниетанымын бір сәт ... енді сір ... ... ... келтірілген мына үзінділер осы ойға дәлел:
«Иә, ол бәріне де сенген, бәрін де сүйген .... Бота осылайша ... ... ... ... қара ... ұлы ... келіп, мұның иір мойнына
асылған. Үкінің жүніндей үлпілдеген ақ ... ... ... жәутеңдеген
бейкүнә мөлдір көзінен сүйген. – - Боташым, ... ... ... ... атын не ... ... дейміз бе? Жоқ бұл бура
болады.Балабура болады мұның аты.Сенің атың – Балабура, ... ... ... құлағына аузын тақап тұрып, айқайлаған» [92,18 б.].
Осы аялы ... иесі ... ... ... ... жат ... ... «-Жалғыз түйем бар екен деп жарты дәулетіңізді
қалдырғандай ... ... ба? Не оны ... ... ... ... жөні сол екен деп....... Тіпті күніне ... ... әлде ... ... ба? ... ... дегенше жатпайсыз
ба тыныш қана» [92,25 б.] деген Жәнібек сөзі ... ... ... Мал
десе ішкен асын жерге қоятын қазақ баласының жан дүниесі қалайша ауысып
кеткеніне ... ... ... ... ... ... ... Әбіш сияқты Мәлік қарт та
Балабураның жалғыз жоқтаушысы. Қолынан ... ол оны ... ... ... ... ... ... киелі қара шаңырақтан биік қоятын
ұрпақ өсіп келе ... бір ... ... туған топырағын, кең
даласын бағалайтын аға ... ... бара ... ... Мәлік
қарттың мына: «Маған қала қол емес екен, құлыным.Қидың түтінін иіскемесек
басымыз ... ... ғой, ... да елсіз, жерсіз жетім көрінемін.
«Қайрат деген қыран бар, қайғыға тізгін ... ... қуат ... ... ... бер ... елге ... [92, 22 б.] бір ауыз
сөзінің мәні зор. ... ... ... ... ... ... заманды, әр
түрлі қоғамдық құбылысты басынан өткерген Мәлік қарттың бойынан, бір сәт
өшпеген. Тіпті ... қарт ... ... үшін ... өткен сайын өшіп бара
жатқан осы бір қасиетті де қастерлі танымның белгісіне айналып бара ... ... ... үшін ол ... ... ... ... күн өткен сайын көмескіленіп,
тарихқа айналып бара жатқан ... ... ... танытатын
ерекшеліктерін, соның негізінде көрінетін ұлттық рухты сақтап қалуды ... ... ... ... ... ... Әрине олар қоғамдағы
өзгерістер мен әр түрлі саясатқа үнсіз іштей қарсылық білдіретін, ... ... ... да ... ... Ұлттың ұлылығын,
қайсарлығын танытатын бейнелер көріне бастады.
Қарымды қаламгер Ғ.Мүсіреповтің 60-шы жылдары ... ... ... ... жорығы» әңгімелеріндегі қыран мен балық, одан кейін
жазылған О.Бөкейдің «Кербұғы» әңгімесіндегі Кербұғы бейнелерінің астарында
ұлт ... ... мен ... ... ... жорығы» мен «Қыран жыры
символдық әңгімелер болып табылады. Өмір, тіршілік, тағдыр туралы жазылған
бұл ... ... ... ... ... ... ... өмірге, қоршаған ортаға көзқарасы тұрғысынан баяндалған.
Қазақ әңгімесін зерттеушілердің бірі Г.Балтабаева заңғар жазушының
бұл екі әңгімесі туралы ... ой ... ... бұл ... ... әңгімесіне жетпей тұрған көркемдік бояуларды жинақтаудың
тәжірибесі, ойды ... ... ... ... игерудің жемісі
іспетті.Автор ойын жарыққа шығарудың тәсілі ретінде символиканы ... ... осы қос ... ... ... көңілге ұялайтын
айрықша жәйттер –символикалық пен философиялық сипаттардың берік жымдасып,
табиғи кіріге түсуі. «Қыран жыры» мен ... ... ... ... да ... [93,211 ... «Өмір жорығы» әңгімесінде Көкқасқа ... ... үшін ... күрес жасайтын жорық үстінде көрінген. Көкқасқа
бейнесі, оның өзіндік ... ... ... ... ... жазушы ұлттық
рухты берген. Қазақ халқы қанша қиын зобалаң ... ... ... ... ... ... ... халық перзенттері оның ... ... әр кез өз ... іздестіре білген. Қандай сұрапыл жолды жүріп
өтсе де, ұлт ... үміт ... ... ... ... жоқ. Сол ... басында болған, ұлт қамы үшін жанын шүберекке түйген ер-азаматтар
ұлттық рухтың белгісіндей болып, бүгінгі ... ... ... жазушы
өзінің сомдаған бейнесі арқылы ұлт жолын көрсеткен. «Ол ... ... ... ... ... [94,259 б.] деп ... жазушы
ата балықты.
Ағын, екпін жел мен суға ... ... ... ... ... ұлт ... ... ешкімге тәуелсіз еркіндікті көргісі
келеді. Қазақ жырының пайғамбары М.Жұмабаев өзінің «Мен кім» өлеңінде :
Көкте бұлтпын, ... ... ... ... желдің жөнін кім сұрар – -[95,63 б.]
деп бүкіл түркі ... ... ... ... ... қос ... ойлары, биік армандары ұштасып жатыр.
Теңіз асты –құпия әлем. Оның ішкі тіршілігін кез-келген адам
түсініп, көріп, түйсіне алады.Оның өз ... өз заңы бар. ... ... оның ... ... ... бітім-болмысы өзінің ұлты үшін
асыл қазына, ана сүтімен бойға дарыған киелі қасиет.сырт үшін ол ... ... ... ... тағдырымен терең. Жазушы осындай астарлы
ойды беру үшін де оқиға орнын таңдап таба ... Сол ... әлем ... үшін ... ... ... ... өткізуде. Әңгіменің өн бойынан көз
көз қарақты, көкірегі ояу оқырман ұлт тарихын көре ... ... жау ... ... ... бір сәт өз мүмкіншілігін ... ... ... тарих есінде. Әңгімедегі «өзінен зорлардан ... де ... ... ... ... өзі де өтіп кете жаздаған»
деген жолдар осыны ... ұлт рухы ... ... жоқ. Себебі ол даланың еркін өскен
төл баласы. Кең сахараның ... ... да ... ... ... ... ... ол қырандай асқақ, өр. «Биік аспанда еркін шарықтайтын
қыранға ұқсап, бұл да бір ұлы ... ... ... жүр» [94, 260 ... жазушы ұлт рухын жоғарыға көтерген. Қыран бейнесінің көк ... алуы ... ... Бұл ... ... ... ... Жазушы әңгімеде
Көкқасқа атабалық бейнесін жалғыз алған жоқ. Одан басқа жол тосып жүрген өз
құлқын ғана ... ... қырт ... ата тегі ... аран ... ... ... бейнелері бар.
Адам баласы бәрі бірдей емес. Олар ... тек ... ... ғана ... ішкі жан-дүниесімен, болмысымен, дүниетанымымен де әр
түрлі. Ұлт ... ... биік ... ... ... ... жолы екіге
айрылды. Біреулері табандылық танытып, ұлтқа деген биік сезімін танытса,
кейбіреулері осалдық ... ... еді. ... осы биік ... ... талас-тартысында көрсетіп өткен: «Үлкен жорыққа жолдан қосыла
кетпек болып, жол тосып жүрген жалқау-жампоз қырт ... де бар ... ... жорыққа шығудан қалған бірен-саран сырт буын ақ бас қарттарды
орталарына алып, әлі ... жүр. ... ... ел бар, ... ойлай
алмайтын бала-шаға бар, көп қарттың онымен ... ... өз ... ... бұл ұятсыздардан арман дүниесін таныды да, ... ... ... ... ... ... теріс айналды» [94, 260
б.].
Ал, «ата тегі басқа аран ауыз –кер азулар» қатерлі жау бейнесінде
көрінген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... салқынын байқатады. Әсіресе Минога деген балық өте қауіпті.Ол жас
уылдырықты қиядай жояды. Оның ... ... ... өліммен пара-пар.
Әңгімеде ұлы жорық алғашқы ... ... ... ... ... Осы ... оларды аран ауыз, теріс азулар тосып алып, месқарын
аналықтарды қырып салады. Бұл жерде ... ... ... ... өткен
сталиндік зұлмат, ашаршылықты астарлап көрсеткен. ... ... ... ... дақтары, жүрекке түскен сызаттары әлі ... ... ... ... ... ұрпақ санасында жылма-жыл жаңғырылып
отырылуы тегін емес.
Ғ.Мүсірепов өзінің ізгілікті осы ойын «Қыран ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтып өттік. Ұябасар мен
Сар-балақ қырандар көкте, биіктікте ұрпақ ... қамы үшін ... ... ... ... ... темірдей ұрпақ тәрбиелеу үшін балапандарын
қара дауылда ұшырып, дауылмен бірге шарықтатып тіршілік ... ... ... әрекеттегі қырандар өмірі – әңгіменің негізгі түп қазығы. Қыран
биіктікті, еркін самғауды ... ... ... арқылы адам тіршілігін, ұрпақ мәселесін
көтерген. Ата-бабасы биікте ұшқан ұрпақ әруақытта да ... ... ... ... ... төл перзентінің бүгінгі ұрпағының бостандық іздеп
шарқ ұруын О.Бөкей өзінің «Кербұғы» ... ... ... ... ... ... әлемді жайрата жаздаған
көшпелілер әңгімеде трансформацияланып, Адам-Аспан—Жер арасында «Уа-а!-лап»
бостандық іздеген, табиғаттың ең ... те ... төлі – ... ... шыға ... ... рух мекеніне безектеп бара
жатқан да замана оғы тиіп, қырқып ... ... үшін кер ... ... шықты.
Жазушы әңгімесі туралы Марат Қабанбай «27 ... ғана ... ғана ... әңгімесінде орекең сол асаулық пен ... тірі ... нақ ... ... ... ХХ ... ... қазақ ұлысының арасына ноқталап, еркін ... ... деп ... 217 ... басы мен аяғы ... саналатын өмір мен өлімнің
мәңгілік айналымы, олардың күресі жануар ... ... ... ... ... табиғатқа кей сәттерде істейтін қиянаты туралы
ой білдіреді. Әсіресе ... ... ... ... даланың еркін өскен
жануарларын шарбаққа қамап ұстауы олардың табиғат әлеміне қол ... ... Өз ... еш ... ... ... өр ... шарбақтан
секіріп кетіп қаза болады.
Жазушы Бура мен Кербұғы бейнелері арқылы адам болмысының
басталуы және ... бар ... ой ... ... ... ... елде
үстемдік құрып отырған қоғамдық-саяси жағдайдың да ... ... ... да болуы айдан анық. Елді дүбірлеткен партиялық шешімдер, қаулы-
қарарлар сол өзі шыққан ... үшін ... ... ... ... ... ... басқа қырынан тануы әбден мүмкін. Ендеше мәңгілік ештеңе жоқ.Тек
партиялық шешім, құрғақ ... ... ... ... да күні бітіп келе
жатыр деген ой тастайды. Ойымыз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ... ... Қамшыгері көшпелілер
әлемінің артта қалған ардақтысы ғана ... сол ... ... ... сияқты да әсер беретін.Ал ... ... ... ... рухы ... елестейтін.Тіптен, оның Кербұғысы мен Бурасының ... ірі ... ... мен ... ... ... ашып
беруге мұрындық болып отыр» [88,180 б.].
Аталмыш кезең жазушыларында оқырманның өзіне ой салып, ... ... ... шығарма өзегіне үңілуге жетелеу сияқты
шығармашылық ізденістер көптеп байқалады. Жазушылар шартты ... ... ... ... ... «Жасын», Т.Әбдіковтың «Оң қол»
әңгімелерінде осы тартыс түрі көрінеді.
О.Бөкейдің «Жасын» әңгімесіндегі Қиялхан идеясы ... ... үшін «жас ... ... ... ... айға талпынғаны секілді
бейкүнә қылық» ... ... ... ... ... ... үміт ... ой. Бірақ өмірді өзгеше көркемдік ой, поэтикалық сурет тұрғысынан
тануға болады. Қиялханның әртүрлі ортаға, ... ... оны ... ... үміт ... ... ... опық жеп күйінеді.Осылай бола
тұрса да, Қиялханның ішкі жан дүниесі екідайлыққа салынып,толқымалы ... Ол ... бар, ... ... ... емес. Айналасындағылар өз
әлдерінше ... ... , ... ... ашу» ... ... бастайды. Бұл әрекеттер кейіпкерді өз идеясына ... ... ... Оның ... түп ... адамзаттық мәселе.
Қиялханның ойынша адамзат баласының өмірін ... ... ... ... зұлым қара күш бар. Онымен күресу керек ... ... ... ... Оның жауы ... ол өзі ... –күрескер.
«Тағы да азапты түндер басталады.Ары аунайсың, бері аунайсың ... ... ... ... ... ... тау да, орман да, жан-
жануар, адамзат та бір сәт талықсып ... ... ... ... және бар. ... ... ... – еш нәрсе көрінбейді. Осындай
ертек сынды мың бір түндерде екі ... ... ... ... ... ... ... бұзудың амалын іздейді; енді бірі – осы жусаған
тыныш өмірді қалай ... ... деп ... ... б.]. Қиялхан
екінші типті адамдар өкілі.
Адамзаттың тыныштығын бұзатын ... ... ... ... ... ... ... әлі тозып жүр. Олар әлі нақты амал, іс-
әрекеттерге көшкен жоқ. ... ... ... әділетсіздікке қарсы
күресетін күш жоқ, немесе адам қоғамын ондай ... әлі ... ... мен найзағай, от пен от ... ... ... өмір
дауылына жападан-жалғыз қарсы тұруға талаптану, өзімен ниеттес, пікірлес,
рухани жағынан жақын адамдардың ... ... ... тығырыққа тіреп,
дағдарысқа да ұшыратады. Өз ортасынан бөлініп шыққан ... ... ... өз ... ... шақыруымен өмірді өзгертуге,
әлемде соғысты болдырмауға әрекет етпек болады. ... ... ... қойған мақсат-мұраттары көп, әрдайым әділеттілік жағынан табылатын
көпшіл әрі күрескер тұлға.
«Оралхан ... ... ... ... сыр, қызық сарын
ілесе жүреді.Қиял мен шындық арасындағы халдер бірде ... ... ... ... нақыштар түрінде көрініп қалумен келеді» [86, 204 б.] –
деп жазушының шығармашылық ерекшелігі ... ... ... ой
білдіруі тегін емес екенін «Жасын» әңгімесі арқылы бағамдауға болады.
Әрине әңгімеде ... ... ... Дәл ... ... ... «Оң қол» ... де байқалады. Бұнда бір
тұлғаның бойындағы біріне-бірі жат екі сана туралы сөз ... ... ... ... екі ... жан иесінің кезектесіп не қатар өмір сүруін
мидың шешілмей жатқан жұмбақтары» ретінде ... Ал ... ... түрі ... ... қан ,ізі ... болып күйіп
қалған, ақ шапанның ар жағында белдігіне қырық пышақ байланған қара шапаны
бар, ... ақ ... ... киілген қырық пышақты қара шапанды ақ тер,
қара тер боп ... ... де, ... ... дымы ... [90, 369 б.].
Бірінші әңгіме санасы ауруға ... ... ... ... көрініс қиялшыл Қиялханның түсінен. Екі шығармада да
шарттылық басым. Дегенмен бұл шарттылықтардың өз ... мәні ... ... ... осы бір ішкі ... кейіпкер сөзімен жанамалай ашылады:
«Адамның өзіне-өзі жаулығы ... ... ... ма. Сот залына барып
айыпталған ... ... ... ... ... де өздері кінәлі,
кісі өлтіруден бастап, ұрлық істеу, ақша жеу, арақ ішіп ... ... кісі ... ... ... түрмеге түсіп, өмірін қор қылу өзіне
жаулық емей немене ? ... ... ... ... ең алдымен Наполеонның
өзі емес пе ?Егер ол Россияға шабуыл жасамаса, Россиядан жеңілер ме еді ... ... ... ... ойлаушы Наполеон орға жықты.Адам бойындағы
әзәзілдің жаңағы оң қолдан несі кем» – дейді ол [78, 226 ... ... ... да ... табиғатының жұмбақ
сырын ашу, сол арқылы ... ... ... арттыру
мақсатында қолданылады. Осы орайда, автор пайдаланып отырған адамның қақ
жарылу, екіұдайылық ... ... сол ... ... немесе
еліктеп ұқсастырып пайдаланбаған, оны өзінше тәсіл, көркемдік құрал ... ... ... да О.Бөкеев пен Т.Әбдіков өз әңгімелерінде
символдауды кеңінен ... ... ... мазмұнын реалистік
образдар арқылы дамыта отырып, көркемдік формаға тұспалдап айтуға, ... көп ... ... қол» әңгімесінде жамандық пен жақсылық туралы Алма санасы екіге
жарылса, «Жасында» Қиялхан ... ... екі ... ... Екі
шығармадада қаһармандардың рухани таза өмірге ұмтылысы, ол үшін күресі
толық жеңіске айнала ... Осы ... ... ой ... ... жаңа ... ... әкеледі. Бірақ ойды қорыта келе, бұл
адамгершілік ... оның ... идея ... аңғарамыз.
Ал С.Мұратбековтың «Біреу» әңгімесінде тек қана бір ... ... ... кейіпкерінің тыныс-тіршілігін, рухани жан-дуниесін
оқырманына оның өз сөзі, іс-әрекеті ... ашып ... ... ... адамның төңірегінде өрбиді.Құс атуға шығып адасып кеткен әлгі адам
көп ұзамай өзін-өзі атып алады. Қансырап өлім аузында ... адам ... ... ... ... ... Тіршіліктің мәні, оны түсіну үшін не
істеу керек, ... өмір ... жүр, кім ... не үшін ... ... «мәңгілік
сауалдар» алдынан шыққан кейіпкер өзінің кім ... ... ... ... ... «Кейінгі уақыттарда прозаның шағын
формалық түрлеріне ой ағымы ... кіре ... ... ішкі ... дүниесін ашуда, психологиялық құбылыстарды тиянақтауда бұл көркемдік
тәсілдің мүмкіндіктері мол», – деп ой ... [70, 576 ... ... негізгі қаһарманы аты-жөні нақты айтылмаған
белгісіз ... ... ... өзі ... ... ... шарттылық. Біреу дегені кім, ол не ... ... ... ... ол қандай адам деген ой ... ... ... ... көз алдымызда белгісіз біреуіміз таныс-бейтаныс біреулерге ұқсай
береді. Соларды еске түсіреді. Әңгіменің ... жүгі ... Адам ... ... соң, сол ... өмір ... өз ... табуы тиіс. Өмірден
орнын тауып өз мүмкіндігін жарқыратып көрсету кез келгеннің қолынан келе
бермейтіні де ... ... ... сом ... ... ... рухани және табиғи мүмкіндіктерінің төмендігіне қарамастан биікке
ұмтылады.
Әңгіме кейіпкері өмірден өз орнын таба ... жан. ... ... ... бүгінгі күніне әупірімдеп жеткен. ... ... ... ... аға ... болғаннан кейін ол өзінше шешімдер
қабылдамақ. ... ... ... тек бастығы Әлибек
Дәстеновичтің қолында тұрған сияқты күн кешуде. Сол адамның өңешін ... ... ... күн кешу ... ... ... Әңгімеде
біреу қақпанға қалған қарала төбетті құтқарып алады. « ..Айтпақшы бағанағы
қара ала төбет қайтты екен, байғұс!Айдаладағы қақпанға ... ... ... ... күн ... болу керек.Өйткені әбден ашығып қалжыраған түрі
сондай тартына-тартына аяғыда қиылуға шақ ... егер мен ... ... мына боранда қатып қалатын еді ғой.Өзін босатуда ... ... ... ... жиып, ессіз долылыққа әбден-ақ мініпті.Азаппен
өлгенше атып тастасам ба ... – деп те ... оған да ... б.] ... ... осы жағдайды көреміз. Дәл қара ... ... өзі ... Байқамай өзін-өзі атып алған ол қансырап өлім
аузында қалады.
Автор трагедиялық тартыс арқылы біреудің ішкі ... ... ... түрі ... ... әсер ететіні белгілі.
Әрі авторлық позицияны жеткізуде трагедиялық тартыс аталмыш кезеңде кеңінен
қолданылған ... ... өлім ... жағдайы оның адамдық
рухының күшін және ішкі ... ... ... ашып ... басты кейіпкері «Не жаздым мен мына ... ... ... неге мені ... ... ... жалғыз сен едің
ғой.Әкенің осыдан тірі қалсам бәрін құртам. Бәрін құртамын-ау ... ... ... [75, 457 б.] деп ... ортасында қалған
кейіпкер өзімен-өзі толғанысқа түседі.
Адам баласының бойы ғана емес, ойы да әр ... ... ... мақсатына өз еңбегімен жетуді бос әурешілік деп есептейді. Одан ... ... ... ... өзі ... ... ... қиындықсыз жетуді ғана ойлайды. Біреу жарымжан адам
бейнесін көрсетеді. Не үшін, кім үшін өмір сүріп және ... оны ... өзге ... ... де ... ... адам ... шақ –
өліммен бетпе-бет келіп ... қана өз ... ... ... ... пікір бар.
70-80-жылдар прозасындағы психологизм – әдеби ... ... ... айналды.Қазіргі қазақ прозасында қаһарманның жан
әлеміне, рухани мүмкіндіктеріне, ... ... ... ... ... пен ... ... сақтауға ұмтылу психологиялық талдау
әдістерінің мол қуатын ашуға септігін тигізіп отыр.
Дәл осы ... ... ... ... ... ар-
ұждандық тұрғыдан айшықталуымен қатар, оның нағыз типтік, толыққанды көркем
бейнелік биігіне көтерілуі үшін психологизмнің ... ... ... ... ... ... ... молайды. Біздіңше, бұл кезең
авторлық баяндау ой ағымы түрінде ... ... ... ... өз ... ... ішкі жан ... болмыс
–бітіміндегі өзгерістер, қайшылықтар, адами ... ... ... өшуі ... ... ... ден ... Бұндай жағдайларды
бейнелеу психологиялық тартыстың ауқымын кеңейтті.
Ә.Кекілбайдың «Керек адам», ... ... ... ... «Жат ... әңгімелерінде қаламгерлер адамның
ішкі жан дүниесіне барлап бара білген.
«Керек ... ... ... ... тартыс арқылы
өрбіген. Бұнда Дәулетов, Сәрсенов, Ержанов бейнелері арқылы автор адами
құндылықтардың адам ... ... бар да және оның ... өшуі ... көрсетеді. Бұнда автор Сәрсеновтың тұлғасына ешқандай ... ... ... Бірақ жазушы оны жаттанды жағымды кейіпкер
ретінде ашық ... ... Оның ... ... , ... ... ұғым-
түсініктері таза әрі биік. Алдында мақсат, мұрат қойып соған өз күшімен
жетуге ... ... ... жан осы Сәрсенов. Ең бастысы оның ... бар. Ол ... және ... осындай көзқараспен қарайды. Ал
Ержанов болса ол да бір ... дәл ... ... болған, бірақ қазір ол
басқаша. Енді автор оның ... ... ... ... ... баяғы Ержанов! Елпілдей ... ... ... ... курстас досы туралы өзінің қалыптасып
қалған көзқарасын ... ... ... дами отыра Ержанов бейнесін оның ішкі ... ... ... ашып ... ... оның ... ... арқылы қайтадан танығандай болады. Жазушы
кейіпкерлерінің портретіне ... даму ... ... ... ... сиуацияға байланысты жаңа портретін суреттемелермен толықтыру арқылы,
характер сипатын жаңа қырынан аша түседі. ... бір ... сып ... та шыға ... Кең ... дөң мұрын, қара мұрт, қалқан құлақ қара
жігіттің көзінде бір ішіндегіні ішпей-жемей ... ... ... ... ... ... сүйеп үзіле қалған дөңгелек жүзді бойжеткеннің иә
сөзінен, иә ... ерсі ... ... ... міней күлімсірейді»
[85, 304 б.] Ержановтың болмысындағы өзгеріс бір ғана ... ... ... «міней күлімсіреудің» орнын әрі қарай «мәз-мейрам күлкіге»
береді де оны ... ... ... ... ... Неге? Себебі
Ержановтың бойындағы адами құндылықтардың өшіп бара жатқанын ... ... ... ... ... ... кезден бастап
болады. Ал оның біртіндеп өшіп ... адам ... оның ... ... байланысты. Әңгімеде Ержановтың елпілдек, елгезек,
қайырымды ... ... ... оқып жүрген студенттік шақтары арқылы
елестетеді. Бұдан шығатын ... оның ... ... ... ... бүгін оның бәрі басқаша бір қалыпқа түскен. Автор ... ... екі ... ... ... көзқарасына қазіргі заман
мен уақыт тұрғысынан қарап, өзінше ой ... ... орын ... ... ... жағдайлар адам санасына
әсер еткенін, оның көп нәрсе туралы ұғым түсінігін мүлдем өзгертіп жатқанын
көрсетеді. Ә.Кекілбай ... ... ... іс-әрекеті
яғни жеке тағдыры арқылы қоғамның тұтас бір ... ... ... Адам өзі өмір ... ... ... екі тұрғыдан таниды. Біреуі
ойша елестетіп, өздері сөзбен жасап жүргені, екіншісі нағыз шын ... ... ... ... ... әлі де адам ... ... өшіп кетпегенін сезген
«жоғары жақ» халықты енді бір кісідей партияның қол астына жинап алған ... ... ... ... қызмет басындағы адамдар енді өз
жағдайларын пайдаланып өрескел істерге бара бастады. Бұл қатардағы ... ... өз ... өзі есеп бере алмай, біреудің жетегіне түсіп, адами
құндылықтарын ... ... бара ... ... ... ... әңгімесіндегі Марат Ержанов осындай жағдайда көрінеді.
Ал Қ.Жұмаділов «Момын» әңгімесіндегі басты кейіпкер Қозыбай
тұлғасын ... ... ... және ішкі ... ... Кейіпкердің іштей күрделі қақтығысқа, ішкі психологиялық тартысқа
құрылуы ... ... ... тән ... Адам ... ашып, оның ішкі жан дүниесіндегі қайшылықтарға барлау жасағанда
әр түрлі сезімдердің ішкі ... ... ... ішкі жан ... орта үшін ... ... ... дағды шектеулі уақыт бірі-бері оның болмысын,
тіршілігін бір қалыпқа құйып тастағандай. Басқаша өмір сүру ... ... емес ... Әйелі мен балаларының оның ішкі ... ... ... ... ... кейіпкердің мінез-құлқын, қалыптасқан
дағдылы тыныс-тіршілігін жіпке тізгендей баяндап берген. ... ... адам ... ана ... ... ... тумайды. Оның мінез-құлқын,
дүниетанымдық көзқарасын, жалпы адамшылық бітім-болмысын қалыптастыратын да
әлеуметтік-психологиялық орта мен жағдай.
Момын деп ... сол ... ... ... ... бір күні аяқ астынан мінез көрсетеді. «Жер қозғалса қозғалар.Бірақ
анау-мынауға Қозыбай қозғала қоймас ... ... еді оны ... ұғып ... өзі бір ... қой. ... біртоға, жуас жігіттің
өзгеріссіз өтіп жатқан біркелкі бейқам ... аяқ ... ... ... дүрлікті де кетті» [96, 181 б ] ... ... ... ... ... жағдайдың адамға жүргізетін билігімен бірге, адам
мінезінің белгілі дәрежедегі, әу баста табиғат ... ... ... әсеріне қарсы тұруға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Қозыбай бейнесі
адам ... оның ... ... табиғи мінездің бір сәт
бас көтеруге баласымен арады болған кикілжің себеп болады. Бірақ бұл себеп
салдар ғана. Бұл ... ... ... ... ішкі жан ... көп ... ... еді.
Әйелі Бадиша өзін «искусство адамы санайды, ал оның ... ... ... ... деп ... ... да Қозыбайдың жүріс-
тұрысы, өзін-өзі ұстауы әйеліне үнемі ұнамай, Бәдиша өзін ... ... ... санаушы еді.»Бір шаңырықтың ... ... ... ... адамдар бірін-бірі осылайша бағалайды. Автор
оқиғасын ... ... ... ... әр түрлі жағдайға байланысты бір сәт
өшіп барып, қайтадан бас ... ... ... ... морт сынуына бірден-бір себеп баласының «Білем, кім ақымақ
екенін.Ты сам дурак» деген сөзі ... ... ... ... осы ... жұмыс барысындағы бұрынғы қалыптасқан дағдылы мінез-құлықына
қатты әсер етеді. Енді ол ... өзі ... еш ... ... ... өзіне деген көзқарасын, қарым-қатынастарын,
пікірлерін мүлдем басқаша бағалап әр ... ... ... ... қол жұмсап қарсылық білдірсе, фабрика директорының сөзінен кейін
өзін ... ... ... ... ... төмендету» ретінде
қабылдайды. Оның жиналыста сөз ... өз ... ... жаңа
технологияны өндіріске кіргізуі туралы ... ... ... саяси-
әлеуметтік деңгейге көтереді.
Себебі тоқырау жылдарында көптеген ... ... ... ... жоспарды асыра орындағандарын ғана риза болып халық шаруашылығын біраз
құлдыратып ... ... ... ... ... ... көріп,
көкірегімен түйсінген көптеген мәселелерді өндіріс басында отырғандар әрине
сезді, көрді, түйсінді. Бірақ ашық айтуға ... ... ... ... ... Кей жағдайда жеке бастарының атақ-даңқы, қызметі үшін ... ... тек бас ... ғана ... ... ... бұл сол кезеңнің өзіндік бір ерекшелігі сөз бен ... сан мен ... ... ... жатуы, үлкен мінбеде тұрып,
халық алдында есеп берген белсенділердің санасындағы ойы мен қағазындағы
сөзіне ... өзі де ... ... еді. ... ... түсіріп, өз ұжымы алдында беделін көтеріп алады. «Сөйтіп
Қозыбай ойламаған жерден фабком ... ... шыға ... Оған жұрт ... ... ... аяқталған Қозыбайдың қолын алып,
құттықтаушылар көбейіп кетті. ... ... ... келіп отыр екен. Ол
фотоаппаратын жарқылдатып, суретке түсіріп алды. Қозыбай бүгінгі жиналыстың
геройына айналып, жұрттың көз ... ... ... » де ... [96,198
б.]. Бұл сәт арқылы жазушы қарапайым еңбек ... деп ... ... ... ... жүрген кейбір басшыларға көзқарас, пікір сол ортада қайнап
жүргендерде екенін білдірген.
Сонымен қатар өмірдегі үлкен ... ... ... оны ұжым ... бір ... алып ... сол жанұя босағасын
аттатқызып, ондағы жайма-шуақ көңіл күйдің үстіне әкеледі. ... ... ... дәл ... өткізсе, Қозыбайдың тағдыры, бәлкім, басқаша
қалыптасар ма еді, кім біледі» [96, 199 б.]. ... ... ащы ... айтқызатын жағдай жеке бастың қамы емес,
аңқау, бейғам, жайбасар, ... ... ... соған деген жанашырлық
сезім.
Адам өзінің ішкі-сыртқы мүмкіншілігін, қолдана білуі қажет. Ал оны
пайдалана алмау ішкі жан ... ... ... өзгеріп, кейде тіпті
біртіндеп өше бастауына да жол ... ... алға ... ... жанұядағы беделі де түсіп кеткен «Бәдишаның айқай сүреңіне әбден еті
өліп ... ... ... ... сипап қойып, нақ бір демалыс
сағатындағы концертті тыңдағандай үнсіз жата береді» [96, 181 б.]. ... ... ... ... бір сәт ... ... ... малына
деген ерекше бір құпия сезім бар ... ... ... ... қала ... ... ... кәсібіне осындай бір жылылық
сезінбейді. Оның бәрі дағдыға ... Ол ... «Өзі ... ... аттың қасына барып, жауырынан сипасам, мойнынан құшақтасам,
жалын тарасам деп еді.Бала ... ... ... ... ащы тер ... ... бір ... жадырап қалатыны бар» [96, 185 б.] деп келетін
сәт оның жүрек түкпіріндегі, сана түбіндегі ұлттық ... ... ... ... ... сияқты.
Жалпы Қозыбай болмысы арқылы жазушы адамның жан дүниесіндегі ішкі
қарама-қайшылықты ... Өшіп ... шақ ... өзіндік мінез, көзқарас
бір сәт бас көтеріп сана ... ... ... ... ... ... ... момын деп қабылдаса да, ол үлкен мінбеден жарқ етіп бір
көріне ... ... ... ... ... ... ... жоспарлардан бір сәт босап еркін дем алып,ерікті
түрде ойын білдіріп ... ... ... ... бір сәт ... Бұл ... ... жалғыз Қозыбай ғана емес қаншама адам сағына
күтіп, іштей жетуге асыққан ерекше бір сәт екені белгілі.
Ә.Кекілбайдың «Соңғы ... ... ... ... ... ... ... баяндалады. Оның тұрмысы, отбасы
жағдайы, қызметі тәп-тәуір екендігі байқалады. Бірақ кейіпкер өмір бойы ... ... ... ... ... жүр. ... ... вахтер кемпірдің
жүзінен де ол осындай бір жағдайды барлайды.
Кейіпкер бойында нақты бір іске өз бетінше шешім ... ... ... бел ... ... кету жоқ. Үнемі бір батылсыздық бойын
билеп тұрады. Тіпті бойда бар табиғи дарын ақындықты да ол ... ... ... бір ... оқуға түсіп өмір бойы басқа мамандықта жұмыс істеп
келе жатыр. Ол үшін басқа біреу өмір сүріп жатқан ... жан ... ... ... ... тіршілік бір-бірімен бірде санасып, бірде
санаспай күн ... ... ... ... ол ... қатты сөз айтып
ренжітпепті. Жұмыс орнында да жинаған беделі бар, бірақ орынбасарлықтан ... ... жоқ. ... ... тұтып жүре беруге әбден мойынсұнып алған.
Осындай тіршілік кешіп жүрген Бейсенов бір күні ... ... өзі ... ... ... ... қызбен жолығады. Әрі қарай жазушы
кейіпкерінің балалық, бозбалалық ... ... ... ... ... оның ... ... біреу қағып алып отырған. Бұл ылғи үндемей
беріскен. Бойындағы батылсыздық оны ... ... ... әкелген.
Жазушы әңгіменің өн бойында күлкі элементіне көп көңіл ... ... ... беру ... ... тәсіл ретінде қолданған деуге болады.
Адамның ішкі жан дүниесіндегі ... ... ... ... әңгімесінің аталуының өзі оқырманға ой тастайды. Іштен шыққан
перзент қалайша жат болуы мүмкін деген ... ... ... ... жат
бауыр болып кетуіне кейбір себептер әрине бар.
Атап айтсақ, ұзақ уақыт ата-ананың ... ... ... нәр ... ... ... ... өсіп-өну сияқты жағдайлар. Ал
осы әңгімедегі басты кейіпкердің перзенті өзіне жат. Оның ... ... ... ... ... ... жаралған ұлымды ойладым.Ұлымның өмір
бойы мені ... ... ... да ... ... ... жаныма
батты»[78, 243 б.]. Рас,оның перзенті өзіне бөтен адам. Бұл үшін ... өзін ... ... «Мен өте ... ... ... ... Бұл мінезімнің дұрыс-бұрысын таразылап көргенім жоқ.
Әйтеуір ... ... ... ... бір ... кері ... ... итермелейді»[78, 243 б.]. Оның мінез-құлқындағы осындай ... ... ... келтіреді. Себебі ол өзінің кейбір іс-
әрекеттеріне есеп бере ... ... ... ... ... ... көңілі қалса, оған есе қайтаруға дайындалып жүру оның санасына
әбден орныққан.
Өзімен бірге істейтін Рүстем ... ... ... ... ... ... ашылады. Ол Рүстемді «бітіспейтін жау екенін және
ашық жау емес, ең мерез, іштен ... ... жау ... ұқтым» деп онымен
күреске іштей дайындала бастайды. Екеуінің ... ... ... ... ... ... бұл ... ойын әңгімеде бермейді. Тек
кейіпкер оның жүзінен «қағып құлаттым, бір де ... ... ... тоят ... ... ... оқып ... Рүстемнің бүкіл болмыс-
бітімінен тек жаулық өшпенділік іздеген кейіпкер одан әйелі арқылы кек
қайтармақ болады.
«Кенет менің ... бір ... ... ой ... әлі ... ... билеген жоқ.Көңіл түкпірінен жасырын оянып, өзінің бар екенін
ғана білдіріп жатыр.Рүстемнің әйеліне жайлап тағы қарадым» [78, 244 б.] ... де әрі ... оның ... ... ... ой басымдылық
танытқанын байқаймыз.Көңілімнің түбінен ... ... бас ... «міне,
кегің қайтты, жеңу деген осы, осы» деп тұрған секілді. Егер менің осы зұлым
ойым іске асып, оны ... ... ... өзінде де, енді мен ... ... ... ... ... ішкі қорлықтан, өз көңілмен
азап шекпейтінімді сездім» [78, 244 б.]
Кәрім өзі ашық күресте басымдылық ... ... жан. ... ... жатып, аяқтан шалатын адам екенін байқаймыз. ... ... деп ... ... ... ... Ал сол іс-
әрекеттің нәтижесінде кімнің құрбан болатынын ойлаған жоқ. Оның ... ... ... ... пен ... үрей ... үрей ... шай ішіп отырғанда келеді. Ол кәдімгідей Рүстем кіріп келсе деп
үрейленеді. Осы жағдай оның сол ... ... ... оның ... ... оған қашанда қарсы келе алмайтынына күмән туғызады. Дегенмен осы
үрей, қорқыныш оны бір сәт сабасына түсірген сияқты.
«Егер біз осы ... ... әрі ... ... ерте ме, ... ... бір күні ... қоюы айдан анық. Содан кейін осы кезге дейінгі
ақыл-сана мен ... ... сарп етіп ... ... өміріңнің тұнығы бір-ақ
сәтте тас-талқан болады. Ал оны сонау ту бастан ... ... ... төзімің жете ме? Бір сәтте бәрін бүлдіру қандай қорқынышты! ... ... ... ... үрей лезде салқындатты»[78, 250 б.]. Бұл
үрей Рүстемнің оған ... ... ... өз ... ... ... беріп тұрған сияқты. Біреудің тұнық өмірін лайландырып болған ... ... жан. ... ... ... ... әр түрлі ойлар бір-бірімен
күресіп, таласып, тартысып әрқайсысы өз басымдылығын танытып жатыр. Пасық
ойлардың басым түсуі әлсіздігін танытады емес пе. ... ... ... ... ... естіп, «қауіптің жоқтығын біліп» Зәурешке қайта
хабарласқанын диалог арқылы ... ... ... Халің қалай? – дедім үнсіздікті бұзып.
– Жаман емес....
– Түнде түсімде көрдім /өтірік айттым/
– Сосын екен ғой телефон соғып ... Тек ол ... ... жолыққым келеді....
– Жоқ! – деп кесіп тастады.
– Мен сені ұмыта алмадым, – дедім лирик актерлерше қамыққан ... ... ... ... ... ... өзімді, аяғандықтан ..Сенің арыңа,
абыройыңа кір жұқтырып алам ба деп қорыққандықтан./Соңғы сөз менің өзіме ... ... ... [78, 251 б.].
Кейіпкердің бойында үнемі үрей қорқыныш, қорқыныш жүреді. Себебі
оның істеп ... ... кез ... адам ... ... сыйластық, мейірімділік сияқты ұғымдар алдында оның
тар, пасық ойы жеңіліс табары сөзсіз. Ендеше ол адамгершілік алдында ... ... ... ол оған ... ... ... қадам басса да жаманшылыққа
басады. Оның ... ... ... ... әлі ... тұр. Ол әлі
дәрменсіз. Әңгіменің аяғында кейіпкер өзінің перзентін ... ... ... ... ... ... сиректеу шашы, бас бітісі,
желкеіндегі орайы, тіпті құлағының қатпарына ... ... ... 255 б.] деген жолдарда оның өз перзентін алғашқы көру ... ... ... кейіпкер қатты ойланады. Ол өзіне «Сонда менің
жіберген ең ... ... ... ... пе? Жоқ ... ... ба? деген
сұрақ қояды. Жазушы оқырманын ойлантуды мақсат еткен.
Автор ниеті—бойындағы мінез ... көп ... ... көрген
соқталы тұлғаның бұрыннан бар кесек қасиеттерін жаңа оқиғаларға байланысты
адам жанына бойлай ену арқылы, ішкі ... ... ... ... ... ... сұлулыққа, кіршіксіз тазалыққа ынтық сезімнің
нәтижесінде дүниеге ... сан ... ... ... ... ... ... тарихи даму белестерінде айырықша бір кезеңдер
болады. ХХ ғасырдың 60-70 жылдары қазақ сөз өнерінде дәл ... ... ... ... ... да, прозада да жаңа эстетикалық қағидалардың, гуманистік-
демократиялық жаңа принциптердің қалыптасуы-суреткерлердің әлеуметтік
талдауға ... ... ... ... мен ... ... ... адам баласының ортақ мұраттарына орайлас қарауға
деген талпынысынан, өткен тарих пен ... ... ... ... ... бейнесін тереңдеп ашуға ... ... ... ... ... ... отырған кезеңдегі сөз өнерінің айнала ақиқатты
көркемдік биіктен тану ... ... ... ... ... ... үстінде мүсіндеуге ынта ауғандығы ... ... ... ... жан ... психологиялық бедерлері
қай әдебиеттің қай ... ... ... ... келе жатқан
проблемасы.Бірақ бұл ... ... ... ... бұған дейін
классикалық дүниелерге тән болса, аталмыш жылдарда ... ... ... ... ішкі ... ... бір ... кейіпкер сомдаудағы басты көркемдік тәсіл ретінде ұстанғанын
көреміз.
1960-70 жылдардағы қазақ әңгімелерінің жеткен биігін, алған асуын
көрсететін ... ... ... ... ... жүйесінде
нендей соны үрдістер бар деген ауқымды сұраққа жауап беру барысында ... ... ... ... ... ... ... уақыттың көрсетіп берген бір шындығы-қазақ көркем ойының жалпы әлемдік
өріске құлшыныс танытуы.
Жаңаша ойлау жүйесін негізге алған тың ... ... бой ... ел өміріндегі өзгерістерге бірден өз ... ... та, ... жанр әңгіме бойынан көрінді.
Аталмыш кезеңдегі қазақ ... ... ... жаңа ... ... ... ... өз
әңгімелерінде философиялық сауалдарға жауап іздеу барысында тақырыптың,
көтеріліп ... ... ... ... бара бастады. Көркем
туындыларда қалыптасқан тартыстардан өзгеше дәстүрлі тартыс түрлері ... Атап ... ... ... мен қоғам қалыптастырған, яғни сырттан
келген жат идея арасындағы тартыс, қоғам шындығын ... ... адам мен ... ... тартыс, адамның ішкі жан дүниесіндегі
тартыс, шартты тартыс түрлерін қаламгерлер жан-жақты ... ... ... жазушылар образ сомдауға ... ... ... ... тенденция ретінде лирикалық проза жете
дамыды.Туындыларда трагедиялық шешім ... ... ... кейіпкерлер
адамзаттық мәселелерді көтере бастады.
60-70 жылдардағы әңгіме ... ... түр ... да байыды.
Көтеретін проблемалары батыл да өткір, ашық та ... ... ... өндірістік мәселелер ысырылып, адамның өмірдегі орны,
ісі мен табиғатына үңілуге бетбұрыс жасалды. Осының нәтижесінде лиризм ... ... ... ... аз ... дәлдікке бет бұруда
көркем деталь мен штрихқа көп ... ... Бұл ... ... ... ... символдық, лирикалық, ... ... ... ... ... ... негізінде
ұлттық характерді ашуға, адам табиғатын психологиялық тұрғыда танытуға
ұмтылды. Қазақ ... ... орын ... өмір шындығы шағын жанрда
шынайы да ... ... ... ... ... ұлылығын көрсететін
әңгімелерді тудырып өзінің ұлттық болмысынан айрылып ... ... ... әсер ете ... ... ... ... қоғамның көлеңкелі тұстарын ашық жеткізуге мүмкіндік жоқ кездің өзінде-
ақ қаламгерлер әдебиеттегі көркемдік тәсілдерді мүмкіндіктерінше ... ... ... ... ... ... қатты назар аударып, шешуге
тырысқан ауқымды проблемасы—адам оның ... ... ... ... ... ... мәні ... сұрақ тек қана әдебиеттің ғана
емес, тұтастай өнердің алдында ... ... ... Қазақ
суреткерлері де дүние адам мен адам ... ... ... ... бас тартты.Сондықтан олардың шығармалары өмір шындығын, адам
тіршілігін философиялық пайымдаулар тұрғысынан игеруге ... ... ... қазақ әңгімелеріндегі тартыс пен мінез
Өнердің қай саласы болмасын уақыт өте келе ... ... ... нәтижесінде түрлене, бұтақ жая түсетіні белгілі. Көркем
әдебиет ... ... ... ... ... ... да
жетілу процесін бастан өткеретіні туралы аз айтылмаған.
1980-2000 жылдардағы қазақ прозасындағы әңгіме ... ... ... ... көркемдігі жағынан өзіне дейінгі
әдеби кезең ... ... ... ... ... ... басынан өткеріп, бүгінгі демократиялық қоғамда өмір сүріп жатқан ел
өміріне шағын жанрдың бір түрі әңгіме сыншылдық ... келе ... ... кезеңнің бел қайыстыратын ауыртпалығы мен қоғамға жан-жақты
қаумалап енген өзгерістері жаңалыққа тез бой алдыратын, ұшқыр жанр ... ... ... ... ... қоғамдық саяси-әлеуметтік жағдайы адам өміріне, оның ... ... әсер ... ... ... Осы ... ... өзіне арқау ететін көркем әдебиет оны жаңа қырынан ... ... ... ... ... ... оза шығып
өз мүмкіндіктерінің кеңдігін байқата бастады. Баспасөз беттерінде өздерінің
алғашқы үнін ... ... ... ала ... жас ... жатты. Олар өздері өмір ... ... ... ... ... адам мен қоғам, адам мен табиғат, адам мен тарих сияқты келелі
мәселелерге, қоғам ... ... ... ... заңдардың мәңгілік емес ... ... ашып ... ... суреткерлер қаламынан туындаған әңгіме өзегінде ... ... өмір ... көзі ... ... ... жетіп қалып
жатты. Сондықтан да, өзінің «мөлшері» жағынан дайын тұрған қалыпқа сыя
бермейтін, ... ... ... ауқымдылықты танытқан туындылар
әдеби процесте өзінің сонылығымен ерекшеленген еді.
ХХ ...... ... ... ... ... саналады. Адам
баласы өзінің керемет жасампаз күшін ерекше сезінген кез болатын. Дегенмен,
ХХ ғасырдың ең дәуірлеу сәті адамға оның ... ... де, ... ... ... өмір өзі ... отыр. Ғасыр аяғында тамаша, жасампаз
адамгершілік пен рухани құлдырау тоқайласып ... ... ... та,
жазылып та жатыр. Социалистік «Жұмақта», капитализм ... ... ... ... ... адам ... ... өзімен-
өзі, өзінің ғаламдық проблемаларымен ... ... яғни адам ... ... ... ... ғаламдық жағдайлармен бетпе-
бет кездесіп мен осы кіммін қайда барам, қайдан шықтым ... ... ... ... ... ... ойлы ... тігіп жауап іздей
бастауы әдебиетке жаңа тартыс түрін әкелген еді.
Барлық қоғам мүшелерінен жарқын болашаққа сену, тек қана ... ... және ... күш иесі ... ... мен ... бар жақсылығы
үшін шексіз алғыс білдіру, жеке тұлғаны «халық» пен «ұжым» ... ... ... ... ... үшін ... шалынуға дейін жеткізуді
көздеген социализм мен мәңгілік сенім, табыну қирағанмен оған деген ұмтылыс
қалды, бұл ... одан ... ... ... ... жылдардағы
әдебиетімізде болып жатқан өзгеріс, құбылыстардың барлығы бір ... ... , ... ... байланысты болып жатқаны
баршаға түсінікті.
Осындай қоғамдық өзгерістерді ескере отыра, ... ... бір ... ... табылатын ХХ ғасырдың аяғындағы қазақ халқының
қоғамдық әлеуметтік, ... ... ... ... ... бүгінгі
әдебиет, оның өкілдері адам мен уақыт, жағдай, болмыс, қоғам ... өз ... ... айналдырып отырғанын олардың әңгімелерін
пайымдай отыра байқаған едік. Қоғамның жай-күйін өзгелерден бұрын алдымен
суреткер көреді, алдымен ... Ал оны ... ... қай ... ... қалай ұғындырады, ол-суреткердің ісі.
Көркемдік ойлау жүйесінің негізі болып табылатын ... ... ... қалам тарта отырып, образ жасауда авторлық тұрғыны
беруде өрнекті поэтика элементтерін ... ... ... Д.Әшімхановты, Р.Мұқанованы, Асқар Алтайды, Нұрғали Оразды, Қасым
Аманжолды, ... ... ... ... ... ... Думан Рамазанды, Айгүл Кемелбаеваны, Дидар
Аматтайды ... ... ... ... қосылған күш. Әрине белгілі қоғамдық
құрылыстың күні жетіп, құлдырап бара ... ел ... ... ... оны халыққа шығарма өзегі арқылы ... ... ... ... әдебиеттегі көркемдік ізденістерді қолданғаны белгілі.Бұл
туралы зерттеуші Ш.Ыбыраев былай деп пікір білдіреді: «Қазіргі кезде ... ... ... өмірді бейнелеудің әдіс-тәсілдері, көркемдік
машықтары, әдеби-тәжірибелер бой ... ... ... ... ... ... ... ағымдар өркениетті елдер әдебиетінің тарихында өз ізін қалдырды.Енді
осы әдіс-тәсілдерге үрке қарауды қою ... ... ... ... ... ... ... ешкімге ұқсамайтын жаңа дәуірінің ұлттық
әдебиетін жасау алдымызда тұрған зор ... әр жанр ... ... ... орай ... келбеті
мен қазіргі өмір әр алуан дәреже ... ... ... Ойы ... мол бірақ көлемі шағын әңгіме жанры өз мүмкіндігін аталмыш ... ... ... етіп ... ... өмірі кез келген көркемдік түрден
және әдеби процестен әрқашан бай болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... өнердегі көркемдік
әдістер де өзгеретіні аян.
Көркемдік әдіс ... ... ... ... ... және образдар жасаудың жолы. Бұл түсінікке көркемдік ... ... мен ... ... Атап ... әдеби әдістің нақты
болмысқа тәуелділігі, суреткердің өз жеке басының ролі, ... ... ... мен ... ... ... ... ұғымға
жатады, ал осылар жинала келе ... ... ... бір ... бейнелі түрде көре білудің қасиеттерін дарытады.
Жалпы, көркемдік әдістер кездейсоқ пайда болмайды. Бұл белгілі бір
қоғамдық-әлеуметтік жағдайлар тоғысуында пайда ... ... ... ... ... мен бірте-бірте дамуы үшін нақтылы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тану тәсілдері де,
заман құбылысын ... көре білу ... де, - жазу ... өз ... ... талантының шама-шарқына қарай әр ... ... 60-90 ... ... әдебиеті жайлы Дидахмет Әшімханұлы:
«Сонау 60-жылдары Хрущевтің тұсындағы "Жылымық" уақыттың ... бе ... ... ... желі есіп тұрған. ... ... топ ... ... сарын алып келсе, Дулаттар бастаған топ
реализм үнін естіртті. Бұл "комбинированный" ... ... ... ... ... ... ғана екшеп алған,
классикалық үлгіде жазатын қаламгерлердің саны ... ... ... ... ... ... бастады» [98] деп ой
түйеді.
Бұндай пікірдің қалыптасуына ... мен ... адам мен ... ... ... ... философиялық тұрғыдан
тереңірек суреттеуге, реалды түрде сыншыл ой білдіруді негізгі идея етіп
көтерген, шығармалардың көптен ... ... ... отыр.
Қазіргі заман тынысын, ондағы құбылыстар мен өзгерістер адам ... ... ... дарытты, қандай қайшылықтар туды, оның ... ... ... қалай әсер етті. Міне осы жағдайлар бүгінгі қазақ
әңгімелерінің күрделі мәселелерінің бірі болып табылады.
Жазушы Н . ... ... ... ... , прозада әсіресе ,
жастардың шығармаларында ... ... ... ... ... ... тануға, білуге деген ұмтылыс басым. Өмірдің ... ... ... ... жол ... ... ... пен ойдың құдайға
жалбарынуы, ғарыш әлемімен тілдесу тәсілі етек алып келеді.
Бұл - ... ... тану мен ... ... ... құралы болып
келген коммунистер ілімінен түбегейлі қол үзген дәуірдің мінезі» деп жастар
прозасына сипаттама береді [99].
Ұзақ жылдар бойы өзінің тілі мен ... ... ... ... ... ... ... ой осының бәрін қайтадан өз бойына жинақтап,
одан нәр алу үшін терең ой толғамдарға, көркем ... ... , ... ... жатқаны байқалады.
Осыған орай, жазушылар заман тынысы мен ... ... ... қырларын өрнектеуге ұмтылуда. Олар көркемдік-философиялық тың проблема
көтерерлік ... ... кең ... ... ... ... сырын
сездірерлік соны жәйттерді шығармаға өзек ету, характер эволюциясын
сипаттау мақсатында түрдегі ... өріс беру ... ... рух
бой көтерді.
Кейінгі жылдардағы қазақ прозасы адам руханилығы мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы - аумалы-төкпелі
заманымыздың ең маңызды ... ... ... рухани- жадаулығы-
қауіпті дерт. Ол адамдардың, саяси моральдық азып-тозуына елдің әлеуметтік-
экономикалық құлдырауына әкеледі.
Руханият дегеніміз кең әрі ... ... Ол ... бір ... ... ... ... жылдардың мұрасы. Халық санасы бұл мұраны ... оны ... азық ... ... жағынан байып молыға түседі. Сананың
өсуі қоғамның мәдени – азаматтық парасатын биіктете ... ... ... ... ... ... ... бағалаудағы қателіктер көбіне өтпелі кезеңдерге тап
келеді. Бір қоғамдық жүйе екіншісімен ауысқанда мұндай асыра сілтеушіліктер
жиі ... ... ... етек жайып, белең алып бара жатқан
тағылыққа, жан ... ... ... ... ... ... ... Рухани мәдениет және өркениет бір-біріне сай бола бермеуі
де мүмкін. Ғылыми-техникалық жетістіктердің адамға ... ... ... ... де ... орын алып ... шындық. Бүгінгі тіршілік
етіп отырған қоғамымыздағы халықтың әлеуметтік тұрмысы, күн ... ... ел ... ... ... ... ... бен қарыз деген келелі
ұғымдар жайлы ... оған өз ... ... ниет ... ... ... ... отырған жоқ. Адам баласы терең ойлап, кең пішетін санадан,
адами және рухани ... ... ... бара ... ... ... баласының әлеуметтік жағдайының қиындығы оның бойына
көптеген өзгерістер әкеледі. Ішкі жан ... ... ... ... ... ... ... мен қарым-қатынасына дейін
белгілі бір өзгерістерге, құбылуларға ұшырайды. ... бәрі ... да әсер ... ... қоғамның рухани бейнесін көрсету, ұлттың
рухын көтеру идеясын өз әңгімелеріне өзек ете ... өз ... ... ... бірі ... пен өнерді әлеуметтік қолдауды бірінші
кезекке шығарды. ... ... ... ... ... ең ... пен оның өнеріне қатты тиген еді. Өзінің өнері арқылы ұлт басқа елге
танылады. Сол ... ... ... ... өнер ... ... күні не болып жатыр деген сауал жазушылар қауымын ойлантқан.
Осындай азаматтық, ... ... ... ... ... ... ... алуына негіз болды. Әлеуметтік, ... ... ... ауыса отырып, кезең бейнесін характер
болмысы арқылы танытуды көркемдікпен игере ... әдіс ... ең ... ... көркемдік құбылыс
саналса, осы мәселелердің неғұрлым нақты, толымды шешімі, айқын ғылыми
келбеті ... жан ... ... мүмкіндіктері мен амал, жолдары, сол
бағдардағы жемісті ... ... ... [100, 335 ... ... ... заңы», Нұрғали Ораздың «Қайыршының
жұлдызы», ... ... ... ... ... ... жазылатын
емес» әңгімелерінде өнер адамдарының әлеуметтік тұрмыс-тіршілігі мен ішкі
психологиялық жағдайларының, сезімдерінің арпалысқа ... ... ... ... ... шыншылдықпен, сыншылдықпен бейнеленген.
Жазушы Қ.Түменбайдың «Ақындар заңы» ... ... ... ... ... Шығармада күрделі қат-қабат қалың оқиға жоқ. ... ... ішкі ... ... баса ... ... жасау арқылы шығарманың парасаттылық деңгейін ой мен идея тереңдігін
жетілдіре түсуге күш ... ... ... әңгімеде оның бүкіл өмірі
бейнеленген дей алмаймыз. ... ... ... ... ... ... ... дүниесі де сыртқы болмысы да шаршаған ақын туған ауыл
төсінде дем алып жатыр. Ақын жаны ... Оның ... ... шипа ... өзінің ерік-жігері екенін ақын жақсы түсінеді. ... да ... ... ... серт ... ... ... қыршын кеткен
Шоқанның атымен ант етемін, енді қайтіп ... ... ... [99, ... Неге ақын ... ... есімі түсіп отыр.Тек қана «Шоқан және өнер»
деген кітап ... ба? ... ... мен ... ... ... бір-
біріне тіпті ұқсамайды, ал рухани жан дүниелері туыстас.
Бүгінгі ақын өз көңіліндегі толғаныс-тебіреністі, өз ... ... ... ... байланыстырады. Ол өз басындағы ... ... ... қарап таниды. Ол ... ... ... ... ... шыға алғанымен өлшейді. Ақын ішкілікке салынса
да көңіл түкпіріндегі туған елге, анаға, халыққа деген сезімін жоғалтпаған.
Қаншама қаулаған ... ... ... теріс айналып кетсе де, оның жан
дүниесі таза табиғи қалпын сақтап қалған. Ол ... ... ... ... ... Сол үшін ... еткісі келеді. Бұл оның басты мақсаты.
Кейіпкердің ұлт перзенті ретіндегі сәулелі мінезі осы тұста ... ... ... ... парызым өз ісім деп тануы, өзіне жүктелген ... ... оң ... ... сол үшін қиналып, күйінуі осы сезімдердің
арпалысы кейіпкерді оқырманымен табыстырады, таныстырады.
Қоғам ... ... адам ... өмір сүру ... ... әсер етсе де, ешуақытта өзгермейтін заң бар. Ол
халықтың рухани байлығы, адамның ... ... ... ... Әрине ел басынан өткен әрбір кезең оның әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... мен
ұлттық ерекшелігін өзгерте алмайды. Ал адам бойындағы ... ... әр ... ... ... ... ... бірге
келген әрбір тың жаңалық, өзгерістерді ... адам ... ... ... адам өзінің адами келбетін сақтап қалуы тиіс. ... өзі үшін ... ... ... ел, ... үшін ... ... үшін игілікті
мүдде. Осындай адамзаттық мәні бар келелі іске бүгінгі ақын ауылдастары қай
тұрғыдан келгенін көріп ақын шошынады.
Әңгімеге көз ... ... ... ... тату ... алған ауылыма келгенде шешемнен басқа ... ашық ... да, тал ... де ... ... кітабым түстіме
екен деп кітапхана барып едім, бұрынғы клуб ішіндегі бай ... ... ... тұр» [99, 12 б.]. ... мен ... ... ... ұғымның арасы жер мен ... ... ... ... ... ... ... жағдай жалғыз ақын
ауылында орын алып отырған жоқ, көптеген ... ... ... ... ... тудырған, өсіріп, тәрбиелеген ... ... ауыл ... көкірегіне намысы барды ойлантары хақ. Бар
кінәні қоғамға жаппай, сол ... үшін ... етіп ... ... ... ... ... Жалғыз Саян ақын ештеңе істей алмайтыны анық. Ол
енді айналасынан өзін ... адам ... ... көп ... ... ... жас жеткіншектер алдына шығып, Шоқан және оның
өмірі мен ... ... ... ... ... дәлелі. Бірақ ақынға қарайтын
ауыл жоқ. Ақынын ... ... ... ... қоятын, оның бар
еркелігін көтеретін, сөз өнерін құдіретім деп танитын ... ... не ... ... ... ... ... бүгінгі қазақ ауылының
бейнесі Думан ... ... ... ақ боз ат» ... көрінеді.
Ауыл дегенде көркем табиғат, ақ шағаладай қатар түзелген үйлер, өрістен
қайтқан мал, ақ ... ана мен ақ ... ... асау тай ... ... азамат пен инабатты бойжеткен елесі көз алдымызға келетіні сөзсіз.
Адамдарының көңілі өзі сияқты жайылып жатқан ... ... ... ... ... жүрсе де, қоғамдағы түбегейлі өзгерістер, заман
ағымы оның ... ... ... де ... ... Әңгіменің басты
кейіпкері Нұрман ат басын туған ауылына тірегеннен-ақ ауыл ... ... ... қиыншылықтардың куәсі болады. «Қазір таудың
қасқырынан адамның қасқыры жаман ... ... ... ... ... ... деген пәле жақпады. ....Несін жасырайық, келген қонаққа бұрынғыдай
мал сойып, мәзірет жасайтын күй жоқ.», ... не боп ... ... ... жіберді ғой», «Әй, қайдам заманның сұтқынан қорқам!» деген
сөздер қос қарияның аузынан ... ... ... апа-жездесі Тұрымтай
тәте мен Жүнісбек ақсақал еді.
Ел ішін ... ... ... арақ ... ... ... ... жастар, алыпсатарлық саудамен үй-күйсіз сенделген әйелдер, бала
бағып үйде отырған ер адамдар, тозығы жеткен ... ... ... ... ... ... ... бәрі жиналып келіп ... ... ... енгізгені аян. Әсіресе елдің намысын қолдан
бермейтін арыстай ... ... ... ... ұлт ... жат
тіршілік. «Әйелімнің сауда жасаймын деп қалаға кеткеніне ертең тура алты ай
болады. Әйтеуір, баяғы соқыр үміт қой. Бір ... ... ... ... ... ... сәл ... ақша қосып сатады. Күндегі бар тірлігі
осы. Одан түсіп жатқан пайда да ... ... ... ... ... ... қамы. Мен отырмын екі баламен үйде ... ... ... ... ... ... өтіп барады.» [101, 29 б.] ... ... ... ... өз тірлігін Нұрманға жайып салады.
Жазушы ауылдағы оның тұрғындарының болмысындағы ... ... ... ... ... ауылдың берекесі кеткен,
базары ... ... ... ... ... ... бірі ... бірінің байын бірі тартып алып жатқан заман!» [101, 31 б.] деген ой
Нұрман ... ... Ал сол ... өмір сүріп, оны өз қолдарымен жасап
жатқан адам баласының өзінің дүниетанымы, ой-өрісі, санасы. Базарлы ... ... ... ... өздері екенін түсінбейді емес, түсінеді.
Бірақ барды жоғалтуға келген ... ... ... ... келмей
жатыр. Кінәліні сырттан іздеп, қоғамға, заманға сілтеп үйренген әдет әлі де
қалмай келеді.
Қазақ прозасында ауыл тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... оның ақ жарқын,
кеңпейіл ... ... ... ... әңгімелерінде көріне қоймайды.
Адам дүниетанымы өзгерген. Қазақ ... ... әр ... ... деп еске ... ... ... орнын ала алмай қалатын қауіпті
Думан Рамазан жоғарыдағы әңгімесіне танытып өтеді. «Ауылдан шыға бере ... ... ... қара ... ... пайда болып, төңірек күңгірт
тартты.Төбеде топ-тобымен тырналар ұшып барады.Ненің әсері екенін өзім де
білмеймін, тыраулаған ... ... ... ... тоқтата алмай
кемсеңдеп қоя бердім.Көзіме тағы да жас ... 36 б ] деп ... осы ойға ... жазушының әңгімелерінің идеялық жағынан тоқайласатын бір тұсы
осы бүгінгі ауыл ... Саян мен ... ... ... жайт ... ол ... ауыл тағдыры. Саян жаны түңілген сәтте оған демеу болған облыс әкімі
Атымтай Жомарт болады. Ол ... ... ... ... қабылдауына
алдыртады. Ауылдан жүрер алдындағы кейбір сөздер адам ... ... ... ... ... ... Әкім көмекшісінің көзіндегі қобалжу,
баусындағы бұйрық, күзетшідей тұруы, артық тіл қатпауы осының дәлелі. ... ... ... не үшін ... ... ... бара ... біле алмай,
білгісі келген сұрағына жауап ала алмағаны талай талант тағдырынан ... ... ... ... бар, ... оның қара ... ... ойы көп сырды аңғартады. Ол халқына, оның өнеріне деген пәк сезім.
Бірақ сол бір ақ ... ... ... бар. ... қатар әңгімеде ақын
өзінің өміріндегі естен кетпес екі оқиғаның бірі осы әкім қабылдауы болса,
екіншісі өзінің ... тойы күні ... ... ... әйел мен ер ... ... ... қуанғандары еді. Адамдық, ұлттық рухы жоғары ... ... ұлты ... ақын бір сәт ... ... ... ұлттық рухтың сөнуі, көріне алмауы жақсылыққа
апармайды.Сөнген рухты қайтадан маздата жаға білу тек қана ... ... ... ... ... ... пікір білдірген еді:
«Ұзақ жылдар бойы ағылшындардың отарлауында болған үнді халқы тәуелсіздік
алған ... ... ... «Бәрін қалпына келтіреміз.Кедейшіліктен ... ... да ... ... ... да орны ... отарлық езгінің әсерінен халқымыз рухын жоғалтып алды.Орны толмас
өкінішіміз де осы.» деп ... ... ... көп жылғы отарлық пен
бодандық қазақ халқының да рухын жасытып, сағын ... ... ... ... ... кім ... мұны тек ... да әдебиетіміздің қазіргі ... ... ... ... бағытталуы керек» [102, 9 б.].
Ездік елдікке жетелемейді. Автор ақынды әкімнің жылы ... ... ... ... ... ақын ... ... оның
дертінің емін іздеген ұлт перзентінің бейнесін ашады.«Ақындар заңы ... ішкі ... ... ... жек ... [99, 12 ... ... ақын жанының өрлігін байқаймыз.
Жазушы әртүрлі әлеуметтік топтар өкілінің ішкі дүниесін олардың ... тән ... ... шынайылығымен суреттеуге ұмтылады.
Әкім Атымтай Жомарттың ақынды мүсіркемей, оның жан ... ... ... ... көңіліндегі биік мұратын іске асыруы адамдық рухының
биіктігін көрсетеді. Ұлттың төл перзенттері ұлт ... үшін оның ... ... ... көруі, адам жанын жадыратады. Саянның өмірге
құштарлығы өнермен тығыз байланысты. Оның ойынша адам ... ... ... үшін ... ... ... ... білуі қажет.
Саянның ішкі жан дүниесіндегі игілікті ойлар сыртқа шыққанда
үнемі кедергіге ұшырайды. Бұдан рухани ... ... ... ... ... байқаймыз. Саянның идеалы ұлт өнері. Ол сол өнерді
Шоқан өмірі арқылы кейінгі буынға жеткізбек.Бірақ осы бір асыл ... ... үшін ... ... ... өз заңы бар. Ол әр ... оның сана-
сезімін, ой-өрісін өзіне бағындыра алады. ... ... ... ... өмір ... тіршілік ету адам баласын алысқа апармасы
сөзсіз.
Рухани қажеттілікті сезіне отыра, сезінгісі ... ... ... кету Саян ауылдастарының басты трагедиясы.Барлық
келеңсіз құбылыстарды Саян көре біледі.Себебі ол ... ... ... ... ...... заман дерті, дәуір дерті.Жазушы
заман дертін, адамзатты аздыруға ... осал ... тап ... ... ... ... биік ... шебер баяндайды.Жазушының әкім
есімін Атымтай Жомарт деп алуында ... сыр ... ... ... есім дархандықтың, көпшілдіктің ... ... ...... аты Атымтай Отчеством жоқ.Қазақ баласы
әкесінің атымен жазылады, – ... ... қолы ... ... ... де,
нығыздап нүкте қойды» [99, 12 б.] деп суреттелетін сәтте Саян ... ... ... жақын адамын тапқандай әсер алады. Жазушы әкім ... ... ... ... ... ... ... мәнін өз тұрғысынан
ашуға тырысқан. «Өнерім менің өмірім» деген мақсатпен өмір ... ... өнер ... ... ... болса да мойымай, айналасына қарап
түңіліп кетпей, алдыңғы күнге сеніммен қарай білуі ... қуат ... ... ... ... ... қайыршыланып, жадап-жүдеп, өз
ортасынан жатсынып, азып-тозып ... өнер ... ... бейнелейтін,
тағдырын көрсететін әңгімелер бүгінгі прозамызда көптеп ... ... ... категория – экзистенциализмнің күрделі
концепцияларының бірі екені белгілі. Философияның ғылыми мәселесі ретінде
жатсыну көп ... бойы ... ... қарсы қойылып, тек
біржақты түсініктердің ауқымында қалып қойды. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... төркінін
танып, өрісін барлау ғылым алдындағы маңызды істердің бірі ... ... ... ... ... адамнан жатсынуы, адамның өз-өзінен
жатсынуы, адамның қоғамнан жатсынуы.
Жазушы Нұрғали Ораздың ... ... ... осыған
дейін қазақ прозасында көрінген тенденцияның бірі адамның өз заманын рухани
жатсынуы басты мәселе ретінде көрінген. Болашағынан ... ... ... жас актер аяқ астынан қайыр сұрап қайыршы болып кетеді.
Әңгімеде актердің тоғызыншы сыныпта оқитын қызы ... ... ... ... ... қайтқанда суық тиіп ауырып жатып қалуынан,
оған уақытында қайтадан киім ала алмағандықтан, ол ... ... ... ... суреттейді. Бұл жерде характер мен ... ... ... ... ... да ... жігіт өзін тұрмыс әкеліп қамалаған шарбақтан
шығу ... ... ... жұртты тәнті еткен таланты бұл жерде дәрменсіз
екенін сезінеді. Ол ... ... ... қол ... ... жас
актердің осы кездегі жағдайын жазушы: «Сол бір күндері оның ... ... ... ... ғой.Өнер адамдарының көбінің көңілі нәзік,
боркемік болып ... емес пе, ... ... ... да, ... ... екі жағы ... жаныған қайрақтай қушиып, көзі шүңірейіп, бар-жоғы
бес-алты күннің ішінде абақтыға ... ... ... ... әлгі ... ... ... бір жылы киім сатып ала қоятындай
ақшалары да болмады» [103, 7 б.].
Осындай сәтте іштей мүжіліп ... ... ... дем ... болған жоқ, бірақ материалдық көмек бергендер болды. Ол ... ... ... қажетім болып жатса, мына телефонға хабарласа салыңыз» деп өнер
адамына өз ... ... ... кавказдық бай кісі актер жігіттің
өміріне ақырындап енген еді. Басына қиын жағдай туғанда актер ... ... ... ... ... оған ... ... орнынан, мәдени басқару
ұйымдарынан көмек сұрау бос әурешілік сияқты еді. Әрине кавказдық бай ... ... ... ... киім әперіп қуаныш сыйлады, бірақ мұның
бәрі актер жігіт үшін қымбатқа түсті. Ол өзінің ... ... жан ... ... еді. Енді ... басқа қырынан қарады. Оның осыған дейінгі
өмір сүру дағдысы, қалыптасқан дүниетанымы толығымен өзгерді. Енді ол басқа
адам.
Дегенмен ... ... ішін ... ... бір ... мына ... аңғаруға болады: «Қашан көрсең де тұнжырап, ауыр
ойға ... ... ... ... ... ... да
телефон шалмайды.Үйіне келгенде кешкі асын апыл-ғұпыл асығыс ішіп, «Мені
мазаламаңдар, шаршап келдім» деп ерте ... ... 6 ... ... бірге күрт өзгеріске ұшыраған тағдырлар
көп. Ішкі жан дүние, сана ... мен ... ... ... ... ... кереғар болып келуі талайды тығырыққа тіреп отырғаны ... ... мен ... ... ... пайдаланып жүрген актер жігіттің рухани
азып-тозып кеткені кімді болса да ойлантпай қоймайды.
«Сол екі-үш жылда оның жаны мен тәні ... ... ... ... ... тым аянышты еді. Үлкен ... ... ... ... ол ... адамдардың бәрінен қайыр-садақа
дәметкендей жаутаңдап қарайтын. Онымен әңгімелесуге, ... ... ... жай ... ... ... мүмкін болмай қалған-ды» [103, 6
б ] деген сәттен ... ... ... ... көп ... керек емес,
ал оны қайтарып алу үшін адам қайтадан екінші рет өмір сүруі керек.
Ал ұлт өзінің ... өнер ... ... көрсетпесе,
құрметтемесе онда өзінің рухани бейнесін біртіндеп өшіргені болып табылады.
Өнердің, өнер ... ... ... шығарудың, шығармашылық қиялдарына,
ерік-жігерлеріне қолдау көрсетудің орнына кейде оларды жер ... ... бір ... ... бір ай ... таба алмайтын жағдайға
жеткізген тұстар да бар екені анық. Әрине қанша дегенмен адам рухының ... тез ... ... ... морт сынуы оның әлсіздігін ... ... ... ... ... құндылықтарын бір күнде тәрік етіп, образ
сомдау үшін қолданған тәсілдерін өзінің күнделікті өмірінде қолданып ... ... ... ... ... ... жоқ. Бала ... дос-
жаран деген жақын адамдарының күні ертең бұл тірлігіне ... ... көп ... ... тағы өзіне назар аудартқызатын мәселе – - адам ... да, ... осы бір ... ... ... ... ... жігіттің де жұлдызы Бикеш болатын. ... ... адам ... ... ... ... ... Ендеше кез келген адам ... ... қол ... мақсат етеді. Жұлдызды ешкім де жерден
іздемейді, оны тек ... ... ... бір ... жеткен, бақытын
тапқан адамның жұлдызы жарқырады деп ойлаймыз. Әңгімеде үш кейіпкерге де
ортақ ... ... де ... ... ... өмір ... ... табуда үшеуінің жолы әртүрлі. Бірі –жазушы, бірі – ... ... ... ... ... ... кеткен жас актер. Бұдан
жазушы адам өз тағдырын өзі ... ... өмір ... ... оның ... сын ... ... көтерген. Ал әңгімеде
кавказдық кісі бейнесі тектен-текке көрінбеген. «-Саламатсыз ба, ... ... ... ... ... ... ... кавказдық кісі
тап-таза қазақ тілінде үн қатып, -Отырыңыз, ... ... ... ... ... [103, 7б.] ... кавказдық кісі актер
жігітке сөзбен болса да қолпаштау көрсетіп, оның ана тіліне деген құрметін
де көрсетіп тастайды.
Өз қандастарымыз игере ... ... ... тілін ол игерген.
Өзіміз бағалай алмай жүрген театр өнерін ол ... ... ... олар ... ... ... әңгіме қозғайды. Кавказдық кісі
өзінің шет елдерге жиі баратынын Рим, Париж театрларында болғанын, ... ... де өзі туып ... ... ... орны ... ... тиек етіп өтеді» [103, 7 б.]- деген сәт ... ... ... ... ... ... ... жағынан көмектесті. Ал актер
жігіт өзіне-өзі көмек көрсете алмады. ... ... жан ... ... қолынан келмеді.
Айналасына жалынышпен қарап қол жаю, өзін мүсіркеген көзқарасты
іздеу аяқ-қолы балғадай, ... ... ... жас ... рухани
жұтаңданғанын көрсетеді. Өзі өмір сүрген ортадан, ... ... ... ... ... өз-өзінен де жатсынып кеткен. Бұл әңгіменің
түйіні жас жазушының адам ... мен жан ... ... ... ... түйсікпен сезініп, сол сан түрлі қатпарды жазушы пайымы
мен жазушы логикасы арқылы ашып ... ... ... ... ... ... өзгерді, адам өзгерді, оның өмірге көзқарасы, жақсы көру, ... ... ... ескі ... ... ... Адам табиғатына терең
үңілу, ой қорыту, жазушы парызы.
Ал ... ... ... ... өмірін арқау
еткен. Санаулы ғана кейіпкерден тұратын әңгіменің негізгі салмағын көтеріп
тұрған әлі ... ... ... ... ... ... қоғамдағы рухани қайшылықтарға, адамдар арасындағы
қатыгездікке рухани тоқырауға өзінің романтикалық ... ... ... ... бойы ... ... ... аясында ғана өзін-өзі
дамыта алады, таниды. Жас жазушы адамның мінез-құлқын емес, тағдырына ден
қояды.Оның өскен, ... ... ... ... ... сюжет
құрылымын қаһармандардың рухани дүниесімен тамырластықта ... ... ... ... ... мәні туралы философиялық толғамдар шерткен.
Шығарма мазмұны түгелдей бас ... ішкі ... ... ... ... байлам-пайымынан құралады. Өз арының алдында ағынан
жарылған есебі іспеттес. ... ... ... ... ... кешу
үшін көшеде өткен-кеткен адамдар ... ... ... суреттерін салып
берумен айналысады. Басында өз баспанасы, жұмыс істеуге ... ... өнер ... бұл іске амалсыз көніп, тіпті үйренісіп алған сияқты. Басқа
жол жоқ. Әрине жазушы, суретші жігіттің ... ... ... ... ішкі ... дүниесіне үңілген. Өзінің суретін салып беруді өтінген жас
қыздың ... ... ... ... ... бас игендей күй
кешеді. «Бойын билеп, ... ... ... осы ... ... ... құштарлықтың санасында оянып, тек оянып емес бірте-бірте күшейіп бара
жатқанын байқады. Және дәл осы сәт қыздың мұны бір ... ... ... бұл ... ақша табу үшін ғана ... ал үйде ең ... күтіп жатқанын мүлде ұмытты» [103, 6 б.] деген сәт осыны білдіреді.
Ал оның үйдегі ең негізгі жұмысы ... ... ... ... ... Қыз ... алғашқы үш түрлі эскизін салып бірақ оны
қыздың көзінше жыртып ... ... ... ... күй кешіп
жүргенін аңғартады. Ең алғашқы сәтсіз ... оның әйел ... ... ... ... еді. Шығармашылық жолына кедергі келтіреді деп
түсінген. Ал өзі суретін бейнелеген жас қыз оның жан ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... арпалыстың
нәтижесі. Ақыры суретші жігіт бар жұмысын тоқтатып ... ұзақ ... ... ... ... ... ... шығады. Олардың арасындағы қарым-
қатынас ертегідей ... Қыз ... ... ... ... істейді екен.
Сондықтан лауазымды қызметкердің қызына лайықты болу үшін ақшасы ... ... ... Оның өмір сүру ... ... ... шет ... сатыла бастайды. Үй, шеберхана машина сатып алады.
Бәрі сәтті, ... ... ... ... Бір ... ... ол
армансыз.
Армансыз ғұмыр кешуді әркім өзінше түсінеді. Жазушы суретші жігіттің
аяқталмаған «Шаһид кешу» суретіндегі сарбаздың өлім ... ... ... ... «Жастығын ала жығылған дала ұлының осы «жатысының ... ... ... деп ... ... ... даласының төсінде
жаумен айқасып қара жерді құшып жатыр. Қанша тән ... ... ... ... ... ... басым.
Ұлы мақсат жолында шаһид болған ... ... ... шығу ... ... ... енді келмейтін сияқты. Себебі ол сарбаз
жанын, оның таным-түйсігін сезіне алмайды. Арзан қол ... ... ... түскен суретші жігіттің саяжай подвалында шаң басып жатқан сурет
қашан ... ... ... ... басты мақсаты, арман-мұраты елдік,
ұлттық мәселелерді арқау ... ... жас ... ... ... ада ... Оны өзге түгілі адам өзі де түсіне алмайды. Заман ағымы, дәуір тынысы
суретшіні өз ... ... ... ... ... ... ... шығып жатқан кезеңде өнер адамы, оның ... ... ... ... ... түскен еді.
Жазушы әңгімесінің өзек болған ... ... ... идеялық-
эстетикалық принципінің салмақты бір саласы осыған саяды.Суретшінің жан
дүниесіндегі талас тартыс осы ... ... ... ... ... ... бейнесін сомдайтын Дидар Амантайдың «Ештеңе ... ... де ... ... жалғыздық, мағынасыздық мәселесі
көтерілген. Бұл бүгінгі қоғамның ащы дерті ... аян. ... да ... ... ... ой ... Әңгіменің басты кейіпкері жас жазушы
Дияр.
Зиялы қауым өкілі Диярдың ой толғанысы, дүниетанымы тұрғысынан
көз жіберіп, жазушы ... ... ... ... ... мақсат еткен.
Әңгіме оқиғасы Қарағайлыда өтеді. Бұл Дияр тіршілік кешіп ... ... ... ұядай жылы бөлме оның өз ... ... ... ... ... өмір ... Әңгіменің өн бойынан жауынға ... ... ... «Әлі ... ... ... ... кетіпті»,
«Нөсер төңіректі сары уайымға батырып, себелеп жатыр», «Толассыз құйған
нөсер бір қалыпты екпінмен ... таң ... езіп ... езіп ... ... осыны байқауға болады.
Дияр мен Гүлнәзияның кезек-кезек келіп қарайтын терезе адамның жан-
дүниесінің сыртқы ортаға қарайтын, оны ... ... ... ... ... ... Дияр ... шыққан жоқ. Ол өзінің жан-дүниесімен ғана
тілсіз ұғынысып ... ... ... ... да ... бір сәт шығарып
жіберіп, Диярды жалғыз ... ... Дияр ... мен ... ... ... ... байқаймыз.
Ол айналасына болашағынан мол үміт күттірген жас жазушы ... ... ... қалам ұстағанымен қағаз бетіне ештеңе түсіре алмайтын халде
жүр. ... ... кеше ғана ... ... ... Қазір
барлығына нүкте қойылған.Неге жаза алмай кеткенін ... ... ... ... оянып, жазу үстеліне шұқшиды.Бірақ ештеңе ... тағы ... ... ... Түс ... ... ... беріп,
кешкі алакеуімге шейін жазу үстелінен тапжылмады. Орындықты арқалығынан
ызалана ұстап, әрі жылжытқанда, қағаздар сол ... ... еді» ... ... ... ... кейіпкерінің осындай қиын сәтті басынан кешіріп
жүргенін бейнелейді. Ол ... ... ... ... ... қойған.
Бірақ оның себебін өзі түсіндіре алмайды.
Оның шығармашылық жолына тосқауыл болып ... ... ... көреміз. «Қазір барлығына нүкте қойылған. Әйелдерді ақша,
абырой көбірек қызықтырады. Еркектің ... да ... осы ... қалып қояды. Ақша еркіндік әпереді, бақыт сыйлайды. Бірақ,
байлық-бақыт емес, ақшасыз бақыт ... ... ... ... еместігін
ұғу үшін бәрібір әуелі өте көп ақша ... [104, 370 б.] ... ... танимыз.
Диярдың көңіліне жақын ұғымдар бүгінгі өмір сүру салтымызда аясын
тарылтқандай.Қаншама рет ... ... алса да ... ... ... ... түспеді. Диярдың ішкі жан ... ... ... ... ... Дияр ... ... рухани жадаулық жайлаған ортада
өмір сүріп ... адам ... ... ... ... туралы ой
қозғайды. «Бар тұлғасын басқан қорғасын мұң ... ... ... ... ... іштей мойындады. Адам табиғатының тым-тым
нәзік әлжуаздығы жайында пайымдап келе жатып, ішкі жан ... ... ... [104, 371 б.] ... ... ... ... жағдайды
көрсеткен. Диярдың ішкі жан дүниесіндегі мағынасыздықтың орнығуына басты
себеп ... ... үшін ... мына талпыныстың мәнділігі – автордың негізгі
концептуалдық ойларында, көздеген күретамыр бағыттама-нысанасында ... көп, ... ... ... ... ... сапырылыс мынау
шатқаяқ заманда, әркім өз білгенімен, ... қамы деп ... ... ... ... ұрыстарға иек артып алған, рухани
мағынасыздық, ... ... ... ... ... ... тұтар үш
түрлі құндық қасиетті /кітап, ... ... ... күн ... ... қаламгер келешегінен қалтқысыз хабардар етер нышаны ... - деп жас ... ... ... шығармашылығы туралы зерттеуші
З.Серікқалиев пікір білдіреді [104, 4 б.].
Дидар ... ... ... ... ... өміріне
арналған. Сондықтан да онда көп шығармаларға тән өмірлік тәжірибесі бай
адам толғанып, ... мен ... ... ой қорыта бермейді. Өтпелі
заманның өзі сияқты жастардың өмірге көзқарасы ... ... ... байланысты болып келеді. Жас қаламгер өз әңгімелерінде
өмірден идеяға емес, идеядан өмірге келеді. ... биік ... ... жастар өміріне үңілетін болсақ, ол ... ... қара ... ... ... көрінеді. Оның
берекесіз, мағынасыз тұстары айқын байқалып қалады. ... ... ... ... адам ... ... ... да арқау болғанын байқаймыз. Оның «Тәкәппарлық» әңгімесіндегі
кемтар қыздың ... ... ... оны ... сезімі бір-ақ
сәтте сыртқа шығарады. Сағат кемтар қызға ... оған ... ... не үшін ... өзі ... бере ... Ал ... бұл мүсіркеушілік. Әңгімеде Диананың күрт өзгерген көңіл ... ...... мені ... ... ... бар, – деді ... Ондай пейілім болған жоқ.
– Мені неге ... ... ... ... ... жылай
бастады.Ол бұған ешқашан ... ... ... ... ... не істерін білмеді» [104, 335 б.].
Әрине тән ... кез ... ... ... ... ... ... адамдардан үнемі өзімен тең емес төмен ... тәні кем адам үшін ... ... әңгімеде Диананы осындай сәтте
суреттеген. Оның мүсіркеген көзқарасқа, өзін аяған адам сезіміне қарсылық
білдіріп, ... тәні кем ... да ... ... кем емес ... сыртқы
ортаға, айналасына қалай білдірерін білмей аласұрған жан-дүниесін көреміз.
Диана тәні кем болса да рухани дүниесі жағынан көп ... ... ... кем ... ... ... мінезді рухани кем адам көрсете
алмайтынын, ол ... ... ... ... мүсіркеу, аяуды тілейтінін
соған әбден мойынсұнып ... ... Жан ... ... мешеулік,
кемдік бүгінгі жастар арасында көбейіп бара жатқан ... ... ... ... ... осы бір толғақты мәселені арқау еткен.
Аталмыш кезең ... ... ... ішкі
психологиялық тартыстар бір-бірімен өзектесіп, қатар өрілгенін Сейітқұл
Оспановтың «Жол ... ... ... ... ... Бұл екі ... байланыстырып тұрған басты мәселе
адам мен қоғамдық жағдай қарым-қатынасы ... ... ... ... өз ортасынан әділдік іздеудегі іс-әрекеті еді.
Сондай-ақ бұл ... ... ... ... адам ... ... да, ол ... иелік етсе де бәрібір өзінің өмір сүріп отырған ортасы
оның ішкі жан дүниесін кейде ... ... екі ... ... ... ... мұрша бермей, санасын белгілі бір қалыпқа салып, өзіндік ... ... құр ... ... ... иесіне айналдырып
жіберетін еді. Осы орайда адам ... беру ... ішкі жан ... ... ... ... ... жерде сөйлету, көп адамға емес, жалғыз-
жарым адамға мұңын айтқызу қоғамдық орта мен оның өмір сүру ... ... ... ... ... ... жан ... рухани
потенциальдарына ойлау, толғану процестеріне ... ... ... пен
сезімнің бірлігін сақтауға ұмтылу психологиялық ... ... ... ... ... ... ... Жазушы кереғар мінездердің
шарпысуын сыртқы әрекеттерден емес, ішкі импульстен, ... ... ... ... түбі ... ... қолмен ұстай алмайтын
дерексіз ұғымдар.Сондықтанда жазушы оқиға, тартыстарды дүниеге ... ... ... ... ... «Жол ... әңгімесінің басты кейіпкері Ахмет санасында
өмірде кейбір бұлжымас ережелер бар ... ой ... ... оқиғасы
жол үстінде өтеді. Әрине жолдағы адамның басты мақсаты ... ... ... ... ... тудырмас үшін жол ережесін сақтау
қажет. Ал Ахмет болса жол ережесінен басқа да ережені сақтамақ ... ... және ... ... ... ... ... жылдамдықпен келіп
қалған «Мерседес» машинасының жүргізушісінен ... ... ... ... бұндай машина мінген адам жай адам емес, ендеше оның ... ... ... ... ... жасауға Ахметті өмірдің өзі
итермеледі. Ол жол полициясы қызметкеріне ішкі жан дүниесін ақтарып ... ... де ... рет ... ... кесіп өткенін, содан өзі ғана емес
әке-шешесі де зардап шеккенін Ахмет қынжыла ... ... ... сөзіне
құлақ түрсек ол «бір кездері кеудесінде ... оты ... ... сөз ... ... айбат шеккенін, сес көрсеткенін,
әлдекімнің аты мен атағынан именбей, қызбалыққа салынып жұдырық сілтегенін
айтқысы келді, ... ғой ... ... малтадай езіліп кеткені, жұрт оны
қайдан білсін, тумысынан ... ... ... ... [105, 6 б.]. ... ... ... өзіне тән мінез-құлықтың өшіп ... Оның ... ... ... ... ... ... бет-бейнесін көрсетсе оны әркім өзінше
пайдаланады, жалған ... ... жұрт ... өзі ... ... Енді
Ахмет не істеу керек ? Айналасындағы адамдар тіршілігіне қарап ... ... ... дәрмен жоқ. Қарсы шықса соққы жейді. Сонда әділдік
қайда. Әділдіктің барлығына Ахмет сенбейді, ... өзі әлі ... ... қамы үшін ол да бір ... ... ... алды.
Оның ойынша, ешкімнің алдын кесіп өтпесем болды. Адам өзінің ішкі болмысын
жоғалтқан. Оған ... ... ... өз сөзімен ашып көрсетуге
тырысады.
Ахмет тоталитарлық ... ... ... адам ... ... Өзі өмір ... ... жағдай, орта адам баласын
ұршықша айналдыратыны белгілі. Бұған біреу шыдайды, біреу морт ... рух, ... ... ... ... ... қалу көп
адам үшін үлкен сын. Кешегі ... ... ... жеке ... ... үкім, бұйрық күту, оған пікір білдіру емес, ... ішкі жан ... ... ... ... әмірін орындау, көңілің
соқпаған дүниені жаныңдай жақсы көру, мақтау сияқты оспадар ... ... ... ... ... аян. ... ... басынан кешірген
Ахмет өзін таба алмай жүрген жан. ... ... ... дал болып жүрген
ұрпақ өкілі. Өзіндік даралығын, ... ... ... жеке ... ... ... ... тағдыры жазушыны қатты
алаңдатып отыр.Әңгіменің түйіні шындық.
Кең сахараның қиян бір түкпірінде болып жатқан ... ... ... ... ... терең барлаған жазушы шындықтан тыс
кетпей кейіпкер характерін әр ... ... ... ... ... дәуір, уақыт тынысы аңғарылып ... ... ... ... ... ... қоғам өмірінің ішкі
қайшылықтары да айқын көрінбек.
Жазушы Ахмет тұлғасын сомдау мақсатында психологиялық талдау әдісін
ұтымды меңгерген. Осы ... ... ішкі ... ... ... жүрген жұрттың бәрі қорқынышты. Ертең кімнің қалай
өзгеретінін, сосын қандай қысастық ... кім ... ... ... ... ..Миы жетпейді. Мұның бәрін табиғаттан әлдекім емес, ... ... , екі ... ... ... жасайды бір-біріне.Не жетпейді,
неге көңілдері көншімейді? Қасқалдақтың қанындай ... рет ... ... ... көш ... ... ... қылуы қалай жаныңа
батпайды, қалай торғайдай шырылдамайсың .....» [105, 6 б.] ... ... ... ... деген сенімі жойылғанын көреміз.
Адамдардың бір-біріне деген қиянаты, зорлық-зомбылығы шектен шыққан
қоғамда адам өзін ... ... ... ... дағдарып отыр. Ахмет бұл
күнде жан дүниесі аяусыз тоналған сүлдерін ғана ... ... ... ... ... ... Ол ... сайын өзінің адамдық тірегінен
алыстап бара жатыр. Ода нақты белсенді іс-әрекет жоқ. ... ... ... ... Ол ... ... әділетсіздіктердің негізгі
себептерін, төркінін іздеуге де, оған жан-тәнімен қарсы тұруға да бейілсіз.
Қарапайым ғана жанның көкірегіндегі ... ... ... ... арқылы көрсетпек болғаны адамның мына өмірден кері кету процесі. Ал
бұл кері ... ... ... ... нәтижесінде белең
алады. Биологиялық, физиологиялық қасиеті бір ... ... ... өзі олар сүріп отырған өмірді мағынасыздыққа алып ... ... ... Ол өз ортасынан үйлесім таба,
алмай қоршаған айналасын жатсынған ... ... көп ... шықты. Бірақ өзінен әлдеқайда күштілер оның ... үнін ... түзу ... ... ... Бірақ кедергіге көп ұшырады. Алдынан
үнемі тосқауыл шықты. ... ... ... ... пен ... деп
алжасты ғой алжасқанда әу ... ... адам ... ... ... бар сол бір аққу қасиеттерді көңілге күйік қылып ... ... ... құр ... ... Басқаны қайдан, өзі әлі
күнге дейін соның көк тиын пайдасын көрген емес ...Тіпті, күлкілі ..» ... б.] ... ... ол ... ... пен ... ... күресуді бос
қиял деп есептейді. Оған ешкімнің қолы жетпейді, ... деу ... ... ... пен ... жоқ мына заманнан әбден түңілген Ахмет
бір сарынды бұйығы тірлікке көшті. Жұрт не ... соны ... деп ... ... ... ... ... Осылай да өмір сүруге болады екен. Ол көңілі
әуеніне, жүрегіне ... ... ... нүкте қойды.
Ал Д.Әшімхановтың «Шымырбайдың шындығы» әңгімесінде басты кейіпкер
Шымырбай қарт өмірде әділдік ... ... ... ... ол ... ортасынан түңілген жоқ. Сол қоғам үшін еңбек етіп, қызмет
қылудан жалыққан емес. Әңгіме ... адам мен ... ... ... ... тұлғаның өмірін суреттей отыра, тек бір жанның басынан
өткен қиыншылығын, оның ішкі жан ... беру ... ... қоғамда орын
алған көптеген келеңсіз құбылыстардың басын ашқан. ... ... ... алыс ... ... ... көп
ойланта қоймағаны ақиқат. Табиғаттың небір аласапыран апатымен бетпе-бет
бір отар қоймен ғана қалып ... ... ... қалу ... мерт ... жаны ... ... жататын. Адам өмірінен қоғам меншігі ... ... ... ... ... ... ... тасасында қалған еді.
Әңгімеде Шымырбай қойшы мен ол туралы хабар дайындамақ ниетпен
келген журналист жігіттің ... ... ... ... қойшымен
сұхбаттасып, өзіне қажет материал жинап қалаға қайтады.
Ал бүгін сол бағдарламаны Шымырбай ... ... ... ... ... әңгімеде былайша суреттеледі: «Қалай ойласа да Шымекеңнің бүгінгісі
өзіне ерсі сияқты.Ерсі емей ... ... бері атам ... ... кем ... қырық рет ... ... ... ... ... да ... ... болар.Пендешілік те бәрі,
әйтпесе жасы жер ортасынан ауғанда мақтан бұның не ... .. ... ... ... ... 99 б.]. ... бұл ... асыға тосуына
басты себеп «Әбизәтлнә жазып ал» дегендерін есту еді. Осы бір ... ... ... тоқталған жағдайлары қойшының жанын күйзелтетін әділетсіздіктер
болатын. «..Оны ... ... де ... ауырады, балам.Тек айтқанымды
әбизәтілнә жазып алшы ...Биылғы ... алыс ... ... алты ... ... айналма деген ауруға ұшырап, өрістен қалды да
қойды.Сосын сраз ... ... ... сәлем айттым.Бірақ апта өтті,
ай өтті хабар болмады.Ақыры біртіндеп малдарым өле бастады» [106, 106 ... ... мал ... уақытында келмей, әбден ауру мал өліп
біткен соң ... ... соң ... жай ... ... ... алты
қойды салып кеткенін көреміз. Бұл ... ... ... ... ... ... шыққан әділетсіздік. Еңбек адамын ... ... ... ... ... олардың жан-дүниесін таптап жүрген еді.
Әңгімедегі журналист жігіт ... ... ... жеткізе
алған жоқ. Бұл арқылы жазушы сол кездегі ... ... ... ... ... беті ... деп ... күткен Шымырбай сенімі көкке
ұшты. Тұлғасын қанша аспандатқанмен оның тұрмыс тіршілігі, ішкі жан-дүниесі
ескерусіз, елеусіз ... еді. ... ... тек ... үшін ... ... жүріп ер жетуді талап еткен ... ... ... ... ... идеалға айналдырды. Сондықтан да Шымырбай санаға сіңген
әдетпен журналист ... ... ... шағы туралы «әкеден ерте қалған ол
ақ таяқты он ... ... еді, ... аш, ... ... ... ер ... басымырақ айтқан еді. Тіпті соғыста жараланып госпитальда есін ... ... ... «қой», «қозы» деп күбірлеген еді» [106, 102 б.] ... ... ... ... ... қабыса қоймайды.Шымырбай туралы
жазылған очерк сол кездегі жаттанды бірсарынды, біріне-бірі ұқсас шопандар
өмірін береді.
Ал олардың ... тек ... ғана тән ... ... пікірі ешкімді де ойлантқан жоқ. Өзі ... ... ... ... ... деген ой Шымырбайға жайдан-жай келген жоқ. ... ... ... ... ... ... баласы
Тұңғышбайға басқаша әсер етері сөзсіз. Ол ... әке ... ... еді,
бірақ шындыққа деген сеніміне көлеңке түсер еді.
Жан-жағынан шырмалған шындық қанша шырқыраса да ... ... ... көп ... ... орын алған ... ... ... ... де еді. ... ... ... шындығы» деп
аталғанмен, бұл тек қана қойшының ғана емес, сол кездегі қоғам шындығы еді.
Адам ... ... ... ... ... әкелетіні туралы көп айтылып, жазылып жүр. Ал сол санаға әсер
ететін қоғамдағы екінші бір нәрсе –ол ақша. ... ... тек ... ... ғана ... ... құндылықтарда ақшамен өлшенетін
жағдайлар көп кездеседі.Бір-біріне туыстық, ... ... ... өзі ақша үшін көріспей кетіп жатқаны ... ... ... биік ... адам ... көп ойлануға мұрша бермей отыр.
Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі заман мен ... ... ... ... ... ... ашып ... тартысты
жағдайлардың шиыршық атып, өткір көрінуіне ақша мәселесі ... ... ... ... толқыны», Қуаныш Жиенбайдың «Бизнесмен
Құлшараптың Қожанасырмен қоштасуы», Д.Рамазанның «Жан тәсілім», ... ... ... әңгімелерінде ерлі-зайыптыларды, ана мен баланы,
ауыл адамдарын бір-біріне ... ... ... етіп жаратса, ақша солай
бір-бірінен алыстатып отырғаны суреттеледі. Бұл үш ... ... ... ... ... үшін ... бар ... тіршіліктің
тірегі ақша екені бірден байқалады.
Жазушының «Аққабаның толқыны» әңгімесінде жас жанұя ... ... ... ... ... Бұл екі жас ... соң елден жырақ
ағаш ішінде өмір сүріп жатыр. Бұған ... ... ... жұмысы,
екіншіден оның дүние жинау жолына түсуі еді. Адам өмірден өз орнын ... ең ... мол ... ... ... ... ... орын алу үшін,
дүние жинап бай атану қажет. Бұл діттеген мақсатына жету үшін, өзінің ... ... ... ... ол ... жырақ ағаш ішіне кетеді.
Аңшылықты кәсіп етіп, қымбат терілер сатып ақша ... ... ... ... ... мына сөзден-ақ байқаймыз :«- бұл ақша емес пе,
қып-қызыл ақша ғой.Осы ... ... не үшін ... ақша табу ... ... ... 6 б.]. Ал ... сол ақшаның қызығын қашан көрмек
деген сұрақ өзінен өзі туындайды. Расында да өмір ... ... ... жыл өте шықты. Алтынай бұрынғыдай дүниеге қызыға қоймайды. ... ... ... ... Оның ... ... емес. Сондықтан да оған
бүгінгі өмірі сүреңсіз. Адамдар ортасын сағынады. Ал ... ... ... ... айналмақ. Екеуі бір шаңырақ астында ғұмыр ... әр ... Өмір ... оның мәнін әрқайсысы өзінше түсінеді.
Әңгімеде автор мына бір сәтті ... ... ... пен ... ... ... ... көрсетеді: «Артынша Алтынай онымен де
қоймай:
– Егер ... ... ... ... ұстап алсақ, сен не тілер едің?
–дегені тағы бар.
... ... ... ... ақша сұрар едім, – деген ол қиялға
батып. Ал Алтынай:
– Мен ... де ... ... өтінер ем, – деп еді-ау
сонда» [106, 12 б.]
Адамның ешуақытта қартаймауы мүмкін емес, сондықтан да ... ... Ал ... үшін ... ... , ... тек ... ғана
өлшенбек.Нұрлыбектің ішкі жан дүниесі өзгерген. «Бұлар осы етек-жеңі ат
шаптырым қара ... ... ... ... ... ерекше-
тін.Бүгінгідей алысқа ұзап кетпейтін.Дарбының басына кешкі қызыл шапақ
ұялай бастағанда ол да ... қош ... ... ... [106, 12 ... ... басқа Нұрлыбекті көреміз. Нұрлыбек кешегі өзі оқыған, ойнап-
күліп жастық дәуренін өткізген ортадан тек жыраққа кетіп қана қойған ... жан ... ... ... орын ... өзі өмір ... ... қоғамдағы өмір сүру салтымен келіспейді.
«Мамандығымыз бойынша қойға санитар болсақ қой, күндіз-түні малмен алысып,
жасымызға жетпей ... ... [106, 12 ... сөзі ... көрсетеді. Ал
дәл қазіргі тіршілігінің соңында ол қартаймай өмір бойы жас болып қалмайды.
Әрине оны ол ... ... ... ... өмір ... ... ақшада деген
ұғым оның санасын тұмшалап алған. Отбасының қызығын, жанұя жылылығын сезіне
алмай немесе сезінгісі келмей ... ... ... жүректі азамат ретінде
биік ұғымдарға көтеріле алмайтыны басы ашық дүние. Оның дәл ... ... жары ... мұң етіп ... ... «-Осы сені қай құдай
алып барады, мен сияқты от пен су кешіп жүрген ... ... аш, ... ... Екі қолың бос. Адам соған да жалыға ма екен?» [106, 10 б.] ... Оның ... ... ... тоқ, ... ... болса болды. Оған басқа
ештеңенің қажеті жоқ.
Әңгімеде жазушы Нұрлыбектің бейнесі арқылы адамның ішкі ... ... ... ... өз ... ... көрсеткен.
Тіршілікті тек ақшамен өлшеген адамды биіктен көре алмаймыз. Ал Алтынайдың
ішкі жан дүниесінде рухани ... ... ... ... ... ... Рас ол ... қызықты. Нұрлыбектің айтқанына
көнді, оны қолдады. ... кез ... ... ... ... айырылып
қалатынын сезген жоқ. Жағдайдың бет алысын байқаған ... ... ... ... ... келді. Бірақ кім құтқарады? Жаны
қалайша қолдау табады? Оған осындай ... ... адам ... ... ... ... ... түрлі пейзаж қаһарманның рухани – адамгершілік
толқуларымен психологиялық жағынан тығыз ұштасып жататынын көреміз. Табиғат
адамның қуатты ... ... ... сәттерінде танымастай өзгереді. Мұндай
жағдайларда персонаж іштей түлеу, серпілу шақтарын бастан өткізеді. ... ... ... ... ... оның толқындары ғана көңілін
сергітіп, бауырына тартушы еді. Жазушы Аққабаның табиғи ... жан ... ... ... ... соңғы кезде Аққаба да
бір сарынмен ағатын болып жүр, бұрынғыдай ... да, ... ... тек ... ғана тар ... ... ... әуезінен
айырылып , кәдімгі барлық тау өзендері сияқты тынымсыз шулайды да жатады.
Қазір де, міне , сол ... ... ... етін жеп ... [106, 11 б.]
деген сәтке көз салсақ, бұнда Нұрлыбек ... , ... ... ... өзі де күйзелетін сияқты. Бір сәт ол ... ... ... ... ... ... келген шығар.
Жазушы кейіпкер жан-дүниесіне үңілер сәттерде пейзаждың жекелеген
бөлшектері субьективті қызмет атқара бастайды. ... ауыр ... ... ...... ... ағыстарының мол,
әрі табиғи бітімін анық көрсетеді.
Сондай-ақ әңгімеде Аққабаны соңғы кезде ... жек ... ... ... жоқ, ол бір сарынмен ағады. Себебі кейіпкердің өз ... ... ... ... дәл Аққаба сияқты бір сарынға түсіп
алған еді. Белгілі бір қалыптан шығып өзгеру үшін көп ... ... ... ... керек. Алтынай ондай өзгерістің жуық ... ... ... ол ана болу бақытына ие бола алмай жүр. Табиғат
бұған оның да ... ... жүр. ... ... жеген Алтынай айналасынан
жылу көрмей осылайша күнін өткізіп жатқан еді.
Нұрлыбектің тұтқынынан босап шығу ... ... ... ... ... ғана шешім қабылдады. Әңгімеде: «Алтынай енді ... ... да ... күйі ... да ... Еліктің лағы. Тамағын
кездік орып түсіпті. Ұйыған қан ... ... ... ... ... тұтасқан қан... Алқымы қан... Қан ішінен ... ... ... ... [106, 13 б.] деп ... сәт ... ... сезімін тудырады. Алтынайдың еліктің жаудыраған көздеріне
қарап мектеп ... ... ... ... ... ... ... Жанары жаудыраған еліктің лағының тағдыры адам ... ... ... еркесі, сұлулықтың символы елік пен адам баласы,
ата-ананың әлпештеген қызы Алтынайды, көкейін тек ақша ... ... ... ... адами мәселелерді көтерген.
Алтынай – шығармадағы Нұрлыбек болмысына мүлдем қарама-қарсы ... ... ... да, ... те жалғыз. Әдетте,"Жалғыздарды"
табыстыратын ортақ бір себеп, не болмаса, ортақ көзқарас деген ... ... ... ... олай ... Олардың, яғни кейіпкерлердің әрқайсысы - ... ... ... бір ... Оларға тән ортақтық мүлде жоқ ... ... ... ... ... ... ... суреттелсе ,
Алтынай "әлсіз" бейне, оны тыңдайтын түсінуге ұмтылатын жан жоқтың ... өзі ... ... ... ... ... екі түрлі
өмірге деген көзқарастары адами, қоғамдық, ... ... ... ... бір ... ... үшін "ой ... болса, екінші
кейіпкерге бар қызық бүгінгі өмірінде. Автордың кейіпкерлері өз заманынан
алынып отырғандығында сөз жоқ. ... ... – осы ... ... ... адамының кейпін суреттей отырып, ел болашағын, ел ғана емес,
Бүкіл адамзат ... ... ... ... ... ... ... салады.
Жазушының өз айтуы бойынша Нұрлыбек пен Алтынай арсында, олардың
өмірінде, оларды ... ... бәрі бар: ... ... ... ... ... табиғат аясы т.б. Бірақ осы "бар" деген ұғымның қатарына автор
егіздің ... етіп "жоқ" ... ... ... Иә, оларда ештеңе жоқ,
атап айтар болсақ, сезім үндестігі, рухани жан- ... ... ... ... ... ... ... үндестік. Тіпті олар адамзат
қоғамынан да жыраққа кетіп қойған жоқ ... ... ... ... байлық пен рухани сезім асқақтығының
арасындағы екі бөтен ой, екі түрлі көзқарас күресі ... ... ... көз ... түсіне білген, жан дүниесімен сезіне білген ... ... ... ... қауқарсыз.Мүмкін түсінуге тырыспайтын да
болар.Өзінің бар ой-қиялын, ... ... ... ... ... күн үшін ... нтіп, іштей ғана егіліп, үн-түнсіз күн кешіп жатқан
Алтынайды ... ... ... ... ... ... ері алдындағы өз
борышын өтеуге негізделген, адамзат қоғамында көнеден қалыптасқан ... ... ... ... ... мен ... ... қарама-қайшылықты суреттейді. Тартыс қойнауында екі адамның әлем,
табиғат, адам жайлы үш қайнаса сорпасы қосылмайтын екі түрлі ... ... ... қоғамға тән өкінішке орай, көп жерде көзге елене
бермейтін мәселелер жатыр. Д.Әшімханов адам мен адамның ... ... үшін ... байлықтың ешбір роль атқара алмайтындығын, әлем
гармониясы үшін рухани тазалықтың, ... ... ... ... ... екендігін көрсеткісі келген сияқты. Осы идеяны жеткізу жолында
жазушы Нұрлыбек пен ... ... ... ... бітіспес тартысты
енгізіп отыр.
Сондай-ақ Қуаныш Жиенбайдың «Бизнесмен Құлшараптың ... ... ... да ... ... бар мақсаты ақша
табу. Өзінің айналасындағы адамдарды тек қана ақша үшін ... ... ... оның ... ... поштабай. Әрине Құлшарап жайшылықта
оны маңынан да жүргізбес еді. Ал ... ... оны ... ... ... ... идея иесі, Құлшарап-сол идеяны орындаушы. Құлшараптың
бизнесмен атанып ,өзінше іс бастауында ... ... зор. Адам ... ... ... ... ақша ... кеткені анық көрінеді.
Әңгіменің басында Құлшараптың ... ... ... ... ... күштің әсерімен өзі арақ әкелуге ... ... ... ... ... ... ... көреді. «Әне...
Әмірбек, сол ғой, биыл сегізінші сыныпқа ... ... ... ... ... шығып алған күйі құлдыраңдап жүгіріп келеді. Әлжуаз. Түртіп қалсаң
етпетінен құлайтындай. Ал қырсыққында тура жауырын ... жел ... ... ... ... Ай, ... ... құдай сүйер қылығы жоқ» [107, 6 б.] деген үзіндідегі ... осы бір әке ... ... қорғансыз болса, өмірде де дәл ... үшін ... де ... ... ... ... ... болашағы,
елінің мүддесі тіпті де ойлантпайды. Ол Тұрсынбайдың көкесі ... ... ... Құлшарап құлқынның құлы. Бала тәрбиесіне басын ауыртпайды.
Сабақ оқып отырған ... ... ... ... мен арақ ешқашан бір –
бірімен ... тұра ... ... ... ... ... ... Ол күнделікті тұрмыс- тіршілік, есебін тауып, қиюластырып ... ... ... көп ... бірі» ғана. Ол затты ғана
емес, айналасындағы адамдардың өзін, сана-сезімін ... ... ... ... қоғамымызда жауыннан кейінгі арам шөптей көбейі келе жатқан
тар дүниетаным иелерінің бейнесін береді.
Төрінде отырған Көсемәліні ол әрине іштей ... ... жоқ. ... кете ... барып, өзін әзер тежеп қалды. Ашулануға болмайды, ... [107, 6 б.] ... ой ... ... ... Көсемәліге тәуелді.
Өйткені бүкіл идея содан шығады. Бұл сол идеяны іске асырушы. ... ... ... ... сай ... ұзап, кең түрде ойлап белгілі бір мақсат
биігіне көтеріле алмайды.
Киіктің мүйізін, сексеуілдің тамырын ... ... ... ... ... ... ... Көсемәлінің тағы да идеясын
күтіп жүр. Оның соңғы идеясы «- Ал енді... көп айтатын не бар. ... ... ... тағы келе ... ... жаққа қамдан. Қарға, қара
қарғалардың ішінен де бір нәрсе алатын көрінеді дәрі-дәрімек ... ... ... ме ол ... ... ... Сол. Сол ... [107, 7 б.] еді.
Бұл идеяны естіген Құлшараптың түнгі ұйқысы бұзылды. Ол енді қара ... ... ... дайын тамақты жайып салып ... ... ... ... кешке дейін қаңқылы таусылмайтын қарғалар сондай
тойымсыз еді.
Бір күні ... ... ... ... ... ... ... тауып
алады. Бұны көрген Құлшарап көзінің алды тұманданып қарғаларды қырып-ақ
тастағысы келеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... күрсінеді. Оның ойынша Қожанасырлау ғымыр кешкен Көсемәліні қас пен
көздің арасында жоғалтып ... ... ... өмірде мән-мағына
қалмаған.Жұрт бірін-бірі түтіп жегелі отыр. Әрине Көсемәлі жоғалған жоқ. Ол
өзінің ішкі-сыртқы жан ... ... ... ... ... ... кеткен Құлшараптың өзі. Ол үшін өмір сүру тек сауда-саттық жасап
ақша табу. Кең дүниені тарылтып отырған да өзі. ... ... ... ... бұл Құлшарапты тәубесіне келтіріп, ойлануға септігін
тигізетін шара еді. ... ... өзі ... ... қара ... уақытында тоқтата алмаса өзі кешері әбден хақ.
Әуедегі қарғалар ұлттық нанымдағы жаманат хабардың белгісі ретінде ... ... ... адам ... оның ... өзімшілдіктің қай кезде
қалай бас көтеретінін өстіп қиын ... ... ... ... Бұлардың
арман-мүддесі басқа.Бұдан біз адамды бір ыңғай жоқшылық қана ... да ... ... ... мінезі даралана бастайды. Оқиға да сол
мінездердің ... ... ... ... Сондай-ақ бұндағы қылмыс
пен мораль, рухани ғаріптік, дәулет пен адамгершілік, қатыгездік ... ... ... ... ... түйінді мәселелер.
Жазушының суреткерлік қабілетімен қатар ... ... де ... ... екі ... ... екі түрлі дүниетаным.Міне осы ... ... ... пен ... ... пен жамандықтың аражігін
ажыратып олардың арасындағы шиеленіскен тартысты көрсетіп, оқырманға ой
салған.
Осы орайда ... ... «Жан ... ... ... ... ... бір-біріне деген егеспен ішкі қыжылмен көрінген Зекен
пап мен баласы Айдарбектің тартысы шиеленісіп келе ... ... апа ... ... ... ... ... өледі. Туған анасын
өлтіру жалғыз қазақ үшін емес ... ... ... үшін ... ... ... Айдарбек анасын өзінше қорқытып бар жиған тергенін ... Оның ... ... ... ... сол ақшамен сатып алатын
анаша.Анасының ақша жоқ деп ... ... ... оны ... алады.
«– Айттым ғой, саған дауа жоқ. Өз обалың өзіңе ....кәрі қақпас. Ылғи ...... ... қос ... ... ... күйі ... жіберді. – Мен саған көрсетейін ..қазір өзің-ақ ..
– Ой ...О-о...о... – Қылқына қырылдаған күйі арт ... ағаш ... ... кемпір жандәрменімен алқымындағы ұлының қолына жармасып,
тартқылай берді.Бірақ тастай қатқан ... ... ... ... күш-қуаты
жете қоймады:«Айнал-айын, анаңмын ғой ..» деуге ғана мұршасы келді.» деген
Айдарбектің бүкіл ... ... ... ... ... [101, 17 б.].
Қаны қарайған қатыгездіктің бұдан асқан көрінісі болмайтын шығар.Бұл
жан ... ... Ана ...... ... ... қайшылықтардың, терең тартыстардың нәтижесі, барар жер, басар тауы
қалмаған Айдарбек үшін бұл өмірде орын жоқ. ... ... ... ... ... тұрғанын көреміз.
Өнер әлемінде кездейсоқ өлім жоқ. Бәрінің қоғамдық-әлеуметтік заңдыліғы,
көркемдік-эстетикалық дәлелі, ... ... ... ... ... ... көрініс беретін тұстары
осындай сәттер. Дегенмен Айдарбек –кейіпкердің өмірлік ... ... ... ... ... бар. ... ... психологиялық
құбылысын, ішкі тайталастарын ... ... ... ... ... алып тұрған оның басына келген мына ойдан:«-жаны тәтті ... ... да ... ... осы ... ... ... ... өлгендей, есіл-дерті
ақша. Менің өстіп сормаңдай ... ... де ... кесірі емес пе!?
Жоқпен бірге туғандай, жоқтан басқа айтары жоқ ...Ең аяғы үйлену ... ... ... ... ... Сені де ана ... Жанар байғұста
сенің осындай тақыстығың мен нақыстығыңа шыдай ... ... екі ... ... көз жасы ... ... бе, сен қақпасты. Қатынды қойшы,
өлмес. Бір тамшы қанымнан жаралған балаларымды ойласам ішім удай ... де ... ... ... қиын ... екен ... ... қылықтары, көз алдымнан бейнелері кетпейді. Жанымды
жегідей жейтінде сол, ... жүр екен ... ... ... ... мынау! ...»[101, 17 б.] анасына деген наразылықты байқаймыз. Оның
көңілінде дәл ... емес ... келе ... бір дақ бар. Ол да көп адам
сияқты жанұя құрды. Жар қызығын, бала қызығын ... ... ... ... шықты. Басынан бақ тайып бүгінгі халге жетіп отыр. ... ... ... ... ... байыптап қарап, ой жүгіртсек ана мен баланың арасында ақша
тұр. Олардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... Ақша бәрінен биік болып, рухани дүниеден үстем тұр. ... ана ... ақша үшін ... ... бала анасын ақша үшін қысып отыр.
Заман ақша заманы. Ақша үшін адам баласы ... ауыр ... ... тіпті жаны мен тәнін сатуға барып жатқаны баршамызға аян.
Айдарбек ақша үшін бүгін анасын өлтірді, ертең не істері ... қолы ... ... енді оны ... өткенге өкініш білдіре
бастайды. Әлгі қатыгездіктің ізі де ... ... ауыр ... көрген
бейнетін жіпке тізгендей қылып сарнап қоя береді. Еңкілдеп ... бар жан ... ... тұсы.Адамдық, азаматтық қасиетін
пендешілігі, әлсіздігі, қорқақтығы ... қуыс ... жан ... өзі
үшін де, өзге үшін де еш мейірімі жоқ екенін сезінгендей болады. ... ... ... үлкен, ғұмырлық трагедиясы, қорлығы. «Иә .. иә жиырма
бес жасыңда жесір қалсаң да, әкемнің жоқтығын білдірген жоқсың?! ... ... тоқ ... ішем, не кием деген жоқпын.Ерке болдым, шолжаңдап
өстім.Жалғызыңның қолынан қақан жерің жоқ.Осылай ... ... ... ... ... ... де ... ... ... мен көңіліңе күйік болдым-ау!
....» [101, 18 б.] ... сәт осы ойға ... бір ... ... досы ... әкеліп берген «ұнтақтарды»
салып темекі тартқанда мінез-құлықы өзгеріп сала береді. ... ... ... ... күйі ... ... ... ыңылдап ән айтқан болады.Басын шұлғи ырғалады.Біресе көзіне жас
алып кемсеңдейді, біресе ... ... ... ... [101, 20 б.] ... оның адам ... ... бара жатқанын байқаймыз. Уланған сана өз
дегенін істеп бағуда. Айдарбек әбден жеңілген тек ... ... ... ... Ол үшін дәл ... ... қымбат еш нәрсе жоқ. Анасының
денесін көп ойланбастан бақшаға ... ... ... Айдарбек сол түні-ақ
жазасын тартады. Жаңбырлы түні терезені тарсылдатып келген ана ... о ... ... ... ... Айдарбек бейнесі арқылы бүгінгі қоғамымыздың дертін
байқатады. Үлкеннің алдын кесіп өтпейтін халық ұрпағының ... ... ... да ойлантуға тиіс. Әңгіме өзегінде сондай-ақ бүгінгі күні
нашақорлықпен ... ... ... ... ... ... ... бәрін аттап өтіп, адамзат баласының ең қасиетті, киелі жаны
анаға қол ... Ана өз ... ... ... Бұл ... бір адамның
немесе бір ... ... ... емес, бүкіл адамзат баласының
басындағы ащы қасірет.
Т.Ахметжанның «Төрт қанден» әңгімесіндегі ... ... ... ... ... ол да ... ана ... қараған атпал азамат болса
да сол азаматтықты таныта алмай жүрген бүгінгі қоғамда ... бара ... ... жүрген жанның бірі. Әрине жазушы ... ... ... ... бірақ оның кім екенін танытады.«-
Үй осы, – деді ... ... ... ... кірген кезде демігіп, –
қарайтын кісі болмаған соң мола боп тұр.Өзімнен хал кеткелі ... ... ал деп ... ... жыл ... Ол ... ... басқаға
қолы тие ме ! Самай шашы ағарып, иегіне сақал шыққанша ақыл кірмеді-ау,
қайтейін .... Е-е, ... ... ... қарғамайын десем жалмауызым
....»[108, 117 б.] деген үзіндіден Сәшке-Сағыныш кім екені байқалады.
Ана жүрегіндегі балаға деген мейірім, ... ... ... ... тұр. Ал ... ... деген сүйіспеншілігінен не ... тұр ... ... ... ... ... ... улаған, халықтың көптеген қадір-
қасиетін аяққа таптаған осы бір кесепатты жеңу ... ... ... ... ... ұмытқан ұрпақ, ертең елін ұмытары сөзсіз. Әңгімедегі
төрт қанденді асырап отырған ана әрекеті шарасыздықтан жасалған. «.. Кемпір
байғұсқа ... ... ... қарамай бес ит асыраған не теңім
десеңізші.Е-е, қай бір ... ... отыр ... гөрі ... де баяғы.Адамнан иттің арттық болғаны ма ?! Біз осы ... ... ... бара жатқан жоқпыз ба? Осы ой санасында жылт етуі мұң ... тұла бойы ... сала ... Көз ... жер таяна бүкшиген
кейуана кемпір мен қураған кәрі терек қатар ... [108, 125 б.] ... ... ... ... ... ... хайуан кейде адам баласының ... ... ... Ана ... ... ... осы төрт
қанденнен көрмек. Ал ... ... бала ... ... кәрі теректің
құлағаны түсуі тегін емес. Кәрі ана мен ... ... ... Сондықтан да
Талғат жүрегі сол бір кәрі теректің құлағанын ... дір ете ... ... ... іштей қиналады. Талғаттың жан дүниесінде
аласапыран сезімдер анаға деген ... ... ... өзінің тағдырына өкпе, ағасына деген реніш,өз ... ... орын ... Бәрі ... түсіп оның жүрегіне өз сызын
қалдыруда.
Осы бір адам баласының ... ... ... ... қым-
қуыт тағдыры бәрі-бәрі оның өзі санасына, ... ... ... жеген анаға, өзінің қолына қарап отырған әйелі мен ... мас ... ... ... ... келіп аласұрған Талғат санасы өзі
өмір сүріп отырған қоғам бойына ... еніп келе ... ... ... ... ... де сормаңдай байғұстың зарынан-ақ Сәшкенің адам
санатынан әлдқашан сызылып қалғанын бағамдаған-ды; енді оны ... ... ... де ... келе ... ... тұра ... кемпірдің
жалғызын жазғырмайтынына таңы бар? Әлде жастайынан ... ... ... жас
жігіт жан рахатын алдамшы әзәзілден тапты ма ? Жалғандыққа, ... ... шыға ... ... жан қасіретке тұншығып, қаралы күнді
өз басына өзі ... ме? ... ... не ... ... де, озбырдың басынып, оңбағанның мазағына шыдамағандықтан да
ертеңгі күннен жеріп кетті ме? Әлде ... мен ... жоқ ез неме ... жүзе ... ... толқын бір ұрғанда жағаға шығып қалды ма? Мұның
бәрі ... ... ... сол ... ... тапсам деп іштей
аласұрады, ауыр ойға шым-шымдап бата берді»[108, 126 б.] деген ... ... Ана ... ... төрт қанден жоқтады. Әңгіме өзегіне бүгінгі
күні қоғамда өмір сүріп жатқан адамдар дәлірек айтсақ ана мен бала , ... іні ... қаны бір ... ... бір- біріне деген
мейірім,сүйіспеншілік жоғалып, оның орнын қатыгездіктің басып бара ... ... ішкі ... ... ... қатар өрілуі адам жан
дүниесіндегі қарама-қайшылықты құбылыстардың тегін ашып көрсетуді мақсат
етеді. Ал бұл ... ...... ... талдауды
қажетсінеді.
Д.Әшімхановтың "Зауал", "Тасқорым" әңгімелері адамгершілік тартысына
құрылған шығармалар.
Жазушының "Зауал" әңгімесінің ... ... ... аңшылықты кәсіп етіп
жүрген адам. Ол өмірде сирек кездесетін қатыгез қаталдығымен, өзіндік ... тым ... ... ... тау ... ... егіз
самырсынның ортасына түсіп аман қалған Кемелді көреміз. «... ... ... тірі ... ма ... Жаңа ғана ... құлдырай құламап еді!
Төменде шыңырау ... еді ғой. ... ... ... ... мылжа-мылжасы
шықпады?. .... жүрегі дүрс-дүрс соғып кетті. Өне бойы дірілдеп, алқына ... Осы ... ... ащы тер де тамып-тамып түсті. Сүртпекші болып еді,
қолы ... ... ... ... ... ... ... тартқанда
өкпе тұсынан біреу біз сұғып алғандай тұла бойы солқ ете түсті де, ... ... ... ... ... да енді бұдан алыстап бара жатты»
[106, 35 б.] деген үзінді де Кемелдің өмір мен өлім ... ... ... ... ... аяқ ... кез болған еді. Суырға ... ... ... ... ... бара жатқан сұр арқарды ... ... ... ... ... ... оны алды-артына қаратпай , ақыры өлім
аузынан қалған еді. Оның шыңнан құлауы, одан аман ... ... ... ... ... ... ... адамды тоқтату қиын. Ол
дүние жолында өзінің де , айналасындағылардың да өмірін құрбан етуі мүмкін.
Сонымен қатар, оның ... ... ... ... ... ... деген
Кәрімнің сөзі түседі. Бірақ ешқайсысы да ... ... жоқ. ... да ... жоқ. Тек бір сәт қана ... ... ... «-
Сұмдық-ай, өстіп жүріп бір күні ит пен ... жем ... ... ... болып жатсаң да тіршілікке шіркін , не ... ... ... айтып
бетін алақандарымен сипап қойды. Не керек, дұшпанға таба болмай, әйтеуір
тірі қалды ғой» [106, 39 ... ... ... жолының екіге айрылуына басты себеп Кемелдің суырдың
балаларын өлтіруі еді. ... әлі ... ... шырылдап тұр.
Өлтіргенше үндері өшпейді енді бұлардың . Алдыңғы табандары дәл бесіктегі
сәбидің алақандары сияқты. Алдыңғы ... ... ... ... ... ... көздерінен жас парлатады, өлетіндерін сезіп
көрісіп-қоштасып жатқандай. Бұдан әрі көруге ... де ... ... ... ... ... ... салып жіберді.Ол мұрнынан
қара қаны ағып, ... ... етіп сылқ ... ... қайта
көтергенде Кәрім шап берді» [106, 41 б.] деген эпизодта екі ... ішкі ... ... ... ... де аң атып ... мынадай зұлымдыққы келгенде Кәрім өзінің адами келбетін таныта
білді. «Ағатайлап» Кемелге ... ... да ... ол ... ... ... үшін де ... Бауыр еті балалары үшін тоқтамға
келмеген ... осы ... ... ... ... ... сәтте аңшы бойында адамгершілік, аяаушылық ... ... ... Жас ... ... қолы да ... ... ешкім
де, ешнәрсе де тоқтата алмады. Дала тағысының соңына түскен Кмел оны екінші
рет қолына ... ... ... бұл жолы ол өзінің істеген іс-
әрекеттерінің зауалын тартады.Әңгімеде бұл сәт ... ... ... ... омақаса құлады да, дәл кешегі Кемел ұшқан жерден ол да домалап
барып бір-ақ ұшты. Беліндегі арқанын шешіп үлгермеген Кемел де ... ... сол ... ... бара жатқанын бір-ақ білді. Бірақ бұл жолы ... қол ... қос ... жоқ еді» [106, 43 ... ... ... пен ... үндестіре көрсетуді мақсат еткен.
Алғашында өлім аузынан қалған Кемелге табиғат оң қабақ ... ... тиіп ... сылқ ете ... тас арқасына жұп-жұмсақ болып
тиеді. Сай жақтан жылы жел ... ... ... ... тым жағымды
естіледі. Бірақ Кемелдің осындай бір табиғаттың жүрегіне сепкен жылылықты
қабылдамай ... жоқ ... ... ... ... ... тәубесіне
келмеуі қорқынышты. Ол адам айналасына қауіп туғызары сөзсіз. Дүниеге ... ... ... мен ... үшін адам әділ ... ... Д.Әшімхановтың «Тасқорым» әңгімесінің оқиғасына негізгі нысана болып
Тасқорымдағы жалғыз аяқ жол алынған. Әңгімеде бұл ... ... ... ... тік қаптал тұтасқан қалың қорым еді. Сол қорымның
арасындағы ирелеңдңген ... аяқ жол бір ... ... ... соқпақты да, қиын жол осы.Бұл жерде талай ... атын ... ... ... ... ел аңыз етіп ... 91 ... жерде жалғыз аяқ жол символдық мәнге ие болып отыр.
Жол ұғымы көшпелі халық санасынан маңызды орын ... ... ... бірі ... ... тұрмыс-тіршілігі осы жол үстінде көшіп-қонып
өткендіктен болуы әбден мүмкін. Сондықтан халық үшін жол ... ... ... яғни ... ... ... Көшпелі ел тарихына көз жіберсек, өз
халқына жақсылық ойлаған адамдардың бәрі ұзақ ... ... ... ... сол қара ... ... ... зор үмітпен тосқан.Қорқыт ата өмір
бойы мәңгілік ... Асан ... ... да, ... да жайлы, шұрайлы жер іздеп
бар ғұмырын жол үстінде өткізген. Жол адам баласының ... мен ... ... ... ... ... ... аттап, төрінен
орын алу үшін адам өзінің ата-бабасынан қалған рухани ... ... ... ... ... үшін жазушылар көп жағдайда ... жол ... ... мән ... ... жол бейнесін қорыммен байланыстырған. Қорым адамдардың
мәңгілік жай тапқан ... Адам ... ... ету жолы әр ... ... түйісетін жері біреу. Ол мәңгілік жай, қорым. Адам өзінің өмір жолында
талай қиыншылықты басынан ... ... Бұл ... жеңе білу
біреудің қолынан келеді, біреуден келмейді, енді біреу оны айналып өтуге
тырысады. ... ... аяқ ... қиындығын баса ... сол ... өту ... ... ... жазушының өз
әңгімесінде көтеріп отырған идеялық нысанасын көрсетеді.
Басты кейіпкерлер ... мен ... екі ... ... ... Әрине
екеуінің өмір сүру кеңістігі, қоршаған ортасы. тіпті айналысатын кәсіптері
бір. Бірақ екеуінің ... ... ... ... ... ...... жақсылық. Күнделікті тіршілікте, адамдар арасындағы қарапайым
қарым-қатынаста олар бірін-бірі сондықтан да түсіне алмайды. ... ... ... ... ... Оның Әзімхан жайлы бұлайша ой түюіне
Әзімханның біреудің көзіне тиіп ... ғой деп жол ... ... сындыруы. Бұл «қисық мінез» емес, басқаға істеген Әзімханның
жақсылығы еді. Жаппас үшін бұл ... ... ... да ... ... ... ... үшін тіпті ортақ әңгімеде жоқ.
Тасқорымдағы жалғыз аяқ жолдың үстіндегі тастардан Жаппас атын ... ... Ал ... ... ... ... тастарды сайға құлатып
әуре болып жүреді. Оған ... ... ... күліп жолдан оп-оңай өткен
еді. Ол Әзімхан үлкен бір қой тасты жолдан алып тастамақ болып, қанша ... да әлі ... ... ... ... өзі ол ... еш
кедергісіз өтіп кеткен еді. «Ол бұған жақындағанда жирен қасқасын тоқтатып,
әлгі тасты алдымен ... ... ... ... ... дыбыс естілді.
Сонан соң сұр шекпенін үстінен сілкіп ... оны әрі бері ... ... ... ... басына қаусыра қол салып,
табандай тартты.Болмады ... алып ... ... ... .....
Көмекке шақырама деп үнсіз қыдиып бұл тұр. Шақырар емес, сенсіз де бірдеме
етем дегендей күшенеді-ай кеп. Әзімхан тағы бір ... ... ... көтеріле берді. ..Бірақ... тас тізе бойы көтерілді де қатты да
қалды. Ат ... ... та ... ... ... ... Тек бір заматта
Әзімханның қолындағысы қайта орнына гүрс еткенде ғана бұл «уһ» деп ... 97 б.] деп ... ... ... суреттей отыра, қанша ниет
етсе де тасты алып тастау қолынан келмегенін бейнелейді.
Бұл тас ... ... ... адам бойындағы тасбауырлықты, қатыгездікті
көрсеткен. Әзімханға көмектесуге Жаппастың күші жетсе де, санасы ... бір сәт дір етіп ... ... ... екі адам ... ... ... келген жоқ. Себебі екеуінің ортасында қара тастай мелшиген
тасбауырлық, қатыгездік жатыр.
Жазушы әңгімеге аю ... де ... ... ... ... ... көтеріп тұрған жүгі бар. ... ... ... ... ал адам ... ... ... шамасы жетсе де, санасы жетпей, тек зиянкестік іс-
әрекеттерге баруы белгілі бір құбылысқа ... бара ... ... ... ... «.....Шың үстіне бірдеме шығып келе ме қалай?» Иә, иә,
әлдене қараңдайды. Әне тура ... ... Екі ... тік тұрды.Аю!Суық
су құйып жібергендей денесі қалтырап кетті. Сосын бір уыс ... ... ... ... [106, 93 б.] ... үзіндіде Жаппас тура өзінің ажалына
кездескендей күйде болды. Бірақ аю оған ... ... ... ... ... келген жақсылық, оның жүрегіндегі
мейірімділік неге адам баласын ... ... ... осы бір ... кейін
де бұл сұрақ төңірегінде ойланбайды. Әңгіменің өң бойынанда, әсіресе аю ... ... ... ... тас ... тас ... ... қатты, көзін
жұма қойуы, тастар тырс-тырс тиді деген тіркестерді көп қолданған. ... ... ... жері, істеген іс-әрекеттері, жан
дүниесіндегі әр ... ... ... ... ... ... Тар дүниетаным, иек астындағыдан басқаны көрмеу Жаппасты
ақыры ... ... ... ... ... қозғай алмаған баяғы сол қой ... тағы да ... ... ... да ... құлап мерт болады.
Сонда ғана ол Әзімханға сол бір ... ... ... өкінеді.
«Шіркін-ай. ...Сол тасты жолдан алып тастамағаным-ай .. балағыма бір күні
бәле болып жабысарын кім білген.... Бейнет ... осы да» [106, 88] ... ... ... ... ... торғай» әнін салып жүреді. Бұл ән жақсылықтың,
мейірімділіктің үні іспеттес. Қайда ... де, ... ... түспейтін
осы бір ән Жаппас үшін қорқыныш. Себебі бұл әнді ... ... ... ... ... биік тұрғанын байқайтындай.
Әңгіменің ... ... ... ... ... шығады. Біреуге
жақсылық істеу ... ... ... құзғынға жем болып жатқан мәстектің
күйін бір күні өзі кешері әбден мүмкін.
Адам ... ... ... ... ... ... Рамазан
әңгімелерінде де көрсетілген.«Ауғанда ағарған шаш» әңгімесінің оқиғасы ана
мен баланың, жас ... пен ... ... ... ... ... ... сезімін аяқ асты етіп, адам өмірін қас-қағым сәтте өздерінің ... ... ... ауыл ... ... ... ... жасалған әрекеттің түп негізінде жақсылық пен жамандық, ізгілік пен
озбырлық ... ... ... ... баласының өзіне істеген жақсылығына жылан жақсылық қайтарып, ... ... ... ... ... өзі ... ... жігіт
Қайраттың өзіне қол салып, өміріне қастандық жасады. ... ... ... ... жас ... Қайраттың туған ауылына ауған жерінде
әскери ... ... ... ... ... ... жора-жолдастарымен қауышып мәре-сәре болған Қайрат ... би ... ... ... Осы ... ... бара ... Қайрат
жолда ескі тоқал тамның жанынан өте бергенде ар жақ ... ... ... ... жатқан қияқ мұртты, қапсағай денелі,
қарасұр жігітті арашалап алады. Әрине дәл сол сәтте Қайрат өзі осы ... ... қаза ... осы жақсылығына ол жамандықпен жауап
қайтаратынын ... жоқ. ... ... ... тек жақсылық сыйлаумен жүрген
Қайрат үшін ондай әрекет мүмкін емес еді.
Осы би ... ... Әлия ... ... ... ... қалады.
«...Алабұртқан көңілі жай тауып, музыка әуеніне елітіп ... ... ... киіктің лағындай ойнақтап жүрген аққұба қызға көзі түсті.Оның
ашық-жарқын нұрлы жүзі бір түрлі жанына жылы сезім ұялатып, қиялында ... ... ... болды.Көз алмай қарай бергісі, қадала
бергісі келеді»[101, 51 б.] ... ... ... ... ... ... көрінеді. Қызбен таныса келе, Әлия ... ... ... ... ... ... біледі. Көңілдері жарасқан жастар үйге ... Осы ... Әлия ... ... ағарып кеткен себебін сұраған еді.
Бұл сұрақ Қайрат үшін тосын әрі жайсыз тиді. Дегенмен ... қыз ... ... бекінеді.
Адам айтса сенгісіз бұл оқиға ауған жерінде өткен еді. Қайраттың
взводының жауынгерлері ... ... ... ... ... ... ... әкеле жатқанда, олардың жолын дұшпандар
торуылдап, оқ жаудырады. ... ... ... ... бір уақытта атыстарын доғарып, тау беткейін бөктерлей қашып кетеді.
Қайрат төңірек тынышталған соң орнынан тұра бергенде жол ... ... ... ... көзі шалып қалады. Жыланның бауыры бырысып күйіп
қалған еді. ... ... ... ... қимаған Қайрат оны өзімен бірге
тұраққа алып қайтады. Жыланның жарасын таңып өздері ... ... ... ... ... ескі ... әкеліп қамап қояды. Қолы бос кезде
асханадан тамақ әкеліп ... ... ... ... ... ... терісі жетіліп, оңала бастайды.
Бір күні кешқұрым Қайрат жыланға тамақ әкеліп беріп, енді шықпақ болғанда
жылан мынадай қылық танытады: «... ... ... ол айыр ... ... ... ... ... қақшаң еткізеді. Зәрем зәр түбіне
кетті. ... ... ... ... ... жылан табалдырыққа
тақап барып, жайлана жиырылып жатып қалды» [101, 53 ... ... ... ... істеген жақсылығының қайырымы осы болған ғой деп ... ... ол ... шыға ... ... ғана жылан оған жол
береді. Аман қалғанына қуанған Қайрат әскери шатырға қарай құстай ... ... ... алдынан қанға боялған жолдастарының өлігі шығатынын
сезген жоқ еді. «Маңдайымнан қара тер ... күйі ішке ... ... ... күнде әзілдесіп жүрген отыз баланың ... ... ... ... бәрі қып-қызыл қан. Менің сондағы
күйімді ешкім сөзбен айтып жеткізе алмас. Шошынғаным сонша, үн ... ... ... ... ... шығуға тырыстым. Бұрыла бере жақтауда ілулі
тұрған айнаға көзім түсті.Түрім өте ... еді. Енді бір ... ... ... ... ағара бастағанын аңғардым» [101, 53 б.] деп Әлияға
Қайрат өзінің басынан ... ... ... ... ... ... басты
себебі екенін айтып береді.Түні бойы жыланның Қайратты тамнан шығармай
ұстағаны оның адам ... ... ... ... ... ... ... хайуан баласының қолынан келген осы бір игі іс-әрекет
адам баласының қолынан кей сәтте келмейтінін көрсеткен. Өзі ... ... ... ... ... ... арасындағы жауыздыққа олар өздері
ешқандай тосқауыл қойып бірін-бірі кінәлай алмайды. Адам баласы шарасыздық
танытуда. Осы бір ... ... куә ... ... ... қанға малынған
мас жігіттер, меңіреу түн, тентек жел еді ... ... ... сезіп,
естерін жиып алған мастар қою қараңғылықты жамылып, емпеңдей басып қаша
жөнелді.
Кең даланы бауырына ... ... ... түн: «О, адам баласы, не деген
қатыгез едіңдер!» дегендей, қабағын ... ... ... Айнала жым-жырт.
Тек аласұрған тентек жел ғана:«Мен адамдардың ... ... ... куә болып жүрмін » дегендей, жайбарақат күйде ышқына
ысқырып бара ... [101, 54 б.] ... ... адам ... тағы да ... ... ... бара жатыр. Соғыс даласынан аман-есен бейбіт
жатқан еліне оралған Қайрат әумесер жігіттердің қолынан мерт болды. ... ... ... адам ... сана мен ... ... бір
бөлшегіне қарсы тұра алмады. Адал да ақ, нәзік те ... ... ... қара
күштің, ұрда-жық мінездің құрбанына айналып кетті. Адам баласының осындай
қатыгез қылығына табиғаттың өзі ешқандай ... ... ... ... оның
өзі бір сәт қатыгездікке мойынұсынып кеткендей қалып танытады.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... көтерілуі дүниені романтикалық тұрғыдан қабылдаумен
тығыз байланысты. Себебі романтизмнің идеялық-эстетикалық концепциясында
бостандық, ... ... ... орын алады.Қай кезеңдегі, қай халықтың
романтизмі болмасын, оны жарыққа шығарған – ... ... ... әдебиетіндегі бұл әдеби бағыттың қоғамдық қозғаушы күші де
осы идея болды. Өмір сүріп ... ... ... ... бір романтиктер жеке бастың еркіндігіне назар аударса, бір тобы
ұлт бостандығына көп көңіл бөледі.
Жазушылар Асқар Алтайдың «Кентавр», «Балақ ... ... ... ... ... ... Ахметжанның «Айқасқа» әңгімелерінің
өзегіне санаулы адамдардың тағдыр талайы емес, ... бір ... ... тағдыры арқау болған. Бұл әңгімелерде романтикалық сипаттағы, қиял
тағдырлы ... ... оны ... тартыстан өткізу, характердің
психологиялық тереңдігін баяндаудағы драматизм мен эмоция күші ... ... ... ... ... ... ретінде құлыншақ-
сәби алынған. Автор атомдық ... ... ... ... ана ... ... сәби ... деп көрсетіп, соның негізінде оқиғаны өрбіткен.
Бұл жағдай әңгімеде былай суреттелген: «Семей мен Өскеменнің ... ... аяғы ауыр мұны ... ... ... бала ... аң
мен құсқа ұқсас құбыжық жатыр» деп шошытып еді.«УЗИ» дегенге қайта-қайта
түсіріп, «Бақылауға аламыз, босанғанша тірі ... тіс ... ... ... алуымыз мүмкін» деп күшейген-ді. Бұл сөзді естігенде, Моншақ
«Жарылып ... ... ... ... деп ... ... қашып
кеткен». Осылайша Аққазы мен Моншақ болашақ сәбилерінің ... ... ... ... көшіп кеткен болатын.
Тау ішінде күн кешіп ... бұл ... ... ... ... ғана еді. Дүниеге көптен күткен сәбилері келеді. Құлын ... ... ... ... ... ... кеткен еді. Артынша есін жиып,
сәбидің кіндігін кеседі.
Жазушы осынау ... мол ... ... ... ... қағыс
қалдырмауға тырысады. Осылайша зарықтырып дүниеге келген құлын-сәби табиғи
заңдылыққа сай күн ... өсіп ... « ... тұрпатты, адам тұлғалы
нәресте де ширады. Ол ... ... ... ... ерте ... ерте ес кіреді. Әкесі бөтенсімей бауырына басып, анасы ... ... ... ... ... ... Жұрт көзінен жырақта—кәрі
таудың қуысында, іш бірдей пенденің үысында өсіп келе жатқан ... ... ... б.] деп ... оның тек өсіп келе ... ... ... баса айтады.
Автор ХХ ғасырдағы қазақ халқының қиын да ... ... тағы ... ... ... ядролық сынақ апатының зардабынан туған құлын-сәбиге
деген аянышты, мүсіркеуді немесе сәбидің ... өз ... ... назалану, айналасына лағынет айтқанын көрсетпейді. Тек ол
жалғыздықты сезінгенін ... ... ... жұрт ... ... ... жатыр. Дегенмен ата-анасы мен Керімғазы көкесінің өзіне деген
ықыласы өзгеше.
Әңгіменің өзегіне ой жүгірте отырып, жазушы ... ... ... ... ... ... деген ой қорытуға болады. Себебі талай жыл
неше түрлі зобалаңды көрген халық бойынан ұлттық ... күші кеми ... ... ... ... адам тұлғалы Басаралының дүниеге келуінің өзі
талас-тартысқа ... ... екі ... айырылған ана үшіншісінен
айырылып қалмаудың жолын іздейді. Бұл тығырықтан шығудың жалғыз жолы – ел-
жұрттан ... кеу еді. ... ... сана ... ... ... Мақсаты—кейіпкерлердің жан дүниесін ... ... ... Тұйыққа тірелген Аққазы мен Моншақтың ащы мұңын да ... ... өмір ... ... Аққазы мен Моншақ игі мақсат ... ... ... ... рух ... Басаралыға қарап тұрып
Керімғазыға мынадай ой келеді: «Мұның мына ... бұл ... ... бұл
дүниеде бірде-бір жан жоқ. Ол қарт Тарбағатайдың тарғыл-тарлан тасындай
ақиқат. Ертең-ақ ер жетіп шыға ... ... ... таңдай қақпас
дүние болмас. Бар әлем бауырының тұлға-тұрпатына бас иіп, ... шыға ... ... ... ... ... Аққазы мен Моншақтай аға-
жеңгесінің жұрт көзінен жасырын жасаған ерлігін сонда мойындар олар. ... ... бұл. Ол ... де ... ... Тек ... ... жынысы аман
болғай» [109, 12 б.] Керімғазы осындай ... ... ... ... ... оқшау. Бұл оның рухани табиғаты, шынайы
бітім-болмысы. Автордың ойы терең. Ұлттың биіктігіне ... ... ... Құлын-сәби тұлғасы әлі талайды таң қалдырары сөзсіз.
Жазушы өз ... ... ... апат ... ... ... өз ... лағынет айтып өскен, өзінің осындай күйге ... ... ... ... үзген сәби бейнесін емес, жылқы
тұрпатына қарамастан айналасына зор сүйіспеншілікпен, сеніммен, ... ... ... ... ... ... ... ортасынан
жырақ өмір сүріп жатқан Аққазы мен ... тек ... қана ... Олар ... ... ... тағдырын тек қана ... ... ... ... ... өскен Басаралы өсе келе өзінің өзгеше екенін
сезіне бастаған еді.«Тұнық ... ... ... ... тірі ... ... ... екенін сезді. Әкесі мен көкесі
ескерткен, шешесі көз жасын ... ... ... ... ... ... деген сөзді берік ұстады» [109, 12 б.] деген үзіндіден автор осыны
байқатады. Ол тек түр-тұрпаты жағынан ғана емес, ... ... ... жалпақ жаһанда жалғыз еді. Автор Басаралыны дүниеге өзгеше бітіммен
ғана әкеліп қойған жоқ, басқа ... иесі ... еді. Ол ... оның бар ... бойына жинап, оған табынып ... ... да ... адам баласына көңілі ақ еді. Әңгімеде «еті үйрене келе
құнан-жігіт те жақын ... ... де ... ... Адамдарға деген ақ
сезім сабыр сақтатпады» [109, 13 б.] ... ... ... ... адам ... оған оқ ... ... тәңірі қуат берді ме құнан-
жігіт жараланғанына қарамастан құла түзге ... ... кете ... дүниеге келген тас үйге тәңірінің көзі түсіп, күн нұры құйылған
еді. Аққазы баласының санасына:«Тәңірі деген Алла! ... де бір ... ... ... қорқайық ...Өзгеден қорықпа, ұлым!» [109, 13
б.] деген сөз арқылы имандылық сіңіргенін байқаймыз.
Сондай-ақ түркі халқы үшін жаратылыстың құдіретті иесі ... ... жаны мен тәні пәк, ... ... биік ... ... ... Басаралы екі
аяқтылардың қатыгездігіне жанұшыра қарсы шыққан еді. Тәні мен жаны ... ... кете ... ол ... жоқ. ... ұлт ... ... жіберу мүмкін емес. «Сар даласы сағына күткен ... ... ... оралған еді» деген ой романтикалық леп береді.
Кеңістік пен ... ... ... ... шиеленістіріп,
табыстырып, туыстырып отырған. Сондықтан да әңгіменің негізгі кейіпкерлері
мен ... ... ... ... ... мен ... ... аралас дос пен достың қарым-қатынасындай. Әділетсіздіктен тауандары
шағылып, үдере қашқанда олардың тапқаны осы дала, ... ... ... дәрі бір қыдыру үміт тапқанда да ығып келгендері –осы дала. Сондай-
ақ әңгімедегі ... ... қол ... ... мен ... іс-
қимыл өршілдігі мен рухының аласапыран қуаты, өз бойынан ... ... ... де ... ішкі ... күші оқырманын өзіне тәнті ... ... ... ой ... салып өлшейтін Аққазы бойында от бар.
Жазушы кейіпкері –азаматтық позициясы анық, әлеуметтік жағынан ... ... ... ... еркіндігінің сыртқы қажеттілікпен
кереғар ... ... таба ... –оның адамдар қоғамынан кетуіне
әкеледі. Кейіпкердің ... ... де – ... жаңа ... ... ұмтылуы, поэтикалық асқақ сезімдер мен арманға беріліп
табиғат сұлулығымен ... ... ... ... қасиетінде жатыр.
Әңгімедегі романтикалық пафос тек ... ... ... ... ... әңгімедегі баяндау тәсілінің стильдік ерекшелігінен де ... ... ... ... биік ... леп ... көзге
ұрады.
Қазақ халқының ХХ ғасырдағы трагедиясы ... ... ... ... ... ... «Соңғы дем» әңгімесінде басты кейіпкер
кешегі арыстай азамат, бүгін бір уыс болып бүрісіп төсек тартып жатқан ... ... ... көрсетілген. Атпал азаматтың осындай күйге ұшырауына
бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... талай
сәби тумай жатып мүгедек болғаны да әңгімеде ... ... ... – Жоға, құдай! Ол ауырғалы қаш-а-ан. ....Бөбешегі екіге ... ... ... шығып, жарымжан болып туды ғой, ... ғана дем ... ауа ... қала ма, ... ... жатқандай тыпырлап, жүзі қызара ісініп кетеді, – деді ... ... ... ... ... сүртіп.—Адам бола ма, болмай ма,
білмеймін!Осының бәрі ай сайын жер-дүниені сілкінтіп ... ... ... Иә, ... ...Мәдидің қызы биыл жетіге шықты дегенге кім иланады.Әлі
тұсауын кеспеген сәби ... ... етіп жүре ... ... болды ғой бізге.
– Нұрбектің де дерті содан болды ғой деп ойлаймын» [101, 37 б.] деген ... ... бола ... ғана ауылдың сәбиі мен арыстай азаматы мүсәпір күй кешіп
жатқанда басшысы қандай ... ... да ... ... ... «Көмектесе алмаймыз.Биыл жауын жаумай құрғақшылық болғанын өзіңде
білесің» немесе « – Не деген сөз ... ... ... сен ... ... да жинай алмай жатырмыз» деген сөздерден «ел басшысының»
анық ... ... Тек қана дала ғана ... адамгершілік те
құрғақшылыққа ұшырағандай. Мейірім, жанашырлық ... ... ... ... да ... ... ... тұр. Адам баласының жабырқаған көңіліне бір сәт
қуаныш сыйлаудан да совхоздың малы бірінші кезекте тұрған қоғам кімді ... ... ... еді. ... демі таусылғанша Нұрбектің екі баласының
тағдырына қиналуы тегін емес. Ол өзі осы ортаның, ... бір ... ... етті, тіршілік кешті. Ал бүгін ешкімге керек емес. Себебі
ауру меңдеген ... ... ... ... тәні мен ... үшін ... өз күшіне мінген дерт бар билікті қолына алған
еді.Қаншама адамның ерте үзілген ғұмыры мен өмір бойы тән ... ... ... кім ... кім ... береді деген сұрақ жазушы
әңгімесінің идеясын танытады.
« – Е, әжей! .... Жыланды кім тауып әкеледі.Жатқанға жан ... ... адам ... қосып, елеп-ескеретін пенде бар ма бұл
күнде!? Тек құлын тайдай тебісіп, тек ... ... ғана ... ... ... ... ... жем-шөбі де солардың мойнында
еді.Биыл, өзіңіз білесіз әлгі ... ... ... ... ... ... қайтыс болды.Ал Жайсаң Жетісу бойына қоныс
аударды.Енді шөп түсіру де қияметке айналды.Сау жүргенде ... ... ... ... [101, 38 б.] деп торыққан Нұрбектің жары Гүлжан.
Мына қиын күндерде ... ... ... ... дал болып жүр. Күйеуінің
осындай күйге түскені, оның құлын-тайдай тебісіп өскен жолдастарының өлімі,
шағын ауылды ... өлім мен тән ... ... ... деген
сенімнен, жалпы айналасындағы адамдардың адами қасиеттерінен күдер үздіріп
отыр.«дәрігерлер Нұрбекке ақты ... ... ... сиыр ... ... ... ... деді өзіне-өзі тысқа шыққан соң. ... ... де ... ... ... ... ... сорлайтындай не
қылып еді» [101, 39 б.] деген Гүлжан толғанысы осыған дәлел.
Әңгіменің аяғында ... ... ... ... ... ... бейнесі арқылы жазушы жаманшылықты сездіреді. Гүлжан дүниеден ... ... ... ... ... ... ... халық тарихына көз жүгіртсек,
небір арандатушылық, солақай сыңаржақ саясаттың құрбаны бейбіт жатқан ... ... ... кеңестік жүйеде өмір ... ... ... ... ... ... ... өткерді. Жеке бастың мақсаты,
атақ-даңқ, тоймас ... ... ... бір ұлт ... ... ... ... емес.Сондықтан да, қазіргі қазақ прозасы адамды түрлі қарым-
қатынас аясында танудағы үлкен бір ... күн ... адам және ... ... ... дегенде халық өмірінің артта қалған сан қилы
белестері, олардың тағдырына із қалдырған ірілі-ұсақты оқиғалар, бүтін ... ... жол ... ... ... ... ... құра отырып қазіргі
жазушылар өткен күн мен ... ... ... ... беретін
эпизодтарды шендестіре бейнелейді. Сондай-ақ бұл әдіс ... ... ... ... ... ... «Алтын сауытты батыр» әңгімесінің ... ... ... күн ... өріледі. Әрине өткен күн елес ретінде
көрініс тапқан. Автор кейіпкерінің көз ... ... бар ... ... тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын елестеткен. «Елес .... бәрі
елес. Кешкі арайға шомылған байтақ даланы ... ... ... сәтте
жазушы кейіпкердің санасын алысқа жетелейді. Оны осы бір елестің әлдиіне
алып, жанын тербиді. Әрине ол ... ... ... ... бұл елестің
ығында қала алмайды. Ол тіпті ... ... ... ... жасап та
қалады.әңгіменің сюжетіне негіз болған оның даму ... ... ... ... ... мен Ақжамал оқиғасы.
Аңызға айналып бара жатқан бұл оқиғаны жазушы ... ... ... бір ... ... ... өзінің басты идеялық
толғаныстарын топтамақ. Ақжамал Алтын сауытты батырға кездескенге ... жоқ қыз ... «... ... айтамын да, аса бір ибалы, өте
кішіпейіл, көркіне сай мінезі де жібектей есіліп тұрған жан еді ғой. ... ... ... сымбатты бойына әдемі үйлесетін қызыл жібек
көйлегі болатын.Жаз түсе ... ... ... ... көктемнен қалған
жалғыз түп қызғалдақтай құлпырып жүруші еді. Иә-ә, қызғалдаққа ұқсайтын»
[110, 37 б.] деп Әбдібек ... ... оны ... бейнесіндей етіп
суреттеп береді. Осылайша көпті тәнті еткен Ақжамал ... ... ... шалынады. Оның дертіне әрі себеп, әрі шипа ... ... ... Алтын сауытты батырдың елесі тек Ақжамалға ғана көрінетін. Ол алғаш
рет Ақжамалға ескі ... ... ... еді. ... Ақжамалға айтқан
өкпесі: «Мен елімді жаудан қорғауға кеткен де, осында, ескі жер кепеде ... ... ... Көк ... ... жау ... төрт есе көп еді.
Біз олармен қияметқайым ұзақ шайқасқа түстік.... Енді ... ... ... ... елге ... ... ... жер кепемді жермен-жексен қылып,
орнына зәулім сарай салып алыпсыңдар.Мен кеткенде артымда аңырап ... анам ... Оны да көне ... ... ... ... ма» [110, 41
б.]
Жазушы Алтын сауытты батырдың елес ... ... ... ... ... ... ... Белгілі бір
тарихи кезең ұрпақ пен дәстүр жалғастығын сақтай алмаса оның ... ... ... ... ... – өзіңді тану, өзгені тану. Өткеннің
бәрі өкініш емес. ... ... ... ... ... ... батыр ұлттың қанымен бойымен сіңген рух бейнесі. Қанша қоғамдық
құбылыстар болса да ... ... кете ... ... жүр. Оның ... қан ... ... толастамай ағатын қан, киелі қан! Бұл қан .... сенің
қаның ...[110, 42 б.] деуі ... ... ... ... ... ... онымен бірге алысқа кеткісі ... ... өз ... ... ... құра отырып, назарын
өткенге – романтикалық қиырларға жібереді. Сюжеттік ... ... ... ... ... аңыз жайлы баяндалғанмен ішкі мазмұны – жақсылық пен
жамандық, елге ... ... ... ... мәні бар мәселелер
қозғайды. Әңгімеде жазушы ... ... ғана ... олар не үшін ... ... ... дүние не болды деген мәселеге үңіледі.
Ал ... ... ... бау» ... ... мен ... қарым-қатынас арқау болған. Бұндағы Есбол мен Ербол тағдыры,
қоғамның бағыт-бағдарын көрсеткен. Сондай-ақ бұл ... ... асыл ... ... ... ... ... Ерболдың тағдырының күрт өзгеруіне,
әділетсіз жала құрбанына айналуына қыран себеп ... ... ... түн ... атқа қонуына да бірден-бір себеп қыран тағдыры еді.
Жазушы екі кейіпкердің де жолын аштық, ... ... ... қыран құстың жолында тағы бір ұштастырады. Бірінші жағдайда
өмірдің ыстық-суығына бір ... ... ... ... ... ... еркіндік береді. Көппен бірге соғысқа қатысып, он екі мүшесінің
бірін ұрыс даласына ... ... ... елге ... соң саятшылықпен
айналысады. Елдің бәрі бір қазаннан ас ... ... ... етіп ... ... тау ... кетуі біреулерге әрине ұнаған жоқ. Бірақ аштық кезінде оның
өмірін сақтап қалған бүгінгі өкімет ... сол тау іші, ... ... ..... ... туыссыз тұлдыр қалған Ербол әркімнің үйінде жүріп,
кейіннен аңшыларға ілесіп, ... ... ... атып ... ... ... бойынан рахат тауып, ләззат алдырған саятшылықты өнер
тұтып, қыстың көзі қырауда салбурынды мұрат ... ... ... ... ... ... деп кім ... [111, 15 б.] деген ... ... ... ... ... да, ... ... тағдырынан да бір
сәт хабар беріп отыр.
Кешегі жеке басқа табыну кезінде, ел ішіндегі ... ... ... ... ... та, ... та ... езіліп отырған елге өздерінің әмірін жүргізіп, қарсы келгенді табан
аузында «халық жауы» етіп жіберген көрсоқырлар бүтіндей бір ... ... адам ... ... ... жағдай. Ербол да сондай керауыздың
құрбаны ... «Бар пәле ... ... ... ... кінәлі сол!
Председатель түлкі терісін сұраған екен. Ербол бермей, екеуі ит жемегенді
жесіпті деп, ... ... ... ... еді .Жел ... шөп ... [111, 115 б.] ... үзіндіден осындай жағдайды аңғарамыз.
Атпал азаматты бір-ақ түнде жоқ қылған сұрқай ... ... ... ізі жылдар өтсе де әлі толық өшкен жоқ. Әңгімеде сол
кездегі қоғамды жазушы түн ... ... ... тастай қараңғы.
Көзге түртсе көргісіз. Аспан әлемін айыру қиын: жерге жарық ... ... жоқ. Бәрі де ... ... ... ... ... бүріп алған бұлт. Тылсым құшағына тоғытқан түннен ай мен
күнге шағылысар тәкаппар шың-құздар да қорғалаған. Албастыдай ... ... екі ... ... ... бір күш бар. Осы ... тұрған
белгісіз күштің ырқына көнген бар маң іштен тынып, жарылып ... ... ... күтіп жатқан секілді. Әлде көктемнің қуатты найзағайы
ойнайтын нөсерін ... ме? ... Әлде ... қара ... ... ... ... ... ме? ...Әйтеуір, табиғат талағы тарс айырылатыны ақиқат. ... өз ... бар. ... ғана аян. Бәлкім таң ... ... ... [111, 115 б.]
Қазақ көгінде жарқыраған жұлдыздарды туған халқынан ... ... ... ... ел ... осы бір түн
көрінісі арқылы астарлы түрде бейнеленген. Бірге өскен досын ... ... ... ... сөзі ... ... қатты қинаған еді. Бірақ оның
Ерболға деген сеніміне ешкімде ешнәрсе де ... ... ... жоқ. ... жоқ ... ... ... ол ешқашан да көлеңке түсірген емес .Ер
басына күн туғанда аяқ ... сырт ... ... ... салып кеткен
пенделер қаншама болғанын ескерсек ... ісі ... ... ... ... ... ... қай кезде болсын
өздерінің еркіндігін, ... ... ... ... ... ... Әсіресе Қарабас қыранды балақ ... ... ... оны ... ... оның ... бау ... тимеуі
әңгіменің идеясын тереңдете түседі. Қоғамдық-әлеуметтік даму ... ... ... ашық ... ... ... де ... запыранды ойлардан, бүкіл шығарма тынысынан оқырман түйсіне-
саналай ... ... ... сай дүниені көркемдік-эстетикалық жолмен
игерудің өзіндік тәсілі, өрнегі болады. Сондай-ақ Талаптан Ахметжанның
«Айқасқа» әңгімесінің ... адам мен ... адам мен ... ... жатыр. Ағайынды екі жігіт Ақай мен Бақайдың жолының екіге ... ... ... ... тимегені туыстық сезімге сызат
түсірген. Кішкентайынан қатар ... ... мен ... ... ... ... зымиян әрекеті себеп болған. Адам ... ... ... ... таптап кететінін оның ... ... ... Бақайдың әкесі Қапсадың Түсіпбек байдың жылқысын Қытай шекарасынан
өткізіп, өзі ... ... ... ... ... алып ... кеткен. Оның
кетуіне бірден-бір себеп әңгімеде былай суреттеледі: «Мал менікі ғана емес,
сенікі де.Арғы ... ... ... тең ... саған бөліп
беремін», – деді Қапсадық алды-артын ойлаған жоқ, заман ағымын түсінетін
сауаты да ... Оның ... ... ... ... ... ... екен»,
деген үрейлі сөздер дүңк-дүңк етіп жетіп жатты. Көзін ... ... одан ... адам ... ... арғы ... ... есігін
айқара ашып тұрғандай байдың жайдақ сөздеріне имандай сеніп, ауыр ... ... ... ... тұңғышы Ақайды ертіп, байдың бар жылқысы
мен жас тоқалы Торғынды арғы бетке аман-сау ... ... ... ... Тарбағатайдан әрі асып кетті» [108, 177 б.]
Әкесі мен ағасынан тірідей ... ... ... көп ... Қос ... ... қара жер қойнына берген Бақай жоқшылық, жетімдік
тауқыметін тартты. ... ... ... ... ... ұшырағанына
тек қоғамдық өзгерістерге ғана емес, айналасында өмір сүріп жатқан адамдар
іс-әрекетінің жамандығымен де байланысты. ... бірі ... ... ... аты ... ... ... болған Жабай азаматты өмір
бойы қор етті. «.. ... ұшар ... ұяға ... екеу тұр.Біреуінің
ойы – балапанда, біреуінің ойы – ... ... ... [108, ... ... ... екеудің бірі Жабай, бірі –Бақай еді.
Өз пайдасын ғана ... ... ... ... жұмсап тұрғанын
түсінсе де кері шегінген жоқ. ... ... ... керектігін, дәл осындай
ұрымтал сәт екінші рет қайталанбауы мүмкін екенін ғана ... Ал ... ... ... ... жоқ. Ол өзінің бір арманына жететіндей еді.
Ол арманы:«Бақай бала күнінен сонау көк күмбезіне еркін қалықтауды аңсайтын-
ды. ... құс ... неге ... ... ... ... ... бұлтты қақ
жарып аспан әлемінде еркін сайрандамас па еді? ... ... ұша ... ... ... ... қиялмен аспан әлемін көп шарлады» [108, 182 б.] ... ... ... ... ... аңсаған, бірі тек жердегі қарабайыр,
теке-тірес тіршіліктен аса алмаған екі ... ... ... екіншісі басым түседі. Талай боздақты аяғынан шалып, еркін тыныстауға
дем бермеген алмағайып кезең мен пасық ойлы қуыс ... ... ... өмірдің қай уақытында да болған. Жабай мен Бақай осының айғағы.
Жер-Ана талай сұмдықтың куәгері. «Қайғы-қасірет пен ... ... ... ... Жер-Ана талай-талай сұмдықтың куәгері
болса да, тіл ... еш ... сыр ... жоқ; азынай соққан қара күздің
долы дауылы мен албастыдай қағынған ақпанның ақ түтек бораны ішке ... ... ... ... айының басынан қабағы салбырап қара
нөсерін ... ... ... ... ... жасы болмасын; шілде
мен тамыздағы тас ерітер шіліңгір ыстығы жүрегіндегі күйініші емесін ... ... ... те Табиғат-Ана там-тұмдап өткендегі өмір парақтарын
төл перзенттеріне оқытып келеді; көкейіне ... ... бүр ... ... де, ... ... ... ерке ағысынан да, самалмен
теңселген жусаннан да, ... ... ... ... ... ... үнінен
де, айналаның бәрінен де сабақ алады; ал көкейіне тоқымайтындарға ... ... ... ... ... бірдей» [108, 185 б.] деген
үзіндіде ... ... пен ... ... өз ... көріп,
жүрегімен түйсініп отырған Жер-ана бейнесін береді.
Жауыздықтың құрбаны болған Бақайдың өмір бойы жаны мен ... үшін ... бары не жоғы ... ... ... ... адам. «ауылдастары Бақайды адам санатынан әлдеқашан сызып
тастаған сияқты; ... ... ... ... де ... ... ... ешкім атап шақырмас; ... ... ... олар үшін ... бары да, жоғы да ... ... қалған жерде;
«е, байғұс жарымжан», «анда-санда ұстап ... ... ... – деп
немкетті сөздермен қамшылап өте ... ... ... ... ... ... ... сауалға ықылассыз ғана; «Е, құдайдың жазуы да», дей салар еді»
[108, 171 б.] ... ... ... ауылдастары үшін өз орнын ... ... ... ... иесі екенін байқаймыз.Бақай түсіне кіретін Айқасқа
оның жете алмаған арманы, ... ... ... болады. Ендеше адам
жауыздығынан өз мақсатына жете ... ... сол ... ... отыр.
Табиғаттың төл перзенті-адамның, оның айналасын, ... ... ... ... ... ... ... үлкен философиялық
проблема – жатсынуды да айналып өтпегенін аңғарамыз. ... ... ... дала тағысы қасқырдың қойшы Елубайдың отарына шабуы,
ақыры қойшыны өлтіруі суреттелген.
Қасқырдың бейбіт үйге ... ... ... ... ... алып ... және олардың ізі Елубай үйіне алып келеді. Бұл Серік
пен ... еді. ... ... ақша ... ... қос ... ... кісі өлімімен аяқталады. Ойланбай істелген әрекеттің, асығыс шешімнің
ащы дәмі көп ұзамай білінеді.
Табиғаттың ішкі ... қол ... ... ... ... ... адамзат баласының қатыгездігінің бір белгісі. Қасқыр да өз баласы
үшін ... ... ... тек ... аң ретінде қарауға болмайды.
Ш.Айтматовтың «Жан пида» романындағы Тасшайнар мен ... ... ... Аты мен заты ... аң болса да, ол артына ұрпақ
қалдыруды армандайтын тіршілік иесі. Романда осы ой ... ... ... тыс құрсағы қимылдағанға құлақ түріп, Аққұртқаның тынышы
кете ... ... ... ... ... ... болды;
құрсағында қимылдап жатқан күшіктерін қауіп-қатерден қалайда қорғап қалуға
жан пида деп соғатын сияқты қайсар ... Дәл ... ... ... ... сәл ... ... түсуге дайын-ды. Бойында тұқым сақтау деген тума
ұлы сезім оянған. Сол ... ... ... елжіреп кеткенін
сезінеді—күшіктері дәл қазір бауырына тығылып жатқандай, оларға емшегін
беріп, сүт ... ... ... ... ... ... кетті.Ол бір
бақыттан дәмелі сезім еді» [112, 9 б.] Осы бір ... әсер ... бір ... ... ... сезімге қарсы тұратын, оны мұңға,
зарға айналдыратын қатыгездік иесі мына жапан ... жоқ ... ой ... санасына келері хақ.
Өкінішке орай, бүгінгі өркениет заманында ... бар ... адам ... ... ... ... ... айналып отыр. Шамасы
келгенше дала перзенттерінің бостандығына тұсау салып, кең сахараны ... ... ... ашық ... ... адамдар – адам-
құдайлар! Мойынқұм сахарасының киіктерін ... да ... .... ... ... алымды мылтық—бәрі қосылып, Мойынқұмдағы тіршіліктің
астан-кестеңін шығарды...» [112, 15 б.] ... ... оқып ... ... ... ешқандай хақысы жоқ іс-әректке барғанын көріп, кешікпей бұның
зауалын тартатыны көңіл қобалжытады.
Екі ... да ... ... ... аң ... адам ... істеуге алдымен қадам басқан жоқ. Оларды ашық күреске шақырып,
еркіндіктеріне қол сұққанды ... ... ... ... ... ... ... адам баласының өзі. Оның табиғат-ананы тәуелді етпек
болған өзімшіл ... ... ... Серік пен Қанат
қатыгездік иелері Елубай өз шаңырағында адам кейпіндегі нағыз жыртқыштармен
қарсы кездеседі. Дәл осы ... ... ... күшіктерінен айырылған
қасқыр емес, айырған Серік пен Қанат еді.
Бұл жерден Адамзат баласының қатыгездігі дала жыртқыштарынан кей
сәттерде асып ... ... Осы ... ... ақ
дастарқандарын жайып, адал дәмін ұсынған Елубай мен Гүлғайша болатынын
автор ... ... ... ... ... ... сүттей ұйыған
осы бір жалғыз үйге қасқыр ... ... Адам ... ... дала ... кек алу ... ... Алдымен қойға
шапқан арлан кейін Елубайдың өзіне шабады.
Әңгіменің негізгі тіні адам мен ... адам мен ... адам ... арасындағы бітіспес талас-тартысты көрсету, оның ішкі тәртібін,
заңын бұзатын небір арандатушылар қарапайым елді заман жемтігіне ... ... ... ... ашу-ыза кернеген қаншық қасқырмен бетпе-
бет келгенде Елубайдың абдырап қалуы әңгімеде былайша суреттелген: «Қашып
құтыла алмайсын ... ме, жоқ ... ... бір ойы ... ма, кілт ... ... тым ... басып, шоқақтап келеді.Бұндай оқыс
қимылды күтпеген Елубай бір сәтке абдырап-абыржып қалды да, сәлден соң ... ... ... ... ... дірілдеп, өз денесін өзі
билей алмай, жан тері шықты» [101, 6 б.] ... ... ... сұсы Елубайға қатты әсер еткен еді. «Ана кесімі айнымайды»
деген нақыл сөздің бір ... ... ... ... ... ... Арлан қасқырдың кек жолына
түсуі әбден заңды. Енді ол ештеңеден тайынар ... ... ... тігіп,
оңтайы келген сәтте адам баласын жоқ ... ... ... ... ... ... алдыңкүні өзі қуған арланды жазбай танып,
қапелімде не айла ... ... ... ... ... құтыла алмасын да
сезді. Қолындағы күрегін қыса ұстаған күйі мылтық құсатып кезене шошаңдатып
та көрді.Арлан қаймығар ... ... ... ... іші сезетін
сияқты «Қасқыр адамның ... ... ... еді!». Елубай жандалбасалап
оның алақтаған өткір көзіне көзін қадады. Арланның аялдайтын түрі жоқ. ... ол ... тез ... ... [101, 7 б.] ... ... ... өз қолымен істеген іс-әрекетінің құрбаны болып отырғанын көреміз.
Жүрегі жараланған арлан ... ... мерт ... ... пен
адамның бір-біріне қатыгез мінез танытуына да бірден-бір ... ... ... ... ... үндесіп өмір сүруі, тығыз бірлікте
болуы, бір-бірінің ішкі гармониясына қол сұқпаулары, ... ... ... ... ... ... ең бір биігі тәрізді.
Өкінішке орай, қатыгездік жайлаған бүгінгі қоғамда үнемі олай бола
бермейді. Адам баласының жаны мен жүрегін ... ... ... тұра
алатындай адам мен құстан жаратылған, мына ... ... ... ... періште бейнесін Айгүл Кемелбаева өзінің «Қоңыр қаз» әңгімесінде
суреттеген.
Жазушы «Қоңыр қаз» әңгімесінде құс тұрпатты ... қыз ... ... ... ... шағын өткізіп, олардың небір іс-
әрекеттеріне көндіге алмаған Хорлан бір күні ... ... ... ... ... Қаршыға, нағашысы Ақылбай, Хорланды ... ... ... ... ... ... қыз ... көз алдарында
айрылды.Хорланның шешесі Қаршыға үлкен сахна жайлы арманмен қош айтысып,
бойына ... ... ... ағасы Ақылбайдың қарсы алмақ ниетін білген
соң елге оралған еді.
Жайлаудың сұлу табиғатына ... ... ... ... ... желкілдеген шағын айна көлдердің ... ... ... ... таба ... ... күнін өткізіп жүрген
Қаршыға тосын бір қылыққа ... ... құс ... ... ... ... Бұл жағдай әңгімеде былайша суреттелген: «Көлдерге жаяу жалғыз
кетіп қалатын Қаршығаның жабайы құс жұмыртқаларына өлердей ... ... ... ... ... жыл ... ... тастаған ұяларды
үптеп, жұмыртқа ұрлап жеп жүргені қойшы мен әйелінің үш ұйықтаса ... еді. ... ас ... алып, ақылдан айырған әйел әр ... ... ... ... шикідей жұтып жүрді. Қаз-үйректің, бірқазанның,
қызғыштың жұмыртқасын түсінен танитын, қанат біткеннің аруы-аққудың бірнеше
мәйегі ... ... ... ... жем болды. Көлдерден құмары
қанып ... ... ... ... б.]. ... ол балалық шақтың
өзінде құс ұясын іздеген еді.
Айы-күні ... ... ... ... сәби ... Сәби ... күні адам жанын сезімге бөлесе де, көңіліне ... ... ... ... болады. Ақылбай қойшының жапандағы жалғыз үйіне оңтүстікке топ-
тобымен кетіп жатқан құстар өзгеше үн ... бір ... өтіп ... ... басты себеп қараша үйде құс тұрпатты сәби дүниеге келген еді.
Қызының ... ... ... ... төрт ... ... де ... «Хорлан төрт жасқа толғанда астауда шомылдырып отырған анасы бір түнде
шеміршектің ұшы күлтеленіп құстың баласыныкіндей шоп-шолақ қарала ... ... ... ... ... кетті. Сүйікті ағасына қимағаны,
қызынсыз бір сәт тұра ... ... ... ... ... ием әлденені
алдын-ала сездірген екен. Даусынан айырылғалы дүниенің өзге қызығынан
безіп, сопы ... ... ... ... әйел о ... ... ... артынша бұл тылсым белгіге ми қатырып тереңдеп бас қатырып жатпады, тек
бар болғаны ... ... ... қорғауым керек, оның
қанатты адам ... тірі жан ... ... деп ... [113,6 б.] ... Қаршығаның алдына қойған басты мақсаты көрінеді.
Қорлан күн өте келе өзінің мүсіншілік қабілетін байқатты. Қыз бала
әсіресе құс ... көп ... ... ғана үйі құс ... ... кеткен
Қаршығаның үйіне әріптесі Еркежан кіріп келіп қатты таңырқаған еді. ... ... ... ағайының үйіне барып ұлы суретшілердің ... ... ... ... үңілетін болды. Әсіресе Хорланның
ерекше назар аударып, құмартқаны қанатты періштелер бейнесі еді. ... ... ... шеберлері жан берген, әсіресе флоренциялық
суретшілердің сүйікті тақырыбына айналған бейне-құдай анасының маңында ұшып
жүрген сәби кейпіндегі ... ... таң ... «Күллі тұлғасынан
аңқаулық аңқып тұратын, тегі жұрт жарымес санайтын кішкентай жан иесінің
күллі ... ... ... қанатты періштелерден көз айыра ... ... ... ... ... б.] ... сәт ... Қоңырқаз
атаған Хорлан қыз өзінің тегін тапқандай әсер қалдырады. Адамдар арасына
өзінің өзгеше ... сыя ... ... ... құс ... ... ... еді.
Оның мінез-құлқындағы тағы бір өзіндік ерекшелігі адам баласы
оны қанша ренжітсе де оларға еш уақытта кек ... ... ... жамандық
ойлаған емес. Осындай таза, пәк көңілді Қоңырқаз жолда ауыл шетіндегі бақта
балалардың төбелесіп жатқанын көрді. Озбырлыққа жаны қас ... тез ... ... ... ... екен. Жалаңаштап арқасына анасының
шашақты қар ала ... ... ... да ... ... зәбір шеккен
жасөспірім балаға арашаға түсті. Сол сәтте жалақор ... ... ... ... ... ... ... өңді қыз бала ертегі елінен ұшып
келген аққу-ханша дерсің, сиқыр сұлулығы ... ... ... ... ... ... еді. Адамдарды неге қанат бітіріп жасамадың?»
[113, 13 б.] деген үзіндіден жазушы озбырлыққа ... ... ... ... ... ... ұшуға құмар болған Қоңырқаз ақыры арманына
жетіп, биікке ... ... ... ... тастағысы келмей алып
кеткен баланы көтеремін деп қанатын жарақаттаған еді. ... ... ... еді, ... көтеріле алмады. Осы сәтте көлді ... қыз ... ... ... ... аққу тауларға қарай бет
түзеді. Артында жылап ... ... қала ... ... иісің сіңбеген
соң суық бауыр тартып, жатсынып, көл шошытты ма сені, Қоңырқаз, ... ... ... биік ... соң ... жерден безіндің бе,
Қоңырқаз» [113, 15 б.] деген үзіндідегі ой әңгіме идеясын тереңдете түседі.
Адам болмысын ... ашу ... оны ... ... ... ... негізгі тенденцияларының бірі екені
айтылды. Ал осы тенденцияны ұлттық прозамызға ... ... бірі ... Р.Мұқанованы атап айтуға болады.
Қоғамдағы әлеуметтік –рухани дағдарыс көп адамды әуре-сарсаңға
салып, талайды өзгерткені ... ... ... те, адам ... үшін ... ... еш нәрсемен айырбастау мүмкін емес. Дегенмен бүгінгі
күні қоғамымызда орын алып отырған ауыр дерттің бірі адамның ... ... ... ... ... ... дегенмен тіршілік ету, жарық
дүниенің қызығын көру бұл адам ... Өмір ... ... оны ... ... адам ... тән табиғи сезім.
Сондықтан да болар жазушы Р.Мұқанова өз әңгімелерінің өзегіне ... ... ... болсын бәрі бір, кез келген тіршілік иесі өмір сүруге
құмар екенін ... ... ... ... ... жұмбақ, өз тіршілігімен өмір сүретін жандар.Ол жай ... ... ... ... ... ... адам.Сыртқы түрі –жабайы, тіпті
албасты.Ал іші-нұрлы сезім жазирасы, сыңсыған ... ... ... адам ... мазмұны мен тереңіне сүңгиді», деп ... баға ... [114, 47 б.]. ... ... бала ... зерттеушінің жоғарыдағы ойын дәлелдей түседі.
Балалық адам өмірінің бір кезеңі.Ол өмір бойы бала ... ... ... ... ... болмысына қарама-қайшылық. Бірақ мұндай
жағдайдың өмірде кездесетінін және оны тудырған адамдардың ... ... ашып ... ... қыз ... жан ... ... сырын,
шақпайтын мұңын түңгі Айға ғана ашады, соған ғана қайғы-шерін ... ... ... ... қара ... әлде бір бейне өзін «Мен
адамдар әулетінің рухымын» дейді.Бірақ Ләйлә қыз ... ... ... ... ... кім ... ... кімнен сұрарын
білмейді.Оның бар арманы «өз жасына лайық қыз болғым келеді.Иә..Иә.Менің де
әп-әдемі, нәп-нәзік қыз ... ... [115,4 б.] ... бір ауыз ... ... болған Қарауыл мен мәңгілік бала бейнесінде қалған
Ләйлә тағдыры ұқсас. Екеуі де адамдар ... ... ... ... ... бейнесі, олардың мінез-құлқы, дүниетанымы, адам ... ... ... ... ... ... ... болса Ләйленің жанын
ауырта түскісі келеді. «Сөзді қара! Адам емеспіз бе», -дейді!Адам сиқы жоқ
кейпіңе неге ... Ә?» [115, 7 б.] ... ... ... адам ... өз-
өзінен түсінікті. Қатира адам кейпінде болса да, ішкі жан ... ... ... Ал ... бұл ... одан әлдеқайда жоғары.
Құмар әңгімеде Ләйленің ... ... ... оған ... ... өзін ... ... танытады. Аз уақыт болса да Ләйлә қыз ... ... үміт отын ... Айналасындағы адамдардан тек мүсіркеуді,
қорлықты көрген Ләйлә қыз Құмардан бір сәт жылулық тапқандай еді.
Әңгімеде тек қана ... ... ... ... ... нысана емес.Автор адамдар арасындағы түсінушілік, сыйластықтың,
мейірімділіктің жоқтығы, олардың ... ... ... ... ... ... зұлымдықтың өрісі кеңейе түсетіндігін ... ... ... апат ... небір қиындықты бастарынан кешіріп
отырған адамдардың өзі бір-біріне жандары ашымайды. Қатира неге ... ... ... Оның ... неге ... ... ... өзі қатыгездік құрбаны.
Жазушы әңгімеде Айдың ... ... ... ... ... ... ... сырластын жан иесі ретінде көрінеді.Жалпы ай
туралы Ш.Уәлиханов былайша пікір білдірген: «ай ... ... ... ... Қазақтар жаңа айдың туғанын көргенде тәжім етеді. ...
қазақтар айды құрметтеп ауызға ... [79, 182 ... ... Айды
қасиет тұту сенімінің елесі бар. Сонымен бірге, айды ... тән ... ... ... кейіптеу тәсілін қолданған. Айды
суреттегенде кейіпкер психологиясына сай қалыпта береді.
Өлім ... ... ... ... бір ... жүктеу зерттеп отырған жазушылардың біразына тән. Атап өтуіміз керек
қазақ прозашылары бұл жерде ... ... ... ... еркін игеріп-меңгергендігінің куәсі боламыз.
Р.Мұқанованың «Жарық дүние», «Жан ... ... ... де өмір мен ... ... ... қымбаттылығы, мәні
мен маңызы суреттелген. Аурухана төсегінде өз өмірлерінің соңғы ... ... ... ... ... ішкі ... ... қалтарыстары
барынша терең ашылған. Жазушының бұл әңгімелерінің басын ... ... ... тірлік қандай шын болса, өлім де ... өлім ... ... үшін өмір сүру ... байқауға болады.
«Жарық дүние» әңгімесіндегі баланың анасын өлімге қимай, ананың
баласын қимай ... ... ... ... ... ... ... «Мен саған ризамын. Енді, мынау өмір мен өлімнің ортасында
жатқан сәтімде де мені ... алып ... сен ғана ... ... де, менің өмір сүргім келеді, ұлым.Әрине, сенің алдыңда ... ... [115, 21 б.]. ... ...толғанысы үлкен бір өкінішпен
аяқталған. Бірақ баласына риза, оқыды , ер ... ... ... Осы
жалғызы үшін өмір сүрді. Өмірінің мәніне айналған Сағаты бүгін оны ... ... ... Ана мен ... ... ... ... сенім
шексіз екендігіне көз жеткіземіз. Тіпті бір-біріне деген ұлы ... ... өзі ... ... ... ... ... қан
құйғыздыртып анасының азда болса өмірін ұзартуға аласұрған Сағат өлімнің
бұлжымас шындық, өмір бар ... өлім бар ... ... мойынұсына
бастайды.
Әңгімеде жазушы осы оқиғаға паралель етіп жол ... ... ... ит ... ... ... кесіп өтіп бара жатқан екі иттің бірін
жүргізуші байқаусызда қағып кетеді. Екінші ит жол ... ... өш ... ... ... ... ұлы өшпенділіктің кегін алмақ. Көзі
қанталаған ол жақындай берген ... ... ... ... ... кездестіре алмаған аса бір үрейлі дауыспен ... етіп ... 19 б.] деп ... ... ит ... ... кек ... жолына түсуіне не себеп, неге ... ... ... ... алды деген сан сауалдарға бір-ақ сөзбен жауап
қайтаруға болады. Ол—тіршілік. Кез ... жан иесі ... ... жаны бар кез ... ... жан иесі ... ... үшін күрес ол өмір сүру. Иттің сол сәттегі азынаған жанын
Сағат қана түсінеді. Итті ату обал ... ой оған ғана ... ... жан иесінің қиналыс сәтін ... ... ... ... ... ... ме, Сағат адам баласын, ... ... жан ... ... үшін ... анық ... әр
күнді, әр сағатты соншалық бағалауға, қадірлеуге тырысты» [115, 29 б.]
деген ... де ... ... нысанасы көрінеді. Өмір өткінші.Сондықтан
да оны мәнді етіп сүру қажет. ... ... ... кешу ... өз
қолында екені ақиқат.
Ал «Жан азабы» әңгімесінде жазушы осы ойды ... ... ... ана мен ... сәби жүздері кез келгеннің көңіліне мұң ... ... ... адам ... ... күш ... ... ол
адамның тіршілікке құмарлығы екенін әңгіменің өн бойынан тануға болады.
Дариға ауыр ... өзін ... бара ... ... де ... ... сөз, ой, ... оның жүрегіне үміт отын жағады.
Жазушы әңгімеде тіршілік туралы мынадай ой ... ... ... ... ... ... осы ... үшеу адамның ғұмырын ... ... ... алып бара ... сезе ... ... біле тұра, білмеген күй
кешеміз. Өмірден қайтқандарды көріп, тәубә қылғанмен, ... ... ... ... деп бейқам айта да салармыз. Бірақ сол сәтте ... ... ... тағы да аз ... өмір жорығынан дәмеленетіңді білесің
бе Адам? Тіршіліктегі көрген ауыр қасіретіңнің өзін тағы да бір ... ... ... ... ... ... ... сұрайтын
сәтіңнің болатынын сезесің бе, Адам? О, қасиетті ... ... ... ... ... бар ма?» [115, 34 ... ... ... ... ... ... осы бір ... өзінің бағытын танытады.
Себебі жазушының әңгімеде ... ... ... ... өмір үшін
арпалысып жатқан адам ... ... оның ... ... ... ... адам ... ұғындыру.
Бүгінгі зымыран заманда уақыт құлына айналып бара жатқан адам
баласына ой тастайды. Әңгімеде Дариғаны жаны ... оның ... ... ... ... ... ... апасы, жары, балалары
Дариға үшін құрбан ... ... ... тура ... ажалға қарсы тұруға
ешкімнің қауқары жетпейді. Дариға жаны тек өзі ғана ... ... ... Тәуір болып кетермін деген ой ғана өмір сүруге, ... ... пен өлім ... ... ... өзек болған. Адам рухының
қандай қиындық болса да жоғары болатындығы, ... ажал ... бой ... ... жер ... таза ... дем алып ... осыны көрсетеді. «Дәл мына
суықтың өтіне кеіп тұрғаның не, қарғам-ау? Бас көтергенің бүгін ғана емес
пе? Лып ете ... әйел қолы ... ... ... ... бергені сол еді,
меңіреу қараңғы қапаста Дариға қалып қойды» [115, 53 ... ... ... ... ... пен ... ... шығарманың идеялық
өзегін, тартыстық арнау тарамдарын ашатын кілт ... ... сөз ... ... ... суреттелген. Автор «Жан азабында» ... ... ... ішкі сезім дүниесіне бойлайды. Оларды оқырман ... ... ... ... баяндау тәсілінің шеберлігі,
ұтымдылығы да оқушының назарын бірден аударады.
Ал «Шықпайтын есік» әңгімесінде ... ... ... ... деген құштарлығы суреттелген. Басты кейіпкер Ғалияның бар арманы
ана болу. Бірақ тағдыр оның маңдайына ана болу ... ... ... ... ... пен ... есік» өмір мен өлім бейнесі
сияқты. «Шығатын ... несі ... Есік ... шығады да.Әлде
шықпайтын да есік болушы ма ... ... ... тағы бөгелді.Бұл жолы
әйелдің өңі қуқыл тартып бара жатты. «О, тоба-ай, шықпайтын есік ... ... ... сол ... үрей ... ... қалып бара жатқан
жұмбақ есікке алақтап қарай берген» [115, 137 б.] ... ... ... ... ой, оның ... үрей әкелгенін көреміз.
Әңгімеде Ғалияның өмірге деген құштарлығының шыңы оның ана
болып жары ... ... ... ... еді. ... өзінің қуанышын
жеткізгенде оның ойына жарының бір кездегі суық сөзі оралады. Дәл осы ... ... ... да, ... ... бір ... ... алыс
әлемге сапар шегеді. Бұл жерден, ... мына ... ... ... ... ... алғаш келісім сұрағанда жоқ деп ... Күн ... ... палатасында ұзақ жылаған Ғалияның жан дүниесі
әңгімеде былайша суреттелген: «Алғаш рет әйелдің жаны ... сол ... ... ... өз қуанышын өзіне қимаған мынау тажал тағдырына
қарғыс айтқан.Өзінің ... әйел ... ... ... қызықты көре
алмағанына, соның суығын сезіп, ыстығына төзе алмайтынына, тым болмаған ... ... ... ... ... жәрдемінсіз жарық дүниеге өзі-ақ
әкелуге жарамағанына әйел ... ... ... ... [115, ... ... өмірге деген құштарлығының бір күнде өшуін,
онымен бірге өзінің де ... бара ... ... отырып, оған сол сәтте
көмекке келген, жанын түсінген адам ... ... ... ... ... қолына тапсырып, соларға үлкен үмітпен қараған Ғалия
сенімі күл болды. Енді ол ... ... ... ... сәби ... сүйген жары Ермекті бақытты етпек еді ол арманы
орындалмады. Ана болу ... ие ... деп еді ол ... ... жаны ... ... ... көреді, кім кінәлі? Енді оған ... мәні бар ма? Кім ... не үшін өмір ... ... ... ... дүниесін шырмаған сұрақтарға жауапты Ғалия ... ... ... ... ... ұзақ ... есік маңы кіріп-шығып сапырылысып
жатыр да,шықпайтын есіктің маңында қыбыр ... жан жоқ. ... сол ... ... қарағыштай берді.Жақындап келіп, есікті ... ... ... ... ... көз салды да,
қараңғы тұңғиыққа ... бара ... Жан ... ащы бір дауыспен бар
күйінішінің, бүкіл қасіретінің бәрін шығармақ-ақ еді.Бұл жолы да «шықпайтын
есік» оған сабыр ... [115, 144 б.] ... ... жаны ... тірелген
Ғалияға сабыр берген сол «шықпайтын есік» ... ... ... өмір ... ... ... Ғалияның жан дүниесіндегі аласапыран сезімдерді,
қайшылықты ойларды, кереғар құбылыстарды шебер қиюластырған.
Р.Мұқанованың «Мұқағали» әңгімесінде ақын өмірінің ... ... ... жазушы айықпас ауыр дерт бойын жайлап алған ақын ... ... қара ... ... ... оған ... ғана бір сәт
жадырататынын, жарық дүниеге құштарлығын арттыратынын көрсетеді. ... ... да, мұңы да, ... да ... ... Кейде күрсініп, кейде жылап,
кейде бәрінен айығып тазарып отырады.Музасы болмаса қайтер еді, қаңғырып
баз ... ... ме еді. Жаны мен ... ... жол тапқан
егізі—поэзиясы. Поэзиясы үшін жан салып, жан ... бар. ... ... ... жүрсем –сен үшін» дейтін қасиетті бойтұмарына. Мұның
қайсарлығын нәзіктікке бас иіп, ... ... ... ... де ... тастап кетпесе, мазақ етпесе болғаны» – деген ... [115, 6 ... ... жаны ... ... кешуде. Сағат сайын жақындап келе жатқан ажал
ақын сезімін тығырыққа тіреп жатыр. Мұқағалидың бар ойы жазу ... ... аз, қуат жоқ. ... ақынға қайта-қайта келген домалақ дене –шартты
бейне. Оны ақын ажал бейнесі ... ... ... қыз ... ... деп ақын ... Екеуінің теке-тіресі ақын өмірі. Сондықтан да ... қыз ... алып ... ... Ақын таң ... дүниеден
өтеді. Көп жағдайда жазушы психологиялық талдауға көбірек ... ... ... ... ... ... келген өліммен ашық күрес,
сезімдегі қайшылықтар қат-қабаттанып, көркемдік ... ... ... ... ішкі ой шарпысын бейнелегенде де
шеберлік танытады. Бұл ретте қаһарманның ... ... ... жеткізетін монологтар, кейде тіпті арнайы ақыл түйдегі, тұтасып
жататын «сана» ... ... ... ... ... ... ... қарқындылығын суреттейтін соңғы он жылы рухани мәдениет пен
өнердің әлеуметтік – ... ... ... ... ... Жаңа ... ... қажеттілігі мен маңыздылығы , ұлттық сана
–сезімінің ... ... ... ... орнын бірнеше сатыға жоғары
көтерді, көркем – философиялық ойлау мен ...... әрі ... ... ... адам қоғамына қатысты маңызды
мәселелерді шешу жолындағы ... ... ... ... ... ... екі он жылдығындағы әдебиет философиялық, ... тану ... көп ... ... қазақ жазушыларының
шығармалары ұлттық сөз өнері дәсүрінің жалғастығымен сәйкес келіп жататын
философиялық толымдылығымен өткен, ... және ... өмір ... ... ... ... бірге ғасырлар
тоғысындағы ... ... ... ... ... ... жаңа көркем
шынайылық, жаңа тақырып, жаңа бейне жасау жолындағы ізденістер бағытында
орын алып ... ... ... ... ... ... шығармаларда
көркем туындының ең маңызды компонентінің ... ... ... ... ... ... қазақ прозасының даму жолын бағамдап отырсақ,
көркем ... ... ... ... мүдделердің, әр түрлі
позициялардың қақтығысы ретінде танылып ... ... ... ... ... ... кезең аталып жүрген 60-шы жылдардан ... ... ... ... түрлерінің өсу эволюциясына терең бойлау
салыстыру, сапалық ... ... тану ... ... ... жарық
көрген туындыларының бойындағы тартыс түрлерін жүйелі қарастырудың маңызы
аз емес.
1960-2000 жылдардағы қазақ әңгімелеріндегі ... ... ... үшін ХХ ... басындағы, 20-30 жылдардағы прозалық ... ... ... ... ... басты мақсат ұлт өз тарихында
қандай саяси-қоғамдық жағдайды бастан кешірсе де оның ... ... ... ... әдіс-тәсілдер игергенін көрсету болатын. Әсіресе
20-30 жылдарда дүниеге келіп, бүгінде қазақ прозасының жауһарына айналып
отырған ... ... ... ... ... ... тартыс табиғатына айналып тоқталуымыздың басты ... ... ... поэтика белгілерінің болғандығын, оның ... ... ... ... ... ... дәйектеу.
Әлемдік әдеби үрдістен тыс қалмаған қазақ жазушылары, ондағы көркемдік
әдіс-тәсілдерін шығармашылықпен ... ... ... ... ... ... тануға болады. Кешегі тоталитарлық замандағы
өзгерістер мен ... ... ... әр ... ... ... ... жылдар әдебиетінде өзінің басты мақсатын айқын танытқан реализм әдісі
қазақ әңгімесіндегі тартысқа өз салқынын тигізді. Бұл ... ... ішкі ... ашып көрсету, психологиясын барлау сияқты
тәжірибеден тыс қалды. ... да ... ... ... ... бір ... ... жоқ. Осындай ой мен қиялға тұсау
салынған кезеңді басынан өткерген қазақ прозасы 60-шы ... ... ... ... ... ... қазақ жазушыларының әңгімелеріндегі тартыс
мәселесінің қойылысын жан-жақты зерттеу үшін осы ... ... ... ... ... жөн көрдік. Бұл жылдардағы қазақ прозасында елеулі
өзгерістер, тың ... ... ... тұрғыдан күрделеніп, ішкі
құрылымдық мүмкіндіктерінің аясы кеңей түсті. Адам болмысы мен ... ... ... ... ... ... ойдың
артуы, психологиялық талдаудың ұлғайып, туынды болмысндағы ... ... 60-70 ... ... ... ... ... бірге, көркем шығармадағы трагедиялық шешім мен трагедиялық
сюжеттердің символдық және ... мәні ... ... ... ... ірге ... ... адамзаттық деңгейге
дейін кеңейтуге мүмкіндік жасады.
Кейінгі кезеңдегі қазақ әңгімелерінде тартыстың ... әсер ... бір ... – қоғамдық-саяси жағдай. 60-жылдардан
бастап тоталитарлық жүйенің сәл ... ... ... ... еркіндіктің пайда болуына, дүниежүзілік көркем тәжірибелердің
үлгілерін молынан, кедергісіз пайдалануға жағдай жасады. Қазақ ... ... ... қол ... жаңа ... ... ... Осыған орай, аталмыш кезең әңгімелерінде шартты, астарлы тартыс
түрлері көріне бастады. ... ... ... ... 20-30-шы
жылдардағы қазақ жазушыларының әңгімелеріндегі модернистік ... ... ... ... ... ... ... деп тұжырым жасадық. ... ... ... ... ... ... Д.Исабеков,
С.Мұратбеков, Т.Әбдіков, Қ.Жұмаділов, Ә.Кекілбаев, Т.Нұрмағанбетов,
К.Сегізбаев сияқты жас жазушылардың ... ... ... ... ... ... дәлел.
Жұмысымызда шығармашылықтары қарастырылған бұл жазушылар – кеңестік
жүйеге ... оның салт пен ... ... ... мен моральдық-этикалық
нормаларға, гуманистік принциптерге жақындамайтын тұстарына деген үлкен
келіспеушілігін батыл ... ... ... ... ... ... қоғамда өмір сүріп жатқан адамның ішкі жан
дүниесі, өзін қоршаған ... ... ... оны ... ... ... деген мәселені көтерді. Осы ... олар адам мен ... адам мен ... адам мен ... арасындағы
қарама-қайшылықты көріп, тани білді. Бұл қарама-қайшылық, сәйкессіздік,
қабыспаушылық, ... ... ... ... ... болды.
С.Мұратбековтың «Ата», «Бекеңнің құбылыстары», ... ... ... «Қара шаңырақ», Т.Нұрмағанбетовтың
«Ата қоныс» әңгімелеріндегі қарттар бейнесі олардың ... ... ... , ... ... ... ... келген «жасанды, ... ... ... ... ... ... ұлт болашағына алаңдаған
қаламгерлердің жан айқайын танытады. Адам, ұлт ... ... ... ішкі-сыртқы мүмкіндіктерін қоғамдық ортамен тікелей байланыста алып,
оны ашып көрсетуде,сыни ой-пікір білдіруде кезең қалыптастырған ... аса ... ... ... өз ... кей ... ... образ етіп алып, солардың өмірі арқылы ұлттық,
адамзаттық мәселелерді астарлап ... ... Оған ... ... ... ... әңгімелері дәлел бола алады. Кешегі
бюрократтық келеңсіз құбылыстар көкірегі ояу қаламгер қаламынан тыс қалған
жоқ.
Ә.Кекілбайдың ... ... ... ... ... ... «Сушы» әңгімелерінде адам мен
қоғам арасындағы қарым-қатынас әлеуметтік тартыс негізінде ... орын ... ... жалғандық, көлгірсу, жағымпаздану сияқты
мінез тамырын тереңге жайып, ... ... ... дертке айналып
бара жатқанын жазушылар көзі қарақты оқырманға ... ... ... ... ... ... ... ой салып, салмақ
тастау, өзінше топшылауына шығарма өзегіне үңілуге ... ... ... көптеп байқалады. Жазушылар шартты тартыс
түрлеріне бара ... ... ... Т.Әбдіков «Оң қол», С.Мұратбеков
«Біреу»./
Диссертациялық жұмыстың «1980-2000-шы жылдардағы қазақ әңгімелеріндегі
тартыс пен мінез» деп аталатын екінші тарауында Қ.Түменбай, ... ... ... ... Оспанов, Асқар Алтай, Нұрғали Ораз,
Айгүл Кемелбаева , Талаптан Ахметжан, Қасым Аманжол, Думан ... ... адам сыры мен өмір ... философиялық ізденістер арқылы
танытуға ұмтылатын қырлары, олардың шығармаларындағы осы негіздегі тартыс
табиғаты ... ... ... ... ... жанрының бар жетістігін
бойына сіңіре отырып, ұлттық әдебиетімізге жаңаша ізденістер әкелу ... ... етіп ... бұл қаламгерлердің шығармаларын сараптап отырып,
бүгінгі көркемдік ойлау жүйесі туралы ... ... ... ... ... қарастыруда қазақ ... ... ... бірі ... ... көңіл
бөлді.Адамның қоғаммен, оның салаларынан, ... ... ... ... ... ... ... жұмысы барысында жазушылардың көркем туындыларында жатсынудың
мынадай түрлері анықталды.
1. Адамның өз-өзінен жатсыну мәселесі /самоотчуждения/
Н.Ораздың «Қайыршының жұлдызы», ... ... ... ... ... ... ... заңы», С.Оспановтың «Жол ережесі»,
Д.Әшімхановтың «Аққабаның толқыны», Н.Ораздың ... бау» ... ... ... ... ... ... бірі адам
өзінің күнделікті өмірінде өзін экзистенция ретінде, яғни ... ... ... ... ... сондықтан ол шекаралық
ситуация ... ... келу ... тек сонда ғана өзінің шын
бостандығын және ... ... адам мен ... ... түсіне алады деген ой болып ... Бұл ... ... бала ... «Жан ... ... ... дүние» әңгімелерінде көрінеді.Өмір мен өлім арасындағы ... ... ... ... ... мәнін асқақтата түседі.
Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ әңгімелеріндегі тартыс көркемдік
дамудың соны белгілерін байқатады. Ғасыр ... ... ... ... ... оның қайшылыққа толы жан-дүниесін, шынайы көрсетуге
барынша күш салады. ... ... ... дәстүрдің үлгілерін бойына
сіңіре отырып, тың ізденістерге баруда. Бұған басты себеп тарихи-саяси,
әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... ... З. Жанр сыры. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1964. – 169 б.
2 Қирабаев С. Шындық және шығарма. – Алматы: Жазушы, 1981. – 252 ... ... Р. ... ... ... ...... 1968. – 86 б.
4 Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. – Алматы: Жазушы, 1972. – 224 ... ... Р. ... ... нысанасы. – Алматы: Мектеп, 1979. –
192 б.
6 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – ... ... 1977. – 300 ... ... Т. ... тарау. – Алматы: Жазушы, 1974. – 224 б.
8 Кәрібаева Б. Талап ...... ... 1984. – 160 ... ... Б. ... ... әлемі. – Алматы: Жазушы,1987. – ... ... Ж. ... ... ...... Жазушы,1988. – 189
б.
11 Алпысбаев Қ. Өзгеше өрім. // ... 1986. № 10. - 33-34- ... ... Б. ... көкжиегі. – Алматы: Жазушы, 1981. – 264 ... ... З. Ақ жол. – ... ... 1990. – 462 ... Мақпыров С. Көркем тартыс проблемасы // ... ҒА ... ... № 2. – ... ... Т. ... прозасындағы мінез бен жағдай мәселесі //
Ғ.Мүсірепов мұрасы. – ... 2002. – ... ... С. ... лирикалық прозасы // Ғ.Мүсірепов мұрасы.
– Петропавл, 2002. – 41-43-б.
17 ... Д. ... сөз – ... ... // ... ... ... 2002. - 46-55-б.
18 Жақсылықов А. Проза М.Ауезова 20-х и 30-х ... ... ...... 1984. - 130 ... Исмакова А. Казахская художественная проза. – Алматы: Ғылым, 1998.
– 394 с.
20 Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі ... ... ... Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1997. – 27 б.
21 ... Ө. ... ... ... ... 1998. - 22 ... Рамазанова А. Қазіргі қазақ повестеріндегі адам және табиғат қарым-
қатынасы. Филол.ғыл.канд.........автореферат. – Алматы, 1997. – 27 ... ... Ш. ... ... ... шағын түрлерінің позтикасы
(С.Мұратбеков шығармашылығы негізінде). Филол.ғыл.канд.........автореферат.
– Алматы, 1997. – 27 б.
24 ... Г. ... ... ... – Алматы, 1999. – 28 б.
25 ... Қ. ... ... ...... 1999. – 27 ... Аймұхамбетов Ж. О.Бөкей прозасындағы мифологизм ...... 1999. – 28 ... ... А. ...... ... 1989. – 320 б.
28 Әуезов М. ХХ томдық шығармалар жинағы. 17 том. – Алматы: Жазшы,
1985. – 352 ... ... М. ... және ...... ... 1962.
– 428 б.
30 Абалкин Н. В Поисках конфликта // Новый мир. 1953. №5. 15 с.
31 Әуезов М. ХХ ... ... ...... ... 1985. ... ... Әуезов М. ХХ томдық шығармалар жинағы. 18 том. – ... ... – 449 ... ... С. Өсу ...... ... 1960. – 695 б.
34 Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. – Алматы: Ғылым, 1964. –
276 б.
35 ... С. ... және ...... ... 1970 . – 184
б.
36 Бердібаев Р. Әдебиет және өмір. – ... ... – 188 ... ... Қ. ... прозасындағы тартыс және жаңа адам.
Филол.ғыл.канд.........автореферат. – ... 1969. – 27 ... ... Н. ... ... ... ... 1972.
39 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 244 ... ... З. Сөз ...... ... 1976. – 374 ... ... Т. Драматизм и казахская проза. – Алматы: Ғылым, 1997.
–231 с.
42 Сыдықов Т. ... пен ...... ... 1987. – 318 ... Керейқұлов Қ. Келісім кестесі. – Алматы: Жазушы, 1985. – 160 б.
44 Нұртазин Т. Жазушы және өмір. – Алматы : ҚМКӘБ, 1960. – 372 ... ... М. ... ...... ... 1984. – 376 ... Шалабаев Б. Қазақ романдарының тууы мен қалыптасуы. – ... 1983. – 192 ... ... Е.В. ... ... ... – Аматы: Жазушы, 1968. -
156 с.
48 Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – Алматы: Ғылым,
1979. – 179 ... ... М. ... ... және ...... ... 1966. –
280 б.
50 Әдібаев Х. ...... ... 1978. – 296 ... ... З. ... развитие и традиции казахской литературы. –
Алматы: Наука, 1977. – 212 с.
52 Қирабаев С. Өнер ...... ... 1971. – 272 ... Кәкішев Т. Дәстүр дидары . – Алматы: Жазушы, 1985. – 336 ... ... Т. ... ... тарихының өзекті мәселелері. – Алматы:
Қазақ университеті, 1993. – 143 ... ... Ш. ... ...... ... 1977. – 300 б.
56 Сәтпаева Ш. Өрнекті өрістер. – Алматы: ... 1977. – 144 ... ... Р. ... – Алматы: Өнер, 1985. – 400 б.
58 Мырзахметов М. Әуезов және Абайтану проблемалары. – Алматы: Ғылым,
1982. – 296 б.
59 ... Ж. ... ... және көркемдік шешемі. – Алматы: ҚазМУ,
1987. – 81 б.
60 Жұмағалиев З. Уақыт және ...... 1999. – 336 ... ... Б. Сөз сыны . – ... ... 2002. – 344 б.
62 Кулумбетов А. Стиль казахского рассказа и ...... 1993. -52 ... ... Р. ...... ... 1986. – 440 б.
64 Қирабаев С. Талантқа құрмет. – Алматы: Жазушы, 1988. – 248 б.
65 Рүстемов Қ. Көркем ... ... ... ... ... //
Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2001. № 11. 32-б.
66 Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Семей – Новосибирск: ... ... – 398 ... Қаратаев М. Сын туралы сөз болғанда // Әдебиет және искусство. –
1956. № ... ... Р. ... ... ... ... мәселелері // Әдебиет
және искусство. – 1956. № 12.
69 Қабдолв З . Сөз өнері. – Алматы: Санат, 2003. – 527 ... ... Р. ... 2 ... 2 том. – ... Жазушы, 1991. – 576
б.
71 Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. 2 том. – Алматы: ... – 544 ... ... Т. ... ... өз жүрегіңмен сезіне бастағанда
ғана қол жүреді // Жас ... 1997. № ... ... В.Г. ... соч. В 3-х ... Т.1 – М., 1948. – 495 ... ... М. Революция рухымен. – Алматы: Жазушы, 1978. – 416 б.
75 Мұратбеков С. Жабайы алма. – Алматы: ... 1981. – 493 ... ... Қ. ... шығарманы талдау жолдары. – Алматы: РБК, 1995.
– 227 б.
77 Исабеков Д. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1993. – 464 ... ... Т. ... ақиқат. – Алматы: Жазушы, 1974 – 284 б.
79 Уәлиханов Ш. ...... ... 1985 - 560 б.
80 Нұрмағанбетов Т. Ата қоныс. – Алматы, 1977. – 160 ... ... Г. ... ... – Алматы, 2001. - 221 б.
82 Мұратбеков С. Ендігі жерде әдебиетімізге шын жазушылар ғана келеді
// Қазақ әдебиеті. 1997. № 45. 5 ... ... Ә. ... бетпе-бет // Парасат. 1990. № 12. 18 б.
84 Майтанов Б. Қазақ ... ... ...... ... – 148 б.
85 Кекілбаев Ә. Құсқанаты. – Алматы: Жазушы, 1978. – 349 ... ... Т. Қос ... – Алматы: Жазушы, 1981. – 284 б.
87 Серғалиев М. Кең өріс – ... ... 1983. – 250 ... ... Құрастырған Р. Мәжитқызы. – Алматы: Өнер, 2000. – 315 б.
89 Әшімханов Д. Таланты ерен табиғаты // Жас ... – 1993, ... ... О. ... ауып ...... ... 1981. - 527 б
91 Дәдебаев Ж. Дүниетаным және шығармашылық. – Алматы: Жазушы, 1978. –
189 ... ... К. ... сыр. – Алматы: Жазушы, 1972. - 96 б.
93 Балтабаева Г. Әдебиеттанудың өзекті мәселелері. – Алматы: ... – 430 ... ... Ғ. ... шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1981.- 400 б
95 ... М. ...... ... 1989. - 448 ... ... Қ. ... – Алматы: Жазушы, 1977. - 270 б.
97 Ыбыраев Ш. ... үдеп жүр ме, ... жүр ме? // ... – 1996, 5 ... № 10. 3 ... ... Д. Қазіргі жастар прозасы // Қазақ әдебиеті. – 2001, 23
қараша. № 47. 9 ... ... Н. ...... ... // ... әдебиеті. – 2001. №
48. 8 б.
100 Майтанов Б. ... ... және ... ... – Алматы:
Санат, 1996. – 336 б.
101 Рамазан Д. Көкжал. – Астана, 2001. - 136 ... ... ... – 2001. № ... ... Қ. ... // Қазақ әдебиеті. – 2000. № 45. 9 б
104 Амантай Д. Қастерле мені. – Алматы, 2000. - 567 ... ... С. Жол ... // ... әдебиеті. – 2001. № 23. 6 б.
106 Әшімханов Д. Аққабаның толқыны. – Алматы, 1981. - 120 б
107 Жиенбай Қ. Бизнесмен ... ... ... ... әдебиеті. – 2001. № 1. 6 б
108 Ахметжан Т. Тума. – Алматы: Жазушы, 1995. – 126 ... ... А. ... // ... әдебиеті. – 2002. 12 б
110 Ораз Н. Қазығұрт оқиғалары. – Алматы: Санат, 1995. - 238 б
111 Алтай А. Қыр мен қала ...... ... 1998. - 192 ... Айтматов Ш. Жан пида. – Алматы: Жалын, 1988. - 480 б.
113 ... А. ... сай. – ... ... 2001. – 120 ... ... С. Қазақ әңгімелерінің ашық және жабық үдемелі түрлері
// Ізденіс. – 2001. № 2. ... ... Р. ... ...... ... 1994. 208 б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 171 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмнің индустриясы негіздері5 бет
Іскерлік жиналыстар мен келліссөздер өткізу6 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
Драманың өзіндік ерекшеліктері мен сипаттамасы30 бет
Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері4 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет
Оқиғалы өлең (Шәкәрімнің оқиғалы өлеңі)7 бет
Сюжет4 бет
Тартыс социологиясы мен психологиясы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь