Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика негіздері

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3 . 9

1. Орта ғасырда Орталық Азиядағы тәрбие туралы
ой.пiкiрлердiң қалыптасуының теориялық негіздері

1.1 Қазақ даласындағы халық тәлімінің тарихи кезеңдері
мен Орта ғасырдағы даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.22


1.2 Халық тәлiм.тәрбиесi мен түркі жазбалар
арасындағы сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23.36

1.3 Ойшыл.ғұлама Жүсіп Баласағұнның мұрасындағы негізгі
қағидалардың тәлім.тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37.50

2. Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халық
педагогикасының құрылымдық жүйесі мен мазмұны

2.1 Халықтық педагогика . «Құтадғу біліг» дастанындағы тәрбие
жүйесінің негізгі бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51.78

2.2. Салт.дәстүрлер мен әдет.ғұрыптардың халықтық
педагогикада алатын орны мен «Құтадғу білігтегі»
көрiнiстерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79.100

2.3. Жүсіп Баласағұн мұрасының бүгінгі таңда ұлттық тәрбиедегі
алатын орны мен оқу.тәрбие үрдісінде
пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .101.111

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .112.115

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .116.124

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .125.130
Зерттеудiң көкейкестiлiгi: Елiмiз егемендiк алғалы берi халқымыздың ғасырлар бойы бiртiндеп қорланып қалыптасқан рухани қазынасы қайта жаңғыра түстi. Республика Президентi: “Жалпы ұлттық идеяларды iздестiру барған сайын көкейкестi сипатқа ие болып отыр”, - деп айтуының үлкен мәнi бар. Жас ұрпақтың ата-баба мұраларынан қол үзiп қалмауы, жалпы адамзаттық құндылыққа, әсiресе, ғылыми дүниетанымға жаңаша көзқараспен қарау қазiргi педагогика iлiмiнiң назар аударып отырған мәселелерiнiң бiрi.
Бүгiнгi күнi жеке тұлғаны Қазақстандық патриотизм мен отансүйгiштiк рухта тәрбиелеу барысында Елбасымыз: “Қазақстанның отаншылдық сезiмiн тәрбиелеу бiлiм берудiң мекетепке дейiнгi жүйесiнен жоғары оқу орындарына дейiнгi орталықтарда, барлық ұйымдарда көкейкестi болып табылады. Балаларды Отанды, туған жердi, өзiнiң халқын сүюге тәрбиелеу – аса маңызды, аса жауапты да қадiрмендi парыз” – деген сөзiне үңiлсек, онда Қазақстан мемлекетiнiң егемен ел болып қалыптасып, дербес мемлекет болуы және өркендеп гүлденуi ұлттық бiртектiлiктi сақтаудан басталады.Оның басты құндылықтары – ана тiлi, ұлттық рух, дiни наным-сенiмдермен тығыз байланысты. Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагерi. [1,29].
Жастарға рухани тәрбие берудiң бағдарлы идеялары «Қазақстан-2030» тұжырымдамасында: «...бiздiң балаларымыз мен немерелерiмiз… бабаларының игi дәстүрiн сақтай отырып, қазiргi заманғы нарықтық экономика жағдайында жұмыс iстеуге даяр болады. Олар бейбiт, абат, жылдам өркендеу үстiндегi күллi әлемге әйгiлi әрi сыйлы өз елiнiң патриоттары болады», - деп көрсетілген. [2, 32].
Сонымен бірге халқымыздың ұлттық тәлім-тәрбиелік ұғым-түсініктерінің, ілім-білімдерінің даму тарихы он төрт ғасыр бойына ұрпақтан-ұрпаққа ұласып, мирас болып келе жатыр. Мұның өте әрідегі ілкі бастаулары, түп-төркіндері б. з. б. 1-мың жылдықта Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Туркестан жерін мекендеген, тарих тұрғысынан «Азиялық скифтер» атанған сақтар тағлымы мен тәрбие тәлімі, ғұндар наным-сенімдері мен ғұрыптарынан бастау алып, кейін Орхон-Енисей ежелгі жазба түркі ескерткіштері, Қорқыт ата тағлымдарымен жалғасып, сол орта ғасырларда Шығыс Аристотелі атанған қазақ жерінің ұлы ғалымы Әбу Насыр әл-Фараби еңбектерінде, сондай-ақ ХІ-ХІҮ ғасырлардағы Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашқари, А.Иүгінеки, Р.Хорезми, Қ.Жалайыри, М.Х.Дулати ілімдерімен сәтті жалғасып, қазақ хандығы құрылған кезден былай қарай қазіргі заманымызға дейін бір-біріне сабақтасып, дамып, енді ғана болса да қолымызға тиіп отырғаны – аса қуантарлық жағдай, яғни сан ғасырлар бойы жас ұрпақты iзгiлiкке, имандылыққа, әдiлдiкке, мейiрбандылыққа, ақылдылыққа шақырған ғұлама тұлғалардың болғаны тарихта белгiлi. Ғұлама-ойшылдардың мұрасы ғасырлар бойы атадан балаға айна-қатесіз жетіп отыр.
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында Алматы, 1999. - 296 б.
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан 2030. Барлық Қазақстандықтардың өркендеуі, әл-ауқатының жақсаруы мен қауіпсіздігі. Елбасының халқына жолдаған Жолдауынан // Егемен Қазақстан, 11 қазан, 1997. С. -32
3. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және Орта ғасырдағы Қазақстан: Ерте дүниеден ХҮІ ғасырға дейін. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 176 б.
4. Мыңжан Н. Қазақтың көне тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 400 б.
5. Тауасарұлы Қазыбек. Түп-тұтқияннан өзіме шейін. / басп. дайындаған Б.Қыдырбекұлы. – Алматы: Жалын, 1993. – 416 б.
6. Абай Құнанбаев шығармаларының бір томдық толық жинағы. – Алматы: Көркем әдебиет баспасы, 1961. – 136 б.
7. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. // Тексты и исследования. – М.; Л., 1957. – 282 с.
8. Асланов В.И. Лексика «Кутадгу билиг» и азербайджанский язык // Советская тюркология, 1970, №4. – 46 с.
9. Бартольд В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы; Жалын, 1993. – 192 с.
10. Радлов В. Кутадгу билиг. Факсимиле уйгурской рукописи. Императорской королевской придворной библиотеки в Вене. / Изд. Императорской Санкт-Петербургской Академии Наук, СПБ, 1890. – 500 с.
11. Валитова А.А. К вопросу о фольклорных мотивах в поэме «Кутадгу билиг» // Советское востоковедение. – 1958. - №2, С. 88-102
12. Фомкин М.С. Благодатное знание // Звезда Востока. – 1984. - №7, С. 182-184.
13. Короглы Х. Древнетюркская литература // Советская тюркология. – 1988, №5, С. 16-21
14. Баласағұн Жүсіп. Құтты білік. / Көне түркі тілінен аударған және алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев; Алматы: Жазушы, 1986. – 616 б.
15. Мырзахметов М.М. Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары. – Алматы: Ғылым, 1982. – Б. 209-212
16. Қоңыратбаев А., Қоңыратбаев Т. – Көне мәдениет жазбалары: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 400 б.
17. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.
18. Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. – Алматы, 1977. – 156 б.
19. Сүйінішәлиев Х.Ж. Қазақ әдебиетінің тарихи. – Алматы: Санат, 1998. – 328 б.
20. Өмірәлиев Қ. ҮІІІ-ХҮ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. – Алматы: Мектеп, 1985. – 128 б.
21. Дербісалиев А. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. – 283 б.
22. Әліпхан М. Жүсіп Баласағұн мен Абай арасындағы шығармашылық сабақтастығы мәселесі: филол. ғыл. канд. ...автореф.: 10.00.01. – Алматы, 1998. – 24 б.
23. Стеблева И.В. Поэтика «Кутадгу билиг» // Советская тюркология. 1970. – №4. – 85-100
24. Егеубаев А. Кісілік кітабы. – Алматы: «Ана тілі», 1998. – 34 б.
25. Байпаков К.М. По следам древних городов Казахстана. – Алматы, 1990. – 208 с.
26. Касымжанов А., Мажиденова Д. Поэт-мыслитель Юсуф Баласагуни // Простор. – 1984, №1, С. 201-203.
27. Мажиденова Д.М. К вопросу об изучении мировоззренческих основ «Кутадгу билиг» Юсуфа Баласагуни // Известие Академии Наук КазССР. Серия общественных наук: Наука, Алма-Ата, 1982, №2, С. 34-37
28. Мукасов С.М. Реализм Жусупа Баласагуни // Вестник Кыргызского государственного национального университета. Серия общественные науки, выпуск 3, Бишкек, 1997. – 240 с.
29. Жарықбаев Қ. Қалиев С. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. – Алматы: Рауан, 1994. – 62 б.
30. Қалиев С.Халық педагогикасы хақында бірер сөз // Мұрагер. – Алматы, 1992, №1, С. 62-67.
31. Көбесов А. Әл-Фараби. – Алматы: Жазушы, 1971. – 171 б.
32. Кошербаева А.Н. Развитие идей гуманизма в педагогическом наследии Юсуфа Баласагуни: дисс. ... док. пед. наук:.13.00.01. – Алматы: 2004. – 45.
33. Ахметов Т. Жүсіп Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік идеялары: пед. ғыл. канд. ... автореф:.13.00.01. – Астана, 2003. – 27 б.
34. Мамбетакунов Э. Концептуальные основы гуманизации образования // Материалы международной научно-практической конференции «Самопознание – программа гармоничного развития человека». Часть 1. Алматы, 21-22 октября 2003. – 210 с.
35. Тажибаев Т.Т. Таңдамалы шығармалары // Құраст.: Қ.Б.Жарықбаев, Ж.Түрікпенұлы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 272 б.
36. Сембаев А.И. История развития советской школы в Казахстане. - Алма-Ата, 1962. - 356 с.
37. Храпченков Г.М. Проблемы содержания и методы обучения в школах Казахстана. - Алма-Ата, 1983. - 135 с.
38. Құнантаева К.К. - Развитие женского образования в Казахстане (1920-1975): автореф. ... док. пед. наук:.13.00.01. – Ташкент, 1981. – 41 б.
39. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы: Санат, 1995. - 352 б.
40. Қалиев С.Қ. ХҮ-ХІХ ғасырлар ақын-жырауларының поэзиясындағы педагогикалық ой-пікірлер. – Алматы: Рауан, 1996. – 85 б.
41. Көбесов А. Әл-Фараби. - Алматы: Жазушы, 1971. - 171 б.
42. Құдиярова А.М. Педагогические воззрение Шакарима Кудайбердиулы: автореф. ...док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1994. – 23 с.
43. Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы (ХҮ-ХҮІІІ): пед. ғыл. док. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1997. – 300 с.
44. Жұматаева Ш.Ж. Дулат Бабатайұлы мұраларының педагогикалық негіздері /Абай атындағы АлМУ. – Алматы, 2000. -86 б.
45. Шаймерденова К. Педагогические взгляды Абая Кунанбаева: автореф. ... канд. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1987. -24 с.
46. Ильясова А.Н. Проблемы развития педагогической теории Казахстана (1960-1990 гг.); дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1997. – 300с.
47. Муканова Г.И. Педагогичесий основы взаимодействия учителя и учащихся в формировании и развитии социальной активности подростков: автореф.... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1992. – 49 с.
48. Урунбасарова Э.А. Развитие теории нравственного воспитания школьников в истории педагогики Казахстана (60-е гг. ХІХ – 90-е гг. ХХ в.): дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 2001. – 274 с.
49. Ұзақбаева С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. – Алматы: Рауан, 1998, - 128 б.
50. Хайруллин Г.Т. Традиционная культура казахского народа. – Алматы; Канагат – КС, 2000. – 120 с.
51. Қожахметова К.Ж. Теоретика методологические основы казахской этнопедагогики: пед. ғыл. докт. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1998. – 300 с.
52. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед. ғыл. канд. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1994. – 170 б.
53. Шалғынбаева Х.К. Қазақ халық педагогикасындағы еңбек тәрбиесі: пед. ғыл. докт. ... автореф.: 13.00.01. Алматы, 2006. – 25 б.
54. Тұрсынова А.Б. Халел Досмұхамедұлының педагогикалық мұрасы: пед. ғыл. канд. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1999. – 21 б.
55. Касымжанов А.Х. Аль-Фараби. – Алма-Ата, 1974. – 192 с.
56. Алтаев Ж. Қазақ философиясының қалыптасуы: филос. ғыл. канд. ... автореф. 09.00.00. – Алматы, 1997. – 47 б.
57. Қалиев С. Қазақтың халық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық негіздері: пед. ғыл. док ... автореф.13.00.01. – Алматы, 2004. – 65 б.
58. Әбиев Ж. Педагогика тарихы. – Алматы: Дарын, 2006. – 480 б.
59. Қасымжанов А., Алтаев Ж. Ежелгі рухани таным және қазақ философиясы // Мұрагер. - Алматы, 1992, №1, Б. 46-55.
60. Мажиденова Д.М. Ибн Сино и Юсуф Баласагуни. Торжество разума.// Мат. Межд. Сесси, посв. 1000-летию со дня рождения Абу Али Ибн Сино. Душанбе; Дониш, 1988. – 393 с.
        
        Қолжазба құқығында
Жамирова Улмекен
Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика
негіздері
13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және бiлiм ... ... ... алу үшiн ... ... ... ... Л.Ә.
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
МАЗМҰНЫ
бет
Кiрiспе ……………………………………………………………......3 – 9
1. Орта ғасырда Орталық Азиядағы тәрбие ... ... ... негіздері
1. Қазақ даласындағы халық тәлімінің тарихи кезеңдері
мен Орта ... даму ... ... ... тәлiм-тәрбиесi мен түркі жазбалар
арасындағы сабақтастық …………………………………….......23-36
3. Ойшыл-ғұлама ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық жүйесі мен мазмұны
2.1 Халықтық педагогика - «Құтадғу біліг» ... ... ... ... мен ... халықтық
педагогикада алатын орны мен «Құтадғу білігтегі»
көрiнiстерi
............................................................................
........79-100
2.3. Жүсіп Баласағұн мұрасының бүгінгі таңда ұлттық тәрбиедегі
алатын орны мен оқу-тәрбие үрдісінде
пайдалану ... ... ... ... ... алғалы берi халқымыздың
ғасырлар бойы бiртiндеп қорланып қалыптасқан рухани қазынасы қайта жаңғыра
түстi. Республика ... ... ... идеяларды iздестiру барған
сайын көкейкестi сипатқа ие болып отыр”, - деп ... ... мәнi бар. ... ата-баба мұраларынан қол үзiп қалмауы, ... ... ... ... ... ... көзқараспен қарау қазiргi
педагогика iлiмiнiң ... ... ... ... ... күнi жеке ... ... патриотизм мен отансүйгiштiк
рухта тәрбиелеу барысында ... ... ... ... бiлiм ... ... дейiнгi жүйесiнен жоғары оқу орындарына
дейiнгi ... ... ... ... болып табылады. Балаларды
Отанды, туған жердi, өзiнiң халқын сүюге ... – аса ... ... да ... парыз” – деген ... ... онда ... ... ел ... қалыптасып, дербес мемлекет болуы және
өркендеп гүлденуi ұлттық ... ... ... басты
құндылықтары – ана тiлi, ... рух, дiни ... ... ... ...... зор ... мұрагерi. [1,29].
Жастарға рухани тәрбие берудiң бағдарлы ... ... ... балаларымыз мен немерелерiмiз… бабаларының игi
дәстүрiн сақтай ... ... ... ... ... ... жұмыс
iстеуге даяр болады. Олар бейбiт, абат, жылдам өркендеу үстiндегi ... ... әрi ... өз ... ... ... - деп ... 32].
Сонымен бірге халқымыздың ұлттық тәлім-тәрбиелік ұғым-түсініктерінің,
ілім-білімдерінің даму тарихы он төрт ғасыр бойына ұрпақтан-ұрпаққа ... ... келе ... ... өте ... ілкі ... түп-төркіндері
б. з. б. 1-мың жылдықта Орта ... ... ... ... ... ... тұрғысынан «Азиялық скифтер» атанған сақтар тағлымы мен
тәрбие ... ... ... мен ... бастау алып, кейін
Орхон-Енисей ежелгі жазба түркі ... ... ата ... сол орта ... Шығыс Аристотелі атанған қазақ жерінің ұлы
ғалымы Әбу Насыр әл-Фараби ... ... ... ... ... ... Қашқари, А.Иүгінеки, Р.Хорезми, ... ... ... жалғасып, қазақ хандығы құрылған кезден былай
қарай ... ... ... ... ... дамып, енді ғана
болса да қолымызға тиіп отырғаны – аса ... ... яғни сан ... жас ... ... ... ... мейiрбандылыққа,
ақылдылыққа шақырған ғұлама тұлғалардың болғаны тарихта белгiлi. ... ... ... бойы ... балаға айна-қатесіз жетіп отыр.
Табиғат, қоғам, адам дамуының заңдылығын, ... ... ... ... етiп, сол кезден-ақ ғұламалардың ұрпақ
тәрбиесiнiң қайнар көздерiне үлкен мән бергенi анық.
Ұлы ғұламалар өмір ... ... ... жж.) ... ... ... атпен белгілі. Осы уақыт түркі даласындағы өркениеттің түйінді
биігі іспетті, мемлекет гүлденіп, өркениет ... ... ... ... ... ... дендеп ене бастаған. Қарахан мәдениетіндегі елдік түзу,
мемлекеттік, қоғамдық ойды ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осы салада көптеген еңбектер жарық көрді
[3; 4].
Көне дәуірінің бір белгісі, ХІ ғасырда ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның даналық сөзі, өсиет-ғибраттарының ... ... ... мол, ... асыл ... ... ... бірі – «Құдатғу біліг» дастаны.
Осыдан он ғасырдан астам ... ... көне мұра бiз үшiн ең ... ... ... ... ... ғасырдағы көне түркi поэзиясының тұңғыш кiтабының басты қасиетi, мұрат-
мақсаты – адамның ... адам ... ... өмір сүру ... ... ... ... әлемге әйгілі ақын, философ, қоғам қайраткері
Жүсіп Хас-Хаджиб ... ... ... дүниеге келген. Тарихи
деректерге сүйенсек, ... жыл ... ... ... ... 1021
жыл шамасында туған. Ақын туралы жазба ... ... ... өз ... ... ғана алуға болады. Жүсіп өз заманындағы ғылым негіздерімен
толық танысқанының арқасында, кемелденген жасында ... ... ... ... жаза ... ... ойшылының тұлғалық касиетінің
ең негізгісі - ана тілін ... ... ... ... тілдерін жақсы
білуімен бірге өз тілінің аса ... ... ... ... ... Бар байлығын бойына дарытқан Баласағұн құнды мұрасында
адамгершiлiктi, адалдықты, адам ... ... ... Ол үшiн ... ... ... меңзейдi. Өзi өмiр сүрген ... ... ... ... ... тап ... ... дастанында түркi ойшылдарының елдiк түзу, мемлекеттiлiк
құру, өркениеттi, ... ... ... құрылысын нығайту мақсаты
жолбасшы жұлдыздай жарқырап көрiнедi. ХХI ғасыр табалдырығында жаңа бiр
даму белесiне ... ... ... астам ұлттың түп нәсiлi түркi
дүниесiнiң ... ... түзу ... мен iлiмi әлi де ... ... тапқан жоқ деп айтуға болады. Жүсiп Баласағұн дастаны әуелi
тарихи санамыздағы осы ақтаңдақтардың орнын ... ... ... әр тарауындағы тәлім-тәрбиелік, ақлиқаттық-этикалық
толғамдар бүгiн де өмiршең, бүгiн де терең мәнiн ... Оның ... ... ... ой ... тәлім-тәрбиелік заңдылықтарын ашу -
педагогика тарихын байытып, теориялық-практикалық қуатын арттыра түспек.
Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... ... ... Ең алдымен, «Құтты білікті» зерттеу
негізінен Қазыбек би Тауасарұлы (1692-1776) [5], Абай ... ... ... ... ... С.Е.Малов (1880-1957) [7], В.И.
Асланов [2], т.б. ... ... ... оны ... В.В.Бартольд [9], В.В.Радлов [10], А.А.Валитова [11], М.Фомкин
[12] шет ел ... ... ... ... Р.Пелльо, С.Руткевич,
А.Көроглы (13), ал қазақ ғалымдарынан А.Егеубаев (14), М.Мырзахметов (15),
Ә.Қоңыратбаев [16], М.Орынбеков [17], ... [18], ... ... [20], ... [21], ... [22] ... бiрге Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастанының жазылу тарихынан
гөрi стилiн көбiрек зерттеген И.В.Стеблеваны [23], ... ... ... ... [2] ... “Құтты бiлiк” дастаны туралы
Ә.Дербiсалиев [21], К.М.Байпақов [25], т.б. ... ... ... айтылады.
Философиялық, психологиялық, тарихи, педагогикалық әдебиеттерге
жасалған талдау Жүсiп ... ... ... ... А.Қасымжанов [26], Д.Мажиденова [27], С.Мукасов [28],
Қ.Жарықбаев [29], С.Қалиев [30], ... [31], ... ... [33], Э. ... ... арнайы зерттеген.
Аталған зерттеулердiң ғылыми нәтижесін ескере отырып, бүгiнгi таңда
Жүсiп ... ... ... ... құндылықты
идеялар әлi де толық ашылмаған. Бұл жерде ерекше көңiл аударатын мәселе
ғұлама ... ... ... ... ... ... бiразы осы мәселенi көтерген. Белгілі ... ... ... өз ... ... ... тәрбиелiк мәнiн айта отырып, олардың әдебиеттегi рөлiн
ашады. ... Ә. ... ... ... ... ... негіздеүнде өзінің ... ... ... ... ... ... ... Т.Ахметовтың зерттеу жұмысы
Жүсiп Баласағұнның тәлiм-тәрбиелiк идеяларын, текті-парасатты ... ... ... ... ... ... ескере отырып, “Құтты бiлiк”
дастанындағы халықтық, тәлiм-тәрбиелiк ой-пiкiрлерiнiң әлi де ... ... ... ... ... байқауымызға болады. Мұнда ғұлама
мұрасының халықтық педагогикамен ұштасып ... ... ... ... ... ... рухани танымдармен астарласып, «Құтты
білік» дастанында ең алдымен, бас кейіпкерлердің аттарынан, ... ... ... ... аңыз- әңгімелерден, салт-дәстүрлерден байқалады.
Жүсіп Баласағұннің «Құтты білік» дастанындағы тәлім-тәрбиелік
идеяларын ... ... ... ой мен ... ... ... Т.Т.Тәжiбаев [35], А.И.Сембаев [36], Г.М.Храпченков ... 38], ... ... еңбектерiнде қарастырылады.
Революцияға дейiнгi Қазақстандағы педагогикалық ойдың дамуы
Қ.Б.Жарықбаев [39], ... [40], ... [41], ... ... [43], ... [44], К.Ш.Шаймерденова [45], еңбектерiнде
көрсетiлген.
Кеңес дәуiрiндегi ... ... ... ... А.Г.Ильясова [46], Б.И.Мұқанова [47], Э.А.Урынбасарова [48],
С.А.Ұзақбаева [49], Г.Т.Хайруллин [50], Қожахметова [51], ... ... Х. ... [53], ... [54], ... еңбектерiн
атаған жөн. Педагог-ғалымдардың назары қазақ ғұламалары мен ... ... ... педагогикалық мұраларын зерттеуге,
Қазақстандағы педагогикалық мектептiң даму тарихына арналған.
Сонымен, біздің зерттеүмізде ... ... ... білік»
дастанының тәлім-тәрбиелік мұрасын халықтық педагогика аясында жіктеп,
ғылыми ... ... ... ... етіп ... Мұнда жоғарыда аталған
қазақ халқының әдет-ғұрыптарінің, салт-дәстүрлерің шыққан ... ... ... ... ... ... білік» дастанының құндылығы осыда.
Дастанда өсиет, ... ... ... ... ... ... балаларды қалай тәрбиелеу керектігі, асқа шақыру, бектерге қызмет
істеудің заңдары мен тәртіп-рәсімдері туралы, түс ... жар ... ... ... елi ... ... берi ... тұлғалардың, ғұлама-
ойшылдардың, ақын-жыраулардың, педагог-ағартушылардың қайталанбас ... ... ... ... ... Сондықтан олардың мұраларын бүгінгі
таңда зерттеп, болашақ ... ... ... ... үрдісінің басты
міндеті болып отыр.
Зерттеу жұмысының негiзгi мәселесі болып отырған тақырып педагогика
тарихында бұрын өз ... ... ... нысаны ретiнде қарастырылмауының
арқасында қарама-қайшылық туындап отыр. Аталған ... ... ... ... ... ... педагогиканы
қарастыру бiздiң зерттеуiмiздiң өзектi мәселесiнiң бiрi болып табылады.
Сонымен бiрге жеткiншектердi iрi ... ... ... тәрбиелеу,
соның iшiнде Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастанын педагогикалық тәлiм-
тәрбиелiк тұрғыда қарастыру ... ... ... ... «Жүсiп Баласағұнның «Құдатғу бiлiг» дастанындағы халықтық
педагогика негіздері» атты ... ... ... ... ... нысаны: Жүсiп Баласағұнның тәлiм-тәрбиелiк мұрасы.
Зерттеудiң пәнi: ... ... ... ... ... мақсаты: Жүсiп Баласағұнның шығармашылығындағы халықтық
педагогика мәселелерiн ғылыми-теориялық ... ... және ... мәнiн жүйелеу.
Зерттеу болжамы: Жас ұрпақтың ортағасырлық ойшыл ақын Жүсiп ... оның ... ... дастаны туралы көзқарасын қалыптастырып, рухани
дүниетанымын халықтық ... ... ... ... ... ... де ... бiлiктегi” халықтық тәлiм-тәрбие мәселелерiн айқындап,
жүйелеп, тәрбие үрдісіне енгізсе.
Зерттеудiң мiндеттерi:
1. Орта ... Х-ХII ... ... ... ... ... ... айқындау;
2. Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастанындағы халықтық педагогиканың
алатын орны мен ... ... ... және ... ... ... ... халықтық педагогиканың жүйесiн құрайтын ауыз
әдебиетiнiң көрiнiстерiне, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріне ... ... ... ... ... Жүсiп Баласағұн мұрасын бүгінгі таңда ұлттық ... ... ... ... ... ... жолдарын ұсыну.
Жетекшi идея: Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы халықтық
педагогиканың негіздерін айқындау – жас ... ... ... ... ... тұлғалық санасын қалыптастыруда маңызды фактор.
Зерттеудiң әдiснамалық және теориялық ... ... ... педагогикалық тұрғыда жеке тұлға, iс-әрекет
теорияларын қарастыру, ойшылдың мұрасындағы ... ... ... ... ... ... ... көздерi: Қазақстан Республикасында қабылданған ресми құжаттар
(Қазақстан Республикасының Конституциясы, Бiлiм беру ... Заң), ... ... ... нұсқаулар, бағдарламалар, т.б. халқымыздың
көрнектi ғұлама ойшылдарының, ағартушы ғалымдарының, ақын-жазушыларының
мұралары және ... ... ... ... зерттеу
еңбектер, Жүсiп Баласағұнның "Құтты бiлiк” ... және оған ... ... ... ғалымдардың ғылыми шығармалары.
Зерттеу әдiстерi: тарихи-педагогикалық еңбектердi, зерттеу мәселесiне
байланысты сирек қолжазба қорларымен ... ... ... нақтылыға өрлеу, тарихи және логикалық процестердiң ... ... ... әдiстерi қолданылды.
Зерттеу кезеңдерi:
Бiрiншi кезең – (1999-2000) ... ... ... ... ... оларға талдау жүргізілді, тақырыпқа
байланысты әдебиеттер, материалдар жинастырылды, Өзбекстан, Қырғызстан
кiтапханаларынан ... ... ... ... аппараты
анықталды.
Екiншi кезең – (2001-2004) ... ... ... ... ... ... талдау жасалынды. Дастандағы
халықтық педагогика негіздері жүйеленіп, олардың мазмұны ашылды.
Үшiншi кезең – (2004-2006) Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” ... ... ... ... ... ... ... Әдiстемелiк ұсыныстар жасалынды.
Зерттеудiң жаңалығы:
- Орта ғасырда Орталық ... ... ... ... теориялық негіздері айқындалды.
- Жүсiп Баласағұнның “Құтты ... ... ... алатын орны, ғылыми-териялық негіздері, тәрбие
бағыттары анықталды.
- «Құтты ... ... ... педагогика негіздерінің
құрылымдық жүйесі жасалынып, тәлім-тәрбиелік мәні ашылды.
- Жүсiп Баласағұн ... ... ... ... ... алатын
орны мен оқу-тәрбие үрдiсiнде пайдаланудың мүмкiндiктерi анықталып,
әдiстемелiк ұсыныстар берiлді.
Зерттеудiң практикалық мәндiлiгi:
- “Құтты бiлiк” дастанына ... ... ... ... жүйе ... және ... мектеп оқу-тәрбие жұмысына
пайдалануға болады. ... оқу орны ... ... ... ... дастанындағы тәлiм-тәрбиелiк ой-
пiкiрлерi” атты арнайы курс бағдарламасы этнопедагогика, педагогика
тарихы пәндерінің мазмұнын тереңдетуге бағытталған.
Зерттеудiң ... ... ... түрiнде Алматы облысының “Ұлттық тәлiм-
тәрбие ассоциациясы” мен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың Т.Тәжiбаев атындағы
этнопсихология және ... ... ... ... (1996-2000).
Тараз қаласының М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-iнде өткен конференциясында
“Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” ... ... ... атты ... ... тыңдалды.
Тараз қаласы Педагогикалық Институтының “Орталық Азия және Қазақстан –
түркi ... ... атты ... ... ... ... ... дастанындағы тәрбиелiк идеялардың әдеби
негiздерi” тақырыбында баяндама тыңдалды (Тараз, 2006 ж).
Диссертация ... ... ... мен ... М.Х.Дулати
атындағы Тараз мемлекеттiк университетiнiң педагогика ... ... ... қазақ орта мектептерiнiң тәрбие жұмыстарында
пайдаланылды.
Диссертацияның негiзгi мазмұны Республикалық ... ... ... ... ... ... (Iзденiс (2003), “Ұлт тағлымы”
(2004), ... ... ... ... ... ... ... дәуiрi – қазақ тарихындағы оқу-бiлiмнiң, тәлiм-тәрбиенiң
жаңа сапада дамыған, өркендеген кезеңi;
- Жүсiп Баласағұнның «Құтты бiлiк» дастанындағы халық педагогикасының
негіздері, олардың ... ... ... ... ... ... ... тәрбиедегі алатын орны, «Құтты
білік» дастанындағы халық педагогикасының негіздерін ... ... ... ... екi ... қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттер тiзiмiнен және қосымшадан тұрады.
Кiрiспеде зерттеу ... ... ... ... мен пәнi анықталады, зерттеудiң мақсаты, мiндетi, ... ... ... ұсынылатын негiзгi жағдайлары көрсетiледi.
“Орта ғасырдағы Орталық Азиядағы тәрбие туралы ой-пiкiрлердiң
қалыптасуының теориялық ... атты ... ... ... және ... ... ... талдау жасалынып, халық
педагогикасының негіздері ... оның ... ... ... ... «Құтты білік» дастанындағы халықтық педагогика
негіздерінің құрылымдық жүйесі мен ... атты ... ... ... ... ... сипаттама берiлiп, олардың
бағыттары, мазмұны, тәрбиелік мәні анықталады
Қорытындыда зерттеу жұмысының ... ... ... ... Баласағұнның педагогикалық мұраларын пайдалануға байланысты ұсыныстар
берiледi.
1 Орта ғасырда Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... халық тәлімінің тарихи кезеңдері мен Орта
ғасырдағы даму ерекшеліктері
Кешегі өткен тарих беттері – Шығыс мәдениетінің қайнар көзі ... Ұлы ... ... ... ... ... одан әрі ғұндар
мен сақтардың бір елді, бір жерді мекендеп, оны сыртқы ... ... ... ... бір ... сеніп, әлем мәдениетінің қалыптасуына теңдесі
жоқ үлес қосып, бүгінгі ұрпақ өмір ... ... ... ... ... ... тұжырымдар, пікірлер дәлел ... ... [56], ... [57], Ж. ... [58], т.б.) Бұл ... ... ... тәлім-тәрбиесін адамзат дамуының қоғамдық құрылыс
кезеңдеріне сай бірнеше ... ... ... ... ... ... ... тәрбие;
ә) сақтар мен ғұндардың мәдени-жауынгерлік тәрбие дәстүрлері;
б) ұлы түркі қағанатының тәлімдік ... ... ... Шығыс мәдениетінің тәлімгерлік мұрагерлері (ХІ-ХҮ ғғ.)
г) Қазақ хандығы тұсындағы ұлттық тәлім-тәрбие (ХҮ-ХҮІІІ ғғ.)
ғ) ХҮІІІ –ХХ ғғ. аралығындағы тәлім-тәрбие;
д) ... ... ... қалыптасуы (1910-
1990 жж.);
е) Тәуелсіз Қазақстандағы ұлттық тәлім-тәрбиенің ... ... ... тарихи кезеңдері тек ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде
қыз балалар үй жұмыстарына араласып киім пішті, тұрмыстық салт-дәстүрлер
рәсімдеріне қатысты, ұл балалар садақ тарта білді, аң ... ... мен ... ... ... ... ... дамытып
отырды. Сөйтіп өз ұрпақтарын дене, еңбек және ... ... ... ... ... мен ғұндар империясы ҮІІ-ІІІ ғасырлар аралығында қазіргі Орта
Азиямен ... ... ... ... ... ... ... кірген. Массагет, Исседон, ... ... ... ... ... ... Томирис сол кездегі ірі мемлекет
Парсы империясының патшалары Каирге, Дайриге, Александр Македонскийге ... ... ... ... ... тұрмысты қалыптастырған. Олар металл
өңдеп, әлемдік маңы зор «Скифтік жануарлар стилі» атты ... ... мен ... ... ... ... ... өте қатты
қадірлеген, мал баққан. Осы тұрмыстық ... ... ... өз
ұрпақтарын дене, еңбек және эстетикалық тәрбие принциптері негізінде
тәрбиелеп өсірген. ... ... көп мән ... ... қатар
халық тәлім-тәрбиесін балаларды дамыту үрдісінде кеңінен пайдаланған.
Сол замандарда өмір сүрген, тәңір дінінің негізін ... ... ... мен ғұн, ... ... ... тұңғыш Авеста кітабын
жазған. Сақтардың қайратты, жауынгер халық екенін атақты тарихшы Ксенофонт
(б.д.д. 434-355 жж.) былай деп суреттейді: ... царь ... ... для ... ... разные народы. Когда начались бега,
то молодой Саг вырвался вперед и ... ... ... царь ... ... в ... на коня, но тот отказался заявив, что отдал бы ... в ... на ... ... ... - ... екен. Бұл сақтар
мен ғұндардың отансүйгіштік тәрбиесінің қалыптасқанын айтады.
Ғұндар б.д.д. үшінші ... ... ... І-ІІ ... сақ тайпалары мекендеген территорияның мұрагерлері болды. ... ... ... ... ғұн ... ... ... Ғұндар
металл игерді, мал шаруашылығымен айналысты. Бірақ олардың ең ... ... ... өнер еді. Олар ... ұрпақтарын ержүрек,
алғыр, епті болуға және зергерлік бұйымдар жасауға тәрбиеледі.
Ғылымда ... мен ... ... мен ... жайы туралы
деректер көп емес. Көшіп-қонымы көп тұрмыс салтына лайықты. Тұрғын ... ... киіз үй сол ... ... ... ... ... Геродот былай деп жазды: «Олардың әрқайсысы ағаштың астында өмір
сүреді. Қыста ағаш кез-келген ... ... ... ... ал ... қалдырылады». Көшпелі тұрғын-жайдың бұдан кейінгі эволюциясы
барысында киіз үйдің құрылымы кемелдене ... ... оны ... ... І ... өзінде-ақ белгілі болды.
Кейінгі уақытта, яғни біз зерттеп отырған Түркі қағанаты, ... ... ... ежелгі формаларға – миф, ... ... діни ... ... негізделген. Біздің түркі
тілдес халықтардың ... осы ... ... ... ... ... ерекшелігі осыда. Бірқатар философ – ғалымдардың
(А.Қасымжанов [59], ... [60], т.б.) ... ... ... ... ... тоқталып өткенді жөн көрдік.
1. Мифология. Бұл – барлық халықта өткен адамдық сана-сезімнің
алғашқы тарихи формасы.
2. Ренессанс. ... бұл – ... туу, ... ... ... ... ... қайта оралу деген
сөз.
3. Ағартушылық – қазақ халқының ХІХ ғасырдағы рухани мәдениетінің
маңызды бөлігі болып табылады.
Бұл ... ... ... ... емес екендігі айқын.
Халқымыздың ұлттық ... ... ... ... ... көп ... біз ... көз жеткізіп отырмыз.
Тұрпайы көзқарас ықпалынан өту кезеңінде ... ... ... ... ... әрі жан-жақты құбылысты алып келді. Бұл әлем
халықтарына түгел қатысты адамзат санасының өте ерекше ... Бұл ... ... ... мұрасында да ерекше байқалады, оның ... ескі ... ... ... Ол - шаманизм деп
аталады. Шаманизмді бақсылық-тәуіптік бейнесінде көрсететін шаманизм туралы
ескі нанымдар мен ... өте көп. ... ... – бірқатар
халықтардың тарихи даму дәуіріндегі дүниетанымы. Бұл ... ... ... пікірінше, көркем әдебиетте көрініс
береді. Ш.Айтматовтың «Ақ кеме» және Ю.Рытхэудің «Киттер теңізге кеткенде»
атты шығармаларында өз халықтарының (кит және Бұғы ана) ескі ... ... ... ... ... ... шаман бейнесі мен нанымы
көрінбейтін ерекше құдіретті күшке, ата-баба әруағына ... ... ... атты ... ... ... ... әлем
халықтарының мифологиялық ұғымдарымен бір қатарға қойылуға тиіс [59, 48 ... да, миф ... ... ... тән ойлаудың бірінші бөлінбеген
формасы. Мұнда поэзия мен қазіргі ғалымның, дін мен моральдық, рационалды
әсердің ... бар. ... ... ... ... және жеке ... мен коллективтік тәжірибені үйлестіретін практикада бірінші
сыналған тәртіп үлгілері көрініс тапқан. Мұнда ... мен ... ... ... оған ... мен ... бар. Бірақ ол
(миф) біздің қазіргі ойлауымыздың алғы шарты рөлін атқарды. Ал ... ... ... іс-әрекетпен үйлестірілуі мағынасында
қайталанбайтын маңызға ие. «Шаманизм туралы біз ... өте ... түрі ... ұяла ... «Шаманизм» терминінің өзі
терістік халықтарының өмірін ... ... ал ... ... ... ... емдеушілер болған. Егер бағыт анықтау керек
болатын болса, онда ... ... ... ... ең ... ... атымен «тәңірлік» деп атау қарапайым да, ... ... - ... ... [сонда, 59, 48 ]. Шын мәнінде түркілердің
ертедегі дүниетанымы ... ... және оның ... отқа табынудан,
емдеу мен тазару әдет-ғұрыптарында сумен, жермен байланысты ... ... діни ... ... ... әлемдегі тұңғыш «Авеста»
кітабын жазған ұлы Заратуштра сол ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымы өзінің құрамында бүкіл
адамзатқа ортақ қайталанбас байлықтарды жинақтаған. ... ұлы ... бірі ... ... жоқ. ... деген сөз
дүниені зароастралық түсінуді кейбір ... ... ... исламның кейбір жалпы белгілерімен ұқсастығына әкеліп
соқтырады. Ондағы әдет-ғұрыптың ... ... ... және осы ... ... ... ... жағалауларынан Алтайға дейінгі біздің
аталарымыз мекендеген жерлер зароастризмнің нағыз ... ... Бұл ... ғалымдарының пікірлеріне назар аударсақ, Бахридин Насрединовтың
ғылыми іздену нәтижесінде мынандай фактілер келтірілген: «Нами ... на ... ... ... ... древнего Чачистана, имелась
красивая, ухоженная местность Чачия с плодородными землями, чистыми водами.
Она располагалась вблизи священного озера, ... ... ... тысяча лет назад Чайчистон. Зардушт ... сюда ... в ... ... - ... ... ... (имеется в виду время
цветения тюльпанов) со своим большим ... ... Люди ... ... ... палатки «кала», совершали жертвоприношение, пили
святую воду из ... ... ... ... ... пели гимн ... [61].
Осы мирастық байлықтардан біз халықтың өміршеңдігінің түбірін, өмірге
деген ынтызарлығын, ... ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенсек, бұған көптеген әсерін, оның ішінде
исламның әсері болғаны сөзсіз. Ислам туралы ... ... ... ... ... ... ... – басқа діндер сияқты ... ... ... ... ... саясаты келмеске кетті. Ислам араб
тілімен бірге ... ... ... рөл ... ... де ... ... сезімдері мен ойларын біріктіруге қабілетті. ... оны ... ... ... ... ... оның тілі
алғашқы рухани ежелгі белгілері екендігін ... ... ... ... ... ... келуі адам болмысының ерекшелік
деңгейін анықтауға үлкен септігін тигізді. Шаманизм ... ... ... ... ... ... қабылдау негізінде белгілі ... қол ... ... ... неліктен қазақ жерінде біртұтас
ислам мемлекеті орныққан жоқ? – деген ... ... да ... ... ... ... болмысына қарама-қайшы. Себебі, мұсылман дінінің
моральдық-этикалық жүйесінің бүкіл ... ... ... ... ... кең байтақ далада еркін өскен өзін-өзі ... діни ... ... оның ... ... қарсы көрініс.
Дегенмен, қазақ жеріне ислам ... ... ... адамдар
арасындағы өзара қарым-қатынастар да күрт ... ... ... ... мәдениеттің орнын басқан жаңашыл адамдар санасына
үлкен әсерін тигізді. Осы кезеңнен бастап адам табиғаттың бір ... ... өз ... ... ... ... анықталатын ерекшелік. Ислам діні
бойынша адам өз ... ... ... ... аша ... ... алдын-ала Алланың алдында құрметке ие болады. [ 62, 312 ].
Зароастризмнің негізгі тілектерін төмендегіше ... ... өз ... иудаизмге, христиандыққа, ислам мен буддизмге әсер
етті. Қазір қауым есебінде өз маңызын жойғанымен оның ... пен ... әр ... өз жанының тағдыры жөнінде жауап ... ... ... ... ... ортақ жауапкершілікті бөліп көтеру
жөніндегі, әр адамды болашақта сот күтіп ... ... ... ... барлық адамдар мойындайды. Табынудың негізгі объектілері –
су мен от. Зароастризмге адам мен жануарлардың қандас ... ... ... ... ... ... ет дайындау кезінде жануарларға дұға
жасап отырған. Олар ... ... ... ... ... ... айдың, желдің құдайларына табынған. Бүкіл өмірдің реттілігі туралы
«аша» заңы маңызды рөл атқарған. Ол ... ... ... ... және «шындықты», «әділдікті», «адалдықты» ... ... ... «ашаван» және «жауыздықтың» жақтаушыларына (другванд)
бөлінеді. ... ... ... уәдесін (сөзін) бұзуға болмайтын
қасиетті деп бағалады. М. Боистың айтуынша: ... ... ... ол алғашқы екі рухтың біріншілігін танумен – ... ... ... ... - ... және ешнәрсе білмейтін түгелдей
кесір ... ... ... ... ...... ... көмегімен барлық жандыларға жарық төгетін алты құдайды жасаған. Олар
Ахура – Мазданың барлық ... ... ... Адам ... ... ...... жеңуге ұмтылуы керек, ал ол үшін ол ... ... ... ... және ... өмір ... ... Сыйынудағы қайталанатын
«Шындық – ең жақсы игілік» деген принцип – ұлы принцип. Қазір ... ... ... Наурыз мерекесі сөзбе-сөз «Жаңа күн» ... бұл күні жаңа ... ... ең ... күн ... ... ... ережелерін ғана емес сонымен бірге тәртіп
талаптарының қаталдығын жұмсартатын көптеген ... ... ... ... өмірді ұсынды. Бұл дүниеден безуге шақыратын ... ... ... ... ... ... болды» [63, 174].
Ислам іс-қимылы әділ және түсінікті, ... жан ... ... адам ... жоғары құдіретті құдайға бағынуды талап еткен
сеніммен алмастырды. Осы мұсылман және ... ... ... айырмашылық құлшылық ету мәнерінен де көрінеді: егер зароастралық
мейірімді құдай алдында тіке ... ... ал ... алланың алдында
отырып маңдайын жерге соғады. [сонда, 180].
Тәңірлік зароастралық ұғымдар ... ... де ... ... ... біздің дәстүрлерімізде, әдет-ғұрыптарымызда,
сенімдерімізде, түсті ... ... ... тәрбиелік мәні өте
жоғары. Қазақтарда Ислам діні мен шамандықтың араласып кетуі ... жер ... ... ... ... Әзірейіл, Жебірейілдерді
шамандық өліммен ұқсастырудан көрініс ... ... ... ... ... при ... проникновения Ислама в степь оно ... – У.Ж) ... в ... моделирования мира кочевыми тюрками последревнетюркского
времени, сохраняя свое знание вплоть до ...... ХІХ ... ... ... ... ... бар түркі халықтарының ауыз әдебиетінен
мынадай мысалдар келтіреді:
Бау-бау бәлекейін, ... ... ... ... ... ... менен бауырдан Тас ... ... ... менен тамырдан Өз ... ... ... адамды аурудан сақтайтын сиқырлы сөздер. Көш уақытысында халық аузымен
құрастырған мынадай шумақтар айтылады:
Жау Құләп шаңырақтан қарап отыр,
Құлаштап қара ... ... ... ... жау ... көрісіп жылап отыр
Ғалымның зерттеулерінде тағы да бір көңіл аударатын жағдай – ... ... ... және ... ... ... ... Айтыс
мысалдары Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғатында» берілген. Ал толғаулардың
ішінде мынадай үзінділер келтіруге болады:
Біліг ... я ... саңа еш ... ... ол ... күн ... тұш ... [сонда, 34].
Сонымен түркі халықтары тәлім-тәрбиесінің ілкі бастаулары – ... ... ... ... ... біз атаған миф, зароастризм,
шаманизм т.б. Кейінгі кезеңдерде бұл ... ауыз ... ... ... ... прогрессивті дәуірінде толық көрінеді. Қайта
өрлеу уақытының асыл маржандары болып саналатын Махмұд ... ... ... Иүгінекидің, Ахмет Иассауидің еңбектерінде ... ... ... ... ... халық педагогикасы жазба
тарихи ескерткіштерінің пайда болуына да үлкен ықпал еткен. Өйткені ... ... ... ... ... ... ең ... тәлім
– тәрбиелік мақсатын ... жас ... ... ... халық тәрбиесі мен жазба әдебиеттерінің сабақтастығы біздің
зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... Бұл келесі бөлімнің
мақсаты.
Ендігі біздің міндетіміз - халық педагогикасының орта ғасырдағы даму
ерекшеліктерін ... Бұл ... жете ... үшін біз, ... ... ... ... деректерді қарастырған жөн деп санадық.
Ғылыми тұрғыдан жан-жақты ... ... ... ... қарастырып
отырған мәселемізге, яғни Орта ғасырдағы түркі халықтарының тәлімдік
ойларын ... ... ... тұрғыда кеңірек қарастыруымызға кең
мүмкіндік ... ... осы ... ... болып табылатын - ұлы
түркі қағанаты.
ҮІ-ІХ ғғ. аралығында дамыған ұлы түркі қағанаты ... ... зор үлес ... ... ... сол кездегі өркениетті
Византия, Араб Халифаты және ... ... ... ... жасап отырды. Бұл жөнінде көптеген ғалымдардың зерттеулері белгілі
(Э.Наджип [65], ... [66], С. ... [67], О. ... [68], ... Г. ... [69], А. Кодаров [70], т.б. ІХ-ХІІІ ғасырлар, дәлірек
айтсақ, 840-1212 жылдар ... ... ... ... өзгеше бір дамыған
уақыт. Бұл - ... ... ... ... ... дәуірі
[71].
Қарахандар мемлекетінің тарихын егжей-тегжейлі білу – біз ... ... ... ... ... ... береді. Себебі,
зерттеу негізіне алынған тақырыбымыз ... ... ... бұл ... жөнінде бұған дейін ... ... ... Сол сияқты, қай заманда болмасын өз уақытының дара
тұлғаларының өмірлік және шығармашылық жолын, ... ... ... қоғам дамуынан, тарихи оқиғалар мен әлеуметтік-саяси
жағдайлардан бөлек алып ... ... ... ... ... ... кешкен озық ойлы ірі тұлғалар сол кездегі білім, қоғам өмірінен тысқары
бола алмайды. Қарахан әулетінің дәуірі деген атпен ... ... ... ... алар орны зор.
Қарахан әулетінің атасы Сатуқ Боғрахан (915-955 жж.) ... ... ... мен ... өзіне қаратқан ірі тұлға. Ал 942 жылы
Баласағұн билеушісін құлатып, Сатуқ өзін жоғары ... деп ... осы ... ... ... ... ... басталады.
Мемлекеттің құрылуы мен оның ... ... ... ... тайпалары атқарған. Ғалым С.Г.Кляшторный: «Возникновение
Караханидского каганата было естественным ... ... ... носителями которой стали карлуки. ... ... ... и ... ту систему, которая
сложилась, в основных чертах, еще в VІ в.», - ... ... ... ... ... мемлекетінің негізі қарлұқтар екеніне байланысты пайымдауды
В.В.Григорьев былай атап ... ... ... у ... ... там ... династию, были собственно хаканы харлукские»
[72, 82-89].
Қарахандар Хоқан мен Бұқарды жаулап алумен қатар, ... 999 ... ... ... Орта ... Саманилер мемлекетін қиратқан.
Қарахан мемлекетінің иелігі Батыста Әмудария мен Сырдария ... ... ... ... мен ... дейін созылып жатты.
Мемлекеттің шекаралары тұрақты болды. ... ... өз ... ... ... өз лауазымдарын өзгертуге де барған. Қарахандар дәуірі түрік
даласындағы өркениеттің биігі іспеттес болды.
ХІ ғ. 30-жылдарының аяғында мемлекет ... ... ... ... ішкі ... ... негіз болды. Біріншісі, орталығы Бұқарда, яғни
Батыс хандығы, екіншісі, Шығыс хандығы, ... ... ... ... ... хандығына Тараз, Исфиджаб, Шаш, Ферғана, Жетісу, Қашғар қалалары
кірген. Сөйтіп, жоғарғы хан ... ... ... Қарахан мемлекеті
ыдырайды.
Қарахан әулетінің саяси құлдырау белгісі біліне ... ... ... ... ... ... (қидандар) халқы ... ... ... Қарахан иеліктерін түгелдей басып ... 1141 ... ... екі ... ... қарақытайлардың қолына көшеді.
Міне, осылай құдіретті Қарахан әулеті мемлекетінің тарихы аяқталады.
Қарахан мемлекетінің ... ... ... ... болсақ,
Қазақстан жеріндегі көшпелі қоғамдардың саяси құрылымдарынан айырмашылығы -
әскери басқару ... ... ... ... Мемлекеттік-әкімшілік
құрылыс иерархиялық принципке негізделген. ... ... ... ... бір ... ... халқынан осы уақытқа дейін
мемлекет пайдасына ... ... ... өзіне жинап алу құқын береді. Бұл
салық «икта» деп аталса, ал берушіні «мукта» немесе «иктадар» деп ... Икта ... ... ... ... ... саясат өмірінде үлкен рөл атқарған.
Ең жоғары, мәртебелі қаған (шігілдер) орталығы Баласағұнда (Құзорда)
орналасады да, кіші қаған (йағмалар) ... ... ... болып, кейін
Қашқарға (Ордакент) ойысады. Осы кездерде, кейін ХІІ ғасырда қарақытайлар
жаулап алған уақыттарда да ... ... ... нақ ... Ескі екі ... жолының біреуі Самарқанд – (Ташкент) – ... ... ... ... ... ... Шу өзенін бойлап, Іле Алатауының
бауырына қарай тартқан жол Шелекті басып Шығыс ... бір ... ... ... ... Алакөл арқылы Монғолияға бастайтын жаңа керуен
жолы да Батыс пен Шығыс ... ... ... ... ... ... ... білімі мен тәлім-тәрбиесінің дамуына қызу
әсер еткені мәлім.
Түркі халқының ғұламасы Жүсіптің Баласағұн қаласында туып-өскенін
ескере ... қала ... ... дерек келтіруді дұрыс көрдік. Өйткені
қоршаған орта, ежелгі ... ... ... қаласының мәдениеті,
өркениеті ғұламаның кемелденуіне әсер еткені анық.
Баласағұн қаласының орны жөнiнде болжам да, экспедициялық ... ... ... ... ... ... ... бiрiнiң
жазбасынан Баласағұн жөнiнде нақты, назар аударарлық мағлұматтар бар. Онда
Баласағұн қаласының қазбалары бойынша Шу даласында IХ-ХI ғасырлардың өзiнде-
ақ ... ... бар жер ... егiн өсiру шаруашылығы, ұн дайындау
өндiрiсi жақсы дамығаны дәлелденедi. Мысалы, көне қала орнын ... ... ... VIII ... ... ағаш ... енi бiр ... метрлiк
диiрмен тасы табылған. Қазба жұмыстары кезiнде табылған өрiк сүйектерi мен
қауын-қарбыз ұрықтары да ... ... ... ... ... қол диiрмен, темiр орақтың табылуы, үйлердiң құрылысы бұл
қалада отырықшылық тұрмысқа ... ... ... ... екендiгiнiң дәлелi. Құм басқан қала орнындағы Баласағұн сарайы
да сәулеткерлiк бiтiмi жағынан Орта Азия ... ... ... ... ... бiр ... деректерге назар аударайық: «В архитектурных
формах храма наглядно проявляется синкретизм, в самой же ... ... два ... Зал, ... и обходная галерея имеют прямые
аналогии в планах наземных храмов Восточного Туркестана. Весьма ... ... ... были ... побывавшие в Восточном ... ... в ... ... храма (восточный двор ... ... ... среднеазиатское происхождение». Бұл 1953 жылғы
археологиялық жұмыс қорытысындағы болжам. “Тауарих хамсадан” (“Бес тарих”)
осы ойларды ... ... ... ... Түркi әкiмдерiнiң iшiнде
алғаш мұсылман дiнiн қабылдап, оны саяси билiгi үшiн ... ... ... ... ... Оның өз аты ... ... Мұсылмандар керуенiне
кездесiп, солардан дiн үйренiп, олар атын Садық ... ... ... деп ... «Керуен кетерде олардан дiн үйрететiн екi ... алып ... Өзi де ... ... ... дiн ... бiр күнi
апасын, анасын исләм дiнiне кiруге шақырғанда, анасы оны ... ... Ерi ... ... деп, бiрақ уәзiрлерi бұл iстiң анығын бiлу
керек деп ... да, оған ... ... ... әмiр еттi. ... ... келiсiп, түбiнде мешiт болуға лайықтап салуға кiрiскен.
… Ал ... ... ... ... ... Баласағұн аталған жерде». Мiне,
Сарай негiзiндегi ... ... ... ... ... ... ... VIII ғасырға жатқызып отыр. Күйреген қыш
мүсiндер, құмыралар, отырған күйдегi ... төрт ... ... ... пұттар орталық зал мен галереялардың қабырғалары мен төбесiн тұтас
көмкерген жазулар, үстiңгi ... қазу ... ... ... алты қол диiрменi (Х-ХI ғғ. ақша) т.б. ... ... ... ... Баласағұн қаласының iрi мәдени-әлеуметтiк, ... ... ... ... мен ... ... ... қақтығыс, соғыс iздерi, екi мәдениеттiң (көшпендiлер мен отырықшы)
ұласып-ұштасу ... де ... ... ... ... ... қазу
жұмыстары тарихи процестiң динамикасын, отырықшылық пен ... ... ... ... ... халқының отырықшылыққа ауыса бастау процесiн
айқын танытып ... - деп ... ... [73, 560].
VIII-ХIII ғасырлар аралығындағы тарихи-әлеуметтiк жағдайлардың ... ... ... ... тұсында болсын, күшлiк жаулап
алғанда болсын, Баласағұн тағдырына өз беделiн, ... ... ... ... ... бiрiнде 900 жылы түрiк тайпаларының
бiрi – йағмалардың Баласағұнды басып алғаны ... ендi ... ... ... ... ХII ... қытайдан ығысып, Енисей бойындағы
қырғыздардан қатты қарсылыққа килiккен қарақытайлар азғана уақыт ... ... ... ... ... – Баласағұн болып, қарақытай ханы
өзiн Гүрхан (хандардың ханы) деп атайды. 1210 жылы Гүрхан ... ... ... ... ... қала ... ... жауып
алады. Гүрхан өз астанасын 16 күн қоршап, ... әрең ... 47 ... ... қаза ... Гүрханның әскерлерi қаланы ғана алып қоймай
талап, хан ... өзiн ... ... салады. Осы аласапыранда
Гүрханның өзi де тозып, жақын маңдағы ... ... ... бет ... хан ... ... Бұл, ... Баласағұн шаһарының Шыңғысхан
шапқыншылығы алдындағы соңғы бiр күйзеле күйреуi ... ... ... ... ... ... ғалымдар Л.Кзыласов [73, ... [74, 28], ... [75, 34], ... [76, ... [77, 120], т.б. ... ... ... қаласының орналасуы туралы қазіргі кезде қарама-қайшы
пікірлер де кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... Қаладан бес шақырым жерде Бұрана мұнарасы
орналасқан. Қазір ол ашық далада орналасқан ... ... ... жер И.Баролинаның еңбектерінде былай суреттеледі: «У северных склонов
киргизского хребта, в живописной ... ... ... ... ... одинокий минарет причудливой кирпичной кладки. Это
знаменитая башня Бурана, архитектурный ... ... ХІ ... ... ... ... от нее, ... развалины старинной мечети. А
в нескольких километрах к северу другие развалины молчаливо свидетельствуют
о том, что ... ... был ... ... ... крепостными
валами и украшенный монументальными постройками. Город этот – Баласагун,
первая столица тюркского ... ... ... в ... на огромной территории от Западного Китая до ... ... ... Бұдан Баласағұн шаһарының әсем, көрікті қала ... ... ... жж. Шу, Талас қалаларына келгенде Баласағұн
қаласы ... ... ... ... Енді ... Баласағұнды Шу
стансасының жанында орналасқан Ақтөбе жерінде (Қазақстан) іздестіруді
айтады [79, 104]. ... ірі ... ... ... осы ... ... әлі ... дейін Баласағұн қаласының орналасқан ... деп ... ... [80, ... ұлы шаһар туралы тарихи мәліметтер осымен аяқталады. Бірақ,
әлем ғалымдарын таң ... бір ... ... ... ... ірі ... қызып жатқан сауда орталығы болған, өркендеген ... ... ... ... Дегенмен, біздің ойымызша, қала ... ... ... ... ... сияқты ірі тұлғалардың аттарымен жандана
түскені анық. Негізінде Жібек жолында орналасқан көне қалаларды ... ... ... ... Сонау Сарайшық қаласынан
ХІІІ ғасырда табылған қыш құмырада «Ақыл көркі – тіл, тілдің көркі – ... ... – жүз, ... көркі – көз» - деген «Құтты біліктің» бір бәйіті
жазылғаны тегін емес. Кейін дастан көшірмелерінің өзі бір шеті ... шеті ... ... тағы да ... ... Бұл ... ... сол
тұстағы мәдени дамудың алысты қармағанының, қызу қарым-қатынас пен өркенді
өркениеттің куәсі. Осындай тарихи ... ... ... ... ... ... феодалдық түрік мемлекетінің экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... де дамып отырған. Бұған ақын-жазушылар, ғұлама ғалымдар зор
үлесін қосқан.
Сонымен Х-ХІІ ғғ. ... ... ... ... құбылыстар білімнің,
тәлім-тәрбиенің дамуына зор үлесін қосты. Профессор Ә.Көшербаева өзінің
зерттеулерінде осы мәселеге терең ... ... ... ... олардың педагогикалық ой-пікірлерге әсерін айқындаған [81, 52-54].
Сондықтан ғалымның пікіріне сүйене отырып, оларды қайталамай, тек ... жөн ... ... ... әлеуметтiк және экономикалық дамуы;
- білім мен тәрбие үрдiстерiне прогрессивтiк әсерi;
- ғылым, ... ... ... ... араб ... ... ... өз тілінде, яғни түркі тілінде жазыла
бастады.
- Китаб ... мен ... ... фикх және ... ... жоғары деңгейде қалыптасуы;
- Даналық Үйi мен медреседегi бiлiмнiң дамуы ... ... ... беру ... мақсат етілді. Бұл мекемелерде философия,
грамматика, құқық, математика, астрономия, т.б. ... ... ... Ибн ... ... – ХI ғ.), Ибн Рашид (Аверроэс,
1126-1198 ж.), ... т.б. ... ... ... ... ... әлемге тарайды.
- Шығыс ғалымдарының бұл еңбектері арқылы көне грек ойшылдарының
тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері Еуропаға тараған.
- Түркi жерiнен ... ұлы ... ... ... де ... өз ... тiлiн, дiнiн енгiзедi. Соның бiрi
Үндiстандағы Бабур және оның ұрпақтары. Осы ... ... ... ... салынады, түркi тiлiнде “Бабур-
нама” атты еңбек ... ... Осы ... Ақбар патшаның қыз
балаларға арнап ... ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі жетістіктері кездейсоқ
құбылыс емес. Бұлардың бірнеше ғасыр бойы ... келе ... ... ... өрлеу дәуірінің жетістіктері Қарахан мемлекетінің жан-жақты
дамуына ықпал болды. ... ... ... ... де
қалған жоқ. Қайта оның, әсіресе, жазба ... ... ... ... ... анық. Ортада болып жатқан ... ... ... ауыз ... ... ... Жеке тұлғаны тәрбиелейтін мақал-
мәтелдер, ертегілер, аңыздар, т.б. сол кезеңдегі өмірдің ерекшеліктерін
сақтап ... ... ... маңызды тұжырым шығады: Қарахан әулеті
тұсында түрік этносының ... ... ... ... ... түрік тілінде шыға бастады, жаңа түрік жазуының түзілуіне, Орхон-
Енисей құлпытастарындағы көне жазулардың қайта өрлеуіне кеңінен жол ... ... бәрі ... ... ... ... ... халық аузындағы нақыл сөздедер, мақал-мәтелдерде көрінісін тапты.
Халықтан шыққан тәрбие құралдары қарахан ... ... ... Бұған дәлел - кемеңгер ойшылдардың шығармалары. Тіпті, Қорқыт
атадан бастап, әл-Фараби, ... ... Қожа ... Иассауи, Ахмет
Иүгінеки, т.б. шығармаларында халықтан тараған тәлім-тәрбие кеңінен ... ... ... ... ... ... орын алады.
Туғаннан халық тәрбиесінің бесігінде тербеліп ... ... ... асыл ... ... ... өз ... бағыттаған.
Сонымен бірге халқымыз ежелден сөз ұстаған ... ел ... ... ... батырлардан кем қадірлемеген. Бұл ... ... ... ... ... ... жетістіктерін алсақ та халық тағлымының ондағы
алатын орны ерекше. Медресе мен мектептерде, ағартушылық орта мен ... ... ... ... ... тәрбие үрдістерін дамытқан. Бұл
пікірді дәлелдейтін мәліметтер көптеп кездеседі. Мысалы жас ұрпаққа білім
беруде тәлім-тәрбиелік жағынан аса ... ... ... ... ... ... қолданылатын: «Анадан үлгі көрмеген қыз жаман, атадан
тағылым көрмеген ұл жаман», «Қонағы жоқ қараша ... ... тұз ... ... мақал-мәтелдер сыр бойын мекендеген көшпелі ... мен ... діни ... бейнелейді.
Халық тағлым үлгілері түркі халықтарының тәлім-тәрбиелік құндылықтары
болып келеді. Сонымен бірге салт-тұрмыстарында да кеңінен орын табады. Оған
дәлел ... ... ... ... ... ... ... үйретіп
отыруы. Тіпті бұл «халық сабағы» еңбек,эстетика, әдеп ... ... ... ... орта заманда, яғни түркі елдерінің қайта өрлеу
дәуірінде ерекше орын ... ... ... ... мынадай қорытынды
шығаруға болады:
1. Қайта өрлеу заманының қай жетістіктерін алса да, ... ... келе ... ... шығып,
соған сүйеніп отырды;
2. Жазба әдебиетінің дамуы халық тәрбиесіне байланысты, өйткені
олардың ішінде халық педагогикасының үлгілері айқын көрінеді.
Түркі ... ... ... ... ... ... ... дамып отырды;
3. Көрнекті ойшыл-ғалымдар өздерінің прогрессивтік идеясын
дамытуда халық тәлімін ... ... ... ... ... ... отырып, ұл, қыз баланың
тәрбиесінің әртүрлі бағыттары дамыды. Соның ішінде ... ... ... ізгілік тәрбиелерін ерекше атауға
болады;
4. Халық педагогикасының үлгілері де ... ... ... ... ... ... ... жаңадан пайда
болды. Бұл өзгеріс қайта өрлеу заманының экономикалық, мәдени-
әлеуметтік құбылыстарымен тығыз ... ... ... мен ... ... ... отырған зерттеу ... яғни ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда
зерттеуде тағы да бір мәселені қарастырғанды жөн көрдік. Ол ... ... мен ... ... ... ... ... жазбалар
мен халық тәлім – тәрбиесінің арасындағы сабақтастық. Өйткені Баласағұнның
«Құтты білік» дастаны негізінен түркі ... ... бойы ... ойын қорытындылап тұрған еңбек. Бұл бағытта жасалған зерттеу ... ... ... шығармалар тәрбие жөнінде халықтың ойын ... ... осы ... ... сөз ... тақырыбын
кеңінен ашуға мүмкіндік береді деген ойдамыз.
Х-ХІІ ғасырларда қазақ ... ... ... ... этикалық-
педагогикалық еңбектер жарық көреді. Бұл тарихи құбылыс әлеуметтік
жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... тарихқа талдау жасай келіп, жазба әдебиетін екі ... ... ... 1) ... ... 2) ... ... Діндар – діншіл деген
мағынада, ділмар – тілше деген мағынада қолданылған ұғымдар. Орта ғасырда
ислам ... ... ... ... ... ... ... шыға
бастады. Дін күшімен емес, тіл күшімен өзін тыңдайтын сөздер пайда болды
[82, 262-263].
Сол Орта ... ... ... ... ... – тіл ... ... болды. Ділмар кезеңі әлемге танымал әбу Насыр әл-фараби,
әбу Әли Ибн Сина, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұд ... ... Хас ... ... ... Қожа ... ... т.б. ғалым-ойшылдарды
әлемдік аренаға шығарды. Жалпы айтқанда, Х-ХІІ ғасырлар ... ... даму ... ... ...... ... [83, 157].
Түрік жеріндегі Ренессанс ... ... ...... әдебиет саласындағы шығармалар бұрынғыдай араб тілінде емес,
жергілікті халықтардың өз тілінде, яғни ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл болудан қалды. Ел басқару ісін түркі ... ... ... ... түркі жерінде шыққан жазбалар кездейсоқ құбылыс емес. Бұлардың
ғасырлар бойы дайындалып келе ... ... ... ... ... ең ... біздің ойымызша, ауыз әдебиетінен көрінетін ... бірі – ... ... ... ескерткіштерінің іргетасын
қалаған мақал-мәтелдер, халық аузынан тараған өсиет сөздер, ертегілер, аңыз-
әңгімелер тәрбиенің әр бағытында орнын тапқан. Осы ... көне ... ... ... ... ... ... табылған, тасқа қашап
жазылған ҮІ-ҮІІІ ғғ. ескерткіштері: ... ... ... ... ... мен ақылгөй Тоныкөк құрметіне қойылған құлпытастар. Оларда ұлы ... ... ... мен ... ... мен жауынгерлік
жортуылдары айшықты да мәнерлі тілмен өсиет сөз үлгісінде баяндалады. Орхон-
Енисей жазулары Қытай іргесінен ... Орта ... одан әрі ... ... ... кең жайылған. Оның қолданылу тарихы
«Ү және Х-ХІІ ғасырлар аралығын қамтиды» ... ... [81, ... ... ... рунического писмьма» деген
еңбегінде фин ғалымдарының, дат ғалымы В.Томсеннің (1893 ж.), орыс ... ... осы ... ... жаңалықтарын түсіндіре
отырып: «Бұрын тек Қытай ... ғана ... ... ... ... қатысты жаңа көз осылай табылды, - дейді. Ол 1799
жылы Венгрияның Св. Николай селосынан ... ... ... ... ... ... ... Ол жазуда проф. Ю.Немет Х ғасырға
печенектерге жатқызған» [85, 28].
Көне жазбаларды зерттей ... ... ... сөз ... ... топтастырдық. Оны төмендегі кестеден көруге болады. (кесте1).
Кесте 1 – Көне ... ... сөз ... ... сөз ... ... бағыттары |
|1 |2 |3 |
|1 ... сен, ... ... өз ... өз |азаматтық-отансүй|
| ... өз ... ... кетпей, бірге |гіштік тәрбиесі |
| ... сен өзің де ... өмір ... | |
| | ... ... |
|2 ... отбасыңда болсаң, ешнәрседен | |
| ... ... | |
| | ... ... ... халық, күшті халық» | |
| ... ... ... жер – суымыз (Отанымыз) | |
| |деп білу ... ... ... |
| | | |
|4 ... ... ... тереңнен ойланып, | |
| ... ... ... |
| | | |
|5 ... ұят ... ... ... | | |
|6 ... ағам мені адам ... | ... ... ... үлгілері тәрбиенің жан-жағын қамтып тұр.
Бұларда қадірлі қазақтардың сөз саптау үлгісіне жақын ... ... ... да айқын көрінеді. Дегенмен, ... ... ... тарихы, мәдениеті, тілі мен әдебиеті, әдет-ғұрпы, салт-
санасы, жалпы айтқанда, тәлім-тәрбие ... ... ... анық байқалады.
Қорыта айтқанда Орхон-Енисей, ... ... - ... ... ең көне ... ... ... мұра ескерткіштері.
Ежелгі түркілердің ауызекі поэзия дәстүрі бізге ІХ ғасырда өмір сүрген
күйші, сазгер Қорқыт атаның есімін жеткізді. Бұл мәселенің төңірегін ... ... ... ... ... ... деда Коркута» атты кітабында
Сыр бойын мекендеген көшпелі тайпалардың тұрмысы мен әдет-ғұрпын, ... ... ... ... ... Олар ... да аса ... дерек болып табылады. Қорқыт атаның өнегелі сөздері
қарапайым халықтың ойын тұжырымдайды.Оны келесі кестеден көруге болады ... 2 – ... ... ... ... | ... ... ... ... ... |
|1 |2 |3 |
|1 ... ... көрмеген қыз жаман, |отбасы тәрбиесі |
| ... ... ... ұл ... | |
| | | |
|2 ... ... адамды тәңірі сүймейді...» |ізгілік қасиет |
| | ... |
| | | |
|3 ... ... ата ... ... жоқ |ақыл-ой тәрбиесі |
| | |қыз бала ... | ... ... |
|4 |Әйелдің төрт түрі болады: оның бірі ... ... |
| ... ...... әйел, үшіншісі – | |
| ... құты ... ... төртіншісі – кесірлі | |
| ... | ... ... келтірілген үлгілер халық тәлім-тәрбиесі мен көне
түркі жазбалар арасындағы ... ... ... тұр. ... өмір сүрген дәуірде ... ... ... ... ... ... Халықтың санасында Қорқыт бейнесі аңыз ретінде
қалыптасты. Өйткені атақты күйші адам өліміне ... ... жер ... ... ... ... ... жалғастыру үшін ол көп әрекеттенеді.
Мекендеген жерлерді аралап, ... ... ... ... жер дана ... Сырдария жері. Халық аңызында Қорқыт қобызымен Сыр ... әсем ... Өнер ... ... барлық табиғат басын игендей тынышталып,
Қорқыттың күйін тыңдай біледі. Қорқыт күйлері аспандағы ... ... ... ... де ... ... ... аңдарды да
шақырып, ағып жатқан суды да қызықтырып әсем күйге бөлейді. Қобыз ... келе ... өлім де ... ... ... ... ... Сыр суының
үстіне алашасын төсеп, өзі де өнерге ... ... бір ... ... ... ... өз ... жүргізеді. Халық аңызының
тәрбиелік, танымдық мәні ... Адам ... ... тек өнер мәңгілік.
Қорқыттың философиясының негізі де осында.
Орхон- Енисей, Қорқыттың жазбалары халық ... ... ... ... ... тәрбиенің көкейкесті мәселелерін ашады.
Ескерткіштердің тарихи ... осы да емес пе?! ... ... ақын Олжас Сүлейменов осы пікірді былайша дәйектейді: ... ... язык ... надписи, выс на гигантских
степах, сооруженных в ҮІІІ веке на берегах Орхона и ... Этот ... и ... ... в ... ... мощные чувства и
передавать самые тонкие нюансы поэтической ... ... ... ... ... отличительной чертой государственности. Многочисленные
нынешние оседлые народы Европы и Азии тогда еще не ... ... ... ... ... боролись с исламом и нескончаемом
списке истребленных ценностей во время этой ... ... ... ... ... ... рунического письма сохранились
только на ... ... не ... мусульманское влияние – на
Алтае, в Сибири, в Монголии. Несколько письменных ... ... в ... ... ... Казахстана и Киргизии...» [86, 47].
Сонымен қорытындылай келгенде ... ... ...... ... тағлымдардан кейін тұратын нақыл сөздердің жинағы.
Қорқыт тұлғасы халқымыздың мәдениетінің дамуына көпғасырлық азық, ... ... ... ... ... ... түскені, әсіресе, тарихи
дамудың бабамыз өмір сүрген дәуіріндегі салт-дәстүр құндылықтары мен ... ... ... ... ... ... мектебіне
айналып отыр. Ойшылдың отбасы, үй-іші тыныс-тіршілігінің берекесі, ұрпақ
тәрбиесі әйел жұртының келбетімен ... ... ... ... оның сезіміне, санасына, мінез-құлқына ықпал етудегі өсиеттері бүгінгі
күні де аса қажет.
Кейінгі ғасырларда Араб ... ... ... қарамастан,
ислам империясының тұсында да жазба еңбектер біртіндеп шығып жатты. Ислам
діні уағыздауымен ... ... мен ... де ... Оның ... ... болды. Көптеген шаһарларда діни медреселер ашылды,
ғылым мен білім ... ... ... ... ... ... ... ғұлама Әбу Насыр әл-Фарабидің (870-950) еңбектерінде де ... ... ... ... ... ... өріс ... ерекше ықпал
жасағаны анық. Ғұламаның педагогикалық ойларын зерттеген ғалым А.Көбесов
мұны ... ... ... ретінде қарастырған [11, 36]. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... басты ұйытқысы
Орта Азия мен Қазақстанда болған. Осы кезде ... ... ... - ... ... қайта өрлеу дәуірі гуманизмнің дамуына ықпал етіп, бала
тәрбиесінде ... ... ... ... ... тәрбиесінің ерекше
бағыттарын кеңінен қарастырған. Оның еңбектерінде халық педагогикасының
қырлары ... ... ... ... жүзі ... мен ... салушы Әбу Насыр әл-Фараби өзінің 140-қа жуық ... ... ... тоқталады.
Әл-Фараби Аристотельдің ғылыми мұраларын жан-жақты зерттеп, өзінің
ғылыми еңбектерінде адам ... ... ... ... қала тұрғындарының көзқарасы», «Бақытқа жету» тағы
басқа шығармаларында ғылымды меңгеруді бұл ... ... ... ... ... деп ... Ол ... заманындағы ғылымдардың барлық
салаларынан әсіресе, математика, астрономия, ... ... көп мұра ... ... ... ... ... адамды ақылдылыққа үйретіп, еңбекке үйретіп баулудың,
күнделікті өмір ... ... ... – деп тұжырымдады. «Бақытқа
жету» атты ... жас ... ... жеке бала ... тіпті кейде
жеке адам тәрбиесі, жас жұбайлар тәрбиесі жайлы жан-жақты ұлағатты ұғымдар,
трактаттар, өсиеттер, үлгілі-өнегелі ... ... ... ... сақталып, ол ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, ... ... ... ... ... ... тәліміне негізделген тәрбиенің
педагогикалық мақсаты, міндеті, оның ... ... ... ... ... ... жету басы – таза еңбек, адал еңбек
болып есептеледі. Әрине, бұл халық ... ... ... жатқан
тұжырым.
Ілкі орта ғасырдан бізге жеткен тағы бір жазба ...... ... қарапайым халықтың сөз қолданыс үлгілерінің топтамасы
іспетті Махмұд Қашқаридің (1030-1090) «Диуани лұғат-ат-түрк» атты ... Бұл ... ... ... ... ... ойлар да
аз емес.
Махмұд Қашқари халық педагогикасының үлгілерін өзінің мұрасындағы
адам болмысы ... ... ... да ... пайдаланады. Адам
бойындағы қасиеттердің әр түрлі болатындығын ... ... ... ... «Қазан айтар «Түбім алтын», Шөміш айтар ... ... ... ... адам ... тән мақтаншақтықты сынаса,
«Түлкі өз ... ... ... ... деп адам бойына тән ... ... ... ... энциклопедиялық жан-жақты терең
білімді кісі болған. Оның «Диуани ... атты ... ... ... ... ... өмір сүру дағдысының, тұрмысының, тарихының
өзіндік философиясы [87, 166].
«Диуани ... ... ... ... бесінші айының
алғашқы күні. (Қазіргі жыл ... ... 1072 ... 25 қаңтарында) жазыла
бастаған, 466 жылдың алтыншы айының 10-ы күні (1074 жылдың 10 ақпанында)
аяқталған. ... екі ... ... соң 1266 жылдың тамыз айында «Диуани»
түпнұсқасынан бір сириялық кісі ... ... Ол ... деп ... ... ... Шам ... қаласының тұрғыны Мұхаммед бин Әбубәкір ибн
Әбәлфатих (оны тәңірі жарылқасын) осы ... ... ... ... ... айдың жиырма жетісінде жексенбі күні бітірді». «Диуани лұғат-ат-
түрк» автордың соңғы ... ... ... Өзінің айтуынша ол бұл кітаптан
бұрын да түркі тілдерінің статистик жүйесі ... ... ... ... ... ... синтаксистік жүйесінің негіздері» деген ғылыми
трактат жазған. Алайда оның бұл еңбегі сақталмаған болу ... ... ... еш ... жоқ.
Дегенмен, «Диуани лұғат-ат-түрк» еңбегінің жоғарыда ... ... ... ... халық педагогикасына қатысты
мәліметтер де аз емес. Мысалы, Махмұд Қашқари жинаған мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... Ол көрікті, сүйкімді,
жарқын жүзді, әдепті жүректі, ... ... ... ... тұратын, адамгершілігі бар тұлға. Бұл ... ... ... байқауға болады.
Кесте 3 – Мақал- мәтелдердің тәрбиелік бағыттары
|№ ... ... ... |
|1 |2 |3 |
|1 |Ата ... ұлға ... ... |
| | ... |
|2 |Еңбеккердің еріні майлы, еріншектің басы қанды |еңбек тәрбиесі |
| ... есік сырт ... | |
|3 ... ... құт ... ... тәрбиесі |
| | ... |
| ... басы – тіл. | |
|4 | ... |
| |Қарыз кешіксе, аяқ басар ... |
|5 | ... |
| ... сөзі қалт ... ... |
|6 ... бақ ... ... ... |
| | | |
| ... інжу ... ... ... ... | | |
| ... да май ... ... ... |
|8 |Күйдірсе де күн жақсы | |
| | ... ... |
|9 ... ... ... ... | |
| | ... ... ... ... елу кез ... ... тіге ... | ... ... ... тәлімдік түйіндер, біріншіден, ойдың
танымдық ... ... ... ... ... өрнегінің, тұрмыстық
өмірінің танымал жолдары, ұрпақ ... ... ... ... ... ... ... Қашқаридің «Түркі сөздігі» халық
педагогикасына негізделгені туралы ойшыл-ғұлама өзі де атап ... ... ... ... ... ... ... өлең-жырлар, режез және
несір секілді әдеби сөздермен ... ... ... ... ... Үйренушілер мен қызығушылар керекті сөздерді тез, оңай ... ... ... ... ... сөздерді орын-орындарына қойдым. Көмескілерін
аштым, жарық еттім, ... ... ... ... бұл тіл ... ... ... бөлікке жіктедім», - деп Махмұд Қашқари өзінің
кіріспе ... ... ... ... [88, 3]. ... да ... кітабында түрік жерінде тіршілік етіп ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Сөйтіп, өткенімізді тарихи құнарымен, бәз ... ... ... Бұл ... ... ... ... түрік жұртының тұңғыш
энциклопедиялық анықтамасы деп айтуға ... ... Егер ... ... ... ... ... адам болмысының ерекшелік
деңгейіне тән жаман қасиеттер туралы айтқанда толғанса, Ахмет ... ... атты ... білімділік, жомарттық, кішіпейілділік,
адамгершілік, ... ... ... ... ... тәлімімен ұштасып
тұрған қасиеттерін жамандыққа қарсы қояды. Оның бар ойы, ... ... ... ... ... ... ... деген кісілік
қасиетті жоғары ұстауы. Тән ... ... ... та ... түскен жара, тіл
салған жара жазылмас деп айтуы үлкен бір адамгершіліктің, ... ... ... ... өз ... адал ... үлкен адам - азаматтықтың белгісі.
Халық тәлімінен сабақ алып, оның ілім-білімді игеру ісінде пайдасын
ойлаған ... ... ... (ХІІ ғ.). ... хикайк» - («Ақиқат сыйы»)
атты шығармасында ойшылдың гуманистік ой-пікірлері мен ... ... ... ... ... ... ... өз заманындағы
адамдардың бойындағы ұнамды, ұнамсыз қасиеттерін сипаттап, ... ... ... ... ... ... «Егер билікке қолың жетсе,
мақтанба, ... ... ... ... ... ... де, жасқа да
құрмет көрсет», «Айтар лебізіңді ... ... ал», т.б. ... ... ... ... биік, ұлағатты, нақыл сөздері мен
мақал-мәтелдері күні бүгінге дейін ... ... ... Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» атты еңбегінде ғибратшылдық, сабырлық,
қанағат, қайырымдылық, ... ... ... ... ... ... байланысты, қатты ашу келгенде оны тоқтата білген адамның жүрегін
Алла ізгі қасиеттерге толтырады. Алла сабырлықты сүйеді, ... ... ... ет, ... ... бола біл ... айтады [89, 138].
Ренессанс кезеңінің ғұлама ойшылдарының бірі, ақын, ағартушы, философ
- Қожа Ахмет Иассауи. Оның ... ... ... билігі тұсында
өтті. Бұл кезеңде Араб ... ... ... ... ... ... патриот сезімі нығая түсті. Бұл үрдіс Иассауидің
еңбектерінде ... Оның ... ... ... ... - ... кітабы»
рухани және гуманистік бағытта жазылған. Иассауи ... жеке ... ... ... ... болу ... – ол ... және өзін-
өзі жетілдіруге шақыратын құнды этикалық идеялар көтереді. Олардың ғылыми
құндылығы ... ... ... ... ... ... ... тоқталсақ та, олардың халық тәлім-тәрбиесімен үндесіп жатқанын
сөзсіз байқауға болады: «Қапалы жанды көрсең, бол оның сен ... ... ... ... тырыстым», «Еліктесең – ... ... ... ... ... өткір ойлығы қарапайым қалың
бұқараның жанының шындығын түсінбек ынтасы, өзін ... тең ... жоқ ақ ... ... ... ... былайша таратты:
«Мен сопымын – мақтанасың жер-жерде
Бірақ оның биігіне шыға алдың ... ... неге ... ... ... көз жасы жоқ ... қайғы-қасіретін Ахмет Иассауи өз басының мұңындай ... ... ... ... ... ... мен жайсаңдардан іс қалмады
Құдай да дәуріш қалпын қабылдамай
Ел басына нәубет өмір орнады».
Ахмет Иассауидің қарапайым халыққа ... оның ... ... ... ... ... да, ... да ауызша таратты. Көшпелілер «Диуани
хикметті» құранмен тең санады: Иассауи – тірі ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты тану онымен пікір
таластыру және сұхбаттасу, оның ... ... ... одан ... ... оның гуманистік іліміне баулу, оны бүкіл Шығыс мәдениеті
шеңберінде ұлы ойшыл ретінде зерттеу – ... ... ... ... қосқан
үлес.
«Диуани хикмет» - бастан аяқ ақыл-өсиет, үлгі-өнеге ... ... ... ... сан ғасырлар бойы құралған ... ... ... ... ... өмірдегі мақсаты өзін-өзі тануы мен
санасын шексіз дамыту». Философ халық одан әрі ... ... ... ... ... сөз тағы бар, әдептіге «үндемес» ат тағылар,
тіліңді тый, сонда тісің сынбайды, ... ... ... ... ... ... аздап сөйле, мұра – сол, Сонда аман-сау, тек жүресің рас ол».
Ғұлама ойшылдың тәрбиелік ... беті ... ... ... ... Суфизм ағымының өкілі Ахмет Иассауи адам бақытқа ... үшін ... ...... және тарихат жолдарынан өтіп, ой-
қиялына беріліп, хакикатқа жету керек:
Шариғаттың шапанын кимейінше,
Тарихаттың пырағына мінбейінше,
Ой әлеміне беріліп батпайынша,
Хакикаттың майданына кіріп ... ... ... ... ... ... Яғни, Иассауише,
бақытқа кенелем деген адам, мұсылмандық бес парызды ... ... ... ... ... ... ... сақтауға: тәубашылық, ғибратшылдық,
махаббат, сабырлық, шүкірлік (барға қанағат ету), Алланың бергеніне ризалық
ету (захитшылдық), ақиқатты қуаттау, ...... ... ету,
қайырымды, ізетті болуға тиіс. Сонда ғана Алланың сүйген құлы боласың
дейді. ... діні ... ... отырып, келер ұрпақты ... ... ... ие ... ... ... пен ... жырлаған, адам өмірінің барлық жағын қамтыған құнды
еңбек «Диуани хикметтің» өн ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншіліктің адамды күнделікті өмір
күйбеңдерінен, келеңсіздіктерінен, былғаныштарынан ... ... тек ... ғана ... ... адамзаттың құндылық екендігі туралы
қорытындыға келеді.
Көшпенді тұрмыс салтын сақтаған халқымыз діннен тек ... ... ... ... Олар ... бар екеніне, өмір сүретініне шек
келтірмесе де, көзсіз сенімді ... оны ... ... ... ... ... ... түсетін дінді өмірге алып келді [90]. Әрине,
орта ғасырларда қазақ ... ... төл ... ... ... ... ... аталған кісілермен шектеліп қоймайды.
Сол кездегі ойшылдар ... ... ... ... ... «Дала жұлдыздары» атты ... ... [36] ... ... ... ғұламалардың қатарында Жүсіп Баласағұнды ерекше атауға ... ... ... ... атты ... сол кездегі түркі тілдес
халықтарының алғаш жазылған ескерткіші. Бұл дидактикалық және ... ... ... ... ... - түркі сөзі. Мұндағы «құтадғу»
сөзі «құт», «бақыт», «құтты» деген мағынаны, ...... ... ... деген мағынаны білдіреді. Олай болса, ... ... ... білік», «білімді құтайтушы кітап» ... ... ... ... ... ... 85 ... 6645 өлең жолынан (бәйіттен)
тұрады. Шығарма оқиғасына қатысатын төрт ... төрт ... ... ... ... иесі ... ... да, осы төртеудің арасындағы
бақыт туралы сөздің жартысы ... ... ... ... мемлекетін
нығайту, оның даңқын зорайту мақсатында ... ... ... бір ... оның ... ... көне ... үзілмес
байланысы. Зерттеу барысында үндестікті аңғармау ... ... ... ... кіші және ... ... мен «Құтты біліктің»
арасындағы сабақтастық екеуі де түркі мәдениетінің ... ... сөз ... тіл ... ... мына ... болады:
Күлтегін ескерткіші ... елі ... ... ... бегі былай депті
атаулар: Ябгу, Умай, көк түрік ... көк ... ... ... ... Орхон-Енисей, Талас ескерткіштері (Ү-ҮІІ)
мен «Құтадғу біліг» (ХІ) арасында өзара байланысты дәстүрі үзілмеген мәдени-
тарихи кезең жатқандығын меңзейді. ... ... тіл ... Орхон-Енисей, Талас жазуларымен ұштастыра, салыстыра зерттеуден
көп мәселенің басы ашылары анық деп А.Егеубаев ... ... [34, ... ... дастаны адам мен қоғам туралы басты екі тақырыпты ... ... ... ... ... ... басым айтылады, себебі сол
қоғамдағы негізгі тұлға – жеке адамдар. Жеке адам өз ... ... ... ... ... әділдігі мен бақытын жалғыз
жүріп жария ете алмайтыны анық. Демек, ... ... ... ... ... ... ... бар қырымен көрініс табатын орын.
Дастанда әуелі адамгершілік қасиетке сай адам ... ... ... ... деп біледі. Әскербасы, елші, хатшы, ыдысшы секілді әр түрлі әрекет
иелерінің кәсіби ... ... мол ... ... арлы, адал,
қанағатшыл болу сияқты әуелгі адами қасиеттерін дәріптеу дастанның басты
мұраты болады. Бұл бір тәлім-тәрбиелік сол ... ... ... ... ішінде бағзыдан мәлім «Басқа пәле ... ... ... өлер» деген асыл сөздің төркінін аңғарудың еш ... жоқ. Осы ... ... ... тіл қара ... ... ... деп басталатын
философиялық түйіндермен үндесіп жатқанын байқауға болады. ««Сабыр түбі ... ... ... ... ... сабырлы жетер мұратқа», «Ашуды ақылға
жеңдір» деген сияқты халық даналығының бастау ... мына ... ... ... ... еді» ... ... ойы анық
(М.Мырзахметов, С.Қалиев, ... т.б.). Бұл ... ... ... ... ... ерекшелік тек әдеби шығармаларда
ғана кездесетін поэтикалық көркемдік әдіс-тәсілдердің біртектілігі.
«Құтты ... ... ... халық педагогикасы құрағандығын
бірқатар ғалымдардың еңбектері ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиеті үлгілерін барынша мол пайдаланғаны
дастандағы кісі аттары, аңыз-әңгімелер, мақал-мәтелдер, шешендік сөздерден
де көрінеді: ... ... ... ... ... да, әдет ... дәулет бер, жастығымда зейнет бер», «Есік көргенді алма, бесік
көргенді ал», т.б. [ 91, 217 ... ... ... ... ... ... белгілі ғалым Асқар
Егеубаев та ... ... ... ... ... көрінісін атайды: «Халықтық сипаттың, ұлттық мінез-құлық
ерекшеліктерінің қайнар көзі осы ... ... ... Бұл ... баяу қалыптасып, баянды боп қалатын қиын процесс. Халықтың ұлттық
ерекшелігінің ... ... ... ... ... ... ... адамдық қасиеттерімен ұласатын көріністері осы Баласағұн
дастаны мен қазақ әдебиетінің ... ... да ... ... ... ... ... - құрмет, кішіге – ізет, барға
– қанағат, қонақжай, жомарттық, ... бала ... ... ... ... тағы ... ізгі ... бір-біріне ұласа-өріліп отырады» [44, 126]. Ғалым
идеялары мен халық педагогикасы ... ... ... ... ... – қыз-келіншек шырыны, Біле білсең, әйел ...... ... ... мықын білегі, мамық болсын мінезі мен жүрегі»...
Егеубаев А. ойын ... ... ... ... дәстүріндегі, халық
әдебиетіндегі моральдық талаптардан не айырмасы бар, болмаса дастанда бала
тәрбиесі жөнінде баланы туа сала жас ... ... ... ... ... ... қыз туса ... қарап қадағала». Бұл ой қазақ халық
педагогикасымен үндесіп ... ... ... ... ... тию» деген мақал
отбасы тәрбиесінің негізгі қағидасы [Сонда ,127 ]. «Құтты біліктің» халық
педагогикасымен ... мына ... да ... ... Үй ... ... жайын сынрасың. Жер іздесең, судың жайын сұрарсың
(5218);
- Саламат жүр, жамандарға қатыспа. Көңілді – оң, ақыл – көзді ... ... Ақыл ... – тіл. ... ... – сөз. Адам көркі – жүз. ... – көз ... ... де зорлар сөзін қозғаса. Құлағың сал, сөйлеп әуре ... ... ... бақ, енер ... ... де ... ... түр-түсі де әдемі (4604);
- Айтарыңды сайлап сөйле, жүректі ер ... ...... ... құл ... ... ... – сені өзі құл
қылар (3880);
- ... ... ... ... жер. Көңілді бақ! Алыс кейде қарыс
жер (3705);
- Тіршілікке алданбағын, өшеді. Дүниеге малданбағын, ... ... Тоқ ... да ... асын ... ... Әйелдердей түсіп кетпе қызығып, әйелдердей қалма ашығып, сызылып
(4132);
- Қол созба асқа, ... кісі ... Ал, ей ... ... ... ... Ас – ... онсыз күнің қараңғы. Құлқын - өңеш билемесін адамды
(3667);
«Құтты біліктен» тұрмыс-салтқа, этика мен ... ... ... ... ... ... ... көп қырлы
халық педагогикасының үлгілерінен молынан танысуға болады. Асқар Егеубаев
жазбалар мен ... ... ... ... ... ... ұлағатты ой-толғамның бүгінгі күн талабымен үндесуін
былай топтастырады:
1. Жұмырланып, ... ... ... ... ... сөзге, қанатты сөзге өнегелік ... ... ... ... ... сіңу арқылы;
2. Сол түпнұсқадағы күйінде, қаз ... ... ... Ойы, ... нәрі, өзегіндегі өміршең қағидасы былайша
айтқанда, мағына-моралі;
4. Халықтың наным-сенімі, ұғым-танымының, дәстүрінің ... ... ... ... ... ... тұрмыстың өзінің
үлкенді-кішілі рәсім, шартты заңдылықтарына айналған;
6. Халық даналығына ұласып, ... ... ... түйіндерін сіңіріп, сақтағанымен, өміршеңдігімен
[Сонда, 128 ].
«Құтты ... ауыз ... ... жайында А.Валитованың
зерттеулерінде біраз мағлұматтар беріледі: «Желая ... свои ... ... Юсуф Баласагуни использует в своей поэме народное устно-
поэтическое творчество тюркских племен». Ғалымның айтуынша ... ... ... ... еңбектерінде сөз болып, белгілі
түркітанушы-ғалым жазбалар мен ауыз ... ... ... ... ... ... атаған. А.Валитова ғалымның пікірін қолдай
отырып, «Құтты білік» авторының ауыз ... ... ... ... байланыстырады. Өйткені халық аузынан тараған сөз
жеткілікті, түсінікті болады. А.Валитова «Құтты ... ... ... оған ... келтіреді. Наманған қолжазбасынан: «Өнер
алды – ... ... «Көп сөз – ... аз сөз - алтын», «Ақылдың көркі – тіл,
тілдің көркі – сөз, адам көркі – келбет, келбет көркі – ... 31, 50-75 ... ... ... ... ... ... [32, 182], өзбек зерттеушілері Б.Тухлиев [93, 50], З.Содиқовтар
[94, 24] да ... ... ... ... ... ... ... надежным ориентиром при воспитании детей, суть
их проверена веками» [32, 182-184]-десе, Т.Қоңыратбаев осы пікірді ... ... ... ... ... ... ... мысал
келтіреді:
Ақ маңдайлы ұл-қыз туса алдыңда
Үйіңде өсір, ... ... ... ал ... ... ... таза ... өседі [92, 4-6].
Халық педагогикасына қатысты ... ... ... ... ... Ж.Амребаеваның зерттеулерін
атауға болады. Г.Молотова «Құтты білікте» ... ... ... орынды пайдаланғаны туралы айтса [95, 35-
39], Ж.Амребаева «Құтты біліктегі» шығыс салт-дәстүрлері ... ... [96, 88-89]. Ал ... ... ... дастаны халықтық
тәлім-тәрбиенің жиынтығы деп қорытындылайды: «Заметное место в ... ... ... ... ... ... напоминает, чтоо его педагогика возникла не на пустом месте, а
опирается на социальный и духовно-нравственный опыт ... ... ... халық пелагогикасының көріністерін іздестіре отырып, «халық ері»
ұғымды енгізеді. Сондай-ақ: «Кудатгу ... ... ... ... ... от имени народа, некого «мудрого мужа».
Воспитательный ... ... ... ... ... ... ... и многранны: «достаточный муж», «многоопытный муж», «муж
– глава ... «муж - ... и др. ... ... гуманистических
взглядов Баласагуни является идеализация «народного мужа». Если в казахской
народной педагогике ... ... ... ... ... ... бір сырлы», обладающего восемью гранями нравственных качеств, то
Юсуф представляет ... ...... с ... жизненным опытом
[97, 34-36].
Халықтық педагогиканы Жүсіп Баласағұнның дүниетанымының рухани
бастаулары ретінде қарастырған ізденушілер Т. ... пен Л. ... ... ... ... ... «Жүсіп Баласағұнидің қаламынан түзілген
көптеген мақал-мәтелдер бүгінгі күнге дейін сол күйінде немесе сәл өзгерген
түрінде ... ... ... ... т.б. ... ... халықтардың ауызекі
сөздерінде кеңінен қолданылады. «Құтты білікте» келтірілген ой-орамдарының
қазақ халқында ... ... ... ... көптеген мысалдар
келтіруге болады. «Сүтпен ... ... ... ... ... ... тананың сүтімен сіңбейді», «Сөз сүйектен, таяқ еттен ... ... – көз, ... ...... ... болсаң, кішік бол», «Не ексең, соны
орасың», «Жақсыдан –шарапат, жаманнан - кесапат», «Білімді мыңды жығар,
білікті ... ... ... ... жинақы, аз сөзбен көп ... ... ... ... ... сөз тіркестерін әрі
қарай жалғастыруға беруге ... ... ... дастанда қазақ халқының
тұрмыс-тіршілігіне етене жақын антропонимдер, сөз ... ... ... молынан кездеседі. Мысалы «Түн», «Күнтіс», «Қыс», «Ұлыс»... т.б.».
Зерттеушілер өз ойын ... ... өлең ... ... ... ... жинақы қос жолдан тұруы да авторға халық ... оның ... ... ... тағлымдарының зор ықпал
еткендігін айғақтайды... «Ақынның тәлім-тәрбиелік көзқарастарының бірінші
қайнар көзі – түркі халқының ... ... ... ақын
дастанның өн бойында өз ойларын ғұлама ғалымдар мен ... ... асыл ... ... ... ... [ 98, 23-28 ].
Адам болмысының ерекшелік деңгейін халық тәлім-тәрбиесі ... ... ... ... ... Қашқари, Ахмет Иүгінеки сияқты
ойшылдар жеке адамдарға тән әр түрлі қасиеттер туралы ой ... ... ... Асан ... мен ... ұлт ... ... тән
ерекшеліктер толғандырған. Қазақ хандығы құрылғаннан ... ... ... ... ... Асан ... өз жыр, толғауларында,
шешендік сөздерінде хандық мемлекетті нығайту, ... ... ... ... ... ... ... халық әдет-
ғұрыптарын шыңға көтерді. Осы дәуірде де халық тәлім-тәрбиесі мен жазбалар
мұраларындағы тәрбие мәселелері өз ... ... ... ... ... ... білік» дастанының халық
педагогикасымен сабақтастығын бірқатар зерттеулер ... ... ... ... ... педагогикасының жүйесі, мазмұны арнайы
зерттелмегендіктен бұл мәселені арнайы жан-жақты ашуды жөн көрдік.
3. Жүсіп Баласағұн мұрасындағы негізгі қағидалардың
тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... белгілі түркі
жазбаларындағы, соның ішінде Жүсіп ... ... ... ... бірінші жазылған «Құтты білік» дастанында халық тәлім-тәрбиесінің
біраз көріністері ашып көрсетілген. Дегенмен, біздің бірнеше жыл ... ... ... ... бұл ... Баласағұнның мұрасында
өзекті болып табылады. Осы ойды дәлелдеу үшін, ... ... ... жөн ... ... ... ірі зерттеуші А.Н.Кононовтың сипаттауынша:
«...аса көрнекті ақын, білімді кісі, адам ... ... ... ... ... және түркі фольклорының бүкіл ... сөз ... ол ... мен ... ... мен ... және ... спорт ойындарынан, аңшылық және құсбегіліктен хабары
мол адам» [ 99, 23-28 ]. ... ... ... ... ойшылдың
ұрпақтарға қалдырған мұрасында құндылықты ойлардың бары анық. Біріншіден –
бұл ... ... атты ... ... бітімі қанық, ақиқаттық-
этикалық, рухани, даналық ескерткіші. Екіншіден – дастандағы ... ... ... Бұл ... ... анық көрінетін дүние. Өзекті
тақырыбынан да, алға ұстанған мұрат-мақсатынан да ... Ол ... өмір ... ... әділетті қоғам құру. Осындай ізгілік мұраттарды
жүрекке байсалды ... ... ... ұлы ... өзі өмір ... ... ... Әлемге түркі тілінде бірінші танымал болған
еңбекті мақтаныш етіп ... ... да, ... ғұламаның
шығамашылығын қанық зерттеген белгілі ғалымдар да «Құтты ... ... ... ... ... өзі де «Құтты біліктің» ... ... ... ... бұл ... ... болғай білім теңізі!
Тыңдағанға - ұғынықты, қадірлі
Жазбас – ауыр, надандарға кәдімгі
Көз ... ... ... шашар да
Ісіңді оңдар сөзі екі жаһанда
Кітап құнын білсе – білер білікті,
Ақылсыздар нені сезіп, ... (15 ... ... ... ... ... шығыс елі берген бағасын
дастандағы ... ... ... ... ... ... таң-тамаша қалысып,
Шығыс елі, күллі түркі ішінде,
Дүниеде – кітап жоқ бұл ... хан ... бұл ... ... – хан тілі деп ... ... ... кітабы әлемге әйгілі болып, кезінде көп аттарға ие
болған. Бұл тарихи деректі «Құтты біліктің» ... ... ... ... ... ... шаһарда,
Жаңа атпен, кітап түрлі ат алған
Әр елдің бек, даналары алыпты,
Ел рәсіміне бейім жаңа ат тағыпты. (26-27)
«Әдәбүл Мүлік» деп ... ... ... деп ... ... ... ... Шығыс елінде,
«Зийнатул Умәра» деп таратқан тегінде
Ирандықтар «Шахнама» деп қараған,
Тұрандықтар «Құт білімі» санаған.
Ат қойғанмен бұрып әр ел ... ... ... діліне (28-30)
Ұлы түркі ғұламаның еңбегі ... ... ... ХХ ... ... аудартты. Г.Бамбери, В.Радлов, ... ... т.б. ... ... ... «Бақыт сыйлайтын білім», «Адам
бақытты ететін білім», ... ... ... ... ... ... ... тілінде «Блаженне знание» деп аударды. Белгілі ірі
ғалым С.Е.Малов 1880-1957 жж. ... ... екі ... ... «Книга
счастья и осчастливливающая управления». Өйткені оның пікірінше, ... ұғым екі ... ...... и «управлять». Сондықтан
«билиг» деген атау осы екі ... ... ... ... С.Малов
(өкінішке орай, А.Кононовтың айтуынша) дастанның орыс ... ... ... ... оны ... [ 34, 496 ]. ... Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастаны әлемдегі асыл
қазыналардың ... ... ... ... ... бірі.
Арабтарға, үнділерге, парсыларға ықылым заманнан мәлім ақылман дастан ... ... ... ... ... ағым. Даналық дастаны
«Құтты білік» 1069-1070 жылдары он ... ... ... ... ... атанған «Құтты білік», «Махабхарата», «Шахнама», ... ... ... ... т.б. ... ... әйгілі ұлы
жазбалармен терезесі тең шығарма.
Диадктикалық, «ақылман ... ... ... ... ... көне ... көріне бастағанына тарихи деректер куә.
Ендігі бір керемет – Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... таңдандырып, үйіре беретін, халықтың елдігін, өнері
мен сезім кереметін ұғындыра түсетін осы ұлы ... ...... оның ... ... жерінде осыдан он ғасыр бұрын ғұмыр кешкен
бабамыздың ұлылығын, даналығын, сана-сезім, салт-дәстүріміздің ата тегін
қолмен қойғандай ... ... ... ... - ... құты, ырысы болған ілім. Ұрпақтарға, адамға
бақыт берген, құт әкелетін білім. Ғасырлар бойы көзі ... ... ... ... ... ... әдеп, адалдық дәстүрін сіңірген
кітап. Қария дала төсінде не ... не ... ... ... ... ... ... Талай ғалымдар, жиһанкез баһадүрлер атаусыз
өтті. «Құтты білік» - «құтты бітік» («бітік» - көне ... ... ... қана он ... жуық ... асып ... қайыра тиіп отыр.
Уақыт өтіп, дәуір озған сайын қадір-қасиеті артып кемелдене түскендей. Әр
жолдарына ... ... ... ... ... жердің рухани байлығының өшпес
қайнар көздерін сезіне түсесіз. Халық атты ұлы атауға ұласқан ұлы ... ... ... ... Түркі халықтары ғылымының, тілі ... ... ... құнарлы топырағының ыстық табы бойға тарағандай
күй кешесіз. Оқыған сайын еліміздің, туған әдебиетіміздің нәрі ... ... ... ... ... ... туыс кәусәрына
тамсанамыз.
Кітап атын «Құтадғу білік» қойдым» -
Құтын тұтсын оқушым ... ...... ... ... ... ... ұлы ойшыл Жүсіп... [34, 9-10 ].
«Құтты білік» ... ... ... келсек, Жүсіп бұл
қоғамдық-әлеуметтік мәні ... ... ... ... еңбегін 54 жасында (Түркия ғалымы Рәшид Рахмати Араттың жобасы
бойынша) жазған. Шу бойындағы ... ... ... бұл ... ... ... империясының сол кездегі әмірі Бұғра ханға
тарту етеді. Хан оның еңбегін жоғары ... «Хас ... ... ... ... Сөйтіп Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн деген аты дүниеге тараған.
«Құтты ... ... ... ... ... оның ... ... атақты ғалым Асқар Егеубаевтың пікірінше: «Жүсіп Хас Хажыб 1010-
15 ... ... ... ... ... дастанын ақыл тоқтатып,
ақсақалдыққа бет ... ... ... ... ... зердеге тоқыған,
естіп-көргені, білгені мол ғұлама ақын. ... ... ... әр жол, әр ... жүректі шарпып тұрған шындық лебі...» [ 44,
17].
Бізге «Құтты біліктің» үш қолжазбасы жеткен. Бірі – ... ... ... Вена ... Кейде көшіріп алынған жеріне қарай Ғират
(Герат) нұсқасы деп те атайды. Академик А.Н.Кононов ... ... ... Сейіл (?) Шамс болу керек, біздің эрамызда 1439 жылы 17 июньде көшіріп
біткен деген пікір білдіріпті. Араб әрпімен жазылған жазбадан ... ... Бұл ... ... ... ... Тоқат қаласына
(Түркия) жетеді, одан 1474 жылы Стамбулдан шығады. («Хижра бойынша 879
жылы, ... жылы ... ... ... ... ... ... Бақсы үшін жаздырып алады». Бұдан кейін қолдан-қолға көшіп ... 190, 13-14 ... «Біз ... ... ... алдық, Хайреддин
молланың жұма мешітінің жанында, делдал Хожа Хажы ... ... ... ... жылы елшілік қызметте жүріп австрия ғалымы Иосиф Фон Хаммер ... ... ... ... алып ... Король кітапханасына
тапсырады. Вена нұсқасын тұңғыш рет венгр ... ... 1870 ... ... ... шығарды. Сәл кейін, 1890 жылы орыс ... ... – араб ... ... Каир ... ... 1896 ... Кедивен кітапханасының директоры, неміс ... ... ... біліктің» Каир нұсқасының көшірмесін 1898 жылы В.В.Радлов Петербург
Ғылым академиясының Азия музейіне алдырған. Мұны да ... ... ... СССР ... академиясы Шығыстану институтының Ленинград
бөлімшесінің ... ... ... – ең ... ... ... ... (Ферғана) нұсқасы Араб
әрпімен жазылған, 1913 жылы Наманған қаласынан (Өзбек ССР-і) Мұхаммедхожа
ишан Ләләріш дегеннің жеке ... ... ... ... ... ... ... Фитрат қайта тауып алып, Ташкентте қысқа ... ... ... ... Өзбек ССР Ғылым академиясының Шығыстану
институтында сақтаулы.
Үш нұсқаны салыстыра келе С.Е.Малов ... ... ... ... айтады, «ал ұйғыр редакциясы (Вена-Ғират) көп жағдайда бұлардан
алшақтап кетеді» деп жазған. «За ... ... ... значение
редького большого памятника уйгурского письма мусульманской культуры»
дейді. ... да: ... ... ... тұрғыны ретінде,
автор дастанын әуелінде ұйғыр жазба ... ... араб ... ... ... бұл ... ... аяқтап, ханға апарған тұста, ел ішінде
тарату үшін ұйғыр әрпімен қайта жаздырғанда ұшыраған»- деуінде де мән ... 34, ... ... ... мәдениет тарихындағы орны, маңызы жөнінде
құнды пікірлер, болжамдар ... ... ... әлі ... болмағаны анық. Әсіресе, көздеп отырған Балсағұнның тәрбие
тұжырымдамасы. Оның негізі ойшылдың «Құтты ... ... төрт ... ... ... ... айтады ол,
Бұл төрт ұлық сөздерінен байқалар:
Бірі оның – ... ... ... – құт пен ... Дәулет
Үшіншісі – ақыл мен парасат
Төртіншісі – ұстамдылық, қанағат ... төрт ұлық ... ... ... тәрбие жүйесі арнайы
белгіленген аттармен нығая түседі. Өйткені әр атаудың мағынасы да, мазмұны
да тереңде жатыр. Мұны ... ... ... ... ... ат ... ... жатталып.
Әділдікті Күнтуды Елік атапты,
Өздеріне соны әмірші жасапты.
Ал, дәулетті Айтолды деп санаған,
Уәзірлік орынды оған ... деп ат ... ... ұлы ол ... ... деп ... ... жақыны ол жұрағат ... ... ойын ... ... төртеудің хикматы шырын-балалар
Сол сөздерден осы кітап құрылған.
Кітаптар көп арабша да тәжікше,
Біздің тілде бұл жалғыз-ақ әзірше ... ... бұл ... ... ... ... ғалымдар
(С.Ғаббасов, Ә.Көшербаева, Т.Ахметов, т.б.) дастандағы тәрбие ... ... ... негізінде өз көзқарастарын ғылыми тұрғыдан жүйелейді.
Оны біз ... ... ... төменде кесте түрінде береміз. Ал қазір
осы мәселе бойынша ірі ғалымдардың пікірлерін келтірейік. А.Кононов «Құтты
білікте» ... ... ... өз көзқарасын былай білдіреді:
«Основная идея поэмы зиждется на четырех принципах:
1. ... ... ...... ...... ... – ukus
4. Будущее – akibet
5. В Наманганской рукописе эти четыре принципы выражены арабско-
мусульманскими терминами: adil, deulet, akil, kanaat» ... ... ... түсініктемесінде Баласағұнның төрт кейіпкері
төрт негізгі принцип ретінде қарастырылған. ... ... бұл – ... Әр ... бір бағытына негізделіп, адамзатқа тәрбие сабағын
беріп тұрғандай. Шын ... ... ... негізін құрайтын төрт
кейіпкердің әңгіме-сұхбаты, қарым-қатынасы жәй нәрсе емес, тәрбиелік жүйені
ұсынып тұрған қағидалар. Мұны ... ... ... ... ... ... Асқар Егеубев: «Төртеуі – Құттың төрт діңгегі. Бірі – ... әрі ... ... заң. Ең ... ... де осы, Күнтуды. Өзіне-өзі
берген мінездемеде де: «Жарқыраған күнді көр де көр мені; Күн ... ... ... (826-бәйіт), - дейді. Айнымас адалдығын әділ мақтан
тұтады.
Екіншісі – құттың өзі, яғни ... Бұл ... ... ...... ... бас ... осы құт – Дәулет. Өзін-өзі: «Мен де ... ... ... ... ... ... ... (735-бәйіт), - деп
кейіптейді.
Үшінші – Ақыл, бұл уәзірдің баласы.
Төртіншісі – Қанағат, ... Ол ... ... ... ... ақылман сұхбатта алуан қырлы өмірлік ... сөз ... ... жатады. Ежелгі әдебиеттердегі үлгілерге,
пәлсапалық шығармаларға, антикалық ... ... ... ... [ 44, 34-35].
Ал, этнопедагогикалық тұрғыдан С.Ғаббасов «Құтты біліктегі» төрт
ұғымды ... ... ... ... ... «Халық
педагогикасының негіздері» атты монографиясында халық тәрбиесін ҮІІ негізге
бөледі:
- Халық педагогикасының І-ші негізі – ... ... ... ... ... ұрық тазалығын сақтаудың, ата-ана мен бала арасындағы
сыйластықтың, ... ... ... ... ... тұрғыда
сипаттайды;
- Халық педагогикасының ІІ-ші негізі деп – ана ... ... ... ... айтуынша, адамдағы қалыптасатын жүрек тәрбиесі ана
құрсағында ... ... ... ... ... ... екен. Бұл
адамдағы туа пайда боатын ... мен ... ... ... ... және ... ... етудің ғылыми жүйесі болып
табылады Ана құрсағында өсіп келе жатқан жан иесі, өзінің ... ай ... ... ... млрд. Жылдарға созылған тіршілік әлемінің әр
сатысын басып өтетіндігі ғылымда дәлелденген құбылыс [ 100, ... ... ... ... негізін нәресте кезеңімен байланысты;
Мұнда нәрестені қоректендірудің түрлері, оны емізудің күрделі сәттері
бұл бесік тәрбиесі болып табылады. С.Ғаббасовтың айтуынша: «Түркі ... ... мен ... ... ... жалпы
адамзаттық көзқараспен зерделесе, артық болмас еді. Өйткені түркі елдерінің
халық педагогикасы мен ... ... ... өздеріне ғана
тән, толып жатқан ерекшеліктер мен игіліктер бар. Сол ерекше игіліктің бірі
ғана – ... ... ... [ ... ... ... ... ІҮ-ші негізі – балбөбек кезеңі;
Мұнда 2-3 жасар баланың тәрбиедегі ерекшеліктері, тән сезімінің
көріністері айтылады. ... ... ... ... ... ... ... өмірінің осы кезде – хауас – иманигүл – ... ... ... ... ілімнің негізін салуы, тікелей осы шәкірт ұстап,
мектеп ... ... ... ... ... ... [ Сонда, 233].
- Халық педагогикасының Ү-ші негізі – балабақшасы жасындағы ... 4-7 ... ... ... пен ... ... ... ұлттық ойындарына этнопедагогикалық тұрғыдан көңіл
бөлінеді. Сонымен бірге ... ... ... бағыттайды: «Жалпы бала
атаулы нақтылық пен ұқыптылықты жақсы көреді. Тек, баланың осы қасиетін
үлкендер жағы ... ... те, ... те ... қажет. Мұны
анық көріп, ағару үшін, ерексек болып қалған ... ойын ... ... ... [ Сонда, 324].
- Халық педагогикасының ҮІ-шы негізі – ... ... ... балаларды еңбек тәрбиесіне, ана тілін дамытуға бағыттайды. Бала
қабілетін ... оның тіл ... ... ... ... биігіне құлаш ұрған
кезеңдеріне дейін, үнемі бойындағы бейімділігіне орай тіл өнерлерінің
түрлерін дәл ... ... білу ... ... 380].
Этнопедагогикалық сипатта халқымызда аса кең тараған мұраның бірі ... ... ... ... ... ... ... шешен
сөйлеуге, әлде жұмбақтап, астармен меңзеуге, тапқырлыққа, айтыс өнеріне
үйретуге жаппай ат салысып, оның ... ... ... ... ... ...... кезеңнің тәрбиесі;
Мұнда кісілікке жету, жігіттікке толу ... ... ... сүйене отырып, жәуанмәртлік ... ... ... ... ... ... ... тоқталып, біз
оның өз зерттеуімізге қосқан үлесін анықтауға тырыстық. Әрине, ғалым халық
тәлімінің бірталай ... ашып ... ... ... ... көрсете білді. Дегенмен, халық тәрбиесіне тән ұғымдарды –
хауас, ... ...... түп ... ... ... ... әл-Фарабидің, Ибн Синаның, Жүсіп Баласағұнның
еңбектерінде кеңінен ... ... орай біз ... ... еңбекте
тек Абай Құнанбаевтың бұл тәрбиелік ұғымдарына қатысы айтылады.
Жәуанмәртлік ұғымының тарихы ... ... ... ... ... ... дами түседі. «Қабус-намеден» ілгері жазылған,
Жүсіп Хасхаджиб Баласағұнның «Құтадғу ... ... сөз ... ... жайлы айтылатын ойлар желісімен Абай ойындағы, пікіріндегі
сабақтастықтар арнайы зерттеуді ... ... ... ... ... ... ХІ ғасырда жазылған «Құтадғу ... де ... ... дерек беруі – бұл мәселені зерттеудің қаншалықты терең мәні
барлығын аңғартады. «Құтадғу біліктегі» басты кейіпкерлердің аты - ... ... ... ... қанағат-рахым (Узғырмыш), ақыл
(Ұғдұлмыш), - деген ұғымдарға ... мән ... ... мән бар.
Дастандағы бүкіл оқиға желісімен айтылар ойлардың ... осы ... ... ... ... ... мадақтауы Қараханидтер
тұсындағы халық санасынан терең орын алған этикалық танымның ... ... ... ... ... ... бойынша,
жәуанмәртлік ұғымы Абай Құнанбаев шығармаларында дамыған. Абайдың мағынасы
аса терең, оқып танудың, ... ... өзі ... ... ... ... ... тасдихат») мағынасын тереңірек ашуды талап
ететін ұғымдар ... ... ... ... біріне Абайдағы жәуанмәртлік
метрәселесі жатады. Абай сүйеніп, ... ... ... ... ... әділет, рахымды) қамтитын жәуанмәртлік төңірегінде ғана пікір ... ... ... ой ... ... ... негізін аша түсетін
деректер көзіне әкеледі.
Абай 38-ші сөзіндегі алланың бойындағы сифатияға тоқталғанда оларды
бас-басына: ... ... ... көру (басар), есту (сәмиг), қалау
(ирада), сөз (кәлим), болдыру (тәкин), - деп атап өтеді. ... ... ... ... болса да оның пенделерінің бойында болмақ.
Осы сегіз сипатқа Абай өз тарапынан нақылия, ... ... ... ... ... ... қосады. Ғылым мен құдірет сияқты екі сипатты
біріктіріп, олардың ... ... ... ... ... Абай осы ... ішінен үшеуімен – ақыл, әділет, рахымның – адам ... ... ... дарымайтынын ескертеді. Осы үш қасиетті, яғни, кәсіби
құбылысты бойына ұялатқандар ғана, «толық адам» ... ие ... ... ... ... түп ... ... 1868 жылы шыққан
сөздігіне сүйеніп, ... ... ... ... ... ... деп жүр.
Парсы тіліндегі «жувон» сөзінің мағынасы – бозбала, жас ... ... ... ... ... мағынасы – «жомарт, мырза, шапағатты» деген ұғымға
орайлас.
Ал, бұл сөз ХІІІ ғасыр ескерткіші ... ... ... ... ... ... «қайырымдылық, ізгілік» дегенге
келеді. ... ... ... анқа ... малы ... ... ему
великодушие его имуществом)- делінген. Әуел баста жәуанмәртлік жалпы мораль
философиясын ... ... ... бір саласы ретінде дүниеге
келген тәрізді. Жәуанмәртліктің орта ғасырдан арғы дәуірде алам ... ... ... ... өріс ... белгілі бір себептері де
бар сияқты. ... ... ... Рашид заманынан бастап, Таяу ... ... ... Ислам мәдениетінің жұрт таныған орталығына ... т.б. ... ... ... грек ... ... таныса бастады. Қоғамдық санада әртүрлі соны
құбылыстар өріс алған кезең туды. Осы ... ... ... саласындағы
бір желі – жәуанмәртлікке байланысты ой-пікірлері де өріс алды.
Жәуанмәртлік ұғымының ... ... ... ... ой-санасында
ертеректе-ақ орын алып, байырғы тума ұғымдардың біріне айналып кеткені
байқалады. Мұны қазақ арасында ... көне ... бері ... ... ... – жомарт – сөзінің өзі-ақ айқындайды. М.Ш.Шералиев көне түркі тілі
мен қазіргі азербайжан, қазақ, ... ... ... ... барлау
жасай отырып, «жувонморд» сөзі түп төркіні жағынан алғанда ... ... бағы ... бері келе ... тума ұғым ... ... негізде
дәлелдейді [ 35, 229-231].
Сонымен қандай пікірлерге сүйенсек те, Баласағұнның ... ... ұғым – ... Ал егер оның ... қарасақ,
бұл ұғым халық педагогикасымен тікелей ұштасады. ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерден, аңыз-әңгімелерден
байқауға болады. Мысалы, ауыз әдебиетінде жиі кездесетін ... ... ... бір ... т.б. ... ... бейнесі сипатталады. Бұл
«жәуанмәртлік» деген не? Оның шығу ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ой-санасында жәуанмәртлік ұғымды сын ... ... ... ... ... ... ақын-жыраулар, ағартушылар
кеңінен пайдаланған. Мысалы Мәһди ибн Меркіш Майликенттидің ... ... ... кездеседі:
Бұл үш ғаділ таразы, бұл үш үлгі:
Фазыл, ... ...... ... ... ... иә кем ... таба болар, досқа күлкі
Маһди ақынның танымы Кейкаустың ... ... ... ... ... мүлкілері Фазыл, Кәрім, Мархамат құдай
арқылы келетін құбылыс екендігіне ойшылдардың күмәні жоқ. ХІІ ... ... ... ... авторы Унсурал Маоли Кайкаус бинни
Искандер бинни Кабус бинни Бушмагир ... ... ... дейінгі
атақты хакимдер көптеген еңбек жазған деп мәлімет береді. Біздің ... ... ... ... ... сипаттайтын ұғым болған.
Кейіннен сол деректермен Абай Құнанбаев терең таныс ... ... ... ... ... ... ... парсыша, түрікше кітаптарды
көп оқып, олардың ішіндегі ғылымнан үлкен хабардар болды. Сол ... ... ... ... артық білетұғын ешкім болмады... » [35, 150
] Қайтсе де жәуанмәртлік ұғымы ... ... ... ... ... ілімімен ұштасып жатқан «Құтты біліктен» алуға болады.
Кейкаустың «Кабуснамесі» бір ғасыр ... ... ... Одан ... ... еңбегі жәуанмәртліктің толық жүйесін көрсете алды,
қараханидтер тұсындағы тәрбиенің ... ... ... ауыз әдебиетінде жиі ұшырасатын Атымтай-жомарт немесе, Қорқыт
жайлы деректер мен Ыбырай ... ... ... сөз ... мырзалық, әділеттілік, қанағат, ізгілік, ақылдылық
сияқты адамгершілікке тән ұғымдардың шығар көзі де ... ... ... ... ... ... ... бұл ұғым қазақ әдебиетінде де көрінісін тауып отыр [102, 35].
Мысалы, Бұхар жырауда ұшырасатын:
Ғаділдігін Наршаруан ғаділден ... ... ... ... ... өлең жолдарындағы әділет, жомарт ұғымының түп төркінінде де
жәуанмәртліктің негізгі ... ... ... ... Бұл ... әлі де ... етеді [103, 46].
Ал Ә.Көшербаева өз еңбегінде «Құтты біліктегі» ... төрт ... ... ... ... ... ... Өйткені
Баласағұн өмір сүрген кезең әлем тарихында ... ... ... ... – ізгілік (гуманизм) орныққан кезең адам баласының сана сезімі, ой-
өрісі дамыған уақыт. ... ... ... ... ... жүзі ... ... негізін салушы Әл-Фарабиді (870-950), бірінші филолог «Диуани
лұғат-ат-түрк» еңбегінің авторы Махмұд ... ... Ибн Сина ... әл ... Қожа Ахмет Иассауиді, т.б. шығарды. Сонымен қатар Жүсіп
Баласағұнның атын ... ... ... ... ... ... екі түрін көрсетеді.
Біріншісі – жәуанмәртлік тұлғасы. Бұған әділдікті білдіретін Күнтуды, Ақыл
- Өгдүлмүш, дәулет – ... ... ... сипаттамасы – тұлғаның
белсенді іс-әрекеті. Екіншісі – аскетизм өмірін бағыттайтын тұлға. Ол –
құдайдың жолына ... ... ... екі топ ... ... қанағатты қолдайды. Тәрбие үрдісін Баласағұнның өмір ... үш ... ... ... көздері, заңдылықтары. Мысалы
табиғат, мемлекет, Орта ... ... ... ... ... мектептер,
отбасы, әдет-ғұрыптар тәрбие субъектілері болып саналады. Сонымен қатар
«Құтты білікте» ... ... ... ... ... ... ... адам мүмкіндігінің іс-әрекетке бейімделуі;
- тұлғаның іс-әрекетте қалыптасып, ... ... ... ... ... ... мен бағыттың қажеттігі, т.б. [ 52, 152].
«Құтты біліктің» тәрбие жүйесі жайында ... ... ... ... ... ... тұғырлық» қағида Ж.Баласағұн үшін өлшемдік
міндет атқаратын ақиқат:
Төрт нәрсе бар, аз деп туғын зейінге
Бұл төртеудің біреуі жау, бірі - әрі,
Үшіншісі ... торы - ... ... ... бар, ол – ... ... ... ешбірін.
Автор осы сараптаудан кейін диалектикалық ой тудырады. ... төрт ... ... да, ... да ... ... «Төрт
тұғырлық» өлшемдік қағиданың «Құтты біліктің» құрылымдық арқауы болғандығы
да дау тудырмайды. Оның айтуынша: «Әділет, дәулет, ... ... ... ... ... Әділеттің ақ туы іспеттес Күнтуды (Әділет)
басты тұлға. Себебі, ізгіліктің ... ... ... ... ... ... сүйекке сіңетін қасиет. Ал ақыл да, дәулет те, ... ... де ... емес жүре бітер қасиеттер және тұрақты болмайды, өзара
қарама-қайшылықта ... ... ... ... ... ... ... Ақыл адалға да, арамға да бітеді, қанағат жаңғырып ... ... жеке дара алып ... ... ... ... Адамды
бақытқа жетелей алмайды. Бұлар әділеттің төңірегінде тоқтаса ғана үміт оты
көрінеді.
Әділет, бақ, ақыл мен қанағат диалектикалық бірлікте ... ... ... ... ... Ал енді ... үштік (триада)
қағиданың қалай қолданылатынына зер ... ... әр ... ... ... ... ... керегің –
Ізгі қылық, түзу қылық – дер ... - ұят, ... - ... ... ... ... - дей келіп,
Үш нәрсе бар жер қылатын адамды,
Үш күнә бар ... ... ...... мақтан, жамандық,
Екіншіден – алып-сатар, сараңдық,
Ақымақ қылар осы үш түрлі надандық» [ 104, 162-164].
!зденуші ... ... ... ... ... еңбегінде ойшылдың педагогикалық идеяларын саралап, ... ... ... ... кісі» бейнесіне ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнидің
«ізгілік» сөзі ... ... ... ұғыммен сабақтастығы айтылады.
Жүсіптің адамның адамшылығының ... ... ... ... бірін Т.Ахметов - «кісілік» деп біледі. Ол (Жүсіп – Ж ... ... ... ... ... ... ... деп атапты. Жүсіп Баласағұни:
Кісілерді кісі еткен кісілік,
Кісілікпен аты шығар кісінің.
Кісілер көп, ... ... аз адам атты ... ... адам ... ... гөрі жамандық басым екендігіне, адал
адамдардан арамның көптігіне, яғни, ... ... ... ... ... ... адам ... тұқым қуалаушылықтың маңызы
арқылы білдіреді. Ақын ... ... ... ғана ... бала ... еш ... ойын мәтелдеді, балады
Текті ердің текті ұрпағы қалады. (1623)
Текті, парасатты адам ... ... ... ... ... ... ... шығады [ 53, 100].
Қарастырылған зерттеу жұмысында Жүсіп Баласағұн қуаттайтын ... бірі – ұят ... ... Жүсіпше ұят - кісіге ... ... ақын ... ... жақсы және жаман деп топтастырып, олардың
неліктен сондай болатындығы туралы ой ... Оның ... ... адамның
өзі екіге бөлінеді. Біріншісі – ана сүті арқылы сүйекке сіңген ... ... ... ... Олар ... осы ... дүниеден жақсы адам күйінде өтеді.
Жаман адамдар да екі түрлі болады. Біріншісі – дүниеге ... ... ... ... түзелуі де, түзелмеуі де күмәнді. Дүниені
бүлдіретін, айналасындағылардың ... ... әлек ... ... ... ... – құбылмалы адамдар. Олар – ата-тегі өнегелі болғанымен
жаман қылықтарды тіршілікте ... ... ... ... адамдар ізгі
адамдармен араласып, игі ниетте болса, тәрбиеге мойын ұсынуы мүмкін ... ұлы ... ... егер ... құлшылық еткің келсе, әуелі бүкіл
ілім-білімді үйренуің керек. Алланы тану тек ... мен ... ... Иманды адамның ізгі қасиеттері қатарына дастандағы жолдастық пен
достық қасиеттер де жатады. Ақынның ойынша, жолдас-жорасы, ағайын-туысы ... жау ... Ол ... ... ... ... ... артық көреді:
«Пиғылы арам, қандастан без алысқа, Одан гөрі сен адал дос, ... ... 125] ... келгенде қарастырылып отырған жұмыстың құндылығы - «Құтты
біліктегі» бірнеше ұғымдарға сипаттама беруінде. Зерттеуде қазақ халқының
жалпы ұлттық қасиетті ұғымына ... ... ... көп ... бөлінген,
сөздің түп төркіні мен ілкі ... ... ... ... айтылған. Сонымен қатар иман ұғымы әуел бастан құран арқылы
адамдардың санасына, уақыт өте келе ... ... ... ... ... наным-сенімімен біте қайнасып жатқан ... анық ... ... ... ... «Құтты біліктегі» тәрбие
жүйесін құрайтын төрт кейіпкер, төрт ұғым ... ... ... ... бірін-бірі тереңдетіп, Баласағұнның тұжырымдамасын
айқындап отыр. Жинақталған ғылыми ... ... ... болады. (Кесте
4)
Кесте 4 - «Құтты білікке» негізделген тәрбие жүйелері
|№ |Жүйедегі негізгі ой ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... төрт ... ...... әділ, әрі қатаң |Асқар Егеубаев |
| |гуманистік мұраттар: |тәртіп, заң. Екіншісі – ... |
| ... ... өмір |өзі, яғни ... ... –|бағыт) |
| ... ... ... ...... | |
| ... ... құру ... | |
|2 ... ... адам, |Айтолды образы. Өгдүлмүш |М.Мырзахметов |
| |ізгілікті қоғам. ... ... (Сол ... ... |(танымдық бағыт) |
| |адам бейнесі. ... өріс тебе ... | |
| ... ... ... суреті) | |
|3 ... ... ... ... ...... |
| | |бақ, ... қанағат ... |
| | | ... |
|4 ... жету ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... нағыз кісілікке |педагогика |
| | ... ... ... |
|5 ... шақ ... атанған жігіттер де, | |
| | ... ... да | |
| | ... ... | |
| | ... ішкі жан | |
| | ... ... | |
| | ... ... ... | |
|6 ... толу ... ... ... | |
| | ... ... | |
|5 ... ... екі ... ... ... ой, |Ә. Көшербаева |
| ... ... іс, ... ... ... |
| |-жәуанмәрт | ... |
| ... | | |
|6 ... ... |имандылық, тектілік, |Т.Ахметов |
| ... ... - ... ... ... |
| ... ... кісі. |қасиеттердің бірлігі ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты қызығушылығы бар екендігін көрсетеді, ... ... ... мәні зор, ... жүйені жан-жақты әр
қырынан тереңдетіп қарастырады. Ғалымдардың идеяларына сүйене отырып, Жүсіп
Баласағұнның төрт ұлық ... ... ... біз ... ... келе осы бағыттағы өз ойымызды қорытындылауды жөн ... ... ... ... болады. (1 сурет):
адалдық бақ ... құт ... ырыс ... ... ... ...... ... төрт тұғырдың көріністері
Мұнда Жүсіптің басты мақсаты – жеке тұлғаны ... ... Бұл ... жету жолын 4 бағыт арқылы көрсетіп отыр: әділдік,
дәулет, ақыл, қанағат. Сонымен бірге әр ... ... тән ... ... осы төрт ... ... көздерін жүйелеп отырмыз.
Зерттеу көрсеткендей ғалымдардың қай пікіріне сүйенсек те «Құтты
біліктің» тәрбиелік мәні жалпылама айтылады. ... ... ... әлі де ... ... ... ... жоқ, әлі де іздестірген жөн.
Осы ... ... біз өз ... ... ... ... саламыз.
2. Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халық
педагогикасының құрылымдық жүйесі мен ... ... ...... ... ... жүйесінің негізгі бастауы
Тараудың басты мақсаты - Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы
халық педагогикасының негіздерін айқындау. Зерттеу ... ... ... ... ... ... негізделген бірқатар
ғалымдардың идеяларына сипаттама берілді. Сонымен ... бұл ... ... ... өз ... ... Дегенмен, зерттелген
еңбектерде біз көздеп отырған Жүсіп Баласағұнның мұрасындағы ... ... ... ... ... осы ... жыл ... зерттеуіміз көрсеткендей «Құтты білікте» халық тәлім-
тәрбиесі ойшылдың тәрбие жүйесінің негізгі бастауы екені анық.
Халықтық педагогика – ... ... ілкі ... ... ... ... негізгі жайт: осындай халықтық мұралардың
бәрі кәдеге жарай бермейді, олардың озығы мен қатар ... да бар. ... ...... бүгінгі күннің талап-тілегімен байланыстыра
пайдалана білу керек.
Халық педагогикасы дегеніміз тәрбие жөніндегі халықтардың ... ... ... білім тәрбие-тәжірибесінің жиынтығы ... ... идея қай ... ... тіршілік-тынысымен,
ұлттық тәрбие дәстүрімен тығыз байланыста туып, өсіп-өркендеп, ... ... ... ... ... «Халық педагогикасы» ұғымдарына
бұрын-соңды берілген түсініктемелерді қорыта отырып, ғалым С.Қалиев өзіндік
анықтамасын береді: «Халық педагогикасы ...... мен ... ... ... ... тәрбиелеудегі ұлттық әдет-ғұрыптары ... ... ... ... ... ... озық
үлгілерінің жиынтығы. Ол этнографиялық салт-дәстүрлер мен ауыз ... ... ойын ... мен ... ... қарым-қатынастан
берік орын алатын адам мінезін, іс-әрекетін қалыптастырудың әлеуметтік
белгілі нормасы ... ... [3, 163]. Яғни ... ... ... енесі мен абасын-ажынның жас келінге айтатын ақыл-кеңесі, ... сол ... ... ... күнбе-күнгі күйбең тіршіліктен туындайтын,
ғылыми жүйеге түсе қоймаған, ... ... мен ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік ұғымдар жатады.
Әрине, бұлардың бәріне де әр ... ... ... мен ... талғам-мұраты, бүкіл тұрмыс-тіршілігі бейнеленеді. Дегенмен,
бұларда да ... ... ... жақын түйіндер жоқ емес. Мәселен,
бесік жырында нәресте, бөбек ... ... ... ... ... жатыр. Сондай-ақ халық педагогикасына қыз ... ... ... ... келе ... отыз күн ойыны мен қырық күн ... ... ... ... қоштасу, беташар, өлім-жітім болғанда ... ... ... ... ... ... бата беру, игі тілек,
сәлемдесу, сәлем салу, ауыз әдебиетінің бұлардан ... да ... ... (мақал-мәтелдер, жұмбақ, санамақ, айтыс, эпостық жырлар, толғау,
ертегі, дастан, терме, т.б.) жатады. ... ... де ... ... ... ... ... қыры мен сырын көптен
бері зерттеп келе жатқан халқымыздың сөз ... бірі – ... ... педагогикасы – ғасырлар бойына қалыптасып, қорлана байып
келе жатқан ғылым» деп ... [4, 89]. ... ... үлкен орын
алатын салт-дәстүрлер.
Салт-дәстүр дегенiмiз – халықтардың кәсiбiне, сенiм-нанымына,
тiршiлiгiне ... ... ... ауысып отыратын
қоғамдық құбылыс. Алдымен ол отбасы тәрбиесінде қалыптасады. Жеке адам жаңа
салтты ойлап шығара ... ... ... ... ... жоғалта
алмайды. Бүкiл халық, ел-жұрт ... ... ... ... ... оны ... болмыс көрiнiстерiне бейiмдеп өзгертiп отырады. Ал
жаңа қоғамдық қатынастарға қайшы ... ... ... ... жағдайда iлгерi дамиды. Халық: “Дәстүрдiң озығы бар, дәуренi ... ... ... - әдет ... жөн - ... деп ... ... сай
дәстүрлердi дәрiптеп, тәлiм-тәрбиенiң пәрмендi құралы ретiнде пайдаланып
келген. Мысалы, көп ... бойы ... ... ... ... ... ... елiмiз мүлде атаусыз қалдырып келсе, ... ... ол ... жаңғыртылып, жалпы халық мейрамына айналды.
Салт-дәстүрді зерттеуші-ғалымдар халықтық педагогиканың негізі ретінде
қарастырады: «Жалпы ... ... әр ... ... ... түрлері көп. Олар – бір ұлтқа тән ... тән ... ... кейбір
елдерде тайпалық және рулық дәстүр, тіпті туысқандық пен семьялық дәстүрлер
– деп те жіктеле береді. ... ... ... ескісі де, жаңасы да,
жаманы да, жақсысы да бар екендігі, ... ... ... Олай ... ... ... өзі не?»...
Дәстүрді әмбебап түсіндірме сөздіктерде, жалпы қауым (ұлт па, ұлыс па,
бәрібір) болып қабылдаған ... ... мен ... ... ... ережелердің жиынтығын айтады.
Халық келер ұрпағын өзіне дейінгі қоғамдық қолы жеткен тәрбиелік жақсы
дәстүр атаулыны жинақтап ... ... ... адамгершілік қасиеттерге
баулап тәрбиелеуді мақсат еткен.
Бірде-бір адамзат ... ... ... аға ... ... тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген емес.
Ұлттық тәрбиеде Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... орын ... ... Өйткені «Құтты білік» - ХІ
ғасырға дейінгі түркі тілді халықтардың қоғамдық ой-санасында орын ... ... ... ... ... ... ие көркем туынды.
Баласағұнның адамның дамуы, жеке адам басының жетілуі, өсуі тікелей
тәрбиенің жетістігі, ол адам табиғатына байланысты бола ... оның ... ... ... ... ... анықтады. Бұл пікір ХІХ
ғасырдың 40 жылдарынан басталған және 60 жылдар үстінде дами ... ... мен сол ... ... ... пікірімен
үндес келеді. Осы тұрғыдан көптеген маңызды еңбектер біздің зерттеу
жұмысымызды тереңдете ... ... ... ... «Құтты білік»
дастанындағы халық педагогикасының негіздерін Баласағұнның төрт тұғыры-
әділет, дәулет, ақыл, ... ... ... ... ... ... әр кейіпкер бір бағытқа ие болып, өзіндік тәрбие ... ... ... ... ... ... етіп ... Ақыл,
Дәулет, Қанағат секілді игі қасиеттерді алған. Әдiлдiктi ол “Күнтуды” деп
атайды да, оған ... ... ... ... ... ... деген
ныспы берiп, уәзiрлiк қызметтi нұсқайды. ... ... ... ... уәзiрдiң баласы (Өгдүлмiш) болуды айтады, Қанағатқа уәзiрдiң iнiсi
(Оғдұрмыш) болуға кеңес бередi. Аталған ... ... ... ... пiкiр ... кiрiседi. Төртеуі – Құттың төрт діңгегі. Төрт «діңгек»
- өлшемдік қағида, «Құтты біліктің» құрылымдық ... ... ... ... Өгдүлміш (Ақыл), Оғдұрмыш (Қанағат) дара ... ... бола ... ... ... ете ... ... бірлікке жеткен
жағдайда ғана бақытқа кенеледі.
Дастандағы бас кейіпкерлердің арасындағы өзара қарым-қатынас ... ... ... Осындай ұлы мақсатты мұрат еткен ақын поэмасы
үлкендi-кiшiлi “Тiлдiң пайда, зиян келтiрудегi ... ... ... ... ... “Айтолдының әмiршiсi Күнтолдыға қызметке келуi”,
“Бақытқа, жақсылыққа ... ... мен ... ... ... қойған сауалдары”, “Әмiршiнiң Айтолдыға жауабы”, ... ... ... кеңесi”, “Әмiршiге ғылым, бiлiмнiң ерекшелiктерi туралы
айтуы”, “Сарай, Әмiршi қызметкерлерiнiң құқығы мен мiндеттерi”, ... ... ... ... бiлу керектiгi туралы”, “Үйлену мен бала
тәрбиесi”, “Тойға шақыру мен ... ... ... ... туралы”,
“Оғдұрмыштың көрген түсiн жору туралы” деп аталатын түрлi тақырыптарды сөз
ететiн ... аса ... ... ... ... дастанының өзекті тақырыбы, алға ұстаған мұрат-
мақсаты - ... ... өмір ... ... әділетті қоғам құру.
Негізінен Жүсіп Баласағұн өзі өмір сүрген дәуірдегі қоғамдық қатынастарға
белсене қатысып, оның даму ... ... сол ... ... ... ... халық қайғысына мұң-мұқтажына үн қосып, ұлтық мәдениетке,
халықтық педагогикаға қатысты арқа сүйер бірден-бір мол әрі құнарлы ... ... ... ... ... ... мына ... болады (2-сурет)
2 сурет – «Құтты біліктегі» тәрбие
жүйесі
Суретте көрсетілгендей «Құтты біліктің» негізін қалайтын басты ... төрт ... ұғым - ... ... ... ... Дастанда
олар халық тәлім-тәрбиесінің көздерін жан-жақты ашып тұр: ежелгі рухани
танымға байланысты аңыз-әңгімелер, ... ... - ... ... ... ... салт-дәстүрлер. Бұлардың әрқайсысы халықтық
педагогикада кеңінен тараған тәрбие ... ... ... білікте»
көрінісін тауып отырған бағыттар жоғарыда көрсетілген.
«Құтты біліктегі» халық ... ... ең ... ... ... байқауға болады. Жүсіп Баласағұн осы орайда
былай жырлайды:
Күнтуды деп ... ... ... деп шындығын көздің асыл.
Айтолдыны еттім жыр – мархаббатты,
Нұрын төккен бақыттың, шапағаттың.
Бұл Күнтуды заңның шын қара басы,
Ал, ... ... ... ... тұп-тура заңның өзі,
Ал Айтолды – бақыт һәм ... ... ... соң ... ... асқан жоқ одан өзге достым.
(Ақыл жасар ғажайып, ғаламатты,
Ақыл деген зорайтар азаматты!)
Одғұрмышты сөз еттім тағы да ... деп ат ... ... (355-257)
Міне, бұл бәйіттерден байқайтынымыз, ... ... ... ... ұштастыра білген. Мәселен, дастанның басты кейіпкерлері
Күнтолды деп аталуында ежелгі ... ... ... Айға ... Ол дәуірдегі адамдардың Күн, Ай, От пен Судың жойқын күштерінің
сырын түсінбеуінен ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар деп түсінген. Мұндай наным-түсініктер ... ... әлі ... ... ... ... ... Күн – қазақта
қасиетті зат. Бұлттың күркіреуі ... «күн ... - деп, оны ... ... ... Әділет жалпы әділеттілік, шындық идеяларына
ұласса, дәулет - қанағат, ақыл ... ... ... астаса
суреттелген. Халық ауыз әдебиетінде Күн ... ... ... ... ... ... бойынша көне түркі аңызында атақты Оғыз
ханның ұлдарын ... деп ... Күн, Ай ... ... халқының Ой-
сұлу тарихи ... да ... ... ... ... ... Ой-сұлу және оның баласы Күн-батырдың өмір сүрген
уақытысын парсы патшасы Дари мен скиф ... ... ... ... ... ... ұлттық мақтанышы Манас, аңыз бойынша,
Күн мен Айдан жаралған. Семетейдің жары Ай-чүрек ... ... ... ... ... ... Көрпеш – Баян сұлу» лиро-эпосының бас кейіпкері
Ай-таңсық атауы да бекер емес. Тіпті Шыңғысханның өмірге келуін ... ... ... ... деректер көп кездеседі. Оның ... ... ... ... ... Күн мен Айды тотем ... ... [105, ... ... ... ... ... педагогикасындағы
көріністері»
«Құтты біліктің» бас кейіпкері ... - ... яғни заң, ... ... ... ... ... жолыққанда өзінің дүниеге ақиқат
нұрын бірдей түсіретін әділетті де, ... ... ... ... әділ ... ... айғақтап, атамыз қазақ атын күнге балап
Күнтуды қойғандығын түсіндіреді. Оны мына ... ... ... ... ... айтты: - Атымды есті ер беріпті,
Қылығымды көріп, танып, сеніпті.
Дүниенің нұрлы жомарт алыбы,
Күнді ... ... ... күнді көр де, көр мені,
Күн сөнсе егер, тіршіліктің өлгені.
Соған ... ... ... ... ... шала ... еш ... (825-832)
Ал келесі бәйіт жолдарынан ... ... ... ... ... ... ... Күнтуды өзін жарқыраған күнге
теңеп, оның әділеттілігін ... ... ... жер ... ... күн ... адамзатқа түгелдей көрінеді. Күннің философиясы
біртұтастықта, әділет пен әділдікте. Мұнда ... ... да ... ... Мұндай философия мен тәрбие ежелгі рухани наным-сенімдермен
ұштасып отыр. Күнге табынған Заратустраның тіршілікке ... ... ... ... адамзат үлкеннен кішіге дейін, байдан кедейге дейін, бүкіл
табиғат таң атып келе жатқан ... ... ... ... соң күн, жаман-жақсы демейді,
Жарық төгіп бәрін бірдей теңейді. (810)
Өзінің мейірім-шапағатын, өмірге ... ... ... көрсете
алады. Осыдан тәрбиелігі зор жер тіршілігінің наным философиясын көрсете
білген Жүсіп Баласағұнның ... ... Елік ... ... ... ... мән жатыр. Сондай-ақ педагогика мен әдебиет бір-
бірімен астарласып, бір ізгілікті толғаныста ... Мұны ... бар ... ... ... ... жарығын тең бөледі – бүкіл
адамзатқа тең қарау; жарқыратып жер бетін – ... ... ... ... де күндей – жоғалмаймын, өзгеріп - әділдіктің ... ... Әділ ... жетер күндей бар елге, Ниет, тегім үлгі болғай әлемге
- келешек ұрпаққа мұра, өсиет, насихат
Күйбектемей өзін-өзі тербетіп,
Күн шығады ... жер ... күн, ... ... ... ... қарығын.
Мен де күндей – жоғалмаймын, өзгеріп,
Бар халыққа бірдей қылық, сөздерім.
Күн шықса егер, жер қызып, бұлт дүркірер,
Шешек атар мың-мың түспен гүл ... елге де ... ... шындығым,
Гүлдеп тасы, дәулеті өсер мыңғырып.
Шыққан соң күн, жаман-жақсы демейді,
Жарық төгіп бәрін ... ... ... ... ... бар ... ... үлгі болғай әлемге (824-832)
Келтірілген бәйіт жолдары Жүсіп Баласағұнның шығармашылығының ... ... ... ашып ... Ол - адам ... асыл ... тылсымымен байланыстыруы. Сондай-ақ халық педагогикасының
көріністері Күнтудыны оқырмандармен таныстыруда да ... Бұл ... ... ... аузынан тараған ертегі ретінде ... ... Күн ... ... ... Жүсіп жақсы былай бейнелейді:
Қартаймайды, қарттайты талай бекті,
Сөзі үзілмес өзінің талай кетті.
Бір бек өткен дүниеде дана, батыл,
Сөз ісінен тамырдай ... ... ... тараған даңқы жұртқа,
Бақытты жан, балаған халқы құтқа.
Бұл Күнтуды сонымен ер атанды,
Күн мен айдай ... кең ... ... ... ... ... ... зерттей отырып,
«Құтты білік» дастанындағы халықтық педагогикада арнайы орын алатын ... ... ... ... ... ... аңғарғандай
Күнтуды басқарған мемлекет әділ заңмен қаланған. Күнтуды елін құт, бақыт
билейді. Мұның ... ... ... тамырласып жатыр. Яғни оның
түп-төркіні көне дәуірде жатыр. Қорқыт атаның мәңгілік өмір іздеуі ... ... келе ... ... ... ... ... халық педагогикасында Асан қайғының өз еліне бай, тыныш, ... ... ... де ... ... символын Асан қайғы «қой үстінде
бозторғай жұмыртқалаған заман» деп білді.
Олай болса Жүсіп ... ... ... бейнесін ашуда елбасы
мәселесіне арнайы тоқталады. Осы орайда дастанның бас ... ... ел ... ... көп ... ... Бектікке лайық,
бек қандай болу ... ... (27 бап); ... ... ұлығ
хожибтыққа қандай ер керек екенін айтады (31 бап); ... ... ... істеудің заңдары мен тәртіп-рәсімдері туралы айтады.
Ел басқару тақырыбына келе, Баласағұн ... Елік ... ... ... Тарихта шынайы болған әйгілі тұлғалармен байланыстырып
отырады. Жүсіп Баласағұн 18 айдың ішінде ... ... ... ... ... ... тапсырады. Жаңа шығармамен танысқан елбасы, әрине
ризашылығын ... ... ... ... ... көтеріп отыр. «Құтты
білік», «Жарқын жаз», аса қадірлі ұлық, Бұғрахан бейнесінен ... ... ... ... ... ... білдіреді. Әрине, ең алдымен
«Бісмілләхи-р-рахмани-р-рахим» деп Әзиз уа ... ... ... төрт ... қасиеттері айтылады. Бұдан Жүсіп
бабамыздың Аллаға қаншалықты сүйіспеншілігімен ... ... ... ... сол ... ... аса сенімі.
Жүсіп Баласағұн елбасына өзінің құрметін көрсетіп, жақсылық тілеп,
оның жеке басшылық қасиеттерін айтып өтеді: Жадыраған жаз жайлы, аса ... ... ... ... һәм ... ... пен ... ұлы билеуші Табған ұлық Бұғра – Қарахан аба Әли –Хасан бинни
Арасан ... ... нұры ... ... күш, мәртебелі т.б. сөздермен
ханның қандай болуын талап етеді. Сонымен бірге:
Белгілі ұлы хақан болды, ... ... ... ... ... ... ... ойшыл өзінің де іс-әрекетін белгілейді. Оннан астам бәйіттердің
ішінен Бұғра ханның есіне бірнеше рет әділдіктің құндылығын салады:
Әлем ... ... ... ... ... куә болып, қосылды.
Заң түзелді, жаран тыншып жайланды.
Әділ ... аты ... ... үшін әділдік, әділет елбасын сипаттайтын ұғым. Бұғраханды
суреттеп, автор өзінің тікелей идеясын ашпақ. Сондықтан алғашқы ... ... ... ... білім, ақылдың қасиеттерін, пайдасын
айтады. Осы кезден-ақ оқырман ел ... ... ... ... ... ... алтын тас болар,
Егер, шықса, бек басында және болар.
немесе
Ақыл керек ерге жаһан бастауға,
Ақыл, жүрек керек елді ... мен ... ... ... ... елге ... жаралғалы бар адам,
Ақылмен кенді үйретіп заң адал. (69)
Сонымен, елбасына ең ... ...... білім, заң, яғни адалдық.
Ерекше көңіл бұратын сөз – ... ... ... ... ... ... Баласағұн үлкен ізгілік бағдарламасын ұсынып отыр. Бұл X-XIII
ғғ. кеңінен тараған идея ... ... ... ... ... деген
тәрбиелік мәні зор бағыт орнайды. Бұған Әль- ... мен ... ... ... осы ... Абай ... жақсы дамытқан. Шын
мәнінде, жалғыз ақылмен халықты басқаруға болмайды. Таза, мейірімді жүрек -
адалдықтың тірегі. Осыдан ... ... сөзі – ... ... ... ... бабамыздың тәрбие бағдарламасының құндылығын дәлелдеп отыр.
Елбасы ... ... ... былай жырланады:
Кісі асылы екі түрлі, қараңыз,
Бірі - бек, Бір – елбасы, ... ... үшін ... ... ... ... ... орын алған – Алып
Тоңға. Ол туралы ... ... ... ... атын асырған,
Алып тоңға ер еді, құты тасыған.
Білім – даңқы ұлы, көпті ... ойлы әрі ... ... дана ... сана-сезімді,
Жұтты жалған елге тұтқа ер еді!
Тоңға Афрасий ... ол көп ... ... ... ел ... тағы бір ... белгілі бір символ арқылы жеткізеді.
Күнтуды елік ... ... ... үш ... ... ... ... сұраған Айтолды үш тағанның беріктігі жөнінде толғайды (800 – 805-
бәйіттер). Кейін осы ой ел бірлігі, ел ... ... ... ... ... ... – дана, ғалымдар, зейінділер,
Бірі – хатшы, білсін дер ...... ер, ... ... жайдай жайпар жасындарының
Бұл үш түрлі ер бір жеңнен қол шығарса,
Қалған жұртты үйіріп, ... ... ... ел ... ... үш ... тобын түсіндіреді, үшеуінің қызметін,
пайдасын саралап береді. ... ... ... желі. Ел-жұртты,
ерлерді халықтық іске, шаруашылыққа, малға, білімге бағыттаса, енді бірін
хат пен ... ... ... ... енді бір ... ... ... тұр. Бұл да қазақ халқының ежелгі мақалында кездесетін, өте
кең танымал ойдың тұжырымы.
Сонымен үш тұғыр, үш ... үш ... ... аян, ... ... ... ... қағида. Мұнда көкейкесті мәселе әлеуметтік-саяси тұрғыдан
көтеріледі. Халық педагогикасына ... ... келе ... ... «адал», «парасат» ұғымдарын алуға болады. Кесте 2
Кесте 2 – Халық көзқарасындағы Елбасы
|№ ... ... ... ... ... |
|1 |... Ес, ... бекке керек – себебі... |парасат, ес; |
| | | |
|2 |Бұл ... асыл ... ер ... ... ... |
| | | |
|3 ... бек ... ұлы да бек ... |ата ... қуу; |
| |Ұл бек боп ... асыл тек солар! |білімді, білікті, |
| | ... ... ... |
|4 |Бек дегенің ... ... тұр. ... |
| ... ... бек ... – желік құр. | ... ... ... |
|5 ... алып ... ... саспайтын, |батыл, намысшыл, алып; |
| |Ұлы ... ұлы ... ... | |
| | ... ... |
|6 ... ұлы ... керек қаһарлы. | |
| ... ... өрт алса да ... | |
| | ... ... ... |Шыншыл сара ... ... ... | |
| ... үшін ... шығар тамұққа. |жомарт, ақылды, |
| | ... ... |
|8 ... жақ, ... тоқ, көзі тоқ, ойы | |
| ... тілі ... сөзі шоқ, | |
| ... алар ... пен ірілік, | |
| |Заң ... ... ... ... |ел қамын ойлайтын |
| | | |
|9 ... ... елін ... ... ... | |
| ... ... – күң, жер ... | ... ... ... бек – болар халық көсемі, ұрпағы өссе – даңқы |
|тағы өседі. ... ... ... ... ... басқарсаң алтын қалам жылтырдар.
Білім, ақыл елдің ішін түзетер,
Үш батырың ... ... ... ... ... ... айқын ойды шегелей түседі. Бұдан кейін «Ұлық болсаң –
кішік болдың!» ... мың жыл ... ... - өзі, ... көзі
екеніне таңданбасқа бола ма!? Халықтың даналығына, ақыл мен ... ... ... ... шыққан асыл сөздің ел
жүрегі, адам санасы арқылы ... ... ... ... ... ... бірге жасайтын да, елдің елдігін, дәстүр-мәдениетін де
осындай мәңгілік берік көпірлер ... ... ... ... ... ... ... «Құтты білікте» еліміздің
тікелей төл мұрасы дерлік қанатты сөздер, даналық ұғымдар әр ... ... Ішкі ... ... ... жылы ... ... орала
қалады.
Жүсіп Баласағұн ел басқару мәселесін аша отырып, дастанның ... ... деп ... ... жоқ. ... образын бірнеше
тарауларда ашады. Алғашқы тарауларда «Бектің ісі - ұлы іс» ... ... ... ... ... білік» дастанында бірқатар тәрбиелік
мәні бар мәселелерде ел басқарушының моделін бөлек алып отыр. Оның ... деп ... ... ... алады. Тұлға бойына ... ... ... елбасының идеалы.
Қорыта айтқанда «Құтты білік» - Елбасының бейнесін жырлаған дастан.
«Құтты біліктегі «Дәулет» ұғымының ... ... ... ... бас кейіпкер - Айтолды. Ол - құттың өзі, яғни
бақ, дәулет. Айтолды әмірші Күнтудының уәзірі. Ол Күнтуды ... ... ... сымбатымен, ішкі жан дүниесімен Хажыбтың ... ... ... берген сипаттамада Айтолды халық педагогикасындағы ... ... ... Хажыб Айтолдыны көзбе-көз:
Ерек кісі басқалардан өзгеше
Ұқты Хажыб: Сегіз қырлы, бір сырлы –
Өзге жұрттан өзгеше, бір түрлі.
Сөйтіп Айтолды Хажыб арқылы ... ... ... ... ... Қайда тұр ол. ... ... - ... ... Оған ... ... сені,
Сүйінтті қылық, қулық, көркің мені
Істің көркі – адалдық, ақылдылық
Қақпамды бақ, ... ... ... өз ... хан ордада адал атқарды, ертелі кеш ... ... ... ... ... атқарды күзетті, Не істесе де, күмәнсіз ... ... ... ... сіңірген Айтолды ел көзіне Еліктің көзіне
ілінеді. Сөйтіп Айтолды уәзірлікке тағайындалады. Дастандағы кейіпкерлерді
таңдауда Жүсіптің ... ... ... ... екі кейіпкер де бүкіл
әлемге нұрын шашып тұрған сивол іспеттес. Егер тәуліктің ... ... ... шашып, айналасына жарық сыйласа, Айтолды екінші жартысының
жарығы болып ... Екі ... ... ... ... етіп ... ... Бұл кездейсоқтық емес. Осыдан Баласағұн дүниетанымының
тереңдігі байқалады. Зерттеу барысында біз бұл ойға ... ... ... аңызын ерекше атап өтуді жөн көрдік. «Ра мен ... ... ... ... ... ... туралы меңзеп отырған ойы жалғасын табады.
Күн құдайы Ра ... ... ... жер ... әр ... ... ... Бірақ бұл саяхатында үнемі бұған қарсы тұрған Апоппен
күреседі. Оны жеңген соң, ... сол ... ... ... дүние келіп
отырады. Бұл аңыз Күн мен ... ... ... ақ пен ... пен ... ... пен ... күресін көрсетіп
отыр. Философиялық та, педагогикалық та маңызы ... ... ... көріністер де орнын тауып отыр. Түркі дастанындағы
Күнтуды, Айтолды кейіпкерлері Ра ... ... ... Күн ... ... жасаған мемлекетіне әділ заңмен, молшылық, дәулетпен
әкеліп отыр. «Құтты біліктегі» Айтолды түн ішінде жарық әкелетін кең ... ... ... қатар, Айтолдының тағы да бір символдық
бейнесі бар. Ай сияқты бірде толып, ... ... ... атын ... Дәулет, бақ, құт қаншама жақсы болғанымен баянсыз екенін, өткінші
қызыққа малданбау керектігі айтылады. ... ... ... ... ... ... дейін халық тәлімімен ұштасқан кәдімгі
педагогикалық кескін. Оны мын бәйіт жолдары нақтылай түседі:
Мен де ... ... ... ... ... ... ... жанға түссе жүзім, жанарым:
Көркі артып, нұр жауады қабағын,
Байып, тасып даңқы алысқа ... ... ... ... ... ... ... баяндағандай
өзі ұнатқан адамға құт дарып отырады. Ол қонбаған адамға бақ, ... Ол ... ... ... айтылады:
Кетуі мұң – су алғандай шайылар
Жиған-терген мүлкі күлдей шашылар,
Таз қалпына түсер, еңсе басылар
Шайыр сөзін есті мұны ... ... ... ... ... ... отыр.
Айтолдының пайымдауынша білімді, білікті адам ғана бақ пен ... сөз – ... көз ... ... адам атақ, даңқы артылар,
Жаңа айдай толысар да, жарқырар.
Көңіл қойма, ол опасыз, ессіз ол,
Толған Дәулет, толған Айдай сарқылар! ... ... ... ... адам ... ... ... Аспандағы Айға ұқсап, бірде толады, бірде «солады».
Бірақ «Құтты ... ... ... Ай. ... Елік Күнтуды
басқарып отырған мемлекеттен бақ-дәулет үнемі кетпеген.
Дәулеттің ... неге ... деп Елік ... ... ... деп ... кісі ... екен Айға меңзеп затымды.
Ай туғанда кіп-ішкентай болады,
Күннен-күнге көтеріліп толады...
Ай толғанда, көзі ашылар әлемнің,
Жүзі жайнар жаһандағы әр елдің.
Толған ай да, ... ... ... ... азып кетілер.
Нұры сөніп, семіп мүлде жоғалар
Қайта туып, қайта толар, оңалар ...... Құт – ... Адам ... ... мен талайлы тағдыры.
Талай-талай аңыздардан, ертегілерден Дәулет, бақ хақындағы толғамдарды ... ... ... бас ... бірі ...... бейнесінің
түп-төркіні түсінікті бола түседі. Қазақ халқының педагогикасында ... ... ... ... Оған ... ауыз ... мәні мол ... мен аңыз-әңгімелер. Олардың бір ерекшелігі құт
дәулеттің еңбекпен келетіндігі.
Мыңдаған ғасыр ойшылдардың ... ... ... шешендердің тілін,
көсемдердің күнін байлаған ұлан-ғайыр ұғым. Адам баласының бақыты ... ұғым бір ғана ... ... ... түскен. Ол:
Сенбе құтқа, келсе – кетіп қалады,
Сенбе баққа, береді де алады ... ... ... ... ұзақ ... ... етудің жолдарын
да әңгімелейді. Тіпті «Құтты білік» ... ... өзі ... ұзақ ... бойы ... іздейді. Мұндай көріністерді ... де ... ... ... ... өз ... үшін көп ... мен қиыншылықтардан өтеді. Сол сияқты Айтолды да Күн
еліне бақытты өмір ... үшін көп ... ... ... өз дастанын мұндай сюжетте бекер ... ... ... болу үшін көп ... ... Бақ пен ... ... сыры
Еліктің Айтолдыға берген сауалында ашылады:
- Сені ұстайтын бар ма ... бар ма ... ... ... ... ... ... жанға бақ пен Дәулетке кенелудің жолдары:
1. жібек ... таза ... тілі ... ... ... ... ... жүрмеу;
5. менмен, өркөкірек болмау;
6. жол-жобаны білу жолдары;
7. адамзатты сыйлау
Айтолды ұсынған жолдар парасатты адамның бейнесін суреттейді. Адамзат
бойында осы ... ... оған бақ та ... дәулетке де кенеледі.
Осы ойымызды мына бәйіт жолдары нақтылай түседі:
Құрмет қылса үлкендерге өзінен,
Кішілерге мейірім төксе ... ... ... ... аяқ асты ... ... аран ... несібесін шашпаса.
Қолы мен тілін бос ойыннан сақтаса,
Құлық-құлқын оңдап, жөнсіз лақпаса.
Міне, осылар баянсыз құт кісені,
Кісендесе, қашпайды өзі-ақ түседі ... ... ... құт, ... ... ашып береді. Онда
тәрбиелік ұғымдар да ... орын ... ... ... ... құрметтеу;
- кішілерге мейірім, ізет көрсету;
- өсиет сөздерді зейін қойып ... ... ... өмір ... жат қылықтан сақ болып, адамгершілікке бейімделу
Бұл қағидалардың қай-қайсысы болмасын қазіргі халық педагогикасының
негізін ... ... ... ... әлі күнге дейін ... ... ... ... сөз бар: «Алыстан жеті жасар бала ... ... ... береді». Осыдан Жүсіп Баласағұнның қазіргі қазақ
этнопедагогикасының ... ... ... ... ... ... ... халық тәлім-тәрбиесінің
көптеген қырларын ашуға тырысты. Ауыз әдебиетімен байланыстырып, көркем
тілмен ... ... ... ... бере ... ... білік» дастаны баяндағандай Айтолды мақсатына жетіп,
елге құт, ырыс әкеліп, Күнтудының жанында адал қызмет ... ... ... ... ол бұл ... де ... Күнтуды еліне уәзір болып,
Өгдүлміш (Ақыл келеді). Бұл ... ... ... Дәулет – мәңгілік
емес, Ақыл – мәңгілік деген көзқарасы да анық ... ... ... қарапайым халық, ойшыл-ғұламалар, ақын-
жыраулар өздерінің ... ... ... ... ашуға
тырысты. Қазақ халық педагогикасында «жетілген адам» «Сегіз ... ... ... ... Бұл ... айналған тақырып Жүсіп
Баласағұнның да ... тыс ... жоқ. ... білік» дастанында
«жетілген адам» бейнесін ... ... ... ... ... ... Айтолдының баласы. Дастанда ол ақыл-ой, білімнің ... ... ... ... ... тәрбиелік қағидаларды ұсынады. Соның бірі
- жәуанмәртлік тұжырымдамасындағы тәрбие мазмұны. Өгдүлміш ... ... ... ... ол ... ... үлкен-кішіге сый-
құрмет көрсететін кейіпкер. Өгдүлмішті ... ... ... ... рет ... ... ... жүзі нұрлы, көрікті,
Бар ізгілік бар өзінен өріпті!
Жомарт, ойлы білер істің ... таза ... ... ... ... адам баласын
Шаң тигізбей, ұстар намыс жағасын.
Қайда барса – іс қиюын табады,
Сөйлесе ақыл – тіліңнен бал тамады.
Жүзі игі ... ... ... қиыспайтын қиырды (1850-1854)
Баласағұн Өгдүлміш бейнесінің сипаттамасын әрбір бәйітте ... ... тән ... ... ... ... бәйіттерде жүзінің нұрлы
екендігі айтылса, кейінгі бәйіттерде ақын ... ... ... ... ... бәйіттерде жомарт адамның іскерлігін,
шапшаңдығын айтып, олардың қоғамға қажеттігін ... ... ... тек жомарт адамдар арқылы дамиды.
Өгдүлміш сияқты жомарттыққа тән ... ... ... жүзі ... ... көрікті; ... ... ... таза; ... ... ... ... ерте ... ... ... қасиеттерінің
арқасында Елік Күнтудының уәзірі болып тағайындалады. Бірақ жас бала
бірнеше уақыт өз ... өзі ... ... оған ... ... болады.
Әкесінің орнын басады. Сөйтіп Өгдүлміш бала кезінен алған жақсы тәрбиесін
әрі ... ... ... ... Баланың ішкі жан-дүниесін,
қабілеттілігін байқаған Күнтуды оны ел басқаруға дайындайды:
Елік мені ... ... қол ... ... ... - өсті өрісім
Елік қолдап, зұлымдардан қорғады
Тағдыр менің ... өзі ... ... ... ... ... ... бейнесінің «Құтты біліктегі» құндылығы – ақыл тәрбиесін
беруінде. Өгдүлміш өзі Ақыл ... ... деп ... деді ол – қымбаттының қымбаты,
Ақыл жоқта, құнсыз тәннің ... ... ... ... ... бәрі – ... асыл сыйының.
Кісіге ақыл бейне кісен тәрізді,
Тұрар бағып әр қулық, іс, әр ізді (1835-1838)
Келесі бәйіттерде Ақыл ... ... ... жан – бір ... ... ақыл болсын тілерің!
Адам – білсең үй, түн түнеп түнерген
Ақыл ғана жарық төгіп жіберген ... ... ... бұл ... ... ... жағы мен
психологиялық білімдерді жеткізеді. Бұл ер ... ... ... бар ... ... ... адам баласына мидың қажеттілігі,
оның ақылмен байланысы айтылады. ... ... ... есі бар ... деп ... Ес – ... ... жолы – «сағат сайын, сәт ... ... ... ... тәлім тәрбиесіне сүйеніп отырады. Ондағы:
Есті жанның тілі – шындық шұрайы,
Бар қылығы тегіс, шымыр шығады.
Одан салқын, сабырлылық өседі,
Жеті ... ... рет ... ... ... ... ... педагогикасындағы «Жеті рет өлшеп, бір рет кес»
мәтелімен пара-пар. ... да ақыл ... ... кәрі ... желпінер (1870)
деп келетін бәйіт жолдарыБұл жерде кәмелеттік жасының да ерекшелігі,
Өгдүлміштің айтылған ... ... және ... ... Дастандағы Елік пен Өгдүлміштің сұхбаты дәріс ... ... ... ... жігіт тәлімгерден сабақ алып, ... ... ... ... ... ... ... Орта Азиядағы білім
саясатының көрінісін ашып тұр. Жүсіп Баласағұн өмір сүрген ... ... ... өте ... ... ... ... дамытып, ұрпаққа
білім, тәрбие беру. Осындай ... ... ... бір көрінісі «Құтты
білікте» жатыр. Дастанда Елік пен Өгдүлміштің сұхбаттары жиі ... ер ... ... ... ... ... бір ... Елік оны
мақтап, ризашылығын білдіріп, былай дейді:
Ойың – дария, сөзің - терең данасың!
Құдай саған көп қасиет ... да өзі ... сені ... (1872)
Өгдүлміштің ғылым мен білімді жақсы меңгергені, оның ақыл ұғымына сай екені
келесі сұхбатында көрінеді. Мұнда ... Елік ... ... ... ... ғылымның қырларын ашады. Еліктің сауалы:
Адам жеті мүшеден тұр жаралып,
Әрбірінің қызметі бары ... ... ... және көз ... не? ... екен ... ... жантану саласындағы білімінің жетік екені көрінеді.Сонымен
бірге тәрбиелік мәні ... ...... өңді бір ... құрты – аңсарымен бірге өлу (1893)
Махаббаттың мәнін ... ... ... ... ... алдана береді,
Көңіл ғана кедергісіз сезеді (1897)
Осы жолдардан аңғарғанымыз адамға махаббат деп күңіренуге болмайды.
Нағыз махаббатты білдіретін - ішкі ... ... ... көрсеқызарлық
ақылды адамға тән қасиет емес. Ал шын махаббатты көңіл ғана кедергісіз
сезеді. Өгдүлміш өз ойын тек ... ... ғана ... халық тәліміне
сүйене отырып дамытады. Мұны бәйіт жолдарынан көптеп көруге болады. ... ... ... ... ... тіл ... ... қазақ
танымындағы «Білекті бірді жығар, Білікті мыңды жығар» мақалы еріксіз
оралады. Халықтың ... ... өмір мен ... ... от пен суға
кезек суғара алмастай асыл, ақылды сөздері [106, 210]. ... ... ... ... мына бәйіттерден көрінеді:
Ақылды – ұлы, біл, білімді-білікті,
Екеуі ұлы етер, қонса, жігітті.
Ақыл қайда болса, ... ... ... сол білікті болады.
Ақылы болса, пайдасын ер көп көрер,
Білім білсе, әзіз тірлік ... ... ... ... бәйіттерінен-ақ адамгершілік, білім мен ... адам ... ... ... ... айтудан бастау тегін
емес. Құт та, ырыс та – білімде. Бақытың – ... Көне ... ... прогрессшіл идеялары сонау, ХІ ғасырда айтылғанымен емес, ... ... ... ... ... халықтың тәлім-тәрбие,
эстетика негізіне айналған. Жүсіп Баласағұн сол 1069 ... ... ... ... ... адам ... ақылдан.
Қызбалық – сұм, ақыл-естен тандырар,
Жайсаң ерді ашу қапы қалдырар! (334-335)
Білім - ... ... та ... қол ... ала ... (313)
Кісі мәңгі болмас, мәңгі – ат, ары,
Мәңгі қалар оның жақсы атағы! (229)
деп жазса, бір таңданарлығы осынау өлең ... ... ... ... күні ... ... ... келгені ғаламат. Ақын сол кездегі
ұлан-байтақ өлкені жайлаған түркі халықтарының рухани ... ... ... ... қағазға көркем түсірген.
Адамшылдықты, жақсы атты бол! Жүрген тынып, тынған ақыр өледі. Уақыт
та, өмір де бір ... ... ... кетеді. Туған өтеді. Бек бол, ... ... ... бол ... бір қара ... ... ... Ал, жақсының
өзі өлсе де, аты өлмейді. ... ат та ... ... құты, бақыттың бесігі
билік те, байлық та емес, адамшылық. Адамдық. Адам бол, арлы бол, ізгі бол.
Міне, ... ... ... ... құяр бір ... міні ... күзелер,
Халық міні білімменен түзелер.
Ақылды бек – басшысы елдің шырығы,
Қылыш жұмсау – білімсіздің ... ... бол, ... болу деу бір ... да, оның ... ... беру бір ... Баласағұн адамшылық негізін қанатты, даналық
сөздерімен сіңіреді. Жақсы-жаманның тіл-жағын айырып ... көп, аз ... аз ... көп, аз ... аз ... (305)
Бұдан нақты, бұдан дәл түсіндіру мүмкін бе? Білімді ... ... ... ... аз да ... ... ... көр. Енді бірде:
Төрт нәрсе бар, аз деп ұғып, кейіме,
Дана айтқан сөзді түйген зейінге;
Бұл төртеудің біреуі – жау, бірі - ...... торы – ... тыс ... бар, ол – ... ... ... ешбірін (310-312)
Жау, өрт, дерт, білім. Бұларды аз деп ойлама. Көп бұлардың пайдасы ... бірі ... ... алады дейді. Білімді ақын химиәға ... ... ... қорытылып шығатын ордасына балайды. Білім де
жұпар сияқты тез тарайды дейді:
Жұпарды жасырсаң, иісі білдіреді,
Білімді жасырсаң, тілің айтып ... ... ... ... ... ... ... Білім, ақыл кісіге бейне кісен сияқты деген ойды да
өрбітеді. Білімді адам ... ашып ... ... ... ... даяр ... Осы ойды өрбіте отырып, тағы бірде надандар босып,
бүлдіріп жүр, жүргенсіз, надандарды кісендеп, ... жөн ... ... ... контрасты категориясы – надандық. Білімді мадақтай
отырып, ақын ... ... ... аздыратын, азғындататын
белгілерін мінейді, жирендіреді:
Ақылдыға лайық – құрмет, жүгініс,
Ақымақ жан, ... қой бір ... ... мына бір сөз ... надан өзін-өзі жарытпас! (297-298)
Тағы да надан ... ... ... мен білгені де жау дейді:
Біліктіге білім – күллі тон, асы,
Білімсізге, қылығы – сұм жолдасы! (320)
Сондай-ақ:
Тірі - ... ... жер ... кісі ... ... ат қалар.
Өзің жақсы болсаң, атың мақталар,
Жаман болсаң ей ер, сөгіп, датталар (237)
Осы жолдардағы ойлар жазу өнері, жазылған сөздің ғұмырлығы, ... ... ... ... ұласқанда қазақтың «Жақсының аты,
ғалымның хаты ... ... ... даналық сөзі санада салмақталып,
ірілене береді, сараланып жан біткендей ... ... ... ... ... Хажыб Баласағұнның әлем мәдениетінің алтын қорына қосылған еңбегін осы
жерде жазғанын ... ... ... сөзі ... мәнге бөленіп,
бұрынғыдан да баурай береді. Оған дәлел:
Біліктіні тыңда, ақылдың бұлағы:
Білімді сөз – шырын, жанның құнары:
Бұның бірі – ... ... ... ... – айтқан сөзден қайтқаны (315-319)
Өгдүлміш Ақыл ұғымын сипаттауда білім, біліктілік, білімді тағы ... ... ... ... ... алуға болады. Сонымен бірге
дастанда «ізгілік», «ізгі», «кісі», «ізгілік ісі» ... ... ... белгісі. Ақыл, білім, ... ... ... ... ... Яғни ... ... жетілген адам
бойындағы қасиеттер:
Қарап тұрсаң, күллі сөздің рәсімін:
Ақыл, білім ең ... ... ... асыл ... – болса ер,
Білім болса, бектік қылар – қылса ер.
Ақыл кімде болса, болар – асыл ол,
Білім кімде болса – бек хәм ... ол ... ... ... ... категориясы – надандық. ... ... ... және ... ... ажыратты. Білімді мадақтай
отырып, ойшыл надандық, опасыздық, адамды тоздыратын, аздыратын ... ... ... ... ... ... емес. Ол
өмірдегі ең қауіпті, жағымсыз қасиеттердің бірі. Надандықтың көрсеткіштері:
кісі қадірін ... ... ... кішіні қолдамау, құрметтемеу,
қанағатсыздық, нәпсіқұмарлық, ... ... ... ... осы ... ... ... кісілік қасиетті қалыптастыруға
арналған. Бұлар халық тәлім-тәрбиесімен тамырласып ... ... ... ішкі ... тән ... көрсеткенде.
Баласағұнның пайымдауынша, надандық білместікке байланысты емес. Ол
өмірдегі ең қауіпті, жағымсыз ... ... ... ... қадірін білмеу, үлкенді сыйламау, кішіні қолдамау, құрметтемеу,
қанағатсыздық, нәпсіқұмарлық, ... ... ... Ғұлама-
ойшылдың осы тағлым сөздері ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиесімен тамырласып жатыр. Әсіресе, ақылды
адамның ішкі дүниесіне тән ... ... ... ... білместікке байланысты емес. Ол
өмірдегі ең ... ... ... ... Надандықтың көрсеткіштері:
кісі қадірін білмеу, үлкенді сыйламау, ... ... ... ... ... ... бейімделу. Ғұлама-
ойшылдың осы тағлым сөздері адами, ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиесімен тамырласып жатыр. Әсіресе, ақылды
адамның ішкі дүниесіне тән қасиеттерді көрсеткенде.
«Құтты білік» ... ... ... ... ... топтастырдық (Кесте 4).
Кесте 4 – Мақал-мәтелдердің дастандағы көріністері
|№ ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| |де | | |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... бірді |Ақыл қайда болса, ұлылық толады, |ақыл тәрбиесі |
| ... ... ... сол ... ... | |
| ... жығар | | |
|2 ...... ... ... – түпсіз теңіз, |білімді |
| ... ... ... ... |
| | ... – інжу ... анық ... |
|3 ... аты, ... өлер, ақыры жер жастанар, |білімді |
| ... хаты ... кісі ... ... ат ... ... |
| ... | | |
|4 ... ... |Ақ ... бірге сіңген жақсылық, |адамгершілік |
| |сүйекпен кетеді|айнымайды еш, алғанша ажал ... |
|5 ... түбі – ... ... ұятқа, |ұстамдылыққа, |
| ... ... ... ... ... ... |
| | | ... |
|6 |Көз ... ... ...... өңді бір ... |
| ... ... ... Көңіл құрты – аңсарымен бірге|тәрбиелеу |
| | |өлу ... | | |н ... болу |
|7 ... пәле ... бақ, ... аман ... ... |
| ... ... ... ... ұзақ болады. |тәрбиесі |
|8 |Жеті рет ... ... тілі – ... ... ... |
| |бір рет кес |Бар ... ... ... ... | |
| | ... салқын, сабырлылық өседі, | |
| | ... ... ... рет ... | |
|9 ... ауыз |Мың ... ... бұл, бір ... ... ... |
| ... тобықтай|– болып шығады ... |
| ... | | ... ... ... ... -әуелгісі бұлардың |салауатты өмір |
| ... ... ...... ... ... ... |
| ... ... ... – тән ... ... | |
| |ақ ... |Бұл ... ... қажет бірлігін | |
| ... ... –| | |
| |он ... | | ... 4 – жалғасы
|№ |2 |3 |4 ... ... ... ... ... ... |мейірімді |
| ... бол ... ... тұт ... болу |
| | ... ... | |
| | ... ул | ... ... көрсе, |Алтын көрсе, Ердің өзі|көрсеқызар болмау |
| ... ... | |
| ... таяр ... ... сөзі| |
| | ... | |
| 13 ... ... ... ... ... |салауатты өмір сүру |
| ... тый, ... ... |
| ... ... дауа дәрі де | |
| ... тый |енер ауыздан | ... |Ит ... |Көп ... бөрі ... ... ... |
| ... жүреді|елемей жеңбей ме, |тыңдамау |
| | |Ит ... ... көше | |
| | ... ме. | ... ... ... |Кім бай ... Қолы |жағымпаздықтан сақтау |
| ... да ... ... | |
| ... ұлы |Терісі – оң, болар | |
| ... ... ... | ... ... ... «Рахым» ұғымдары
Жүсіп Баласағұнның дастанындағы құттың төртінші діңгегі – қанағат,
рахым. Олардың иесі - ... Ол – ... ... ... ... ... ... Оғдұрмыштың бейнесі арқылы көрсетеді. ... ... ... адамзатты шыдамдылыққа, ұстамдылыққа шақырады.
Одғұрмыштың бейнесі бірнеше тарауда інісі ... ... ... ... ... ... ... – бұл дүниеден жүз ... ... ... о ... ... болу. Ол мұны былай түсіндіреді:
Тірлік үшін – дүние мүлкін есебі
Тірлік өшсе, мүлік мұңы өшеді
Өмір өтер, жиюмен мал-ырысын
Қалдырасың кімге, үзілсе тынысың
Тірлік үшін ... ... мал ... ... – мал ... қалмайды.
Мал жиюмен өмір өтер қас-қағым,
Өзің өтсең, оны кімге тастадың (4698-4699-4700)
Сонымен қатар Одғұрмыштың дүниетанымы, білімділігі жетерлік. Ол тіршіліктің
байлығына ... ... өзі ... ... бұл күн ... қып, ... ... марқайдым (4689)
Одғұрмыштың дүниетанымына, көзқарасына тән ұғымдар ... ... оның ...... - ... ... ... беріпті,
Есті мұны; ей, құлқы түзу – көрікті (4691)
«Құтты білік» дастанында ... ... ... ... тарауда ашып
көрсетеді:
- Өгдүлміштің Одғұрмышқа баруы;
- Өгдүлміштің Одғұрмышпен сұхбаты;
- Одғұрмыш Өгдүлмішке дүние ... ... ... ... бұ дүниемен бірге о дүние қамын ойламақтығы;
- Одғұрмыштың Елікке хат жазып жолдауы:
- Күнтуды Еліктің Одғұрмышқа екінші ... ... ... ... ... ... қызмет істеудің заңдары мен тәртіп
рәсімдері туралы, т.б.
Осы тараулардан ... ... ... ... ... ... ... ішкі дүниесі інісі Өгдүлмішке өсиет
айтқанда тереңдетіліп ашылады. Жас жігітке ол – Аллаға жан-тәнімен ... тірі ... ... ... ... ... ... сөйле, адал сөздің кіді жоқ,
Жаман жанның сөзі жалған, тілі шоқ.
Жылы жүзбен күле сөйлес, жадырап,
Бақыт қонып, ... ... ... ... жәуанмәртлік ұғымы тағы да айтылады. Ол жас жігіт Өгдүлмішке
тән болатын қасиет. Ағасы Одғұрмыштың сөзінде:
Жомарт, сақи бол, ... ... ... ... ... ... (6101).
Сонымен қатар ізгілік қасиеті туралы қайталанады:
Ізгі кісі кісі үшін шарқ ... ... ... ... ... кісі ... есті ... ой, нақыл сөзде естілер. (6100-6103)
Одғұрмыш өсиеттерінің құндылығы – жомарт, сақи адам қасиетінің ашылуы.
Оның ... Сақи жан тек ер ... бас ... Сақи – елге ... қиып берген
адамдар.
Одғұрмыш өзінің жалғыздығын, құдайға құлшылығын айтып отырады:
Қанағат деп ... ... күн ... де, зейнетпен де бірге өстім. (6078)
Одғұрмыштың монологтарында психология ... тән ... ... ... Осы орай да ... ... көп көңіл бөледі;
Жігіттікке кәрілік қамын істе сен,
Қартайған соң, жасың жетпес күш кетер
Жігіттіктен хаққа тәует еткейсің
Кәрілікте одан зиян шекпейсің
Ұланбысың, жақсы ... ... ... ... ... отың – бу ... ... танытатын желі. Ел-жұртты, ерлерді халықтық іске,
шаруашылыққа, малға, білімге бағыттаса, енді бірін хат пен қаламға, тілге,
шешендікке ... енді бір ... елді ... ... тұр. Бұл ... халқының ежелгі мақалында кездесетін, өте кең танымал ойдың тұжырымы.
Елді ... ... ... жарқылдар,
Ел басқарсаң алтын қалам жылтырдар.
Білім, ақыл елдің ішін түзетер,
Үш батырың күллі әлемді күзетер (2711)
деген келесі жолдар ойды ... ... ... кейін «Ұлық болсаң – кішік
болдың!» ... мың жыл ... ... - өзі, ... көзі ... бола ма!? Халықтың даналығына, ақыл мен ... ... ... ... ... асыл ... ел ... адам
санасы арқылы ғасырларға, мәңгілікке ... ... те ... ... жасайтын да, елдің елдігін, дәстүр-мәдениетін де осындай
мәңгілік берік көпірлер ұқтыратын, тарихтың ... ... ... ... ... «Құтты білікте» еліміздің тікелей төл
мұрасы дерлік қанатты сөздер, даналық ұғымдар әр беттен-ақ ... ... ... ... ... жылы ... ... орала қалады.
Бұл қағидалардың қай-қайсысы болмасын қазіргі ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін кішіге ізет
көрсетуде мынадай өнегелі сөз бар: ... жеті ... бала ... ... ... ... Осыдан Жүсіп Баласағұнның қазіргі қазақ
этнопедагогикасының сабақтастығы ... ... ... ... ... арқылы халық тәлім-тәрбиесінің
көптеген қырларын ашуға тырысты. Ауыз әдебиетімен байланыстырып, ... ... ... ... жетерліктей бере алды.
Соңында «Құтты білік» дастаны баяндағандай Айтолды мақсатына жетіп,
елге құт, ырыс ... ... ... адал ... ... Бірақ өзінің
образына сәйкес ол бұл өмірден де өтеді. ... ... ... ... ... ... Бұл ... Жүсіп Баласағұнның Дәулет – мәңгілік
емес, Ақыл – ... ... ... да анық ... дәуірдің өзінде-ақ қарапайым халық, ойшыл-ғұламалар, ақын-
жыраулар өздерінің шығармашылығында «жетілген ... ... ... ... ... педагогикасында «жетілген адам» «Сегіз қырлы, бір
сырлы» формуласында ... Бұл ... ... ... ... да ... тыс ... жоқ. «Құтты білік» дастанында
«жетілген адам» бейнесін Өгдүлміш кейіпкері ... ... ... ... ... ... Дастанда ол ақыл-ой, білімнің баламасы. ... ... ... ... ... қағидаларды ұсынады. Соның бірі
- жәуанмәртлік тұжырымдамасындағы тәрбие мазмұны. Өгдүлміш ... ... ... Өйткені ол ақылды, парасатты, ... ... ... ... ... ... Баласағұн жәуанмәртлік
ұғымын алғашқы рет қолданады. Мұны мына ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастаны мол мазмұнды арқау
еткенімен, негізгі айтар ойы адамның жетілуі, кісілік кемелденуі, ал ... ... пен ... ... ... ету ... Дастанның мазмұны өте
астарлы, ұғымы тереңдігі соншалық, оған ерекше метрән берсек, ... ... адам ... ... Құт, ... бақ, ... толық
жетілген адамның еншісі Толық жетілген адам болу адамның өзіне байланысты
болатындығы да мазмұнда көрініп тұрады.
2.2 ... ... ... ... ... “Құтадғу бiлiктегi” көрiнiстерi
Жүсiп Баласағұнның мұрасында ерекше орын алатын негізгі төрт тұғырдың
мәнін ашатын салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар. ... ... ... ... көптеген тәлiм-тәрбиелiк мәлiметтер алуға болады. Осы орайда
жұмысымыздың мақсатына ... ... ... ... (С. ... 3], ... [108, 78], С. ... [109, 250],, Н.Өсеров
[110, 155], К.Д.Сарыбеков [111, 96], К.С. ... [112, 63], ... [113, 53], т.б.) ... ... ... ... жөн көрдiк.
Салт-дәстүр дегенiмiз – ... ... ... ... ... ... ... отыратын
қоғамдық құбылыс. Алдымен ол отбасы тәрбиесінде қалыптасады. Жеке адам жаңа
салтты ойлап шығара алмайды ... ... ... ... ... ... халық, ел-жұрт уақыт озған сайын салт-дәстүрге жаңалық
енгiзiп, оны қоғамдық ... ... ... ... отырады. Ал
жаңа қоғамдық қатынастарға қайшы келетiндерi жойылып, өмiрге ... ... ... дамиды. Халық: “Дәстүрдiң озығы бар, дәуренi өткен
тозығы бар”, ... - әдет ... жөн - ... деп ... ... ... ... тәлiм-тәрбиенiң пәрмендi құралы ретiнде пайдаланып
келген. Мысалы, көп жылдар бойы “дiни ... ... ... ... ... елiмiз мүлде атаусыз қалдырып ... ... ... ол қайта жаңғыртылып, жалпы халық мейрамына айналды.
Салт-дәстүрді зерттеуші-ғалымдар ... ... ... ретінде
қарастырады: «Жалпы адамзат қоғамының әр кезеңдерінде пайдаланған дәстүр-
салттың түрлері көп. Олар – бір ... тән ... тән ... ... ... ... және ... дәстүр, тіпті туысқандық пен семьялық дәстүрлер
– деп те жіктеле береді. Сонымен қоса, дәстүрдің ... де, ... ... да, ... да бар екендігі, сонау әлім-сақтан белгілі. Олай болса,
жалпы дәстүр дегеніміздің өзі ... ... ... ... жалпы қауым (ұлт па, ұлыс па,
бәрібір) болып қабылдаған тәртіптің түрлері мен ... ... ... ... ... айтады.
Осыған орай айтатын болсақ, қазақ халқының да сан ғасырлардан ... ... ... тән ... ... ұлттық дәстүр-салттары бар. Оны
санамалап жатудың өзіне көп уақыт ... еді. ... ... ... ... әсері бар. Олар ата-бабамыздан қалған дәстүрлердің
мәнін ашып, қазақтың халық педагогикасының ұлттық ерекшеліктерін ... ... ... ... – «жеті атаға дейін қыз ... ... ... бар, ... ... ... көтеріп, семья құру салты.
Салт-дәстүрдің ерекшеліктерінің бірі халықтың әдет-ғұрыптарымен
байланысында. ... бала ... ... ... ... сүйiншi
сұрау, балаға ат қою, бесiкке салу, тұсау кесу, атқа ... ... ... үйлену, үй болумен байланысты: құда түсу, есiк-төр
көрсету, ұрын ... ... ... ... ... мал, алу, ... ... т.б.
салт-дәстүрлер, түрлi кәде-ырымдар, өлген адамды жерлеумен байланысты:
арыздасу, қоштасу, естiрту, ... ... ... ... ... ... ... жылын беру, т.б. ырым-жырымдар қазақ ... ... Мұны ... ... деп ... ... байланысты туған әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлердiң
бәрiнде халықтың арман-тiлегi, ой-пiкiрi, ... ... ... ... ... ... Олар ... түрiнде шiлдехана мен баланы бесiкке
салу, тұсау ... атқа ... ... отырғызу немесе қыз ұзату, келiн
түсiру ... ... ... ... шығатын қорытынды салт-дәстүрлердің, әдет-
ғұрыптардың сан ... бойы ... ... ... ... ... ... ата-бабадан келе жатқан мұра
келешек ұрпақ үшін ... ... зор ... ... ... өлшеусіз
өзіндік ерекшеліктерімен салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар Жүсіп Баласағұнның
«Құтты білік» дастанында жан-жақты ... ... ... дәуірінің
әлеуметтік, тарихи жағдайларын нақ көрсетеді.
Халықтық сипаттың, ұлттық мінез-құлық ерекшеліктерінің ... ... ... ... ашық байқалады. Бұл аса күрделі баяу қалыптасып,
баянды боп қалатын қиын процесс. Халықтың ұлттық ... ... ... ... ... оның ... адамзаттық, адамдық
қасиеттерінен ұласатын көріністері осы. Баласағұн дастаны мен ... ... ... да ... ... ... қасиеттер: үлкенге - құрмет, кішіге – ... ...... ... ... бала ... ... пен
балажандылық, кішіпейілдік, тағы басқа ізгі-сипат белгілері, мемлекеттік
іс, тұрмыс, өмір, ... ... ... ... ... ... сөз ... ерекшеліктерінен, заңдылықтарынан көрініп, бір-біріне
ұласа өріліп ... ... ... ... ... ... - дейді
халық. Ең қарапайым, ең ойлы қағида. Бұлар ... де ... ... ... ... кәріге дейін мәлім, ... ... ... келе ... ... нақыл сөз Егеубаев. [44, 3]
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... білік»
дастанындағы салт-дәстүрлер мақал-мәтелдермен, аңыз-әңгімелермен бірігіп
тәрбие жүйесінің негізін құрайды. Баласағұн ... бұл ... ... ... екі ... ... қарастыруды қажет еттік:
I. Отбасы тәрбиесіндегі салт-дәстүрлер:
- әке мен баланың қарым-қатынасы;
- қыз-бала тәрбиесі;
- жар таңдау;
II. Тұрмысқа байланысты салт-дәстүрлер:
- сәлемдесу рәсімі;
- ... ... ... ... ... ... ... ету;
- қамқорлық жасау
Салт-дәстүрлердің қай-қайсысы болмасын өзіндік ерекшеліктерімен және
жас ... ... ... үлкен тәрбиелік мәнімен
сипатталады. Баласағұн өз мұрасында тәрбие отбасынан басталады ... Сол ... бұл ... ... да ... ... мұрасында да жан-
жақты қарастырылған. Өйткені болашақ ұрпақты тәрбиелеуде отбасы үлкен орын
алады.
Қазақ отбасындағы тәрбие ісі негізінде ... ... ... ... басы алдымен әдептілікке үйретуді көздеген, әке-шеше
баласына «әдепті бол» дегенді басты міндет етіп ... ... ... ... ... ... болуға тәрбиелеген. Үшіншіден, тіл
алғыш, елгезек болуға баулыған. ... ... ... ... ... өенегелі ұстаз бен көпті көрген қарияның сөзін тыңдап, «ақпа
құлақ болмай, құма құлақ бол» дегенді бойларына ... ... ... үлкенді, ата-ананы сыйлап құрметтеуге үйретуді ең басты міндет
етіп қойған. Жетіншіден, кісі айыбын бетіне ... ... ... ... әдепті азамат бол, әсіресе қарып-қасерлердің табиғи ... ... деп ... ... ел ... батыр бол, халық
алдында қызмет ет, бар ... ... ... ... ... ... қоймай, жеке өнегелер арқылы көрсетіп отырған.
Профессор Ә.Табылдиев отбасы тәрбиесінің тарихын зерттей келе мынадай
ой айтады: «Отбасы – ... бір ұлт ... ... ... тәрбие сол
ұлттың қалыптасқан қастерлі игі іс-әрекеттері ... ... ... ... әдеп ... ... ... негізі) ұлттық қолданысқа айналса, ... оны ... салт ... ... ... оны ... дейді де, ұлттық
метрәдениеттің ... ... ... ... ... ... өмір
қолданысына айналдырады. Мысалы, қазақ халқының ... ... ... ... «меймандос халық» болдық.
Ұлттық салт-сананың үрдістері рәсім, рәміз, ... ... ... т.б. өмір қолданыстары арқылы іске асырылады да, ұлттық болмыс пен
ұлттық метрәртебенің метрәдени-рухани ... ... ... табады.
Ұлттық тәрбие осылай - өз нәтижесін береді» [114, 172].
Отбасы тәрбиесінің негізі – жастардың некеге ... ... ... ... ... С.Қаливтың еңбектерінен көруге
болады. Профессор Қ.Жарықбаев жар таңдау ... ... ... ... ... үйлі-баранды болу – адамға тән зор рухани
құндылықтардың бірі. Бірін-бірі сүйген екі жастың ... ... ... талпынуы – шынайы махаббаттың моральдық көрсеткіші. Некелесу үшін
тек іңкәрлік, құштарлық сезім жеткіліксіз. Некелесу – ең ... ... ... ... отау ... ... ... ниеттің болуы,
отбасында тіршілікке қажетті икем дағдыларды ... ... ... ... өсіріп, бағып-қағып, тәрбиелеу. Ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрып,
салт-дәстүріне сәйкес халқымыз ұлын ... ... ... ... ... ... ... жинақталған мол тәжірибе бар. Олардың біразы күні ... ... ... ... (8;132 б.). Осы тұрғыдағы ойын
С.Ғаббасов былай ... «... жер ... ... ... болса, бұл
дәстүрдің сипаттары да соншама мол, ... ... ... ... да өмір шындығы. Өйткені әрбір халық өзінің шаңырақ көтеру
қуанышын ... ... ... лайықтап, өзге жұртқа ұқсатпай
қызықтауға тырысады. Басқа жұртқа ұқсамаудың ... ... ... ... ... Осы ... отырған үрдісті қазақ халқы
да ғасырлар бойы жетілдіріп келеді». [100, 53]..
Жүсiп Баласағұнның шығармашылығында үлкен орын алып тұрған мәселе – ... ... Осы ... ... бiраз әдет-ғұрыптарды, өсиет
ойларды “Құтты бiлiктен” кездестiруге болады. Отбасы тәрбиесiнiң ... ... ... ... ... Осы ... А.Ғаббасовтың,
Қ.Жарықбаевтың, С.Қалиевтың еңбектерiнен көруге болады. ... жар ... ... ... ... бiлдiредi: “Некеге
тұрып, үйлi-баранды болу – адамға тән зор рухани құндылықтардың бiрi. Бiрiн-
бiрi сүйген екi жастың болашақта бiрлесiп өмiр ... ...... ... ... ... үшiн тек iңкәрлiк, құштарлық
сезiм жеткiлiксiз. Некелесу – ең ... оның ... ... ... құруға деген психологиялық ниеттiң болуы, отбасында тiршiлiкке қажеттi
икем дағдыларды игеру, өмiрге ұрпақ келтiрiп, оны ... ... ... бойы ... ... салт-дәстүрiне сәйкес
халқымыз ұлын ұяға, қызын ... ... ... Бұл ... бiзде
жинақталған мол тәжiрибе бар. Олардың бiразы күнi бүгiнге дейiн ұрпақтан-
ұрпаққа жалғасып келедi” (9, 132 б.)
Сондай-ақ ол ... ... ... ... қана өмірде кездесетін
қиыншылықтарды жасқанбай, теңдесі жоқ аса ... ... қол соза ... ... ... халықтық, тек деген ... ... ... ... бұл ... ... үшін ... халықтың, ең негізгі үш
таған қасиеттерін білген жөн. Оларды сұрыптай жұптап тұжырымдасақ:
1. Халықтың ең оқшау ерекшелігін ... ... ... өзі ... сөз ... ... сөз өнері.
3. Терең тұжырымдардан тұратын ой өрнектері. Міне, осындай үш таған
қасиеттерін ажырата отырып, кез-келген халықтың тегіне ой ... ... ... адамдық ТЕК - бүкіл бір халықтың, тіпті күллі
адамзат қауымының, ... ... ... ... ... 54 б.)
Жар таңдау, келiн түсiру мәселесiне қазақ халқы қай ... де ... ... Бұл ... ... ... ... жатқан салт-дәстүр,
сан алуан рәсiмдер бар. Мәселен, қыз ... жар ... ... талап қойғанда, жұртымыз көшпелi елдiң ... ... ... басшылыққа алған.
Әдетте, әрбiр бозбала үшiн өз отауының ... ... үй ... – қыз ... жар таңдаудан басталады. Отау құрғанға ... ... бұл ... тек ... ... ғана елестетіп, оның кейбір
көлеңкелі, бұлт ... ... біле ... ... нарық заманы
отбасылық қарым-қатынастарға әсерін тигізбей отырған жоқ. Сауда-саттық,
ақша жүрген жерде адамның бірін-бірі ... ... ... ... қоймайды. Мұндай жағдай әйел жұртының психолгиясына, әсіресе, жаңа
түскен келіндерге сын. Өйткені олар – отбасының ... ... Олар ... ... әйел ... ... құрмет тұтқанын есінде
мықтап сақтауы керек. Қазыбек би: «Жас кезіңнен жан ... ... ... ... Ұят пен ар ... өзің ... жар ... десе, Сырым
батыр; «Әйелсіз ерге күй бітпейді, ... қара атым – ... қара ... – сұңқарым» деген екен. Осыған байланысты түркі
халықынан бастау алған қазақ елі ... ... ... ... ... деп ... Шығыс, оның iшiнде түркi елінде жар таңдау өзектi тақырыптардың
бiрi болған. Әрине, жақсы жар ... сәнi ғана ... ... ... ... Ол ... ... адам болу жайындағы өмiр шындығына сай
туындап отырды. VIII-IХ ... ... ... кешкен күллi түрiк
дүниесiнiң данасы, көне көз ... ұлы ... ... ақсақалы Қорқытты
әйел туралы пайымдаған.
“Әйелдiң неше түрi ... ... хан ... оның ... ... төрт ... болады. Бiрi – кепкен ағаш секiлдi, бiрi – үрген қарын
секiлдi, ендi бiрi – ... ... ...... ... әйел”, -
дейдi. Ол әрқайсысына сипаттама бере келе, жақсы жар мен жаман жардың мiнез-
құлқын сарапқа салады. Алған ... ... ... ... болсын, өмiрлiк
дос-жарыңды дұрыс таңда, ... ... ... сүймес салақ әйелден
сақтан дегендi айтады.
Отбасы бiрлiгi әйелге байланысты ... ... ... ... ... ... ... қонымды қағидалар аз емес.
Мысалы, ... ... арлы яки бай жан ... ... ... ... үшiн некеленедi. Ал сен арлысын таңда, сонда ғана берекең ... ... ... ... ... Алла рақымымен қарайды дегендi
айтады.
Жүсiп Баласағұнның еңбегiнде де осы өсиеттермен үндес, жар таңдау
мәселесiне ... ... ... ... Әйел ... ... ... қасиеттерiн көрсете отырып, таңдаулы жарды алуға насихаттайды. Ердiң
бақыты отбасына, алған жарына байланысты деген ой-пiкiрдi қуаттай ... ...... мен ... жылуы нұрландырсын ажарын,
Бiрге көрсiн рахат тұрмыс азабын,
- деп, ақылды, әдептi, ерге адал ... ... жар ... ... ... ... бөледi.
Осындай сынды ақыл-кеңестер Қайқаустың “Қабуснама”, ... ... ... ... ... кездеседi.
Сондай-ақ ХV-ХIХ ғасырдағы Ақтамбердi жырау, Үмбетей Тiлеуұлы, Бұқар жырау,
Базар жырау, Шал ... ... ... тiптi Абай ... ... байланысты көрiктi ойға, тәрбиелiк мәнiн жоймаған өнегелi өсиетке
сүйсiнемiз. Мысалы, Шығыс ... ... ... қатынның табиғаты тазы, жан дүниесi пәк, өзiңе дос ... ... ... ... ... деген бағалауын екi ... ... ... ... ... ... ... Iзгi құлқын қаларсың,
Жақсы болса, ерiрсiң де, жанарсың!
Көркiн қуып, алма құлқы кемiстi,
Құлқы ... ...... келiстi! – десе,
Абай: Бiреудiң көркi бар деп жақсы ... ... ... ... ... ... көркiменен,
Мiнезiне көз жетпей, көңiл берме! –
деп Жүсiп ойын әрi қарай жалғастырғандай.
Осыған орайлас Ақтамбердi жырау:
Мiнездi болса ... ... жар ма? ... ... ... жарың мiнез-құлқы жiбектей, өнегелi, өнерлi болсын ... алға ... ... бiрi – сұлу ... ... ендi бiрi – даңқты, келесiсi
– бай әйелдi жар санайды. Ал ... ақ ... ... ... - ... ... Ақын осы пiкiрiн тереңдете келе, аталған осы әйелдiң төрт
түрiне сипаттама берiп, бағам жасайды. Сұлу әйелге iңкәр ... көп, ... ... ... күзетшi болып қалады. Ол сұлудың әрдайым дыбыс-тынысын
баққан күдiктi өмiрдiң келеңсiзiн айтады. Сұлу ... ... бұл ... ... өте ... тұжырымдалған:
Шу дегенде көрiнер сұлу артық,
Көбi көпшiл келедi ондай қаншық.
Бетiм барда ... кiм ... ... ... ... кiмi ... өзектi арналарда екi ойшыл тебiренiстерi бiр-бiрiне үн қосқандай
бiрiн-бiрi қоштағандай.Автор асыл тектi, бек әйелдi ... ... ... ... қор ... бiрi дей ... ... тiлi зәрлi, ызғарлы
әйелге құл болма дегендi ақындық тiлмен жетесiне ... ... ... ... жыраудың:
Жiгiт жақсы бола алмас,
Алғаны жаман болған соң
деген толғамымен сабақтас екенiн байқауға ... ... бiр ... ... ... ... алғандар өле-өлгенше сорлайды,
Бай келiншекте байға құрмет болмайды,
Бай бай ... ... деп ... ... ауыр халiн айтпай тұра алмайды.
“Қабуснамада”: “Алатын қатыныңның дәрежесi ... ... және ... Оған ... ... ... деген көзқарастағы тұжырымдар Жүсiп
Баласағұнның жоғарыдағы ойларын одан ... ... ... ... өз ... ... ... тұрмыс құрмауды, жаман әйел
алғанша, ең жақсысы, үйленбей жалғыз жүргенiң абзал дегендi насихат етедi.
Ол әйелдiң 1) ... бар ... 2) өте бай ... 3) ... сұлу ... ... бос ... үйiр болса, 5) өте салақ болса – онда оған жоламаған жөн
деген өз пiкiрiн бiлдiредi.
Абай болса:
Жасаулы деп, малды деп ... ... қызы ... деп ... бар, ақылы бар, ұяты бар
Ата-ананың қызынан ғапыл қалма, - деп өсиет етсе,
Базар жырау:
Ердiң атын шығарар,
Алған жары ақылды, - деп ой ... ... ... ... да ... ... яғни ... iзгi, нәзiк жарды жоғары көтере мадақтайды. Мысалы, ... сұлу – нұр ... ... ... ... тiле ... -
дей келе, “Адал жарың – ошағыңның ... ... да, ... ... ... айтады. Сонымен қатар дана қарттың:
Ақылды әйел, iзде – iздесең сен ... ... төрт ... ... өлең ... “Жақсы әйел жаман ердi түзетедi” мақалымен ... тұр. Ол iзгi ... ... дәрiптеп, бағалауға және сол
қадiрлi атқа лайық жанды кезiктiрсең қолдан ұшырмауға ... ... ... ... ... ... ... ақынның мына өлең
жолдары тiлге үйiрiле кетедi:
Жаман ... ... ... ... ... ... жiгiттiң,
Адам қылар жаманын,
Ұшқыр қылар шабанын.
Сонымен жоғарыда аталған ғұламалардың ой-пiкiрi халықтың сан ғасырлық
өмiр тәжiрибесiне сүйене ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесiмен бiрегей байланысты. Ол ... ... ... еңбексүйгiштiк, мейiрiмдiлiк сияқты
қасиеттердi санаға ... ... ... ... ... ... жаман әдет, жат мiнездерден жиiркенiштiк сезiмдi
ұялататыны абзал. Жүсiп Баласағұн осыларды негiзге ала ... ... ... ... бөлiстi. Автор тек өзге жанға сын ... ... өз ... ... ... ... оны ... тырыс деген
өсиетiн айтады.
Отбасы бақыты - әйелде. Жақсы әйел ерге ... ... бақ ... досы ... ... Ал ... қарама-қарсы ердiң бағын қайтарар,
сағын сындырар жаман жардан Жүсiп аулақ болу деген ой-пiкiрiн түйiндейдi.
Жар ... ... ... қыз ... ... ... халық ерекше
мән берген. Ата-бабадан келе жатқан мақалдың да мәні осыда: «Шешесін көріп,
қызын ал» ... «Әке ... оқ ... Шеше ... тон ... «Құтты
білікте» жігітке қандай әйелге үйленуі туралы ... ... ... бесік көргенді ал», «өзіңе дейін беті ашылмаған, тексіз, қылығы жоқты
ал, ... ... ... ойла» деген сияқты қазіргі талғамдардың қай-
қайсысының нәрлі ойы бәйіт сайын ... ... ... - қыз ... шырыны
Біле білсең, әйел көркі қылығы»
немесе
«Мамық болмай бөксе, мықын, білегі
Мамық болсын ... мен ... ... ... ... Қазіргі халық дәстүріндегі, халық
педагогикасындағы моральдық талаптар анық байқалады.
Тек ... ... ... өзекті мәселе болып табылады. Бұл
жайында «Құтты біліктің» тарауларында жалғасын тауып отырады:
Жақсы болсын, тегі, заты, ... ... ... ... ... өтер ... – көрерің!
Көркін емес, ізгі құлқын қаларсың,
Жақсы болса, ерірсің де жанарсың! (4475-4480)
Бәйіт жолдарынан ... ... ... тән ... ... ... ... жақсы», т.б. қасиеттерді іріктеп алуға болады. ... ... өз ойын ... ... ... ... төрт белгісін көздеші» деп
ескертеді. Бұл төртеуін мына жолдардан аңғаруға болады:
1. Бай әйелді біреу іздеп жүреді
2. Енді бірі ... көз ... Бірі ... ... ... ... Бірі – нәзік, ақылдысын таңдайды. (4486-4488)
Жар таңдауда әйел ... төрт ... ... ... ... ... сұлу жан, ... асыл, текті, нәзік, ақылды. Бірақ, әйелдің төрт
түрінен тектіні:
«Асыл текті, бек әйелді таңдарсың,
Өміріңді ... ... ... ... ... тіні тым зәрлі,
Әйелге құл болма, ділі ызғарлы», -
деп кеңес береді. ... ... ізгі ... ерекше атайды. Тек
мәселесіне ойшыл-ғалымдар, ... өз ... көп ... ... тұрғыдан қарастырғанда мынадай ой ... ... ... ... басынан аяғына дейін түзіліп тұрғандай. Жақсы
мінез – ... ... ... де ... даналық қағидалар ұшырасқанда,
тізілімде күн сайын айтылып жүрген қанатты ... ... ... ... Тілдің тарихи, метрәдени мұра, халықтық қазына ретіндегі ұлы ... ... ... ... ... кетеді» дейді қазақ. Осы мақалдың
өзегіндегі нәрі бірнеше ... ... ... ... ... жақсылық,
Айнымайды еш, алғанша ажал, қапсырып.
Сөзбен сөксе – тілі ашытып қаныңды,
Таяқ еттен, сөз сүйектен өтеді,
Сөз қалады, таяқ табы кетеді.
Бәйіттерде ел аузындағы ... ... «Сөз ... таяқ ... деген мақалдан туындап отырғаны белгілі. Халықтық педагогика
қасиетінің өзі осы ... [58, ... ... ... ... ... әке мен ... қарым-қатынасты, сан ғасырлар бойы халықтың санасындағы дәстүрді
дана ойшыл дастанындағы бас кейіпкерлер Айтолды мен Өгдүлміштің ... ... ... Бала мен ... ... ... ... көруге болады. Олар: адамгершiлiк, ... ... ... ... ... ... ... Мұны әсiресе, келесi
бәйiттерден көруге болады:
1. Әке қамқорлығы:
Қарашығым, сен ... нұры ... бол, ... ... түркi айтқан, жаққан iлiм жұлдызын:
“Көрер көздiң шырағы – деп, - ұл-қызың!
Ұл-қыз қамы түпсiз теңiз, тұңғиық,
Ұл-қыз деумен сарғайтады мұң-күйiк!
Болса ... ... һәм ... байғұстың тыныш болмас ұйқысы!
Ұл-қызды ата көрде тыншып жата алмас,
Атасының атын ұл-қыз атамас!” (1165-1170)
Бұл бәйіт жолдарынан әке қамқорлығын білдіретін ұғымдар: ... ... ... қамы», «көздің шырағы», т.б.
Әкенің парызы - балаға қамқор болу. Айтолдының айтуы бойынша: «ұл-қыз
қамы түпсіз теңіз, тұңғиық». Өйткені дүниеге ... ... ... ... ... ата-ананың үлкен міндеті.
2. Әке мен бала арасындағы қарым-қатынас:
Естiп көрдi ұл, атасының сөздерiн,
Тiлiн ашты, бұрып нұрлы көздерiн.
-Ата, - дедi ол, - бiр ... бар ... ... айтайын, өзiң байқап, бағамда.
Бұл дүниеде көп жасадың, көп көрдiң,
Бiлiм ... сан ... ... ... көп ... ... ... тереңдедi ойларың.
Өлiмнiң де бар шығар бiр шарасы,
Ажалыңа соны тұтып қарашы.
Дауа қонбай, ... ... ... бер ... ... бер де, алып қал жаныңды,
Есен болсаң, болар байлық, бағыңда) (1185 -1190)
Айтолды мен Өгдүлміштің ... ... ... ... ... ... Әке мен ... қарым-қатынасын көрсететін
сөзімді байқап, бағамда деген сияқты бәйіт жолдары өсиетке толы.
Бала, ұл-қыз тәрбиесі – ... іс. Ақын да бала ... ... осы ... деңгейге көтере жырлайды. Жалпы ... ... ... ... ... оралып отырған өлсең орныңды
жоқтатпайтын, атыңды өшірмейтін бала. Адам пендесі бақ-байлық, даңқ қуып,
лауазым ... қуып ... ғана ес ... бала туып, бала өсір деп өкінер.
«Ұл» мен «ұлы» сөзінің түбірі, ... бір. ... ... ... да ... ... тәрізді әр қырлы толғамдар дастанның өн бойынан
үнемі ұшырасып ... Ал, ... ... бала ... ... ал ізгілікті, көшелі,
Ұл-қыз жақсы, таза болып өседі.
Ұл-қызыңа әдеп үйрет, білім бер,
Қос жалғанда нәсіп ... ... әпер – ... ... ерге ... тірлікке не тең келер.
Ұлыңды үйрет күллі өнер, білімге.
Ол өнермен дүние ... ... ... басталатын тарауда бала тәрбиесінің ең бір елеусіз тұстарына дейін
қалдырмайды. ... қыз бала ... ... ... ... Қыз ... тәрбиелеу бір жөн де, сақтап, орнына. Құтты қонысына
қондыру бір ... ... ... да ... ... ... керек:
Қыз көрмесе, көңілің жетелемес,
Көзің көрсе, көңіл айту түк емес.
Көзді бақсаң, көңілің де ... жоқ па, жоқ ...... ... ... ... ... мейлінше терең. Бала көңілі жақсы-
жаманның бәріне еліктегіш. Бір жағынан әйгілі «Қызға қырық ... ... бір ... да ... ... өсіп-өнген ағаштың,
Жемісі – у, татпа, улайсың – жанастың...
Ұлы-қызына орынсыз жапа да шеккізбей, ... да ... ... бөтен жерде қалдырма». Ата-ана тәрбиесін көрмеген ұрпақ – ...... деп, ... ... бала ... ... ... осылай жеткізген болар едік.
Осылайша, тәлім-тәрбиелік қасиеттері аса жоғары халықтық ... ... бір ... ... ... ... ... Айтолды: - Ұлым, сен де жүгiнгiн,
Сөзiмдi ұғып, ... үз, ... ... ... ақыл ... жарамас.
Дүние-мүлiк тоқтата алса өлiмдi,
Бай – бек мәңгi бiлмес едi көрiңдi…
Әкiмдерге әкiмдiгi сеп ... ... кеп ... алар ... ... ... жүр ме жәрдемi! (1195-1200 бб.)
Айтолдының өсиет ... ... ... – білімніңсол замандағы
улкен дәрәжәсі. ... ... ... ерекшелігін, білімге деген
құштарлығын сөссіз ... ... ... үш ұғым ... ... ... ... білім, білік.Осыларға тұлғаның бойындағы ... ... ... мәнiн бiлу
Айтолды айтты: Тыңда, ұлым, қазiрден
Түсiн менi, келер күнге әзiрлен!
Қапы қалдым, опық ... ... ... қапы ... ... көр, ... жұлыным,
Мен сияқты бейқам болма, құлыным!
Туған - өлер. Тiрiнi өлiм табады,
Тырмыс қанша, ақыры ажал алады!
(Уақыт – ... ... ... ... ... ... ... меңзеп айтқан шайыр тiлiнде,
Бар кiл шындық, түгел сөз сол түбiнде:
“Бар нәрсенiң уақыт, күнi белгiлi,
Тiрi жанның тақыт күнi ... ай, ... ... ... ... өшетiнiң белгiлi!” (1210 б.)
Өмірдің мәнін білуде Айтолдының ... ... ... ... ... ... ... адамгершілікті болу, дүниеге
қызықпау, адал шындықпен жүру. Адам баласаның өмір ... ... ... ... күнде. Содықтан берген ... ... ... ... ... ... жолдары
Байқа ұлым! – дейдi Айтолды тағы да,
Тағдырымнан ал ғибрат жаныңа!
Сенсiң – қайғы, өкiнiшiм, арманым,
Қаршадайдан ... ... ... ... ... болады,
Соны ойласам, көзiме шоқ толады.
Ата жолын көрген бала ... ... ... да, ... ... бiлген оттай жанады;
Құс не көрсе, соны ұшқанда алады)
Жаны жұмсақ – ... ... ... жүзi ата ... ... адамшылықтан аздыратын жаман ... жат ... ... ұялататыны абзал. Жүсiп Баласағұн осыларды негiзге ала
отырып, ғибратты ... ... ... Ата ... ... ... сол
жолдан таймауды көздейді. Ондай бала оттай жанады. Бала тәрбиелеуде оны
қатты ұстап, білімге, жақсы істерге ... осы ... ... жалгастырып баласына айтқаны:
Қолдан ерте шығарсаңыз Сiз егер,
Ұлдан қайыр жоқ, үмiттi үзе бер!
Ұл өсiргiң келсе дана, жүректi,
Қатты ... ... ... ... ... ұл ... ... иесi ақ жол батаның:
“Кiм ұл-қызын шолжаңдатса бетiмен,
Тартар күйiк, ет кескендей етiнен.
Бейбастық қып өсiрсе ұлдың қылығын,
Кiнәлi әке, жазығы жоқ ұлының.
Ұл-қыз кесiр, ... ... ... ... – дер ... келе жатқан ұлды қолдан шығармай, терең білім беру.Тәрбие ісі
өте қиын, сондықтан тәрбиеде ұзақ ... мол ... ... алып ... ... ... ... мынандай өсиет сөздереде жатыр:. Кiм ұл-
қызын шолжаңдатса бетiмен, тартар күйiк, ет кескендей етiнен.
Бала ... ... рөл ... адамның тегі. Текті, парасатты адам
жамандыққа бармайды. Жақсы қасиеттер көкіректе қалады.Содықтан Атолдының
айтқан өсиеттерінде көкірегі кір ... ... сөз ... ... ... ұл ... Тәрбиелеу әдістері келесі бәйттерде ашылады.
(Кiр болса ұлдың көкiрегi, қолдары,
Атаның да тегi сондай болғаны)
Қатты тұтып, өсiрсе ата баланы,
Өркенi өсiп, бақ ... ... ... өсiр ... ... жауың күлiп, досың күймесiн)
Ұл-қызыңа үйрет бiлген бiлiмдi,
Қолына ұстат кеудеңдегi күнiңдi.
Сонда, ұл-қызың ... ... ... көзi шоқтай жайнайды!” (1215-1225 бб.)
Бұл бәйттерден жасатын қорытынды балаға ... ... ... ... ... ... көресін: жауын күліп,өркенің өседі. Адамдық деген
ұғым аса көңіл аударады. Білім, ... ... ... ... ... ... дүниеге өмiрге деген көзқарасы.
Жаралған жан бiр күн ажал табады,
Жарлаған – сен, ал жаратқан ... ең, әке, ... ... ... ... жартқан.
Жаратты да, бердi ырыс-құт өзiңе,
Маған да өзi берер. Сенгiн сөзiме.
Әлсiздерге қуат берер, дем ... да, ... де тең ... ... естi ... ... қой,
Сененде асқан мейiрiмдi, жартқан.
Жаратты да, бердi ырыс-құт өзiңе,
Адамның дүниетанымы ... ... ... ... Айтолды дүниенің
баршылығын Алланың мейірімділігімен байланыстырады. Алла ұлыны да кішіні де
тең көрер. Өмірдің нағыз философиясы ... ... ... ақылмен,
Бар кеселдi ұқтырған ол нақылмен)
“Әзiз жандар әзiз iске жаралған,
Тек солардан байлық, бақыт ... ... ... ... ...... саналыны күйлi етер!” (1245 б.)
Сененде асқан мейiрiмдi, жартқан.
Жаратты да, бердi ырыс-құт өзiңе
Бәйттереде аса көңіл аударатын жолдар дүниенің ... ... ... ... ... асқан мейiрiмi, жаратқаны. Алла адамды ... да, ... ... ... ... ісі ... бәрін бағалай білу. Дана сөзі
түнде жанған ... .
6. ... ... өсиеті
Айтты Айтолды: - Көңiлiм толды ұлыма,
Бақытты боп, өрлей бергей шыңына.
Асыл сөздi оқып, түйгiн санаңа,
Мәнiсi оның терең жатыр, сарала.
Құдай ... ... ... ... ... ... ... жаңылмаса жолынан,
Тiлегi боп, күнi туар оңынан.
Барша iзгiлiк iзгiлiкке алмасар,
Iзгi қылық ... ... ... ... Айтолды тағы да,
Шүкiршiлiк еттi тiрлiк, бағына.
“О, Құдайым! – дедi, - бәрiн жараттың,
Ризығыңды түгел жайып тараттың.
Менi де өзiң жараттың да, өсiрдiң,
Күнәһар бiр ... едiм, ... ... әлi ... қолдадың,
Құт дарыттың, бар тiлектi орындадың.
Бердiң бәрiн, ризамын тағдырға,
Ей, iзгi ием, қарыздармын алдыңда!
Әкелік сезімнің ең негізгісі – ... ... Осы ... үй иесі болатын ұл балада қалыптастырудың метрәні үлкен. Сонымен
қатар ұл баланы ... ... ... ... ... оның ... ерлік, батылдық, тәуекелшілдік сияқты ер
адамға тән қасиеттерді сіңіру керек.
Келдi ... керi ... ... ... ... ... қарағым…
Ата едiм, ажал келiп жықты анық,
Қайырым ет, ұлыныма құт дарыт!
Құтқа итерiп, қиын тұста ... ... алып екi ... ... жүр.
Iзгiлiкке баста қарап қабаққа,
Мұқтаж қылма, киер киiм, тамаққа!” ... ... он төрт мың ... жуық ... ... ... көзiн құрайтын элементтерден тұрады. Олар
“Құтты бiлiктен” келтiрiлген бәйiт үзiндiлерiнiң халық педагогикасымен
ұштасып жатқандығына анық көз жеткiзуге болады. Яғни ұлы ... ... ... ... отбасы, бiлiм, тәрбие бағыттарының ... аса ... ... ... ... Жүсiп Баласағұн өзiнiң “Құтты бiлiк” еңбегiнде Айтолды
мен оның ұлы Өгдүлмүштiң сұхбаты арқылы бала ... ... ... ... ... айтты: - Ұлым, менен тыңдаған,
Сөздi ұмытпа, көңiлiңдi бұр маған.
Атаңмын мен, қара да еске ... ... - Ұлым ... ... Айтолды, өштi тiрлiк өтпелi,
Барам өлiп, өкiнiшiм көп, тегi…
Тiрлiк – ... ... удан ... ... ... қалай амалын?!
Бұл дүниеге пейiл берiп, табындым,
Қылмады опа, жалт бұрылды, жаңылдым.
Елiктiрiп, жалған дүние, ... ... сырт ... ... ... ... орай ғалым Ж.Әбиев Баласағұнның тәрбие тағлымының бастауы
боларлықтай мына бір ... ... ... «Тәрбиенің барлық
ұждағаттылығы, саласы мен түрі... Өзара ұйымдасқан, ... тату да ... ... ... биікке көтерілуі қажет. ... ... ... мен ...... пайдалы еңбектің көзі болуы
шарт, - деп ой ... ... Бұл ... өсиет. Бүгінгі педагогикалық
тұрғыдан алғанда үлкен ұжым тәрбиелейтін, педагогиканың бала тәрбиесіндегі
басты мақсаты мен ... ... әдіс ... ... ұйымдастырудың
негізі десе де болады. Сондай-ақ, бұл еңбек пен тәрбиенің ... ... ... толық болады. Ж. ... ... ... ... үш ... бөледі: Біріншісі - әрбір жеке ... ... ... болу үшін оқу қажет. Екінші байлық – ... ... – ол үшін ... кәсіп, адалдық, тазалық қажет. ... ... ... ... – ол үшін ... ... бостандық керек.
«Құтты білік» дастанында үйленудің, ұл-қыз өсірудің қиыншылығы көркем
суреттелген. Автордың ойынша, егер ұл-қызың жаман болса, ... ... ... Ал ... ... ... жетелі бала сенің түріңді, бет-
бейнеңді жоғалтпауымен қатар, туған тіліңді де болашақта жоғалтпай апарады,
- деп ойын ... ... ... ... ... болса, зерелі,
Айтқаныңнан айнымай дәл келгені.
Егер жаман болса, сені ұлытар,
Өзің өлсең – тәрк етер де ... ... ... Отанды қорғау, елді басқару, жұмыстың ең ауырын
атқару, отбасын ... ... мен ... қамқорлық жасау, т.б.
негізгі жұмыстар ерлердің еншісінде болған. Сондықтан білімді де, ... ... ... әке ... аса ... бөлген:
«Бейбастық қып өсірсе ұлдың қылығын,
Кінәлі әке, жазығы жоқ ұлының» - деп ақын ұл бала үшін әке ... ... ... ... ... Әке әрқашанда балаға бағыт-
бағдар, үлгі-өнеге болып, ұлға, ерлерге тән ... ... ... ... ... дана ... ұстап: үйрет білім, ізетті.
Кім ұл-қызын шолжаңдатса бетімен,
Тартар күйік, ет кескендей етіңнен»
деген ой-тұжырымдары бүгінгі педагогика ғылымының негізгі шарттарына
сәйкес ... ... ... ... әке болу қиыннның қиыны. Әке неғұрлым күшті,
батыл, кішіпейіл, балаларына мейірімді болса, соғұрлым үй ... ... ... ... ана ... ... ... үйдегі тәрбие жұмысында,
көбінесе, сезімге, эмоцияға жүгінсе, ер кісі бала тәрбиесін ... ... ... сезімге бой алдырмай өмірмен ... ... ... ең ...... сезімі. Осы сезімді
болашақ үй иесі болатын ұл балада қалыптастырудың ... ... ... ұл ... ағайын-туыстарға, ата-анаға, іні-қарындастарға қолқабыс
жасауға үйретіп, оның бойына ерлік, батылдық, тәуекелшілдік ... ... тән ... ... ... ... ... ұлдан жетелі құл артық, пайдасыз ұл жаудан
жаман дей келіп, ата-аналарға мынадай кеңес ... ... ... ... ... ... ... ұл-қызың адамдықтан таймайды,
Көңілі таза, көзі шоқтай жайнайды».
Сонымен ... ... ... ... сенген ақын:
«Балам білім жолын қусын десеңіз,
Бесігіне-ақ ілім шоғын көсеңіз...
Білім үйрет сәбиіңе сарала,
Уыздай ұйып, сүттей сіңір қаныңа!
Сәбиінде көкірекке түйгені
Өлгенінше санасында ... ... ой ... ... ... балғын жастық табиғатын
түсінуге жетелейді. Баланың ақыл-есінің, мінез-құлқының ерекшеліктерін еске
алмайтын, олардың бәрін бір қалыпқа сыйғызу ... ... ... Ұлы ... ... педагогикалық пайымдаулары ұрпақ
тәрбиелеуде әркез есте ұстайтын тағлымдар екені сөзсіз.
Ата-бабаларымыздың ... келе ... ... бiрi –
қонақжайлылық. Ол кең ...... ... шақыру, қонақ болу, қонақ
күту, қонақты риза ету, қонақтың түрлерi, қонақ құқы т.б. ... ... ... ... ... ... ... орын алған. Мысалы, Қорқыт ата өзiнiң ел жұртына айтқан өсиетiнде:
“Қонағы жоқ қараша үйден ... түз ... - деп ... ... салтына
үлкен мән берген.
Қонақ шақыру, оны күту және ... ... ... ... тiлдерi” сөздiгiнде былайша көрiнiс ... ... ... ... ... ... ... өзiң ки, дәмдi асыңды басқаға бер”, “Қонағыңды
жасқама, даңқыңды ол жаяды”, ... ... ... ... жайылады”.
Жүсiп Баласағұн өзiнiң “Құтты бiлiгiнде” қонақжайлылық дәстүрге ерекше
назар аударып, өз ... ... оған орын ... ... ... неге ... ... қалай күту керек, қонақта қалай болу керек,
қонақты қалай құрметтеу керек, т.б. туралы ... ... ... ... ... ... неке ... шiлдехана, сүндет тойы,
құрбы-құрдастар, ұлға ат қойғанда, қазаның ... ... ... т.б. ... бару ... ... туралы ақыл-өсиеттер былай
берiледi:
Түрлi-түрлi шақырудың жөнi де,
Түрлi-түрлi қонақасы, төрi де…
Шақыратын адамдар сан алуан,
Ұсынар ас-тағамдар да алуан.
Соның бiрi: неке тойы оңды ... асы, ... ... не ... ... құрдасың,
Үлкен-кiшi, туыс, бауыр, сырласы.
Иә, қазаның азасына шақырар,
Ұлға ат қойып, бiреу азан шақырар.
Бұл ас-судың қайсы бiрi болмасын,
Әуелi, аңдар шеш ... ... ... ... және оны қалай күту салтына дастанда ерекше
мән бередi:
Шақырмақ болсаң егер кiсiлердi,
Бәрiн әзiрлеп қой iшуге ендi.
Көрпе сал, ... жай, таза ыдыс ... ... ... құт.
Тағамың таза, әрi тәттi болсын,
Дәмiне зауқы ауып, көңiлi толсын.
Тамақтан соң шырынды жемiс ұсын,
Өрiк-мейiз ұшырсын көңiл құсын.
Қанғанынша шарап бер қалағанға,
Бал ... ... ... ол ... ... ... ... тағамды қалай iшу керек, оның тәлiмi
қандай болу керек, асты қалай жеу ... ... ... өте ... ... қонаққа барсаң да сен, тағамды,
Әдеппен iш, аша берме аранды.
Қолын асқа созса, үлкен, бек ... ... соз – ... ... ... ал асыңды: алла, - деп,
Баянды құт құйылады барға кеп.
Кiсi алдында тұрғанды алма, ұмсынып,
Өз алдыңда тұрғанды же, қымсынып.
Асты алдыңа тартпа, теже ... ... ... ... ала ... ... ... бөлiстi Бұларға қарама-қарсы адамшылықтан аздыратын жаман әдет,
жат мiнездерден жиiркенiштiк сезiмдi ұялататыны абзал. ... ... ... ала ... ... ... оқырманмен бөлiстi Бұларға
қарама-қарсы адамшылықтан аздыратын жаман әдет, жат ... ... ... абзал.
Зауықпен же, асты қолың жиi iлсiн,
Үй бикесi сенi көрiп сүйсiнсiн.
Мейiрленiп же тағамды, шамалап,
Бұл туралы айтыпты естi ер саралап:
Көп жеген ас ... маза ... ... ... дерт ... бақ, енер ... кесел де,
Аз iшiп же, ауқат-тағам жесең де.
Тәбетiңдi бiлiп барып – жеген жөн.
Көрiп бақсаң, жақсы ... ... аз ... ұзақ ... ер сүрер.
Дастанда қонақ шақыру, қонаққа шақыратын және баратын адамдардың
түрлерiне сипаттама былайша ... ... ... төрт ... ... да төрт түрлi
Бiрi күллi шақырудан қалмайды,
Не берсе де iшiп, ... ... бiрi ... кiсi ... асқа ... ... бас ... бiрi, қонаққа да бармайды,
Асын iшiп, қарымта етiп бағады.
Тағы бiрi, шақырғанда баспайды,
Шақырмайды, өзi де есiк ашпайды.
Тiрi өлiк – ол. ... оны ... ... ... бiр топ, ... қашады,
Қонақ қылып, өзi малын шашады.
Бұлардың ең жақсысы осылар,
Бек даналар ... ... ... ... туралы жазылған алғашқы төлтуманың авторы ұлы ойшыл,
тарихшы М.Х.Дулати бабамыз өзiнiң ... атты ... ... ... оның ... ... екенi туралы: “Егер де менiң
өтiнiшiмдi ... ең ... ... не деп ... онда ... құрметке бөлеудi айтқан болар едiм. Сiз сияқты ... ... ... ... ... бойы Сiзге осындай
меймандостық көрсете алмауым ... ... ... ... ... - ... Бұдан ұлы ғұламаның қазақ қонақжайлылығының ерекше дәстүр
екендiгiне мән бергенi көрiнiп-ақ тұр [115, ... ... ... ... ... ... ұлттық тәрбиедегі алатын
орны мен оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану жолдары
«Құтты білікті» ... ... ... оқу – ... ... жолдары.
Бүгінгі таңдағы Қазақстан жағдайына жергілікті ұлттың бұған дейін
бұрмаланған бай тарихын ... бай ... ... ... ... ... ... әлемдік өркениет өріне ұмтылған жас
ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану – ... ... ... ... ... ... ... істерінің бірі [116, 147]. Яғни, осында тәлім –
тәрбиелік мұраларды ... күн ... ... ғылыми айналымға түсіру,
оларды өңдеу, тәрбие процесінде пайдалану – бүгінгі ... ... Ізгі ... бәрі – ... ... сан
ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұраларын паш етуарқылы олардыңтуған
жерге,елге деген патриоттық ... ... ... ... ... ... саяды. Бұның бәрі ұлттық тәрбиенің негізі болып
саналады. Профессор Ә. ... осы ... ... ... ... ... іс. Бұл тек ... ұлты ғана үшін емес, Республикамыздағы барлық
ұлттар үшін қажет. Олар қазақтың халық ... үлгі ... бас ... үрдіс ретінде пайдалануы тиіс. Ұлттық тәрбиенің
отбасында, балабақшада, мектепте, ауыл-шаруашылық өндіріс орындарында жан-
жақты жүргізілуіне оқу ... ... ете ... біздің көзіміз
жетеді» [117, 28],.
Ұлттық тәрбиеде бүгінгі таңда көптеген еңбектер жазылып жатыр. [118-
123]. ... ... ... орын ... ... ... ... – тәлім-тәрбиелік ой-пікірлердің ілкі бастауы,
халықтық рухани ... ... ... ... ... халықтық мұралардың
бәрі кәдеге жарай бермейді, олардың озығы мен ... ... да бар. ... ... – бұларды бүгінгі күннің талап-тілегімен байланыстыра
пайдалана білу керек [10, ... ... ... тәрбие жөніндегі халықтардың ... ... ... білім тәрбие-тәжірибесінің жиынтығы ... ... идея қай ... ... ... ... ... тығыз байланыста туып, өсіп-өркендеп, дамып және
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жетіп отырған.
Халық келер ұрпағын өзіне дейінгі қоғамдық қолы жеткен тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерге
баулап тәрбиелеуді мақсат еткен.
Бірде-бір адамзат ... ... ... аға ... ақыл-ойын,
тәрбиелік тәжірибесін пайдаланбай өмір сүрген емес [124].
Ұлттық тәрбиеде Жүсіп ... ... ... педагогикасының
негіздерін зерттеу үлкен орын алатыны анық. Өйткені «Құтты білік» - ... ... ... ... ... қоғамдық ой-санасында орын алған
рухани құбылыстарды тұтас ... ... ... ие ... ... ... дамуы, жеке адам басының жетілуі, өсуі тікелей
тәрбиенің жетістігі, ол адам табиғатына байланысты бола отырып, оның ... ... ... ... ... ... Бұл пікір ХІХ
ғасырдың 40 жылдарынан басталған және 60 ... ... дами ... ... мен сол жылдардағы прогресшіл-орыс педагогтарының пікірімен
үндес келеді. Осы тұрғыдан көптеген ... ... ... ... тереңдете түсті [125-130]
Баласағұн – философ ретінде және тәрбиелік тағылымға толы ... ... ... мұра, тәрбиелік дәстүр, өнеге қалдырған адам. ... ... ... ... оның ... ... ...
қоғамдық жағдайлардың, айнала ортаның ықпалымен, оң әсерімен тәрбие арқылы
және адам табиғатынан, туысынан – дүниеге келуімен бірге ... ... ... Оның ... ... өсіп-жетілуінде, оның дүниеге келуі
мен ілесе келетін қажетті кейбір ... мен ... ... Өзінің «Құтты білік» деген еңбегңнде бұл қасиеттер мен сапалар
даяр ... бола ... адам ... ... дарындылықтары емес,
ол туыстан ілесе жүретін ерекшеліктер сол ... ... ... бола ... Бұл ... ерекшеліктер адамның өзі өмір сүретін
қоғамдық жағдайлар арқылы және сол адамның қабылдайтын тәрбиесі, тәрбиенің
жүзеге ...... ... ... және ... деп ... ... педагогикалық метрәнді тағылым жасаған адам. Баласағұн
орта, айнала, дүние, әлем, қоршаған орта мен өмір ... ... ... ... ... сол ... ... қазіргі қоғам
деген мағынаға, ой жүйесіне, пікірге толық сай келеді. Ол еңбекті ... өзі өмір ... ... ... ... деп пайдаланған.
Ғалым Ж.Әбиев Жүсіп Баласағұнның тәрбие тағлымының бастау боларлықтай мына
бір ... ... ... ... ... саласы мен түрі...
Өз ара ұйымдасқан, ұйымшыл, тату да тәтті адамдар құрамын. ... ... ... ... өз ... ... мен ...
мирасқорлы, пайдалы еңбектің көзі болу шарт» деп ой түйеді [131, 336-340].
Бүгінгі педагогикалық ... ... ... ұжым ... бала ... ... ... мен міндетін айқындайтын
әдіс еңбек тәрбиесін ұйымдастырудың негізі десе де болады. (Сонда, 98)
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» шығармасының аты ... ... ... ... аудармасы «Құтты білік», дәлірегі «бақытқа ... ... ... педагогика мәселелерін осы айтып отырған ... ... ... бір принциптілікті, жүйелілікті қажет етеді.
Зерттеуде осы тұрғыдан біз педагог-психологтардың жұмыстарына сүйене
отырып, мынадай ... ... ... ...... ... бір ... кезеңнің жүзеге асырылатын
принцип. Жүйе ... ... бір ... ... немесе бұл жүйеге басқа
элементтер қосымша жүйе болып ...... та ... ... ... деп қарау дегеніміз жүйеге енетін элементтер жиынтығы сол бар ... да, ... ... дәл ... түгел бөлінбесе де бір
бүтін деп бірлікте қарау.
Құрылым дегеніміз қарым – қатынас, байланыстар тізбегі бар ... ... ... белгілі бір ортада, кезеңдң жүзеге асырылатын принцип.Жүйе ... бір ... ... ... бұл жүйеге басқа элементтер ... ... ...... та болуы мүмкін. Срнымен ... ... ... яғни ... Әрбір жүйе түрлі көзқараспен, тұжырыммен
талдауға түсуі мүмкін.
Енді тәрбие принципі туралы айтатын ... ол ... ... ... ... ... жалпы заңдылықтарын бейнелейтін бастапқы
ережелер. Оларды таңдамайды, басшылыққа алады, солардың талабы ... ... ... ... ... шешімін табады.
Біздің жағдайда мектеп өмірінде тәрбие ... ... ... ...... ... мен ... тәрбиеге қоғам
болашағына берік сенімі бар азаматтарды қалыптастыру ... ... ... ... және ... ... ... жүктеледі.
Тәрбие жұмысының мақсаттары мен міндеттері анықталып оны ... ... ... іріктеліп алынады.
Зерттеу тақырыбына байланысты бұл принципте Ж. Баласағұнның «Құтты
білік» дастаны арқылы дастарды ... ... ... ... ... халақтық подагогика тұрғысында мақсатты тәрбиелеу
көзделеді.
Екінші принцип – ... ... ... ... ... мен ... ... Мұнда оқушыларды өмірге, еңбекке
дайындаудың шынай алғы – шарты жасалады. Ал ... ... ... ... өмірмен байланыстыру, еңбек сүйгіштікке, қанағатшылдыққа тәрбиелеу
қарастырылады.
Келесі принцип – тәрбиеленушінің ... ... ... ... ... ... білік» дастанындағы тәрбиелік, ұлағатты ұғымдар жеке
адам тұлғасына «бақытқа жету ілімі» тұрғысында талаптар есебінде ... ... ... ... ... ... ... жобалай біліп, оған,
олардың сеніміне арқа сүйеп, тәрбиеші өз ... ... ... іске қоса ... ... ...... ықпалдардың тізбектестігі, жүйелілігі,
беріктігі мен ... Бұд ... ... әрбір бөліктер мен
элементтерді түгел бір тұтастықты педагогикалық жүйенің болуын талап етеді.
Яғни тәрбие ... ... ... ... болуы тиіс. «Құтты
білік» дастанындағы халықтық педагогика жүйелілікті талап етеді.
Соңғы бір ...... ... жас және ... ... Бұл принципті жүзеге асыру үшін оқушылар іс-
әрекетінің мазмұны мен ... ... өмір ... күш ... ... ... ... талап етеді. Әрбір бала өзінше бір бітім.
Сондықтан Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... жас, дара ерекшеліктеріне байланысты қарастыру
керек.
Осы принциптерді «Құтты біліктегі» ... ... ... құруда басшылыққа алдық. Мұнда әрине ғылыми-теориялық дәлелдікті
толығырақ айқындау ... ... ... ... ... ... Философиялық тұрғыда сәйкестік категориясы арқылы
үйлестік, ұқсастық топтар мен құрылымдарға бөлуде басшылыққа алынды ... ... ... бұл дастандағы негізгі мәселе толыққанды
мемлекет, қоғам ... Ол ... жеке ... ... ... ... ретіндегі жыр өлендерін әдептілік принциптері
төнірегіндегі бағыштайды.
Осы тұрғыда ... ... ... кесте түрінде былай көрсетуді
жөн көрдік.
Кесте 1. «Құтты білік» дастаны мазмұнының ... ... ... адамшылық белгілерін мазмұн жағынан шартты
түрде жүйелі сараласа былай болып шығады: дейді ... ... ... ... - ... білімге, дінге беріктілік;
Ұрпақ тәрбиелеу, ұлды-ұяға, қызды-қияға қондыру;
Досқа - мейірімділік, жауға - қаталдық;
Қанағат - ... ... пен ... ... оны ұрпаққа мирас етіп қалдыру.
Дастан мазмұнына жүйелік принципі бойынша етене талдау ... 1.3 ... ... ... ... және ... ... мүшесі ретіндегі үлесі оның Ж.Баласағұнның сол ... ... ... ... ... ... Әділдік,
Бақыт, Ақыл, Қанағат туралы болып тұр. 2-кестеде бұл мәселені жүйе ретінде
былай көрсетуді жөн ... 2 Жеке ... ... нығайтуда себепші екендігі туралы
саяси көзқарас
Құтты мемлекет орнатуда сол ... ... ... керектігі егжей-
тегжейлі жырланып, мынадай талаптар қойылады: әділдік, жүректілік, тура
сөздік, қаһарлылық, әміршілдік, ... ... ... ... ... ... ... талай-талай ғұламалардың, даналардың
шығармаларына арқау ... ... ... ... деген принциптің әрқашан
болатынын ескере білсек дастандағы осы жайттарды әдептілік принциптеріне
енгізу ұсынылар еді.
Ал, ... жету ... ... ... ... бастысы деп дастанда жырланатьшын ... ... ... ... ... ... дастан бәйіттерінде жиі айтылатындығын
жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... ұстамдылық, қайырымдылық,
ізгілік, арлылық, еңбексүйгіштік, әдептілік, адалдық.
Бұлай бөліп қарау себебі халықтық педагогика мәселесі ... ... ... жөн көрдік. Мектеп оқушыларына дастаннан үзінділер келтіріліп,
сабақта, ... тыс ... ... ... жүргізу ұсынылады.
Өсиет-ақыл жөніндегі дастанда арнайы жыр жолдары өте көп ... ... ... ... ... ... ... айтқандарын оқушылар
жиренішін тудыру үшін арнайы тізбектеп керсету дұрыс деп таптық. Олар:
надандық, ... ... ... ... тыраштанушылық,
ашкөздік, өтірік айту, опасыздық, керсоқырлық. Осылайша тізбектей берсек
дастанда ақымақтық, ойсыздық, ... ... ... ... ... ... нақты-нақты жыр қатарлары
арналғанын, олардың қазіргі мектеп оқушыларына өсиет-ақыл айтуда жиренішті
ой туғызуына ... ... ... ... принципі туралы айтатын болсақ, ол тәрбиені басшылыққа
алуға тиісті тәрбие процесінің ... ... ... ... ... ... басшылыққа алады, солардың талабы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда мектеп өмірінде тәрбие принциптерін айқындауға
мүмкіндік ... ... ... ... бүгінгі күннің талап –
тілектерімен байланыстыра қарастыру, тәрбие ... ... ... ... ... ... бір жүйелікті қажет етеді.
Құбылыстарды, заттарды байланыстыра, ұқсастыра отырып қарастыру, ұсақ
бөлшектерден ірі құбылыстардан құралатыны жүйелілік принципі арқылы ... Тек ... ... ... ... білім жүйесі ғана
адамға іс жүзінде пайда келтіреді.
Осы мақсаттарға орай 1- сыныптан бастап 11 – ... ... ... ... ... ... ... тану, қазақ тілі, әдеп және жан
тану пәндерінде Жүсіп ... ... ... ... ... ... зер салуды жөн көрдік. Мәселен, бастауышсыныптарға
арналған оқулықтарды бажалай ... тек ... ... ... және т.б. ... шыққан 4- сыныпқа арналған ... ... ғана Ж. ... 6 ... ... ... [137]. Мұңда,
әрине азда болса тіл және сөйлеу туралы берілген өлең ... әрі ... ... оны ... жазуды талап етуоқушылар бойында азда ... ... ... ... ... қалыптастырады.
Мұнда, әрине, бастауыш сыныпмұғалімдерінің Жүсіп Баласағұнның «Құтты
білік» дастаны туралы ... ... ... ол ... ... себеп болар еді. Оқушыға осыдан мың жыл бұрынғы ... ... ... ... жалпы халақтық педагогика туралы ... ... ... түйсігіне, санасына нәтижелі әсер етері сөзсіз.
Осы тұрғыда оқу орындарында дайындайтын мұғалімдік мамандықтағы
студенттерге орта ... орта ... ... ақын Ж. ... оның ... ... ... туралы мағлұматтар тиесілі деңгейде
берілсе деп ұсыныс айтқан болар едік.Мысалы, белгілі бір ... ... ... ... ... ... пәнінен «Орта ғасырлық ғұлама
ақынның тәлім - тәрбиелік идеялары» атты ... ... ... пәнінен халықтық педагогика мәселесіндегі тақырыпта ... Ж. ... ... ... ... атты ... ... бұл пәнде тәрбие түрлері, әдістері тақырыптарында да мысалдар, өлең
шумақтардан үзінділер келтірілсе деген ... ... ... ... ... ... «мінез – құлық» тақырыптары арқылы Ж. Баласағұн
дастанынан мысалдар келтіріп отырса және арнайы ... адам ... ... және Ж. ... ... білік» дастанының
тәрбиелік әсері атты сұрақтар ендірілсе. Әдістемелік пәндерде ... ... ... Ж.Баласағұн еңбектерімен байланыстырып отырса ... ... жөн ... Және ... ... ... ... – сыныптағы «Әдебиет» пәнінде арнайы «17-18 ғасыр әдебиеті»
тарауы болғанымен Ж. Баласағұн ... ... – бір сөз ... ... тілі де солай. Осы оқулықтардың қай – қайсысында да халқымыздың бір
туар тұлғалары, дала ... ... ... ... ... ... – ақ. Егер де туыстас қырғыз, ... ... 6 – ... оқулықтарына көз жүгіртсек, оларда Ұлықбек, Науай,
Бабыр, Молланепес, Мукими секілді ғұламалармен ... ... ... ... ... 9 –сыныпқа арналған Қ. Жумалиев, Т. Ақшолақовтың ... 131-133 ... Ж. ... ... ... ... және
дастаннан үзінділер келіп тіріліп әдебиет тұрғысында тәлім – тәрбиелік
маңыздылығы айтылған [139].
Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... сағаттарында» халықтық педагогика тұрғысында
Ж. Баласағұнның «Құтты білік» дастанының ...... ... ... ... ... дөңгелек сандар өтккізілсе. Мысалы, «Мыңжылдық
дастанын қазіргі жастар арасында» атты пікірталас, «Ж. ... орта ... ... ... дастанын тәлім – тәрбиелік мәні», «Орта ... Ж. ... ... ... ... ... туралы» тақырыптарында
әңгіме, дөңгелекстолдар ұйымдастыру ұсынылар еді.
Нәтижеде болашақ мектеп ұстаздар жоғары оқу ... ... ... ... психология пәндерінде аз да ... ... оның ... ... ... мағлұматтары толыға түсер еді.
Көптеген ғылыми іздемес жұмыстары сияқты біз де студенттер бойына орта
ғасырлық ғұламаның дастаны жөнінде мәліметті ... ... ... ... ... ... отырмыз. Дәріс бағдарламасы төмендегіше.
Жоғары оқу орны студенттеріне ... ... ... ... ... тәлім – тәрбиелік ой - пікірлері» атты ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан ... орта ... ... ... келген бай тарихын, түркі халықтарның рухани
асыл қазынасын жалпы ... ... ... ... ... ... ... пайдалану халықтық педагогика ... ... ... істердің бірі болып табылады.
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» кітабындағы Әділдік, Бақыт, Ақыл,
Қанағат ұғымдарының он ғасырдан аса ... ... орта азия ... ... Хан – ... ... жас ... шейін үлгі боларлық мәні
қазіргі халықтық педагогика көзқарасымен жоғары бағаланатыны ... ... ... алып ... ... да бұл рухани атауларды
қазіргі ұрпақ тәрбиесіне жарату қажет етіледі. ...... ой ... ... ... ... сөз тіркестерімен берілген.
Құтты мемлекет орнатуда сол мемлекетке ... ... ... егжей-
тегжейлі жырланып, мынадай талаптар қойылады: әділдік, жүректілік, тура
сөздік, ... ... ... "Құтты біліктегі" ел,
мемлекет басқару ... ... ... ... ... ... ... психологиясында "бастық боламын" деген принциптің әрқашан
болатынын ескере білсек дастандағы осы жайттарды ... ... ... еді.
Ал, бақытқа жету жолында адамшылық, қайырымдылық, білімділік,
әділеттілік бастысы деп ... ... ... ... ... ұл-қыз тәрбиесі туралы дастан бәйіттерінде жиі айтылатындығын
жоғарыда мысалдармен ... ... ... ... мейірімділік, кішіпейілділік, ұстамдылық, ... ... ... ... ... бөліп қарау себебі халықтық педагогика мәселесі ретінде арнайы
көңіл бөлуді жөн көрдік. Мектеп оқушыларына дастаннан үзінділер келтіріліп,
сабақта, ... тыс ... ... ... ... ... тәліми мұраны қазіргі күн талабына сәйкес, ғылыми түрде оқу –
тәрбие процесінде пайдалану бұл дәрістің негізгі мақсатты болып табылады.
Арнайы ... ... ... ... ... аттары |Сағат ... ... | ... ... ... ... ... пәні, мақсаты |2 | |
| ... ... | | ... |Орта ғасырдағы әлеуметтік |2 | |
| ... жеке ... ой – | | |
| ... ... ... | | ... |Ж. Баласағұнның «Құтты білік» |2 |2 |
| ... ... ... | | ... ... білік» кітабындағы |2 |2 |
| ... ... ... Малшылық | | |
| ... | | ... ... білік» кітабының |2 |2 |
| ... ... | | ... |Ж. ... ... білік» |2 |2 |
| ... ... ... | | |
| ... ... оқу – ... | | |
| ... ... | | |
| | |10 |8 |
| ... |18 ... | |
1 – ... ... ... ... мақсаты және міндеттері.
Арнаулы дәрістің халықтық педагогика тұрғысындағы көкейкестілігі.
Тарихи – ғылыми және педагогикалық ... ... ... орта
ғасырдағы орталық Азияда рухани – имандылық ой – ... ... ... ... мәселесінде ерекше орны бар ... ... ... ... сай ... және оқу тәрбие процесінде ...... Орта ... ... ... жеке ... ой –
пікірлерінің қалыптасуына ықпалы.
Ж. Баласағұн өмір сүрген ғасырдағы (IX-X ғасырдағы түрік этносының ой
– санасының өсуі) тарихи жағдайда әлеуметтік ... ... ... Халық
болашағы үшін күй кешкен озық ойлы ірі тұлғалар. Олардың ... ... ... ... Ж. ... Құтты білік дастанының дүниеге келуі.
Орта ғасырдағы аумалы – төкпелі, саяси - әлеуметтік ... ... ... білік» дастанының дүниеге келуіне ықпалы.
Ж. Баласағұнның бақытты, әділетті қоғам құру жолдарын іздеуі. Дастанның
бақытты ... ... ... орнату мақсатында жазылғандығы. «Құтты ... ... ... ... ... ... қайта дүниеге
келуі. «Құтты білік» дастаны - түркі халықтарының рухани асыл қазынасы.
4 – тақырып. Құтты білік кітабындағы ... ... ... ... ... адамзаттық, адамгершілік идеялары. Әділдік
ұғымдарының қазіргі ... ... ... ... ұғымына салыстырмалы
түсініктер. Ақыл, ақылдылық ұғымдарының тәрбиелік маңызы, қанағат ұғымдары.
5 – тақырып. Құтты білік ... ... ... ... ... ...... маңызы. Ж. Баласағұн мұрасының
халықтық педагогика тұрғысында жан–жақты зерттеу. Кісі, басшы, адам, азамат
болу, әділдік, ақылдылық, бақыт, қанағат ұғымдарының ... ...... ... «Құтты білік» кітабындағы халықтық
педагогика ... ... оқу – ... ... ... ... ... дастандағы ақыл – кеңестерін бүгінгі күн талап
–тілегіне орай үйлестіре қолданудың жолдары. ... ... ... ... пайымдауларын мектептер мен жоғары оқу орындарындағы оқу мен тәрбие
ісінің сан саласына тиімді ... ... әдіс – ... тыс ... ... ... тақырыбы ұлттық тәрбиенің
арқауына негізгі мәселе ретінде өзекті өрнегін тапқан. Мұнда «Кісілік
дәстүрі», ... деп ... ... ... кісілігің қандай», «Сен кісі
сыйлай білесің бе?» т.б. мәселелер Жүсіп Баласағұнның мұрасына ... ... ... Осы ... жүргізіліп жатқан
жұмыс біздің зерттеу мәселемізді тереңдетті. Бұған біздің ... ... бола ... ... ... ... берілген.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жұмысында орта ғасырдағы халық педагогикасымен байланысты
рухани имандылық ... ... ... ... ... кұнды
мұрасы арқылы ғылыми ... ... Қай ... ... ... дара ... ... және шығармашылық жолын, ой-пiкiрлерiн
сол кездегi қоғам ... мен ... ... ... ... ... алып қарауға болмайтыны ескерiлдi. Жүсiп Баласағұндай халқының
болашағы үшiн күй кешкен озық ойлы iрi ... ... ... ... әлемге танымал “Құтты бiлiк” дастаны сол кезден бастап аса
құнды ... ... ... мәнi зор, ... ұрпаққа үлкен ескерткiш.
Зерттеу жұмысында Жүсiп ... өмiр ... ... ... ... ... тарихи саясындағы жаңа ... ... да ... орта ... ... жағдайларға әлеуметтiк
тұрғыда сипаттама берiлдi. Жүсіп Баласағұнның педагогикалық мұрасы ... ... ... ... ... ... көрсеткендей Қайта өрлеу
заманының қай жетістіктерін алса да, олар ... ... ... ... ... соған сүйеніп отырды;
Қайта өрлеу заманында қарахандар мемлекеті өркендеп, білім, ғылымға
құлашын ... Сол ... ... ... ... ... ... екендігін ғылыми еңбектерде көрсетіледі. Жазба әдебиетінде
олардың ішінде халық педагогикасының ... ... ... ... ... ... ... адамдардың адамгершілік, отансүйгіштік
сезімдері дамып ... Осы ... ... жұмысымызда жан-жақты
қарастырдық.
Көрнекті ойшыл-ғалымдар өздерінің прогрессивтік идеясын ... ... ... ... ... ... анық ... Ғұлама-
ойшылдардың еңбектерінде халық тәлім-тәрбиесіне сүйене отырып, ұл, қыз
баланың тәрбиесінің ... ... ... ... ішінде отбасы, еңбек,
эстетика, әдептілік, ... ... ... ... ... Бұл
мәселелер зерттеу жұмысымызда қамтылған.
Жүсіп Баласағұнның өмір ... ... ... педагогикасының
үлгілері де дамып, ерекшеленіп, өзгеріп отырды. ... ... ... ... ... болды. Бұл өзгеріс қайта өрлеу ... ... ... ... ... ... дастанын талдау негізінде осыны байқауға болады.
Тарихи, психологиялық, педагогикалық iлiмдердiң жеке адам ... ... ... отырып, Жүсiп Баласағұндай халқы үшiн күй кешкен
адамдардың тұлғалық ... ... тума ... ... ... ... ... зор болғаны зерттеу жұмысымызда
айтылған.
Түркi өркениетiнiң өркендеу заңдылығы мен түрiк ... даму ... ... ... ... ... келуi сол кездегi тұрмыс
заңдылығынан туған. Аласапыран күшейiп, қауымның жаңғыру кезеңiнде осындай
бiр ақылман ... ... ... дәлелдендi. Отбасын құрудан бастап,
мемлекет түзу, елдiк құру, ел iргесiн нығайту ... ... ... мазмұны болса, саяси, тәлiм-тәрбиелiк, өсиет-ақыл, әдептiлiк
принциптерi төңiрегiнде ... ... ... ... ... етiп ... ... Ақыл,
Қанағат сынды сенiмдi игi қасиеттердi алғандығы жыр шумақтары, бәйiттерi
арқылы келтiрiлiп, жеке ... ... ... ... ... арттыру
осы төрт нәрсенi қажет деп тапқандығы халықтық ... ... ... ... ... ... арттыруда
этнопедагогика мен этнопсихологияның рөлiне тоқталып, ұлттық педагогиканың
ғылыми астарын електен өткiзу керектiгi ерекше айтылды.
Халқымыздың кезiнде ... ... ... ... ... кiсiлiк, тәртiпшiлiдiк, бақ, құт, ырыс, ... ... ... ... ... ... ... қуаныш,
үлкендi сыйлау, ... ... ... бауырмалдық,
қайырымдылық, тағы басқа осы секiлдi тұлғалық ерекшелiктерiмен ... ... ... ... ... ... ... қайнар көзі «Құтты білік» дастанынан ашық байқалады. Бұл
аса күрделі баяу қалыптасып, баянды боп қалатын қиын ... ... ... ... наным-сенім, сана, салт-дәстүр белгілері,
оның жалпы адамзаттық, адамдық ... ... ... ... ... мен ... ... түйінді байланыстарынан да
көрінеді. Халқымыздың қанына сіңген қасиеттер: үлкенге - ... ... ... ...... ... ... мейірімділік, бала
тәрбиесіндегі ұстамдылық пен балажандылық, кішіпейілдік, тағы ... ... ... ... іс, тұрмыс, өмір, мораль, этика ... ... ... ... сөз ... ... ... бір-біріне ұласа өріліп отырады. Мысалы, «Баланы
жастан, қатынды бастан», - дейді халық. Ең қарапайым, ең ойлы ... ... де ... бар ... баладан еңкейген кәріге дейін мәлім,
айтпай-ақ біліп, берік ұстанып келе ... ... ... ... ... ұсынған «Құтты білік» дастанындағы салт-дәстүрлер
мақал-мәтелдермен, аңыз-әңгімелермен бірігіп ... ... ... ... жүйе ... ... ... бұл бағытта зерделей
келе, салт-дәстүрлерді екі топқа ... ... ... ... ... ... әке мен баланың қарым-қатынасы;
- қыз-бала тәрбиесі;
- жар таңдау;
Тұрмысқа байланысты салт-дәстүрлер:
- сәлемдесу рәсімі;
- қоштасу рәсімі;
- қонақ ... ... ... аманат ету;
- қамқорлық жасау
Салт-дәстүрлердің қай-қайсысы болмасын өзіндік ерекшеліктерімен және
жас ұрпақтың ... ... ... ... ... ... өз мұрасында тәрбие отбасынан басталады дегенді
айтады. Сол сияқты бұл ... ... да ... ... мұрасында да жан-
жақты қарастырылған. Өйткені болашақ ұрпақты тәрбиелеуде отбасы үлкен орын
алады.
Зерттеу жұмысымызды түйiндей келе, ... ... ... ... ерте ... ұлы ... ... саналатын Жүсiп
Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастаны Орта ғасырдың iрi құбылыстарының
бiрi болғандықтан тәрбиеге байланысты көптеген өзектi ... ... ... Баласағұнның шығармашылық, энциклопедиялық мұрасы
Х-ХII ғасырлардағы саяси-әлеуметтiк, экономикалық ... ... ... ... ... ... орта ғасырдағы қоғамдық-әлеуметтiк
жағдайды, ғылым мен мәдениеттiң, тiл өнерiнiң, саясаттың даму дәрежесiн
пайымдауға ... Бұл ... ... ... ... ... ... тән қасиеттер.
3. Жүсiп Баласағұнның еңбегiнен қазақ халықтық педагогикасының рухани-
эстетикалық қазынасының ғасырлар қойнауына желi тартқан ... ... ... Сондықтан “Құтты бiлiк” – халықтың құты,
ырысы болған iлiм.
4. “Құтты ... ... ... ... ... ... ... отырып, нақты тәрбиенiң бағытын (адамгершiлiк,
эстетикалық, имандылық, iзгiлiк) көздейдi.
5. Жүсiп Баласағұнның шығармашылығындағы үлкен орын ... ... ... байланысты әдет-ғұрыптар күрделi тәрбие
мәселелерiн (отбасы тәрбиесiне байланысты жар таңдау, отау тiгу, ... ... т.б.) ... жол ... ... ... ... төмендегiдей ұсыныстар жасауға
болады:
- Жоғары оқу орындарының педагогика тарихы, этнопедагогика пәндерiнiң
оқу бағдарламалары мен оқулықтарына арнайы курс ... ... ... ... педагогика негіздерi
енгiзiлсе;
- “Құтты бiлiктегi” халықтық педагогика ... ... ... ... ... ... ... кабинеттер мен облыстық, республикалық мұғалiмдердiң
бiлiмiн жетiлдiру институттарында ұйымдастырылса;
- Жүсiп Баласағұнның тәлiм-тәрбие ... ... ... жүйесiнде, және жоғары оқу орындарында студенттермен
жүргiзiлетiн ... ... ... ... ... қажет
деп есептеймiз.
Сонымен ХI ғасырда өмiр сүрген түркi халықтарының ойшыл-ғұламасы Жүсiп
Баласағұнның тәлiми идеялары халықтық педагогика ... ... Оның ... ... ... отырған еңбектерiнiң маңыздылығы тәрбие
беру мәселесiнде жетекшi орын алады. Бiрақ, бiздiң зерттеуiмiзбен ... ... ... ... жан-жақты зерттелу өз жалғасын
табады.
Қолданылған әдебиеттер
1. ... Н.Ә. ... ... ... 1999. - 296 ... ... Н.Ә. ... 2030. Барлық Қазақстандықтардың өркендеуі, әл-
ауқатының жақсаруы мен ... ... ... жолдаған
Жолдауынан // Егемен Қазақстан, 11 қазан, 1997. С. -32
3. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және Орта ғасырдағы ... Ерте ... ... ...... Ана ... 1995. – 176 б.
4. Мыңжан Н. Қазақтың көне тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 400 ... ... ... ... өзіме шейін. / басп. дайындаған
Б.Қыдырбекұлы. – Алматы: Жалын, 1993. – 416 ... Абай ... ... бір томдық толық ...... ... ... 1961. – 136 ... ... С.Е. Памятники древнетюркской письменности. // Тексты и
исследования. – М.; Л., 1957. – 282 ... ... В.И. ... «Кутадгу билиг» и азербайджанский язык //
Советская тюркология, 1970, №4. – 46 ... ... В. ... ... по ... турецких народов Средней
Азии. Алматы; Жалын, 1993. – 192 ... ... В. ... ... ... ... рукописи. Императорской
королевской придворной библиотеки в Вене. / Изд. Императорской Санкт-
Петербургской Академии ... СПБ, 1890. – 500 ... ... А.А. К ... о ... мотивах в поэме «Кутадгу билиг»
// Советское востоковедение. – 1958. - №2, С. 88-102
12. Фомкин М.С. ... ... // ... ... – 1984. - №7, ... ... Х. ... литература // Советская тюркология. – 1988,
№5, С. 16-21
14. ... ... ... ... / Көне ... ... ... және алғы
сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев; Алматы: Жазушы, 1986. – 616
б.
15. ... М.М. ... ... және ... ... – Алматы:
Ғылым, 1982. – Б. 209-212
16. Қоңыратбаев А., Қоңыратбаев Т. – Көне мәдениет жазбалары: Оқу құралы.
... ... ... 1991. – 400 ... ... М. ... ... дүниетанымы. – Алматы: Ғылым, 1996. ... ... ... Р. ... ... – Алматы, 1977. – 156 б.
19. ... Х.Ж. ... ... ...... ... 1998. ... б.
20. Өмірәлиев Қ. ҮІІІ-ХҮ ғасырлардағы көне ... ... ... ... ... 1985. – 128 б.
21. Дербісалиев А. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. –
283 ... ... М. ... Баласағұн мен Абай ... ... ... филол. ғыл. канд. ...автореф.: 10.00.01. –
Алматы, 1998. – 24 ... ... И.В. ... ... ... // ... тюркология. 1970.
– №4. – 85-100
24. Егеубаев А. Кісілік кітабы. – ... «Ана ... 1998. – 34 ... ... К.М. По ... древних городов Казахстана. – Алматы, 1990. –
208 с.
26. Касымжанов А., ... Д. ... Юсуф ... //
Простор. – 1984, №1, С. 201-203.
27. Мажиденова Д.М. К вопросу об ... ... ... ... ... ... // ... Академии Наук КазССР.
Серия общественных наук: Наука, Алма-Ата, 1982, №2, С. ... ... С.М. ... ... Баласагуни // Вестник Кыргызского
государственного национального университета. Серия общественные ... 3, ... 1997. – 240 ... ... Қ. ... С. ... ... ой-пікір антологиясы. –
Алматы: Рауан, 1994. – 62 ... ... ... ... ... бірер сөз // Мұрагер. – Алматы,
1992, №1, С. 62-67.
31. Көбесов А. Әл-Фараби. – ... ... 1971. – 171 ... ... А.Н. ... идей ... в педагогическом наследии
Юсуфа Баласагуни: дисс. ... док. пед. наук:.13.00.01. – Алматы: ... ... ... Т. ... ... ... ... пед. ғыл.
канд. ... автореф:.13.00.01. – Астана, 2003. – 27 б.
34. ... Э. ... ... гуманизации образования //
Материалы международной научно-практической конференции «Самопознание
– программа гармоничного развития человека». Часть 1. ... ... 2003. – 210 ... ... Т.Т. ... ... // ... Қ.Б.Жарықбаев,
Ж.Түрікпенұлы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 272 ... ... А.И. ... ... ... ... в ... - Алма-
Ата, 1962. - 356 с.
37. Храпченков Г.М. Проблемы содержания и ... ... в ... - ... 1983. - 135 с.
38. Құнантаева К.К. - Развитие ... ... в ... ... автореф. ... док. пед. наук:.13.00.01. – Ташкент, 1981. – 41 б.
39. Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - ... ... ... 352 ... ... С.Қ. ... ... ақын-жырауларының поэзиясындағы
педагогикалық ой-пікірлер. – ... ... 1996. – 85 ... ... А. ... - ... ... 1971. - 171 б.
42. Құдиярова А.М. Педагогические воззрение Шакарима Кудайбердиулы:
автореф. ... пед. ... ...... 1994. – 23 ... Әлсатов Т.М. Қазақ хандығы тұсындағы педагогикалық ойлардың дамуы (ХҮ-
ХҮІІІ): пед. ғыл. док. ... автореф.: ...... 1997. – ... ... Ш.Ж. ... Бабатайұлы мұраларының педагогикалық негіздері
/Абай атындағы ...... 2000. -86 ... ... К. ... взгляды Абая Кунанбаева: автореф. ...
канд. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1987. -24 с.
46. Ильясова А.Н. Проблемы ... ... ... ... гг.); ... ... док. пед. ... 13.00.01. – Алматы, 1997.
– 300с.
47. Муканова Г.И. Педагогичесий основы взаимодействия ... и ... ... и развитии социальной активности ... док. пед. ... ...... 1992. – 49 ... Урунбасарова Э.А. Развитие теории нравственного воспитания школьников
в истории педагогики ... (60-е гг. ХІХ – 90-е гг. ХХ в.): ... док. пед. ... ... – Алматы, 2001. – 274 с.
49. Ұзақбаева С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. –
Алматы: Рауан, 1998, - 128 ... ... Г.Т. ... ... ... ...... – КС, 2000. – 120 с.
51. Қожахметова К.Ж. ... ... ... ... пед. ғыл. ... ... ... 13.00.01. Алматы, 1998. –
300 с.
52. Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде
халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед. ғыл. ... ... ... ... 1994. – 170 ... ... Х.К. Қазақ халық педагогикасындағы еңбек тәрбиесі: пед.
ғыл. ... ... ... ... ... 2006. – 25 ... ... А.Б. ... Досмұхамедұлының педагогикалық мұрасы: пед. ғыл.
канд. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1999. – 21 ... ... А.Х. ...... 1974. – 192 ... Алтаев Ж. Қазақ философиясының қалыптасуы: ... ғыл. ... ... ...... 1997. – 47 ... ... С. Қазақтың халық тәлім-тәрбиесінің ... пед. ғыл. док ... ...... 2004. – 65 б.
58. Әбиев Ж. Педагогика тарихы. – Алматы: Дарын, 2006. – 480 ... ... А., ... Ж. ... ... ... және қазақ философиясы
// Мұрагер. - Алматы, 1992, №1, Б. 46-55.
60. ... Д.М. Ибн Сино и Юсуф ... ... ... ... ... ... 1000-летию со дня рождения Абу Али Ибн ... ... 1988. – 393 ... ... книга зороастрийцев // Учитель Узбекистана. - 2002, №41,
62. Философия: Жоғары оқу ... ... ... ... //
Құраст. Т.Ғабитов, аудар. Сатершинов; Алматы: Қаржы-қаражат, 2002. –
352 б.
63. Боис М. Зороастризм. Верования и ... – М., 1986. – 174 ... ... Е.Д. ... ... ... и ... – Алматы:
Дайк-Пресс, 2001. 27 с.
65. Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХҮІ века «Гулистан» С.Сайфа и ...... 1975. – 85 ... Айдаров Г. И др. Древнетюркская письменность. – Алматы, 1971. – 56 с.
67. ... С.Е. ... к ... ... рукописи «Кутадгу
билиг» // Литературная газета, 10 марта, 1965.
68. ... О. ... ... каганата (Х-ХІІІ вв.) Фрунзе: Илим,
1983. – 216 с.
69. Майоров Г.П. К вопросу об эволюции ... в ... века ... Разума». Матер. Между. Сессии, посв. ... со ... Абу Али Ибн ...... ... 1989 – 393 с.
70. Кодаров А. Юсуф Баласагуни как ... ... ... //
Школьная библиотека. Урок 7. – С. 89-93
71. Малов С.Е. Кутадгу билиг – ... ... ...... Л., 1948, т. 5 – 73 с.
72. ... С.Г. ... ... билиг» // Советская тюркология, 1970,
№4. – С. 82-89.
73. Юсуф Баласагуни. Благодатное знание / ... ... ... ... Примечания А.Н. Малеховой. – Л.; Сов. ... – 560 ... ... Э. ...... мамлекетинин борбору, Фрунзе.
Токмакская типография л/п объединения: «Периодика», 1990. – 28 с.
75. ... М.Е., ... В., ... ... ... ... – Фрунзе,
1985. – 54 с.
76. Тайчубеков Ю. Чаша Тюрбиса: Повесть // ... ... ... С. ... У. ... Құм басқан қала. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. –
120 с.
78. Юсуф ... ... быть ... (пер. ... Ташкент:
Гослитиздат УзССР, 1971. – 158 с.
79. ... В.В. ... ... Семиречье. – Фрунзе, 1943. – 104 с.
80. Ә.Марғұлан. Ежелгі жыр, аңыздар; ғылыми-зерттеу мақалалар. – ... 1985. – 144 ... ... А. ... ... Жүсіп Баласағұнның
ізгілік идеялары //Научно-пед. журнал Білім. – Алматы, 2006. – ... ... А. Ақ жол. – ... Жалын, 1991. – Б. 262-263.
83. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. – Алматы, 1986. – 157.
84. Көне ... ... ... тілі. – Алматы, 1971. – Б. 154-200
85. Малов С. Е. ... ... ... – 1950. – 28 ... Бартольд В.В. Книга моего Коркута. – М.-Л., 1962. – С. ... ... ... ... ... ғғ.). – ... Ғылым, 1995. – 166
б.
88. Махмұд Қашғари. Түркі тілінің сөздігі: (Диуани лұғат-ат-түрк) - ... ... ... / ... ... ... алғы сөзі мен ғылыми
түсініктерін жазған А. Егеубай, Алматы, 1997, 1т. - 3 б.
89. Келімбетов Н. ... ... // ... Н. Ежелгі дәуір әдебиеті.
Алматы, 1986. – 145 б.
90. Ахмет Иассауи. Диуани хикмет. – Қазан, 1901. – 102 ... ... М. ... ... беташары. – Түркістан, 1999. – 21 б.
92. Қоңыратбаев Т. «Құтадғу» біліг және оның ... // ... ... 24 ... ... Б. ... ... в «Кутадгу билиг» Юсуфа Хас-Хаджиба:
дисс. ... канд. филолог. наук:. 10.00.01. – Ташкент, 1992. – 50 б.
94. ... З. Юсуф ... ... ... асарининг олмонча илмий-
адабий талкинлари: дисс. ... ... ... ... ...
Ташкент, 1994. – 24 б.
95. Молотова Г. Проблема нравственности – актуальная проблема всех ... ... ... ... ... ... // Вестник КазГУ. –
Алматы, 1999. - №9, ... ... Ж.Т. ... ... ... в ... ... «Кутадги билиг» // Историческая память: Алия-Маншук: конф.
Молодых ученых г. Алматы, 2 марта 1998. – С. ... ... А.Н., ... М.М. ... ... білік»
дастанының мәні // Қазақстан мектебі. – 2004.- №7. – Б.34-36
98. Ахметов Т., Асқар Л.Ә. ... ... ... ... // ... ... – 2004. - №7. - Б. 23-28
99. ... А.Н. ... ... ... ... ... в книге
Ю.Баласагунский «Благодатное знание». - М., 1983. - С.
100. Ғаббасов С. Халық педагогикасының ...... ... – 152 ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1986. – Б. 48-51.
102. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1995. – 35 б.
103. Бұқар ... ... ... – Алматы, 1992. – 94 б.
104. Рыскиева А. Қазақ филологиясындағы танымдық ойлар // ... ... ... ІІІ Межд. Симпозиума. Алматы, КазГУ им. Аль-
Фараби, 25-27 октября, часть ІІ. Алматы, 2001. – 301 ... ... ... ... // ... тілі мен ... – 2002. – 3 ... Қазақтың мақал-мәтелдері. – Алматы, 1999. – 345 б.
107. Қалиев С. ... ... ... ... ... док. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы. 1996. – 65б.
108. Қоңыратбаева Т. Ә. Халық педагогикасы және оны оқу тәрбие ісіне ... Пед. ғыл. ... ... ... ... 1994. – 200 ... Зиманов С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері.
Алматы: Жеті ... 1998. – 158 ... ... С., ... Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері.
Алматы: Жеті ... 1998. – 158 ... ... К.Д. ... ... ... салт-саналарының табиғат
қорғаудағы маңызы // Қазақстан мектебі. – 1995 - №12. – Б.33-36
112. ... С. Идеи и ... ... ... педагогики в
современной практике воспитания в ... и ...... 1994. – ... ... С. ... салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. –
Алматы: Ана тілі, 1994. – 82 б.
114. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. – ... 1999. – 33 ... ... М.Х. ...... 1990. – 87 б.
116. Әлсатов Т. Орта ... ... ... тәлім-тәрбиелік
идеялары. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 147 б.
117. Табылдиев Ә. Ұлттық ...... іс // ... ...... №11. – ... ... Ж. Научно-педагогические основы этнокультурного образования
школьников: дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1997. – 300
с.
119. ... К. ... ... ... еңбек тәрбиесі: пед. ғыл.
докт.: 13.00.01. – Алматы, 2006. – 39 б.
120. Сейсенбаев К. ... ... ... идеи и ... ... педагогики подготовке детей к школе семейным
воспитании: дисс. ... канд. пед. ... ...... 1987. ... ... ... А. ... педагогика негізінде оқу тәрбие ісін ұйымдастыру
(Баянөлгий өлкесіндегі ... ... ... ... пед. ғыл. ... дисс.: 13.00.01. – Алматы, 1993. –
125 б.
122. ... М. ... ... ... ... ... ... қызығушылығын қалыптастыру: пед. ғыл. ... ...... 1998. – 139 ... ... С. ... ... жауынгерлік дәстүр арқылы еңбекке
баулудың ... ... пед. ғыл. ... дисс.: 13.00.01. –
Алматы, 1997. – 225 б.
124. Қазақ Совет энциклопедиясы. – ... 19 Т. 1990, 500 ... ... К. ... как ... ... ... дисс. …
док. фил. наук:. 09.00.01.- Алматы, 1999. – 300 с.
126. Конфуциий. Я верю древность. М.: ... 1995. – 230 ... ... Л.А. ... взаимного озеркаливания национальных культур //
Русский язык и ... ... ... 1998. – 45 ... ... Т. ... Солнца. – М., 1973. – 231 с.
129. Каменский Я.А., Локк Д., Руссо Ж-Ж, Песталоцци И.Г. ... – М, ... ... Ж-Ж. ... ... – М., ... Педагогика. Курс лекций. Алматы, 2003. – 299 б.
132. Педагогика. Учебное пособие для студентов ... ... ... коллелжей / Под ред. П.И. Пидкасистого. – М.:
Педагогическое общество ... 2004. – 608 ... ... Қ., ... Л.Қ. ... және ... тәрбие. – Алматы: Нұрлы
әлем, 2000. – 116 б.
134. Жүнісов А. ... ...... Балауса, 1992. – 106 б.
135. Төлеубекова Р.К. Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика. – Алматы:
РБК, 1994. – 140 ... ... Қ., ... Т. ... ... тарихы // Қазақстан
мектебі, №2. 1996. – 25 б.
137. ... Ы. ... ... ... ... – Алматы: Білім,
1981. – 53 б.Мырзахметов М.М. ... ... және ...... Ғылым, 1982. – Б. 209-212
138. Қоңыратбаев А., Қоңыратбаев Т. – Көне мәдениет жазбалары: Оқу құралы.
... ... ... 1991. – 400 б.
139. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың ...... ... 1996. ... ... Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. – Алматы, 1977. – 156 ... ... Х.Ж. ... ... ... – Алматы: Санат, 1998. –
328 б.
142. Әбілдина С. ... ... ... ... пед. ғыл. ... ... – Алматы, 1997. – 225 б.
143. Әбиев Ж. , Бабаев С., Құдиярова А. ... оқу ... ... 2004. – 448 ... ... мақал-мәтелдері. – Алматы, 1999. – 345 б.
145. Қалиев С. Қазақ халық ... ... ... док. ... ... 13.00.01. – Алматы. 1996. – 65б.
146. Қоңыратбаева Т. Ә. ... ... және оны оқу ... ... ... Пед. ғыл. ... ... ... Алматы, 1994. – 200 б.
147. Амребаева Ж.Т. Традиции восточной педагогики в поэме Юсуфа ... ... // ... ... ... ... Молодых
ученых г. Алматы, 2 марта 1998. – С. ... ... А.Н., ... М.М. ... «Құтты білік»
дастанының мәні // Қазақстан ... – 2004.- №7. – ... ... Т., ... Л.Ә. Жүсіп Баласағұни дүниетанымының рухани
бастаулары // ... ... – 2004. - №7. - Б. ... ... С. ... ... мен әдет-ғұрыптары. –
Алматы: Ана тілі, 1994. – 82 б.
151. Табылдиев Ә. ... ...... 1999. – 33 ... ... Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1995. – 35 б.
153. Ильясова А.Н. Проблемы развития педагогической теории Казахстана (1960-
1990 гг.); ... ... док. пед. ... ...... 1997. ... ... Г.И. ... основы взаимодействия учителя и учащихся
в формировании и развитии социальной ... ... док. пед. ... ... – Алматы, 1992. – 49 с.
155. Урунбасарова Э.А. Развитие теории нравственного воспитания школьников
в истории педагогики Казахстана (60-е гг. ХІХ – 90-е гг. ХХ в.): ... док. пед. ... ... – Алматы, 2001. – 274 с.
156. Ұзақбаева С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық ... ... ... 1998, - 128 б.
157. Хайруллин Г.Т. Традиционная культура казахского народа. – Алматы;
Канагат – КС, 2000. – 120 ... ... К.Ж. ... ... ... ... пед. ғыл. докт. ... дисс.: 13.00.01. Алматы, 1998. ... ... ... Р.К. ... ... ... ... тәрбиелеуде
халықтың педагогикалық озық дәстүрлерін пайдалану: пед. ғыл. канд. ...
дисс.: 13.00.01. Алматы, 1994. – 170 ... ... Х.К. ... ... ... ... тәрбиесі: пед.
ғыл. докт. ... автореф.: 13.00.01. Алматы, 2006. – 25 б.
161. ... А.Б. ... ... ... ... пед. ... ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1999. – 21 б.
162. ... А.Х. ...... 1974. – 192 ... ... Ж. ... философиясының қалыптасуы: филос. ғыл. канд. ...
автореф. 09.00.00. – Алматы, 1997. – 47 ... ... С. ... ... ... ... пед. ғыл. док ... ... – Алматы, 2004. – 65 б.
165. Әбиев Ж. Педагогика тарихы. – Алматы: Дарын, 2006. – 480 б.
166. Ильясова А.Н. ... ... ... ... ... ... гг.); дисс. ... док. пед. наук:. 13.00.01. – Алматы, 1997. –
300с.
167. Муканова Г.И. ... ... ... ... и ... ... и ... социальной активности подростков:
автореф.... док. пед. ... ...... 1992. – 49 ... ... Э.А. ... теории нравственного воспитания школьников
в истории педагогики Казахстана (60-е гг. ХІХ – 90-е гг. ХХ в.): ... док. пед. ... ...... 2001. – 274 ... ... С.А. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. –
Алматы: Рауан, 1998, - 128 б.
170. Хайруллин Г.Т. Традиционная культура ... ...... – КС, 2000. – 120 ... ... К.Ж. ... ... основы казахской
этнопедагогики: пед. ғыл. докт. ... дисс.: 13.00.01. ... 1998. ... ... ... Х.К. ... ... педагогикасындағы еңбек тәрбиесі: пед.
ғыл. докт. ... автореф.: ... ... 2006. – 25 ... ... А.Б. ... Досмұхамедұлының педагогикалық мұрасы: пед. ғыл.
канд. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 1999. – 21 б.
174. Касымжанов А.Х. Аль-Фараби. – ... 1974. – 192 ... ... Ж. ... ... ... ... ғыл. канд. ...
автореф. 09.00.00. – Алматы, 1997. – 47 ... ... С. ... халық тәлім-тәрбиесінің ғылыми-педагогикалық
негіздері: пед. ғыл. док ... автореф.13.00.01. – Алматы, 2004. – 65 ... ... Ж. ... ...... ... 2006. – 480 ... А
Жоғары оқу орны студенттеріне арналған «Жүсуп Баласағұнның Құтты
білік» кітабындағы ...... ой - ... атты ... ... ... кездегі тәуелсіз Қазақстан ... орта ... ... ... ... бай ... ... халықтарның рухани
асыл қазынасын жалпы адамзаттық көзқарасында терең зерттеп, нәтижесін жас
ұрпақты ... ... ... ... ... ... ... істердің бірі болып табылады.
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» кітабындағы Әділдік, Бақыт, ... ... он ... аса ... ... орта азия ... тұтар Хан – билерінен бастап жас балаға шейін үлгі ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Бүгінгі таңдағы тәуелсіздік алып отырған заманда да бұл рухани атауларды
қазіргі ұрпақ ... ... ... етіледі. Тәлім – тәрбиелік ой -
пікірлер небір мәдени, әдеби сөз ... ... ... орнатуда сол мемлекетке лайықты басшы керектігі егжей-
тегжейлі жырланып, мынадай ... ... ... жүректілік, тура
сөздік, қаһарлылық, әміршілдік, мейірімділік. "Құтты ... ... ... ... әлемдегі талай-талай ғұламалардың, даналардың
шығармаларына арқау болған.
Оқушы психологиясында ... ... ... ... әрқашан
болатынын ескере білсек дастандағы осы жайттарды әдептілік принциптеріне
енгізу ұсынылар еді.
Ал, бақытқа жету ... ... ... білімділік,
әділеттіліке бастысы деп дастанда ... ... ... білу
керек.
Бала, ұл-қыз тәрбиесі туралы дастан бәйіттерінде жиі айтылатындығын
жоғарыда мысалдармен келтіргендегі ... ... ... ... ... ұстамдылық, қайырымдылық,
ізгілік, арлылық, еңбексүйгіштік, әдептілік, адалдық.
Бұлай бөліп қарау ... ... ... мәселесі ретінде арнайы
көңіл бөлуді жөн көрдік. Мектеп оқушыларына дастаннан үзінділер ... ... тыс ... ... ... жүргізу ұсынылады.
Осынау тәліми мұраны қазіргі күн талабына сәйкес, ... ... оқу ... ... ... бұл ... негізгі мақсатты болып табылады.
Арнайы дәріс сағат кестесінің үлгісі
|№ |Тақырыптар аттары ... ... ... | ... |семинар |
|1. ... ... ... ... |2 | |
| ... міндеттері. | | ... ... ... ... |2 | |
| ... жеке тұлғалар ой – | | |
| ... ... ... | | ... |Ж. ... ... білік» |2 |2 |
| ... ... ... | | ... ... білік» кітабындағы |2 |2 |
| ... ... ... ... | | |
| ... | | ... ... ... ... |2 |2 |
| ... ... | | ... |Ж. ... ... білік» |2 |2 |
| ... ... ... | | |
| ... қазіргі оқу – тәрбие | | |
| ... ... | | |
| | |10 |8 |
| ... |18 ... | |
1 – ... ... ... пәні, мақсаты және міндеттері.
Арнаулы дәрістің халықтық педагогика тұрғысындағы көкейкестілігі.
Тарихи – ғылыми және ... ... ... мақсаты орта
ғасырдағы орталық Азияда рухани – имандылық ой – ... ... ...
тәрбие мәселесінде ерекше орны бар ... ... ... ... сай ... және оқу тәрбие процесінде пайдалану
мүмкіндіктері.
2 – тақырып. Орта ғасырдағы әлеуметтік ... жеке ... ой ... қалыптасуына ықпалы.
Ж. Баласағұн өмір сүрген ғасырдағы (IX-X ғасырдағы түрік этносының ой
– санасының өсуі) тарихи жағдайда әлеуметтік тұрғыда сипаттама ... ... үшін күй ... озық ойлы ірі ... ... ... ... мәселелер.
3- тақырып. Ж. Баласағұнның Құтты білік дастанының дүниеге келуі.
Орта ... ...... ... - ... ... шиеленісті
кезеңнің «Құтты білік» дастанының дүниеге келуіне ықпалы. Ж. ... ... ... құру ... іздеуі. Дастанның бақытты ... ... ... ... ... «Құтты білік» кітабының тарих,
әдебиет, педагогика саласында зертеліп, қайта ... ... ... ... ... халықтарының рухани асыл қазынасы.
4 – тақырып. Құтты білік кітабындағы Әділдік, ... ... ... ... адамзаттық, адамгершідік идеялары. Әділдік
ұғымдарының қазіргі заманда ... ... ... ... ... Ақыл, ақылдылық ұғымдарының тәрбиелік маңызы Малшылық, қанағат
ұғымдары.
5 – тақырып. ... ... ... ... мәні.
Құтты білік кітабының тәлім – тәрбиелік маңызы. Ж. Баласағұнның бұл
мұрасының осы ... ... ... тұрғысында жан – жақты зерттеуге
алынбағандығы орны. Кісі, басшы, адам, азамат ... ... ... ... ... ... ... – тақырып. Ж.Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... ... оқу – ... жұмыстарында пайдалану.
Орта ғасыр ойшылының дастандағы ақыл – кеңестерін ... күн ... орай ... ... ... ... Бақыт, Ақыл, Қанағат
туралы пайымдауларын мектептер мен жоғары оқу орындарындағы оқу мен тәрбие
ісінің сан саласына ... ... ... әдіс – ... тыс ... ... ... тақырыбы ұлттық
тәрбиенің арқауына негізгі мәселе ретінде өзекті өрнегін ... ... ... ... деп кімді атаймыз?», «Сенің кісілігің қандай»,
«Сен кісі ... ... бе?» т.б. ... ... ... мұрасына
негізделіп тәрбиелік-тәлімдік мақсаттарды орындайды. Осы бағытта жүргізіліп
жатқан ... ... ... ... ... біздің тәжірибелік
жұмысыз дәлел бола алады.
ҚОСЫМША Б
Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастанындағы халықтық педагогика
көздерiн ... ... оқу ... ... қазақ тiлi, әдебиет, тарих,
қоғам және адам, әдеп сабақтарында, тәрбие сағаттарында ... ... ... ... ... ... ... едi.
Жоғары сынып оқушыларына ашық тәрбие ... ... ... ... ... уағыздадық (кейбiр негiзгi элементтер ғана көрсетiледi):
Сабақтың тақырыбы: “Мың жылдық тарихи бар Жүсiп Баласағұнның “Құтты
бiлiк” дастанындағы Әдiлдiк, Бақыт, ... ... ... түрi: ... әңгiме, жыр кешi
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға Жүсiп Баласағұнның “Құтты бiлiк” дастаны
арқылы ... ... ... ... күн ... ... ... тұрғыда түсiндiру.
Сабақтың көрнекiлiгi: Ж.Баласағұн туралы қабырға газетi, “Құтты бiлiк”
кiтабы, дастан, ғұлама туралы кiтаптар, газет-журналдар, т.б.
Тiрек ұғымдар: Халықтық педагогика, ақын-жырау, ... ... ... ұғымдары
Пәнаралық байланыстар: әдебиет, тарих, тiл, әдеп.
Ашық тәрбие сабағының жоспары:
1. кiрiспе сөз (мұғалiм)
2. ... ... ... оқу ... ... әңгiме;
5. Қорытынды
Кiрiспе (мұғалiм не оқушы)
Бүгiн бiз орта ғасырлық, осыдан мың жыл бұрын өмiр ... ... ... ... ... ... ашық ... сағатын өтемiз.
Тәрбиелiк мәнi: ондаған ғасырдан берi келе жатқан бұл ... ... ... ... ... Қанағат ұғымдары болса, бiз де бiр
ғасыр түлектерi есебiнде өз ... ... ... ... жырларына
үңiлейiк. Алдымен ғұлама өмiрi, ол өмiр ... орта ... ... ... сөз (бiр ... ... ... дастан мазмұны, ондағы жеке
тұлға, мемлекет құру iсi, ... ... ... ... сөз.
Оқытушы: Дастаннан үзiндiлер ... ... ... ... ... –аз, бiлiмсiздер қаптаған,
Ақылсыз – көп, ақылдыны таптаған.
Бiлiмсiздер бiлiмдiге жау болды,
Надандардың ... деу ... ... ... сара ... надандыққа, тасырлыққа ежелден
ақыл, бiлiм, тiлдi, сезiмдi қарсы ... ... ... сол, оң ... ... көз ... ... сияқты:
Бiлiктi бiр, ойдан, мұнан арылмас
Бiлiксiз құр ыржақтаудан жаңылмас ... ... орын ... ...... ал, ... ... төл! (162-бәйiт)
Ақыл – шырақ, қара түндi ашатын,
Бiлiм –жарық, құран саған шашатын (268 ... ... бiлiм мен ... адам ... ... көне дәуiр
ғұламасы сол кездегi өзiне түрлi-түрлi астармен толғайтынын түсiндiредi.
Төрт оқушы (арнайы тапсырмалармен алдын-ала дайындалған) сахнаға
шығады:
1-оқушы - ... ...... ... – Ақыл ... – Молышылық, Қанағат туралы
Әр оқушы дастан кейiпкерi ... ... пiкiр ... ... Тiлдiк пайда, зиян келтiрудегi қызметi
- Пайдалы ақыл-кеңестер
- Бақыттылық ерекшелiктерi
- Басшы ... ... ... ... ... ... ... мен бала тәрбиесi
туралы жыр шумақтары мен бәйiттерi оқылады.
Ал надандық туралы жиренiш тудыратын бәйiттерден ... бiр ... ... тарапынан мүмкiн болатын сұрақтар – пiкiрталас:
- Басшы туралы айтқанда Әдiлдiк туралы басым ... ... ... жету жолы ... ... ... деу ... Тiл мен ақылдылық байланысы
- Қазiргi халық педагогикасындағы ұғымдар
- Өз бастауына үлгi тұтарлық жыр бәйiттерiнен үзiндiлер ... ... ... ... интервью алу түрiнде жазбаша
ойларын бiлдiредi.
Ең бастысы, оқушылар төрт ... ... ... ... ... ойнауға құштарлық көрсете бiлдi. Соңында оқытушы өзi
қорытынды жасап, Жүсiп ... және оның ... ... ... және бiр ... Балалар өздерiн рөлдерде дұрыс жыр
шумақтарын айта бiлгенiн, оны ... ... бiлу ... ... өз бетiнше орындауға тапсырмалар берiледi.
1. Реферат жазу
2. Мұрағаттық материалдар жинау
3. Тарих, әдебиет пәндерiмен байланыстыра материалдар жинау
Мектеп оқушылары ... ашық ... ... ... осы ... ... пiкiрталас, оқу конференциясын ұйымдастыру ұсынылар едi.
Нәтижесiнде мектеп ... ... ... ... ... ерекше мән берiп, тәрбиелеген болар
едiк.
-----------------------
«Құтты біліктегі» төрт тұғыр
Қанағат
Әділдік
Дәулет
Ақыл
бақ
дәулет
құт
ырыс
жақсылық
байлық
молшылық
береке
адалдық
турашылық
шындық
кісілік
түзулік
заңшылдық
тәртіпшілдік
Дәулет
Әділет
Ақыл
Қанағат
Халық тәлім-тәрбиесінің негіздері
«Құтты біліктегі» төрт діңгек
Саяси
мәселе
Тәлім-тәрбие
Өсиет – ақыл
Әдептілік принциптері
Жеке
тұлға
Мемлекетті нығайтудың ... ... ... ... ... жету ... ... арттыру
білімділік
біліктілік
даналық
ұлағаттылық
зейінділік
ізгілік
парасаттылық
ұстамдылық
рахым
сабырлылық
шаттық
қуаныш
Төрт діңгектің көріністері:
ежелгі рухани таным ... ... ... нақыл сөздер ... ... ... тәрбиесі
ізгілік тәрбиесі
еңбек тәрбиесі
отбасы тәрбиесі
әдептілік тәрбиесі
эстетикалық тәрбие
отансүйгіштік тәрбиесі, ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 136 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун20 бет
Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік»11 бет
Ұйғыр жазуы8 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі73 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь