Мәдени саясат

І.КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4
ІІ.НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І.ТАРАУ Мәдени саясатты зерттеудің теориялық.методологиялық негіздері
1.1 Мәдени саясатты зерттеудің негізгі концепциялары ... ... ... ... ... ... ... ..10.25
1.2 Қазақстандағы өтпелі кезеңдегі мемлекет және мәдениет ... ... ... ... ... .25.32
ІІ.ТАРАУ Қазақстандағы мемлекеттік мәдени саясаттың қалыптасу ерекшеліктері
2.1Жаңа мәдени саясаттың басым бағыттарының айқындалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32.49
2.2 Жаңа әлеуметтік.саяси жағдайларда Қазақстанның мәдени даму бағдарларының тұжырымдалуы және құқықтық негізінің қалануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49.62
2.3 Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатыньң даму тенденциялары және оларға әсер етуші факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62.90
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..91.95
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .96
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: «Қазақстан – 2030» стратегиясының бағдарламасында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев белгілеген Қазақстанның стратегиялық даму міндеттері тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатын қалыптастыру мәселелерін бірінші қатарға қояды.
Кейінгі кеңестік (постсоветтік) қоғамда өтіп жатқан өзгерістердің сапалық деңгейін барынша толық және шынайы түрде аайқындайтын мәдени саясат жөніндегі мәселе, сөз жоқ отандық әлеуметтік-гуманитарлық ақыл-ойдың алдыңғы сапынан орын алып отыр. Тәуелсіз Қазақстанның жаңаша мәдени саясатын құруға бүкіл әлеуметтік білім салалары, әсіресе саясаттану ерекше ықылас қоюда. Қазақстанның егемендік алуы және мемлекеттік тәуелсіздікке ие болуының өзі бұрынғы біртұтас одақтық орталықтан шығып отыратын әлеуметтік саясатқа орталықтандырылған басқару жүргізу жүзеге асырылып келген кеңестік дәуірден өзгеше, жаңа қоғамның әлеуметтік-экономикалық және рухани дамуына тән өзіндік басқару жүйесінің қажеттілігін айқындап отыр және соған байланысты мәдениет саясаты мәселелерін зерттеудің өзектілігі айтарлықтай күшейіп отыр.
Тәуелсіз Қазақстанның мәдени саясатын құру процестерін зерттеуге деген үздіксіз өсіп келе жатқан ықыластың терең практикалық негізі бар, өйткені ол көз алдымызда өтіп жатқан Қазақстан қоғамының барлық маңызды салаларындағы түбегейлі өзгерістерге тікелей байланысты.
ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңы және 90-жылдарының алғашқы кезеңі тарихқа қоғамды қайта құрудағы орасан зор эксперименттік күйреу дәуірі ретінде енді. Алайда бұл құбылыстағы ең басты мәселе коммунистік идеология мен кеңестік мемлекеттің күйреуі, тоталитарлық құрылыстың құлауы және КСРО-ның ыдырауы бұрынғы ұлан-ғайыр мемлекет тұрғындарының көпшілігі үшін идеология мен саяси тәртіптің жай ғана ауысуы емес, одан әлдеқайда күрделі құбылыс болып шығуында.
Шын мәнінде бұл өте зор мәдени төңкеріс болды, қалыптасып қалған үйреншікті дүниенің ыдырауы, рухани құндылықтар жүйесінің күйреуі, өмір идеалдарын қайта түсініп, түбегейлі өзгеріске түсірудің салдарынан жеке адамдар мен топтар, сондай-ақ бүкіл қоғам деңгейінде жаппай дағдарысқа түсуі, қалыпты жағдайды жоғалтуы орын алды.
Сонымен бірге, әр кездегі терең әлеуметтік сілкініс кезеңдеріндегідей, жаппай жаңа мәдени үлгілерді іздестіру басталды. Бұл ізденіс дүниені тұтастай түсінікті де, ретке келтірілген қалыпқа түсіруге бағытталған.
Бұның бәрі Қазақстан тәуелсіздігінің орнығуы тек саясат және экономика шеңберімен шектелмейтінін көрсетеді. Қазіргі кезеңдегі саясаттануда мәдениетке қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуындағы шешуші фактор ретінде қараудың күшейе түсуі тегін емес. Зерттеушілер нақты бір қоғамның, тіпті бүтін бір аймақтаң рухани ерекшеліктері, әлеуметтік мәдени белгілері ғана әлеуметтік-тарихи динамикаға барынша ықпалды әсер етеді деген сенімге жиі келіп жүр.
1. Назарбаев Н.Ә. «Мәдени мұра» бағдарламасы мемлекеттік бағдарлама болуы тиіс // Егемен Қазақстан. — 2003. - 29 қараша.
2. Культура и культурная политика в России /Отв. Ред. Бутенко И.А., К.Э. Разлогов. — М.: Моск. обществ. науч. Фонд, 2000.-239 с.
3. Жидков В.С., Соколов К.Б. Культурная политика России: теория и история. —М.: Академический проект, 2001.- 592 с.
4. Хлопина О. Трансформация культурной политики Европы в конце XX столетия // Культурная политика: проблемы и практики.- Спб.: 2003. - 160 с.
5. Глотов М.Б. Менеджмент в художественной культуре // Социс- 2000.- №9. -С. 64-73.
6.Ерасов Б.С. Социальная культурология. - М.: Аспект Пресс,1997. - 591 с.
7.Флиер А.О новой культурной политике России // Общественные науки и
современность. - 1994. - № 5. - С. 14 -25.
8. Ю.Селезнева Е.Н. Культурная политика сегодня: рецидивы историцизма?// Социологические исследования.-1996.- № 10.- С.127-130
9. Манди Саймон Культурная политика: краткое руководство// Культурная политика в Европе: выбор стратегии и ориентиры. Сборник материалов. -М.: Издательство Либерия, 2002.-С.35-91
10.Франсуа Матарассо, Чарльз Лэндри. Как удержать равновесие? Двадцать одна стратегическая дилемма культурной политики //Культурная политика в Европе: выбор стратегии и ориентиры. Сборник материалов.-М.: Издательство Либерия, 2002.-С.123-148
11.Марк Пахтер, Чарльз Лэндри. Культура на перепутье. -М.: Классика XXI, 2003.-96 с.
12.Кангас Анита, Онсер-Францен Жиль. Существует ли пбтребность в новой стратегии культурной политики в государствах Северного региона?// Веб-журнал «Культура Баренц региона». http: www. Barentsculture. karelia.ru
13.Байделдинов Л.А. Казахстан как политическая реальность. — Алматы: Институт развития Казахстана, 2000.-169 с.
14. Балтабаев М.Х. Научное обоснование стратегических направлений культурной политики Казахстана // Культура Казахстана: традиции, реальности, поиски. - Алматы, 1998.-С. 20-25
15. Ибраева Г.Ж. Информационная революция демократия: роль телекоммуникаций в создании "паблисити" политическим партиям //
Государство и политические партии: история и современность: Материалы республиканской научно-практической конференции: Алматы, 1998.-С. 169-172.
16.Кадыржанов Р.К. Консолидация политической системы Казахстана: проблемы и перспективы.-Алматы: Институт философии и политологии МОН РК, 1999.-166 с.
17.Нысанбаев Ә. Қазақстан. Демократия. Рухани жаңару. Казахстан.
Демократия. Духовное обновление.-Алматы: "Қазақ энциклопедиясы",
1999.- 416 с.
18.Нурмагамбетов А. А. Образовательная политика Республики Казахстан в контексте трансформации высшего образования. —Алматы: Қазақ университеті, 2002.-354 с.
19.Шалабаева Г.К. Постижение культуры: мировоззренческие парадигмы и исторические реалии Казахстана. - Алматы: Акыл китабы, 2001. - 420 с.
20.Тасмагамбетов И.Н. Социальная политика и политическая трансформация. - Алматы: Ғылым, 1997. - 250 с.
21.Аяган Б.Г.Апогей и закат советского социализма. Казахстанский полигон (1970-1990). Алматы, 1999.-148 с.
22.Балгимбаев А.С. Развитие демократии —властный императив времени
// Вестник Казахского государственного национального университета
имени аль-Фараби. Серия политология. -1999.- №2. С. 6-7.
23.Бижанов А.Х. Республика Казахстан: демократическая модернизация общества переходного периода. — Алматы: Өнер, 1997.-256 с.
24.Бурханов К.Н. Эволюция социально-политической системы Казахстана в XX веке. Дисс. докт. полит. наук.-Алматы, 1997.- 297 с.
25.Джунусова Ж.Х. Республика Казахстан: Президент. Институты демократии.- Алматы: Жеті жарғы, 1996.-218 с.
26.Жамбылов Д.А. Демократиялық қоғамдағы саяси мәдениет //Ақиқат.
-1993 №9.- 19-26 66.
27. Ертысбаев Е. К. Демократизация в Казахстане: 1990-2000 годы.-
Алматы, 2000.- 210.
28. Машан М.С. Политическая система Казахстана: трансформация,
адаптация, целедостижение. —Алматы: Қазақстан даму институты, 2000.-
208 с.
29.Нарматов С.З. Политическая культура: состояние и перспективы //
Актуальные проблемы политологии: Сб. статей.- Алматы, 1996.- 105 с.
30.Филофсофский энциклопедический словарь / Гл. ред.: Л.Ф.
Ильичев, П.Н. Федосеев, С.М. Ковалев, В.Г. Панов. — М.: Советская
энциклопедия, 1983. -840 с.
31.Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. Алматы: Казахстан, 1996.-
624 с.
32.Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы: Өнер, 1996.-272 бет
33.Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы:Атамұра, 1999. -296бет
34. Использование культурной политики в целях развития. Программа
действия. Решение межправительственной конференции по использованию культурной политики. Стокгольм, 1998 г.// Культурная
        
        МАЗМҰНЫ
І.КІРІСПЕ……………………………………………………………………….... 4
ІІ.НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І.ТАРАУ Мәдени саясатты зерттеудің теориялық-методологиялық негіздері
1.1 ... ... ... ... Қазақстандағы ... ... ... ... ... мемлекеттік мәдени саясаттың қалыптасу ерекшеліктері
2.1Жаңа ... ... ... бағыттарының
айқындалуы……………………………………………………………………...32-49
2.2 Жаңа әлеуметтік-саяси жағдайларда ... ... ... тұжырымдалуы және ... ... ... ... ... саясатыньң даму тенденциялары және
оларға әсер ... ... ... ... ... ... – 2030» ... Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... даму міндеттері тәуелсіз Қазақстанның
мемлекеттік мәдени саясатын қалыптастыру мәселелерін бірінші қатарға қояды.
Кейінгі кеңестік (постсоветтік) қоғамда өтіп ... ... ... ... толық және шынайы түрде аайқындайтын мәдени саясат
жөніндегі мәселе, сөз жоқ отандық әлеуметтік-гуманитарлық ... ... орын алып ... Тәуелсіз Қазақстанның жаңаша мәдени
саясатын құруға бүкіл әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... егемендік алуы және мемлекеттік тәуелсіздікке ие
болуының өзі бұрынғы ... ... ... ... ... әлеуметтік
саясатқа орталықтандырылған басқару жүргізу жүзеге асырылып келген кеңестік
дәуірден ... жаңа ... ... және ... дамуына
тән өзіндік басқару жүйесінің ... ... отыр және ... ... ... ... ... өзектілігі айтарлықтай
күшейіп отыр.
Тәуелсіз Қазақстанның мәдени саясатын құру процестерін зерттеуге деген
үздіксіз өсіп келе жатқан ықыластың терең практикалық ... бар, ... көз ... өтіп ... Қазақстан қоғамының барлық маңызды
салаларындағы түбегейлі өзгерістерге тікелей байланысты.
ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңы және ... ... ... ... ... ... ... зор эксперименттік күйреу дәуірі
ретінде енді. Алайда бұл ... ең ... ... ... ... кеңестік мемлекеттің күйреуі, тоталитарлық құрылыстың құлауы және КСРО-
ның ыдырауы бұрынғы ұлан-ғайыр мемлекет ... ... ... мен ... ... жай ғана ... емес, одан әлдеқайда күрделі
құбылыс болып шығуында.
Шын мәнінде бұл өте зор мәдени ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесінің күйреуі, өмір
идеалдарын қайта түсініп, түбегейлі өзгеріске ... ... ... мен ... ... ... қоғам деңгейінде жаппай дағдарысқа
түсуі, ... ... ... орын ... ... әр ... ... әлеуметтік сілкініс кезеңдеріндегідей,
жаппай жаңа мәдени үлгілерді іздестіру басталды. Бұл ... ... ... де, ... келтірілген қалыпқа түсіруге бағытталған.
Бұның бәрі Қазақстан тәуелсіздігінің орнығуы тек саясат және экономика
шеңберімен шектелмейтінін көрсетеді. Қазіргі ... ... ... ... және саяси дамуындағы шешуші
фактор ретінде қараудың күшейе түсуі тегін емес. Зерттеушілер ... ... ... ... бір ... ... ерекшеліктері, әлеуметтік мәдени
белгілері ғана әлеуметтік-тарихи ... ... ... әсер ... сенімге жиі келіп жүр. Көптеген теоретиктер әлемнің ... ... ... ... халықтардың ұлттық мәдениетін саяси тұрғыда
игерумен, болашақ қоғам мен ... ... ... ... ... ... іздестірумен байланыстырады.
Мәдениеттің жаңаша рөлін қоғам мен мемлекет дамуының жүйелі негізі
ретінде айқын түсіну, ... ... ... болашағын
құрудың шешуші факторына айналдыру Қазақстан қоғамының ... ... ... ... ... ... ... бір
тұжырымдамасына, оның ғылыми негізделген келешегін құруға зәру ... ... ... ... Қазақстанның тұрақты дамуы, оның заман
талабына ... бере білу ... де ... мәдени саясаттың
стратегиялық бағытын концептуалды ғылыми тұрғыда дұрыс негіздеуден ... ... ... жаңа ... ... қалыптастыру
мәселелерінің өзектілігі отанымыздың қазіргі мәдени кеңістігіндегі ... де ... ... алғашқы күндерінен бастап-ақ, мемлекеттік
мәдениет саясатында ұлттық мәдени құндылықтарды, бүкіл мәдени ... ... және ... ... баса ... ... ... нәрсе
емес. Бұл туралы Қазақстан Республикасының Президенті ... ... «біз ... ... жұмылдырып, қоғамымыздың ендігі жерде
рухани түлеуіне, оның мәдениетін көтеруге, тарихын және мұрасын қалпына
келтіруге, оны өркениет ... ... ... ... ... ... ... әрі тәрбиелеудің, ең бастысы, жас ұрпақтың бойына шынайы
отаншылдық сезім дарытудың жолы» /1/.Қазақ халқының өз ... ... ... ... ... мәні ... ... ретінде келтіруге болады.
Осындай игілікті мәдени процестермен қатар, қоғам өміріне діннің әсері
күшеюде. Жаңғырудың бұл діни ... ... жағы – жаңа ... тууы, әр түрлі жеке қозғалыстар түріндегі жаңа ... ... әр ... діни ... мен ... пайда болуы. Бұның
бәрі еліміздегі мәдени жағдайдың өте күрделі де әр текті ... ... шын ... ... ... ... ... ауқымы мен рухани экзистенциясы ... ... ... ... ... ... ... айналды. Егер алдыңғы он
жылдықтарда бұл мәселелер ... ... ... ал ... кезде
олардың өзектілігі жан айқайымен қосыла көтерілді.
Жариялылықпен бірге келген қоғамымыздың рухани өмір мен ... ... ... плюрализмдеуге, әр түрлі ағымдар мен дара
мәдениеттер ... ... ... мен ... ... рухани байлықтарын қайта жаңғыртуға алып келді, бұның Батыстан
және Шығыстан соққан ... ... ... ... ... және ... қондырғылардың тез арада ... ... және ... социалистік мәдениетті міндеттеп отыратын тәртіптің
өзгеруі көптеген адамдар бойында ... ... және ... ... онда ... ... тура антагонистік тенденциялар
соқтығысып, адамдардың рухани дүниесін құлазыған жер ... ... ал ... өзі ... ... ... ... тіпті теріс
жағдайға да ұрындыруымен де қауіпті.
Бір жағынан шаруашылықта, әлеуметтік және ... ... және ... да ... ... ... қыспағынан туындаған,
бірақ тұрақтылығы мен келешегі жоқ «прагматикалық» түсініктер мен «шынайы»
мүдделерден өзгеше ... ... және ... ... ... ... ... мәдениет орталықтары мен институттардың ... ... ... ... ... ... болмайды.
Оған қоса мәдениет саласын «идеологиялық» (коммунистік ... ... ... ... және оған ... ... ... қазіргі кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық шындыққа
үйретудің тиімді механизмдерін(тетіктерін) ұдайы іздестіріп ... ... ... ... тудырушы және мәдениет қорғаушы институттар жүзеге
асыратын, әлеуметтік тұрғыда ұйымдастырылған институттық жүйе ретінде және
тәрбие-ағартушылық қызмет ... ... ... іс ... өмір сүруін
қамтамасыз етудің барынша ықтималды мүмкіншіліктерін табуды қажет етеді.
Бұның бәрі Қазақстанның әлеуметтік мәдениет қауіпсіздігіне өтіп жатқан
сан-салалы, көп ... және ... ... ... терең де жан-жақты түсіне білуді талап етеді.
Бұл жағдай ... ... ғана ... ... жағынан да өте
маңызды және өзекті. Сондықтан да ... ... ... жүріп жатқан процестерді терең ұғыну үшін, өзекті мәні бар
басты ... бірі – ... ... бойы ... ... негізі
жағынан қилы-қилы трансформациясын бастан кешірген «мәдениет саясаты» болып
отыр.
Бұл жағынан саяси зерттеу ... ... ... ... Қазақстан
бастан кешіріп отырған әлеуметтік-саяси, ... және ... ... ... ... мәдениет саясатын құру
және іске ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның жаңаша мемлекеттік мәдени
саясатын қалыптастыру және ... іске ... ... ... тыс ... Бұл ... зерттелуі саясаттану, әлеуметтік мәдениеттану,
философия және тарих ... ... тұр. Біз, ... саясаттың
мақсаттары мен міндеттерін айқындаудың бастапқы методологиялық ұстанымы –
мәдениеттің көпмәнділігін және оның ... ... ... мәні мен ... көп ... ... ... білуде деп
есептейміз. Сондықтан да мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ұғымды мәдениет философиясы аясында қарастыратын
қазіргі заманғы гуманитарлық ... ... ... база болып
табылады.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ... себептерге байланысты әлеуметтік динамиканың
кез-келген белгісі – мәдениеттің өз ... ... ... ... ... ... ретінде, жан-жақты әлеуметтік-мәдени
заңдылықтардың қорытындысы ... ... ... айқын
фактіге(айғаққа) ұзақ уақыт мән бермей келгенін көрсете кеткен жөн.
Мәдени саясат ұғымы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты деп айтуға болады. Соңғы
онжылдықта мәдени саясатқа анықтама беретін мазмұнды еңбектер шыға ... ... ... ... ... ... ара жігі ... саясат қалыптастыру және оны іске асырудың мақсат-міндеттері,
құралдары мен ұстанымдары сипатталған және ... оның ... ... айқындалған.
Мәдени саясаттың өзекті мәселелері ресейлік ғалымдар И.А.Бутенко, В.С.
Жидков, К.Б.Соколов, О.Хлопинаның зерттеулерінде қарастырылған. ... ... ... ... ... еңбектірінің
теориялық және тәжірибелік маңызы бар.
Мәдени саясаттың дамыған ... ... асу ... ... ... үлес ... ... зертеушілерінің арасынан С.Манди,
Ф.Матарассо, М.Пахтер, Ч.Эндри, Кангас Анита мен Онсен-Францен ... ... ... ... мәдени саясаттың әр ... ... Л.А. ... М.Х. ... Ғ.Ж. Ибраева, Р.К.
Қадыржанов, Ә.Н.Нысанбаев, А.А. ... М.А. ... ... және И.Н. Тасмағамбетов үлкен үлес қосты.
Сонымен бірге Қазақстандағы өтпелі кезеңнің мәселелері Б.Г. Аяған,
А.С. ... А.Қ. ... К.Н. ... Ж.Х. ... С:З.
Нарматовтың және тағы басқа зертеушілердің еңбектерінде зерттелді.
Ғылыми әдебиеттерде әлі де болса ... ... ... ... ... жаппай ұғыну болмай ... ... ... ... мен объектісі мәселелерінде пікірталастар бар. Сондықтан бұл
зерттеуде қазіргі кезде Қазақстан бастан кешіріп отырған ... және ... ... ... ... мәдени
саясатты қалыптастыру, оны іске асыру мүмкіндіктері мен оған әсер ететін
факторларды ... ... ... ... ... мемлекеттік мәдени саясатының
қалыптасу процестері жатады.
Диссертациялық жұмыстың мақсаты. Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен
жүзеге асырудың өзекті мәселелерін зерттеу диссертациялық жұмыстың негізгі
мақсаты болып табылады.
Осыған орай мынадай міндеттерді жүзеге асыру ... ... ... посткоммунистік қоғамдарда кеңінен қолданыла бастаған ... ... ... мен ... ашып ... ... ... Қазақстан қоғамының мәдени жүйесіндегі жағдайға
талдау жасау және оның даму ерекшеліктерін анықтау;
... ... ... ... саясатты
қалыптастырудың институттық және заңдық негіздеріне талдау жасау;
... ... ... ... ... ... ... бағыттарын анықтау;
• Қазақстанның ... ... ... ... ішкі ... ... ролін анықтау.
Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатын қалыптастырудағы
негізгі қайшылықтарды ... ... ... ... мәдени саясат мәселелеріне
Қазақстанда тұңғыш рет кешенді түрде политологиялық талдау жасалынуымен
айқындалады.
Нақтылап айтқанда, ... ... ... ... тұжырымдармен
сипатталады:
• «мемлекеттік мәдени саясат» ... ... мен ... ... ... ... қал-ахуалына талдау жасалған
және қоғамның ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстан Республикасының
мемлекеттік ... ... ... ... ... процесі
зерттелген;
• Қазақстан ... ... ... ... және ... ... зерттелген;
• Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатының қалыптасуына ... ішкі және ... ... ... ... Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатын орнықтырудағы
негізгі қайшылықтар анықталған.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... ... мәдени саясатының қалыптасуы мен іске ... өз ... орай ... ... ерекшеліктері мен зерттеудің
мақсатын, нақты талдаудың логикасы(қисыны) мен ... ... ... Аталмыш зерттеудің міндеттерін орындаудағы тағы бір ерекшелік
– оның тек белгілі бір пән ... тар ... ... тысқары
жатқандығымен сипатталады.
Аталмыш диссертациялық зерттеу үшін мәдениет ... ... ... ... байланыстағы аксиологиялық тәсіл аса маңызды
болып ... ... ... ... ... ... ... қолдануға негізделеді. Онсыз «мәдениет»,
«мәдени саясат», «жаңа мәдени саясат», ... ... ... «ұлттық
бірегейлік» (идентичность) және т.б. негізгі ұғымдарға талдау жасау мүмкін
емес.
Ғылым ретіндегі саясаттануға қойылатын қоғамдық ... ... ... отырып, диссертация авторы рухани феномен түріндегі
мәдениет ... және оны ... ... ғана ... ең ... ... ... мойындауға баса назар аударады.
Диссертацияның деректік қорын ... және ... ... ... ... ... ... өткізілген
дүние жүзілік және халықаралық конференцияларда ... ... ҚР Ата ... ... ... ... даму мәселелері бойынша
елімізде шыққан жаңа заңдар, Президенттің жарлықтары, ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарының материалдары, саяси және әлеуметтанымдық ... ... ... ... мен мерзімді баспасөз
құрайды.
Диссертация жазу барысында Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың ... бес жыл» /31/, ... ... /32/,
еңбектері мен оның әр жылдардағы Қазақстан халқына арналған Жолдауларының
маңызы зор болды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы оның ... ... ... ... ... демократиялық реформалау процесі тұсында
рөлі үнемі өсіп келе жатқан мемлекеттік мәдени саясатты жетілдірудің ғылыми
негізі ... ... ... Диссертацияның нәтижелерін
жоғары оқу орындарында ... және ... ... ... өткізілетін арнайы курстарда пайдалануға болады.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Жұмыста қойылған міндеттер ... және ... ... ... ... ... ... екі бөлім, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.
1. МӘДЕНИ САЯСАТТЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... ... негізгі концепциялары
Егеменді Қазақстанның жаңа мәдени ... ... ... ... ... оның ... саясаттану саласы да үлкен
қызығушылық танытып отыр. Мәдени ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттік тәуелсіздігін алуына байланысты
ерекше күшейе түсті, өйткені ... ... ... ... жүргізу біртүтас одақтық орталық арқылы іске асса, қазіргі кезде
қоғамның әлеуметтік дамуын дербес басқару қажеттілігі туындады.
Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ... ... артуы - бүгінгі күні біздің көз ... ... ... өмірдегі, көпұлтты қазақстандық қоғамның барлық маңызды
салаларында өтіп жатқан түбірлі өзгерістермен тікелей ... ... ... ... ... ... және ... дәл осы мәдениет феноменінің өзінің бүкіл нақты көріністерінде
адам болмысының тұңғиық тереңдігімен және ... де, ... ... мен өмір ... барлық тарихи алуан түрлілігін қамтитындығымен де
түсіндіріледі.
Мәдениет саласындағы басқару ... мен ... ... мақсаттары мен міндеттерін анықтаудың ерекше күрделілігі мәдениет
қызметінің көпқырлылығымен және құбылмалылығымен (амбиваленттілігімен),
оның мәні мен ... әр ... көп ... ... ... ... ... реттеуде әр алуан деңгейдегі
тәсілдерді қолдануды қажет етеді.
Тұтастай жүйе түріндегі ... ... ... ... ... ... жүріп өткен оның тарихи жолы және осы ... ... ... ... табылады. Мәдениет -қоғамның сапалық ахуалының неғұрлым
жалпы көрсеткіші және сондай-ақ, адамның рухани-құндылықтық ... Егер ... ... ... кері кетіп төмендейді, қоғам
ыдырайды. Рухани азғындану ... ... ... ... ... ... ... еріген тұз секілді мыңдаған ... ... ... ... ... өмір ... қажетті шарты ретіндегі мәдениеттің
қызмет етуінің аса маңызды қыры - бұл әр ... ... ... және
өркениеттік деңгейлердегі мәдениеттің төлтумалылығы мен өзара әрекеті
мәселесін ... ... ... ... ... ... орай
мәдениетте қоғамдық өмірдің алуан түрлі байлығы мен теңсіздігімен қатар,
қоғамның ... ... ... оның ... және ... ... ... да айта кетуіміз қажет. "Міндет жаңа
мәдени тәжірибені тезірек үйреніп, ұлттық-мәдени түсініктердің күнбе-күн
құбылып ... ... ... ... ... отыр" /33,132/.
Философиялық- әлеуметтанымдық түрғыдан алғанда ... - бұл ... ... ... адам ... ... жақтарын қамтамасыз
ететін бүкіл іс-әрекет жүйесінің шарты мен құрамдас бөлігі. . ... ... - ... ... және ... ... қатар,
әлеуметтік реттеу мен қоғамдық өндіріс жиынтығының маңызды бір бөлігі болып
табылатын рухани өндіріс ... мен ... ... өндіріс мифтер
(аңыздар), дін, көркем шығармашылық, идеология, ғылым және т.б. әртүрлі
мәдениет компоненттерінен көрініс табатын мәдени ... ... мен ... ... ... ... мен ... жасап, оларды қамтамасыз етеді.
Сонымен, мәдениет өзінің мазмұнын мораль мен құқық, дін, көркемдік сала
мен ғылымда бейнеленетіндей ... мен ... ... ... мен
білімдер жүйесінде ашып айқындайды. Сондай-ақ, қоғамның мәдениеті, оның
сипаттамалары, принциптері мен ... ... ... өнім, дін,
құқық, ғылым және т.б. ... ... ... ... қана қоюға болмайды. Мәдениет мәндер мен рәміздердің, нормалар
мен құндылықтардың рухани саласында ғана қызмет ... ... ... мен ... жеке ... ... ұстанымдары мен бағдарлары әрқилы
өкілдер қатысатын жағдайлар мен процесстер формасында, яғни ... ... да өмір ... ж. Мехикода өткен мәдени саясатқа байланысты ... ... ... ... ... туралы декларацияда" "кең
мағынада мәдениет деп қоғамды немесе әлеуметтік топтарды ... ... ... интеллектуалдық және эмоциялық белгілердің кешенін
айтамыз. Мәдениет тек өнер мен әдебиетті ғана ... ... ... өмір ... ... ... ... құндылықтар жүйесін, дәстүр мен
дүниетанымды да қамтиды» деп анықтама берілген/2,9/.
Мәдениет ұғымының жоғарыда келтірілген көп ... ... ... бүл мәселенің, яғни қоғамдық қүрылымдар дамуы мен анықталуының
социомәдени ... ... ... ... шеңберінде шешімін
таппағанын атап өткен жөн. Әлеуметтік реттеудің экономикалық және саяси-
идеологиялық ықпалдарының ... ... бар ... ... отырып
марксизм мәдени қырларды (аспектілерді) көлеңкеде ... оны ... ... ... сай, ... ... ... ықпалдар
(факторлар) бірте-бірте ығыстырылып, мемлекет пен жетекші партияның үдемелі
әрекетінің арқасында жойылуы тиіс еді" /6, ... ... ... сәйкес ондаған жылдар бойы маркстік-
лениндік қоғамтану саласындағы барлық пайымдаулар ... ... ... тар ... ... ... кең әлеміне өте сирек
көтерілді. Кеңестік қоғамтанушылар ... ... ... ... ұғымын
мемлекеттің мәдени процеске араласуы ретінде түсіндіретін зерттеушілерді
жатқызуға болады. Негізінде, қазіргі батыс, ресей және отандық зерттеулерде
үшінші ... ... ... ... ... ... мәдениет
саласындағы міндеті- қолдау көрсету" деп есептесе /9,91/, ал ... ... ... және швед ... ... Жиль ... саясат
бар уақытта Солтүстік Европа елдерінің мемлекеттік саясатының бір ... ... деп ... да ... бірінші және екінші топтағы көзқарастарды кең
мағынадағы, ал үшінші көзқарасты, яғни "мемлекеттік мәдени саясат" ... ... деп ... жөн ... және диссертациялық зерттеу осы мәселені
ашып көрсетуге арналды.
«Мемлекеттік мәдени саясат» ұғымының мазмұнына байланысты да көзқарастар
жеткілікті. Мысалы, В.С. ... пен ... ... ... ... ... белгілі бір мекеменің белгілі бір аумақтағы жүмысы емес, бірақ бұл
мәдениетке қатысы бар ... ... ... ... өзара
байланысқан мемлекеттік мәдени саясатты жүзеге ... /3, 580/ ... ал Г.С. ... ... ... ... ... ақыл-ойына, көңіл-күйіне тікелей бақылау жасау - өте
күрделі міндет, кейде тіпті ... ... ... ... түрде
манипуляция жасау үшін, хаотикалық процестерді мемлекеттік идеологияның
мақсаттарына жақындату үшін әдетте заң ... ... ... бірқатар әлеуметтік бағдарламалардың кешені іске қосылады және
оны ... ... ... деп ... ... ... береді /39, 77/.
Ал А.Флиер «мәдени саясат - бұл ... мен ... ... ... ... ... ... және қамтамасыз етуге байланысты мемлекет
саясатының бағыты» деп есептейді/40, 213/.
Жалпы кеңестік саяси жүйе ыдырағаннан кейін «мемлекеттік ... ... ... бір ... ... кешірді. Мысалы, бастапқыда мемлекеттік
мәдени саясатты көптеген кәсіби өнер ұйымдары мемлекет тек ... ... ... ... ал өнер ... дербес болуы керек деген сияқты
түсінікте болса[3,3], кейіннен өнер ... ... ... ... ... кезеңде бұл ұғымның мазмұны біршама өзгеріске ұшырады. ... бас ... ... ... ... ... ... тереңдеген сайын бірінші кезекте мәдени ескерткіштер
мен мәдени институттарды сақтап қалу мемлекеттік мәдени саясаттың негізгі
мақсатына айналды»/3, ... ... ... ... ... мақсаты -творчестволық
инициативаларға қолдау көрсету, тұлғаның творчестволық қабілетінің ... ... ... және ... ... ... араласуына мүмкіндік
туғызу деп есептейді. Себебі мәдени саясаттың маңызды принципі – ... ... ... дамуының объективті процестерінің негізгі
үрдістері мен бағыттарын терең сезіну, бұрыннан белгілі принциптерге бағдар
ұстану, ... ... әлі ... ... шаршамай-талмай іздеу
және қоғамның объективті белгіленген жолын жедел модернизациялауға ықпал
ету, қажетті бағыттағы қоғамның ... ... ... ... /7, ... осы ... жету үшін мемлекет белгілі бір шараларды жүзеге
асыруды міндетіне алуы қажет. Бірақ бұл міндеттерді түсіну мен оны ... ... жүйе мен ... ... тәуелді. Сондықтан да дамыған елдер
мен дамушы елдердің мемлекеттік мәдени саясаттарында елеулі ... Оның ең ... ... ... даму ерекшеліктерінің
әркелкілігі. Осыған қарамастан мәдени саясатты жүзеге асырудың негізгі
факторларының ... ... ... азаматтық қоғамдардың
кұрылымдары үлкен роль атқарады" деп есептеледі.
Егер дамыған елдерде ... ... ... «көмек бергеннен кейін,
шетке шығып кетумен" ерекшеленетін болса, дамушы елдерде мемлекеттің мәдени
процестерге араласу деңгейі біршама жоғары. ... орай ... ... мемлекеттік мәдени саясаттың «модернистік» және «дәстүршілдік»
модельдерін ерекше атап өтуде. Мемлекеттік мәдени ... ... ... ... ... бір ... ... үшін күрес
емес, ол транзиттік қоғамдардағы ... ... үшін ... алу. Бұл ... ... мәдениет салаларының дамуына
мемлекеттік реттеу енгізіледі және ол көп ... ... ... ... ... аса бастайды.
«Дәстүршіл» немесе «консерваторлық» модель «модернистік» модельдің
мәдениеттің мазмұнын есепке алмауына, яғни «социомәдени ... ... ... және мәдени мекемелердің кейбір түрлерінің
ұмыт қалғанына қарсы/8, 129/.
Сонымен бірге, автор ... ... ... принциптері мен
механизмдері мәселесіне деген әр алуан ... шолу ... ... төрт ... топтастыруға болады деп есептейді:
Мәдениетті басқару - көркем құндылықтарды ... бөлу және ... ... ... ... функциясымен
байланыстырылады.
Басқару институттары көркемдік шығармашылық және көркемдік тұтыну үшін
жағдайлар қалыптастыру ... ... ... ... ... басқару құндылықты-бағдарлық және тәрбиелеуші
функциялармен шектелуі тиіс деп санайды.
Көркемдік өмір ... ... ... ... ... ... ... басқаруды оның институттарына беріп, ... ... ... ... бұл көзқарастардың барлығы саяси режимге және қоғамда
қалыптасқан негізгі кұндылықтар жүйесімен тығыз байланысты деп ... ... ... ... процестерді , тіпті адамдардың
ойлау жүйесін де толық ... ... ... ... ... ... терең тарихи түрғыда қалыптасқан құндылықтық ұстанымдары
мен дәстүрлі-кәдуілгі әрекеттік ... ... ... ... Шын ... кеңестік тоталитаризм жүріс-тұрысты реттеудің дәстүрлі
типінің құндылықтары мен ғұрыптарын, бекітілген өмірлік ... ... ... жүгенсіз формасы болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... социомәдени кеңістігінде шексіз үстемдік
жүргізуге қалыпты негіз ... Бұл ... ... бойы жеке ... еркіндік тек билік пен мемлекеттік идеология тарапынан ғана
емес, ... ... ... типінің доминантты (жетекші) рөл
атқарып келуімен де байланысты үнемі қысым ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәдени саясат тәжірибесіне
көз салатын болсақ, бұл елдерде де мәдени процестерді басқаруға ... ... ... жоқ. ... ... ... мен ... әр түрлі елдерде әр түрлі. ... ... ... мәдени саясаттың
объектілеріне туризм/ музейлер, кітапханалар, мүрағаттар, ... ... ... ... ... мәдени индустрия, БАҚ, білім беру жүйесі мен
мамандар дайындауды жатқызса/ 9, 66-86/, ал Марк ... мен ... ... ... тек ... әдебиет және тарихи артефактілерді ... ... ... музейлерді, кітапханаларды және
сценалық өнерді ғана жатқызады. Марк ... мен ... ... ... ... пен университеттерден бастап баспалар мен ... ... ... ... еді, ... біз ... ... және ұсынатын жария ... яғни ... және ... өнерді ғана таңдап алдық деп жазды/11, 22/.
Мәдени салаға арналған зерттеулерде мәдени мекемелерді білім ... және ... ... ... және ... деп үшке бөледі.
Ал Марк Пахтер мен Чарльз Лэндри тек үшінші топқа кіретін мекемелерді ғана
мәдени саясаттың ... деп ... ... ... ... мәселесі де әр түрлі елдерде әр қилы
шешілген. Біз бұл мәселені мәдени салаға ... бөлу ... ... ... ... ... ... мәдени саланы ... үш ... бар. ... тікелей қаржыландыру,
екіншісі, жергілікті өзін-өзі басқару органдары ... ... ... жолы-жеке сектор арқылы қаржыландыру. Мысалы, Италия мен Францияда
мәдени саясатты жүзеге асырушы Мәдениет министрлігі ... ... ... ... ... мекемелер мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарына,
творчестволық ұйымдарға қаржы бөлуді жүзеге асырады.
Ал Ирландия, ... ... ... ... тежеу үшін
парламенттің шешімімен бөлінген қаржыны Өнер мәселесіне байланысты құрылған
Ұлттық кеңестер ... ... ... 1970ж. ... істер жөніндегі
Ұлттық кеңес құрылған болатын. ... ... ... ... ақпарат қүралдарын, ... ... ... ... ... ... ... баптар бар және соған сәйкес осы
салаларды қаржыландырып отырады.
Ал Нидерландыда XX ғ. 70 ... ... ... ... ... болатын және бар мәселені ... ... 70 ... ... мәдениет саласын ... және ... ... ... және провинциялық
деңгейдегі болып екіге бөлінді. ... ... ... ... ... ал ... ... мекемелерді провинция үкіметі
қаржыландырып отырды. Нидерландыда мәдени ... ... ... ... төрт ... ... түжырымдалып, жүзеге асады /43, 89-
202/.
Дамыған ... ... ... ... ... және ... асыру
механизмдерінің әркелкілігі сол елдердегі мемлекет пен азаматтық ... ... ... ... ... деңгейіне, экономикасына
байланысты болып отыр.
Сондықтан да бұл жағдайлардың ... ... ... ... ... әсер ... ... Матарассо Ф. мен Лэндри Ч.
"Теңдікті қалай сақтауға болады? Мәдени саясаттың стратегиялық 21 ... деп ... ... ... ... ... ... мәселелерге жауап тауып, біріне тандау жасау керек деп
есептейді:
1. Мәдениет өнер саласы ... ... өмір сүру ... Мәдениетті демократия немесе мәдениеттің демократиялануы
з. ... ... ... ... ... дамытудың құралы
ретінде
4. Өнер бар уақытта қоғамдық игілік немесе оның қоғамдағы ролі ... ... ... ... ... ... енді мәдени саясатты жүзеге
асыруға байланысты мәселелерге тандау жасау қажеттілігі туады. Ол негізінен
мынадай жалпы мәселелерді қамтиды: ... ... ... ... белсенді араласуы (жергілікті, аймақтық) түзілімдер түріндегі
белгілі бір нақты қоғамның ... ... ... ... ... ... ... өзгеше тәсіліне бағынышты болып
табылады. Өндіріс мәдениеті мен басқару мәдениеті ... ... ... егер ол жоқ ... онда ... да ... ... біз, әрбір ұлттық мәдениет - өзінің мәні мен ішкі ... ... ... мен ... ... ... деген қорытындыға
келдік. Демек әрбір этнос ең алдымен, өзінің әдет-ғүрыптарына, тарихи
тәжірибесіне, құндылықтарына, ... ... мен ... ... беретіндей
нормалар мен стереотиптерге бағдар ұстанады.
Біздің пікірімізше, мемлекеттің мәдени саясатының мақсаттары мен
міндеттерін, оның ... ... ... ... ... мазмұндалған сипаттамалардан келіп шығады. ... ... осы ... ... өмір ... ... тәжірибесін
қорытындылаудан, оның өзіндік ерекшеліктерін айқындау мен ... ... ... ... ... ... өзге де
мәдениет сияқты отандық мәдениеттің өзгешелігін ... ... мәні ... да ... ... ... етеді. Осыған
қосымша, берілген қоғамдық жүйенің шеңберінен тыс шығып кететін белгілі бір
халықтың символикалық (рәміздік) ... ... ... ... бір
этикалық өзіндік санадан табады. Ал ол өз кезегінде мәдениеттің ... ... ... ... ... фольклор, этикет,
мінез-құлық, әдет-ғүрыптар, рәсімдер мен үрдістер, үй жасауы, тамақ, ... ... ... ... ... және ең ... ... халықтың
тарихына сәйкес әрекет етумен, тұтастай ұлттық (этникалық) мәдениеттің
терең құндылықтық мазмұнын, оның әр ... ... ... ... және фольклорлық-көркемдік компоненттерін терең
сезінумен байланысты болып табылады. Мұның ... ... ... ... ... ... ... кешіріп
отырған дәуірінде ескеру қажет, өйткені кез-келген әлеуметтік ... ... мен ... ... ету үшін өте ... ие бұрынғы рухани ахуалды қайта тірілтумен қатар жүреді.
Бұл тұрғыдан алғанда, жоғары бір орталықтың ... ... ... ... ... кеңестік социомәдени өмірдің көне
құрылымының құлауы ұлттық сана-сезімнің жаппай өсуімен, көптеген ғасырлар
бойы ... ... ... ... өз ... ескі ... діни ... белсенді түрде бет бұруымен ... ... ... ... ие ... саясаттың мазмұндық мағынасы, біздің ойымызша, қоғамдағы тұтас
жүйе ретіндегі мәдениеттің атқаратын функциясымен және орнымен анықталады.
Зерттеудің басында ... ... ... ... оның ... рөлі мен орны ... жарқын көрінісін бірқатар ... ... ... қоғамдық функцияларда (қызметтерде) ... ... ... ең ... қарастырайық.
Коммуникативтік функция (қарым-қатынастық қызметі). Бүкіл
адамзат тегі мен қоғамның интегративті (біріктіруші) негізі ретіндегі
мәдениеттің коммуникативті функциясының ең ... ... ... тіл, ... ... ... сондай-ақ
математикалық, физикалық, химиялық және басқа символдар мен ... ... ... ... Сонымен бір мезгілде,
коммуникативтіліктің кез-келген ... ... ... түсетін
субъектілердің ажыратылу құралы да болып табылатынын ... ... да жай "тіл" ғана өмір ... қоғамдарды ажырататын және
шынайы аударманы қажет ететін «тілдер» өмір сүреді.
Осы орайда, ... өмір қамы ... ... сипатын қамтамасыз
ететін кез-келген халықтың ең басты дәстүрлі құндылығы ретіндегі кәдуілгі
тілдің қоғамдық өмірдегі ... мен ... баса ... аудару керек.
Мәдениеттің өзін-өзі сақтауының басты формасы бола ... тіл ... ... ... және ... менталитетін айқьштайды,
адамдардың белгілі бір этносқа тиесілік сезімін тереңдетеді.
Басқаша айтқанда, нақты ... тіл ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуында, адамның өзінің
ұлттық және ... ... мен ... ... аса ... ... Бұл ... этноұлтттық өзіндік сананың қалыптасуына шешуші ықпал
етеді, ал осы сана-сезімсіз этноәлеуметтік бүтіндіктің өзінің болуы ... ... ... ... мен ... білдіретін халықтың тілі - көпғасырлық дәстүрі бар кез-келген
ұлттық ... ... ... ... ... мекеннің шынайы ортасы
болып табылады. Осыдан егеменді мемлекеттің мәдени саясатының басым мақсаты
туындайды. Ол ... ... ... ... мен ... ... ... адамдардың қарым-қатынасының және әсіресе,
олардың ... ... ... мен ... ... ... ... ретіндегі ұлттық тілді дамытуды жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... функциясы.
Адамдардың қарым-қатынасындағы, реттелуі мен әлеуметтік ұйымдасуындағы
нормативтілік (қалыптылық), ... ... ... ең ... ... бірін қүрайды.
Мәдениеттің реттеуші рөлі нормативтілік шеңберіне сай ... топ ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы сенімге кірген адамның жүріс-түрысын өзіндік
сакральдық (қасиетті) санкциясы бар нормалар мен ... ... дін ... ... ... болып келді. Норманың функциясы кездейсоқ,
таза субъективтік ұмтылыстар мен жағдайларды теріске шығарып, жүріс-
тұрыстың ... тән ... ... ... ... негізделеді. Норма бүкіл қоршаған ортада ұғымды, қалыпты
жүріс-тұрысты қадағалайды.
Демек, реттеуші ... ... ... ... ... Мәдениеттің
нормативтік қырының осындай деңгейлерінің ... ... және ... әдеттер мен рәсімдік ғүрыптар жатады. Әдеттер мен ғұрыптар ... ... ... салыстырғанда ұлттық бояуды көбірек сіңіреді,
қайталанбас төлтумалылықты сақтайды және оның үстіне ... да ... ... қарамастан, ғасырлар бойы халықтың ... ... да кең ... ... ... ... реттеу құндылықтар
жүйесі арқылы іске асады. Үнемі сақталатын нормаларға қарағанда құндылықтар
анағұрлым жоғары өмір ... ... ... жағдайларды,
белгілі бір объектілерді талдау болып табылады» /6, 114/. ... ... ... үшін аса ... ... мен нормалардың қызметін
өзіне бағындыра отырып, қоғамды реттеудің ең епті деңгейін қалыптастырады.
Қазіргі қоғамдағы қатынастарды реттеудің маңызды және ... ... ... ... шығаратын ақпараты болып табылады. Өз бойына
білімнің, сенім мен ... ... ... ... ... ... ... былайша ерекшеленеді: оның құрамына тек айғақтық білімнің
ғана емес, сондай-ақ іс-әрекеттің ықпалды ... күші ... ... ... мен ... ерік - ... де
әсері бар қоғамдық пікір міндетті түрде кіреді.
Мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Бұл адам мен қоғамның әлеуметтік-мәдени
құндылықтық ... ... ... ... ... жан-жақты дайындаумен, Қазақстанды социомәдени модернизациялау
міндетімен қоса, ондағы ... ... және ... ... ... ... ... болмыстың жаңа аксиологиясын ... ... Бұл ... ... ... тұрақты және қайшылықсыз
құндылықтық бағдарлар жиынтығының болуы - оның рухани өміріндегі ... ... алғы ... бола ... деп ... негіз бар. «Бұл
жиынтық оппозициялық құндылықтар ... ... ... ... ... ... мен ... қаупінің алдын
алатын қоғамдағы, бүтіндей алғанда, мәдени ... ... ... ... ... ... ... функцияларын анықтау
барысында аталмыш рухани феномен адамдардың өмірқамы формаларының ұжымдық
сипатын қамтамасыз ететін құндылықты-мағыналық, ... ... ... мен ... ... нормалар мен талғамдардың кешені түрінде көрінеді.
Оның үстіне, мәдениет өзінің функционалдық қырында әлеуметтік тәжірибені
сақтау мен ... ... мен ... ... нысанында
байқалатынын айрықша атап өту қажет. Әдетте зиялы қауым өкілдері атқаратын
осы функцияны қамтамасыз ... ... ... қалу да, оны өзгеруші
шарттарға қарай бейімдеу де мүмкін емес.
Мәдениет, ең алдымен, қоғамның тарихи жады болып ... Ол ... ... ... Мәдениеттің рәміздері бізге ғасырлар қойнауынан
жетеді. Рухани құндылықтарды сақтау мен таратуды, мұралану мен ... ... ... ... ... мен ... ... символикалық және мағыналық құрылымдар түріндегі мәтіндер
жүйесін қалыптастыратын, нормативті-құндылықтық ... ... ... ... бірнеше мыңжылдықтар бойы қалыптасты.
Егер қоғам дамуының бастапқы кезеңдерінде және ... ... ... ... ... өз алдына дербес бөлінбей және сондықтан
ерекше институттарға сүйенбесе, ал қазіргі теңсіздігі ... ... ... бұл ... ... ... функционалдық белгілері бойынша,
шартты түрде бірнеше жай жүйелерге бөлінеді:
Біріншіден, тұрғылықты халықпен тікелей ... ... ... ... ... ... жатады:
* ағартушылық ауқымдағы институттар (кітапханалар, мұражайлар,
көрмелер, мемориалдық ... ... ... ... емес санаттағы ... ... және ... ... тәрбиелеу институттары (көркемдік мүражайлар мен
көрмелер, концерттік ... ... ... ... ... құрылымдар және т.б.);
- мәдени-демалыс институттары ... ... ... ... ... ... өзіндік
өнерпаздық,
декоративті-қолданбалы және т.б. шығармашылық қүрылымдар).
Екіншіден, шығармашылық институттар ... ... және ... ұжымдар, шығармашылық одақтар, көркем-шығармашылық ауқымдағы
бірлестіктер мен ұйымдар).
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... алу, ... және пайдалануға байланысты мекемелер,
реставрациялық шеберханалар және т.с.с). Көп жағдайда ... ... ... ... ... атқарады. Мысалы, мұражай әрі
мәдениет қорғаушы, әрі реставрациялық, әрі ... ... ... ал ... ... әрі ... институт болып табылады.
Осыған қосылатын тағы бір нәрсе - ол мәдениет құндылықтарының таратылуы,
ең алдымен, бұқаралық ақпарат ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік, саяси, көркемдік және т.б.) жүзеге асатындығын
ескеру қажеттілігі. Қоғамның рухани өмірінің ... мен ... ... ... мамандарының жағдайы көбіне оқу ... ... ... ... ... дәрежесіне, білім
берудің барлық түрлерінің қалың бұқара халыққа ... ... ... ... ... функцияларын осылайша шартты түрде анықтау
мен жіктеу мәдениетті екі мағынада түсіндіруге мүмкіндік береді. Басқаша
айтқанда, кез-келген қоғамның өмір ... ... ... ... ... жүйенің шеңберінен тыс жатқан мәдениеттің кең мағынадағы
үғымы. ... ... ... ... ... ... ... бүтіндей « алғанда, нақты қоғамдық жүйенің органикалық
қүрамдас бөлігі және сондай-ақ, оның ... ... мен ... және ... өндіретін жай кіші жүйесі болып табылады.
Мәдениеттің өз мазмұны мен өз құрылымы бар іс-әрекеттің ерекше формасы
мен саласы ... ... ... оның ... өзге салаларына,
оның ішінде экономикаға, әлеуметтік қатынастар мен саясатқа әсер етуі -
мәдени саясатты, жалпы ... ... ... ... етіп көрсетеді
және ол локальдық түзілім ретіндегі берілген ... ... ... ... ұғынуға сүйенеді. Бұл мәдени саясат ... ... ... ата-заңынан, сондай-ақ мәдени институттарды мемлекеттік
басқарудың заң шығарушы-нормативтік базасынан ... ... ... ... ... ... және соның ықпалымен қүрылады. Бұл
жерде мәдени институттар ретінде, ең ... ... және ... ... ... ... ... жанындағы мемлекеттік саясат бойынша
Ұлттық кеңес бекіткен ... ... ... ... көрсетілгендей, мемлекет өзінің конституциялық міндеті
ретінде ... ... ... ... мен дамуындағы мәдениеттің
негіз құраушы рөлін мойындау мен қолдау деп есептейді. ... ... мен ... ... ең ... оның
мәдениетке деген қатынасымен өлшенетіндігін ескере ... ... ... ... ... шығармашылық потенциалын ашуға ықпал ету,
мәдени құндылықтарды жасау, пайдалану, таратудағы халықтардың, әлеуметтік
топтардың, барлық азаматтардың ... мен ... ... ету, ... және ... мәдениет құндылықтарына бейімделген
мәдени өмірді жедел қалыптастыруға бағытталған шараларды дамыту міндеттерін
орындайды. Мемлекет ... ... пен ... ... ... және
діни араздықтарды насихаттауға, порнографияның кез-келген формасын таратуға
қатаң тыйым салады» /45/.
Қазіргі кездегі рухани ... мен ... ... ... ... плюрализациясы, масс-медиа мен идеологиялық
ағымдардың әралуандылығы тұсындағы қоғамның әлеуметтік-саяси трансформация
жағдайында мәдени саясат үлкен өзектілікке ие ... ... ... ... ... ... ... идеалдардың түбірімен
өзгеріп, қайта бағаланып жатқан жағдайында мәдени саясат қоғамды ... ... ... мен ... ... ... ... түрінде көзге түседі.
Қалыптасқан мұндай ахуалда мәдени саясаттың объектісі бүтіндей алғандағы
бүкіл қоғам болып табылады, алайда бұқаралық санаға жаңа ... ... жаңа ... ... ... оның ... ... өзіндік бірегейліктің образдары мен белгілерін
өзгертуде ... ... орны ... ... биліктің қоғамдық
социомәдени санаға, әлеуметтік танымалдылықтың құндылықтық басымдылықтары
мен бағдарларына осынша жан-жақты және ... ... ... ... ... тез арада, шапшаң түрде жүргізілетін ... ... ... ғана ... тиіс. Мүндай шараның
тиімділігі кешегі күні өтіп ... ал ... ол ... ... ... ... мағынасы жоқ, өйткені бұл қоғамдағы ... ... ... әлеуметтік сілкіністерге және реформалардың кері
кетуіне әкеледі.
Осыдан кейін қазіргі посткеңестік ... ... ... ... ... ... ... туады.
Посткеңестік қоғамдағы жаңа ахуал жаппай орталықсыздандырумен, мәдениет
дамуының әртүрлі бағыттарының әр алуандылығымен және ашық бәсекелестігімен
сипатталады. Мемлекет ... ... және ... әдіс-
тәсілдерден басқарудың жанама тәсілдеріне (қорлардың, орталықтардың, арнайы
мектептердің торабын кеңейту, коммерциялық тетіктерді қосу және т.б.) көше
бастады. ... ... ... ... пен ... өзге де
салаларымен, оның ішінде өзінің барлық көрінісіндегі рынокпен, мәдениет
рыногымен, шаруашылықпен өзара әрекет ете ... ... ... ... өмірді бағыттаушы, кейде қолдап демеп отыратын, кейде ... ... әр ... ... ... ... жақсарту
қажеттілігі туып отыр. Алайда бүл мақсаттарға жетудің әдістері сол
посткеңестік ... ... ... ... ... ... ... және бүтіндей алғанда, қоғамның ... ... ... мұражайларды, көрмелерді, интерьерлерді және т.б.
құру арқылы көркем мәдениетті қаржыландырудың әр ... ... ... бастады. Сонымен қатар, мәдениетті қамтамасыз етудің ерекше ... ... беру мен ... ... ... қала береді,
өйткені шығармашылықтың қалың бұқарамен қатынасы көрермен мен тұтынушыға
жетуі - осы ... ... ғана іске ... ... жаңа ... ... ... салаға араласу
масштабының өрісі тарыла түскенін аңғаруға ... ... ... күрделі механизмдерін демократияландыру және плюрализациялау
принциптерін практикалық тұрғыда іске асыра отырып, бүгінгі күні ... ... ... ... ... мен ... арқылы өзекті
мәдени формаларды барынша кеңейтіп өндіруді қамтамасыз етуі тиіс.
Осыған ... ... ... ... алып ... ... ... таңдағаннан кейін, өз азаматтарының әлеуметтік
және саяси ақпаратты еркін алу мен тарату құқығын жариялап, баспасөзге,
теледидар мен ... ... ... мен партиялық бақылаудан бас
тартты»/38, 103/. Оның ... ... ... ... ... ... ... бастамаларды, сондай-ақ таңдаудың
еркіндігін қорғамай тұра алмайды. Бұл принциптер ... іске аса ... ... және ... ... барлық алуан түрлілігін
қалыптастырады.
Барлық осы жағдайларды ескергенде, өкіметтік органдардың мәдени ұйымдар
мен топтардың ... ... ... керек, өйткені мемлекет тарапынан реттеу
мен қолдау болмаса мәдениет пен өнер, ғылым мен білім ... өмір ... және өз ... мен ... қысқартуға мәжбүр болады. Кез-
келген қоғамда мемлекет мәдениет саласын белгілі дәрежеде ... ... да, ... ... ... пен ... заң
шығарушылық арқылы да ... ... ... ... ... ... кібіртіксіз өмір сүруін қамтамасыз ететін ... бірі - ... ... ... ... /33, 132/. ... қай кезеңде болса да дамуына мемлекеттің қолдауы қажет-ақ.
Бұл айтылғандардан ... ... ... саясат мемлекеттік
институттар арқылы қоғамның ... ... ... және ... ... ету ... көрсететін мемлекеттік билік қызметінің ерекше
бағыты деген түйін шығаруға ... Бұл ... бір ... ... ... ... дамытуға, ал екінші жағынан, олардың кейбірін нақты
өркениеттік даму мен қалыптасудың ... ... ... мәдени саясат қоғам өміріндегі тәрбиелік және ағартушылық қызмет
ретінде ... ... және ... ... және адамдардың ерекше тобымен атқарылады.
Мәдени саясаттың негізгі ... ... ... ... тәрбие, ағарту, білім беру, қоғамдық және гуманитарлық
ғылымдар, көркем шығармашылық, ... ... ... ... ... және ... істер, ғұрыптық-
церемониялық шаралар, шұғыл (оперативті) ақпараттық ағымдар, идеология және
насихат, саяси және заңгерлік нормашығармашылық. Дәл осы ... ... ... ... ... ... және ... түрде қалыптастырады және оны ... ... іске ... тек ... мәдени институттар типтерінің күшімен ғана ... ... ... мен ... шешу ... ... ... да
мәдени саясаттың тиімділігі оның салзаралық өзара әрекетінің дәрежесі ... және ... ... ... ... ғылым5 білім беру,
сәулет өнері, баспасөз, теледидар мен ... ... ... ... ... республикалық және муниципалды органдары жүмыстарының
үйлестірілу ... ... ... ... осы ... бір-бірін толықтырады және қоғамның мәдени саласы
қалыпты қызмет етуі үшін күрделі және ... ... ... ... ... ... ... саясатты іске асыру барысында
әлеуметтік-ұйымдасқан институционалданған жүйе ... ... ... ... басты тетігі - заң шығарушы және
атқарушы биліктердің тарапынан заңдар мен шешімдер қабылдау ... ... ... ... және ... үйымдар мен олардың
қызметкерлерінің қызмет етуінің ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік тапсырысты іске
асыратын ғылыми, педагогикалық және басқарушы мамандарды даярлауға
бағытталған.
Мемлекеттік ... ... ... саясаттың негізгі бағыттарының
формасы түрінде де, көркем мәдениеттің қызметі мен дамуы мәселелері бойынша
нақты ... мен ... ... де болуы мүмкін. «Мемлекеттік
тапсырыстың ... ... ... ... ... ... яғни бүл ... туындыларын шығару, тарихи және көркемдік ескерткіштерді сақтау ... ... ... шаралар мен қоршаған ортаны
эстетикалық және көркемдік безендіру сияқты ... ... ... ... өнер ... көркемдік ұйымдар мен
мекемелерді арнайы шақыруды білдіреді»/5,67/.
Сонымен, біз, мәдениетті өзінің тар және кең ... ... ... қазіргі демократиялық қоғамдағы мәдени саясаттың мазмүндық
өзгешелігін түсіндіруге тырыстық.
Осылайша, жоғарыда баяндалғандай, мәдени саясат бүтіндей алғандағы
мемлекеттік ... ... да ... ... оның ... ... болып
табылады. Оның рухани-қүндылықтық және адамгершілікті-нормативтік қырларын
бейнелей отырып, мәдени ... ... ... ... ... рухани-құндылықтық сананы, құндылықтық-нормативтік қондырғыларды
қалыптастырушы социомәдени процестерді жүйелі түрде басқарып реттеуге
бағытталған ... заң ... ... мен ... ... ... ... Осындай шаралардың бірі ретінде 2003
жылы қарашада қабылданған мемлекеттік ... ... ... атап
өтуге болады. Мәдени саясат дегеніміз, Елбасы сөзімен ... ... ... өз ... ... тәжірибесіне жүгіну — бүл өзі
тәуелсіздікке ие болған елдің өмірінен орын алатын ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, ұрпақ тәрбиесі секілді үлкен міндеттер
жатыр» /1/.
Әрине, мүндай мәдени саясаттың басты субъектісі қандай да бір ... ... ... ... ... соған үқсас мекеме) емес,
ғылым тарапынан ... ... ... және ... ... ... және ... беру мекемелерімен, діни
құрылымдармен, көркемдік және жоғары оқу орындарының зиялы қауымдарымен, іс-
әрекеттің әртүрлі салаларының қызметі үшін ... ... ... ... өзге ... ... ... мемлекеттік
биліктің жоғарғы органдарының бүкіл комплексі болып ... ... ... пен бұқаралық коммуникация құралдарының тарататын
(немесе таратпайтын) ақпаратының атқаратын рөлі зор. ... ... ... төрт жылда шамамен екі есе өсіп отырады. Ақпараттың ... ... ең ... ... газеттер, радио мен теледидар арқылы
көпшілікке ... ... ... ... ... мен
шынайылығы - қазіргі қоғам үшін маңызды мәселеге айналды. Ескеретін ... ... ... ... ... ашық не жабық күйінде құрастыра отырып,
ешқандай да билік ... ... ... ... ... тұра
алмайды. Биліктің іс-қимылын негіздейтін және түсіндіретін ... ... ие бола ... ... ... статусын мүқият сақтай отырып,
ақпараттық ағымдар қоғамды басқарудың маңызды құралы бола алады, демек
өзгелермен ... ... ... ... мен ... құрылымдары)
биліктің маңызды бастауы, қайнар көзі де бола ... ... ... ... ... ... - бұл ... дейінгі барлық мәдени институттардың іс-әрекетінің социомәдени
негіздері мен нақты мақсаттарын қалыптастыратын бүкіл ... ... ғана ... ... ... ... шығады. Мәдени саясат, шын
мәнінде, белгілі бір құндылықтық принциптер мен ұстанымдардан құралған
қоғамның объективті ... ... ... ретінде пайда
болады.
Адамның өмірқамының әр алуан қырының орасан зор көлеміне жауап беретін
құндылықтардың, бағдарлардың, нормалар мен ... кең ... ... ... дін және ... ... ... Бұл дін мен
зайырлы мәдениеттің әр алуан салаларында көрініс табады: өнер мен әдебиет,
философия мен ғылым. Бір ... ... ... бүл ... ... мұрасы, қалыптасып сіңіскен түйін-нәтижелері, мойындалған білімдері
мен құндылықтары болады. Сонымен қатар, олардың ең маңызды сипаттамасы -
жаңашылдыққа ... ... ... ... ... мен ... танымдағы жаңа көкжиектерді ашу болып табылады.
А.Я.Флиердің дәл ... ... ... ... ... процестің табиғи ағымының механизмін көшірумен, үлгілеумен
айналысуы тиіс, ... өз ... ... ... жеделдетуге ықпал
етіп, өркениеттік процестің әлеуметтік-синергетикалық заңдардың шеңберінде
ғана әрекет етуі ... ... ... көрсеткендей, дамудың бүл
табиғи бағытын жасанды түрде өзгерту, қоғамның өзіндік эволюциясына өзгеше
үлгілерді таңу қоғамға ... ... ... емес» /7, 17/. Қоғамдық
өмірдің ерекше саласы ретінде тікелей ... ... ... ... ... ... ғылыми мекемелердің қызметі - сан
алуан «әлеуметтік тапсырыстарды» жинаумен, қорытындылаумен және жүйелеумен
сипатталады. ... ... ... ... әлеуметтік және кәсіби
топтарының социомәдени талаптарының динамикасына мақсатты және жүйелі ... ... ... мұның барлығын елдегі мәдени саясаттың
негізгі принциптері мен бағыттарына қатысты сәйкес шешімдердің ... ... ... ... ... билік органдарына ұсыну сияқты шараларды
жатқызуға болады.
Бұл тұрғыда И.Н.Тасмағамбетовтің төмендегі пікірін келтіруді жөн көрдік:
«Білім мен ... ... ... ... қызмет салаларын қайта
өзгертудегі ғылыми жасампаз фактор ... ... Дәл ... ... ... менталитетті өзгертуге, өзін-өзі ақтамайтын ескі
стереотиптерді ... жаңа ... сана мен ... ... қалыптастыруға болады»/20, 100/.
Бұл пікірден бұқаралық санаға жаңа мәдени мәндерді енгізуде, отандық
мәдениетті мазмұнды ... ... ... міндеттерін шешуде ғылым
мен білім шешуші рөл атқарады деген түйін түюге ... ... ... осы ғылым өзге салалардан гөрі ... ... ... ... ... ... процесін жаңа шынайы формаларда
синтездеуге және бағыттаута бейімдірек болып келеді.
Мемлекеттік мәдени ... ... ... ... ғылымның негізгі міндеті - ... ... ... ... және ... жаңа ... аксиологияның
негізгі принциптері мен бағыттарын ... жаңа өмір ... ... ... ... мен ... болжаумен, социомәдени
саясат пен мәдениет саласындағы заң шығарушылық базаны ... ... ... ... ... ... ... міндеттері, инстументарийлері көбіне мәдениеттің объективті
мағынасымен, қазіргі қоғамдық өмірдегі оның негіз құраушы рөлі мен ... ... Бұл ... ... ... ... ... мәдениеттің өсіп келе жатқан рөлін түсінумен ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарына
шыққандығын да мойындауға тура келеді. Қоғамдық дамудағы мәдениет рөлінің
өсіп, ұлғая түсуіне ... ... ... ... бағдарлары
иерархиясының, оның әлеуметтік болмысының басымдылықтар жүйесінің базалық
параметрлерін даярлауға, негізгі мемлекеттік, қоғамдық ... ... ... ... ... социомәдени нормаларына баса ... ... ... ... ... ... ... социомәдени
негіздері мен нақты мақсаттарын, тұрғылықты халықтың негізгі әлеуметтік
және кәсіби ... ... ... ... ... ... қоюға итермелейді. Осы теориялық контексте ... ... және ... ... және діни ... ... ... мен белгілеуге мүмкіндік бар.
Қоғамдық өмірдің барлық қырларын бүгінгі реформалау жағдайында жаңа
қазақстандық аксиология мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саясаттың барлық ... ... ... ретіндегі тиімді мәдени саясатты қалыптастыру, бүтіндей
алғанда, ... ... ... ... ... көп ... ... Қазақстандағы өтпелі кезеңдегі мемлекет және мәдениет
Мемлекеттік мәдени саясаттың ... ... ... Қазақстанның
өмір сүруінің алғашқы жылдарында бекітілгені белгілі. ... ... ... мәдениет саласының Қазақстанды қамтып өткен терең әлеуметтік-
экономикалық дағдарысқа бағынышты болуы, бүрынғы Одақ ... ... ... ... иек артқан мәдени саланың
жағдайына мейлінше кері әсерін тигізді.
Қоғамды экономикалық реформалаудан кейін ... оның ... ... ... ... ... ... қабылдай бастады.
Құрылымдық өзгерістердің алғашқы жылдарындағы экономикалық қайта құрулар
үшін қазақстандықтардың ... оның ... ... ... салыстыруға келмей қалды. Инфляцияның (құнсызданудың) орасан зор
көлемі салдарынан болған халықтың жаппай кедейшілікке ұшырауы, ... ... ... 1992 ... ... ... бүкіл
бұқараның жинақтаған салымдарының құнсыздануы және адамдардың осы ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы
айғақты дәлелдейді.
Қазақстанның халық шаруашылығын құрылымдық қайта ұйымдастырудың ... ... ... ... деңгейі бойынша қоғамды қарама-
қарсы жікке бөлген инфляцияның өсімі ... ... бойы ... құндылықтар мен дәстүрлер жүйесінің бұзылуына әкелді. Оның орнына
Қазақстан тұрғындарының ... ... ... сенімсіздігі,
алаңдауы, наразылығының жалпы жағдайы мен әлеуметтік-саяси дағдарысы келді.
Жаңа нарықтық құндылықтарды ... және ... ... ... ... ... ... қылмыстың өршіп белең
алуына жағдай туғызды. Әлеуметтік-мәдени және мемлекеттік қайшылық күшейе
түсті.
Партиялық-мемлекеттік басқарудың бұзылуы ... ... соңы ... тізбектерінің басы болып шықты: қоғам, отбасы, мәдениет, ағарту.
Білімнің, ғылымның және ... ... ... ... ... түста,
оның қазақстандық бөлігінде құлдырау мен деградация үрдісі басталды.
Мәдени өмір мен мәдени ... ... ... формалары
түрғылықты халықтың көз алдында ... ... ... мен ... ... ... ... жағдайлары тым нашарлап кетті.
Мәдениеттің, ғылым мен білімнің қызметін ... ... ... ... Ғылым, білім және мәдениет үлкен күйзеліске үшырады.
КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстандағы ғылым саласы ауыр жүйелік ... ... ... ... азаюы, ғылыми өнімге деген
сұраныстың төмендеуі қазақстандық ... ... ... ... 1989 жылы республикада ғылыми қызметкерлердің саны 42 мың адамды
қүраса /49,85/, 1998 жылы ... ... ... ... ... ал 1999 жылдың ақырында тек 7706 адамды құрады /50/.
90-жылдардың басындағы қоғамның дағдарыстық жағдайы халық ... ... да өз ... ... қоймады. Нарықтық шаруашылықтың жаңа
жағдайларында кезінде кеңес ... ... және тек ... ... ... білім беру саласының мүндай ... ... ... мемлекеттің күші жетпеді. Осының салдарынан Қазақстан
өкіметінің білім беру саласына жүмсайтын үлесі жалпы шығынның 1991 жылы 45
% ... ал 1992 жылы 25 %- ға ... /23, ... беру саласына кететін шығынның азаю үрдісі он жыл бойы ... ... ... 1997 жылы ... ... ... ... қаржының
16,7 % дейін төмендеді. 300-ден аса мектеп, мектепке дейінгі мекемелердің
70 %-ы жабылып ... 1997 жылы 952 ... ... жетіспеуі
салдарынан қазақ және шетел тілдері, математика, физика, информатика және
өзге пәндер өткізілмей қалды [43].
Сонымен бірге оқушылардың да саны ... Егер ... оқу ... 3147,4 адам ... ... ... 3059,8 /51,84/.
Жоғары білім беру саласында оқу орнына мемлекеттік тапсырыс жоспарының
қысқаруы нәтижесінде 60 мың адамнан 1997 жылы 54,7 ... ал ... ... бүл көрсеткіш 33 %- ға қысқарып, мемлекеттік жоғары оқу орындарындағы
студенттер контингенті 1991 -1992 оқу жылдан 1997 ... ... ... 1997-1998 оқу жылында 234,400 адамға ... ... Енді ... оқу ... ... ... 0993 ж. 21 болса, 1996-1997ж.ж. 52-ге
жетті. Олардағы студент ... ж. 4,2 мың ... 1996 ж.9,4 ... /43, ... ... өту мектепке дейінгі мекемелерді қаржыландырудың
мүмкіндігін түпкілікті өзгертті. Өздерінің балансында әлеуметтік, мәдени
және тұрмыстық объектілері бар ... ... ... бала ... ... ... ... бюджетке ауыстыруға мәжбүр болды.
Меншік иесі құқығын пайдалана ... бүл ... ... ... ... ... ... сатты немесе жалға берді. 1991
жыл мен 1996 жылдар аралығында республикада 744 мың ... ... (60 %) бала - ... жабылды, оның ішінде 57 мың орындыққа
есептелетін 638 ... ... ... ... бос ... Осының
салдарынан 1996-1997 дқу жылында 187,4 мың бала мектепке дайындықсыз ... ... беру ... мен ғылым саласындағы еңбек ақының төмен болуы,
оларды қаржыландырудың жетіспеушілігі, болашағы бар жас оқытушылардың ... ... ... ... кету ... алып ... отырған 1991-1995 жылдардағы Қазақстанның мәдени ... ... деп ... ... ... әлеуметтік кепілдігіне
сүйенетін мәдени қызмет құлдырау үстінде болды. Мысалы, 1991 ... ... ... ... ... қаржыландыру ішкі жалпы
өнімнің (ІЖӨ) жалпы көлеміне шаққанда 0,75 %- ды ... ал 1996 жылы — ... %- ды ... ... экономикалық дағдарыс жағдайында мәдени-ағартушылық ... ... ... асты. Осының нәтижесінде Қазақстан өнері ... ... ... ... ... Мәдениет мекемелерінің
қызметін басқа салаларға аударып, ... ... ... ... ... ... жиі үшырасты. Мысалы, 1992-1993 жылдары
республикада 466 кітапхана мен 122 ... ... ... ... ... да мәдени-ағартушылық мекемелерді қысқарту ары
қарай ... 1995 жылы ... ... ... тағы 491 данаға
қысқарды. 1994 жылы жүмыс істеп түрған 3226 мәдениет ... ... ... 2887- сі ғана ... ... ... мақсат-мүдденің себебінен 1992-1993 жылдары 446
кітапхана жабылып, ал 1995 жылы мемлекеттік ... ... тағы ... ... 1996 жылы ... саны 1995 ... ... тағы
10,8 %- ға қысқарды, ал 1997 жылы тек 6164 кітапхана ғана ... ... Бір ... ... ... билік иелері оның 1319-ын жойып
жіберді/57/.
Салыстыру үшін айта ... ... 1980 жылы ... ... ... ... оның ... 8115 мемлекеттік кітапхана 10 млн.
оқырманға қызмет көрсетіп, оларға 220 млн. аса кітаптар үсынған
/58,59/. Оның үстіне, ... ... ... ... ... қазақстандық кітапханалар өзге ... ең ... ... ... ... ... үзіп
алғандығын да естен шығармаған жөн. Осының салдарынан кітапханааралық
абонементтің қызметі бүзылды, жаңа ... ... ... ... ... тоқтап қалды, біртүтас салалық және ... ... ... ... ... ... ... методикалық орталықтардан айрылды. Жетекші
мамандардың ... ... ... ... ... ... келтірілген мәліметтердің бәрі - қоғамның ақпараттық, білім
берушілік және мәдени-ағартушылық қызметтерінің ... ... ... ... қамтамасыз ететін жағдайлардың толық
жоғалғандығын ... ... ... күнге дейін жабдықталуға
кететін құралдарға, ең алдымен, қаржыға зәру. Ал мұның өзі ... ... ... өзектілігінің жойылуына, тез ескіруіне және ... ... алып ... ... ... ... ... жағдайда ұстау мен оларды күзету үшін де ... Өмір сүру ... ... бағасына қарамастан, кітапханашылардың
еңбекақысы олардың жүрт қатарлы өмір сүруін қамтамасыз ете алмайды
/68,8/.
1990 жылы Қазақстанда 9350 ... ... ... етті ... Ал ... 1 қаңтарында Қазақстанда барлығы 1867 ғана клубтық типтегі мәдениет
мекемелері қызмет істеді. 1996 жылмен салыстырғанда олардың ... ... ... ... ... саны ... екі ... дәлірек айтқанда 1256 данаға
қысқарды.
Қазақстанда әрқашанда драмалық және фольклорлық ұжымдар, сондай-ақ халық
аспаптары оркестрлері, ... ... ... ... ... ... ... 1996 жылмен салыстырғанда халық
шығармашылығы ұжымдарының саны 5428-ге азайды. /62,95/. Егер 1996 жылы 1986
халықтық би ұжымдары болса, ал 1997 жылы 1211 ұжым ғана ... /62, 119 ... ... театрлық ұжымдар өмір сүрулерін ... 1996 ... ... 1601 ғана ... ал 1997 жылы 858-і ... Бұл ... ... төмендеуінің жалпы үрдісі байқалады.
Бұл жылдары мәдениет пен өнер ... ... өте ... ... ... сүйенсек, егер 1990 жылы ... 90 мың адам ... ... ал 1995 жылы ... саны 65 ... ... /62, 123/. ... шұғыл қысқарудың себебі, бір жағынан
көптеген мәдени мекемелердің жойылуы ... ... ... ... ... ... ... өте төмен деңгейі болды. Олар
материалдық емес ... ... ең ... ... ... ... Егер,
1980 жылы мәдениет жүйесінде жұмыс істейтіндердің ... ... емес ... салаларында қызмет істейтіндердің еңбекақысының 81
%-н құраса, ал 1995 жылы ... ... ... халық шаруашылығы қызметкерлерінен екі есеге төмен болды /55,
23/. ... ... ... мен ... ... ... өнер және
мәдениет қызметкерлерінің танымалдылығы мен өмір деңгейінің күрт құлдырауы
кадрлар ағымының жоғары деңгейіне ... ... және ... ... мәліметінше, 1993 жылы қызметкерлердің жалпы санына шаққанда
14 %, 1994 жылы - 22 % және 1995 жылы — 19 %, ... осы үш ... ... - 37 мың адам осы ... қызметтерін тастап кетті /63, 20-21/.
Осылайша, республиканың ... ... ... ... мен ... ... ... ету бойынша
жүргізілген шаралардың салдарынан мәдениеттің ... ... ... ... ... жерлерде ешқандай негіз болмаса да мәдениет мекемелері
мен объектілері жекешелендірілген. Осылайша бүкіл мәдениетке орны толмас
зиян келтірді ... ... ... ... мәдени саясаты КСРО
құлағаннан ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
дағдарыс жағдайында қалыптасты. Барлық әлеуметтік салаларды мемлекеттік
қаржыландырудың күрт ... және ... ... ... ... кедейшілікке ұрынуы нәтижесінде бірнеше жылдар бойы мәдени-
ағартушылық мекемелердің торабын ... ... ... ... ... ... ... материалдық базасын басқа мақсаттарға,
әсіресе коммерциялық мақсаттарға пайдалану, мәдениет пен өнердің барлық
салаларында ... ... мен ... ... ... ... келеңсіз
құбылыстар созылып келеді.
Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің терең дағдарысқа ұрынуы туралы сөз болып
отыр. Бұрынғы Кеңес Одағы республикаларының «ескі» тәртіптен жаңасына ... ... ... ... ... ... еліміз де әлсіз
құрбандығы болып шыға келді.
Мұндай жағдайда, ... да ... ... өкіметтің
мемлекеттік күш-жігері халықтың тарихи және мәдени мұрасын сақтап
қалуға бағытталуы тиіс. Өзінің мәдени мұрасын қорғау, сақтау, үйрену,
зерттеу, ... ... ... даму ... ... керек.
Сонымен қатар, өзге салалармен салыстырғанда, мәдениет саласы өтпелі
кезеңде ... ... (бос ... жағдайында қалғанын ескерту керек.
1991-1995 жылдар аралығында тікелей мәдениет саласының ... ... ... ... тек ... Заң ... ... сақтау
мен пайдалану туралы» Заң (№ 1488-ХП, 1992ж. 2-шілде) ғана ... ... ... ... 1991 ... бері
дайындалып, ... ... ... ... ... ... бұл заң ... әрдайым әр түрлі сылтаулармен жетілдірілуге қайта
жіберілді.
Оның ақырғы үлгісі тек 1996 ... ... ғана ... да осы ... ... ... заң ... ұзақ уақыт
болмауы социомәдени ахуалға едәуір ықпал етті және оны жалпы мемлекеттік
сипаттағы қызметі жоқ ... тар ... ... ... ... етіп қойды.
Сонымен бірге 1991 және 1996 жылдар аралығында мәдениет саласында
кезінде ... ... ... ... ... ... және ... актілерінің орнына жаңалары қабылданды, кей
жағдайларда бұл ... ... ... ... ... ... бүл ... актілердің тек ведомстволық сипаттағы
күші болып, өз қызметін мәдениеттің тек мемлекеттік мекемелеріне ... олар ... ... ... пен өнер
мекемелерінің әрекетіне өтпелі кезеңде жүйелік сипат бергенін де ... ... ... ... ... ... 1993 жылғы 28
мамырындағы № 86-бұйрығына сәйкес оқырмандарға қызмет көрсету ... ... мен ... ... ... ... ... жаңа ережелері 1993 жылдың 1-шілдесінен бастап
күшіне енді. Мәдениет Министрлігі мемлекеттік кітапханаларды орталықтандьру
туралы жаңа ереже бекітті [66, 20-21 ]. ... ... ... ... ... 3-ақпанда қабылдаған одақтық қүжатымен салыстырғанда мемлекеттік
кітапханалардың ... ... ... өзгерістер енгізілген.
Мысалы, «Орталық кітапханалар қызметін басқарудың» ІҮ бөлімінде мемлекеттік
кітапханалар өзінің шығармашылық - ... ... ... ... ... ... өзі ... деп анықталған. «Жалпы
қағидалар» бөлімінде ... ... ... ... көзі ... ... өзге әлеуметтік-шығармашылық
тапсырыстарды орындаудан, еңбек ұжымдарына қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... жекелеген азаматтардың өз еркімен жарна аударуынан және т.б. түсетін
өзге ... да бола ... /66, ... жылдың 20-қыркүйегінде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру туралы жаңа Ереже бекітілді және оның қызметі көпшілік
кітапханалардың барлық ... ... Жаңа ... ... ... көп ... дамуы алғаш рет бекітілді: ересектер,
балалар, жасөспірімдер, ұлттық әдебиет, ... оқу, ... ... ... ... және т.б. ... шыға ... тұрғылықты халықты кітаппен қамтамасыз етудің
нормативі көтерілді: барлық ведомстволардың ... ... ... ... ... ... ... басына ауылдық жерде 7-5,
қалаларда 5-6 ... ... ... ... етудің
күрделілігін ескере ... ... ... ... ... ... ... нормативі азайтылды: қалаларда - бұл үш ... ... ... - мың ... аз болмауы керек.
Аталмыш қүжатта кітапханаларды санатқа жатқызудың көрсеткіштері мен
тәртібіне, Орталық кітапханалар жүйесі мен ... ... ... ... ақысы бойынша топтарына қатысты ... ... ... ... ... ... ... универсалды
ғылыми кітапханалар үшін еңбек ақысы ... ... ... ... ... I топ үшін 20 мың оқырман және 420
мыңнан жоғары кітап беру, II топ үшін 15 ... 20 ... ... ... ... мыңнан 420 мыңға тарта дана кітап беру. Барлық қалған ... ... ... ... көрсеткіштеріне қарамастан еңбек
ақысы бойынша III ... ... ... ... кітапханалардың өзге
категориялары үшін де енгізілді /66, 23/.
Мәдениет пен ... өзге ... ... ... ... ... 1996 жылы ғана дайындалды.
Мәдениеттің барлық салаларын реформалауды ұйымдастырудың өзіндік бастауы
болған мәдениет қызметкерлерінің ... ... ... ... ақпан-наурызында мәдениет Министрлігі бірқатар Ережелерді дайындап
бекітті: «Мұражай мекемелері туралы», «Мәдени-демалыс мекемелері туралы»,
«Театрлар туралы», «Мәдениет және демалыс ... ... Бұл ... ... және өнер ... ... ... реттеуте
үлкен септігін тигізді. Олардың арасында Қазақстан Республикасы мәдениет
Министрлігінің № 10 ... 1996 ... ... ... ... мекемелері туралы» Ереже алдыңғы қабылданған нормативті актілерден
ерекшеленеді. Онда мәдени-демалыс мекемелерінің қатарына-уақыты шектелмеген
күнделікті сырласу ... ... ... ... ... ... шығармашылық орталықтары, тұрғындардың әртүрлі ... ... ... ... ... ... мекемелеріне
стационарлық (тұрақты) аймақтық клубтар, мәдениет үйлері мен сарайлары,
клуб-кітапханалар, клуб-мұражайлар, мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... қызметін
жүзеге асыратын автоклубтар, культсоттар, автокітапханалар ... ... ... ... басу ... ... ... қүралдарының, театрдың,
музыка, бейнелеу, экрандық және өзге де өнер ... ... ... мұражай және архив істерінің онан ары дамуына,
шығармашылық одақтар мен қорлардың жемісті қызмет етуіне мемлекеттің ықпал
етуі 1996 ... ... ... ... ... ... және сабақтастық құқық туралы" Заңында көрініс тапты. Онда
ғылым, әдебиет пен өнер ... ... мен ... ... ... қойылымдарға, орындаушылыққа, фонограммаларға, эфирлік
және кабельдік хабар ... ... ... ... туындайтын
интеллектуалдық меншік саласындағы қатынастар заңды түрде реттеле басталды
/67/.
Бұл заңның 48-бабына сәйкес авторлық және аралас құқықтарды бұзғаны ... ... және ... ... ... қарастырылған
/67/. Мәдени шығармашылық саласындағы азаматтардың қүқықтары мен ... ары ... ... Заңда заңды түрде бекітілді. Онда адамның еркін
шығармашылық әрекетке деген қүқығы өз мүмкіндіктерін іске ... ... ... ... ... ... ал мемлекет азаматтардың
шығармашыльіқ қызметін заңсыз ... ... ... ... 18,
20/.
Сонымен өтпелі кезеңде, әсіресе экономикалық дағдарыс белең алып ... ... пен ... ... біршама әлсіреуі - екі
жаққа да үлкен нұқсан келтіретіні айқын болды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып жасалған
жаңа мемлекеттік ... ... ... болды.
2. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК МӘДЕНИ САЯСАТТЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Жаңа мәдени саясаттың басым бағыттарының айқындалуы
Тәуелсіздіктің бекітілуі саясат және экономика ... ... ... ... төлтума ұлттық мәдениет пен тұлғалық
бастауларды тұншықтырудан, өмір тәртібін ... ... азат ... ... мемлекеттің дербес мәдени ... ... ... ... ... ... ... Мәдени
саясатты шынайы таңдаудан, дәлірек айтқанда оның концептуалдық бағыттарынан
Қазақстанда қалыптасып жатқан әлеуметтік-саяси жүйенің онан ары дамуы ... ... ... ... ... ... ... тіпті ол концептуалды
түрде қалыптаспағанның өзінде мемлекеттік саясаттың рухани-құндылықтық және
адамгершілікті-нормативтік қырларын бейнелей отырып, бүтіндей алғанда оның
(мемлекеттік саясаттың) ... ... ... ... ... болып табылады. Мәдени саясатты жүргізу процестерінде, әсіресе егер
ол әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... тек
экономика ғана емес, қалыптасқан құндылықтар жүйесі трансформацияланып,
өмірлік идеалдар түбірімен өзгеріп және ... ... ... ... мемлекет алдында социомәдени басымдылықтар мен міндеттер туралы
мәселе өткір қойылады. Бұл міндеттерді ... өз ... ... ... ең бірінші шешімін табуды талап ететін, ... ... ... ... тәуелсіздік алған алғашқы күндерінен бастап мемлекеттің
мәдени саясат саласындағы іс-әрекеті, ең алдымен, қазақ халқын ... ... ... ... ... және ... игілігін сақтауға, оның
үлттық мәдениетінің егеменді дамуының тарихи сабақтастығын қамтамасыз етуге
бағытталды.
Әңгіме дәл осы қазақ мәдениетінде болып ... яғни ... ... ... ... халықтың мәдениеті жөнінде, ... ... ... даму ... ... бұл ... ... өзге еш жерде шынайы қайта өрлеу мен қажетті ... бола ... Осы ... ... ... ... ... өлшеусіз зардап шеккен қазақ ұлтының шынайы рухани қайта өрлеуі
мен оның ... ... ... ... ... мен ... ... мөлшерде болуына, Қазақстанның барлық ... ... ... мен ... ... қолайлы жағдай
туғызуына мүмкіндік береді деген сенім білдірілген.
Мұндай ... «БҰҰ ... ... ... адам құқықтары
жөніндегі Комитетінің жалпы ескертпелеріне» сай көп ... бойы ... ... ... байырғы халқының мәдениетіне қатысты ... ... ... ... үшін ... және әділетті болып
табылады /45/.
«Біз өзіміздің ішкі саясатымызда өкілдері үзақ жылдар бойы өзінің ... ... деп ... қорланған, жапа шеккен қазақ ұлтының
Ресейдегі орыстар сияқты, Украинадағы украиндер сияқты, өз жеріндегі ... ... ... өз ... ... жасырмай және батыл айтуға құқығы
бар деген қағидаға ... Ол өзін ... ... ... төлтума
мәдениетін гүлдендіруге құқылы. Бірақ біз қазақ этносын сақтау мен дамытуда
өзгелердің есебінен емес, өзге ... мен ... ... ... ... принципиалды түрде маңызды деп есептейміз.
Біз кез-келген өзге ұлттың өкілі өздерін республиканың толыққанды азаматы
ретінде ... ... ... /68,231/.
Кез-келген халықтың ұлттық мәдениетінің маңызды қүрамдас бөлігі, тіпті
оның іргетасы да, өзегі де тіл екені сөзсіз. Ол ... ... ұлы ... ... ... ... ... «Соңғы онжылдықтарда қазақ жастарының
белгілі бір бөлігі өзінің ана тілі ортасынан алшақтап қалды және бұл ... ... ... ... ... ... ... болды» /31/.
Қазақстандағы орыс тілінің басымдылығы тарихи тұрғыда қалыптасты.
Жиырмасыншы ғасырдың ... ... ... ... ... ... (28,9%) қалғаны белгілі. Қазақстандағы қазақтардың сандық
пропорциясының бұлайша азаюы қолдан ... ... ... ... ... нәтижесіндегі түрғылықты халықтың басым
бөлігінің қоныс аударуы (1920-1933 жылдар), қазақтарды этникалық элитасынан
айырған жазалаулар, крепостниктік бағыныштылықтан ... ... ... ... ... ... ... халықтардың келіп
қоныстануы, ірі индустриалдық құрылыстар салуға, тың ... ... ... және т.б. ... ... болды.
Әдетте, этникалық жақындасуда қалалар мен өзге елді мекендер ерекше
мәнге ие болады, өйткені ол жерлерде этномәдени ... ... ... ... ... ... ... ассимиляцияның өзегі бола
алады. Алайда Қазақстанның қалалары орыс тілді мекен ету ... ... ... ... орыс тілді түрғындар басымдылыққа
ие болды және олар тарихи ... ... елді ... ... ... ... біздің жердегі ресейлік ... ... ... ... ... Сондықтан
қалалардың басым бөлігі орыс ... ... орыс ... оларда орыстың мәдени элементі және оның формасы - орыс тілі
жетекшілік етті. Мұның бәрі өсіп келе ... ... ... мен ... ... әсер ... орта білім беру саласындағы қазақ тілінде
оқытатын жалпы білім беретін ... саны ... ал орта ... ... ... беру түгелдей дерлік орыс тілінде болды /69/.
Мұның бәрі өз халқының рухани тамырынан ажыраған, өз ана тілін білмейтін
жаңа буынның пайда ... ... ... ... ... ... ... қызметі үшін оның 50-ге тарта әлеуметтік қызметі қажет
болса, ал қазақ тілі оның іс ... ... ғана ... ... ... 60 ... астамы орыс тілін еркін меңгерсе, орыстардың тек
бір пайызы ғана қазақ тілін меңгерді /70,45/. ... бәрі ... ... туғызды, өйткені тіл - баға жетпес мәдени құндылық, халықтың
мәдени төлтумалылығының негізі, адамның өз ... ... ... Адам өзінің рухани күш-жігерін осындай ғасырлар бойы қалыптасқан
мәдени мүрадан алады.
1992 жылдан бастап Қазақстан Республикасы тәуелсіздіктің басты көрінісі-
мемлекетке өз атын ... ... ... тілін қалпына келтіру деп
есептеді және осы бағдарды жүзеге асыру үшін күрделі ... ... тура ... Бұл ... ... ... дағдарыс
жағдайында жүргізілгендіктен ұлтаралық жанжалдарға ұласып кету қаупі болды.
Онымен бір қатарда 1993 жылғы ... ... тілі ... тіл
деп жарияланды және оған заңмен міндетті ... ... ... ... ... қатынас тілі деп жарияланған орыс тілінің де еркін қызмет етуі
қамтамасыз ... ... ... ... ... түратын топтардың
тілдеріне олардың өз қалауы бойынша және бекітілген тәртіпте жергілікті тіл
мәртебесі ... ... ... ... ... шет ... осы саладағы
олардың мүддесін қорғай отырып, бұл заң шын ... ... ... ... мен ... оның ... аясы мен ... қызметтерін
кеңейтуді қолға алады. Оны дамыту мен ... ... ол заң ... ... ... ие ... ... бірге заңда орыс тіліне де
үлкен орын берілген. ... орыс ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев бірнеше
рет қайталап айтты: «мемлекеттік тіл тәрізді орыс тілі де ... ... да орыс тілі мен орыс ... барлық мектептерде оқытуды
жалғастырамыз, өйткені біз оның бай тіл, БҰҰ ... ... ... ... ... ... екендігін түсінеміз» /72/.
Қазақ тілін - республиканың мемлекеттік тілі, орыс ... ... тілі ... ... мойындау, өзге ұлттық тілдер үшін
қолайлы жағдай қалыптастыру бұл процестерді мемлекеттік реттеу қажеттілігін
тудырды. Осы мақсаттарда 1993 жылы ... ... ... ... ... Министрлер кабинетінің жанында тілдер
бойынша Комитет қүру туралы шешім қабылданды /73,4/. Осы жарлықты ... ... ... ... ... 1993 жылы ... № 374 ... Қазақстан Республикасы ... ... ... бойынша Комитет қүрылды /74, 67/. Бұл қаулыға
сәйкес тілдер жөніндегі Комитет қазақ тілі және өзге ... ... 2000 ... дейінгі мемлекеттік бағдарламасын ... және ... ... ... мәселелерінде мемлекеттік басқарудың орталық органы
болып табылды /6, 12/. Комитеттің негізгі міндеттері мыналар:
* «Қазақ КСР ... ... ... ... Заңын жүзеге асыру,
2000-жылға дейінгі мерзімде қазақ тілі және өзге ... ... ... ... тіл ... тұтастай мемлекеттік саясат жүргізу, оны іске
асырудың ... ... ... және ... ... қайта
түлету мен дамыту үшін қолайлы жағдайлар қалыптастыру /6/
Осы жүктелген міндеттерге сәйкес ... ... ... ... тілі және өзге ұлттық тілдерді 2000 жылға дейінгі мерзімде
дамытудың мемлекеттік бағдарламасын жүзеге ... ... ... ... ... қамтамасыз ету бойынша қоғамдық
ұйымдармен ... ... ... ... мен ... кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... мен оның ... ... ету
салаларын кеңейту бойынша кешенді бағдарламалар мен ... ... ... ... ... ... мен
оны іске асыру;
- Тіл туралы Заңның орындалуына бақылау жасайды, оның бұзылу
айғақтарын ... өз ... ... бұл ... ... ... ... және терминологиялық жүмыстарды
үйлестіреді, қазақ тілі мен өзге ... ... 2000 ... дейінгі
мерзімде дамытудың мемлекеттік бағдарламасын ... ... ... ... Кеңесіндегі, Қазақстан Республикасы Министрлер
кабинетіндегі ономастикалық және ... ... ... ... және әлеуметтік дамудың республикалық бағдарламаларының
жобаларын дайындауға, тілдерді ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге қатысты республиканың мемлекеттік
бюджетін даярлауға және т.б. ... осы ... ... мақсатында Комитет мынадай құқықтарға ие
болады:
министрліктерден, ведомстволардан, облыстық және ... ... ... ... ... өзге
органдарынан, мекемелерінен, кәсіпорындарынан және олардың ... тіл ... ... ... ... ... және өзге
бағдарламаларының орындалуы туралы ақпараттар, мәліметтер сұрауға құқылы;
- тіл саласындағы мемлекеттік саясат, мемлекеттік тілдің және өзге
ұлттық ... ... ... ... ... бойынша56
кешенді бағдарламалар даярлау ... ... ... ғылыми-зерттеу
жүмыстарын ұйымдастыра алады;
- тіл туралы Заңдардың және 2000 жылға дейінгі мерзімде қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... бойынша жергілікті әкімшілік басқармасы ... ... ... ... ... ... ... тыңдауға және т.б. құқылы.
Өз құзырының ... ... ... ... ... мен ... ... мен ұйымдардың жұмыстарында
пайдалану үшін міндетті болып саналады. Осы ... ... ... және ... ... әкімшіліктерінің шешімімен ... ... - ... ... және аудандық басқармалар құрылды /74
/.
Комитеттің екі жыл өміріндегі ... ... оның ... ... ... ... дамыту мәселелері өздеріне кешенді тәсілді
және тұтастай жетекшілікті ... ... ... ... ... ... ... түлету және дамытумен тікелей
байланыста болды. ... ... ... Министрлер Кабинеті
жанындағы тілдер бойынша Комитеттің функцияларын кеңейту мақсатында
Қазақстан Республикасы ... 1995 ... 1 ... Жарлығымен
соның базасында ұлттық саясат бойынша Қазақстан Республикасының Мемлекеттік
Комитеті құрылды (мұнан ары қарай Ұлтмемком) /6, 40/.
Бұл Жарлық бойынша Ұлтмемком ... ... ... ... ... қарау қатынасы мен құқықтық кепілдікті қамтамасыз ету
және біртұтас мемлекеттік ұлттық саясатты жүргізетін ... ... ... Бұл Жарлықты орындау мақсатында Қазақстан Республикасы
Министрлер Кабинетінің 1995 жылғы 14 ... № 1263 ... ... жанындағы таратылған тілдер бойынша Комитеттің
базасында ұлттық ... ... ... Республикасының Ұлтмемкомы ұлттық
саясат жөніндегі облыстық, қалалық және ... ... ... ... ... ... ... даярлау, оның құқықтық,
ұйымдастырушылық қамтамасыз етілуін бақылау, елде қолданылатын ... ... ... ... ... ... тұрақты ұлтаралық
келісім үшін қалыпты жағдай мен кепілдіктер қалыптастыру, ... ... ену ... ... ... ... органы деп бекітілді /76/.
Ұлтмемком өзінің құзыры шеңберінде барлық ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың тілге байланысты атқарылған жұмыстарын ... ... ... ... ие ... ... және Алматы ... ... бір ... ... ... қалалық және
аудандық тіл жөніндегі басқармаларды ұлттық ... ... ... ... ... ... кабинеті жанындағы ... ... ... ... мен ... ... ... негізгі міндеттері ретінде мыналар
анықталды:
- елдегі тұрақтылықты, ұлтаралық келісімді қамтамасыз ... ... мен ... ... ... ... тіл ретіндегі қазақ тілін және барлық өзге тілдерді дамытуға
ықпал ету;
республикада тұратын барлық ... ... ... ... ... түлету мен дамытуға байланысты ұсыныстар дайындау;
мемлекеттік тілдің күнделікті практикада қолданылуы, оны қайта
түлету, тереңдетіп ... және ... ... ... шоғырланып
тұратын барлық қауымдастықтар мен топтардың ұлттық тілдерді жетілдіру үшін
қолайлы жағдайлар қалыптастырудың нақты шараларын даярлау және оны ... ... пен ... ... ... бағдарламаларын,
Қазақстан Республикасы Президентінің, Парламенті мен Өкіметінің заңдарын,
жарлықтарын, қаулыларын және өзге де ... ... ... патриотизмнің жоғары сезімін қалыптасыруды іске асыру және
қадағалау;
- ... ... ... және ... ... әрекет және тығыз бірлесіп жүмыс жасау;
ТМД елдері мен өзге мемлекеттердегі қазақ диаспорасымен өз халқының
тілін, мәдениетін, салт-дәстүрін сақтау мен ... ... ... ... және іс ... ... ... және т.б.
Ұлтмемкомға жүктелген осы ... ... оның ... мына мәселелер қосылды:
- ұлттық саясат саласында Конституцияның және Президенттің,
Парламенттің, Министрлер ... ... және ... ... асыру мен қадағалауды жүргізу;
- ұлттық ... ... ... ... ... ... жетілдіруте бағытталған шараларды іске
асыру;
- мемлекеттік және тілдік саясатты жүзеге асыруда министрліктердің,
ведомстволардың, кәсіпорындардың, оқу ... ... ... ... әрекетіне ықпал ету;
ұлттық және тілдік саясат саласында заңдылықты сақтауды қамтамасыз
ету бойынша шығармашылық одақтармен, қоғамдық бірлестіктермен, мемлекеттік
емес ... ... ... ету және т.б.
Осылайша, республикадағы тіл құрылысының құқықтық қырларын шешу бұл ... ... ... ... ... қажет етті. Қазақ КСР
Жоғарғы Кеңесінің «Қазақ КСР-дағы тілдер туралы» Қазақ КСР-ң Заңын ... ... ... ... 1990 жылы ... Министрлер Кеңесі
2000-жылға дейін Қазақ КСР-де қазақ тілі мен ұлттық тілдерді ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде іс- қағаздар
жүргізуді кеңейтуге, қазақша-орысша қостілділікті, өзге ұлттық ... ... ... байланысты өткізілетін шаралар айқындалды.
Бағдарламаның мазмұны ... ... тіл ... ... ... ... тілі ретіндегі орыс тілінің және Қазақстанда
шоғырланып тұратын ... ... ... ... мен қызмет етуі бойынша
бөлімдерден түратын шаралардың жүйесінен құралды. Бағдарламада қазақ және
өзге ұлттық тілдердің барлық ... ... мен ... ... ... ... ... ағарту, мәдениет, бұқаралық ақпарат
құралдары салаларындағы рөлін анықтады, ұлттық тілдерді ... ... ... ... Мемлекеттік тіл ретінде қазақ ... ... ... ... органдарының және қоғамдық
ұйымдардың іс - ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама қаржылай және оқу-әдістемелік қамтамасыз етуте
орай шаралар жүйесін қарастырды. Бағдарламада ... ... ... ... ... қалалар мен аудандардың тізімі
келтірілген. Осы бағдарламаға сәйкес 1991 жылы - 31 ... мен бір ... жылы - 42 ... 6 қала және ... ... 1993 жылы - 4 аудан
және Гурьев облысы және т.б. ... ... ... ... ... ... 1995 жылы бүл ... аяқталуы керек болатын /70, 45/.
Жалпы алғанда тілдер туралы Заңның ойдағыдай әрекетін қамтамасыз етудегі
нақты пісіп-жетілген ұйымдастырушылық, материалды-техникалық және қаржылық
қажеттіліктерді ... ... бұл ... ... аудандары мен
облыстарында мемлекеттік тілде іс-қағаздар жүргізудің тізімін, тіл ... ... ... және өзге де кейбір азаматтардың әр түрлі
категориялардың мүдделеріне қайшы ... ... ... ... бұл талаптары сепаратистік көңіл-күйлерге дейінгі өте қызу
реакцияларды тудырды. Әсіресе, Орал және ... ... ... ... "заң шығарушылыққа" ұмтылып, өздерінің шешімдерімен
"Қазақ КСР-дегі тілдер ... ... ... ... орыс тілді
тұрғындар үшін ерекше «автономиялық ұлттық басқару» енгізуге тырысты. Бұл
кездері бірқатар өндірістік кәсіпорындар ұжымының ... ... ... ... 1917 ... шекарасын қайта қалпына келтіру» деген
талаптарымен ... онан ары ... ... ... ... ... түсуі, 1990 жылғы 27 қыркүйектегі ҚазКСР-і Министрлер
Кеңесінің қаулысымен ... ... ... өзгертуге және алып
тастауға әкелді /77,261-262/.
1995 жылы Қазақстан Республикасының жаңа Конституцияны қабылдауына орай
үкімет "Қазақстан Республикасындағы ... ... ... жаңа ... ... ... ... Тілдер туралы жаңа Заңды қабылдау
қажеттілігі Конституциядағы жаңа ... ... ... ... ... тіл саясатына қатысты өзге конституциялық нормалар
енгізілген еді ... ... жаңа ... ... ... ... тіл статусы берілсе, ал орыс тілі де мемлекеттік ұйымдар
мен жергілікті өзін-өзі басқару ұйымдарында мемлекеттік ... ... ... ... тіл деп ... Бұл ... Қазақстан
мемлекетінің бірлігі мен тұтастығын анықтайтын фактор болып табылады» /31,
199/.
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясының ... ... өз ана тілі мен ... пайдалануға, шығармашылықты еркін
таңдауға құқық ... ... ... пен сөз еркіндігіне
кепілдік береді, сонымен бірге әлеуметтік, ... ... ... және тектік белгілері бойынша үстемдік пен кемсітушілікке,
сондай-ақ, қаталдық пен зорлыққа жол ... Ал ... ... ... және ... ... «республиканың барлық
азаматтарына мемлекеттік тілді тегін және ... ... үшін ... ... материалдық және техникалық жағдайларды
қалыптастыру» міндетін жүктейді.
1997 жылы ... ... ... ... ... ... Республикасының Заңы 1995 жылғы Конституцияда айтылған
адам құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... қызметінің құқықтық ... ... ... мен ... үшін ... ... туғызу қамқорлығын
мемлекетке жүктейді, республикада қолданылатын барлық тілдерге деген бірдей
құрметпен қарауды қамтамасыз етеді.
1997 жылы ... ... Н.Ә. ... қол ... «Қазақстан
Республикасындағы тіл туралы Заң» шын мәнінде елдегі тілдік ахуалды реттеп
отыратын заңды құжат болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын барлық
тілдерді бірдей құрметтеуді, азаматтардың тілді пайдаланудағы, білім мен
қызметте, ... ... мен ... тілді таңдаудағы құқықты
еркіндікті қамтамасыз ету қажеттілігін паш етеді. Қазақ тіліне мемлекеттік
тіл мәртебесін бере ... бұл заң ... ... қолданылу аясын
анықтайды. Бұл мәртебе жеке тұлғаның еркіндігін шектемейді, өйткені ... ... ... өзі қалаған тілінде сұрақ беріп, жауап алу
құқығын қорғайды, тілдік ... ... ... ... ... ... тілді игеру қазақстандық қоғамның топтасуына қалыпты ықпал
ететін болғандықтан, әрбір азаматтың ... ... ... ... ... ... ... және атқарушы органдар орындауға
тиіс ... ... ... орыс ... қолдануға байланысты ерекше бап арналған. Заңда
республиканың мемлекеттік ұйымдары мен ... ... ... орыс тілі ... ... қатар ресми қолданылады деп жазылған.
Бүл баптың ... ... ... ... еліміздегі орыс
тілі ресми тіл деген ... ... ... ... ... ... ... пікірінше, тілдің ... мен оны ... тіл деп ... ... ... ... Байделдиновтің әділ бағалағанындай, осы бір айқын айғақты -
біздің өміріміздің бар қырына еніп кеткен, білім, ғылым және мәдениет
тілі болып ... ... ... ... ... болып
табылатын Қазақстандағы орыс тілінің болу айғағын барлығы
мойындауы тиіс. Және демократиялық қоғамда орыс ... ... ... да ... акт ... ... алмайды. Бұл
үшін социомәдени және этнодемографиялық өзгерістермен тығыз
байланысты бүкіл лингвистикалық ... ... ... ... /69,62/.
Бұл тұрғыдан алғанда, Қазақстан он ... ... ... ... этноәлеуметтік, этномәдени өзгерістер болғанын ескеру керек: жаңа
тәуелсіз мемлекеттік түзілімдегі қазақ ұлтының ... ... ... ... ... ... әсер еткен
миграциялық процестер, қалалардағы қазақтар санының өсуіне әкелген ішкі
этникалық ... Осы және өзге де ... ... орта ... ... және сонымен бірге қазақ жастарына білім беру мен ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі орта арнаулы
және жоғары білімдерді дамыту мәселесінде де алға ... ... жаңа ... ... қазақ ұлтының мемлекет құраушы
статусы оның этномәдени басымдылығын қамтамасыз етумен бекітіледі және бұл
қазақ тілінің ... мен оның ... ... ... ... ... ... алғышарты болып табылады.
«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Қазақстан Республикасының жаңа
Заңы мемлекеттік тілді дамытудың басымдылығын ескере ... оның ... ... ... етуі мен ... ... қабылданған Мемлекеттік
бағдарламасы қазіргі мемлекеттік тіл саясатының бастапқы кезеңінде мынадай
негізгі бағыттар бойынша нақты шараларды іске ... ... ... ... ... ... әрі ... игеруі үшін
қажетті қаржылай, ұйымдастырушылық, материалдық-техникалық
жағдайларды қалыптастыру;
мемлекеттік ... ... ... оның ... өмірдің
барлық салаларында, ... ... ... мәдениет,
бұқаралық
ақпарат құралдары, мемлекеттік басқару, сот өндірісі мен ... ... ... ... етуі үшін ... алғышарттар
қалыптастыру;
- ресми іс жүргізуді мемлекеттік тілге бірте-бірте ... ... ... тілі ... ... тапсыру үшін міндетті пәндердің
тізіміне енді. 2000 ... ... ... ... ... кеңестерді мемлекеттік тілге бірте-бірте көшіру қамтамасыз
етіледі. ... ... мен ... ... ... ... ... Мемлекеттік тілдің көлік пен байланыс, ... ... ... қызмет көрсету, анықтама-ақпараттық қызмет ... ... ... ... ... ... Жоғары және орта арнаулы
оқу орындарында қазақ бөлімдерінің саны ... Бұл оқу ... ... ... іс жүргізу» арнайы курсы енгізіледі,
кәсіби-техникалық мектептерде мемлекеттік тілде іс жүргізуші, ... ... ... даярлауды дайындаудың аясы кеңейе түседі. Жоғары
және арнаулы орта оқу орындарындағы орыс ... ... ... ... көлемі ұлғаяды. Орыс тілінде тәрбиеленетін балалардың мектепке
дейінгі мекемелеріндегі қазақ тілі сағатының санын бала-бақшаларда аптасына
екі сағатқа ... ... ... аптасына үш сағатқа дейін жеткізу
қарастырылды. Орыс ... ... ... ... ... ... кластарында жалпы оқу сағатының көлемі шеңберінде қазақ тілі
сағаты өседі.
Осылайша, тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... бірі мемлекеттік тіл ретінде қазақ
тілін жан-жақты дамыту, оны қоғамдық ... ... ... ... ... білім, мәдениет, бұқаралық ақпарат құралдары, мемлекеттік
басқару, сот өндірісі мен ... ... ... ... етуі үшін ... ... ... болып табылады.
«Мәдениеттің бөлігі ретінде қазақ тілі ... ... ... факторы болуы тиіс. Ол барлық ұлттар мен халықтар үшін
қазақ халқының мәдениетін, салт-дәстүрін, ... ... ... ... табылады. Оны мәжбүрлеп емес, саналы түрде оқыту бала кезден
басталып, ... және ... ... ... ... Және ... әрбір тұрғын мүндай тәсілдің қажеттілігін айқын сезінуі
тиіс»/79,400/.
Сонымен ... ... ... ... және ... ... ... Пакттің (1966ж.) нормаларына сүйене отырып
республиканы мекендейтін барлық этностардың тілдерін зерттеу мен ... ... ... ... ... (3п. 7-бап.) /79,400/.
Қазақстан мәдениеті көпұлтты. Республикада 120-ға жуық ұлттар мен
халықтардың ... ... ... этностар мен этникалық топтар
республиканың әр түрлі аймақтарында шоғырланып түрады. Бұл этномәдени ... ... және ... пен ... ... ... ұлттық-
мәдени қажеттіліктерін өтеу міндетін алға қояды. Оның үстіне, бірқатар ұлт
өкілдерінің (мысалы, курдтер, ... және т.б.) ... еш ... ... бірлестіктері жоқ. Мұның өзі республиканың тарих алдында,
әлемдік қауымдастық ... осы ... ... тілі мен
мәдениетін сақтау мен дамытуға деген жауапкершілігін жоғарылата түседі.
Қазақстанда әр ... ... ... ... мекендейтін барлық
этникалық топтардың мәдени жетістіктерін онан ары дамыту мен сақтауға,
олардың рухани-мәдени ... ... ... ... ... дербестілігі мен құндылығын мойындауға бағытталған тиімді
этномәдени саясаттың қажеттілігін керек ... ... ... ... ... мағынасында көпұлтты
мемлекет екендігін ұмытпауымыз керек. Бұл жарияланған постулат емес, бүл -
шындық. Міне, сондықтан ... ... ... ... олардың
«үлкен» немесе «кішісіне» қарамастан ұлттық-мәдени құндылықтарын сақтау біз
үшін аса маңызды міндет. Олардың әрқайсысының өз түбірі, бай тарихи ... біз оны ... ... ... даму ... ... ... мемлекеттік
саясатының өн бойында республиканы мекендейтін барлық халықтардың төлтума
мәдениетіне қажетті көңіл бөлінуі ... ... ... ... -
қайталанбас өлшеусіз құндылық. Мәдени төлтумалық ... ... ... есте ... рухани күш-жігер алуына, өзіндік даму процесіне өзге
мәдениеттердің ... ... ... ... мүмкіндік береді. Халықтар
мәдениеттерінің төлтумалылығынан Қазақстан халықтары мәдени құндылықтарының
бірлігі келіп шығады. Сондықтан Қазақстан Республикасы барлық халықтардың
мәдени мұрасын сақтауға және ... ... ... мен әрбір
халықтың өз ... ... ... сақтау және дамыту құқығын
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... талаптарын мойындай
отырып, республиканы мекендейтін барлық халықтардың мәдени төлтумалылығын
сақтау мен ... ... ... ... дәстүрлері мен мәдени
қүндылықтарына бет бұруына, барлық ... ... ... дамытуға,
әрбір үлт азаматының өз тілі мен мәдениетін дамытуға деген қүқығын ... ... ... азаматтық туралы, тіл туралы, қоғамдық бірлестіктер
туралы, мәдениет туралы ... ... ... ... аз ұлт ... өз
төлтума мәдениетін қайта өркендету мен дамытуға деген құқығы заңды түрде
бекітілді. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... соң 1991 жылы ... ... «Қазақстан Республикасының
азаматтығы туралы" Заңның 5-бабында республиканың барлық ... ... және ... ... ... ... теңдігі
республикада мойындалатыны бекітілді» /80,6/. Барлық ... ... даму ... 1993 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының
Конституциясында жалғасын тапты. Оның 1-бабында нәсіліне, ... ... ... ... құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік
берілген /81, 4/.
Бұл конституциялық ... 1995 ... жаңа ... да ... ... ... азаматқа өз ана тілі мен мәдениетін пайдалану құқығы,
қарым-қатынас, тәрбие, оқыту және шығармашылық ... ... ... ... /81, 10/. ... ... ... өз әрекеті мен мақсатында
топтық-тектік және ұлттық, нәсілдік және діни ... ... ... ... құру мен ... тыйым салынған /81,6/.
Қазақстанда тұратын ұлттардың ұлттық мәдениетін дамытуға, ... ... ... ... мәдениет туралы Заңда одан ... ... Онда бұл ... ... қозғалыстарға қатысу
еркіндігі, мәдениет ұйымдарын құру, балалар мен ... өз ... ... ... ... ... байланысты кеңейту
сияқты еркіндіктермен қоса мемлекет арқылы қорғалатын болды /65, ... ... ... ... ... Заңы, шын мәнінде,
аз ұлттардың ұлттық және мәдени төлтумалылығын сақтау мен дамыту құқығын,
сондай-ақ, ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... мен жасөспірімдерді өз ... ... ... мәдени байланыстарды кеңейтуге қатысты сияқты еркіндіктерін
бекітті. Қазақстандағы этномәдени саясатты іске ... ең ... бірі ... ... ана ... өз ... ... тұрмысына, дәстүрлері мен әдет-ғүрыптарына бет бұруы арқылы
тұлғаның этномәдени тиесілігін сақтауға бағытталған ... беру ... ... Бұл ... ... ... іс-әрекет мемлекеттің тікелей қатысуы
мен қаржылай қамтамасыз ... ... ... ... жүргізілуі тиіс.
Қазақстан Республикасы білім Министрлігінің мәліметі ... ... ... ... ... 1995 жылы оқыту 7
тілде жүргізілген, оның ішінде 3364-қазақ тілінде, ... ... ... ... ... ... оқытылатын мектептер қызмет еткен. Оның
үстіне, кейбір ұлттардың шоғырланып тұратын жерлерінде 14 өз ана тілдерін
зерттеу орындары ұйымдастырылды: ... ... ... ... ... кәріс
және т.б. Олардың көпшілігі соңғы жылдары ... енді ғана күш ... ... ... мен ... ... пен ... дамытудың
нағыз ошақтарына айналған 120 ұлттық-мәдени орталықтар, 5 тілде ... 42 ... ... 22 ... тілі мен ... ... 740
көркем өнерпаздар ұжымдары, 10 тілде жүргізілетін телерадиохабарлар қызмет
ете бастады.
Мемлекеттің республикада тұратын барлық ... ... ... мен ... ... нығайтуға деген ұмтылысы
Қазақстан халықтары Ассамблеясын ... ары ... ... ... тапты. Бұл идеяны түңғыш рет 1992 жылы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті айтты және бүл
1995 жылы наурыз айында практикалық ... іске ... ... ... Ассамблея консультативті-кеңес беруші орган ретінде республика
Президентінің жанынан қүрылды [82,3]. ... ... ... ... 33 ... ... өкілдері ретінде 320 адам енді
/2,3 /. ... ... ... ... мен келісім саясатынсыз біз
ешқандай міндетті шеше алмаймыз. ... ... ... барлық ұлттық
топтардың дамуына негізделуі тиіс...»/31, 71/.
Ұлттық-мәдени бірлестіктердің жүмысын үйлестіру мақсатында облыстар мен
Алматы қаласында кіші ассамблеялар құрылды. ... ... ... ... үшін ... ... ... атқарушы секретариат
ұйымдастырылды. Ассамблеяның ең алғашқы ұйымдастырушылық сессиясындағы ел
Президенті Н.Ә. Назарбаевтың сөзінде оның ең ... ... ... ... ... халықтарының тілдерін дамыту, ұлттық құрылымдар
жүйесін жетілдіру, ұлттық ... ... ... ... ... қойылды. Ассамблеяның негізгі міндеттері ретінде ұлттық мәдени
саясатты ... ... және ... мәдениеттерді кешенді дамыту
міндеттері ... ... ... жылы ... ... халықтары Ассамблеясының бірінші
сессиясындағы өзінің бағдарламалық баяндамасында президент Н.Ә. ... ... ... ... ... ... ... бүқаралық ақпарат құралдарымен, баспагерлік индустриямен барынша
тығыз қарым-қатынасын ұйымдастыру ... Бұл ... ... ... ... Қазақстанның барлық халықтарының тілдерін дамытуға;
* ұлттық білім беру жүйесін жетілдіруге;
- ... ... ... ... қызметін жақсартуға;
- ұлттық модениеттерді қорғаудың құқықтық тетіктерін нығайтуға»/31,
270/.
Мемлекет басшысының ... ... ... ... аз ғана ... ішінде барлық ... ... мен ... ... республика халықтары
мәдениеттерін қайта өркендету мен ... ... ... ... ... қайталанбас институтына айналды.
Бұл тұрғыдан алғанда, өзінің ... ... ... ... ... ... және ... саясатын білдіретін 90-
жылдардың басынан бастап, жыл сайын тойланатын жалпыұлттық ... ... ... ... ... мен ... ... зор болды. Бұл
мейрам республиканы мекендейтін барлық ұлттар мен ұлыстардың өкілдері
барлық аймақтарда белсене қатысатын ... ... және ... шаралардың дәстүрлі атрибуты ретінде суырып
салма ... ... ... ... ... ... термешілердің шығармашылықтары қайта жаңғыртылып,
төмендегідей ұлттық ойындар мен әдет-ғүрыптар кеңінен ... ... «Қыз ... ... ... алу» және т.б. ... ... тұратын барлық этностардың мәдениеті мен ... ... мен ... ... ... дами ... этномәдени саясаттың негізгі ... ... жыл ... ұлттық мәдениеттерді сақтау мен дамыту мақсатында
неміс, ... ... ... ... еврей, курд ұлттық диаспораларының
мейрамдары, фестивальдар, конкурстар, байқаулар өткізіліп тұрады. ... ... ... ... органдарымен қатар,
республикадағы ұлттық-мәдени орталықтар мен бірлестіктер, әртүрлі ... және ... ... ұжымдары да айналысады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ансамблі, «Яшлык» вокалды-аспаптар ансамблі, ондаған
көркемөнерпаздар ... мен ... ... орындаушылар бар екендігін
атап өтудің жөні ... ... ... ... ... ... бағыт
елді мекендейтін этностардың мәдени-шығармашылық статусын (мәртебесін)
толық қалпына келтіру, олардың ... және ... ... қайта
өркендету, дамыту және өзара қатыстыру ... ... Бұл ... 1995 ... сәуір айында өткен мәдениет қызметкерлерінің
республикалық кеңесінде ... ... ... ... ... ... келешегі «бүгінгі күні біздің полиэтникалық қоғамның
мәдени өндірісі болашағын анықтайтындай позитивті ... ... ... ... әр ... деген жаңа, салауатты тәсілдің
қажеттілігімен тығыз байланысты» /56, 272-273/.
Полиэтникалық (көпұлтты) сипатымен ерекшеленетін ... ... ... тәжірибесі көрсеткендей, көпұлттылық өз ... ... ... ... көтеру үшін қажетті қуатты,
потенциалдық күшін сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... ете алады. Мәселе осындай ... ... іске ... ... Бір ... ... этностардың мәдени дәстүрлерін сақтау және дамыту қажет болса,
екінші жағынан, ... ... ... ... ... мәдениеті
дамуының интеграциялық процестерін жеделдету керек.
Сонымен, әртүрлі мәдени ... ... ... құқығы, мәдени
төлтумалылық құқығы, ұлттық мәдениетті дамыту ісіндегі дербестілікті
қамтамасыз ету - ... ... ... ... ... ... аса маңызды принципі. Бүл принциптің ... ... тең ... ... ... ... бұл ... этникалық және ұлттық топтың өз мәдениетін ұстануы мен өз
мәдени төлтумалылығын сақтау ұмтылыстарында ... да ... ... мен ... қысымға жол бермеуді білдіреді.
Алайда, мүның бәрін дәлелдей отырып, мәдени плюрализм принципінің
гипертрофиясы бүкіл ... ... ... ұлттық консолидацияға
бағытталған мемлекеттік саясатқа мүлдем ... ... ... ... әкелетінін де ескеру қажет.
Өйткені, этнос мәдениеті оның жүйе түріндегі ... ... ғана ... ... Бұл ... элементтерінің екінші
өмірі де бар, өйткені олар «біз» және «олар» деген ... ... ... (ұлттық жіктелушілік) функцияларды да атқарады.
Әрбір этнос үшін өзге этникалық ... ... тек ... мазмұны
жағынан ерекшеленіп қана қоймай, мәдени бет-бейнесінің айырмашылығы жағынан
да ... ... ... ... Міне ... біздің пікірімізше, мәдени
қауымдастықтардың өзін-өзі анықтау принципі мәдениет мәселелеріне қатысты
міндетті өлшем қызметін атқара алмайды, ... ол ... ... ... ... бағынышты, шартты нәрсе ... ... ... ... ... не ... ... ортақтылығы
негізінде, не өзара түсініктіктің ретке келтірілген жүйесі ... ... ... ... ... ... отырады.
Әрине, мәдениет тарихында ұзақ уақыт бойы толығымен дерлік тұйықталған,
еш сыртқы байланысқа түспей өмір ... ... ... туралы мысалдар
ұшырасады. Алайда, мұндай қоғамдардың басым көпшілігіне ұзақ мерзімді
стагнация, артта ... тән және өз ... ... ... бөлігін
жоғалтуы көп кездеседі. Сыртқы ықпалдарға деген ашықтық, тығыз, әрі жемісті
мәдени өзара әрекет кез-келген ұлттық ... ... ... ... ... ... ешқандай күмән туғызбайды.
Бұл тұрғыдан алғанда, ... ... ... және ... ... халықтар арасындағы қарым-қатынастың тұрақты және
мәнді компоненті екендігін ерекше атап өткен жөн. Барлық бүл ... ... қана ... ... өз ... мен ... күрделі өзара әрекетке түседі. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... яғни оның
рухани құндылықтары, білімі, нормалары мен ... ... ... және ... ... қамтитынын ескеру
маңызды. Сондықтан мәдениет - халықтардың ең тұрақты ... ... ... ... мен бірін-бірі байытуының аренасы. Дәл осы
мәдениет халықтар ... ... ... ... ... ... ... Әртүрлі халықтардың өзара
бағыныштылықтарының шешімі де мәдениетте жүзеге ... ... ... ... - ... үзу ... керісінше
оларды уақыт пен кеңістікте кеңейту, әлемдік мәдениет аясында өсу және
даму. Сондықтан да ... ... ... ... ... мәдени байланыс туралы мәселенің ерекше орын алуы тегін ... ... ... Н.Ә. ... ... ... ... беделді халықаралық ұйымдарға ену, әртүрлі келісімдерге келу
аз. Сені мойындап қана қоймай, бүл әлемде тануы қажет. Тек ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Және
елді, ең ... оның ең ... ... ... ғалымдарының, музыканттарының, әншілерінің
еңбектері арқылы таниды» /31, 402/.
Бүгінгі егеменді Қазақстан - төлтума ұлттық мәдениеті бар мемлекет. ... ... ... өзінің абыройлы орнын алуы ... ... ... оның ... ... ... көпғасырлық
рухани тәжірибесінің қоспасын білдіреді және әрі ұлттық дәстүрлерге, әрі
әлемдік классика інжу-маржандарын ... ... ... ... формалардың әралуандылығымен, көпұлттылығымен ерекшеленеді.
90-жылдар тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатының қалыптасу
кезеңі болды және ол қазақтың ұлттық мәдениетін ... ... ... бастауына түрткі болды. Рухани байланыстары мен ... ... ... қалыптасуына негізделген бүл халықтардың
біртұтас мәдени іс-әрекеті Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. ... ... Одақ ... көрініс тапты.
Біздің еліміздің халықаралық мәдени кеңістіктерге қатысуы және бұл
саладағы интеграциялық процестерді тереңдету ... ... ... ... ... ... ... есепке алу мен
өзара пайдалылығы, зорлықсыз өзара кірігуі мен алмасуы принциптеріне
негізделген.
Жаңа ... ... ... интеграция тұрғысында Қазақстан
мәдениетін халықаралық деңгейде ... ... ... ... ... ... назар аударуға тұрады. Бұл шаралар Қазақстанның
мәдени дамуының мақсаты мен ... ... ... ... алыс ... және ТМД ... мәдени байланыстарды нығайтуға
бағытталған интеграциялық мүдделерді біржақты білдіріп қана қоймай, біздің
республикамыздың бай және баға жетпес рухани ... ... ... ... ... ... мәдени саясаттың бұл бағытындағы ерекше орынды Абай мен
Жамбылдың ... ... ... ... ... Тек
Қазақстанда ғана емес, онан тыс көптеген елдерде өткізілген бұл мерейтойлық
шаралардың негізгі ... ... ұлы ... әлемге таныту ғана емес,
олардың рухани, нағыз гуманистік дүниетанымдарының шынайы мағынасын ... да ой ... ... ... ... халқының дәстүрлі
мәдени потенциалын таныту болды.
1996 жылы 23 тамызда Жамбыл Жабаевтың 150-жылдығына арналған салтанатты
жиында көпшіліктің ... ... ... да елдің Президенті мына бір
айғаққа назар аударды: «Жамбылдың өшпес музасының арқасында бүкіл әлемдік
қауымдастық қазақ ... ... ... ... мүмкіндік алды. Ұлы
ақынның мерейтойы тек үлкен мереке ғана емес. Бұл ... ... ... тамаша мүмкіндігі, әлемге біздің қоғамның рухы мен
ойының күш-жігерін көрсету...» / 31, 542/.
Қазақстанның бай да баға ... ... ... ... пайымдауға
қазақ және Орталық Азияның өзге де халықтарының ... ... ... ... ... өзіндік рухани және мәдени ошағы ретінде қадір тұтып
келген Түркістан қаласының 1500 ... ... 2000 жылы ... ... да ... ... тигізді.
Ұлы Абай мен ұлы ақын Жамбылдың шығармашылығын насихаттау, Қожа Ахмет
Яссауи кесенесінің бүкіләлемдік мәдени мұра ескерткіштерінің санатына ... ... ... ... ... арта ... ... және баға жетпес тарихи-мәдени мұрасы бар ... ... ... ... ... лайық орын алуына жағдай туғызды.
Сонымен, халықаралық мәдени байланысты жоғары дәрежеде сақтау
және дамыту мәдени диалогтың (сұхбаттың) шешуші алғышарты,
адамдар арасындағы ... ... ең ... ... болып табылады
және халықаралық мәдени кеңістікте Қазақстанның беделінің артуына
мүмкіндік береді.
Халықаралық мәдени ... ... ... мәдени саясат
мыналарды талап етеді:
Қазақстандық мәдениет пен өнерді ... ... ... ... ... ... пен өнерді Қазақстанға таныстырудың
түтастай концепциясын қалыптастыру. Оның ішінде, ... және өнер ... ... әріптестерімен
байланысқа түсу мүмкіндігін кеңейту және оларды әлемдік деңгейдегі
қазіргі көркемдік даму процестеріне тарту қажет ... ... ... пен ... саласына қатысты
халықаралық келісімдердегі барлық міндеткерліктерді мүлтіксіз сақтауы;
Мәдениет саласына қатысты барлық өкіметтік және өкіметтік
емес халықаралық ұйымдарында, оның ішінде қазақстанның геосаяси
мүддесіне ... ... ... ... ... да ... байланыстың халықаралық көпжақты
бағдарламаларына қатысу;
ТМД елдерінің ... ... ... ... ... ... ... сақтау үшін
екіжақты
келісімдерді ... ... ... ... ... ТМД елдерінде ... ... пен ... орталықтарының қалың торабы арқылы насихаттау;
Қазақтың ұлттық мәдениетін өзара байыту мен тұтастығын ... ... бірі ... ... ... ... мәдени байланысты
дамыту.
Мұның соңғы пункті мемлекеттік мәдени саясаттың мақсаты ретінде Ресейде,
Орталық Азияда, Түркияда, ... ... өзге ... және ... ... ... ... және түрақты қатынастар мен мәдени
байланыстар орнату және дамыту мәдени қүндылықтарды тасымалдау, мәдени
алмасу мен ... ... ... орын ... ... ... ... төрт миллионнан астам қандастарымыз сыртта өмір сүруде.
Олардың кейбіреулері саясатты анықтай алмағанымен, адамзаттық ... ... ... ... ... ... Және республиканың әлемдік
қауымдастық алдындағы беделі Қазақстандағы оларға ... ... /31, ... ... дәуірдегі жалпымемлекеттік саясаттың ... ... ... ... ... концептуалды
бағдарламасының басты мазмүны мен түпкі ... ... ... мен егеменді,
тәуелсіз Қазақстанның барлық үлттары өкілдерінің төлтума мәдениетін барған
сайын дамытуға қажетті ... ... ... ... мен
халықтар арасындағы өзара түсіністікті жақсартуға мүмкіндік беретін кең
субаймақтық, аймақтық және ... ... ... қол ... ... Қазақстанның халықаралық мәдени байланысқа қатысты мемлекеттік
мәдени саясаты соңғы жылдардағы тәжірибе ... ... ... ... ... да ... және ... болып келеді және бүл
саясат, біздің пікірімізше, қазақ мәдениетінің төлтумалылығын бекіту және
сақтаудың ... ... және ... бірге, мәдениеттердің қатар
өмір сүруіне, өзара әрекетіне, өзара түсіністігіне ... ... ... ... ... гуманитарлық салаларда және
әртүрлі өркениеттік, ұлттық, топаралық және ... ... ... ... ... өзара түсіністігін кеңейтуді мемлекеттік
мәдени саясатқа мақсат етіп қойған әрбір сәтте, біздің ... ... ... ... ... түсіністіктің өсуі - өзіңнің және өзге
мәдениеттің тарихи мұрасын түсіністікпен ... ... ... ... ... ... даярлықты, ерекше тұлғалық
қасиеттерді талап ететін күрделі әрі мейлінше ұзақ процесс екендігін ескеру
қажет сияқты.
2.2 Жаңа ... ... ... ... ... тұжырымдалуы және құқықтық негізінің қалануы
90-жылдардың орта тұсында қоғам мен мемлекет алдында жаңа экономикалық
және әлеуметтік-рухани талаптарға жауап беретіндей жаңа ... ... ... мен ... мәселелері өткір қойылды. Елдің
тәуелсіздігін бекіту тек ... және ... ... ... ... айқын ұғына бастады.Қоғамның әлеуметтік-
экономикалық ... оның ... ... ... ... ... ... анықтау, мәдениеттің әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... өзектілігімен көзге түсті. Әрине, қатаң қаржылық экономия
жағдайында жүйелі түрде мәдени саясат ... өте қиын ... ... ... мемлекеттік саясаттың объектісі ретінде ... және ... ... және ... ... ретінде өз бойына нақты инновациялық потенциалды
жинақтайды. Оның ... ... ... ... ... ретінде ұлттық
тиесілікті, қазақстандық мемлекеттік бірегейлікті қалыптастырады, оның
рухани-адамгершілікті ... ... және осы ... ... және ... болмыстың барлық салаларына орасан зор ықпалын
тигізеді.
Жаңа прагматикалық ... ... ... құндылықтардың бүкіл
комплексінің орнын толтыра алмайтыны барған сайын ... бола ... ... ... маңызды салалары мен әлеуметтік реттеу берілген
қоғамның өркениеттік игілігін құрайтын құндылықтар мен ... ... ... ... қамтамасыз етіп отыруды қажет
етеді. Утилитарлық (пайдакүнемдік) бағдарларды бекіту,"жалаң ... ... пен ... ... ... мәдени кешеніндегі
шектеулі шеңбердің ғана орнын толтырды, ал оның сыртында әлі де болса
асқақ, ... ... ... ... ... ... ... түрды.
2000 жылдың 17 ақпанында оңтүстік астананың мәдениет ... ... және ... ... ... кездесу барысында
ел Президенті Н.Ә. Назарбаев адамзат жанын кемелдендірудің нәзік ... ... ... рөлі мен ... ... ... ұғына
отырып, қандай жағдайларда болмасын адамдар үшін өзекті болып үнемі ... ... ... болатынына назар аударды. Олардың қатарына жалпы
алғанда қоғамның адамгершілікті салауаттылығын анықтайтын руханият ... ... ... Ең ... біз өмір сүріп жатқан бүгінгі
уақыттың шындығына сәйкес келетіндей мәдени ... жаңа ... ... ... ... пен ... ерекше рөлін пайымдап
мойындай бастадық. Және де бұл рөл ендігі ... ... жаңа ... ... емес, көбіне бас пайдамен баюдың нарықтық
доктринасын белгілі бір моральдық ... ... ... жету ... ... ... ... қоғамның моральдық азғындануына жол
бермеуге жүмыс істей бастады. Принципсіз коммерциялық мүдде әлеміне, «алтын
баспақ» әлеміне мәдениет пен жоғары ... ... ... ... ... ... осыған қарсы бағытталуы тиіс. Бүгінгі күнгі мәдениет ... ... ... ... дәл осы ... ... ... шығатыны, Қазақстанның тәуелсіз дамуы жағдайындағы ... ... ... тек ... ... ... ... дағдарыстың салдарынан болған қаржылық қиыншылықтармен
ғана байланысты емес деген түйін. Өмір тағы бір ... ... ... - ... саласында басқарудың тиімді формаларының, менеджмент,
маркетинг, ... және ... ... ... ... және ... бар ... болмауы. Бұл мамандар, бір жағынан, мемлекет пен
көркем мәдениет арасындағы экономикалық делдал ретінде ... ... ... көркемдік өміріндегі процестерді дербес әкімшілік -
шаруашылық ... іске ... ... ... ... орта түсында елдегі нақты мәдени процестерді
реттейтін фундаменталды заңгерлік және өзге, оларға сәйкес ... ... де ... ескеру керек.
Демек, өткен дәуірдегі идеологиялық қондырғылардың үстемдігімен, көркем
құндылықтарға деген ... ... ... ... ... ... тәсілдердің басым болуымен сипатталған
жалпы рухани мәдениетті, оның ... ... ... ... ... ... мемлекеттің осы салаға деген жеткіліксіз назар
аударғанын аңғаруға болады.
Мұның бәрі ... ... келе ... ... ахуалға кері әсерін
тигізді және мәдениетті жүйелі сипаты жоқ, бір жақты шараларға бағынышты
етті.
Бір жағынан ... ... даму ... ... ... ... ... және саяси реформалау кезеңін басынан өткізіп жатқандықтан, ... ... ... ... ... қалыптасты. Дегенмен мына бір
айғақ айдан-анық: мемлекеттік патернализмнен (әкелік ... ... ... тек ... саласында ғана емес, социомәдени
мәселелерді ... де ... ... Қазақстанда жүргізілген қатаң
монетаристік саясат, мәдениетті ... ... ... ... арты трагедиалық салдарға — көптеген адамдардың мәдени -
рухани деңгейінің төмендеуіне, мәдениеттің, демек, түтастай алғанда, ... ... ... әкелуі мүмкін.
Сондықтан да 90-жылдардың орта тұсында Қазақстанның мемлекеттік
жетекшілігінде ... ... ... ... «Мәдениет саласындағы
мемлекеттік саясат ... және ... ... ... ... алуы тиіс. Бұл, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын Қазақстанның қазіргі
жағдайы үшін аса маңызды» ... ... ... ... күтіп, құрбандыққа рухани өндіріс саласын шалып ... ... Н. ... пікірі бойынша, Қазақстанда 1995 жылдан бастап
мәдениет саласында мемлекеттік саясат ... жаңа ... осы ... ... ... анықтау кезеңі басталады. Мәдениет
саласындағы бұл жаңа мемлекеттік саясаттың ... ... 1996 ... өткен мәдениет қызметкерлерінің республикалық кеңесіне дайындық
процесі барысында айқындала бастады. Бұл кеңесте өкімет атынан сөз ... ... ... Тасмағамбетов былай деді: «Өкімет
мәдениетті реформалау туралы мәселені қойып ... жоқ. ... ... ... ... іске ... ұлттық қайта өрлеуге,
жоғары өнерге деген қажеттілікке, ... ... ... ... онан ары ... қолайлы жағдайлар қалыптастыруда
болып отыр. ...Қазіргі күні өмірдің көптеген салаларының коммерциялануы
рухтың коммерциялануына айналмағаны ... ... жаңа ... емес,
ұлттық дәстүрлерден, жалпы адамзаттық құндылықтардан туындайтын жаңа мәдени
саясат қажет... Тек ... буын ғана ... ... ... та өмір ... ... ... өркениеттік қоғам орнату мүмкін емес» /56 /.
Жаңа мәдени саясаттың бағдарламасын даярлауда және оны нақты ... ... ... ... принциптері негіз қалаушы болатындығын
анықтаудың маңызы зор. Қазақстандағы саяси құрылыстың және әлеуметтік-
экономикалық жағдайлардың ... ... ... ... мысалы
таптық-партиялық принцип өзінің өзектілігін ... ... ... Қазақстанның жаңа мемлекеттік мәдени саясатын ... ... ... ... басқарудың жалпы принциптері арасындағы
мыналары өзектіліктерін сақтап қалды: жоспарлау, ғылымилық, ... ... Ал ... ... ... ... ... арасынан төмендегілерді атауға болады: мәдени мүраны ... ... және ... ... еркіндік, көркемдік
өмірдің процестері мен ... әділ ... ... әдебиет және
өнер шеберлеріне деген ... ... ... ... ... тұрғылықты халықтың көркем-эстетикалық білімі жүйесін
жетілдіру, кәсіби және дара ... ... ... ... үстіне қазақстандық қоғамның әртектілігі (этникалық, әлеуметтік,
конфессионалдық және т.б.) жалпымемлекеттік мәдени саясаттың универсализмін
біздің ... ... ... бөліктеріне сай локальдық (жергілікті)
тәсілдермен, әрбір халықтың ... ... ... ... ... ... ... үйлестіруге тура келеді.
Мәдениет қызметкерлерінің республикалық кеңесінде Қазақстан Республикасы
үкіметінің атынан ... ... ... ... ... дамуының негізгі бағдарлары белгіленді:
адамның, этноәлеуметтік мүдделердің, жалпыадамзаттық құндылықтардың
басымдылығы қоғам мен оның мәдениеті дамуының басты мақсаты ретінде;
- әрбір туындыгер мен ... ... ... мен ... ... және ... ... ... ... іздестіру және қолдау;
- интеллектуалды және көркемдік меншік ... ... ... ... жол ... ... мәдениеттің дәстүрлерін сақтау, халықтық көркемдік
кәсіптер мен қолөнерді дамыту;
* әрбір азаматтың ... және ... ... ... қол ... ... ... қалыптастыру;
* барлық ұлттық-мәдени орталықтардың еркін даму мүмкіндіктері
мен құқықтарының теңдігін қамтамасыз ету;
* мәдениетті қаржылай қамтамасыз етудің ... ... ... демеушілік, яғни ... ... ... ... ... ... мәдени
жобаларды қолдау және қаржыландыру;
-мәдениетті басқару жүйесін ... ... ... үйымдастыруда
қоғамдық формаларды дамыту және демократиялық формаларды кеңейту;
- мәдени саясаттың айқын құқықтық және концептуалды негізін
қамтамасыз ету;
- мәдени мұраны қорғау /56 ... ... ... ... ... бағдарлары мәдениет
саласын қаржыландырудың басымдылықтарын ... ... ... ... жаңа ... ... оның ... қүруға, мемлекет қамқорлығындағы авторлық қозғалыстардың
белсенділігін арттыруға және ... пен ... ... жаңа ... ... ... қызмет ең алдымен мемлекеттің әлеуметтік кепілдігіне сүйенуі
керек. Ол тыйым салуларға да, ... ... де ... «Біз
қоғамның рухани негіздерін ... ... ... ... ... өз ... алуы тиіс деген үстанымды басшылыққа аламыз.
Қоғамдық формацияның алмасуымен, ескі ... ... ... ... ... ... ... біздің мәдениет органдары адамдарға
жоғары мәндегі үғымдардың қуатын бергені, жас /ұрпақтың бойына ... ... ... ... ... рухани және мәдени мүрасының
құндылықтарын ... өте ... /31, ... ... ... билік органдарының мүмкін болатын мәдени іс-
қимылдың келеңсіз салдарларына қарсы сақтандыру қүқықтарын да ... және ... ... ... ... ... ... отырып тоқтатқан
абзал. Мысалы, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында мұражайлардан ... ... ... ... қараусыз қалудан жойылып кету
жағдайларының болғанын да естен шығармауымыз керек.
Бюджеттік құралдарды қатаң ... ... ... ... ... ... ... жолынан мәдени дамудың жекелеген
жобалары мен бағдарламаларын қаржыландыру жолына түсу керек. Бұл тұрғыда
«ұлттық» ... ... бар ... құрылымдар мен институттар,
экологиялық апат ... мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Оған қосымша, сыйлықтар ... ... ... ... ... тағы бір ... көзіне бюджеттен тыс
құралдар кіреді. Бірақ қазіргі кезенде Қазақстанда бюджеттен тыс ... табу және ... тым баяу ... Оның бір себебі ... ... ... әлі ... ... да ... болып отыр.
Мысалы, көрші Ресей Федерациясында қазіргі кезде мәдени менеджерлер
ассоциациясы ... Бұл ұйым әр ... ... ... ұйым
менеджерлеріне қосымша қаржы табудың жолдарын, мәдени ... ... ... ... игі ... ... отыр.
Ал енді Қазақстандағы мәдени мекемелердің бюджеттен тыс ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайды республикалық
деңгейдегі мәдени ұйымдар тиімді пайдаланып отырса, ал облыстық деңгейдегі
мәдени мекемелер әзірше белсенділік ... ... ... ... көптеген үкіметтік емес ұйымдар мемлекеттің
қаржылық қолдауынсыз көптеген ... ... ... үйреніп алды.
Мысалы, «Сорос» қорының қазақстандық бөлімшесі 1999 жылы мәдени ... емес ... 189 мың ... қаржы бөлген.
Сонымен бірге осы мақсатта кәсіпорындардан, ұтыс лотереяларын өткізуден,
аукциондар мен азаматтардың қайырымдылық салымдарынан түскен кірістерді
өзінің арнайы ... бар ... ... ... ... еді. ... өзінің нақты міндеттері мен мүмкіндіктеріне қарай ... ... ... ... ... ... мен
өлшемдерін анықтайды. Мүндай қоғамдық ... ең ... ... ... ... ... пен ... қолдау қоры болып
табылады. Мәдениет саласына ынталандырушы салымдар салуға ... пен ... ... ... ... ... заңға
өзгерістер мен қосымшалар енгізу қажеттілігі де туындап отыр.
Болашақта өкімет алдында мәдениет пен өнер ... мен ... ең ... ... салық төлеуді селективті (ішінара)
төмендету жүйесі ... ... ... тұр. ... жолмен алынған жанама
кірістерді осы мекемелердің сәйкес қорларына және өзін-өзі ... ... ... және ... ... әлеуметтік-экономикалық
дамуы төмен деңгейде және экологиялық қолайсыз деп мойындалған аймақтардағы
мәдениет пен өнерді ... ... ... ... ... ... және ... маңыздағы мәдениет пен өнер объектілеріне
арналған жүмыстардың комплексін жүзеге ... ... ... ... мен ұйымдарды ынталандырып отыру керек.
Жалпы алғанда, қоғамдық ұйымдар мен жеке ... ... ... ... ... арнап салған қайырымдылық құралдарына деген салықтың
ынталандырушы тетіктерін пайдалануды жан-жақты бағалайтын уақыт та келді.
Осылайша, мәдени саясатты ... ... үшін ... ... ... биліктің жергілікті органдарымен де, әртүрлі қоғамдық қорлармен де
бөлісе көтеруі керек.
Үкіметтің даярлаған жаңа мәдени ... ... ... ... құрылымын қайта ұйымдастырумен байланысты мәселелер
ерекше маңызды орын алады.
Мемлекеттік биліктің міндеті - ... ... ... мен дамыту
мақсатында мәдени қайта өрлеудің шынайы мәні мен ... ... ... ... ... ету. Бұл үшін ... ... реформалау,
жергілікті жерлердегі мәдениет бөлімдерінің өкілеттіліктері мен
мүмкіндіктерін кеңейту, ... ... ... мен ... ... ... қарым-қатынасты қайта құру қажет.
Мәдениетті басқару процесін ұйымдастыру біздің өмірімізге еніп үлгерген
нарықтың ... ... мен ... ... ... ... қажет, сондай-ақ аймақтық және жергілікті органдардың
өкілеттігін күшейту ... Бұл ... ... ... ... мәдениет
саласында құқықтық және әлеуметтік кепілдіктерге зор мән береді. Ал
аймақтық және жергілікті ... осы ... ... ... ... ... ... бейімделу кезеңі барысында мәдениетті мемлекеттік-қоғамдық
басқарудың негіздерін де қалаған абзал. Бұл шаралар ... ... ету ... ... жауап беруге ұмтылуына және мәдени процестің
табиғи және өзіндік ... ... мен ... ... ... өтуі
барысына үйлесімді өзгеруіне септігін тигізеді.
Бұл мәселеге ... ... ... ... ... ... ... мәдени саясаттың субъекті ... тек ... және оның ... ... ... ... ... еді.
Мәдени саясатты жүргізуші ... ... ... бұл ең ... ... тек ... ... қоғамның өзі» /7, 17/.
Қоғамның қазіргі дамуында мәдениет саласын ... ... тек ... ... ғана ... өзінің міндеттерін нақты
болжамдық бағалаулары мен маркетингтік зерттеулер негізінде жүргізетін
үйлестіруші-аналитикалық құрылым сипатына ие ... ... ... ... ... ... сатылы
бағыныштылықта орналасқан. ... жаңа ... ... ... мен ... сәйкес келетін басқару ... ... ... ... ... ... вертикалды бағыныштылықтан
алып тастап, олардың бір-бірінің көшірмесінің орнына, керісінше бірін-бірі
толықтыратындай етіп горизанталды қатарға орналастырған ... ... ... ... ... ... тек көлемі, ерекшелігі және
қызметінің бағыты жөнінен ғана айрықшаланады.
Мысалы, ... ... және ... ... ... ... мәдени мұра ескерткіштерін қорғауды, жалпыұлттықмәдени ... мен іске ... ... ... ... ... ... Министрліктің құзырында мәдениет саласындағы
заңгерлік бастама, бюджетті қалыптастыру барысында ұсыныстарды дайындауға
қатысу, ... ... ... ... ... ... ену ... мәселелер болуы қажет. Басқарушы құрылымдардың жергілікті ... ... ... ұйымдастыру жөніндегі барлық жұмыстарды өз мойнына
алуы керек.
Біздің ... ... ... яғни әсіресе қаржылық, кадрлық және
ақпараттық ресурстарды өз бетінше дербес бөлуде орталықсыздандыру принципін
біршама бекіте отырып, ... ... ... аймақтануы
жағдайында мемлекеттік басқару органдары мен қалыптасып келе жатқан
мәдениет ... ... ... ... жаңа ... арасындағы
өзара қарым-қатынасқа қолайлы жағдайлар қалыптастыруға болатын сияқты.
Мұндай өзара әрекеттің басты міндеті елдің ... бір ... ... ... ... ерекше социомәдени кеңістікті
қалыптастыру және сақтау болып табылады.
Мемлекеттік мәдени саясаттағы маңызды нәрсе ... ... ... және ... ... көркем мәдениет туралы көзқарас. Сондай-ақ,
«көркем мәдениеттің әлеуметтік функциясы - мәдениеттің құндылықтық және
мағыналық ... ... ... ... ... және оларды
адамның ішкі әлемі мен әлеуметтік болмысының барлық салаларын бейне түрінде
игеруге қатысты енгізу» де маңызды /6,165 /.
Егер әлеуметтанымдық ... ... ... ... ... ... ... оларды сақтаумен және таратумен,
зерттеумен және бағалаумен, тәрбиелеумен және ... ... ... және ... ... институттардың жүйесін
білдірсе, ал әлеуметтік институт жүйесі ретіндегі көркем ... ... ... ... және ... шартты блок-компоненттерден
тұрады: көркемдік өндіріс, ... ... ... ... сын және ... тұтыныс.
Осындай құрылымға сәйкес көркемдік өндірістің ... ... ... ... және ... құндылықтарды жаратушыларды
дайындау процестерін үйымдастырады, бұл процеске қатысушылардың ... ... ... ... ... ... құндылықтарды сақтау мен тарату ... ... Олар ... ... мен ... ... ... көркемдік
өміріне қатынасатын көркем құндылықтарды қалыптастырушылар мен ... ... ... ... ... ... құндылықтарды
консервациялау, реставрациялау, транскрипциялау, тираждау процестерін
ұйымдастырады және реттейді.
Көркемдік ... ... ... қоғамның көркемдік әлемін
өзіндік тану процестерін, өнердің дамуын, қызмет ету ... ... ... ... қоғамның ... ... мен ... беру ... ... әрекетін реттейді.
Көркемдік сынның әлеуметтік институттарының міндетіне ... ... мен ... ... ... ... сараптамалық бағалау жатады. Олар көркем туындылардың кемшіліктері
мен артықшылықтарын, оларды жасаушылардың әрекетін қоғамдық тұрғыда ... ... ... әлеуметтік бақылау жасау ... ... ... ... ... көркемдік
өмірі процестерін реттейді.
Көркемдік тұтынудың әлеуметтік институттары көркем мәдениет қүрылысының
жүйе құраушы компоненті ... ... Оның бүл ... ... ... ... көркемдік мәдениеттің әлеуметтік
институттары ... ... ... ... ... ... болса, екінші
жағынан көркемдік тұтынудың өзінің көркемдік өндіріссіз, көркемдік
коммуникациясыз, ... ... және ... ... өмір ... мүмкін
емес. Көркемдік тұтыну институттары көркемдік мәдениет саласында көркемдік
құндылықтарды қабылдау процестерін де, сол сияқты өзге салаларда әлеуметтік
қажеттіліктерді өтеу үшін ... ... ... ... де ұйымдастырады. Олар өнер туындыларын жасаушылар ... ... ... ... ... реттеп отырады /5,
65-66/.
Жоғарыда айтылғандардың барлығы да мәдениет ... ... ... ... ықпал етпей қоймайды. Мәдениет ... ... және ... ... ... бөліністен бас
тартпай-ақ, олардың нақты қолында бар ... ... ... ... өзінің кәсіби қызметінің ... ... ... ... ... ... ... қорғау
кепілдігіне, өз еңбегінің нәтижелерін көпшілік алдында ... ... ... халықаралық конвенциясына сай шығармашылық қызметінің
нәтижелерін қолданғаны үшін әділ марапатталу ... ... ... қүру ... сүйеніп қызмет істейді. Ал таратушылар
өз қызметтерінің бағдарламасын өз еркімен анықтауға, ... ... ... айқындауға, тілі мен мазмұнының формасына қарамастан мәдени
қүндылықтар мен игіліктерді ... ... мен ... ... иек ... байланысты мәдениет саласына тауар-ақша қатынастарының енуімен
және онда ... ... ... құрылуымен көркемдік өмір
процестерін әкімшілік-шаруашылық тұрғыда басқаруда көркемдік өндіріс және
көркемдік ... ... ... ... ... ... ерекше түрі маңызды рөл атқара бастайды. Оның басты
міндеті - нарықтық қатынастар жағдайында тауар өткізу ... ... ... ... «Маркетинг тауар өндірушіге пайда табуды
қамтамасыз ете отырып және тұтынушының қажеттілігін қамтамасыз ете ... ... ... ... көзге түседі. Менеджменттің ішіндегі
сала ретінде ... ... ... ... және реттейді, түтынушылардың қажеттіліктерін өндірушілердің
кірісіне айналдыру процесін басқарады» /5, 69/.
Мәдениет саласын ... ... ... жүйесі жойылып, оған
нарықтық қатынастардың енуі мәдениетті әкімшілік-шаруашылық түрғыда басқару
ісінде маркетингті алдыңғы орынға шығарды деп айтуға болады. ... ... ... ... ... ... көрсететін көркемдік
мәдениет ұйымдары мен мекемелерінің шаруашылық есеп әрекеттері құрады.
Кейінірек ол ... және ... ... мен шоу ... ... ... және дыбыс жазушы істерді,
мұражайлар мен көрме залдарының, ... ... мен ... ... жүмыстарын басқаруға белсенді түрде кірісе бастады. Мәдениет
саласындағы маркетингтің басты мақсаты -көркемдік ... ... ... ... мен ... ... ... процестерін басқару
және көркемдік рыноктағы әлеуметтік-экономикалық қатынастарды реттеу.
Көркем мәдениет саласында маркетинг, ең ... ... ... шешуі
тиіс: өнер туындылары мен олардың потенциалды (қуатты) тұтынушыларының
кездесуін ... ... ... ... ... ... функционалды міндеттері
мыналар:1. «Көркемдік мәдениет ұйымдары мен мекемелерінің қызмет көрсетуі
және көркем құндылықтарға деген сүраныс ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттеу мен әрекет
ету стратегиясы және тактикасын анықтау; 3. ... ... ... ... тартатуды ынталандыру; 4. Көркемдік мәдениет институттарының
тиімді ... ... үшін ... даярлау; 5. Тұтастай алғанда ... ... ... мен ... ... бір ... топтар
мен қоғамның көркемдік тұтынысының даму үрдістерін болжау» /5, 69-70/.
Мәдени саясаттың нақты іске асуы жалпы ... ... ... және ... ... ... мүраны қорғау мен
реставрациялау саласында, сондай-ақ мәдени-демалыс, бұқаралық-ағартушылық,
клубтық, сахналық және көркемөнерпаздық салаларда мамандардың жоғары кәсіби
және епті корпусы ... ғана ... ... ... мұндай кадрларды мәдениет саласы үшін бес жоғарғы және
отыз тоғыз орта ... ... ... ... ... ... мәдениет мекемелеріндегі жүмысқа кірісе бермейді. Оның басты
себептері - олардың кәсібінің халық арасындағы беделінің төмендегі, еңбек
ақының ... ... ... мекемелердің өздерінің қызметінің
тетіктері ескіргендігі. Міне сондықтан ... ... ... ... ... ... жасау маңызды. Бұл үшін маркетингтік
бағыттағы кадрларды даярлау мен қайта даярлауға үлкен күш-жігер қажет.
Қоғамдық ... жаңа ... ... енгізу мен бекіту процестерін
оңтайландыру түрғысында бұқаралық санаға жаңа мәдени мәндерді ... ... ... ... ... ... ... етудің аса маңызды тетігі ретінде білім беру жүйесіне үлкен
мән беріледі. Бұл тұрғыдан алғанда орта білім ... ... ... мен іске асыруға, мәдениеттану бойынша жоғары
оқу орындарындағы пәндерді жетілдіруге, бала бақшада, мектепте, колледжде
және жоғары оқу орындарында ... ... тиіс ... ... ... түтас қүрылымын ұйымдастыруға үлкен назар аудару керек. Негізгі
гуманитарлық пәндер бойынша жаңа ... ... ... ... мәдени
жасампаз тұлға тәрбиелеуге бағдарланған гуманитарлық пәндер ... ... жаңа ... ... ... ... беру жүйесін
реформалаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Қазақстан ... ... жаңа ... саясаттың стратегиялық
бағдарламасында мәдениет саласындағы ... ... ... ету ... ... орын ... Осыған орай бүгінгі күнге
дейін өмір ... ... ... заң ... моностилистикалық
ресми мәдениеттің қажеттіліктерін өтеуте негізделіп келгенін ескерген жөн.
Сондықтан қазіргі кездегі даму бір ... ... ... ... ... жағынан құқықтық вакуумде орналасқан деп айтуға
болады. Әсіресе, соңғы жағдайда ... ... ... ... ... ... ... саяси қалау шешіп отыр, ал
мәдени дамудың ... мен ... ... ету ... ... ... ... басқаруды қайта ұйымдастыруға өзінің кері әсерін
тигізіп отыр.
Осылайша, мәдениет құқықтық бос қуыста қалды деп ... ... ... ұзақ мерзімді заң шығарушылық әрекет қазақ ... ... ... этностардың мәдениеті дамуының, рухани құндылықтар
мен игіліктерді қалыптастыру мен тарату процесін құқықтық реттеудің, ұлттық
дәстүрді сақтаудың, түлғаның жан-жақты дамуы үшін ... ... ... ... ... осы ... түбірден шыға отырып, өкімет «Мәдениет туралы»
заңның жобасын даярлап, оны парламент қарауына үсынды.
1996 ... ... ... ... ... «Мәдениет туралы»
Қазақстан Республикасының Заңында мәдениет саласы ... ... ... ... ... ... ... қайта өркендету, сақтау, дамыту және таратудың кешенді шаралары»
төмендегі принциптер негізінде жүзеге асады:
- азаматтардың шығармашылық әрекетінің еркіндігі;
- мәдени ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мен құқықтарының теңдігі;
- тарихи және мәдени мүраны ... ... ... ... ... тәрбиелеу үйымдарындағы
балаларды, оқушыларды, ... ... ... ... ... ... ... игеруте ықпал ететін білім беру және
тәрбиелеу жүйесін дамыту;
- мәдениет саласында монополистік үрдістерді ... ... ... ... ... коммерциялық және
қайырымдылық бастауларды араластыру;
* мәдени ... ... ... және қоғамдық
бастауларын араластыру;
* кәсіби және кәсіби емес (әуесқой) шығармашылық қызметтерді
араластыру;
- ... ... ... ... ... мен ... ... бірі ретінде шетелдерде түратын қазақтармен
мәдени байланысты дамыту /65, 5/.
1996 жылдың 24 желтоқсанында қабылданған «Мәдениет туралы» ... ... ... ... ... ... ... даярлау барысында жариялылықты, ашықтықты кепілдік етеді ... ... ... ... ... ... ... мәдени
потенциалды дамыту, ұлттық мәдени дәстүрлердің сабақтастығын ... ... ... ... ... мүра ... сақтау,
архивтік, мүражайлық, кітапханалық қорларды онан ары ... ... ... ... ... ету; ... көркем мәдениеттің
классикалық дәстүрлерін қолдау, қоғамның ... ... ... ... ... ... ... Заңға сәйкес қызмет - бұл «мәдени құндылықтарды
қалыптастыру, қайта ... ... ... ... азаматтарды соған
баулу бойынша» қызмет. Өз кезегінде, заңда мәдени құндылықтар «адамгершілік
және эстетикалық ... ... ... мен ... ... ... ... мен әдет-ғүрыптар, тарихи топонимдер,
фольклор, көркемдік кәсіптер мен қолөнер, мәдениет пен өнер ... ... бар ... ... ... ... ... мен
методтары, ғимараттар мен қүрылыстар, заттар мен ... ... ... ... ... ... ... туралы» Заңда Қазақстан Республикасы халықтарының мәдени
мүрасы «мемлекеттік маңыздағы мәдени қүндылықтардың ... ... және ... өзге ... ... ... тек ... тұтастай тиесілі болып табылады. Ал шығармашылық қызметке мәдениетті
қайта өркендету мен дамытуға үлес қосатын, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... әрекет
түрлері жатқызылады.
Мәдениет туралы Заңда мәдени саясатты жүргізудегі мемлекеттік ... ... ... ... бөлінген. «Қазақстан Республикасы
мемлекеттік өкілетті органдар арқылы:
мәдениет саласындағы мемлекеттік саясатты іске ... ... ... ... ... ... жаңғыруын, сақталуын, дамытуын
және таралуын қамтамасыз етеді;
басқа да ұлттық ... ... ... ... ... тәрбие беру үшін жағдайлар жасайды,
мәдениет саласында көркемдік білім ... және ... ... ... ... дамытуды және материалдық-техникалық
базасын нығайтуды қамтамасыз етеді;
мәдени құндылықтарға ... жол ... ... ... саласындағы халықаралық ынтымақтастық үшін жағдай жасайды»
/65, 7/.
Берілген Заңға сәйкес Қазақстан ... ... ... ... ... ... қызметіне кез-келген
формада араласуға жол ... ... ... реттеледі және
шектеледі; шығармашыл қызметкерлердің занды құқықтары мен ... ... ... ... ... ... сақтау мен
дамытудың мемлекеттік кепілдігінің негізі мемлекеттік қаржыландыру болып
табылады деп ерекше аталып өтеді. Мәдениет ... ... ... ... емес ... есебінен жүргізіледі. Мәдениетті
қаржыландыру үшін қосымша қайырымдылық қүралдары тартылады және мәдениетті
дамытудың қорлары ... ... ... және ... ету ... Республикасының өкіметі анықтайды.
Осылайша, ақырында «Мәдениет туралы» заңның қабылдануымен мәдениет
саласындағы басқарудың принциптері мен қызметінің негіздерін, ... ... оның даму ... ... саласын ұстап түруға
қосымша қаржыландыру мен қүралдардың көздерін ... ... ... база ... ... ... ... жатқан мәдениет саласындағы реформа
нарықтық жағдайларға жақындастырып ... ... ... ... қызмет етуінің ұйымдастырушылық-экономикалық, нормативті
құқықтық, құрылымдық-институционалдық және ... ... ... ... ... ... ... мәдени саясат төмендегі негізгі міндеттерді іске ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету;
* қоғамның рухани салауаттылығын ұстаудың маңызды тетігі ретінде
эстетикалық тәрбие ... ... ... ... ... қазақтың ұлттық мәдениетін зерттеу және насихаттау, оның
дамуын ынталандыру;
Мәдени саясат саласындағы шешуші мәселенің бірі басқарудың жаңа ... ... ... ... қаржыландырудың жаңа көздері мен
жаңа баламалық формаларын анықтау болып табылады.
Мәдениетті қаржыландырудың мемлекеттік саясатының басымдылықтары:
- ... ... ... бар ... ... ... ... қаржыландыруы;
- экологиялық апат аудандары мен ауылдық аудандарға арналған
мәдени жобалар мен бағдарламаларды мақсатты түрде қаржыландыру;
нақты ... ... мен ... тікелей
қаржыландыру;
- сыйлықтар мен гранттар жүйесін кеңінен пайдалану.
Бүл сыйлықтар мен ... тек ... ... мәдениет қайраткерлері
ғана емес, материалдық және ... ... ... ететін шығармашыл
жастар да ие бола алады. ... ... ... ... Н.Ә. ... жастармен дәстүрлі кездесулер өткізіп түруы тегіннен тегін емес.
Қазірдің өзінде мәдениет пен өнер ... үшін ... ... ие болған талантты жастардың үлкен бір ... ... ... тағдырына шынайы ықылас білдіріп
отырған мемлекет басшысының қолынан өмірге жолдама алды.
2000 жылдың 17 ақпанында Оңтүстік ... ... ... ... Президенттің айтқанындай, қазіргі ... ... ... ... ... көмегі мәдениет пен өнерді
қолдаудың Республикалық қоры арқылы жүзеге асады /101/. Бұл қор ... ... ... сақтау, Қазақстандағы мәдениет пен
өнердің дамуына бағытталған мемлекеттің қаржы ... ... ... ... ... пен өнер ... қолдаумен қамтамасыз ету мақсаттарында 1998 жылы Қазақстан
Республикасы Президентінің Жарлығымен ... ... ... ... міндеттері мыналар: халық шығармашылығы мен ұлттық
өнерді дамыту мен ... ... ... мен іске ... атсалысу;
мәдени демалыс пен көңіл көтерудің отандық индустриясын дамыту және осы
салада кадрлар ... ... ... ... ... мен
халықаралық үйымдардың қаржылай және техникалық көмегін ... ... ... ... ... ... енуін кеңейту мақсатында
шетелдік әріптестермен тікелей байланыстар орнатуды іске ... ... өнер ... ... ... ... ... ету.
Жоғарыда мазмұндалған мәтіннен аңғарылатыны, мәдениет ... ... ... ... тотальды мемлекеттік
патернализмнен бас тарту, бұрынғы идеологияланған ... өз ... ... дербес үлгіге бірте-бірте көшу екендігі.
Мәдениет саласы әкімшілігінің шағын масштабы мен ... ... ... ... ... пен ... гүлденуінің ең жақсы кепілі болып табылатын сияқты. Алайда
бұл Қазақстанның жаңа ... ... ... ... ... ... ... ажырамас құрамдас бөлігіне айналғанда ғана
іске асуы мүмкін. Және де ең алдымен мемлекеттік ... ... ... ... оның қазіргі түсінігі мен мағынасында елдің ... және ... ... үшін ... ... әлеуметтік, ұлттық, ғылыми және білім беру саясаты арқылы ... ... ... ... мәдени саясатыньң даму тенденциялары және
оларға әсер етуші факторлар
Сонымен мемлекеттік мәдени саясаттың мақсаттары мен ... ... ... ... іске ... бағытталған басты
міндеттерді орындау, жаңа мәдени саясатты жүргізетін ұйымдастырушылық-
басқарушылық, қаржылық және ... ... құру ... ... ... ... және ... барлық мәдени
процестердің мақсатты дамуын анықтауға және жобалауға кірісті.
Қоғамның мәдени ... мен ... ... ... өзара
әрекетіндегі аса маңызды ерекшеліктің бірі алға ... ... мен ... ... ... ... ... арасындағы түбірлі
алшақтық болып отыр.
Осы объективті қайшылықтың өзектілігі түрғысында ең өткір ... ... ... жөні бар. ... ... ... жүргізу жолында тұрған бұл мәселелердің мәні неде?
Мәселенің басын Кеңес ... ... және ... ... ... дүрыс. Мәдени салада өзінің терең ізін қалдырған барлық
тұрғылықты халықтар үшін біртұтас ... ... ... санаға
зорлап енгізу Қазақстанның социомәдени өзгешелігінін сипаттап қана қоймай,
оны бүкіл мемлекеттік ... ... ... ... жылдан бастап тоталитарлық жүйенің құлап, плюрализмнің енуі
негізінде ... ... ... ... ... ... ... идеялары ерекше қарқын ала бастады. ... ... ... ... ... мәдени құндылықтар мен
нормалардың дәстүрлі жүйесінің тоқырауға ұшырауы, "кеңестік" ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және мәдени бытыраңқы күйдегі бұқара бос
қалған социомәдени кеңістікті толтыру үшін ... ... ... ... ... бастады. Осыған қатысты дәл осы кездері Н.Ә. ... ... еді: ... ... ... идеологиялық тұтастық әдейі
насихатталып отырса, ал айырмашылық, ойдың әртектілігі мен жат мәселелер
теріске ... ... ... ... әртүрлі топтарының
идеялық-саяси қайшылықтары өсе түсті. ... күні олар ... ... бастады» / 84 /.
Кейінгі кеңестік кезеңде, әсіресе діни бірлестіктердің саны тез ... ... ... 40-тан аса конфессияны білдіретін 3 мыңнан аса
діни бірлестіктер бар, елдегі ... 53,3 % (5,8 млн. ... ... ... — 1500 ... бағыттағы үйымдар, 170 -
православиелік, 68 - католиктік, 269 - ... ... 68
- ... күн ... 108 - ... ... діни бірлестіктері 1
мыңнан астам протестант шіркеулерінің ғибадат үйлері бар. Астана ... ... Орта ... аса ірі иудей храмының құрылысы жүріп жатыр /85
/.
Тек дәстүрлі діндер ғана емес, алуан ... діни ... ... ... мен ... кеңінен таралуы назар аудартады. Оның
үстіне, қазіргі ... ... ... ... ... ... орналасуына қарай, этникалық қүрамының әртектілігіне орай ... ... және ... ... ... айналысатын шетелдік
діни орталықтардың жоспарында ерекше орын алатын көрінеді.
Оның жарқын ... бірі - ... ... аймақтарында ислам
мемлекетін құру идеясын ... топ ... ... ... діни ... өкілдері туралы ақпарат.
Қазақстанның оңтүстігінде радикалды исламның өзге де ... ... пана ... ... ... ... және ... жариялап, конституциялық қүрылысты зорлықпен қүлатуға
шақырған экстремистік жасырын діни үйым "Хизб-ут-Тахрирдің" ... ... ... ... іс ... ... өзге аймақтарда да кездеседі. Мысалы, Атырау облысының
территориясында «джихад» қасиетті соғысына қатысу үшін ислам туының астына
жиналуға ... ... діни топ ... ... Бүл топтың мүшелерін
ұстау барысында ... ... ... ... ... алып келген экстремистік діни әдебиет табылды. Адамдардың таза
діни сенімдерін лаңкестік және сепаратистік қозғалыстар мен топтардың дінді
өз мақсаттарын ... және ... ... ... үшін ... және ... ... бейбітшілік, қауіпсіздік және тұрақтылық
мақсатында бірлесе жүмыс істеуге мәжбүр етуде. Соның жарқын көріністерінің
бірі Қазақстан Республикасының ... Н. ... ... ... ... ... (2004 жыл, 13 ақпан) Бейбітшілік және ... ... ... ... ... аса ірі ... ... православие және католик шіркеуінің халықаралық
еврей ұйымдары мен иуда қауымының өкілдері және әлемнің ... ... емес ... мен діни ... ... ... ... мен
өркениеттер арасындағы үн қатысуды жақтаған және лаңкестік пен сепаратизмді
айыптаған Бірлескен Декларация қабылданды /86 /.
Барлық бұрынғы Кеңес Одағының ... ... ... ... ... ... мемлекеттік-партиялық жүйенің халық
бұқарасына ықпал етудің бәсекелесі ретінде діни ... ескі ... ... ... интенсивті саясат ұстағанына қарамастан, ... және ... ... ... мен ... ... мол
болуына қарамастан діннің бүгінгі әлемде алатын орнының зор ... ... ол ... ең үзақ ... ... ... сипаттағы формасы болып шықты. Өзінің қоғамға ықпал етуінің бүкіл
жүйесімен дін ... күні де ... ... ... ... ... күрделі де қайшылықты комплексін атқарып келеді.
Мұны статистика да, бүкіл ел көлемінде аймақтық деңгейде бірнеше ... ... де ... ғана ... ... ... мен құндылықтар" деген атпен
экономиканың әртүрлі салаларында жұмыс істейтін, жүмыс істемейтін ... ... ... 30 ... ... ... ... жастары
арасында өткен социологиялық сауалнаманың ... ... ... бөлігінің дәстүрлі діндердің жақтаушылары екендігі анықталды. Жастар
ортасының едәуір бөлігін ислам жақтаушылары - 66,7 ... ... ... 12,1 ... діни ... ... табылады.
Католицизм жақтаушылары респонденттердің 2,4 пайызын ... Өзге ... ... ... және ... үшін ... емес
діндерді ұстанатындар - жастардың 4,9 пайызы.
Социологиялық зерттеудің нәтижелері қазіргі кезде жастардың күнделікті
өмірінде діннің маңызы жоғарылап келе ... ... ... ... ... 21,1 ... ... сенеді,
қауымдастыққа кіріп, діни ... ... ... 42,6 ... ... ... сенушілер қатарына жатқызады,
бірақ діни өмірге қатыспайды. Жалпы алғанда, ... ... ... жастардың 67,3 пайызын құрайды. Респонденттердің 15 пайызы ездерін
дінге сенбейтіндердің қатарына жатқызды, бірақ дәстүр мен ... Діни ... ... және ... ... ... сенетін
адамдардың діни сезіміне құрметпен қарайтындар - жастардың 5,9 пайызы.
Респонденттердің 1,4 пайызы діннің белсенді ... ... ал ... ... бұл ... бейжайлық танытады.
Жалпы алғанда, Қызьшорда облысы жастарының діндарлығы ... ... Оның ... ... жақтаушылардың үлесі жас мөлшерінің ... көп ... ... керек. Бұл жастар арасында діни ... өсе ... ... болжамға итермелейді. Бұл ... діни ... ... ... ... ... мен
күштер әсер етеді деген сұрақтың жауабын табу қажет.
Зерттеу нәтижелері, ең алдымен, жастардың ... ... ... ... ... өмірдің ұлттық образы ... ... ... әрі ... ... ... түсетін дін өз бойында
"ой мен сенімнің қоймасын" алып жүретіндіктен халықтың әр ... ... ... өз ... ... Әсіресе, өмірқамының күнделікті
мөселелерін шеше алмаған мемлекетке ... ... ... әлеуметтік топтар,
оның ішінде жастар да көбіне қорған мен қолдауды, болашаққа деген үмітті
діннен іздей бастайды. Оның ... ... ... ... пен ... ... ... де көзге түсетіні белгілі. Сондықтан да
діни фактордың қоғамның мәдени өміріне әсерін есепке алмастан ... ... ... жаңа ... ... ... ... үмытпаған
жөн.
Жетпіс жылдан аса уақыт бойы кеңестік мәдени парадигмаға қайшы ... ... ... мен мәдени формалар басылып, жаншылып
келгеніне қарамастан, біздің кең байтақ елімізде әртүрлі тектегі субмәдени
топтардың өмір ... ... ... және ... түрлі мәдени
формалардың (идеялар мен жүріс-түрыс қалыптарының жиынтығы ... ... ... екен. Коммунистік идеологияның шексіз үстемдігі
жағдайында олар ... ... ... өз ... ... зор
энергетикалық потенциалды тасымалдап жүрген.
Бұл мәдени формалар ең алдымен көпғасырлық дәстүрі бар ... ... ... ... Коммунистік идеологияның ығыстырылу
процесі ... ... ... ... биліктің бірте-бірте
әлсіреуі барысында ұлттық изоляционизм ... ... ... ... ... ... - міне осы эйфория ... ... ... ... ... ... ... орталықсыздануы мен автономиялану процестерінің ... және ... ... ... аса ... рөл ... бұрынғы КСРО-ның біртұтас орталықтандырылған саяси және мәдени-
идеологиялық жүйесінің күйреуі жаңа ... ... ... мен интеграциясының жалпы тетіктерінің жоқ екендігін
айқындайды. Мұндай жағдайларда, ... ... және ... өлшемдерде
өзінің тұйықтылығымен ерекшеленетін ... ... ... ескі ... ... адамзат қауымдастығы
қалыптасуының бастапқы негізі ретінде қызмет ... ... ... типтерін қайта өркендету мен бекіту үрдістері белең алады.
Кейінгі кеңестік қоғамда өтіп ... ... ... ... бірі - ... және өркениеттік факторлармен қатар
этникалық фактордың көрінісі, кейде тіпті оның ... ... "Қан ... ... ... ... ... жоғары деңгейдегі
барлық байланыстар әлсіреген тұста локалды (тұйық) ... ... ... ... ... айналады.
Оның үстіне, коммунистік идеология ығыстырылғаннан ... ... ... ... ... ... етуші дүниетанымның
орнына латентті (өз бетінше) мәдени формалардың жаппай ... ... ... ... ... ережелері мен
схемаларын даярлаушы мәдени сатының жоғары баспалдағында түратын элиталық
топтардың сипаттамасының да сапасын өзгертуге әкелді. Дәл ... ... ... ... ... тұтас ұлттық негіз ... ... ... ... маңызды рөл атқара бастайды. Бұл жаңа саясат
дербес ұлттық мемлекет құруға ... ... ... ... ... ... саясатты Э. Геллнердің мына бір тамаша
анақтамасымен ... ... ... пен ... ... мәдениетті өзінің және тек өзінің жеке ... ... ... ... ... /16, ... ... әңгіме мемлекеттік ұлтшылдық идеологиясында болып
отыр. Өзінің табиғаты қарама-қайшылықпен сипатталатын бұл идеология, ... ... ... және өз ... ... өзі ... қүқығына
қол жеткізуге ұмтылса, ал екінші жағынан көбіне сол бір ... ... ... ұлтты бөлігінің қүқықтарын шектеуге алып келеді.
Демек, ұлттық мемлекеттілік пен егеменділіктің орнығуы, ұлттық мәдениет
энергиясының ағытылу ... ... ... ... ... оның мәдени сана-сезімін өте шиеленістіріп
жібереді. Әдетте мұндай ... ... өмір ... ... ... өз бойындағы тиесіліктен өз ұлтына ... ... ... ... яғни ... ... ... өзі туралы, өз тағдыры мен тарихи миссиясының ерекшеліктері туралы
субъективті ... ... ... ... ... ... ... тұтастай мазмұнының қалыптасуы мен дамуын тарихи-ғылыми тұрғыда
түсіну қазақстандық өркениеттің дамуындағы стратегиялық жолдарды көру ... ... ... мәдени дамудың байыппен пайымдалған реттелуін жүзеге
асыруға мүмкіндік береді.
Сонымен, тоталитарлық режимнің құлауы, қоғамның өмір тәртібін ... ... ... ... ... зорлықпен бір
қалыпқа ... ... ... ... этникалық
төлтумалылықтың, оның ішінде ... ... ... ... ... алға ... Бұл, ең алдымен ұлттық мәдениет пен тілді ... мен ... ... ... ... ... ... қатысты. Бүл тұрғыдан алғанда тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы
қазақ ... ... ... ... мына төмендегі
сұрақтардың алуан түрлі жауаптарын табумен байланысты болды: Біз ... ... ... ... нені ... саясаттанушы Р.К. Қадыржанов айтып өткендей «бұрынғы КСРО-
ның титулдық этностарының мәдениеттері ... ... ... ... орыс-кеңес мәдениетімен неғұрлым көп ассимиляцияланған
(сіңірілген) мәдениеттің бірі ... ... ... кеңестік мәдениетінің
екінші болмауы мүмкін емес еді, өйткені ол Мәскеуде өндірілген мәдениет
үлгілерін ... ... ... көшіру түрінде дамыды. Бүл әдебиетті,
киноны, балетті, музыканы, ... ... ... ... білім
беруді және т.б. қамтыды. Бірақ мүндай идеологиялық тәсілмен ... ... ... ... ... ... ... ешқандай
органикалық байланысы болмады және сондықтан ол халықтың қызығушылығын
тудырмады... Қанша ... ... ... ... ... ... қазақ тілі мен ... ... ... ... мен ... дәрежесі түбірлі этностың, қалыптасып
келе жатқан этникалық элитаның қалыптасқан жағдайға ... ішкі ... ... /16, ... саяси режимнің әлсіреуі қазақстандық интеллектуалдық ... ... ашық ... ... ... ... ... деп жазады профессор Қадыржанов,-мұның шегі немесе ақтарылуы
1989 жылдың күзінде қабылданған ... ... заң ... ... ... ... түлетуге, оның өлеуметтік маңызын арттыруға, оның мемлекеттік
тіл ... ... ... ... және ... қоғамдық өмірдің басқа
да салаларында қолданылуына (қызмет етуіне) бағытталған ... ... ... ... ... қабылданған тілдер туралы заңның тарихи маңызы қазақ
этносының өз наразылықтарын ашық түрде ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуірде
қазақ этносының мемлекеттік статусты ешкіммен бөліспей ... ... ... ... саласындағы жетекшілікке ұмтылған наразылығы өсе түсті.
Қоғамдық өмір ғимаратының этникалық «іргетасын» ... тек ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар білім беру жүйесін
этникалық негізге ауыстыру, жаңа ... ... ... қалалардың,
көшелердің атауларын алмастыру және тағы басқалары ... іске ... ... ... ... мәдениетті қазақ мәдениетімен алмастыруға
бағытталған ұлттық-мәдени саясатты жүргізуде болып отыр» /16, 115/.
Бұл тұрғыдан алғанда, қазақ элитасының орыс ... ... ... ... тек ... тілін дамытуға ғана емес, мемлекеттік ... ... ... ... ... қалуға бағытталған. Қазақ
элитасы мемлекеттің көмегімен Қазақстанның әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... біртектілігін бекіту үшін
күресті.
Оның үстіне, егеменді Қазақстанның жалғыз мәдени негізі ретінде қазақ
мәдениетін мойындауды ... ... ... элитасы мүндай ұлттық-мәдени
саясатты іске асырудың басты тетігі ретінде мемлекетке арқа ... ... ... мысал ретінде 1997 жылғы тілдер туралы жаңа заңда отандық
телеарналардың эфирлік уақытының кем ... 50%-н ... ... ... ... ... көруге болады. Сондай-ақ, өткен жылдың 1-
қаңтарынан бастап отандық телекомпаниялардың шетелдік телеарналардан
ретрансляциясының көлемін 50 ... ... ... ... БАҚ ... ... ... мәдени құндылықтарын жалғыз мүмкіндік ретінде абсолюттендірумен,
сүхбат және плюрализмнен бас ... «өз» ... ... ... ... үшін ... ... ажыратуға ұмтылумен
сипатталатын мұндай этникалық бояудағы наразылықтар үстемдік етуші
мономәдени топтың ... ... өзге ... топтарында қолайсыз
жағдай тудыратын, ал бір ... ... ... екінші
қауымдастықтың «өзгеше шындығына» қайшы келетін тұйықталған ... еске ... ... ... ... өзге әлеуметтік топтардың
қолайсыз жағдайы қоғамның дезинтеграциялық апатына ... ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударуды талап етеді.
Өйткені мемлекеттің ... ... ... ... ... ұлт ... ... жетістігі демократиялық саяси
жүйе дәрежесіне кері пропорционалды болуы мүмкін. Мемлекеттің демократиялық
дәрежесі аз болған сайын, этникалық азшылық ... ... ... ... ... күшіне жағына отырып, мемлекетқүраушы этносқа қатысты
переференциялар мен жеңіл санкцияларды оңай ... ... Өзге ... дамуын сипаттайды, мүнда мемлекетке аппелляциялы құрылымдар
мен институттардың ... ... және ... осы ... арқылы өз
мүдделерін білдіру өдеті мемлекеттің мүндай ұйғарымы азшылық ... ... ... ... ... жоғарылатады /87,65-67/.
Алайда мәселе қазақ элитасының белгілі бір тобының ... ... ... ... ... ... байланысты гипертрофиялық
ұмтылысының титулды емес этностардың тарапынан қарсылыққа ұшырауында ғана
емес. Онан ... ... ... ... ... полистикалық мәдениетке көшудің глобалдық (ауқымды) процесі
барысында бұл қазақтың ұлттық ... ... де ... ... бұл, шын ... күнделікті жүріс-тұрысты қатаң реттеу, рухани-
этикалық және эстетикалық тұрғыда алдын-ала белгіленетін, жабық қозғалыс.
Оның үстіне біздің ... ... әділ ... ... өз «төлтумалылығын» қызғыштай ... ... ... ... үзіліп қалып қоюға мойынұсынған" /88,392/.
Сонымен бірге, қазіргі ... оның ... ол ... ... ... ... тек бір ғана үстем ... ... ... ... ... да ескермеуге болмайды. Біздің елдегі ахуалды
сараптаған Р. ... ... ... ... ... ... анықтау мен іске асыру процесі плюралистік сипатқа
толығымен бел буды және ... ... ... ... ... және бұқаралық ақпарат қүралдарынан туындайтын мәдени өмірді
реттеу де, бағыт-бағдар да кейде мемлекеттік-салалық вертикальдың ... ... ... /16, ... ... мына ... ... Қазіргі Қазақстан
сияқты полиэтникалық қоғамдарда моноэтникалық ... ... ... ... өту жақын келешекте күрделі мәселеге айналары сөзсіз. Мемлекеттік
мәдени саясаттың стратегиялық мақсаттарын анықтау мен іске асыру барысында,
басқа да ... ... ... ... ... ... отырып,
Қазақстанның социомәдени ерекшелігімен, қазіргі әлемдегі оның геосаяси
жағдайымен ... ... Р.К. ... ... ... ... ... белгілі бір ілгерілеушілікке қарамастан, жалпы бүгінгі
Қазақстанда орыстық-кеңестік мәдениеттің жетекшілігі байқалады. ... енді ... ... ... ... ... ол
жаңа посткеңестік жағдайларға бейімделе бастады және сонымен бір ... ... ... ... ... ... әлі арқалап келеді...
Кеңес дәуірінде адамдарды біріктірген орыс ... ... осы ... де ... ... ... да қазіргі Қазақстанның маңызды
тұрақтандырушы факторы болып табылады"»/16,111/.
Осылайша, тоталитарлық режимнің құлауы, социомәдени ... ... азат болу ... ... ... ... бар ... ретіндегі Қазақстанның социомәдени ерекшелігін жарқын айқындап қана
қойған жоқ. Ол сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... шабыттандырып, қанат бітіруге мүмкіндік
беретіндей және жалпы адамзаттық құндылықтарға ... ... ... біріктірілетін жалпыұлттық идеология қалыптастыру
мәселесін өте шиеленістіріп жіберді /90,45/.
Бұл мәселе көптеген сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... және поликонфессионалдылық әралуандылықтан жаңа
Қазақстанның біртүтас мәдени негізіне келуге бола ма және қалайша ... ... ... игеріп және жалпыұлттық мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... өзгешелігін тежегіштік сипаттан жалпықазақстандық мәдениетті
өсіру катализаторына айналдыруға болады? Бұл сұрақтарға жауап бере ... ... ... ... ... жүйелік негізін құрайтынын, әрбір
мемлекет азаматының бірегейлігінің ... ... ... ... мен ... ... ескеру қажет.
Тәуелсіз қазақстандық мемлекеттің жаңа ... ... ... ... ... ... негізін қалаған үлтаралық
және конфессияаралық келісімді сақтау ісіндегі ... ... ... ... ... аса маңызды.
Мына айғақ анық: Қазақстан территориясын мекендеген адамдар мен қазақ
халқының рухани байлықтарының өзара ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаев үнемі бекерден-бекер қайталамайды: «Қазақстанның
этномәдени әр алуандылығы - бұл ... ... бұл ... 2000 ... ... ... ... Ассамблеясының
жетінші сессиясында мемлекет басшысы қазақстандықтардың ... ... ... ... ... сөз ... онда тағы да былай деп атап көрсетті: «... Мен мұнан бұрын да айтқандай,
Қазақстандағы мемлекеттік құрылыстың негізіне этникалық ... ... ... ... ... ... принципі қаланған"».
Ал 2001 жылы 24 қазанда ел тәуелсіздігінің онжылдығы ... ... ... ... ... ... Н.Ә. ... былай деп атап өтті: "Біз әртүрлі мәдениеттердің
сұхбатын жолға қойдық және Қазақстанды жалпыадамзаттық құндылықтары ... ... ... ... ... /92/.
Демек, мемлекеттік мәдени саясат, егер этникалықтан ... ... ... ұлт ... шығар болса, онда бұл саясат ұлттық
топтасудың этникалық ... ... жаңа ... ... ... тиіс. Өйткені дәл осы бірегейлік, ең алдымен
мәдени бірегейлік елдің этникалықтан ... ... ... ... ... мен ... ... болады. Бұл тұрғыдан алғанда екі адамды
егер бір ортақ мәдениет біріктірсе ғана олар бір ... ... және ... ... ... идеялардың, шартты байланыстардың, жүріс-тұрыс пен
қарым-қатынас тәсілдерінің жүйесін білдіреді.
Бұл айтылғандардан мынадай түйін шығаруға болады. Қазақстанның ... ... ... мәдени саясатының міндеті этникалық
тиесілікте тәуелді емес ... ... мен ... ... ... және ... топтасуды қамтамасыз ететіндей адамдар арасындағы
қатынастардың тетіктері мен ... ... ... ... ... ... ... элементтердің келісімі мен интенсивті
өзара әсерін қамтамасыз ... ... ... ... сипаттағы қақтығыстар мен алшақтық дүшпандық пен зорлықтың
өлшемі және себебі болғандықтан неғұрлым жоғары дейгейдегі берік ... ... ... ... ... сақталуы мен дамуы мақсатында
Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... мәдени плюрализм
принципінің қаланғаны дұрыс.
Болашақ Қазақстанның мәдени болмысы әртүрлі ұлттық ... ... ... ... ... мәдениетті құрайтын
өзара байланысты, өзара бағынышты ... ... ... ... ... тиіс.
Мәдени плюрализм мәселесі, біздің ойымызша, көбіне "тұтастық ... ... ... шешіледі. Бұл қазақстандық қоғамның тұтастығы
мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін қатынастардың берік торабын құрайтын
әртүрлі ... оның ... ... ... мен ... ... ... өмір сүруін сақтауды білдіреді. Бұл жағдайда
мәдениеттердің өзара әрекетіне түсетіндердің барлығы өз төлтумалылықтарын
сақтайды және де елдің барлық азаматтары ... ... ... ... ... ... өмір сүретін саяси негіздегі жаңа қауым
қүрайды. Егер олай болса, ... ... ... пен ... ... ... социомәдени механизмі әлемдік өркениет бағдар ұстанып
отырған жалпыадамзаттық құндылықтардың көкжиегін кеңейту ... ... осы ... ... ... мекендейтін халықтардың келісімі
мен қауымдастығының негізі болып табылады" /14/. Бұл ... ... ... ... ... мен ұзақ ... реттелуін
ұлттан жоғары тұратын ... ... мен оның ... ... ... ғана ... етуге болады.
Біз мұның алдында айтып өткендей, Қазақстанның мемлекеттік билігінің
тәуелсіздік ... ... ... ... оның ... келе жатқан
жаңа мәдени саясатында рухани-мәдени төлтумалылықты ... ... ... оның ... ең ... қазақ этносының ұлттық мәдениетін, дәстүрі
мен тілін қайта өркендету курсы ... ... ... қазақ
мәдениетінің этникалық, құндылықтық, эстетикалық ерекшеліктерін қайта
өркендету кезеңі ... ... ... ... жіберіп үлгірген мәдени
интеграция үрдісінің объективті уақытымен тұспа-тұс келіп отыр. Оның үстіне
әңгіме Жердің жекелеген бөлігін ғана ... ... ... ... ... ... ... топтар мен ұлттардың жаңа және жоғары деңгейдегі
мәдени интеграциясы, яғни жаһандану жөнінде ... ... ... ... ... және ... қарқын алуының нәтижесінде әлемнің планетарлық ... ... ... ... ... компьютерлік мәдениеттің кәдуілгі
картинаға айналып кеткені ... жер ... ... нүктесіндегі
көптеген адамдар өздерінің күнделікті өмірін оларсыз көзге елестете
алмайды. Халықаралық, трансұлттық және ... ... ... ... ... және ... туындайтын мәдениеттің
ғаламдастырылуы әлемдік қауымдастықтың мәндік сипаттамасына айналды.
Ғаламдастыру үрдісі біздің ... ... ... ... ... ... ... эволюциясы мен қызмет етуінің негізін
қалаушы принципі, аса маңызды заңдылығы. Және ... да жеке ... ... бүл ... ... ... ... Сүлейменовтің дәл тауып айтқанындай, «глобализм - бұл түрдің өзін-
өзі сақтауының ... ... ... күресу өзіңді әлемдік
контекстен өшіріп тастауды білдіреді. Егер ұлттық мәдениет этностың өзіндік
қорғаны болса, ал ... ... ... ... қауіпсіздік жүйесі
ретінде түсінуге шақырады. Бұл жалпы ортақ қауіптің алдында ... ... ... ... біз оны қалаймыз ба, әлде қаламаймыз ба ... ... және өзге ... ... өте ... келе ... ... мәдениеттің жаңа типі ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазіргі кезде адамзат өркениеті дамуының екі ... бір ... ... ... ... ... екінші жағынан, ұлттық
мемлекеттердің жиынтығы ретіндегі әлемдік қауымдастықтың ... ... ... ... деп анық ... болады. "Біздің өмірімізге енетін
жаһанданудың жағымды-жағымсыз болуы тек бізге ғана, жарасым мен ... ... ... бен ... ғана ... емес... Мәдени
мүмкіндіктер, тарихи дәстүрлер, экономикалық ахуалдар, ресурстық негіздер,
сонымен бірге логика мен конструктивті негізге көне ... төл ... ... түйсінулер мен дүниетанымдар дегеннің бәрі демесек те осы
сияқты көптеген жағдайлар мен кейде аңғарып ... ... ... қажет етеді" /94,11 /.
Қазіргі әлемнің нақты болмысы бұл қайшылықтағы жетекшілік ғаламдастыру
үрдісі жағында екендігін көрсетеді, ал ұлттық ... ... ... ... мемлекеттердің пайда болуына қарай санының өсуіне қарамастан,
бірте-бірте ... ... Бұл ... барлық елдер бетпе-бет
келіп отыр, ал посткоммунистік елдер үшін бұл қақтығыс өте маңызды ... ... ие ... ... бұл ... ... оның ... Қазақстанның да өз ұлттық
мемлекеттілігіне он жыл ... ғана қол ... ... ... ... ... ... кейінгі бұрынғы кеңес
республикаларындағы ұлттық мемлекеттілік оларда тұратын халықтардың ... ... ... ... ... ... үлттық
мемлекет өтпелі дәуірдегі жеке өмірді әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... және өзге де бірқатар посткеңестік ... ... ... әлі қалыптаспаған, соған сәйкес, ұлттық
бірегейлік те қалыптаспаған. Бұл жерде этникалық бірегейлік ... ... ... ғаламдық және ұлттық бірегейліктің қайшылығы бұл
елдерде ғаламдық және ұлттық ... ... ... ... ... ғаламдастырудың өн бойында қайшылық бар. Ол тек ... ... ... ... ғана тең ... ... мен идеологиялардың ішкі потенциалдары мен ... ... ... ... мен ... ... де теңсіздіктеріне
қарамастан мәдениеттер мен идеологиялардың тең бәсекелестігін ... ... ... ... ... ең ... ... бірігуі
мен топтасуына үміт артады. Топтасу өзгелерден ерекше өзінің ... ... іске ... Ал ... ... ... ... үлестік салмағын төмендету есебінен, әдетте жалпылыққа иек
артуға бағдарланады.
Ғаламдастырудың мақсаты әр ... ... ... ... ... ... ... өздерін көрсету мүмкіндіктерін ашуға
бағытталғандықтан, бүл интеграциялық процестің объективті логикасына орай
мәдени әралуандылықтың ... және ... ... ... өзге ... ... ... әкеледі. Бүгіннің өзінде ... ... ... ... ... ... үлкен
орын алып отырғаны белгілі болып отыр. Бұл қарапайымдану, ең ... ... ... ... ... гедонистік бағдарлар
арқылы және тұтынушылық құндылықтарды бекітетін, мағыналы түрде қоғамдық
өмірге қатысудан алшақтауды, бой жазу мен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Оның үстіне, даму деңгейі төмен және дамушы ... ... ... ... ... ... әлдеқайда қайшылықты екенін
ескеру қажет. Ол ... ... үшін ... өмір сүрудің елесін
қалыптастырып, оның санасында ... өмір сүру ... ... өз ... ... жадау көзқарас сезімін
тудырады.
Сондай-ақ, жеңіл ... ... мен ... ... ... ... ... бұқаралық мәдениет
бұрынғы қалыптасқан көзқарастар мен бағдарларды, осыған дейін ... ... ... мен ... бұзып, олардың орнын сол рыноктың
сұраныстарына тәуелді мифтермен және фетиштермен алмастырады. Ал көбіне ... ... бұл ... ... ... түгі жоқ. ... және ... тығыз байланыстағы бұрынғы
тұтынушылықтардың бұзылуы бүкіл жүйедегі ... ... ... ... ... ... ... сипатталған заңды процестің теріс жағы локальдық,
аймақтық, ... ... ... ... ... ... мен төлтума этнографиялық бет-бейнесін ... ... Бұл ... ... ... ... ... дамудың
жетекшісі ретінде басты рөл Батысқа тиесілі екендігін ескеру өте ... ... ... өтіп ... ... жергілікті
мәдениеттерде терең қүндылықтық иірімдер жасай отырып, ... ... ... ... шоғырын мәдени қайта құруға әкеледі.
Біз қаласақ та, қаламасақ та ғаламдастырудың тұрақты серігі ... ... ... ықпалы болып отыр. Бұл ... ... ... тілінің стихиялық түрде қалыптасып келе
жатқан үстемдігінен, материалдық игіліктерімен ... ... ... мен ... ... жөне ... ... табысты түрде дамуынан көрінеді. Жөне бұл кездейсоқ
емес, өйткені жер бетіндегі көпшіліктің көзінше ... ... ... ... ... ... ... мен жоғары мәдениеттің
«жерұйығы» болды және солай қалады да.
Батыстың мәдени экспансиясы халықаралық ... ... ... жиі ... ... ... ... ұғымы шетелдік
мәдениеттің құндылықтары мен ғұрыптарын өзге ұлттың мәдениеті ... мен ... үшін ... және ... ... ... ... Ал мәдениет саласының өз ішінде мөдени империализмнің
негізгі белгілеріне ... ... ... қоғамға тән өмір тәртібі мен тұтынушылық
бағдарларды көшіру;
2. Өзге ... ... ... ... деп
сипатталатын батыстық мәдениетті енгізу;
3. Мәдени байланыстар арқылы саяси ... ... ... Ақпараттың біржақты ағымы - "орталықтан" "шеткеріге", яғни
коммуникация мен бұқаралық ақпарат құралдары және көңіл көтеру
индустриясы ... ірі ... ... өзге ... мыңдаған аудиториясына қарай ағуы;
5. Батыстық бағдарды бекітуте жағдай жасайтын және буржуазиялық
Батыс ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени
элитаны қалыптастыру /6, 433/.
Бұл айтылғандардан Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ... ... ... үлгірген қазақтың ұлттық мәдениетін ... мен ... ... үшін ғаламдастыру үрдісінің ... ... ... пайымдауға болады.
Осылайша, қазіргі кезеңде «ұлттық мәдениет көпжылдық маргиналдық
жағдайдан жазылып шықпай ... ... ... ... ... жығылды. Ішкі мәдени ортаның еркіндігі дамудың ... ... ... ... Жаңа шығармашылық парадигманы, мәдени даму
мақсаттарының принципиалды жаңа түсінігін алып жүре ... ... ... да бар ... /92 ... ... бағдарларды жоғалту, ыдырау элементтерін алып ... ... ... орта жаңа өмірлік талаптарға лайықты жауап беретіндей
өзінің ... ... және ... ... жоқ және ... ... ... кешіріп отырған, әлі қалыптаса қоймаған ұлттық мәдениеттер
үшін ерекше ... ... ... ... және мәдениеттанушы Б.С. Ерасовтың
пікірінше, әртүрлі мәдениеттердің өзара ... ... ... ... мен ... ... мыналарды жатқызуға
болады:
* қабылдаушы мәдениеттің дифференциациялық (теңсіздік) деңгейі.
Өзінің ... ... ... ... ... ... ... бар қоғам негізгі рухани құрылымын бұзбай-
ақ, функционалды ыңғайлы инновацияларды өзіне бейімдей ... ... ... ... ... ... ... негізіндегі ұзақ
байланыстар қуатты, сондай-ақ қысқа мерзімдегі әскери қақтығыстарға
қарағанда ... ... ... ... ... ... ... мен мойынұсынбауды тудырмайды, бірте-бірте қабылдау мен
дағдылануды қалыптастырады.
- өзара әсердің саяси жағдайы. Үстемділік пен ... ... ... ... ... да ... ... мәдени қарсылықтың өсуіне, ... ... ... ... ... ... бекіту және
қанауға қарсы тұру үшін қоғамның рухани күштері шоғырланады. Мүның жарқын
көрінісін отаршылдық дәуіріндегі процестерден ... ... /6, ... емес елдердің, оның ішінде Қазақстанның да дамуының түпкі
заңдылығы бұл елдердегі заманға бейімделу, ең ... ... ... ... ... ... ... мен құрылымға үстеме ретіндегі
"екінші" процесс ретінде жүзеге асады. ... бұл ... ... қыры
ұзаққа созылған тарихи уақыт бойында қалыптасқан нақты ... оның ... ... ерекшеліктерін бойына
сіңірген социомәдени жүйе болып табылады.
Белгілі ... Ян ... ... ... ... ... байланысты зерттеушілерде үш концепция қалыптасып
отыр дейді.
Бірінші көзқарасты мәдени қақтығыс концепциясын негіздеген Хантингтонды
жақтаушылар ... ... Бұл ... мәдениетті саяси фактор
ретінде қабылдау басым және оны ұлттық қаууіпсіздік ... ... ... концепция «макдональдизация» процесіне негізделген және
трансұлттық корпорациялардың әсерімен ... ... ... ... ойды негіздейді. Бұл батыстанудың жаңа ... ... мен ... ... деп ... болады.
Үшінші көзқарас ұлттардың тұйықталуына, нәсілшілдікке қарсы шыға отырып,
мәдени шекаралардың түйісуі, мәдениеттердің ... ... ... ... ... ... және саясаттанушы Ә.Н. ... ... үшін оның онан ары ... ... бірнеше мүмкін
варианттары (баламалары) бар. Оның ең ... ... ... ... шығудың біздің қоғам үшін табиғи жолы біздің қазақ
халқының тоталитарлық мемлекет пен ... ... ... ... ... яғни ... ... кезеңге қайта оралу
болып көрінер еді. Мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... оның
мекен ету ортасымен, ұлы даламен және оның төбесіндегі жүлдызды аспанмен
біріктірген әдет-ғүрып, ... ... ... саласындағы өткенге
деген бұл ностальгия (сағыныш) әрине, түсінікті.
Өкінішке орай, өзінің ... бұл ... ... ... ... ... Тек ... тәлкегімен кеңестік тоталитарлық
империяның шегінен тыс жерде қалған ... ... ... ... дейінгі этникалық мәдениеттің табиғи, кіршіксіз элементтерін
кездестіруге болады. Алайда, өткенге ұқыптылықпен реставрация жасай ... ... ... тарихи уақыттың қайта айналып келмейтінін ұғынуымыз
қажет, және XXI ғасырдың басында тек ... ... ғана ... ... және ... ... сақтай отырып, Қазақстан Республикасының
әлемдік мәдени кеңістікке абыроймен енуін де ойлауымыз қажет.
Отандық ... ... ... бір ... жолы ... ... ... дәстүрдің, әдет-ғұрыптардың көпғасырлық ортақтығымен
байланыстыратын түркі-ислам әлеміне органикалық түрде ену болуы мүмкін.
Бірақ, бізде ... ... ... ... ... ... ... жетекшілікке ие болуы қиын. Қазақстан
далаларында ғасырлар бойы әр түрлі діндер ... өмір ... ... ішінде ертедегі христиандық та, буддизм де бар. Тәңірілік дәстүрге
келер болсақ, ол өзінің мәні ... ... ... үшін ... бірде
кем түспейді. Сонымен бір мезгілде жалпыславяндық тұтастық және соборшылдық
идеялары сияқты ... және ... ... да өмір ... ... бар.
Және, ақырында, XXI ғасырдағы біздің мәдениет үшін ең ... ... ... ... бар жолдың бірі - біз шартты ... ... ... деп атап жүрген жол болуы мүмкін. Тағдырдың ... ... ... ... да, ... және ... ... мен Азияның аралығында орналасты. Біз бүл тарихи айғақты
ескермей, біздің ұлттық мәдениеттің онан ары ... оның ... ... ... /98,5-6 ... ... мәтін тарихтың тәжірибесіне мегзейді. Өркениеттік
процестің ... ... ... ... ... ... ... эволюциясына ойдан шығарылған үлгілерді әкеліп тану ... опа ... - ... тағылымы.
Біздің пікірімізше, конструктивті тәсілді мәдениеттегі локальдық және
универсалдық бастаулардың өзара әсерлерінің жаңа ... ... ... ... және ... ... әртүрлі мәдениеттердің өзгешелігін
сақтай отырып, өзгелерге ашықтығы қабілетінен, адамзат ... ... ... ... ... ... ... синтезінен іздеген дұрыс тәрізді.
Демек, әлемдік дамудың объективті және заңды процесі ретіндегі «мәдени
ғаламдастырудың» қаупі ... ... ... ... ... жеделдетілетін мәдениеттің ғаламдануынан қорықпай, ... ... ... жетілуі, өзіндік анықталуы процестерінің
аяқталмай қалғандығынан қорқу керек. Өйткені, ... ... ... және ... төлтумалылығын қорғап қалу қашанда қиын, ал
өзінің ұлттық тамырынан ажырап, үмыт қалу қашанда оңай.
Басқа жағынан ... ... ... ... кез-келген өмір
сүруші және гүлденуші ұлттық мәдениет үшін, шын мәнінде, тарихтың ... ол ... ... және мемлекеттен лайықты жауап күтеді. Ең алдымен,
біздің пікірімізше, ол қазіргі қазақстандық қоғамнан өз дамуының ... ... іске ... және ... ... әлеуметтік,
экономикалық және мәдени мәселелерін табысты түрде ... ... ... ... ... ... ... сегізінші сессиясында
мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев айтқандай, «этностардың өмір сүруі мен
даму мәселелерінің ... ... ... ... - ... барлығы Қазақстанның әрбір этностары мен барлық ... мен ... ... және жаңа ... ... ... ... талап етеді. Бір жағынан, республиканы мекендейтін
этностардың мәдени ... ... мен ... қамтамасыз ету қажет
болса, екінші жағынан, ... ... ... үшін ... ... ... азаматтары үшін ортақ қазақстандық мәдениетті
дамытудың интеграциялық процестерін ... ... /34, ... ... рет ... ... мәні құндылықтық-мағыналық
және әлеуметтік-нормативтік ... ... ... ... ... ... құндылықтар, еңбек бағдарлары,
рәміздік құрылымдар, менталитеттің ерекше рөл ойнауы кездейсоқ емес. Мұны,
әсіресе, Қазақстан халықтарының ... ... мен ... ... ... құрылымын трансформацияға алып
келетін елді әлеуметтік-экономикалық реформалау процесінде ескеру өте
маңызды. Дәл осы ... ... ... өмірдің жаңа
мақсаттарын, құндылықтары мен ... ... ... ... ... жатқан өзгерістерді жаңа құндылықтық ... ... ... жасайды. Жаңа мәдени саясат, өзінің тура ... жаңа ... ... ... оның ... ... ... образдарын, әлеуметтік ұмтылыстарының
сипаты мен әлеуметтік образдарын, ... ... ... ... танымалдылық формаларын өзгертуге бағытталған деп айтуға болады.
Сонымен қатар, қоғамның терең әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-
саяси трансформациясы жағдайында жаңа ... ... ескі мен ... ... мен ... ... ... және саяси күштердің қақтығысын тудырады және ... ... ... ... интегративті маңызын жоғалтқан, ал жаңалары
ондай маңызға әлі ие бола ... ... ... ... қүлауы және Қазақстанның тәуелсіздік алуынан кейінгі болып
өткен социомәдени және институционалдық ... ... ... ... бойы қалыптасқан құндылықтар жүйесі жарамсыз болып қалды.
Бұрынғы коммунитарлық байланыстар мен бұлжымас ... ... ... ... ... ... мен пайымдауларға негізделген
өзара әсердің жүйесі мен ортақтығы өзінің көне ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың жаңа типімен
қақтығысады.
Әңгіме ең алдымен, кезінде ... ... ... ... сығымдап ұстап тұрған абсолюттік адамгершілік бағдарлар статусына
ие болған базалық ... ... ... ... ... КСР ... ... қоғамның көптеген мүшелері осы уақытқа дейін
табысты қызмет атқарып келген нормалар мен қүндылықтар және, ... ... ... ... ... ... ... ахуалға
тап келді. Олардың жаңа қоғамдық жағдайы жаңа ... ... ... үшін күреспен сипатталды.
Сонымен қатар, нақты әлеуметтік процесс пен ... ... ... қызметі арқылы жас буын не ерікті, не еріксіз түрде
болсын материалдық ... ... жаңа ... әлемді
қабылдаудың жаңа құндылықтық-мағыналық мазмүнымен сипатталатын күнделікті
жүрістің белгілі бір жаңа ... ... ... ең алдымен, қазіргі жастардың басым көпшілігі, кәсіпкерлер,
зиялы қауымның бір бөлігі қабылдаған ... ... ... ... жөнінде болып отыр. Бұл үлгіні қабылдаушылар, бір
жағынан, рухани, интеллектуалдық және ... ... ... түрде индиференттілігімен, экономикалық тәуелсіздік пен
социомәдени индивидуализмге, өмірден ләззат алуға, ... ... ... шапшаң түрде қанағаттандыруға бағдар ұстануымен
ерекшеленсе, екінші жағынан - әлеуметтік белсенділігімен, әрбір тұлғаның
әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейімен сипатталады.
Алайда бұл либералдық құндылықтар көбіне таяуда ғана ... ... етіп ... ... құндылықтарға тікелей қарама-қайшы
келеді. Оның үстіне, бұл құндылықтар негізінен дәстүрлі ұлттық мәдениеттің
салттары мен ғұрыптарында сәйкестік таба ... ... ... ... тек бұрынғы Кеңес Одағының
территориясында ғана ... ... ... әлемдегі өтпелі кезеңде көптеген
халықтардың өздерінің тамыры тереңге кеткен дәстүрлері мен тез өшіп ... ... ... айырмашылықтарын жаппай тірілтумен, ұлттық
бірегейлігі мен «тамырын» белсенді түрде іздеу процесі қуатты орын ... ... ... ... ... ... туралы айтар болсақ,
онда «дәстүршілдік идеологиясы социолистік идеологияны жаппай ... ... ... ... ... іске аспай жатса, онда нені
ұстануға болады? Бұл жерде, дүрысы - ... ... ... ... әрі ... және ... қатар терең моральдық және рухани
құбылыс - дәстүрге иек арту. Халық өміріндегі олардың рөлі ... ... ... антимодернистік реакцияның дүниетанымы
болып табылады» /88,285/ және бүкіл Евразияның территориясында ... ... ... ... өзінің әртүрлі формаларында қарсылық
көрсетуге тырысады.
Социомәдени тамырдың әлсіздігін либерализм идеологиясына тән адамдардың
әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... алдында
ғана терең сіңіргеннен соң) Қазақстанда жүрттың көз ... ... ... онан ары ... ... ... бәрі қоғамдағы ынтымақтастық пен
әділеттілік сезімін ыдыратуға ... ... ... ... ... ... басым көпшілігінің және әсіресе жас үрпақтың мораль мен
құқықтың элементарлық нормаларына сай ... ... мен ... ... ... ... ... көз алдымызда қазақстандық қоғамның ішіндегі терең ... ... ... ... ... ... ... бір түрақтандырушы қүндылықтық жүйеден қүндылықтық-мағыналық
мәні жағынан қарама-қайшы екіншісіне өту мәселесі де күрделене түседі. Бұл
соңғы жүйе ... ... үшін ... ... және ... ... ... қауіп-қатерін бойында ұстайды. Бұл
тұрғыдағы ең басты қауіп адам мен ... ... ... ... ... ал оның арты ... деструкцияға, құндылықтардың
сәйкессіздігі мен жоғалуына (аномияға) әкелді.
Аномия ... ... мен ... ... ... ... мен ... қосайрығының мүндай ерекше қоғамдық
жағдайында индивидуалдық ... ... ... ... ... ... ескі ... мен құндылықтар өз рөлін орындай
алмайтын, ал жаңалары әлі де ... ... ... ... Бұл ... жағдай қоғамның қалыпты, «салауатты»
жағдайын сипаттайтын моральдық тәртіпке, реттеуте, бақылауға қарама-қарсы.
Аномия қоғамдық санада ... ... мен ... жоғалту
сезімі кеңінен таралған қоғамның көлемінде аса ... ... ... сезінудің болмауы девиантты қылықтардың әртүрлі
формаларында көрінетін әлеуметтік деструкцияларға өкеледі.
Э. Дюркгеймнің анықтауы бойынша, ... ... пен ... ... ... ететін ескі нормативті-құндылықтық және ... ... ал ... ... ... ... ... дәл
ережелері мен нормаларының жоқтығымен сипатталатын қоғамдық аномия жағдайы
жекелеген ... ... ... ... ... ... ... үдемелі дезинтеграциясына әкелетіні айдан анық. Ал ол
жалпы әлеуметтік тұрақсыздықпен, ... ... ... ... ... мен ... жаңа элита мен халықтың,
дәстүрлі психологиялық мотивациясынан айрылған тұлға мен қоғамдағы ... ... ... бекітуге бағытталған мемлекеттік мәдени саясат
арасындағы айырмашылықтармен сипатталады.
Осылайша, тұрғылықты ... ... ... ... ... пен экономикадағы көлемді өзгерістер көптеген адамдардың
құндылықтық бағдарларын жоғалтуымен, өздерінің арасындағы тек нормалармен
құндылықтардың ғана емес, ... ... ... ... ... ... этностарға тән идеялардың, ойлау ... мен ... ... де қатар жүрді.
Мұндай ахуал міндетті түрде, елдегі құндылықтық-мағыналық кеңістіктің
құлауына ... ... ... ... шешімін таппауы қоғамды
рухани дезорганизацияның өсуіне, қақтығыстардың ... және ... ... ... ... ... өсе ... мұндай
жағдайында мәдени саясаттың басым міндеті жаңа әлеуметтік-экономикалық
жағдайларға адам өмірінің бейімділігін қалыптастыруда, жаңа ... ... ... саланы қалыптасыруда, мәдени бірегейлік
параметрлері мен қүндылықтық бағдарларының жаңа жүйесін құрылымдық сатылау
мен оны ... ... ... халыққа жан-жақты көмек көрсету
болуы тиіс.
Болып жатқан өзгерістерді жаңа құндылықтық тұрғыда ... ... ... дөл осы ... Республикасының азаматы ретіндегі жеке
тұлғалардың мәдени бірегейлігін қалыптастырудың, біріктіруші ... ... ... ... ... арта түсті және
мүндағы әрбір индивид әлемді қабылдау мен оған деген қатынас ... бір типі ... ... ... ... ... қоғамның тұрақтылығы мен бірлігін қамтамасыз ететін қатынастардың
берік торабын қалыптастыра алатын нормативті, құндылықтық және ... ... ... ... ие ... ... практика көрсетіп
отырғандай, біздің еліміздегі діни іс-қимылдың интенсивті ... ... шеше ... ... ... ... тереңдігі мен сипатына
сай келетіндей, экономикалық өмір мен ... ... ... ұзақ ... ... ... ... мемлекеттің азаматтары ретінде әртүрлі
әлеуметтік, этноұлттық және территориялық топтардың ... ... ... ... ... ... жаңа ... құндылықтарды
мақсатты түрде қалыптастыру қажет. Ондай болмаған ... ... өсе ... және ... ... дезинтеграция
үрдістері бірте-бірте күшейеді.
Сонымен, Қазақстандағы мәдени саясатты ... бұл ... ... ... мен ... саясаттың өзара әсерінің басты
ерекшеліктерінің бірі ... ... ... принциптері мен
мақсаттары мен социомәдени ... ... ... ... ... ... ... қалып отыр. Басқаша айтқанда, социомәдени
процестердің нақты дамуының негізгі векторлары мемлекеттің жүргізіп отырған
ресми мәдени саясаттың бағдарларымен ... ... ... ... ... ... ... плюрализмнің легалдануы және өсуі соңғы жылдардағы рухани өмірдің
қалыпты құбылысы ... әділ ... ... идеологиялық шектеуді
алып тастай отырып, ондаған жылдар бойы қүрылған мәдениеттің орасан зор
жасампаз потенциалын сақтап қалу ... ... ... өзге ... іске ... ... елде нарықтық
қатынастардың бекітілуі ... ... ... ... ашықтығы мен етек алуы мәдениет салаларының, ... ... ... экономикалық реттеушілері ретінде экономика
салалары, синдикаттар мен ... ... мен ... бола ... дамуға олардың негізгі тетіктері қаржыландыру, ... ... ... ... мен ... ... заңды түлға да, физикалық тұлға да
бола алады. Алайда мәдениет пен ... ... ... ... ... институттар теориялық тұрғыда көркемдік процестерді басқару ісіне
араласпауы тиіс болғанымен, практикада «кім ... сол ... ... ... ... ... көркем шығармашылық осының
нәтижесінде экономикалық ... ... ... ... өндірісті қамтамасыз
етудегі негізгі қызметтерді ... оның ... ... ... жаңа идеяларды, образдарды, нормаларды, білімдерді шығармашылық
тұрғыда жасап ... ... ... ... қалды. Нарықтық
экономикалы қоғамдарда мәдениет туындысы ... ... ... ... және ... ... ... өмір сүруінің өзі
коммерциялық факторларға ... ... ... ... өндіріс өнердің
бүйымының тауарға айналуын білдірді және ол оның түпнүсқа екеніне де,
көптеген көшірмелер ... ... да ... ... ... ... материалды қамтамасыз етудің негізгі формасына айналады.
Әрине тұрғылықты халықтың ауқатты бөлігі өнер туындысына тапсырыс ... оны ... ала ... ... өз күні үшін ... ... қысым жасай алады. Мұндай жағдайларда суреткердің коммерциялық
табысқа тәуелділігі мен шығармашылықтың еркіндігі арасында күрделі дилемма
туындайды. Суреткерді мемлекеттің диктатурасынан азат ете ... ... ... бір ... ... ... тербелісіне тәуелді етіп
қойды.
Осылайша, нарық (рынок) демократиялық қоғамның экономикалық ... ... ... ... ... ... үшыратқанымен,
мәдени қызметті реттеу функциясын да атқарады.
Егер осы айтылғандарды қазақстандық қоғамның нақты ... ... ... ... ... ... субсидиялардың қысқаруы,
тіпті араласуды қажет еткеннің өзінде де мемлекеттің көркемдік және ... ... ... да, ... ... ... ... практикада мынадай ... орын ... ... ең ... ... ... ... мәдени
дәстүрлерді қайта қалпына келтіруге, жоғары кәсіби шығармашылықты, ... ... ... ... ... ал мәдени өмірдің барған сайын
коммерциялануы, керісінше, ... ең ... ... ... кең түтынушылығын жаппай таратуға, қала халқының өмір тәртібі ... ... ... ... ... ... Осыған қарамастан кішкентай қалалар мен ауылдық елді ... ... сол ... күйінде қалып қойса, ал олардың тұрғындары
енгізіліп жатқан жаңашылдықтарға үрке ... ... ... ... оған нәр ... ... дәстүрлерді қайта өндіруге
бағытталған мемлекеттік саясат пен ... ... ... экспансиясын әлсіз ғана ұстап тұратын, ... ... және ... азғын жалған мәдениет арасындағы қайшылық
шегіне жете ... ... ... алдыңғы орында түратын коммерциялық логиканың
қысымы өзіне Қазақстанда өтіп жатқан ... ... ... мазмұны мен психологиясын да бағындырып, оның
бұзылуына, ал ... ... ... ... ... ... толығымен күйретуге де әкеледі. Мәдениет қызметінің осы
логикасына сәйкес шоу-бизнес пен ... ... ... ... ... көп салалары ретінде барынша кеңінен таралады.
Мәдени белсенділіктің жаңа ... ... ... оның ... таралуы
ресми мәдени саясатпен ашық қақтығысты жақындата түседі. Бұл ең алдымен,
тұрғындардың басым бөлігінің, оның ішінде ... ... мен ... ... ең ... қүралының бірі - қарақшылық видеорынокқа,
сондай-ақ осыған дейін белгісіз болып келген салалар - ... ... ... ал ... ... ... үшін - казино мен
ойынханаларға қатысты.
Осылайша, мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... талғамы мен қажеттіліктеріне және екінші
жағынан халықтың ... ... ... ... бейімделуді
білдіреді. Экономикалық түрғыдан алғанда барлық жерде ... ... бір ... бүқаралық мәдениеттің, екінші жағынан
жаңа элитаның рөлін анықтайтын заңдылығы үстемдік етеді.
Жоғарыда аталған процестерге қарсы «күрестің» мәні жоқ. ... ... ... ... ... олар ... ... Мәдени саясат тек
оларды оңтайландыруға және оның мүмкін ... ... ... ғана ... алады (стандарттау, атомдау, мұраны күйрету,
қоғамның керкемдік өміріндегі классиканың «үлестік салмағын» қысқарту, ... ... ... ... ... және ... мәдени саясат және мәдени процестер ағымының нақты
практикасы арасындағы ... ... егер ... ... өмірі
түрақталса, ол анықтаушы өлшемі моральдық, рухани ... ... ... ... ... пен ... пайда болып
табылатын тек коммерциялық өзіндік реттеу негізінде ғана түрақталады.
Бұл, әсіресе, ... ... ... ... ... білім беру саласына қатысты. Шын ... бүл ... ... бағдарлар мен тәжірибелерді, білімдерді игеруді қамтамасыз
ететін жүйе және институт болып табылады. Сондықтан да ... беру ... ... ... ... аса зор ықпал етеді.
Халқының саны жағынан да, байлығы жағынан да ... ... ... біздің республика жоғары оқу орындардың саны жөнінен алдыңғы
орында. Мысалы, Қазақстанда 1 миллион түрғынға 11 ... оқу орны ... - 2, ... - 6, ... мен ... - 4. ... ... жүйесіндегі 47 мемлекеттік және 123 жеке оқу орындары, ... ... ... ... тағы 108 ... ... ... мемлекеттік емес институттарында 40-тан 3 ... ... ... Алайда бұл оқу орындарының саны оның сапасын білдірмейді
және мемлекеттік емес оқу орындарында мамандар даярлау деңгейі көп жағдайда
төмен /100 ... ... ... ... ... ... оқу орындарының
(негізінен гуманитарлық салада) қаулап өсуі мәдени орындарға барудың шүғыл
төмен ... ... және ... қызметтің жалпы көлемінің біршама
қысқаруымен сипатталады. ... ... ... ... ... ... ... өсуі оларға барудың шұғыл төмендеуімен «желініп»
жатыр. ... және ... ... ... әртістерінің концерттері жарым-
жартылай бос залдарда өткендіктен орындаушылар тарапынан да, көрермендер
тарапынан салқын ... ... ... ... соңғы жылдардағы
кинопрокаттың ... ... ... ең алдымен
американдық фильмдер санының шұғыл өсуімен шиеленіссе, ал ... ... ... ... есебінен жүрді.
Тұрғылықты халықтың мәдени белсенділік мәселесі ерекше назар ... ... ... ... ... деген қызығушылығы төмендеді,
мәдени демалыстар үйге көшірілді, газет-журналдарды жаздырып ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру
адамдардың ат төбеліндей азғана тобына ғана ... ... ... ... ... мүндай күрделілігі мен шытырмандығы қазақстандық ... ... ... ... алаңдаушылық туғызып отыр. Мысалы,
Қазақстандағы мәдени даму ... ... ... кітаптардың бірінде
автор мынаны көрсетеді: ... ... ... ... ... ... мүражай, кино, теледидар және өзге ... ... ... ... ... сөз жоқ, халықтың рухани өмірін
байытты. Бірақ егер бүгінде ... ... ... ... ... ... театрға, киноға, концерт залдарына қатысты кері ... Егер 1989 жылы ... ... ... ... ... 0,9 % жүмсаса, ал 1993 жылы - 0,1 %, 1994 жылы - 0,2 % ... ... ... байқалған бүл шығындардың ... ... жиі ... емес, билеттердің шүғыл қымбаттауымен
түсіндіріледі» /101,141 /.
Мұны біздің жүргізген «Қызылорда жастары: ... мен ... ... зерттеуіміздің нәтижелері де бекіте ... ... ... қазіргі Қызылордалық жастардың арасында демалыстың
пассивті формалары белең алған -телехабарлар көру (52 ... ... (26,3 ... ... ... ... ... бару, достармен бірге көңіл ... ... ... қалыптастыратын демалыстардың формасын ... ... ... ... ... ... ... бармайтын
болған. Сүралған респонденттердің тек 3,3 % ғана кітапханаға баруды
демалыстың формасы ... ... ал 2,6 % ғана ... барады. Біздің
қаланың мәдениет саласының үлкен бір кемшілігі ... ... ... ... ... ... саласындағы
жастардың өсіп келе жатқан сұраныстары мен ... ... ... да, уақыттық тұрғыдан да ... ... ... де ... Мысалы, жастардың 49,9 пайызы
демалысқа, көңіл көтеруге, қызықты нәрселермен айналысуға ... және ... бос ... ... айтады. Жастардың 15,1 пайызы
демалысқа арналған уақыттың мүлде жоқ екендігін алға ... күні ауыл ... ... ... ... ... ... сипаттағы мекемелердің жетіспеушілігі жастардың адамгершілікті
және рухани дамуына ... ... ... ... ... ... орай ... сүрақ туындайды: нарықтық
қатынастардың қалыптасуы жағдайында мәдениет тотальды коммерцияланудан
құтыла ала ма? Және ... ... ... ... ... қол жеткізуінің мүмкіндіктері мен тең қүқықтарын қамтамасыз
етуге бола ма? Бұл ... ... бере ... ... ... ... дамуының мүндай келеңсіз қүбылыстарына қарсы барлық
қазіргі демократиялық қоғамдарда мемлекет әртүрлі ... ... ... ... мен ... қол ... қамтамасыз етуге, отандық
және әлемдік мәдениет пен өнердің ... ... ... ... кеңінен қол жеткізуіне қажет объективті ... ... ... ... ... ... Қазақстан өкіметі азаматтардың кедей ... ... ... ... ... ... шығындарын өтейтін әртүрлі деңгейдегі бюджет қүралдарынан
компенсация жасаудың белгілі бір жүйесін тез арада жасауы ... Бұл ... ең ... ... ... ... үшін маңызды, өйткені билеуші
элита бүгін мәдениет пен білімге неғұрлым аз қаражат жүмсаған сайын, ... сол ... ... ... және ... ... мәжбүр болады.
Қазақстандық қоғам бастан кешіріп отырған социомәдени ... көне ... ... ... ... ... интегративті маңызын
жоғалтқан, ал жаңалары мұндай маңызға әлі ие бола ... ... ... ... ... кеңістігінде кеңестік типтегі
мәдениетті ығыстыру процесі ... ... ... ... мәдениеті
бұқаралық сипатқа ие болған жоқ, ал батыстық үлгідегі индустриалдық және
постиндустриалдық мәдениеттің дағдылары ... ... ... әлі ... ... ... ... істеуге болатынын» білдіретін
еркін бәсекелестік ортасында, реттеудің бүрынғы ... ... ... ... ... ... өз ... жоғалтқан
тұсында индивид бағдарынан айрылып, әрекетінің мақсаты мен жүріс-тұрысының
айқын, түсінікті стандарттарын жоғалтқан ... ... ... ... ... ... ахуал өте түрақсыздығымен
сипатталады. Ол жүріс-тұрыстардың бекітілген нормативті формалары мен жалпы
қабылданған ... ... ... жалпы мәдени парадигманың
болмауымен, елдік мәдени бірегейлігінің қатаң бекітілген ... ... ... ... ... мен көлеміне
сәйкес келмейтін мәдениеттердің қатар өмір ... ... ... қазақстандық мәдениет идеологиялық шектеулерден босағанымен, нарық
қажеттілігінің ықпалына барған сайын ұшырауда.
Социомәдени ахуалдың тағы бір ... ... ... ... алға озып ... әлемдік деңгеймен теңессе, ал басым көпшілігі
өз бойына архаикалық ... ... ... немесе ақпараттық
технология жайылымдық мал шаруашылығы мен ... ... ... ... ... өмір сүруде. Қазіргі заманғы университеттік білім және
ғылыми орталықтармен қатар ... ... ... ... ... ... мифологиялық көзқарастарды ұстанады.
Қазақстандық қоғамда, бір жағынан, масс-медияның кеңеюін және саяси
қызметтің ... жаңа ... ... ... ... ... ... білдіретін қалалық орта топтарының өмір
тәртібінің бірте-бірте модернизациялану процесі жүріп жатыр. Алайда, екінші
жағынан, қала халқының басым ... мен ... ... төменгі деңгейдегі
технологияларды қайта өндіре отырып, ресурстардың жадаулығымен және
демографиялық өсіммен сипатталатын ... ... ... ... ... ... ... тартылған халықтың санасында өндірістің жаңа
құралдарына деген қатынасында алға ... ... ... ... ... ... бар. ... бұл процестер халықтың аз ғана
бөлігін қамтып, бұрынғы жағдайларында ... қала ... мен ... ... таралмай отыр.
Өзге де үрдістердің қалай кең құлаш жайғанына қарамастан, жүріс-түрыстың
дәстүрлі ... ... ... және ... ... ... ... модернизация ықпалымен болған мәдени дағдарыс
өзінің салдары жағынан ... ... ... ... ... ... ... материалистік өндірістің қүнсыздануында ғана емес.
Бүкіл қоғамдық құрылымды желімдей жабыстырып ... ... да ... ... Қоғамның тауар-ақша қатынастарының
принциптеріне бағындырылуы, этикадан бизнеске көшу, ... ... ... ... ... ... үшін моральдық нормаларға
бағынбайтын, адами мазмұннан ада жалаң есеп, ... ... ... ... ... талдау қоғамда тұтастай нормативті-
құндылықтық реттеу ... ... ... емес ... топтардың,
үрдістердің, күштердің бар екендігін айқындайды. Бұл жерде үлттық-этникалық
және конфессионалдық факторлардың ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық құрылымды көп жерде
жауып жібереді.
Үрдістердің шытырмандығына қарамастан оны социомәдени талдау әртүрлі
деңгейде болғанымен ... ... ... үш ... ... ... береді:
1. Дәстүрлердің қазіргі заманмен ... яғни ... ... және ... ... ... енудің талаптарына жауап бере алмайтын қоғамдағы
жинақталған игіліктер мен дамудың жаңа жолдарын ашуды, ... ... ... деген үмтылысты, ... ... жаңа ... ... ... ... ... Буржуазиялық өркениеттік дамуға бейімделген батыстан енгізілген
социомәдени және саяси принциптер мен қалың бүқара халықтың
өмірқамын қамтамасыз ететін жеке игіліктер ... ... ... Батыс зиянды және күйретуші бастаудың тасымалдаушысы, ал
өзінің қалыптасқан ұлттық және діни ... - ... оның ... мен ... сара ... ... ... Оның қазіргі халықаралық қатынастар әлемінде қоғамның өмір
сүруі мүмкін емес өзгерістерге деген ұмтылыс пен оның ... ... ... ... тұрақтылық арасындағы
қақтығыс. Бұл қоғамда қалыптасқан қүрылымдар мен нормаларды
қайта өндіретін өткен шақ пен ... ... ... ... шақ арасындағы қақтығысты да білдіреді.
4. Идеологиялық саладағы ... ... ... мен «консерваторлар», ... ... ... мен ... «либералдар» мен
«фундаменталистер» арасындағы өткір күресті дүниеге келтіреді.
Осылайша, коммунистік идеология мен ... ... ... ... ... ... ... тұтастығы әлі байқалмайды және ең
алдымен, айқын бұқаралық сана-сезім және соған ... жаңа ... мен ... ... анық аңғарылады.
Мұның бәрі қазіргі кезде қазақстандық қоғам мәдениетті тек ... бір ... ... ғана ... ... және ... ... салаларына ықпал ететін қазақстандық қоғамның бірлігін,
ұлттың бірегейлігін қалыптастыратын тұтастай құндылықтар жүйесі ... ... ... таза ... мемлекеттік
мәдени саясаттың перспективаларында бекітілген социомәдени дамудың тұтас
концепциясын қажет ететіндігін көрсетеді.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... тұрып айтылған
бағдарламалық-концептуалдық тандаудың болмауы қалыптасып жатқан социомәдени
ахуалға кері әсерін тигізіп, оны жүйелік сипаты жоқ біржақты ... ... ... ең ... ... социумды сақтау мен дамыту үшін,
тұлғалардың құқықтары мен алуан түрлі инициативалар гүлденіп ... ... ... ... ... ... үшін мәдениеттің атқаратын
фундаменталды рөлін мүлдем жаңа қырынан түсінуде болып отыр.
Мәдениет — тек сала ... ... ... ... оның экономикалық,
ғылыми-техникалық, саяси және рухани қозғалыстарының энергиясын жетілдіру
мен дамытудың келешегін анықтайтын ... ... ... де ... ... ... ... тәуелсіздігін бекіту саясат және экономика салаларымен
ғана шектелмейтіндігін айқындайды.
Мәдени өмірді ... ... бас ... өкімет, бұл
функцияларды аймақтық және ... ... ... ... ... ... ... бас тарта алмайды.
Қазақстанның мемлекеттік мәдени саясатында қазіргі кездегі шешуші мәселе
қазақстандық қоғам мен ... ... ... ... ... Біз өз мемлекеттілігімізді қүра отырып, ... ... ... ... ... ... ... сүйенуіміз керек. Біздің мәдени ареалды қалыптастырудың
демократия принциптеріне сүйенуінен өзге құралдары жоқ, өйткені ... ... ғана ... ... мәдениеті өзінің табиғи
ағымын табатын, мәдениетаралық сұхбат орын алатын, төзімділік психологиясы
бекітілетін, біртүтас мәдени ... ... ... қүра ... ... нақты жоспарлауға, бәлен жылға дейін мынаны тындырып тастау
керек дегенге көнбейтін сала... Оның жұмбағы көп. Он ... ... ... ... ... ... ел еді дейміз. Орыс әдебиетінің
алтын ғасыры сол он тоғызыншы ғасыр. Он тоғызыншы ғасырда қазақ халқы ... ... ... ... ... тұра қазақ мәдениетінің алтын ғасыры да
сол дәуір. Тегінде, заман тарылған сайын шын талант та ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарына, біздің
пікірімізше мыналар жатады:
* елдің мәдени потенциалын сақтау, қазақ ... ... ... мен мәдени өмірдің полиэтникалық алуан
түрлілігін мемлекеттік қолдаумен қатар сабақтастығын қамтамасыз ету;
* біртұтас мәдени ... ... ... ... сұхбаты үшін жағдайларды қамтамасыз ету;
- біртұтас мемлекеттің азаматтары ретіндегі әртүрлі әлеуметтік және
этникалық ... ... ... ... ететін
құндылықтарды құру.
Мемлекеттік мәдени саясаттың бүгінгі және таяу ... ... ... елдің саяси, әлеуметтік және экономикалық жаңаруы үшін
қажетті алғышарттар дайындай алатындай ... ... ... ұстап тұру
мойындалады.
Осы мақсаттардан шешімін табуды талап ететін мынадай міндеттер туындады:
адам мен қоғамның әлеуметтік-мәдени құндылықтық бағдарларының жаңа
жүйесін жан-жақты ... және ... ... және ... ... социомәдени модернизациялау міндеттерімен шығармашылық тұрғыдан
сәйкестендіретін болмыстың жаңа аксиологиясын құру;
* жаңа ... ... ... беретін «әлемнің картинасы мен
өмір тәртіптерінің параметрлерін, жаңа социомәдени болмыста өзіндік
анықталудың қолайлы әлеуметтік ... ... ... ... ... адам әрекетін өмірдің жаңа мазмұнын, формалары мен сапасын
жасауға бағыттайтын адами қажеттіліктер мен әлеуметтік мүдделердің
барлық көріністерінде рухани-құндылықтық компонентті жан-жақты
дамыту;
* жалпыадамзаттық құндылықтарды ... ... ... мазмүнымен өзара байланыстырып ... ... ... ... ... ... және ... саяси бөлектенуді
игеруде, толерантты қарым-қатынаста мәдени ... ... ... ... тәрбиелеу;
* «жоғары мәдениетке» қамқорлық жасайтын мемлекеттік сектор
мен бұқаралық мәдениетті тарататын жеке сектор арасындағы түбірлі
алшақтықтың ... ... ... ... ... жаңа типін бекіту.
Біз жоғарыда белгілеген жаңа ... ... ... ... жеке ... мен ... құрметтеуте негізделген демократиялық
мәдени саясаттың басты міндеті ... бір ... ... ... ... ... ... мен қалыптасуының
стратегиялық жолдарын перспективалық түсіну тұрғысынан ... ... ... ... ... мен пайымдалған түзету енгізуге
бағытталған идеялардың зорлықсыз ... ... мен ... ... ... ... саясат пен нақты ... ... ... әрқашанда және әсіресе бүгін әлеуметтік-экономикалық нақтылықта
елдің мәдени өмірін қаржыландыру құралдарын шоғырландыру саласын айналып
өтпейді. Бұл тұрғыдан алғанда, ... ... мен ... мемлекеттік
кепілінің негізі мемлекеттік қаржыландыру болып қала береді. Оның түрақты
дамуын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... мәдениетке жыл сайын жұмсалатын шығынның үнемі өсімін ... жөне оны ... ... ... ... ... ... керек. Бюджетті орындау барысында алынған қосымша табыстарды да осы
пропорцияда мәдениетке бағыттап ... ... ... пайдаланудың тиімді принциптерін анықтау шешуші
мәнге ие болады. Оның бір бөлігі мәдениеттің жалпы дамуы үшін аса ... ... ... жаңашылдық, эксперименталдық мәдени қызметті
минималды ... ... ... келешегі бар салаларға соған
сәйкес жеңілдіктер беру есебінен, қайырымдылық акцияларына белсене ... ... мен ... ... және ... ... ... есебінен бұқаралық мәдениетті ... ... көшу де ... ... осылайша мынадай қосарланған міндетті шешуі керек:
тұрғындардың әр алуан ... ... ... ... мәдени өмірге
қатысуын жан-жақты кеңейтуге жағдай ... ал бұл ... ... ... ... ... теңсіздік мәдени құндылықтар
мен игіліктерді бөлудегі диспропорцияны тудырды. Бұл ... ... ... жоғарылатуға, нақты әлеуметтік топтарды қолдаудың арнайы
қызметіне, жаңа әлеуметтік нақтылыққа қоғамдық ... ету ... ... ... ... ... талап етеді.
Бүкіл қоғамның мәдени дамуы ... ... ... ... ... ең ... ... пен адам бір-бірімен тікелей өзара
әрекетке түсетін деңгейде, дәлірек айтқанда, территориалдық және жергілікті
деңгейлерде жүргізу ... Бұл ... ... өз ... ... ... есебінен жүргізе отырып, мәдени өмірдің ... ... ... тиіс және ... ... ... ... топтардың немесе партиялардың позициясын
ұстанбауы қажет.
Көркем шығармашылықты қолдау мен ынталандыру, ... ... ... ... ... қүндылықтарын тарату, қазақстандық
қоғамның мәдени потенциалын үдайы өндіру мен ... ... ... ... ... біздің ойымызша, мыналарға
бағытталуы тиіс: ... пен ... ... ескерткіштерін,
мемлекеттік
архивті, мүражайлар мен киноматографтық ... ... ... ... қылмыстық қол жүмсаудан,
заңсыз алып кетуден сақтаудың мемлекеттік бағдарламасын дамыту және
тереңдету;
- Қазақстан территориясында ұратын халықтардың диаспоралық
топтарының, аз ... ... ... төлтумалылығын
сақтау, азаматтардың өзіндік ... ... ... отандық және әлемдік мәдениеттің мәдени құндылықтарын
пайдалану құқығын қамтамасыз ету және оны, ең ... ... ... ... ... ... ... мен білімдерді пайдалануды
қамтасыз етудің ең ... ... ... ... қазақстандық кітапханаларды
дамыту мен модернизациялау арқылы қамтамасыз ету. Бұл ... ... ... және ... ... мен ... ... алуы үшін
ақпараттық- іздеу жүйесін қүру, архивтердің ... ... ... ең ... ... ... ... дамыту және тереңдету қажет;
жалпы білім беруші мектептердің, орта арнаулы және ... ... ... ... білім, эстетикалық және
этикалық тәрбие компоненттерін жүйелі түрде енгізу;
әуесқой көркем ... ... оны ... ... ... ... ... дамытуға жағдай жасау, оны
мемлекеттік қолдаудың бағдарламасын іске асыру;
- елдің ішінде және шетелдерде ... және ... ... ... мәдени өмірін тұрақтандыру, тораптарын -
дәстүрлі фестивальдарды, конкурстарды, мерзімді көрмелерді және тағы
басқа құру;
* шоу және арт - ... ... ... ... ... үлгілерін қолдау;
* қазақстандық мәдениет пен өнердің шетелдегі, және соған сәйкес
шетелдік ... пен ... ... көріністерінің тұтас
концепциясын қалыптастыру.
Сонымен, Қазақстанның мемлекеттік мәдени ... ең ... ... ... ... және ... мәдени потенциалын ұдайы
өндіру мен ... ... үшін ... ... ... ... негізделуі тиіс. "Бүгінгі үлкен қарқынмен
жүргізіліп жатқан ... ... ... ... ел ... Мәдениет пен ғылымды дамыту үшін берік экономикалық негіз,
іргетас керек. ... жол, ... ... ... ең озық ғылыми
жаңалық саналатын жаңа технологияның өзі жыл сайын тозады, ... ... ... ешқашан азбайтын, тозбайтын керісінше, уақыт өткен
сайын сан қырынан жарқырап, ұрпақ санасына ... ... ... ... ... аты - ... мен мәдениет" / 1 /.
Өзінің қазіргі дамуындағы тәуелсіз мемлекеттің мәдени саясатының
фундаменталды ... ... ... ... ... мәдени қүндылықтарға кедергісіз қол жеткізуінің
кепілдігін, азаматтардың мәдениет мекемелерін пайдалану және мәдени өмірге
қатысу ... ... ... іске ... болып табылады. Осы
орайда, Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... игіліктер мен қызметтерді пайдалануын
қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттің саясаты мемлекеттің рөлі минимумға
дейін төмендетілген мәдени өмірдің коммерциялық ... ... ... тап ... ... нәтижесінде соңғы онжылдықта ... ... ... жағына секіріп кеткен білім беру мен
мәдениет құндылықтарына қол жеткізу саласында ... ... ... бәрі елдің рухани-адамгершілік қауіпсіздігінің мүдделеріне тікелей
қауіп тудырды, өйткені мәдениет өзінің көп ... ... ... деген көзқарасын, олардың жүріс-түрыстарының этикалық және ... ... ... ... ... мен ... өндірісі үшін
қажетті шарттармен қамтамасыз етеді. ... беру ... де ... ... ... ... қызметтің ерекшелігі - бүл қөзқарастар
мен нормалардың көбіне эстетикалық және этикалық ... ... ... қоғамның қалыптасуының объективті жағдайлары елдің рухани-
адамгершілік қауіпсіздігінің жаңа концептуалды үлгісін дайындау ... ... ... ... ... Оның қүрылысында тиімді
мемлекеттік мәдени саясатын жасау және іске ... ... ... орын
алады, өйткені оны жетілдірмей және түрғындардың әртүрлі әлеуметтік
топтарының мәдени қажеттіліктерін өтеудің жаңа ... ... ... ... ... ... туралы сөз қозғаудың өзі артық.
Мәдени саясатты жүзеге асыруда ... ... ... ... ... Бірақ бұл әдістің кері жағы да жоқ
емес. Көптеген жағдайларда әр түрлі ... мен ... ... ... ... мәнінен айрылып қалып жатқан жағдайлар да бар
/102 /. Сондықтан да мәдени дәстүрді жүтаңдатпай, байыта ... ... ... Қазақстандағы мәдени саясаттың маңызды басым мақсаттары және
осы саладағы ... ... ... ... және әлемдегі жалпы
әлеуметтік-экономикалық және социомәдени процестерді, ғылым мен техниканың
дамуын, тұтастай ... ... ... қоғамның білім беру және
жалпысаяси ... ... ... ескеруді талап етеді. Сонымен қатар,
олар тамыры ... ... ... және нақты жағдайлардың күрделі
жиынтығына сай трансформациясымен анықталады.
Қазақстандық қоғамның социомәдени дезинтеграциясы қаупінің өсіп ... ... ... және таяу болашақтағы мәдени саясат тиімділігінің
өлшемі, біздің пікірімізше, оның субъектісінің (ең ... ... ... ... ... ... төмендегі жағдайын
ұстап түру қабілеті болып табылады: елдің әлеуметтік-экономикалық жаңаруы
үшін қажет алғышарттар мен ... ... ету, ... ... мен ... келеңсіз процестеріне қарсы түру, біртүтас мәдени-
мағыналық кеңістікті бекіту мен қорғауды, әртүрлі әлеуметтік топтар ... ... мен ... ... ... ... ... бірге посткеңестік қоғамдарда мәдени саясатқа ... ... ... ... ... ретінде мән берілмей
келеді. Ал дамыған елдерде мәдени саясат және ... ... ... ... факторларының бірі ретінде есептеледі және осы
мәселеге арналған зерттеулер де жеткілікті/102 /.
Жалпы қандай қоғамда ... ... ... ... ... ... маңызды сала болып есептеледі. Бірақ оның ... ... ... ... ... ... жағдайына
тәуелді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, мәдени саясаттың мазмұндық мәні, бағыты, мақсаттары ... ең ... ... ... ... оның ... жаңа рөлі мен орны ... көзқараспен айқындалады. Сондықтан да
мәдениет саласындағы басқару стратегиясы мен тактикасындағы, ... ... мен ... ... ... ... ... (екіжақтылығын) және полифункционалдылығын (көпқырлы
қызметін) түсінумен, оның мәні мен мазмұнының көп ... ... және ... сәйкес социомәдени процестерді реттеуде ... ... ... ... зерттеу бойынша, мәдени саясат локальдық (оқшау) түзілім
ретінде берілген қоғам дамуының стратегиялық жолдарын көру мен ... және ... ... ... ... ... ажырамас бөлігі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... базасында өзінің негізгі ... ... ... бір ... ... және ... ... ықпалымен құрылады.
Зерттеу барысында аңғарылғандай, мәдени саясат қазақстандық қоғамның
әлеуметтік-саяси трансформациясы жағдайында өзгеше ... ... ... ... ... ... идеалдар түбірімен өзгеріп,
қайта пайымдалып жатқан тұста мәдени саясат қоғамды жан-жақты социомәдени
модернизациялауға ... ... ... ... ... жиынтығы түрінде көрінеді. Дәл осы ... ... ... ... қоғам және әсіресе, жастар ... ... ... ... ... санаға жаңа мәдени мағыналарды
енгізуге, қоғамның жаңа социомәдени санасын ... ... ... өзіндік бірегейлік образдарын, әлеуметтік
ұмтылыстарының сипаты мен ... ... ... ... ... жүргізудің нақты процестерін ... ... ... және ... трансформация жағдайында жүргізілсе,
қоғам дамуының нақты бір сатысында шешімі кезек ... ... деп ... ... ... мен міндеттер туралы
мәселе мемлекет алдында өткір қойылатынын көрсетеді. Бұл тұрғыдан алғанда
Қазақстан тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... қызметі ең алдымен, халықтың рухани дамуын
өркендетуге, қазақ ұлтының мәдени ... ... мен ... оның ... егеменді дамуының тарихи сабақтастығын қамтамасыз етуге
бағытталды. Оның ... ... ... күндерден бастап, Қазақстан
Республикасының ұлттық мәдени саясат саласындагы басты міндеттерінің бірі -
қазақ тілін қайта тулету, оның әлеуметтік маңызын ... ... ... ... ғылыми, мәдени және өмірдің өзге де маңызды салаларында
лайықты қолданылуы үшін мемлекеттік-қоғамдық ... ... ... ... ... ... болды.
Осылайша, мемлекеттік мәдени саясаттың негізгі ... ... ... ... ... деп ... болады. Алайда
экономиканың жалпы жағдайы, мәдениет саласының ... ... ... терең әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа толық тәуелділігі бұрынғы
Одақтың көлемін түгел ... ... ... жалпы жағдайына,
мемлекеттің әлеуметтік ... ... кері ... тигізді. Қатаң
экономикалық дағдарыс жағдайында мәдени-ағартушылық мекемелердің желісін
оңтайландыру, мәдениет пен өнердің барлық салаларында ... ... ... ... ... ... ... олардың материалдық
базасын басқа мақсаттарға пайдалану орын ... ... ... ... алғашқы жылдарында қазақстандық
қоғамның кең қабаттарын қамтыған социомәдени дағдарыс ең ... ... екі ... ... 1) ... бірегейліктің дағдарысында; 2)
таяу өткенде ғана абсолютті адамгершілік бағдарлар статусын ... ... ... ... келісімді жоғалтуда және кезіндегі
біртұтас рухани кеңістіктен ажыраудан көрінді.
Шын мәнінде, ... ... ... ... өтуі ... ... аса ... дағдарысында болып отыр, өйткені мәдениет
саласы "көне" тәртіптен "жаңасына" көшу кезеңінде Қазақстанды шарпыған сол
жүйелік дағдарыстың ең ... және ең осал ... бірі ... ... халықтың тарихи-мәдени мүрасын сақтап қалу - ... ... ең ... ... бірі ... ... ... сондықтан
да мәдениет саласына қатысты ең алғашқы заңдардың бірі - 1992 жылдың 2-
шілдесінде Қазақстан Республикасы Жоғары ... ... ... ... ... қорғау мен пайдалану туралы» Заң болды.
Сонымен, біз ... ... ... ... ажырамас және
органикалық бөлігін ... ... ... ... басты мазмұны мен ақырғы мақсаты қазақ халқы мен егеменді,
төуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... ... ... үшін қажетті жағдайлар қалыптастыру, сондай-ақ адамдар мен ... ... ... түсіністікті қалыптастыруға ықпал ететін кең
субаймақтық, аймақтық және халықаралық мәдени өзара байланысқа қол ... атап ... жөн ... ... ... біз ... тұжырымдар жасауға мүмкіндік
алдық.
Біріншіден, ... ... жеке ... ... мен ... игеруіне бағытталады. Сондықтан да 90-жылдардың орта ... ... мен ... алдында жаңа экономикалық, саяси және
әлеуметтік-рухани ... ... ... жаңа ... ... ... мен ... туралы мәселе өткір қойылды. Қоғам мен
мемлекет қоғамның ... ... мен ... ... ... орны мен ... айқындау, оның әлеуметтік,
рухани-моральдық және идеологиялық функцияларын нақты іске ... ... ... ... ... ... ... 90-жылдардың екінші жартысынан бастап ... ... ... ... ... ... ... етуінің үйымдастырушылық-
экономикалық, нормативті-құқықтық, құрылымдық - институционалдық және
концептуалды-бағдарламалық негіздерін ... ... ... ... мақсаттарында түбірімен өзгертуге бағытталды.
Екіншіден, демократиялық қоғамдағы мәдени саясат мемлекеттік институттар
арқылы қоғамның социомәдени саласына салиқалы және мақсатты түрде ықпал ету
арқылы ... ... ... ... ерекше бағыты болып
есептеледі.Сондықтан да Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... міндеттерді іске асыруға бағытталды:
қазақстандық қоғамның әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... пайымдау, қоғамның рухани
салауаттылығын ұстап тұрудың маңызды тетігі ... ... ... ... ... қазақтың ұлттық мәдениетін зерттеу және насихаттау, оның дамуын жан-
жақты ... ... жаңа ... ... саясаттың негізгі мәселесі-
басқарудың жаңа ... ... ... ... сала ... ... жаңа көздері мен жаңа баламалы формаларын
анықтау ... ... ... мәдени саясаттың жүзеге асу механизмдері өрбір
мемлекеттің саяси-экономикалық жағдайына, саяси режимге ... Біз ... ... мәдени саясаттың мақсаттары мен басымдылықтарын
анықтау, белгіленген басым мақсаттарды іске ... ... ... ... жөне ... ... ... негізгі міндеттерді қалыптастыру процесінен байқаймыз.
Себебі, ... ... ... ... мен ... ... оның саяси-экономикалық потенциалына байланысты ... ... да ... ... барысында Қазақстан дамуының қазіргі кезеңіндегі
мемлекеттік мәдени саясатының стратегиялық ... де ... ... - ... ... тиесіліктен тыс жалпы ... ... ... ... ... және ... топтасудың
жеткілікті деңгейін қамтамасыз ететіндей адамдар арасындағы қатынастардың
формалары мен тетіктерін даярлап алумен ... ... ... ... әр түрлі ұлттық мәдениеттердің механикалық жиынтығы емес,
тұтастай ... ... ... ... ... ... мәдени-
ұлттық кешендердің органикалық қоспасы болуы тиіс.
Бесіншіден, жаһандану жағдайында мемлекеттік мәдени саясат сыртқы және
ішкі мәдени ... ... ... олардың арасындағы қарама-
қайшылықтарды ғылыми негізде шеше ... ... ... ... жаңа ... саясатты жүргізудің тәжірибесі біздің
мәдениеттер арасындағы ... ... ... процесінде
тартылғанымызды анық байқатады. Сонымен бір мезгілде бүл үрдіске онан бір
де кем емес, ... ... ... ... екінші
үрдіс қарсы түрады. Бұл екінші үрдіс ұлттық немесе аймақтық мәдениеттердің
өзіндік кемелденуін абсолюттендіріп көрсетуге ұмтылады. ... ... ... ... бұл жемісті қызмет ете алмайды.
Екінші жағынан, жаһандану процесі өмір сүріп отырған ... ... ... ... ашық ... жабық түрде талап қойып отыр
және ол ... ... және ... ... ... күтеді. Оның ішінде,
қазіргі қазақстандық қоғамнан да ... және ... ... өзінің
әлеуметтік, саяси, экономикалық және мәдени мэселелерін ... ... жаңа ... ... ... ... қоғамның терең
әлеуметтік-саяси және әлеуметтік-экономикалық трансформациясы жағдайында
жаңа қүндылықтың-мағыналық кеңістікті қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... өзінің интегративтік маңызынан
айырылған, ал жаңалары ... ... ие бола ... ... ... ... көрсетеді. Бүл социомәдени қайшылықты шешудегі
қабілетсіздік қоғамды міндетті түрде рухани дезорганизацияның үнемі ... ... ... ... ... ... жағдайларда мемлекеттік
мәдени саясаттың аса маңызды міндеті - адам өмірінің жаңа ... ... ... ... жаңа ... және
индивидуалдық сананы қалыптастыруда, мәдени бірегейліктің параметрлері мен
құндылықтық бағдарлардың жаңа жүйесін үнемі ... мен ... ... ... ... ... ... түрғылықты халыққа жан-жақты
көмек көрсетуі тиіс.
Мемлекеттік мәдени ... пен ... ... ... ... ... өткір қайшылықтарды зерттеу мәдениет пен өнердегі ... ... ... қысқаруы мәдени дамуға тікелей
мемлекеттік ... мен ... ету ... де ... мүндай араласу аса
қажет болған жағдайда да) ... ... ... ... ... мәдени мұраны сақтауға, мәдени дәстүрлерді, ... ... ... ... ... бағытталған мемлекеттік саясат
пен шынайы халықтық мәдениетпен үш қайнаса сорпасы қосылмайтын батыстық
және отандық ... ... ... ... ... ... өсе ... экспансиясы арасындағы алшақтық алыстай түседі.
Мемлекеттік мәдени саясат пен мәдени процестер ... ... ... өткір қайшылық ендігі мәдени өмір тұрақталса да, тек
коммерциялық өзіндік реттелу негізінде ғана ... ... ... ... ... ... ... және жалпы мәдени қызмет
көлемінің едәуір қысқаруы дәлелдейді. ... ... ... ... ат ... адамдар тобына ғана тиесілі болып шықты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. «Мәдени мұра» бағдарламасы мемлекеттік бағдарлама ... // ... ... — 2003. - 29 қараша.
2. Культура и культурная политика в России /Отв. Ред. Бутенко И.А., ... — М.: ... ... ... Фонд, 2000.-239 с.
3. Жидков В.С., Соколов К.Б. Культурная политика России: теория и история.
—М.: Академический проект, 2001.- 592 ... ... О. ... культурной политики Европы в конце XX столетия
// Культурная политика: проблемы и ... Спб.: 2003. - 160 ... ... М.Б. ... в ... ... // ... 2000.- №9.
-С. 64-73.
6.Ерасов Б.С. Социальная культурология. - М.: Аспект ... - 591 ... А.О ... культурной политике России // Общественные науки и
современность. - 1994. - № 5. - С. 14 ... ... Е.Н. ... ... ... ... ... исследования.-1996.- № 10.- С.127-
130
9. ... ... ... ... ... ... ... в Европе: выбор стратегии и ориентиры. ... -М.: ... ... ... ... ... ... Как удержать равновесие?
Двадцать одна ... ... ... политики
//Культурная политика в Европе: ... ... и ... ... Издательство Либерия, 2002.-С.123-148
11.Марк Пахтер, Чарльз Лэндри. Культура на перепутье. -М.: Классика ... ... ... ... Жиль. Существует ли пбтребность в новой
стратегии культурной политики в ... ... ... Веб-
журнал «Культура Баренц региона». http: www. Barentsculture. karelia.ru
13.Байделдинов Л.А. Казахстан как политическая реальность. — ... ... ... ... ... ... М.Х. ... обоснование стратегических направлений
культурной политики Казахстана // ... ... ... ... - ... ... ... Ибраева Г.Ж. Информационная революция ... ... в ... ... ... ... ... и ... ... ... ... Материалы республиканской ... ... ... ... Р.К. ... политической системы Казахстана: проблемы и
перспективы.-Алматы: Институт философии и политологии МОН РК, ... ... Ә. ... ... ... жаңару. Казахстан.
Демократия. Духовное обновление.-Алматы: "Қазақ энциклопедиясы",
1999.- 416 с.
18.Нурмагамбетов А. А. ... ... ... в ... трансформации высшего образования. —Алматы: Қазақ
университеті, ... ... Г.К. ... ... мировоззренческие парадигмы и
исторические реалии Казахстана. - Алматы: Акыл китабы, 2001. - 420 ... И.Н. ... ... ... трансформация. - Алматы: Ғылым, 1997. - 250 с.
21.Аяган Б.Г.Апогей и закат советского социализма. Казахстанский ... ... ... ... А.С. ... ... ... императив времени
// Вестник Казахского государственного национального университета
имени аль-Фараби. ... ... -1999.- №2. С. ... А.Х. ... ... ... модернизация общества
переходного периода. — Алматы: Өнер, 1997.-256 с.
24.Бурханов К.Н. Эволюция ... ... в XX ... ... ... ... ... 1997.- 297 с.
25.Джунусова Ж.Х. ... ... ... ... Алматы: Жеті жарғы, 1996.-218 с.
26.Жамбылов Д.А. Демократиялық қоғамдағы саяси мәдениет //Ақиқат.
-1993 №9.- 19-26 ... ... Е. К. ... в ... ... ... 2000.- 210.
28. Машан М.С. Политическая система Казахстана: трансформация,
адаптация, целедостижение. ... ... даму ... ... ... С.З. ... культура: состояние и перспективы //
Актуальные проблемы политологии: Сб. статей.- Алматы, 1996.- 105 с.
30.Филофсофский ... ... / Гл. ред.: ... П.Н. ... С.М. ... В.Г. ... — М.: ... 1983. -840 с.
31.Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. Алматы: Казахстан, 1996.-
624 с.
32.Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. Алматы: Өнер, 1996.-272 бет
33.Назарбаев Н.Ә. ... ... ... 1999. ... Использование культурной политики в целях развития. Программа
действия. ... ... ... ... ... ... ... 1998 г.// Культурная
политика в Европе: выбор стратегии и ориентиры. ... ... ... ... ... Бердяев Н.А. Философия неравенства. М.: Книга, 1997. - 315с. -С. 247.
36.Парсонс Т. Система современных обществ-М.: ... ... ... ... ... П. ... технологическая перспектива или ... ... ... / publications. html
38. Маркова О.Б. Культурная политика в Казахстане //Культурная ... ... ... ... —Алматы, Общественный фонд "Мусагет", 2002.-28
с.
39. Маевский Г.С. ... ... ... ... ... ... университета, Серия 12. Политические науки.-
2002.-№2.-С.77-87
40.Флиер А.Я. Культурология для культурологов. Учебное ... ... 2002.- 492 ... Л.А. ... ... ... киноматографией. Дисс.
на соиск. учен. степени канд. философ. наук-М.,1992.-186 с.
42. Адасинский С.,Чирикова А. Культурная политика в ... ... ... ... ... ... ... региональной сфере
культуры//Панорама культурной жизни Российской Федерации.-1999.-Вып. ... ... ... ... ... ... Агентством Республики Казахстан по статистике. Алматы: ... ... 2002 – ... Описание культурной ... ... ... ... в Европе: выбор стратегиии
ориентиры. ... ... ... ... ... социокультурного развития Республики Казахстан //
Казахстанская правда. -1993.- 1 ... А.С. ... ... ... ... в ... ... // Социс. - 2000.-№ 3. -С. 101-107.
47. Налимов В.В. На изломе ... // ... ... 1-2. С. ... И. Н. Я - за ... но ... ... //
Известия. - 2001. - 21 сентября.
48. Назарбаев Н.А. Жадымызда жатталсын, татулық ... ... ... ... Б. На ... ... // Мысль. -1994. №6.-С. 81-86
50.Сабден О. Проблемы ... ... и ... и ... ... ... —2001.- № 1. —С. 69-74.
51.Государственный доклад. Алматы, 1994. -236с.
52. Статистический ежегодник ... за ... ... по ... и ... – Алматы: Госкомстат РК, 1999
53. Казахстан:1991-2002г.г. статистический отчет.
54.Урмурзина К.Г. Как выжить «избам-читальням»? // Вечерний Алматы. – ... ... ... ... за ... ... по ... и анализу. – Алматы:Госкомстат РК, 1996,-312с.
56.Тасмагамбетов И. Государство, политика, культура. //Казахстанская
правда.-1996.-10 апреля
57.Балтабаев М. ... ... ... Г. ... культуру теснит и давитколесом// Мысль.-1999.-
№1.-С. 59-60
59. В.Попов И.И. Основные формы и методы работы библиотек в ... ... ... ... ... // Проблемы нравственного
воспитания в общественно-политической и художественной ... ... ... ... ... за 70 лет. - Алма-Ата: Казахстан, -1990.-
С. 104.
61.САнетбаева Г.Ж., Сулейменов Р.С., Уразгулова А.К. О современном
состоянии культурно-досуговых ... и ... ... в
Казахстане // Культура Казахстана: традиции, реальности, поиски. - Алматы,
-1998.-С.П8.
62.Отчет о человеческом развитии. Казахстан 1998.- Алматы 1998.- 135с.
63. ... ... за ... ... 150 ... ... ... об здоровье, об охране и использовании историко-
культурного наследия. Советы Казахстана. 1992. 4 августа
65. Қазақстан Республикасының мәдениет туралы Заңы. — Алматы: Жеті ... 45 ... ... ... республиканского библиотечного
совета.- 1993 -№ 2. ... ... және ... ... туралы // Егемен
Қазақстан.- 1996.- 19 маусым.
68Жигалов К.В.,Султанов Б.К. Первый Президент ... ... ... ... ... исследований "Казахстан-ХХІ век".-1993.-251 с.
69. Байдельдинов Л.А. Об этнолингвистической ситуации в Казахстане (к 4
-летию принятия Закона «О языках в ... ... // ... ... ... —2001. - № ... ... Министров Казахской ССР от 28 июня 1990 г. №14-ІХ
// Библиотека юридической службы Правительства ... ... ... ... ... РК). — ... 1990.- ... Қазақстан Республикасы. Қазақ КСР-ның Заңы. Алматы, 1989. —С.19.
72.Назарбаев Н.А. ... ... ... ... ... актов Президента Республики Казахстан и Правительства
Республики Казахстан.-1993.-№10.-С.-5
74.Собрание актов Президента Республики ... и ... ... ... ... Республики Казахстан и Правительства
Республики Казахстан.-1995.-№12.с.4
76. Собрание актов ... ... ... и ... Казахстан.-1995.-№30.- с.35-37
77.Котов А.К. Суверенный Казахстан: гражданин, нация, народ. Алматы: Жети
Жаргы, 1997.- 288 ... ... ... ... ... Қазақстан,
1995.-96 6.
79. Казахстанская политологическая энциклопедия. -- Алматы, 1998. -447с.
80. Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы Заң. -Алматы, 1992. ... ... ... ... ... Қазақстан, 1993.-С4.
82. Сейдуманов С. Ассамблея народов Казахстана –уникальный институт
достижения межнационального ... За мир и ... в ... ... доме. - Алматы: Казахстан, 1996. С.48-
49
84. Н.Назарбаев. Главная миссия года-привести в действие духовный ... ... ... ... Н. Ә. Бейбітшілік және татулық конференциясында
сөйлеген сөзі // Егемен Қазақстан.- 2003.-14 ақпан.
86.Бейбітшілік және татулық конференциясына қатысушылардың
Бірлескен Декларациясы //Егемен Қазақстан.-2003.-14 ақпан.
87.Касымбеков М.Б. ... ... ... в ... ... // ... - ... 2001. -№ 4-5.- С. 65-67.
88.Шалабаева Г.К. Постижение культуры: мировоззренческие парадигмы
и исторические реалии ... - ... Акыл ... 2001. - 420 ... А. ... Мы ... это самое главное//Известия.-2001.-28
августа
90. Ишмухамедов А.К формированию ... идеи в ... ... Н.Ә. Тәуелсіздігіміздің: бейбітшілік, прогресс және қоғамдық
келісім // Егемен қазақстан. 2001. – 25 қазан.
92. Н.Назарбаев ... ... ... ... ... октября
93.Сүлейменов О. От ... к ... ... Н. ... он жыл. - ... ... ... б.
95.Кадыржанов Р.К. Глобализация и ... ... // ... - ... ... - 2001. - № 4-5- С ... А.Г. ... глобализации на культур и ценности человека //
Аnalytiс - Аналитическое обозрение. -2001. - № 4-5. С. ... ... ... Ян ... и ... ... и политика: Хрестоматия.-М.:Изд-во УРАО, 2000.-С.319-326
98. Нысанбаев А.Н. ... и ... ... // ... ... 2001.- № 4-5. ... Э. О разделении общественного труда. Метод социологии.-
М.:Наука, 1990.-575с.
100. Назарбаев Н. Ә. ... ... ... — бірігу тарихы, тұтастану
тарихы //Егемен Қазақстан. -1998. - 18 наурыз.
101. Селезнева Е.Н. ... ... или ... К ... методологии культурной политики
//Полис.-2001.-№ 2. Эл. нұсқасы: www.politstudies.ru
102. ... С. ... Culture Clash: ... the ... of Ideas in
Security Studies// “International Security”, Summer 1998. Vol. 23.- №17 ... 141-170

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 138 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XX ғ. 50 жж. Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайы және экономикасы мен мәдениеті6 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет
«Мәдениет» ұғымы4 бет
Алтын адам10 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері65 бет
Болашақ педагогты жеткіншектердің көркемдік мәдениетін қалыптастыруға даярлау82 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь