Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1 Ш.Хұсайынов драматургиясының негізгі арналары хақында
1.1 Ш.Хұсайынов драматургиясына жалпы шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 «Алғашқы ұшқындар» («Біздің Ғани») драмасындағы мінез бен тартыс... 37
2 “Үкілі Ыбырай” драмасындағы өнер адамы
2.1 Әдебиет және өнер тарихын зерттеуші ғалымдар
нысанасындағы Үкілі Ыбырай мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 54
2.2 «Үкілі Ыбырай» драмасының тарихи негіздері мен әдеби ерекшеліктері.. 61

3 «Әбунәсір Әл Фараби» драмасындағы тарихи
шындық пен көркемдік шындық
3.1 «Әбунәсір Әл Фараби» драмасының әдеби.тарихи негіздері ... ... ... ... ... ... 89
3.2 «Әбунәсір Әл Фараби» драмасының көркемдік сипаттары ... ... ... ... ... ... . 115

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 123 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 130
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиетінде драматургия жанрының өрістеп дамуына елеулі үлес қосқан адамның бірі – Шахмет Хұсайынов. Ол драма саласына өткен ғасырдағы жиырмасыншы жылдардың аяғында келіп, өзінің саналы ғұмырын әдебиеттегі осы бір маңызды жанрға арнаған қарымды қаламгер. Сонымен қатар, қазақ театры өнерінің даму тарихында елеулі еңбек ете отырып, теориялық тұрғыдан зерттеп, ғылыми дамуына кең өріс ашқан адамдардың бірі.
Әдебиетіміздің басқа салалары секілді драматургия да өзінің тарихи даму барысында үнемі өзгеріп, жетіліп, кемелденіп келе жатқан жанр екені белгілі. Әйгілі Шекспир ескіліктің эстетикасын бұзып, жаңа реалистік драманы туғызса, Островский ХІХ ғасырда драматургиялық салаға «өмірге арналған» пьесаларымен келген ғой; ал әдебиет әлеміне сол ғасырдың аяғында келген Чехов дүниежүзілік драматургияда үлкен төңкеріс жасағаны мәлім. Біздің төл әдебиетіміз өзінің бастау арнасын сонау халық әдебиетінен алғандығын М. Әуезов пен Ш. Хұсайынов өздерінің ғылыми еңбектерінде жақсы танытқан болатын. Сол секілді драма жанры да өзінің негізгі бастауын халық әдебиетінен алғаны белгілі. Драма жанры қазақ топырағында тыңғылықты түрде ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында аса дарынды адамдардың қатысуымен әлемдік әдебиет көшіне тез ілескені осыдан. Дегенмен біз бұл ғылыми жұмысымызда драматургия саласы тәрізді әдебиеттің үлкен ұғымына баға беріп, оның даму тарихын саралап жатудан аулақпыз. Алайда осы жанрдың қазақ әдебиетінде қалай дамығанын, әрі оны драматургияның көрнекті өкілдерінің бірі болып танылатын Ш. Хұсайынов шығармашылығымен тығыз байланыстыра зерттегеніміз шындық. Онда да отыз жылдан астамғы шығармашылық кезеңінің кішкене бір үзігі болып табылатын тарихи-ғұмырнмалық пьесаларын ғана бөліп алып зерттегенімізді баса айтқымыз келеді.
ХХ ғасырдың басынан бастау алған қазақ драматургия жанры қазіргі таңда әлемдік драматургиямен қатар дамып келеді. Өткен мен жаңаның арасында, яғни драматургия жанрының отызыншы және жетпісінші жылдары аралығында драма жанрына, соның ішінде тұтастай әдебиеттің дамуына Ш.Хұсайынов елеулі үлес қоса отырып, әсіресе тарихи тақырыптар мен бүгінгі күннің мәселесінен сөз қозғауда батыл қадам жасады десек жансақтық болмас. Біз драматургтің басқа да қазақ әдебиетінің ірі өкілдері тәрізді өз бастауын халық ауыз әдебиетінен алғандығын драма жанрының даму жолдарын көрсеткен мына еңбектерінен көреміз, олар: «Қазақ ауыз әдебиеті және халық ойындарындағы театр – драмалық элементтер», «Шекспир», «Революция және көркемөнердің тууы» [1].
Драматургтің шығармашылық жолында, жалпы өмірінде ақылшы, кеңесші болған ірі тұлға – Ә. Тәжібаев. Ш. Хұсайыновтың пьесаларына баға беріп, сын айтып, оның еңбектерінің жазылу тарихын, жалпы шығармашылығын насихаттау-шы ретіндегі Ә. Тәжібаевтің еңбегі зор. Ә. Тәжібаев өзінің «Қазақ драматургиясы-ның дамуы мен қалыптасуы» [3] еңбегінде Ш. Хұсайыновтың «Алдар көсе»
1 Хұсайынов Ш. Өнер өрімдері. – Алматы: Жазушы, 1995. – 495 б.
2 Хұсайынов Ш. Үш томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1986. – 417 б. – 416 б. – 444 б.
3 Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы. – Алматы: Жазушы, 1971. – 478 б.
4 Кенжебаев Б., Аманшин Б. Біздің Ғани.//Қазақ әдебиеті. 1958, 7- қараша.
5 Ғани Мұратбаев. Құраст. Л.Қапашев пен Д.Махранов. – Алматы: Арыс, 2002. – 304 б.
6 Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббасп, 1960. – 689 б.
7 Сейфуллин С.С. Көкшетау. /Жыр – дастандар/. – Алматы: Жазушы, 1994. – 296 б.
8 Ысмайлов Е. Әдебиет жайлы ойлар. Ақындық өнер мен ақындық туралы. – Алматы: Жазушы, 1968. – 320 б.
9 Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. – Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 415 б.
10 Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. – Алматы: Жазушы, 1973. – 156 б.
11 Машанов А. Әл-Фараби (тарихи деректі әңгіме). – Алматы: Жазушы, 1973. – 245 б.
12 Ғабдуллин Н. Ғабит Мүсірепов – драматург. – Алматы: Өнер, 1982. – 192 б.
13 Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. – Алматы: Жазушы, 1968. – 174 б.
14 Нұрғалиев Р. Арқау. Қазақ драматургиясының жанр жүйесі. – Алматы: Жазушығ, 1991. – 576 б.
15 Әуезов М.О. Марабай мен Мардан. // Социалисттік Қазақстан. – №77, 1941. 4 сәуір.
16 Ысмайлов Е. Елудің өрінде. // Қазақ әдебиеті. 1957. 11-қаңтар.
17 Құндақбаев Б. Уақыт және театр. – Алматы: Қазақстан, 1981. – 327 б.
18 Қуандықов Қ. Театрда туған ойлар. – Алматы: Жазушы, 1972. – 254 б.
19 Ордалиев С. Қазақтың көрнекті драматургі. // Қазақстан Мектебі. – 1976. №6. – 94-96-б.
20 Оразаев Ф. Заман қаһарманы. – Алматы: Жазушы, 1981. – 248б.
21 Мәуленов С. Ол – ортамызда. (Шахметтің туғанына 80 жыл).// Жұлдыз. – 1986. №10. – 192-195-б.
22 Хұсайынов Ш. Үкілі Ыбырай. – Алматы: Жазушы, 1972. – 320 б.
23 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1964. – 249 б.
24 Қаратаев М. Ізденіс іздері. – Алматы: Жазушы, 1984. – 376 б.
25 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973. – 170 б.
26 Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. – Алматы: Кітап, 1991. – 400 б.
27 Дербісалин Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. – 237 б.
28 Кәкiшев Т. Қазақ әдебиетi сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 48 б.
29 Дүйсенов М. Қазақ драматургиясының жанр, стиль мәселесі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 167 б.
30 Дүйсенов Ы. М.Әуезов. – Алматы: Ғылым, 1974. – 220 б.
31 Жүнісов С. Өлара. – Алматы: Өнер, 1985. – 376 б.
32 Негимов С. Өнерпаздық өрнектерi. – Алматы: Ана тiлi, 1996. – 88 б.
33 Жолдасбеков М. Диалог – драма өзегі. // Қазақ әдебиеті. 1960, 30-қыркүйек.
34 Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Астана: Елорда, 2001. – 224 б.
35 Ыбыраев Н. Дарқан дарын иесі. // Көкшетау правдасы. 1986. 22-шілде.
36 Есмағұлов А. Көкшенің ерен ұлы – Шахмет. // Көкшетау. – 1996. 3-желтоқсан.
37 Затеевич А. 1000 песен Казахского народа. Институт литературы и искусство академи наук Каз.ССР. Государственный музей издательство. – Москва, 1963. – 605 с.
38 Ерзакович Б.Г., Қоспақов З. Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы. – Алматы: Ғылым, 1972. – 110 б.
39 Қоспақов З. Сыр тартсақ тарихынан әншіліктің. – Алматы: Ғылым, 1996. – 168 б.
40 Мырзахметов Е. Үкілі Ыбырай. // Оқжетпес. – 1994. 11-наурыз.
41 Үкілі Ыбырай. Гәкку. /құрас.Салықов./ – Астана: Фолиант, 2005. – 184 б.
42 Қажыбаев Т. Үкілі Ыбырай – әнші, сазгер. // Арқа ажары. – 2003. 4¬¬-қыркүйек.
43 Мағзұмов Н. Халық ұлы. // Сарыарқа. – 1995. – 55-71-б.
44 Бекенов Ж. Қараторғай. // Жұлдыз. – 1997. №2. – 198-199-б.
45 Хұсайынов Ш. Алтын қалам. – Алматы: Арыс, 2005. – 352 б.
46 Әбілұлы М. Қалтай Мұхамеджановтың драматургиясы. Филол. ғылым. канд……….диссерт. – Алматы, 1997.
47 Әбілқақов М. І.Жансүгіровтің драмалық шығармаларындағы тартыс пен қаһарман. – филол. ғылым. канд……..диссерт. – Алматы, 2003.
48 Шапауов Ә. С. Жүнісов драматургиясы. – филол. ғылым. канд……..диссерт. – Астана, 2002.
49 Аупбаева Л. Алғашқы қазақ пьесалары. Филол. ғылым. канд…….диссерт. – Астана, 2006.
50 40-50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті. 2-кітап. – Алматы: Ғылым, 1998. – 400 б.
51 Брехт Б. Театр. – Москва: Искусство, 1963. – 462 с.
52 Дербісәлиев Ә. Шыңырау бұлақтар. – Алматы: Жазушы, 1982. – 237 б.
        
        Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университеті
ӘОЖ 821.512.122-2’94342
Қолжазба құқығында
БЕКТАСОВА ЖОМАЖАН ТЕМІРБОЛАТҚЫЗЫ
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы
тарихи-ғұмырнамалық пьесалар
10.01.02 – қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған ... ... ҰАҒА ... ... Республикасы
Астана, 2006
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.......................................... 3
1 Ш.Хұсайынов драматургиясының негізгі ... ... ... ... ... ... 9
1.2 «Алғашқы ұшқындар» («Біздің Ғани») драмасындағы мінез бен тартыс… 37
2 ... ... ... өнер ... ... және өнер тарихын зерттеуші ғалымдар
нысанасындағы ... ... ... ... Ыбырай» драмасының тарихи негіздері мен әдеби ерекшеліктері..
61
3 «Әбунәсір Әл Фараби» драмасындағы тарихи
шындық пен көркемдік шындық
3.1 ... Әл ... ... әдеби-тарихи
негіздері........................ 89
3.2 «Әбунәсір Әл ... ... ... ... 123 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
................................................................... ... ... ... ... ... әдебиетінде драматургия
жанрының өрістеп дамуына елеулі үлес қосқан адамның бірі – ... Ол ... ... ... ... жиырмасыншы жылдардың аяғында
келіп, өзінің саналы ғұмырын әдебиеттегі осы бір ... ... ... ... ... қатар, қазақ театры өнерінің даму тарихында
елеулі еңбек ете отырып, теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ашқан адамдардың бірі.
Әдебиетіміздің басқа салалары секілді драматургия да ... ... ... үнемі өзгеріп, жетіліп, кемелденіп келе жатқан жанр ... ... ... ... эстетикасын бұзып, жаңа реалистік
драманы туғызса, Островский ХІХ ... ... ... ... ... келген ғой; ал әдебиет әлеміне сол ғасырдың аяғында
келген Чехов дүниежүзілік ... ... ... жасағаны мәлім.
Біздің төл әдебиетіміз өзінің ... ... ... ... ... М. Әуезов пен Ш. ... ... ... ... ... ... Сол секілді драма жанры да ... ... ... ... ... ... Драма жанры қазақ
топырағында тыңғылықты түрде ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... ... қатысуымен әлемдік әдебиет көшіне тез ілескені ... біз бұл ... ... ... ... ... ... ұғымына баға беріп, оның даму тарихын саралап ... ... осы ... ... ... ... ... әрі оны
драматургияның көрнекті өкілдерінің бірі ... ... Ш. ... ... байланыстыра зерттегеніміз шындық. Онда да ... ... ... ... ... бір үзігі болып табылатын
тарихи-ғұмырнмалық пьесаларын ғана бөліп алып ... баса ... ... ... ... ... қазақ драматургия жанры қазіргі таңда
әлемдік драматургиямен қатар дамып келеді. ... мен ... ... ... ... ... және ... жылдары аралығында драма
жанрына, соның ішінде ... ... ... ... елеулі үлес
қоса отырып, әсіресе тарихи тақырыптар мен бүгінгі күннің мәселесінен ... ... ... ... десек жансақтық болмас. Біз драматургтің басқа
да қазақ әдебиетінің ірі ... ... өз ... ... ... алғандығын драма жанрының даму жолдарын көрсеткен ... ... ... ... ауыз ... және ... ойындарындағы
театр – драмалық элементтер», «Шекспир», «Революция және көркемөнердің
тууы» ... ... ... ... өмірінде ақылшы, кеңесші
болған ірі тұлға – Ә. Тәжібаев. Ш. ... ... баға ... ... оның еңбектерінің жазылу ... ... ... ... Ә. Тәжібаевтің еңбегі зор. Ә. Тәжібаев ... ... ... мен ... [3] ... ... «Алдар көсе» пьесасына кеңінен ... Ә. ... үш ... ... ... алғы ... жазып, автордың
үлкен жанрдағы елеулі еңбегі жайлы тамаша сөздер айтады [2].
Драматург - театрда жастардың жалынды ... ... Ол ... ... жасауға барынша мол еңбек сіңірген драматург, өз
шығармаларында жас ... ... ... отты ... ... бостандық жолындағы қаһармандық күресін бейнелеуді мақсат тұтты.
Осындай игі мақсатпен жазылған пьеса Қазақстанның ... мен ... ... ... Ұзақ ... ... пьесаның алғашқы нұсқасы
сахнаға «Біздің Ғани» деген атпен шығып, бүкіл шығыс жастарының жалынды
жетекшісі, ... жас ... Ғани ... ... ... «Алғашқы ұшқындар» пьесасын жазу барысында автор Б.Кенжебаевтың
[4], Ө.Тұрманжановтың [5] және ... қоян ... ... адамдардың
еске алу, естелік әңгімелерін кеңінен қолданған.
Ал «Үкілі Ыбырай» пьесасын жазу барысында драматург қазақ әдебиетінде
өзіндік орыны бар, қазақ ... ... ... шығармалар жазған
және солтүстік аймақтың әдеби тарихын зерттеуде елеулі орны бар белгілі
әдебиет ... ... [6], ... ... ... ... негізін қалаушы С.Сейфуллиннің [7], ... [8] ... ... ... ... ... тарихи жағдайларды аталмыш еңбектермен салыстыра зерттеген кезде
байқадық. ... ... ... жазу ... ... [9] ... ... еңбектерін біраз ақтарғанға ұқсайды. Кезінде Ш.Хұсайынов
А.Жұбановпен бірге фольклорлық-этнографиялық ... ... ... ауыз әдебиетінің мол мұрасы, халық әндерін жинауға қатысқаны да
белгілі ... әр кез ... ... ... ... жаны қас ... жақтаушы адам ретінде, пьесасын жазбас бұрын, жоспарлап ... ... ... ... ... ... ... жазған
кезінде тарихи тақырыпқа ғылыми тұрғыдан ... ... ... [11] еңбектері мен кеңестерін толық пайдаланған болатын.
Ш.Хұсайынов ... ... жазу ... ... ... ... Имановтың өмірі мен тіршілігіне байланысты ... өмір ... ... ... ... Қазақ әдебиетін әр алуан қырынан танып-
білуге ұмтылып отырған бүгінгі ... 2006 жылы 100 ... ... ... ... ... драматург Ш.Хұсайыновтың шығармаларына ... ... ... ... ... ... ... мәселесі жазушы-драматургтердің соның
ішінде Н.Ғабдуллин зерттеген ... ... ... ... зерделеген М.Әуезов драматургиясы («М.Әуезовтің
драматургиясы»), Ж.Әбілұлының «Қалтай ... ... ... драмалық шығармаларындағы тартыс ... ... ... ... ... Л.Аупбаеваның
«Алғашқы қазақ пьесалары» атты ғылыми еңбектері драмалық ... ... ... ұзақ ... ... ... елуге тарта тартымды
драмалық туындылар берген, ... ... ... мен көрермендердің
ыстық ықыласына бөленгеніне қарамастан, драматург шығармашылығына арналған,
арнайы зерттеу жұмысы жоқтың қасы. Тек ... ... ... ... сын ... мен ... тойларына жазылған мақалалар,
1998 және 2004 жылдары Ғылым ... ... «40-50 және 60 ... ... және ... ... ... 8-томындағы драматург
шығармашылғына жасалған шолулар, деректер ғана бар.
Сонау ... ... ... ... сүйер қауымды баурап алған
«Марабай» драмасымен жұртшылықты таңдантқан қаламгер еңбегі үшін бұл ... ... ... ... көркем дүниелер және қазақ
сахнасына ... ... ... ... әдебиет
тарихшыларын қызықтыратындығы сөзсіз. Әйтсе де осы ... ... ... ... ... көлемінде талданғаннан басқа
күрделі жұмыстың нысанасына айналған емес. Сол олқылықтың орнын ... ... ... осы ... драматургтің туындылары алғаш рет
көркемдік тұрғыдан талданды. Сондықтанда, бұл ... ... ... ... зерттеудің өзектілігін дәлелдейді.
Зерттеудің дерек көздері. Бұл ретте Ш.Хұсайыновтың 1991 жылы ... ... ... ... ... атты ... 1972 жылы ... шыққан «Үкілі Ыбырай» атты пьесалар жинағын және 1985-187 ... ... үш ... ... ... сонымен қатар, «Жазушы»
баспасынан 1967 жылы шыққан «Сырымбет саласында» атты жинағы мен ... 1961 жылы ... ... ... атты ... ... болады.
Зерттеудің нысаны. Диссертациялық жұмыстың зерттеу нысаны ... ... ... ... Ыбырай», «Әбунәсір Әл Фараби» және
т.б пьесалары мен ... ... ... мен міндеттері. Жұмыстың басты мақсаты – қазақтың
майталман, кәсіби ... ... ... өнер ... драматургиясымен таныстыру, драмалық шығармаларындағы
әлемдік ғылыми деңгейі бар ғұлама ... ... ... қазақ даласына
аты мәлім көкшелік ұлы өнерпаз Үкілі Ыбырай, қазақ жастарының көшбастаушысы
Ғ.Мұратбаевтың бейнесін ашу, ... ... ... зерттей
отырып, пьесалардағы қолданылған көркемдеуші құралдардың берілу жолдарын
анықтау. Осы мақсаттарға жету үшін ... ... ... ... ретінде міндетке алынды:
- драматургтің драма жанрындағы кейіпкер бейнесінің ... ... ... ... ... ... ... тұлға бейнесін сомдаудағы ерекшеліктерін анықтай
отырып, Әл-Фараби образының тарихи шындық пен көркемдік шындық ... ... ... ... ... да ... ақын, жыршы, өнерпаз Үкілі
Ыбырайдың образын берудегі ... ... қоса сол ... ... салыстыру, еңбегін зерделеу;
- драматургтің Ғ.Мұратбаев бейнесін сомдау ерекшелігіне тоқталу,
белгілі ... ... ... тұлғаға деген көзқарастарына
тоқталу, саралау;
- өнер ... ірі ... ... әдебиеттегі образдарының
жасалу жолдарын анықтау және салыстыру;
Зерттеу жұмысының әдісі. Зерттеу барысында тарихи-салыстырмалы,
типологиялық-салыстырмалы, ... ... ... ... ... ... алынды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жұмыстың зерттелу көздері ретінде
драматургия ... ... ... ... ... ... көрген ғылыми мақалалар мен еске алу эсселері ... ... ... шығармашылығына тереңдеп еніп, автордың ... ... ... ... ат салысқан көрнекті ... [3], Р. ... [14], ... [15], ... [16], ... [17], Қ.Қуандықов [18], С. Ордалиев [19], Ф. Оразаев [20], С.
Мәуленов [21] Н. Ыбыраев [35], ... [36] ... ... ... «Марабай мен Мардан» атты мақаласында. «Марабай» ... сыни ... ... Е.Ысмайлов «Елудің өрінде» атты
мақаласында «Ш.Хұсайынов драматург болуымен ... ... ... ... ... өнер тарихына қосқан үлесі Қазақ академиялық драма ... жолы ... ... ... ... ... ... жазған
мақалалары, очерктері соңғы жиырма жыл ішінде газет-журналдарымызда ... ... Осы ... қызметі арқылы Шахмет қазақтың сахна өнерінің
дамуына едәуір үлес ... [16] деп ... ... «Қазақ
драматургиясының дамуы мен қалыптасуы» еңбегінде Ш.Хұсайыновтың «Алдар
көсе» пьесасына тоқталады. [3]. Р. ... 1991 жылы ... ... екі ... «Арқау» монографиясының екінші томында драматургтің
«Біздің Ғани» пьесасына тоқталып, аталмыш пьесаның ... ... ... және сыни ... қатар текстологиялық талдау
жасаған [14].
Алайда, бұл жазылған мақалалар, ... ... ... ... толық ашып бере алады деуге келмейді.
Сондықтан да, көрнекті драматург ... ... ... ... ... деп ... методологиялық және теориялық негіздері. Драматургтің
шығармашылық жолын ... ... біз ... ... ... ... зерттеу, ой-тұжырымдарын бағыт-бағдарлық, теориялық және
методологиялық әдістерін негіз ретінде қолданып, қажетті тұстарында кеңінен
пайдаландық. Зерттеу пәні ... әр ... ... талап ететіндіктен
іздену барысында жүйелі, кешенді талдау әдісі пайдаланылды. Сол секілді
зерттеуде Е.Ысмайлов [8], ... [9], М. ... [15], ... [12],
Р. Нұрғали [14], Қ. Жұмалиев[23], М. ... [24], Б. ... ... ... [26], ... [27], ... [28],
М.Дүйсенов [29], Ы.Дүйсенов [30], С. Жүнісов [31], С.Негимов [32], ... [33] А. ... [34] ... ғалымдардың ұлт руханиятына
қатысты көзқарастары, сөз өнерiнiң сыры мен сипатына байланысты толғам-
толғаныстары, ... ... мен ... ... еңбектері,
ғылыми тұжырымдары басшылыққа алынды.
Жұмыс барысында қазақ музыка тарихын зерттеген ғалым-өнертанушылардың
еңбектері де қаралып, ондағы құнды пікірлер мен ... ... ... жұмыстың негізін құрады және сол ғалымдарды атап көрсетер ... [37], ... ... ... ... және ... қатар, аталмыш еңбекте Көкшетау өңірінің қазіргі таңдағы
зиялы қауымының негізін ... ... ... ақын-жазушылары
Е.Мырзахметовтың [40], К.Салықовтың [41], жазушы-ақын Т.Қажыбаевтың[42],
журналистері: Н.Мағзұмовтың [43], Ж.Бекеновтың [44] ... ... ... ғылыми жаңалығы. Диссертацияда қазақ әдебиеті тарихы
саласында алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Шығармашының драма жанрын игерудегі
алғашқы қадамынан бастап, драматургия шарттылықтарына жауап бере ... ... ... ... ... жазушының үйрену, жетілу,
шеберлік шыңдауы тәрізді кезеңдері ... ... ... жасау мен
мінезін сомдау жолындағы автордың әдіс-тәсілдері ... ... ... із ... алдарына ұлы мақсат қойып, өнегелі іс
тындырған, ел үшін рухани игілік жасай білген даңқты ұлдарының сом ... ... ... ... ... меңгеру деңгейі зерделенді.
Сонымен қатар, Ш. Хұсайыновтың драмалық шығармалары арнайы ғылыми зерттеу
объектісі ретінде қаралды.
Қорғауға ұсынылатын ... ... ...... ... Ыбырай, Ғ.Мұратбаев
бейнелерінің жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... табиғаты ашылып, сарапталды;
• Ш.Хұсайыновтың жанр техникасын үйренудегі ... ... ... ... ... ... бейнесін жасауы мен оның ... ... ... ... ... ... ... болмысына баға беру
жүзеге асырылды;
• Тарихи оқиғаның ... ... ... салыстыра – салғастыра
қарастыру үрдісі көрініс ... ... және ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихын жазуда; жоғары
оқу орындарына арналған ... ... ... жазуда; жоғарғы оқу
орындарында қазақ әдебиеті мамандығы бойынша арнайы курстар оқуға; өнер
тарихын ... ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының жарияланымы. Ғылыми жұмыстың мазмұны 2002-2006
жылдары өткізілген халықаралық және ... ... ... ... ... және ... ... мен қадағалау комитеті бекіткен басылымдарда жарық көрді.
Зерттеудің теориялық мәселелері мен тұжырымдары:
1 Ш.Хұсайынов драматургиясындағы Ыбырай бейнесі//Ш.Уәлиханов ... ... ... 40 жылдығына арналған «Шоқан тағлымы -
7» Халықаралық ... ...... 2002. – ... Әл-Фараби бейнесі драмада//Көкейкесті әдебиеттану. 2 кітап.
«Ғ.Мүсіреповтің шығармашылық тағылымы» атты ... ... ... ... 2002. – ... ... пен Ш.Хұсайынов драматургиясындағы ұқсастық//
Көкейкесті әдебиеттану. 4 кітап. «Алаш қайраткерлері шығармашылық ... ... және ... ... ... атты ғылыми-
практикалық конференция. – Астана, 2004. – ... ... ... хақында//«Б.Кенжебаев және қазақ әдебиеті
тарихының мәселелері” атты халықаралық ғылыми конференция. – ... ... ... Қазақ жастарының көшбастаушысы Ғ. ... ... ... хабаршысы. Филология сериясы. – Астана, 2004. № 2.
– 57-61-б.
6 Үкілі Ыбырай – тарихи тұлға//ҚазҰУ хабаршысы. Филология ... ... 2005. № 6. – ... Ш. ... ... ... ... хабаршысы.
Филология сериясы. – Алматы, 2006. №1. – 15-17-б.
8 ... ... ... ... ... ... ... атты республикалық І ғылыми-теориялық конференция. –
Астана, 2006. – ... ... ... ... кіріспеден, үш тараудан және
қорытынды бөлімнен тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған ғылыми және көркем
әдебиеттер тізімі ... Ш. ... ... негізгі арналары хақында
1.1 Шахмет Хұсайынов драматургиясына жалпы шолу.
Отызыншы жылдардан бастап, қалыптасып, ... ... ... көш ... бірі болып, өз өмірінде ірілі-уақты
елуге тарта драмалық шығармаларын ... ... ... ... ... болған бірегей тұлға – Шахмет Хұсайынов.
Бала күндерінде жазған өлең жолдарының ... ... ... ... ... ... Бұл жайға кейін белгілі ғалым
Ысқақ Дүйсенбаевпен бірігіп жазған «Қазақ ауыз ... және ... ... ... элементтер», - деген мақаласында өзі айтқан
ұлт ойындарындағы драмалық болмыстарға жастайынан ден қоюы әсер ... ... ... ... өнер ... ... болашақ үлкен дарын өнер биігінен
көріну үшін, білім қажеттілігін сезініп, оқуға аттанады. ... өзі ... ... сыр ... аяқ, ... бас,
Ауылдан кеттік аяңдап,
Қарай бердім, артыма,
Жетсін деп досым ... та ... ... ... қалаға!»
Сол жолы (1923 жылы) Қызылжар қаласына келіп, мұғалімдер техникумына
оқуға түскен Шахмет оны 1928 жылы ... Өз ... ... ... орны ... бұл ... ... талай таланттарды қанаттандырды. Осында
жүріп ол рухани өміріне азық болған, оларға ұқсауға ... ұлы ... ... бірі және ...... еді. Кейін өз өмірін тәлкекке
салған, қиын кезеңде пәле боп жабысқан «Мағжаншылдық» оған ... ... ... ұлы ақын ... ... ... бірі ... сияқты Шахмет те ұлы ақынға еліктеп, шығарма жаза ... ... ... «Көк ... ... ... ... 1928 жылы
техникумды тәмамдау кешінде ... жолы ... ... болашақ драматург, өзінің
шығармашылық арнасында тарихи тақырыптармен қатар, әлеуметтік ... ... ... да ... ... жолының барысын аңдай отырып,
шығармашылығын шартты түрде ... үш ... ... ... Атап ... болсақ, ол тақырыптар мыналар: біріншісі ... және ... ... ... – жаңа ... ... ... немесе соғыстан кейінгі орта мен қоғам өмірін көрсету;
үшіншісі – ... ... Осы ... ... ... ... ... шығармаларын атап өтуімізге әбден болады.
Мәселен, тарихи тақырыптардағы пьесалары: ... ... ... ... ... «Үкілі Ыбырай», «Сертке-серт» ... және ... ... ... ... «Күн ... ... «Бір колхозда», «Қызыл бидай», «Ағайынды Айназаровтар»,
«Боран» т.б. жазылды. Жаңа заман ... ... ... ... пьесалар жазған: «Есірткен ерке», «Кеше мен бүгін», «Көктем желі»,
«Құлпырма тон», «Қилы-қилы тағдырлар» т.б. ... ... ... әдебиетінің ірі үш тақырыбын игеру үстінде автор
үлкен-үлкен табыстарға да ... Олай ... ... ... сол ... ... ... театрларының репертуарына енді. Сол
кезеңдегі көрермендер автордың ... ... ... ... ... өз ... 1928 жылы Қызылжар қаласында
педагогикалық техникумда оқып ... ... ... Осы ... аяқтаған кезінде ол қоштасу кешіне арнап «Көк ... атты ... ... ... өз ... ... анықтап қойған болатын.
1929-1931 жылдары ол «Колхоз жолы» (Көкшетауда), «Советтік Қарағанды»,
Алматыдағы ... ... ... мен ... ... ... қызмет істеп жүріп, өзінің жазушылық талантын жұртшылыққа
таныта түсті.
Драматургтің ... ... ... тап ... суреттеген ең
алғашқы елеулі драмалық шығармасы «Шабуыл» 1932 жылы ... ... ... ... Шахмет драмалық шығармалар жазуға біріңғай бет бұрады.
Драматургия көркем әдебиеттің ең қиын жанры екендігін ... ... ... ... ... 1935-1937 жылдар аралығында
Москвадағы Луначарский атындағы театр ... ... ... қайтып
келген соң (1937-1941) ол бірнеше жылдай Семей, Орал, Алматы театрларының
көркемдік жұмыс жағын басқарады. Жұмыс істей ... ... жаңа ... ... ... ... ... төңкеріс жеңісі тақырыбын көбірек
көтереді. Шахмет Хұсайынов та осы тұста «Боран» пьесасын ... ... ... ... ... оның ... қалыптасқан, қаламы ұшталып, төселген жазушы
болып ... кезі ... ... ... алып ... ... ... атты пьесалары идеялық-көркемдік жағынан оның драматургиядағы
елеулі ... ... Ол ... колхоз, совхоз театрларының репертуарына
енеді. Мұнан кейін Шахмет ... ... ... ... ... (ұйғыр колхозшыларының өмірінен) атты көп актілі драмаларын
жазады. Автордың «Боран» драмасы тек Шахмет ... ғана ... ... қазақ совет әдебиетінің елеулі жетістігі, ... еді. ... ... ... ... алғаш байыпты түрде
қалам жұмсауы болатын. Пьесаның тарихи ... ... ... ... оқиғаға негізделген. Омбы, Қызылжар маңында темір жол жұмысшылары ақ
гвардияшылармен айқасқа ... ... ... ... орыс ... ... ... деген революционер – большевиктен тәлім алған. Ақыры
жас коммунист Боран қазақ жастарын ұйымдастырып, орыс ... ... ақ ... талқандауға қатысады. Соңынан қызыл армияға келіп
қосылады. ... ... ... қазақ жұмысшыларының, әсіресе, жастардың
таптық санасының белгілі бір заңдылықпен оянуын ашу еді. ... ... ... орындалғанының дәлелі болды. Драматург осы туындысында жас
адамның ... ... ... ... ішкі ... тап ... алатын қабілетін танытты. Драматургтің жас кейіпкерді мүсіндеуге
жанын сала кірісетін машығы сонау 30-жылдардан-ақ қалыптасқан болатын.
Ұлы Отан ... ... ... «Боран» драмасындағы идеялық-
шығармашылық желісті Амангелді туралы жазған «Сахара үстіндегі жалау» ... ... ... Отан ... ... жауынгерлердің ерлік
өмірінен алып «Жұртын сүйген жүрек» атты пьеса жазды.
Шахмет Хұсайыновтың соғыстан кейінгі бірсыпыра пьесаларында ... ... ... ... ... Оның «Дала жұлдызы»,
«Бір колхозда», «Қызыл бидай», «Ағайынды ... ... ... тон» және ... ... ... ... және колхоз,
совхоз театрларының репертуарларына енді.
Соғыс ... ... ... пьесалардың ішіндегі
Ш.Хұсайыновтың «Алдар көсе» пьесасы Қазақ ... ... ... Осы пьеса жайлы сол кездің орталық ... ... ... ... ... Драматургия жанрын зерттеушілердің бірі
Ә.Тәжібаев пьеса жайлы өз ойын былай ... еді: ... ... атты ... 1943 жылы жазды. Содан бері бұл пьеса астаналық және
облыстық театрлардың бәрінде қойылып ... ... ... ... ... түсіндірген) ұқсатығы, туыстығы сезіле ме? Мұхтар айтқандай
Алдар жүретін төңкеріске дейінгі қауымдық орта бар ма – ... ... ... – деп жауап беру керек. Бізге дейін сақталып ... ... ... Шығай хан) оқиғалар – пьесаның да негізгі арқауы. Ал
Алдар көсенің Алаш ханды күлкі еткені көсенің өз ... ... ... ... және неше түрлі сараңдар мен жемқорларға байланысты
істейтін айлалары да бар. ... ... ... де, ... ... таяқты
оның туыстары мол-мол алып жүреді. Алдар көсенің көптеген айлалары халық
көзінше жасалып, оған қалың жұрт рақаттана ... ... ғой, ... да
сондай: көсе халықпен тығыз байланысты қу мен ... ... ... «Мен ... ... деп ... отырады. Одан кейін Көсенің халыққа
мәлім ірі қылықтары, айла-амалдары да әңгіме, ... ... ... ... ... ... буаз ... орнына Алаш ханның әумесер
баласына ұзатылып барғанымда, олар да маған бүкіл әлемде болмаған ең ... ... ... – деп көсе өзі ... ... ... ... ойнау,
жынға, періге сенетін Шораяқты және әйелдерді ... ... ... өлтіре мазақ ету пьесада да бар. Тағы бір қызығы пьесаның
негізі ... оның ... ... ... ... Көсенің сөз
жарысына түскенде ұшқыр, ұтқыр айтатын жүйрік екенін көрсете білген. ... ... ... ... аңыздан алып, пьесаға лайықты
және сыйымды түрде пайдалана білген. ... неге көсе ... «Әрі ... әрі ... ... ... дейтін жерлері және
жасым екіде деп дәлелдейтіні (әйелдіктен ... ... екі ... ... ... ... нағыз табиғи түрде жарасып тұр.
...Пьесаның тағы бір ұтымдылығы – ол – ... ... ... ... ... күйеу баласы Сырдаққа дейін Қарашаш сұлуға қызықса, хан қызы
Меңсұлу Алдар көсеге қызығады.... ... ... ... ... ... ... ... шығара отырып, Алдарға лайықты тілге де көңіл ... тек қана ... ... ... кесір сөйлейді.
Мінеки, біз аңғарған «Алдар көсе» пьесасына тән жақсы қасиеттер осылар
сияқты. Тұла бойы күлкі, ... ... ... ... ... қызықты
жақтары пьесаға мол кіргізілген. Кейде автор Торсықбай, әсіресе ... ... ... де ... ... ... болу ... осы комедияның бойынан басы артық нәрселерді де сезіп қалғандаймыз.
Мәселен, бірінші перде – бірінші ... ... ... ... Қарашаш) бір мезгілде сөйлесулері оқу үшін пәлендей қызықты ... жоқ. ... ... ... ауыр ... – деп [3, ... пьесаға және автор шығармашылығына ілтипатын білдіре отырып, ... ... ... бере ... қу мен ... ... автор өзінің белгілі ғылыми
еңбегінде былай айта кеткен еді: «Дәл осы ... ... ... қу, Абай ... ... ... ... оны ұстаз етіп,
оның үлгісі жайлы «Ағаш аяқ» өлеңін шығарған. Рахымберділер мен ... ел ... ... ... өте көп» ... бб]. Осылайша
белгілі аңызда болған адамдардың бейнесін ... ... ... ... әдеби тарихты жақсы ... ... және осы ... ... ... тұрғыдан қарастырған.
Хұсайынов драматургиясын тұтастай алып ... ... ... еді дегеніміз де, көпшілік қауымның және біздің
мойындайтын бір шындығымыз – драматургиясындағы ... ... күле ... ... да ... ... бірақ ол жеңіл күлкіге,
жеңілтектікке итермелемейді. Күлкіге ... ... және ... ... мән ... ... – оның комедиялық кейіпкерлері күлдіре отырып,
ойға қалдыратын сипатқа ие болуында. Осындай даралық ... ... ... «Алдар көсе» пьесасында жақсы байқалады.
Драматургтің елеулі пьесаларының бірі – «Кеше мен ... ... ... ... бұл ... алғашқы нұсқасын жазуда Ш.Хұсайынов
М.Қайыбалдинмен авторлықта болғандығы анықталып ... Осы ... ... ... ... «Сол тұстағы дерек көздері ... ... ... ... пен ... еді. ... ... шығарма авторлары жайлы «жазушылардың» деп жалпылама ... ... ... жаңа спектакль» атты мақаласында шығарма
авторларын ... пен ... – деп анық ... - ... ... ... ... өз көзқарасын М.Әуезов былай ... ... ең ... ... ... ... Бір топ адамның бір үйірім
өмірін алсақ, барлығының айналып-үйірілетін діңгегі – ... ... ... сол. ... ... ... қасиеті де, кемшілігі де
осы Марабай маңызына қарай өлшенеді. Жаңа адам, жаңа күндерді ... ... зор. ... ... да аз ... ... ... жалаң қабат емес, жан-жақты. Оның қоғамдық ... бас ... ... ... кең ... ... Және осы ... өзді-өзін жеке
алғанда да бір беткей емес. Жалғыз ғана сыртқы қимыл, тартыс қатынаспен
ғана ... ... ішкі ... ой ... ... көп ... ... әрі ақылды, мінезі әрі советтік өз азаматы Марабай ірі кісі
боп, сүйікті адам боп ... ... ... ... кемістеу
көрінетін жағы – драматизмнің қоюлана түспеуінде. ... ... ... ... ... енді бір үй ... болсын, басқа қарым-
қатынастарында болсын немесе тіпті өзінің кеш ... ... ... ... сезімінің жөнімен болсын, әйтеуір, бір драмалық әсерлі түйін
керек еді. Сонда пьесаның қызықтығы артар еді. ... ... ... қызықтыра жеткізер еді. Осының жете қоймағандығынан Марабай көсіле
алмай, құлаш жаза алмай тұрған тәрізді. Әзірленіп, ... ... де ... бір шарқ ... ... ... серіппей де секірмей де
қояды», – [15] ... ... 1956 жылы ... пьесасын өңдеп, қайта қарап, сыни
мақалалармен айтылған сын-ескертпелерді ескеріп, ... ... ... ... мен бүгін» пьесасында да ескі мен жаңаның арасындағы бітпес
күрес суреттелген. Осы келелі ... ... ... ... ... тартыс, оқиғалар арқылы көрсетілген. Марабай – ақ ... адал ... ... шын берілген көрнекті ғалым. Оның ой-мақсаты да Отаны мен халқына
қалтқысыз қызмет ету. Бұл жолда ол өз ... ... ... мен мол
білімін аямайды. Қоғамымыздың осындай үздік өкіліне ... ... ... ... ... ... ... береке жоқ, тұрақсыз да
өсекшіл Үдері сияқты кешегі ескі ... ... ... ... Ескі мен жаңаның арасында болатын бұл күресте Марабай жалғыз емес,
оның әділдігі мен адалдығына ... оған ... ... ... ... директоры Захаров және агроном Серік. Пьесадағы басты
кейіпкер Марабайдың ... ... ... ... оның ... кейбір психологиялық шақтарды автор көркемдік бояумен суреттеген.
Марабайдың әр алуан көңіл-күйі, күйініші мен сүйініші тартымды да, ... ... ... бір ... – сол ... жау ... ... шығармаларындағыға ұқсамайтындығы. Мәселен, Есіркеп мінезін 30-
жылдардағы драматургиядан кездестіре бермейміз, ... да ... ... ... ...... ... – үзілді», ақ та – ақ, қара да –
ақ деп ... аз ... ... ... ... ... ... қалатындар
жоқ па? Бар. Олар – Сабатайлар.
1937-1938 жылдардағы қанды қырғында өзінің ең талатты өкілдерінен
айрылған қазақ ... ... ... ... де ... ... ... алмаған еді. Репрессиядан аман қалған бірді-екілі сақа ... ... ... ... қатайған он шақты жас ... ... асып кете ... жылы 30 март күні ... мемлекеттік академиялық драма театрының
ұжымы Ш.Хұсайыновтың «Амангелді» атты пьесасын оқыды. Оқуға Халық артистері
Қ.Қуанышбаев, С.Қожамқұлов, Республикаға еңбек сіңірген ... ... ... Бөкеева, Оспанова және тағы да ... ... ... автордың жеке мұрағатынан ... ... ... ... ... «Сахара үстіндегі жалау» деген
атаумен жарыққа шыққан. Автор пьесаны кейіннен қайта қарап, ... жаңа ... ... ... репертуарына ұсынған кездегі театр
ұжымының пьеса жайлы пікірі жақсы болғандығын жоғарыда келтірілген мұрағат
құжаттан ... және ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайловтың пікірі де орынды болғанға ұқсайды:
«Жұртшылық асығып, ынтық болып күткен «Амангелді» пьесасы қазақ академиялық
драма театры сахнасында ... ... ... бір жыл ... ... жазған «Амангелді» драмасын оқығаннан ... ... ... ... бұл ... ... ... талабы зор
еді.«Амангелді» тек тарихи ғана емес, бүгінгі күннің күрделі, әлеуметтік
мәні зор, ... ... өз ... үшін ... ... ... 1943 жылы Ғылым академиясы қазақ филиалының Амангелді туралы
Орталық ... ... ... ... Амангелдінің өмірі,
ерлік күрестері жайындағы материалдарды әрі жинап, әрі ... ... ... ... ... жазылған шығармалардағы кемшіліктерден
сақтана отырып, өзінің жаңа драмасын ... ... ... ... ... тарихи әлеуметтік бейнесі, тарихи адамдардың әр
алуан тұлғалары жарқын ... ... ... көсемі, ақылды қолбасшы
Амангелдінің ісі мен өмірі айқын суреттеледі. Пьесада ... ... ... қолбасшысы бейнесінде сипатталады» - делінген. [16].
Ал мына зерттеуде «Амангелді» пьесасы жайлы былай дейді:
«Амангелді» астаналық театрда қойылды. Авторлық ... мен ... ... ... Амангелді пьесада ежелгі халық батырларына тән
ерлігімен де, ... ... ... ... ... ер ... ... алды. Екі түрлі қасиет бір кісінің бойына жігін таба ... ... ... тоң ... ... күшпен жеңгісі келіп тұратын батыр
спектакль барысында шым-шымдай, сатылай өзгеріп, көзі ашылған, ... ие ... ... ... деңгейіне көтерілді.
Спектакльде тәуір шешімдер, актерлік түйіндеулер аз емес», – [20,203]. Бұл
Ф.Оразаевтің ... ... ... ... ойы. ... де, ... тақырыпта жазылған автордың үлкен еңбектерінің бірі. Драматург қалам
тартқан ... ... ... зерттеп барып, жазуға кірісетінін
«Амангелді» пьесасы ... ... бірі ... ... білдірген ғалым
Е.Ысмайловтың айтқан пікірінен байқаймыз.
Амангелді Иманов жайлы ... тек ... ... қана ... ... ... жолмен белгілі қаламгер Ғ.Мүсіреповтің де ... ... ... күн ... өз ... келелі мәселерін де
шығармашылығынан тыс қалдырмаған. Драматургтің ерекше қасиеттінің бірі ... ... ... ... ... ... тақырыпты табуы және соған
ізін ... үн қоса ... ... ... мен ... ... ... ерке» пьесасы осы орайда алдымен аталмақ. Бұл
пьеса жастар ... ... ... уақыт өмір сүрген шығарма.
Балалар тәрбиелеу мәселесін кенеттен ірі планда көтерген бұл
пьеса жұртшылық назарын ... ... ... Ұлы ... жаңа ... өсірудің жауапкершілігі бүкіл қауымның ортақ ... ... ... бұл ... жанұяның да алатын орны ерекше үлкен.
Бетімен кеткен есірік еркеге шеше болысса, оның ... ... әке ... өз міндетін дер кезінде ұғынбаса, шығарманың ... ... ... мол ... қой. ... ... үйін ... келген
сылақшыларға ит қосатын, ақыры ұрлық жасауға кіріскен Марат, оған ... ақ ... ... шеше ... ... ... қылықтарымен
жұртшылықтың көзінше әшкереленеді. Ата-анасы тым ... ... ... ... озбыр балаға айналғаны пьеса барысында байқалады.
Сонымен бірге, автор бала ... ... ... ... ... да қатысы бар екеніне назар аудартқан. Пьесаның негізгі кейіпкері
Марат не ішейін, не ... ... жан ... Онда бәрі бар. Алайда тәртібі
тым нашар. Шығарма басталғаннан-ақ ... ... ... әрекеті ашыла
бастайды. Ол өзінің кластасы Мерхаттың дәптерін тартып алып бақылау жұмысын
көшіріп алады. ... ... ... жасыру мақсатында дәптерді
өртеп, досына қиянат жасауға дейін барады. Автор ... ... ... жай ғана ... ... ... ... деп көрсетеді. Сонымен қатар, істегенін мойнымен көтеру тәрізді
қағидалар бала түгілі ата-анасы мен мектеп директорының да ... ... Ол ... ... болсын, бұзақылығы болсын ұлын ... ана ... ... ... ... жайлы Ә.Тәжібаевтің: «Бүгінгі өмірді зерттеу, тану, ол
туралы сахнаға арналған пьеса жазудың қиын ... ... те ... ... ол ... Шолақ, ақын Мәди туралы жинаған материалдарын тоқтата
тұрып, бүгінгі балалар ... ... ... ... ... ... бұл пьесасы, әсіресе, Алматыда жасөспірімдер театры
ашылған тұста аса қажет болды», – ... ... ... ... ... аса ... бөліп, пьеса жазуға арнайы дайындықпен ... ... ... ... уақыттың негізгі міндеті деп ұғынғандығын
байқаймыз [2,4б].
Өзіміз байыптап ... ... ... тең ... те, ... ... жаңа ... бұлжымайтын бір бөлшегі болып
келген колхоздастыру тақырыбына арналған. Автордың осы тақырыпқа арналған
елеулі ... бірі - ... (1960) ... ... ... 1960 жылы республикамыздың
жасөспірімдер мен балалар театрында алғаш рет қойылды. ... ... ... бұрынғы оқиға – колхоздастыру дәуірі, тап тартысының шиелінскен кезеңі
көрсетілген. Партияның елді коллективтендіріп, колхоз ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... оянған кедейлерді тасадан
оқ атып, өлтірген кезеңі суреттелген. ... ... ... ... ... ... ... кезеңді басынан кешірген, қазіргі кезде Еңбек Ері,
халық құрметіне бөленген ... ... осы ... 1929 жылдары
колхоздастыру ісіне белсене араласқандығын ... ... ... оның тарихи әңгімелері көрерменнің көз алдынан өтіп
жатады.
Шығармада іс-әрекеттерімен сүйсіндірген бір топ ... ... бар. ... ... ... каза ... ... бай тепкісінде жүрген
жетімек Әтішбай, сүйгеніне қосыла ... ... ... ... Рәпіш
(Рабиғаның анасы), қараңғы халқын қайтсем ... деп күш ... ... ... жерін кедейлерге бөліп беріп жүрген Шақан,
артель бастығы Сүлеймен, бар затын ... ... ... қарт ... ... ... ... кете ме деп тықпыштанып жүрген Алтынай.
Бұлардың бірігіп колхоз құрмақ болған адал ... игі ... ... да пьесада шынайы бейнеленген. Олар – Тілеп бай, Қақпан,
Сағындықтар. Пьесаның ... ... ... ... ... ... өрбиді.
Тілепбай бай Рәпіш деген тоқалынан туған қызы Рабиғаны малға сатпақ. Бірақ
Рабиға – ... ... тез ... әкесінің жат мінез-қылықтарынан ерте
безінген қыз. ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын жақсы түсінген сезімтал да ақылды жас. Рабиға
арын аяққа ... үшін ... ... ... ... ... отырып, әкесінің және оның сыбайластарының ұстаған жолына ашық
қарсы шығады. Сөйтіп, автор Рабиға өмірін ... ... жаңа ... адам ... ... жан толғаныстарымен көрсетеді. Жалпы,
Шахмет Хұсайыновтың бір ерекшелігі немесе ... ... ... ол – ... ... ... логикалық ойды түйсінте
білуінде және сездіруінде, сендіруінде.
Осы оймыздың растығын ... үшін ... ... ... кетейік:
Кәрі демей, жас демей әліппені жаңа ғана бастап жатқан ауыл кедейлері.
Олардың үстіне кіріп келген Тілеп:
– Бұрышбай, немене, шұқырыңа бірдеңе қонатын түрі бар ма? (аз ... ...... Осы ... ... автор Тілептің қыңыр
кейпін көрсетіп тұрған жоқ па. Қазақи менталитеттің бірі, біреуге ... ... ... ... ... образы арқылы білімге қол созған ауыл
кедейлерін мұқатқан сол кездегі типтік байлардың бейнесін ... ... ... ... ... ... айдаса алдында, илеуге көнгіш
тақыр кедей, енді соның да білім алам деп талпына қалғаны ... ... ... ... ... ... Кеше ғана таяғын ұстап, Тілептің
отымен кіріп, күлімен ... ... ... үйге ... ... ... осының өзінде қаншама сыр жатыр. Сондықтан да кекке буынып, ыза
кернеген Тілеп бұл арада тек осылай ғана ... ... ... малдан, дүниеден айрылған соң, Тілеп былай
күңіренеді: «Қайран дүнием! Есіл дәулетім! Кеткенің бе қолды-қолға бытырап,
жаз – ... қыс – ... өрт неге ... ... жау неге ... ... неден күтем? Үйден бе, түзден бе? Қаңғырған адам қайтып
өледі? Қай төбенің астында қалады? Бала ... әйел ... ... ... қол ... құр ... қаңқасы қалды». Ескі тозып, жаңа жетіледі
деген философия оның үш ... ... ма еді? Мол ... ... келіп бұта
құрлы көрген жоқ, лезде-ақ қасіретті бір жағалауға лақтырды да ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Тілептің
осы сөзінде оның бар өмір тарихы жатқандай. Дәл осы Тілеп сөзі ... да ... кем ... ... ... отырасың.
«Миллион сөз ойлап, соның бірін таңдап алу ... ... ... екен ұлы
Толстой, осы сөзі еріксіз еске түседі [33].
Аталмыш пьесадағы Рабиғаның туған ... ... ... ... ... есі ауытқып, қансырап жатыр. Тосын ... ... тап ... ... ... көре сала ... етіп, діріл
қағып:
–Апа, апам, апашым, апатайым! – деп анасын айналып толғанып ... ... ... Сонда да «апа» деген сөзге жалғанған қосымшалардың мәні бара-
бара сөздің мағанасын еселеп, анаға деген аяныштың, анаға деген ... ... тұр. ... деп ... ... ... өзі Рәбиға қимылы
мен қатарласа алыстан келіп, ана жүрегінің тереңіне ... ... ... ... ... ... жеткізе білу сөзсіз автордың ұтымды
әдісі екенінің көрсеткіші.
Автордың «Күн ... (1955) атты ... да ... кейіпкері –
кеңес өкіметін орнатуға, колхоздастыруға қатысқан адам. Ол - ... ... ... - ... Ері ... екі рет алған, ауыл, аудан,
аймағына ... ... ... Ол – қазақ драматургиясындағы Жақып,
Телғара тәрізді масыққан, тасыған ... ... ... өз қатесін өзі
түсініп, өз бойындағы кемшіліктермен батыл күресуге ақылы да, жігері ... ... ... Өзі ... ... ... сынаған екен, оған
Байсал намыстанбайды, қайта өзіне-өзі бағдар көзбен қарап, өз қатесін де,
өзі ... ... да ... ... қате, кемшіліктерін де дұрыс
ұғынады.
«Автор колхоз өмірі, шопандар жағдайы ... сол ... ... даму диалектикасын, оның қимыл-әрекетіндегі ... ... ... ... ... ... ... сай жақсы қасиеттері, мінезі, асыл қасиеттері кейіпкер ... ...... ... ... ... ... шоқтығы биік
болып шығуы да ... – деп ... ... ... ғалым
Б.Құндақбаев [59, 236 б].
Драматургтің ... ... бірі – ... ... (1970
ж.) пьесасы. Пьесаның басты тақырыбы – адамдар тағдыры және сол ... ... ... ... ... ... ... – үш қыз –
апалы-сіңлілер. Оқиға осы үш ... ... ... ... ... ... үш ... бел байлатып, үлкен тартысқа түсіреді: күйреген
заманның күйігін тартпау, хазірет пен ... ... ... болмау,
азаматтық арын сақтау, жаңа заманның тең праволы ... ... ... ... орындарын табу. Міне, осы тілек-мақсатына жетуге ... ... ... ... өмір ... небір қиын
кезеңдеріне кезігеді. Автор қыздардың өмірді тану арқылы адам мен ... ... ... ... ... қаламгердің жанрды игерудегі
шеберлігіне тәнті болған, Кезінде Ш.Хұсайыновты өзіне ұстаз тұтқан, қазіргі
таңдағы қазақ ... ... ... ... ... С.Сматаев
автордың осы пьесасы жайлы былай дейді: «Үлкен ізденуін, мен Шахаңның «Қилы-
қилы ... атты ... жазу ... анық байқадым. Отызыншы,
қырқыншы жылдардың өзі куәсі болса да кейбір жәйіттерін дәл түсіру ... ... ұзақ ... көз ... ... ... отыратын.
– Менің қыздарым (кейіпкерлері – С.С.) Чеховтың ... ... ... ... ... Бұлардың тағдыры бөлек, топырағы
бөлек. Қазақ даласына кірген ұлы ... ... ... ... өз ... ... ... көрсете алсам мақсат орындалар
еді. Бір ғана Рауеш мені қаншама қинады. Рауешті шығара алсам, ... ... ... – деп ... жарылады. С.Сматаев драматургтің талмай
ізденушілігіне, еңбекқорлығына тәнті екенін жасырмағандығын өзіміз ... ... ... ... ... ... соңғы жылдарында жазған «Күншуақта» пьесасы - өз
жаңалығымен көрермен көңілінен шыққан шығарма. ... ... ... ең ... ... ... қосылған екі мәрте Социалистік
Еңбек Ері, тамаша ұйымдастырушы Нұрмолда Алдабергенов тағдырына валюнтарист
Хрущевтің кезекті бір ... ... ... ... ... осы ... ... асыл қасиеттерін шығарманың бас ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, автордың Андосов ... ... ... ... ... тапсыруы үлкен көрегендігі
еді.
Біз автордың шығармашылығындағы тарихи тақырыптың даму ... жөн ... ... ... ... ... көп еңбек
жұмсап көп материалдарды ақтарып-төңкерген тәрізді. Оған дәлел қаламгердің
жеке дайындығы «Қазақтың ауыз ... және ... ... театр –
драмалық элементтер» атты және «Шекспир», ... және ... ... ... ғылыми еңбектері. Автордың сөз болғалы отырған
пьесасының басты кейіпкерлері - тарихта аты белгілі ... ... ... ... кейіпкер етудің қиындығы тағы бар. Қанша еркін суреттеймін
дегенмен тарихи шындықтан алшақтауға, болған оқиғаны ... ... жоқ. Қиял ... ... оқиғаның жалпы мәніне, маңызына қарай ... ... ... ... ... кете ... басты-басты даму бағытын олардың тарихи болашағы тұрғысынан
дұрыс бағдарлау өткен кезеңнің, бүгінгі кезеңнің және алдағы ... ... ... шеберлік арқылы сабақтасып жатуына – сол үш кезеңнің біте
қайнасқан тұтастығына негіз қалайды. Ал мұның өзі өмір ... ... ... ... әдебиетіндегі өзіндік ерекше қасиеті болып
табылады. ... ... даму ... ... ... ... оның сол ... мәнін мейлінше толық суреттеуіне, прогресшіл
қоғамдық күштердің ара-қатынасын дұрыс бағдарлай отырып, тарихтың шын ... ... ... ... пен ... бір-бірімен баяғыдан-ақ тығыз байланысты екені
жалпы жұртқа аян. Ертедегі грек мифологиясында бұл екі саланың ... ... деп ... ... ... ... драматургиясында тарихи тақырыпты терең меңгеруде М.Әуезов пен
Ғ.Мүсіреповтің осы жүйедегі ... зор ... боп ... атап айту ләзім. М.Әуезовтің (Л.Соболевпен бірігіп ... ...... ... ... ... ... драмалық шығармада
дәуірдің, тұтас бір қоғамның сырын терең ашып көрсетті.
Бұл трагедияда ұлы ақынның жүрегіне ... ... ... ... ... ... ... зұлымдық, надандық сиқы әшкереленді. Абай басындағы
қайғы-шерді, аза-ызаны терең көрсету арқылы ... сол ... ... басындағы ауыр халді көрсетеді.
Абай – халықтың ұлы ақыны. Ол өз халқының мүддесі үшін ... өмір бойы ... ... ... ... қалың елінің жарық
күнге талпынып шығуын аңсаған Абай, өз халқына көмекті ұлы орыс халқынан
күтті, ... озық ... үміт ... ... ... ... ... орыстың кемеңгер ойынан алды. Егер драматург осы ... ... ... көрсетуді мақсат еткен болса, пьесада тұтастық жоғалып, тек
иллюстрация боп шығар еді. М.Әуезовтің драматургтік ... ... ... ... мен Ажар ... екі жас адамның тағдырын негізгі арқау етіп
алды да, осыған орай өрбіген оқиға төңірегінде ... ұлы ... ... ... ... кемеңгер ақынның сом тұлғалы бейнесін жасады.
Ш.Хұсайынов шығармашылығындағы тарихи тақырыптың игерілуі жайлы сөз
қозғасақ ... ... атты ... ... ... ... бұрынғы дәуірде болған тарихи оқиғалардан және өз ... ... ... та ... ... ... ... жазуда
асқан шеберлігі бар. Ол өзінен үш жүз жыл бұрынғы тақырыпқа жазса да, ... ... өз ... ... ... ... жасай білді.
Мысалы «Гамлет» оқиғасы, ХІІ-ХІІІ ғасырда Дания елінде болған ... ... ... осы ... арқылы ХVІ ғасырдағы Англия өміріндегі
әлеуметтік ... ... ... ... ... мәдениетін және өз тұсындағы адам баласының психологиялық
мінездемесін толық бере ...... [1, 30-31 бб]. ... аса бір ... ... ... аңғарған зерттеуші,
драматургтің ХІІ-ХІІІ ғасырдағы оқиғалар ... ... да сол ... ... ... ... өз заманының, өзі өмір сүріп отырған
тарихи кезеңнің әр түрлі ... ... ... ... ... біз ... ... мысалдан көріп отырмыз.
Ш.Хұсайынов тарихи тақырыптарды ... тек ... ... әдебиеттің майталмандарынан үйреніп қана қоймай М.Әуезов
шығармашылығына да ... ... Олай ... «Шекспир» жайлы жазған
мақаласында М.Әуезов шығармашылығын сөз еткендігі мақала ... ... ... ... ең ... (тематикасы)
тақырыбында. Мұхтардың «Еңлік-Кебек», «Қарагөз», «Айман-Шолпан» пьесалары
Шекспирдің хроникаларындағы тақырыптарына ұқсас. ... ... ... бейнелейтін халықтық тақырыптар»- [1,31-б.]деуі осы
ойдың дәлелі және жоғарыда айтылған «Абай» пьесасы жайлы ой Шахметтің ... ... ... ... ... игерудегі қазақ әдебиетінің бірегейі
болған соң да, драматург Ш.Хұсайынов оның шығармаларын өзіне үлгі ... ... ... ... ... ... әйгілі эпопеясы
тарихи тақырыпты игерудегі қазақ әдебиетінің шоқтығы биік, ең ... ... ... ... ... ... ... байланысты автордың
қызы Л.М.Әуезованың «Абай жолы» эпопеясының ... ... ... ... ... М.Әуезов шығармашылығын зерттеген ғалым Ысқақ
Дүйсенов ... ... ... ... бұл ... өте сәтті
шығыуына, біздіңше, екі жағдай ерекше көмегін тигізген тәрізді. ...... ... жолы» романдарының жазылуына байланысты барлық
деректермен зерттеуші-ғалымның жете таныс болуы және оларды ... ... ... ... молдығы. Екіншісі – автор мамандығының да
зерттеген тақырыбына тікелей қатысты ... ... ... өзінің
кандидаттық диссертациясын «ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда егін
шаруашылығының өркендеуі» деген тақырыппен қорғаған болатын-ды.
… «Абай жолы» эпопеясы, ... ... ... ... ... ... терең және жан-жақты сипаттайтын өмір айнасы
екенін, оның көркемдік ... мен тіл ... ... асқан
шеберлігін дәлелдейтін талай ғылыми зерттеулер, ... ... да ... ... ... Әуезова өзінің осы монографиясында алдына қандай мақсат ... ... ашып ... Мұны біз ең ... ... мазмұнынан айқын
аңғарамыз. Оған кіріспеден басқа негізгі төрт тарау енген. Бірінші ... ... ... ... тарихи шындық; екінші тарау екі ... ... ... ... ... ... тарау – Абай және оның ортасы; төртінші тарау – орыстың саяси жер
ауғандары – ... ... ... ... мән ... тағы бір ... ... – тарихи
романды талдағанда оған тарихи тұрғыдан қарауды ... яғни ... ... ... ... түп ... ... қамту,
өткенге шын мәнінде ғылыми тұрғыдан қарап, оны дәл және нақты түрде аша
білуінде.
…Зерттеуші де М.Әуезовтің ... бас ... бірі ... ... жасаудағы асқан шеберлігін, тарихи таразыны ауытқытпай ... ... ... өте ... дәлелдеген», – [30,114-115,121-
122-б.] деп Ы.Дүйсеновтің пайымдауынша, ... ... ... ... өзге де ... шығармашылығындағыдай тарихи
тақырыптың игерілуін мәнді қарап, автордың жеткен ... ... ... керектігін ескерткендей. Автор тарихи тақырыпты игеруде тек
теориялық ... ... қана ... алғашқы туындыларында-ақ
оқырманына орамды оймен ұсынды.
Егер біз, «Әбунәсір ... ... ... соңғы
шығармаларының бірі деп танысақ және ... ... ... ... мол драматургия жанрындағы ең бір биік шыңы десек, онда «Алғашқы
ұшқындар» немесе «Үкілі Ыбырай», ... ... ... атты ... осы биік ... ... ... адамзаттың бақытына туып, мәңгі өлмес мұра ... ... ... Олар ... жұлдыздай әр заманға, әр ұрпаққа
сапар ... ... ... ... халықтың рухани өміріне мол жарасып, ... ... ... ... ... ... Белинскийдің сөзімен
айтқанда, «күллі әлемнің азаматы» бола білген данышпан қайраткерлер ... ... ... ... де ... ... да адам, тарихтың ақиқаты мен қатесін саралайтын да
адам. Демек, дүниенің түп қазығы ... ... ... адам (әл-Фараби,
Үкілі Ыбырай, Ғани) деген тұжырымға келе отырып, Белинский ... ... ... ... ғасырлық ғылым мен кейбір казіргі ғылымның негізін салған Фараби
де өз заманының ұлы. Демек, ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік қайшылықтар пьесада барынша шынайы көрсетілген.
Дәл осындай пьесалардың қатарына қаламгердің ... ... ... ... ... ... оқиғалармен қатар сол заманның әлеуметтік
тартыстары мен жер ... ... дауы да ... тапқан. Автор бұл
шығармада қазақтың ақындық пен ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік ортасын көрсеткен.
Үкілі Ыбырай – Ақан сері сияқты, артына мол мұра қалдыра ... ән айту ... ... келесі ұрпағына опера негізіне дейін
көтерген ақын.
Қазіргі кездегі қазақ мемлекетінің негізін ... ... ... ... егемендігіне бір табан жақындау жолында бар өмірін
арнаған адам ол – Ғани ... Сол ... жас ... ... ... кездегі еліміздің кең құлаштап адымдауының ... бірі де Ғани ... ... ... ... ... ... ғұмырлар, біз
шығармашылығын зерттеп отырған ... ... ... ... да. ... ... ... және қазақ әдебиет тарихы көрсеткендей
көне заманның, тіпті бертінгі драматургтер ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының кілті етіп, осы өткен
адамдардың үлгілі ... мен ... ... үлгі - өнеге етіп қалдыруы
да заңды. Бұл – ... ... ... ... шығармашылығын талдау бар да, оның суреткерлік болмысын
тану бар. Бірақ, бірінсіз-бірі жоқ. ... ... ... ... Ал, ... – болмыстың өзі ортаға, жағдайға қарай, туған
жердің тағдырына қарай қалыптасады. ... енді сол ... ... өсу жолына қарап отырсақ, ол туып – өскен топырақтың дәмі де,
құнары да, тағдыр – тарихы да ... ... ... Осы ... ... жылы ... қаламгердің мәңгілік тақырыбы – туған жер, Көкше
тақырыбы.
Көкше жері – ғылым мен білімнің, сұлулықтың, ... ... ... ... өмір бойы ... туған еліне деген махаббатын сақтап
өтті. Ол қаламгер қалдырған мұрадан да анық көрінеді. Мәселен, ... – 1967, ... ... – 1972, ... ... – 1972,
шығармашылығының басым көпшілігі туған жерге ... ... ... «Біз ... тұрамыз» кинофильмі де (сценариі – Ш.
Хұсайыновтікі) Көкшеге арналған. Олардың ... ...... ... адал ... еткен бедел иелері.
«Өтелген парыз» пьесасындағы ... мен ... ... ... Х. ... ... ... мен Біләл, «Тоты-
Тамилладағы» – Тоты, «Үкілі Ыбырайдағы» – Ыбырай, Мәмбетәлі Сердалин, Ақан
тағы басқалары – өмірде болған Көкше ... ... ... ... 1967 жылы ... ... ... тарихи шындыққа негізделіп жазылған шығарма. Себебі ХІХ ғасырдың соңы
мен ХХ ғасырдың басында қазақ даласында Россияның ... ... ... ірі қалаларында оқып, орыс өнерінен, білімінен нәр алған ... ... ... ... шыға ... мәлім. Олардың көпшілігі
Ақан, Шоқандай аты барша жұртқа әйгілі адамдар болмаса да, өз ... ... ... Озық ... ... өз ... ... Осындай жаңалық жаршысының бірі – шығарманың негізгі кейіпкері
Хұсайын Темірбеков. Шығарманың ... ... ... ... адам. Ол
қазақ арасынан шыққан тұңғыш білімді дәрігердің бірі. Сондай-ақ, оны ... ісін ... ... ... ... ... ... ауылға жаңалық
ұрығын себуші қайраткерлердің бірі десек, ... ... ... ... алысары да, жұлысары да ескілік, надандық, діндарлық болса керек.
Ол туралы ... ... ... бар. Соның бірі - Айыртау ... ... ... өнегелі ұстаз болған Біләл Молдыбаевтың естелігі.
Ал, Шахмет драмасында Темірбектің атқарған ... ... оның ... ... ... болады. Тверетин: «Құм көшкен, құйын
айдаған далада 1895 жылы ... ... ... сені ... Өзің ... ... өзің ... мектебіңді қаңбақ ұшқан ... ... ... [31-373-б.].
Автордың «Өтелген парыз» немесе «Сертке-серт» (1972) ... ... ... ... хан ... деп ... ... әулетінің, қазақ даласына келген төңкеріс кезіндегі өмірі
суреттеледі. Өзіміз жоғарыда айтып кеткендей, оқиғаның болған жері ... ... ... құтты мекенінде өтеді. «Бір анадан ала
да, құла да туады» демекші, бір ұяда өскен ... ... ... бір ... ... бөлінгенде, ағайынды Уәлихановтардың саяси-
әлеуметтік көзқарастарының тартысы пьесаның негізі болған.
Ш.Хұсайыновтың «Тоты-Тәмилла» атты шығармасының ... мен ... ... Тоты - қазақ қызы. Тамилла – оған ... ... ... ... тұрмысқа шыға алмай, сығандар тобына келіп қосылады. Тотыны
тілі тәтті, заңы ... ... да ... ... ... өз ... Бұл ... болған - шын оқиға.
Драматург жеңіл-желпі сюжетке жаны қас, кез-келген шығармасының
негізінде ... ... ... ... біз ... ... отырып көз жеткіздік. «Тоты-Тәмилла» пьесаның негізін іздеп, автор
біраз уақыт сығандар ... ... ... ... ... «Балдырған»
журналының №5 санындағы «Өнегелі өмір» рубрикасында сөз ... ... ... ... ... ... ... жүрген. Көктен іздегені жерден
табылғандай, қызға ... ... ... Мә, ... қызы ... ... адам емес ... біледі.
– Өзіңіз ғашық екенсіз, арманыңыз орындалады! – деп, бір ... ...... ... ... ... Жазушы астанаға
оралысымен пьесаға отырды. Онда қиын ... ... ... ... қызының
сығандар таборына қосылып, бас сауғалағаны, сығандар өмірі бейнеленеді.
Драматургтің сығандар ... ... ... ... ... ... ... арқауына айналған еді», – дейді [105-16-17 б].
Драматург шығармашылығының өзегі мына айтқан ... ...... адам – тірі ... Оны ... білу ... ... Ойланасың, толғанасың, жазасың, сызасың, ... ... Ой ... ... ... ... ... лайықты
түр іздейсің. Кейіпкерлерді жасанды емес, жаратылыс қалпында ... ... ... сәл қылдан тайса, өзіңді де, өнерді де құлатасың.
Шекспир, ... ... Шоу ... ... ... өсиет етіп қалдырып кеткен
бізге» [1-195 б]. Осы пікірден ұғынарымыз драматургия жолы ауыр да қызық.
Қайнаған еңбекті ... ... ... өз ... ... ... сөзі.
«Қазақ совет драматургиясының өркендеу жолындағы кең арнаның бір
саласы – ... ... ... ... – дейді зерттеуші ғалым
Н.Ғабдуллин, - ... ... ... алсаңыз да, халық мүддесі ... ... ... ... істері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, өлмес, өшпес
ізі ұлт мақтанышына айналған әйгілі ардагерлер бар. Халықтың бұрынғы өткен
осындай асыл ... ... ... ел үшін еткен еңбегін,
қажырлы күресін, ... мен ... ... ... ... көз
алдына жандандырып, жайнатып әкеліп көрсету – өте ... де, аса ... – [12,71 -б.] ... осы ... ... ... әбден қабысып жатқан тәрізді. Өзіміз жоғарыда драматургтің
шығармашылығына шолу ... ... ... ... мен ... жанрын кәсіби түрде игергендігінің сыры және халқының даңқты ... ... ... ... ... үлгі ету ... Осы ... тарихи тақырыпта жазылған қазақ пьесаларын Нығмет Ғабдуллин шартты
түрде екі ... ... ... ... ... озық ойшылдары, кемеңгер ақындар, сұлу
өнерімен елінің көңілін ... ... ... ... деп ... де оған: «Абай», ... ... ... «Ақан сері-Ақтоқты», «Майра», «Біржан-Сара» т.б. туындыларды
жатқызады. Ал екінші жүйеге ... ... ... алысқан батырлар,
халықтың бақыты мен азаттығы үшін күрескен әйгілі революционерлер ... ... үшін ... ... даңқты ерлер
жайындағы көркем еңбектерді ... Атап ... ... ... ... ... сұңқарлар», «Амангелді», «Тоқаш Бокин», «Біздің
Ғани», «Төлеген Тоқтаров», «Намыс ... «Сын ... ... т.б. пьесаларды жатқызады.
Осы пікірді теориялық негізге алсақ, өзіміз ... ... ... тақырыпта жазылған пьесаларын екі ... ... ... ... ... Әл Фараби», «Үкілі Ыбырай»,
«Біздің Ғани», «Сырымбет саласында», «Сертке-серт» немесе «Өтелген парыз»,
«Амангелді» және т.б. Ал ... ... ... қырынан - өнер адамдары
мен озық ойшылдарға арналған пьесалары: ... Әл ... ... ... мен ел ... ... пьесалары: «Біздің Ғани»,
«Амангелді», «Өтелген парыз», «Сертке-серт» және т.б. ... ... ... ... ... ... ... та, бірақ ғалымның
бұл пікірі тек пьесадағы негізгі кейіпкерлердің немесе тарихи тұлғалардың
қызметі мен ... ... ... ғана ... ... ... ... жағы аздау. Тарихи тұлға немесе пьеса кейіпкері ғалым жіктегендей
даңқты адам немесе белгілі бір қоғамның белсенді ... оның ... ... ... жолы бар және өмір ... ... қалыптасқан өмірлік
көзқарасы бар. Демек, оның ғұмырнамасы бар. Ал осындай бай ... ... ... адам оны ... ... ... ... кейіпкер етті десек, яғни онда адамның ... ... ... жай-күйін, толғаныстарын шығармасына
тірек етеді десек, біз мына бір классификацияға ... ... ... Драма жанрынын теориялық жағынан зерттеген Рымғали Нұрғалидың
пікіріне жүгінелік.
Ғалым драма жанрын ... көп ... бойы ... көркемдік даму процесіне сүйене отырып, ... ... ... ... 2) ... драма, 3) ғұмырнамалық драма,
4) қазіргі драма. Демек, ... ... ... ... ... ... арнаған пьесалалары Р.Нұрғали жіктеген
классификацияға толық саяды.
Мысалы, ауыз ... ... ... ... ... қатарын драмалық, траги-комедиялық, трагедиялық деп әрі
бөлшектеп, оқиғаның және басты кейіпкердің, ... ... ... ... аламыз. Оған себеп автордың ... ... және ... ... ... ... ... табиғаты. Мәселен, автор «Әбунәсір Әл
Фараби» пьесасы «екі ... ... деп ... және ... ... ... ... драма» десе, «Біздің Ғани» ... ... ... «екі ... бес ... ... деген.
Демек, өзіміз айдар тағып, ат қойып, автордың шығармашылығынан бөліп
алып, зерттеп отырған ... ... өзін ... ... жіктеуімізге әбден болады және әр қайсысына арналған
тарауларда осы ... ... мен ... жеке-жеке тоқталамыз. Ал осы
өзіміз жіктеп қарастырған ғалым ... ... ... ... - қимыл-әрекет, сахнаға арналған уақиғаны, оған қатысушы кейіпкердің
іс-әрекетін, көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын ... ... ... қызу ... құрып, мейлінше шиеленістіріп,
шарықтау шегіне әбден жеткізіп барып тану – драмаға тән ... ... ... ... үш ... ортақтығы, ал кейіпкерлердің іс-
әрекетінің дамуы пьесалардан форма жағынан траги-комедиялық, трагедиялық,
драмалық деген ұғымдарды тануға ... ... ... ... ... ... арман-
мақсат жолында, азаттық-еркіндік үшін арпалысқан батырлық жолын бейнелейді.
Тіпті ауыр тағдыр ... ... ... ... шие емес,
трагедияда алапат құштарлық, ғаламат сезімдер ... ... ... тірліктің қаһарлы ағысы, ызғарлы оқиғалар көрсетіледі.
Қаһармандық драмада Отан үшін, азаттық үшін ... ... ... ... сипаттары жағымды мінездері, ... ... ... ... ... ... ... сұрапыл шайқастан
қаһармандық драма кейіпкерлері көбіне-көп жеңіспен шығып, салтанат құрады.
Басқа ... ... ... ... психологизм секілді
элементтері қаһармандық драманың ... ... ... дәуір
сипаттарын реалистік тереңдікпен жан-жақты танытатын кейіпкерлерді сомдап
қоюға мүмкіндік береді.
Қаһармандық драманың басты ... ... аяғы ... ... ... негізінен, ер жүректі, үлкен мақсатты, қарапайым, өзімізбен
тікелей араласа жүретін қажырлы, жігерлі адамдар, ... үшін ... ... ... жаңа өмір ... ... ... қас
дұшпанмен арыстанша арпалысқан Отан соғысының батырлары.
Октябрь төңкерісінің шындығы, күрес күндерінің қаһарлы кескіні жаңа
сипаттағы ... ... Олар ... ... ... ... кейіпкерлеріне айналды. [12,75-76-б.]. Мысалы: Сәкен
Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарлар» пьесасынан, Мұхтар Әуезовтің «Түнгі сарын»,
Бейімбет Майлиннің ... ... ... ... «Амангелді»,
«Біздің Ғани», «Ағайынды Уәлихановтар», пьесаларын қаһармандық драмаға
жатқызуға болады.
Қашан да өмірдің жаңа ... ... ... ... ... түсе ... Жаңа шындық әдебиет пен өнерде сан алуан жаңа жанрлық
формалар тудырды. ... бірі – ... ... бұл ... қан төгіс шайқастар, үлкен құрбандықтар жоқ.
Келісімге келмес қарама-қайшы кейіпкерлер арасында айтысты талас ... ... ... ... ... деген көзқарасын ашық,
айқын айтады. Сондықтан кейіпкерлер арасындағы кезексөз (диалог) ... ... ... ... ... ... ... тұстары да бар.
30-40 жылдары жазылған әлеуметтік-саяси ... ... ... ... негіз болса, кейінгі драмалардың тақырыптық өрісі
кеңейді, қаламгерлер ... ден ... идея мен ... ... ... ... Сәкен Сейфуллиннің «Бақыт жолында», Мұхтар
Әуезовтің «Алуа», «Әйел жолы», ... ... ... ... ... ... ... пьесаларын жатқызамыз.
Р. Нұрғали саралаған драманың енді бір түрі – ғұмырнамалық драма.
Қиын ... ... ... бедерлі із қалдырған жандар тұлғасы. Суреткер
назарын өзіне жиі ... ... ... ... да ... мінез
соқталы тартыс үстінде жақсы ашылмақ. Сондықтан белгілі адамдар ғұмырындағы
бір қуаныш, бір ... бір ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берері хақ.
Бүгінгі қазақ әдебиеті ауқымының кеңеюіне назар салғанда, тарихи
ғұмырнамалық тақырыптың мол ... ... ... Бұл ... ... ... ... проблемаларынан жалтара қашып, тайқи
соғуы, дағдарыс пен байлам ... салу ... ... еді. Өнер, ғылым,
экономика, қоғамдық өмірдің барлық ... ... ... ... қан ... ... күндерді тұтас бірлікте қарау керек. Қазақ
суреткерлерінің өткен-кеткен тарихқа, белгілі қайраткерлер ғұмырына ... ... көз ... ... қоғам биігінен, бүгінгі қазақ ұлты
санасының биігінен бағы замандарды ұғыну, болашақ күндер ... ... ... ... ... шарттары, идеялық талаптар үстіне тарихи биографиялық
объектіні қозғағанда, факті мен ... ... пен ... ... қосалқы қиындықтар туады.
Әдебиеттану ғылымында ғұмырнама терминіне мынадай анықтама берілген:
«Ғұмырнама – адам ғұмырының жылнамасы. Әдебиеттануда жазушының өмір ... Бұл ... ... үшін өте ... өйткені суреткердің
өмірлік тәжірибесінің, әлеуметтік-тұрмыстың жай-күйі, ... ... ... ... ... ... ... білуге,
шығармашылық процесте жеке өмірлік материалдардың қорытылу жайын түсінуге,
суреткердің ... ... ... ... ... бірге
жазушының өнегелі өмірі мен мінез ерекшеліктері үлкен тәрбиелік те ... ... ... ... ... және суреткердің
өзі жазып қалдырған әр түрлі деректер ғұмырнама жазуға негіз боларлық
материалдар» ... ... ... ... ... тұлғаның өмірі арқау
болмақ. Эстетикалық шындықпен бейнеленген көрнекті адамның ... ... ... нысанасы, әсіресе жас ұрпақ, кейінгі ... ... ... ... драманың жанрлық формасының басты-басты
мынадай ерекшеліктері бар. Олар:
- Шығарма материалының күнделікті қарапайым тіршілікке етене жақындығы;
- Кейіпкердің белгілі әлеуметтік ортамен ... ... ... формалардың жан-жақтылығы мен сан алуандығы;
- Саяси-әлеуметтік идеяның ... ... ... ... ... ... ... саласында қазақ әдебиетінде соғыстан кейінгі
дәуірде молырақ көрініп, бірқыдыру сапалы шығармалар дүниеге келді. «Аққан
жұлдыз», «Абай ... ... ... «Ақын арманы», «Найзағай», «Таң
жұлдызы», «Ұстаздың оралуы» т.б.
Сондай-ақ, ХХ ... ... ... ... ... ... әдісі кең өріс алды.
Библиографияның бір түрі – автобиография, яғни, автордың өзі жазып
қалдырған ғұмырнамасы. (Сәбит Мұқановтың ... ... ... ... Тар жол, ... кешуі», Әбу Сәрсенбаевтің «Офицер күнделігі» т.б.)
Дарынды суреткер, ғалым Мұхтар Әуезов ұлы Абайдың ... ... ... ... ... ... Жұбанов Құрманғазының өмірін өрнектеген
еңбектер жазды.
Сондай-ақ, ... ... ... трагедиялары – қазақ
драматургиясының классикасы, ... ... ... ... өмірлік материалдарды қорыту жөнінде ұқсас пьесалар Ә.Тәжібаевтің
драматургиядағы озық туындысы – «Майра», қазір ... Жаяу ... ... ... ... ... ... келді. Сәкен Сейфуллин туралы
төрт пьеса бар. Бұл ... А.В. ... ... өз ... ... бұл ... театр оның ұлы көмекшісі. Театрдың ... бірі – ... ... ... дәл Һәм ... ... ... сөз жоқ», – деген пікірін тиянақтай түссе керек.
Бір тақырыпқа, бір материалға әлденеше ... ... ең ... ... көрсетпек, екіншіден салыстыра зерттесе, осы орайда
көркемдік тәсілдерге, жаңалықтарға қатысты ... ... ... ... ... арқылы
қаһармандар, күрескерлер образын жасау тәжірибесіне көз жүгірткенде ... ... әр ... және бір ... ... әлденеше шығарма бар
екендігін көреміз. Бұлардың әрқайсысының мақсаты, көркемдік ... ... ... ... ... құбылыс.
Ал аса көрнекті драматург К.Тренев былай деген: ... ... ең ... ... не деп ... тіл – дер ... Тіл ... өзіндік қасиетін білдіретін басты қаруы. Оның қуаттылығы да,
әлсіздігі де тілінен көрінеді». Оның ... ... ... ... ... ... да болмасын туындыны түсінікті етіп, оқырманға жеткізетін, оны
сүйікті ететін ол – шығарма тілі. Шахмет ана ... ана ... ... ... ... өзі өскен ортадағы ақын-әншілердің, сал-серілердің
шығармаларымен қорландырған. Ол қаршадайынан сөз ... ... ... ... жүріс-тұрысы мен әрекет-қимылын, бет пішініндегі
өзгерістерді, ішкі иірімдерін терең ... ... ... ... ... өз ... пайдалана да алған. Сондықтан да, ... ... ... ... ... тіліне көңіл
аудармау мүмкін емес.
Драмалық шығармаларда геройлар айтысады, сөзбен сайысады, өздерінің
саяси, адамгершілік, философиялық ... ... ... ірі ... ... ... Әр адамның өзіне тән
мінезі, ойы, сезімі бар. Әр ... ішкі күші ... ... ... ... ... ... шығуы» әр алуан келеді, сөзіне
қарай кісіні тани ... ... ... ... ... ... «әл-
Фараби» пьесасындағы Әл-Фараби, бәрімізге белгілі адам атын ... ... оны «ұлы ... ... басқа сөзден аспаймыз. Автор Әл-Фарабиді
өзінің шығармасына кейіпкер еткенде, оның ... өмір ... ... мен ... ... сөздерді аузына шебер сала білді,
образдың жақсы шығуына жағдай жасады. ... ... тең ... ... поэзиядағыдай лирикалық шегіністерді драматургиялық
шығармада қолдану ... ... ... ... ... мазұмынды, сөз
ұтымды, жинақы ... ... ... Кейіпкердің монологы немесе
диалогы арқылы образдың барлық позициясы айқындалуы ... ... ... ... ... кейіпкердің және қатысушылардың тілі шұрайлы болса,
драмалық шығарма соғұрлым мықты ... ... ... ... ... ... ... болатын себебі де осыған байланысты.
Кезінде В.Г. Белинский: ... идея ... ... жаңа ... қажет
етеді. Тіпті тілдің өзі идеяның талаптарымен сәйкес келіп отырады дей келе
жанр мен тіл ... ... ... ... ... ... ол
Крыловтың орыс мысалының тілін жасаған сияқты орыс өлең комедиясының тілін
жасады» деген ой қаламгер ... да ... ... ... ... жақсы идея, қандай қызғылықты оқиға болса да, оны ... ... көп. ... ... жазу үшін ... үлкен ой, кең
парасат, жан-жақты білім керек. Жазу ... ... әрі ... әрі
лингвист. Оның артығын алып тастап, белгілі бір ... ... ... жан ... көп ... ... етеді. Мәселен, «Әбунәсір Әл
Фараби» пьесасын жазбас ... сол ... ... ... ... діни лексиканы меңгеруіне тура келгені анық. Бұл жұмыстар
автордың ... ... және сол ... ... ... ... ... етеді. Автор осындай қиындықты жеңген және
талмай еңбек ... ... ... әдебиетіне Фарабидің кесек
тұлғасын алғаш ұсынған автор болды. Осы ойымыздың ... ... ... жазушысы, Шахмет Хұсайыновтың шәкірті С.Сматаевтің лебізін тілге ... ... ... ... ме деп ... ... Сен менің әңгіме,
фельетон, мақала жазғанымды білмейсің. Алғаш мен ... ... ... ... атты ... 1930 жылы ... деген әңгімем
басылған. Облыстық газеттерде, «Қазақ әдебиеті» мен ... ... да ... ... мен үшін ең қолайлысы – драматургия саласы.
Ал мынау, – Шахаң қолжазбаны ... ...... ... ... ... ... бір дүние жазып жатырмын. Сол кездің, сол ... ... дәл басу үшін ұлы ... ... ... сөйлеттім. Мүмкін
стилі, ой ырғағы, мүмкін тіл кестесі бір ... ... Оқып ... отырмын. Қандай еңбекқор жан еді! Анада Фараби ... ... ... ... еді. Мынау стол толы тарихи басылымдар. ... ... ...... ... ... еңбекқорлығына тәнті. Қандай тақырыпта шығарма жазбасын бәрін
егжей-тегжей ... қана ... ... ... ... айтып тұр.
«Қолы қаламнан босаса кітап ұстайтын, ел ... өлке ... не ... ... ... ... жүретін. Бір Әл-Фарабиді білу үшін
оқыған кітаптарының өзі шағын бір кітапхана болар еді», – [45,220-б.] ... ... ... ... мысалға қосуға әбден болар-ау
дейміз. ... ... ... денін драматургиядан бастаған талантты драматург. Сонау
балғын шағындағы «Көк шыбықтан» бастап ең ... ... ... ... драмалық шығарма жазған тіл өнерінің шебері.
Драматург қазақ әдебиетінің іргелі әдебиет атануына ... ... ... ... ... ... де көп ... алғанын жасырмайды.
М. Әуезовтің «Абай» пьесасына тәнті ... ... ... ... ... мәлім және жұмысымыздың тарауларында сөз ... ... ... ... «М. ... ... жолы» романын жазбас бұрын,
ақынның ғұмырнамасын талдап, ақын туралы жазылған бірнеше автор еңбектерін
шұқшия зерттегендігі жайлы мынадай ой ... ... ... ... ... ... ... үшін шығарманы фактілерді ... ... ... ... және Абайды тірісінде көзі көрген
адамдармен кездесе ... ... ... ... ... өз ... ... шығарма жазуға отырған дей келе, -Абай жайлы жазылған ... ... елу жыл ... ... ... [74,6 -б.] ... – бұл саланы толық меңгеріп, оның ыстығына күйіп, ... ... ... ... ... жан. Көптеген қаламгерлер
драматургияға бара да бермейді. Біріншіден, ... ... қиын ... ... мол. ... ... ... көп, өтуі де ... ... ... ... ... елегі мен таразысынан өткеннен
кейін де, жазылған еңбек сахнаға қойылып, жарық көргенше көп ... ... ... ... Оның үстіне драмалық шығармалар басқа
жанрлар сияқты жедеқабыл кітап болып шыға да ... ... ... күн ... ... күйкі тірлік иелері бұған жолай
қоймайды. Әрі шын мәніндегі драматург болу үшін ... ... ... жете ... білу керек.
«Театр киім ілгіштен басталады» десек, актерлік те жас ... ал ... ... туу керек. Шахмет – осындай тума талант,
өйткені ол туа өз халқының бар дарынын өз ... ... ... ... ... бар қиындығын сезіне отырып, осы жанрға тәуекелі жетіп бара
алған, әрі өз дарынын да ... ... – деп ... ақын ... ағынан
жарыла, драматургтің тума талант екенін жақсы айтқан [21,193-б.].
Жоғарыдағы ойымызды әрі ... ... ... лабораториясындағы диалог өнерінің ерешектеліктерін сөз етсек,
алдымен «Сахара үстіндегі жалаудағы» Кете мен ... ... ... мен ... ... мен бүгіндегі» Мардан, Марабай,
Сабатай, Мәрияштар тіпті ертеректе жазылған «Борандағы» Тұспай, кейіннен
жазылған ... ... ... ... мен ... ... Гүлнәпістің, оның ұлы Мараттың, Шапықтың, «Әбунәсір
Әл Фарабидегі» ... ... ... ... ... тән тілдері сол арқылы айқындалған сахналық бейнелерін еске
аламыз.
Ал соңғы ... ... ... ... ... ... ... көзіміз жетеді. Бұған дәлел автордың «Үкілі ... ... ... ақынның қым-қуыт өмірін суреттегенде не бір құнарлы
сөздерді талмай іздеп, ығыр блған сөздерден аулақ болуға бой ... ... әр ... әр қилы ... характерлер бар; айласы көп
Нұржан Аманов, ағайынға деген жек ... бар ... ... ... ... киіп, шала от басқан, ызақор – ... ... ... ... келер қауқары жоқ, қу тақыр ...... ... ана – ... ересекті мүжіп, сөз түсінбес топпен ... ... туар ... ... ... жаны ... ылғи аңдуда,
айдауда жүрген Мәмбетәлі, Мұстаризаның айыбы – ар, жер дауы, ... әні, ... ...... ... Автор осы кейіпкерлерді әр алуан
мінезде тудыра, көрсете алуы, жанрдың диалог және ... ... ... де, ... құруында және жанрды кәсіби тұрғыдан игеруінде
секілді.
Автор кейіпкерлердің айтар ойын, ... ... ... ... ... ... ... прототипті образдар жасауды ... етіп ... және сол ... тіл ... ... ... ... алынған кейіпкерлердің бәрінің деуге боларлық прототипі бар,
нақтылы адамдар. ... ... жаңа ... жаңа ... драматургтің осы пьесасынан жақсы байқалады.
Мысалы, автор Нұржан Амановтың қазақтар арасында дөкір мінезді, ... ... ... ... ... және мінез-құлқы ... шала ... мына ... ... ... ... «Аманов. (тілін бұрап) Сендердікі былық... ... ... осы. Дала ... ... ...Миллер киргиздардың
қандарында ... қоздыртқыш смесь .. ... бар.. олар ... ... тұра ... ... олар ... жағынан онша жетіліп
болмаған ...сезімдері доғал ...Адал ... ... ... ... ... ... өлім мен ...тірлік атысып
жатқанын незнайт, кариндарын сипап, қатындарының қасында .. ... ... ... ...уиқыдан көздерін ашпайды. (Қаһарына мініп) Көздеріңді
тырнап ашу ... ... ... Тілі ... сала ... ... ... ойлау жүйесінің түрі. Өзінің халқының жамандығын, сөзуар
даукес екендігін патша ағзамның құлдарының аузынан естігенін жыр етіп ... ... кім? ...... ... ... ұлт ... шығарған жаңа билік иесі. Жылы орынын суытпай, күн ... ... ... істеп, айдағанына көнетін бұратана халықтың ... ... ... ... ... сөздерін қолдану арқылы автор Амановтың
шын мәнінде кім екенін танытып тұрғандай. Өзіміз жоғарыда ... ... ... ... осы ... салу ... Хакиманы тұзағына түсіру
үшін қолданғандығын ұтымды диалог және қазақ қоғамында жаңа ... ... өсіп ... ... ... өзіміз әлі күнге дейін алысып келе жатқан тіл тазалығы
проблемасының түп ... ... ... ... тұрғандай.
Драматург пьесаларында кейіпкердің мінез-құлқтары мен іс-әрекеттеріне
сәйкес, олардың ... ... ... ... де, ... ... білген. Мәселен, «Біреудің аты ерлікпен, біреудің аты
зорлықпен шығады», - деген мақалдың бойында халық арасына кең ... ... ізі ... ың шықпаса жер өрте», автордың осы қолданысының
өзінде терең сыр ... жоқ па? ... Абай ... осы мақалдың
оңбағандығы жайлы өзінің «Қара ... ... ... тоғызыншы қара
сөзінде» былай демеп пе еді: «Қазақтың мақалдарының іске татырлығы да ... ... ... не ... не ... жарамайтұғыны да бар.
..Атың шықпаса, жер өрте» дейді. Жер ... ... ... несі ... Не ... не құдайшылыққа жатпайтын Нұржан Амановтың
қылығын қалай бағалауды білмеген автор Абайдың қарсы ... ... ... оның ... ... ... ... тұрғандай.
Автор «Үкілі Ыбырай» пьесасында тағы бір мынандай сөз ... ... ... ... ... әр қилы ... ал бұл ... негізінде
халықтық ой тамшының мына бір ... ... ... ... тазы ... ... Дәл осы екі ... халықтық ой тамшылары арқылы
өзіміз сөз ... ... ... ... және жаңа өмірге, екі
аралық /сайқалдық/ өмірге бейімділігін таныту үшін ... ... ... ... жан-жақты қуатты, оларға қарсы ... ... ... ... отыру үшін автор пайдаланған.
Шахмет Хұсайыновтың ізденгіштігі жөнінде, оның ... ... ... ... ... ... қалай қарайтынына дәлел ретінде
Әбділда Тәжібаев естелігінен мына жолдарды келтіре кеткенді жөн ... ... ... өзі ... өте жайдары қарсы алды. Байқаймын көзінде
лапылдап тұрған қуаныш бар. ... ... ... ... ... ... ... ұстатып:
– Мынаған қара,- деді.
– Бұл не? – деймін жайғаса, асықпай отыра бастап...
– Бұл жаңа пьеса геройларына ... ... ... Адам пәледен қашқанмен, құтыла алмайды. Оны құтқаратын қуаты ғана.
2. Қарным тойса, көзім де тояды. Менің ынсапсыздардан ... ... ... қорқақ – адам емес. Оны жан деп санама.
4. Екі қолым – екі ... ... – екі ... ... Өзі болса – жетті,
Өзі толса – болды.
Бізді басқаратын осындай адамсымақтар көп-ақ» [107].
Шахмет көп ... көп жер ... көп ... ... бәрін өз
бойына барынша мол ... ... ... ... оқығаным рас, Станиславскийдің, Немирович-Данченконың,
Мейерхольдтың, Завадскийдің ... ... ... Олар нағыз
режиссерлер, нағыз ұлы психологтар. Станиславский «артис сахнада ғана емес,
өмірде де бар ... қалт ... ... ... ... ... ... соған құлай беріліп, оның шыңырау-тұңғиық түбіне терең үңілуге
тиісті» – ... – біз, ... де, сол ... ... ... ... қабылдаймыз», – деуі қаламгердің бар лабораториясын
ашқандай. [21,192-б.]. Іздену, оқу, ... ... ... ... көп тер ...... шығармашылығының тағы бір ерекшелігі, ол өз шығармасының қай-
қайсысының болмасын өн бойына туған ... әсем ... және ... ... қана қоймай, сол әндер мен өнер түрлері арқылы кейіпкер
характерін ашуға жол салады. ... ... ... ауыз ... ... ойындарындағы театр – драмалық элементтері» [1] еңбегі осы ойымзды
тиянақтай түспек және біз сол өнер ... ... ... пьесада
қалай көрінгеніне көңіл аударсақ. Мәселен, «Үкілі Ыбырай» пьесасында автор
айтыс өнерін соның ішінде, қыз бен ... ... ... ... мен ... ... ... сөздің мәнін біліп, тілдің мәйегін ағызар нағыз
айтыскерлердей білекті ... ... және ... ... ... ... элементтері жайлы былай ой ... ... ... оқиғаның тұтастық бірлігі сақталған, ән-күйлі драмалық пьеса десе
де болады. Мұндағы драмалық ... ... ... ... ... ... сөздері драмалық шығармалардағы кейіпкерлердің диалогі,
монологі ... ... ... ... ... ... назар аударуы драматургия жанрының кішкене элементтері өзі
халық өнерінің жоғарғы формасында кездесетініне көз ... ... әрі ... ... ... ойындарының бір қатарында «Айтыс»
арқауы желі, программалы репертуар болып отырады, Әсет айтысының бір түрі
қыз ұзатудағы ... ... ... ... ... қуанып, нашар айтса
ренжіп, ақын асқақтап шалқығанда оны жақтаушы жақтың ... да, ... ... ... ... ... желпіне соққан
ақынның жұрттың ... ... ... ... ... ... көзін, дене ырғағын ойнатудағы табиғи
жарыстары бір төбе ... оның ... ... ... ... бірде
баяу, кейде қызу, не майталман жорға тәрізді ... ... ... ... ... ... мен сыр ... Ақын бір орында отырмайды,
төрден ... ... ... ... ырғалып, тербеліп ... ... ... ... ... ... да, бұрала басқан қыз бен
келіншектің де, ... ... да, ... ... ... ... суреттеп, тыңдаушы көптің көз алдына белгілі бір сурет керуенін
елестетеді. ... ... ... ... құстың бейнелерін қимыл-қозғалысымен
тура келтірсе, енді бірде аузынан қандай сөз ... ... ... ... тырысып отырады», – [1,93-б.] деп жазуының өзі айтыс ... жуық ... ... ... ... түп ... сонау халық
әдебиетінде екендігін ғылыми түрде тұжырымдаса, енді теориядан іске ауысып
өзінің төл ... ... ... ... іс ... ... ... көреміз. Осы оймыздың төлемі тілімізге жиі тиек ететін автордың
«Үкілі ... ... ... ... дауға түсер кездегі Ыбырайдың
кейпін, оның диуанаға ұқсас киім ... ... ... ... шошынып,
қолын алуға батпауы және ұлықтармен кездесу ... ... ... тағы бір ... ... ... ... ретінде
хор немесе ұжымдық ән орындау және би ... ... ... ... жаңашыл дәстүр енгізуге тырысқандығының белгісі секілді.
Осындай ... ... ... ... ... ... көрінген.
Ол аспандағы аққуға әнін қосқан атақты Ыбырайдың, ән төресі Ақанның,
Біржанның, Айыртау ... ... ... ... ... ... өзі де әнді ... ортадан шыққандығының белгісі және
драма жанрына жаңашылдық енгізу ... ерен ... деп ... ... ... ... оның ... Еркөкше Ақанның әнші
серіктерінің бірі болған. ... өзі де ... әнге ... ... ... ән ... де ... Драматург пьесаларындағы біраз әндер
елге кеңінен танылып, таралып кеткен. ... ... ... ... ... әні ... пьесасына әдейі арналып жазылған.
Қаламгердің: «Халық әндері – елдің өмірі, тарихының жолдары. Халықтың
жан құбылысының, сезім ... ... ... ... бұзып
айтушыларға модаға саламын деп, бет алды бақырғандарға жыным келеді. Роза
музыканы да, өлеңді де өте ... ... ... ... сезімді
нұрландырып, мөлдіретіп айтады», – [1,114б] деуі де айна ... жан ... ... ... қырының бір сыры.
Шахмет әрекетті, характерді, ойды ... ... ... ... дәл сипаттайтын детальдарды табуға күш салатын. Сол
детальдарды сахнаның көркі мен тынысы деп ... және оны өзі ... ... ... актерлерді де таңдай білген. Сондықтан да оның
Қалтаев, Бақтыгереев, ... ... ... Өмірзақов, Қойшыбаева,
Қожамқұлов, Айманов сияқты таланттарға арнап жазған ролдері ... ... ... де, ... де батыл болған адам. Өз басының да ... ... ... ... ... сол жылдардың асыра сілтеп,
адам тағдырын ойыншыққа айналдырған сырларын ... ... ... туындылар қатарында оның «Марабайының» болуы ... ... пен ... ... пен ... қараңғы мен жарықтың
айқасына арналған «Марабай» пьесасы өз кезінде драматургияның елеулі табысы
болғаны ақиқат. Сол тұста ... ... ... құрбаны болған
адам тағдырын арашалауға батылдық пен ерлік керек еді. Қаламгер ... ... ... баруда соның дұрыс шешімін тауып, шебер алып шықты.
Бұл туынды күні ... ... ... ... ең ... бірі
саналады. Оның ақиқаттығын ұлы қаламгер М.Әуезов сөзінен де аңғарамыз:
«Шахмет жаңа тақырыпқа барды. Көбіміз айта ... ... ... та ... ... кіре ... жүрген тақырыпты көтерді. Жаңа адамдар, жаңа
интеллект өкілдері сахнаға шықты. Солардың ... жаңа ... ... ... ... Стиль тазалығы, көркем ой тұстары пьесада баршылық.
Сезім өткірлігі мен шындыққа шыншыл көзқарас бар. Есіркеп ... ... ... ... ... деп орға айдайтын алаяқтар арамызда аз ба?
Шахметтің ... ... енді ... ... кейіпкерлеріне де баруға
болады»[15,-97б]. Ұлы драматургтың бұл ... ... өте ... ... ... жаңа ... басы болған А.П. Чеховтың ойға құрылған
терең психологиялық туындыларын меңгеру дәл сол кезең үшін ... ... ... де, ... ылғи ... ... жасады, ешқашан сүрінбей
үлкен жанрдың терең тамырының бүлкілін дұрыс танып білді деуден ... та ... ... ... Сол ... ... мен ... драматургтер жазушының туындыларындағы қателіктерді көріп, дер ... мен ... ... ... ... сол уақыттың саяси жағдайы мен
заман ... ... ... ... ... жазуды талап етті.
Осы ойымызға орай, Ғылым академиясы басылымынан 1998 жылы ... ... 60 ... ... ... осы ... келбеті туралы былай
делінген: «1946-1956 жылдардағы қазақ драматургиясында ... ... ... ... ... сынды белгілі
қаламгерлер бұрынғысынша ауыр жанрдың жүгін көтерісті. ... ... ... өз ... қырғиқабақ көзқарас олардың батыл
ізденіс жасап, тосын пікір ... ... ... ... да олар
көбінесе ешбір күдік тудырмайтын ... ... ... адам жау ... ... ... ... шығаруға ұмтылды. Бұл ... өз ... ... жағынан өте сенімді, сол кездегі
қоғамда қабылданған ... ... ... қайшы келмейтін түсініктерді
насихаттауға бой ұрды. Бір пьесадан екінші пьесаға ауысып ... ... бірі – ... ... ... ... делінген»[50,113-б.].
Белгілі театр сыншысы Қажықұмар Қуандықовтың «Театрда туған ой» ... ... ... бар: «Қазіргі қазақ драматургиясының тілінде
қарапайымдылық, айқындық аз. ... да ... ... ... ... ... ... образды көркем сөздер жоққа ... ... ... ... ... ... пафос тудыратын көпірме
жел сөздер көп. Орынсыз ділмәрлікке салушылық етек алып ... ... ... мән ... ... ... ... жүрген кейіпкерлерінің айтар сөздері олардың іс-әрекетіне, жағдайы мен
көңіл күйіне мүлде ... ... ... ... ... елеулі
кемшілік жас авторлармен бірге, ... ... ... ... ... ... ... Ә.Әбішев творчествасынан да орын
алып келеді. Біз өз пікірімізді дәлелдеу үшін ... ... ... жөн ... ... тіл ... мен ... салынушылық
драматург Ш.Хұсайынов шығармаларында да ұшырасады. Оның ... ... ... бұл ... ... ... түседі. Осындай мағынасыз
жел сөздер Ш.Хұсайыновтың соңғы «Біздің Ғани» пьесасында да бар. Өткен ... ... ... ... айта келіп М.Әуезов былай
деді: «Сөйтіп тіл жайы Шахметтің әлі аса зерлеп, ... көп ... ... ... ... Шахмет өзі бар күшін, ізденулерін, көп ... ауыр ... ... жанр драматургияда дұрыстап тіл таппай, үлкен
өнер таппайды. Ол жазған пьесалардың реалитстік шарттарға неліктен ... бола ... ... ... ... деп ... Аға ... Хұсайыновқа айтқан бұл сөздерін көп драматургтерге айтылған ортақ
пікір деп ұққан жөн» ... деп ... ... ... ... ... сынды үлкен жанрға бар ... ... ... да тұяғы сүрінуі заңды нәрсе емес пе? ... ... ... ... ... ... құз жартасы көп поэзия сияқты
жаңалыққа бейімшіл жанр. Халық одан бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... осы жағдайларды іркілмей жазуды,
оның үстіне шебер жазуды жүктейді. Жаңалық пен ... ... ... ... ... ерен ... ... етеді. Осы тұрғыдан
қарағанда драматургияға арналған сынның да жүгі ... ... ... ... ... ... ... арнап айтқан сыны әділ де, орынды,
бірақ әлі ... ... ауыр ... ... ... ызғарлы желінің өтінде
болған Ш.Хұсайыновтың шығармашылығына (аға буын ... ... ... ... жоқтығы неліктен? Әрине, драматург ұлы жазушы-
сыншы Мұхтар Әуезовтің ... ... ... «Марабай» пьесасын қайта
қарап, өңдеп «Кеше мен бүгін» деген жаңа атпен басып шығарған. Ол ... жазу ... тіл ... кемшілігін жібермеуді қатты
ескеріп отырған. Осы ... орай айта ... ... ... ... ... саласындағы еңбектерден әлде қайда қиын екені бәрімізге мәлім.
Дегенмен де, ... мол мұра ... ... үшін ... ... мен сыни ойлар, бағалар тым аздық ететінін ... өзі ... ... әдебиеті мен мәдениетінің аса көрнекті қайраткері, бүкіл
шығармашылығы драматургия жанрымен, қазақтың ұлттық сахна өнерінің ... ... ... ... ... ... алыптарының бірі
-Шахмет Хұсайыновтың «Алғашқы ұшқындар», «Үкілі Ыбырай», «Әл - ... ... ... ... ... және репертуарынан
кеңінен орын алып отыр. Тарихи тақырыпты игеруде мол ... ... ... бүгінгі күнінің сын сарабына, зерттеу айнасына түсетін күрделі
проблемаларының бірі – ... ... ... ... ... ... («Біздің Ғани») драмасындағы мінез бен тартыс
Шахмет Хұсайынов – театрда жастардың ... ... ... ... ... жасауға барынша мол еңбек сіңірген ... ... жас ... ... ... отты ... ... бостандық жолындағы қаһармандық күресін бейнелеуді ... ... игі ... ... ... ... жасөспірімдер мен балалар
театрының сахнасына қойылды. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... атпен шығып, бүкіл шығыс жастарының жалынды ... жас ... Ғани ... ... ... жасады.
Әрине, Ғани Мұратбаев кім, неге ... ... ... ... ... ... сұрақтар тым артығырақ, дегенмен
де ресми ... ... ... мен қызметі жайлы былай делінген:
«Мұратбаев Ғани – 3.6. 1902, ... обл. ... ... – 15.4. ... – Орта Азия мен ... ... ... бірі. ВЛКСМ-
нің, дүние жүзі Жастар Интернацияналының және Түркістан республикасы мен
Компартияның қайраткері. 1922 жылдан Компартия мүшесі. 1910-18 ж. ... ... ... ... ... ... ... зор қуанышпен қарсы алып, Қазалы уезінде Совет өкіметін
орнатуға, ... ... ... құруға ат салысты. 1920 ж. Ташкентте қазақ-
қырғыз пед. ... ... ... ... үшін нұсқаушы –
лекторлар курсын ... соң ... ... ... даярлайтын
курстар ұйымдастырды. Жетісу обл. және Верный қалалық ... ... ... ат ... ж. ... ... орыс орта мектебін ... ... ... «Жас алаш» газетінің жауапты редакторы және
қазақ-қырғыз жастары арасында коммунистік тәрбие ... ... ... болды. Түркістан комсомолының 3-съезінде (1921) оның
ОК мүшесі және секретары ... ... 1922-24 ж. ... ... ... Орта ... ... мүшесі, жауапты секретары, Хорезм және
Бұхар республикалары комсомол ұйымдарына көмек көрсету ... ... ... ... зерттейтін комиссияның председателі. 1924-25 ж.
Түркістан КП ОК бюро мүшелігіне кандидат, Росс. Лениншіл Коммунистік Жастар
Одағы ОК-нің бюро ... ... ... Интерноционалы аткомының Шығыс
елдері жастары арасындағы жұмыс бөлімінің меңгерушісі, Мұратбаев Түркістан
комсомолының 3-5 – съездерінің, ВЛКСМ-нің 4-6 ... ... 11-12 – ... Коммунистік Жастар Интерноционалының 3-4
конгрестерінің, Коминтерн 4-конгресінің делегаты болды. Комсомолдың Бүкіл
Одақтық ... (1922) ОК ... ... ... (1924) ... КП 8-съезінде (1924) ОК мүшесі, республика Советтерінің 11-
12 съездерінде ОАК мүшесі, Коммунистік Жастар ... ... ... ... ... сайланды. Хорезм республикасының Еңбек Қызыл
ТУ орденімен наградталған. РСФСР ... ... ... ... ... мәлім энциклопедиядағы мәлімет, Ғанидың
ресми қызметі мен ... Ал ... өз ... ... ... өмірлік мақсат-мұратын көрсете жазған және ... ... ... ... ... ... Ғани ... өмір кешкен дәуір тынысын, тарихи
ерекшелігін нанымды суреттеген. Пьесаның бас ... Ғани ... ... ... ол араласқан оқиғалар да сондай жылдам, уақыт – ... ... ... 23 жыл ... ... ... кеткен, еліміздің аяулы ұлы
– Ғани Мұратбаевты – халқымыз орынды мақтан тұтады. Ол ... ... ... ... аз ғана ... ... сол идеяның салтанат құруына
сарп еткен азамат. ... ... ... ... ... ... ... ерлік пен күреске толы өмірі мен қажырлы қызметі бүгінгі жастарға,
жас ұрпаққа үлгі-өнеге. Жалындап өткен Ғанидың осы бір ... ғана ... ... Ш.Хұсайынов өз шығармасына өзек етіп таратқан.
Пьесаға қайта оралу мен өңдеу жолдарын айта келіп, автор:
«Ғани ... ... мені ... қызықтыратын. 1958 жылы мен бірінші
пьесамды жаздым. Ол үшін көп ... ... ... күндеріне
қатысты материалдар жинадым, Ғанидың әйелімен, оның ... көп ... ... ... ... ... мен балалар театры, Қарағанды, Қызылорда, Шымкент, Жамбыл
және көптеген халық театрлары қойды. Тағы да ... ... Міне мен ... ... ... ... халқының даңқты ұлы туралы толығырақ,
айқынырақ сөйлегім келді. ... ... рет ... ... коллективі қатты болысты. Барлығымыз жұмылып жұмыс істедік. Әрбір
оқиғаны, әрбір сөзді кеңестен өткіздік. Мен ештеңемді де ... ... ... ... ол ... енді ... айтсын», – деп автор айтқан
еді [59,339-340-б.] және ... осы ... ... белгілі өнертанушы
ғалым Б.Құндақбаев былай деген еді: «Шахмет Хұсайыновтың бірталай пьесалары
Қазақстанның балалар және жасөспірімдер театрының сахнасына қойылды. Бұл ... бір сыры бар ... ... ... өмір бойы ... тәрбиелеп,
баулып өсіруде мол еңбек еткен жан. Оның «Біздің Ғани» – шығыс ... ... ... Ғани ... ... мен ... Отан алдындағы
адамгершілік, азаматтық борышын, Ленин комсомолы жолындағы қажырлы еңбегін
бүгінгі жастарға ... етіп ... Бұл ... жөнінде
Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, драматургтің
жары ... ... өз ... ... деп ... ... Ғани»
спектаклінің жоғары бағаланып, театр репертуарында бірнеше жыл табысты,
абыроймен жүруі ... жайт ... ... ... ... ... ... Ташкентке барып, айлап жүріп, архивтегі тарихи материалдармен
танысып, жіті зерттеген еді.
Сол ... ... ... ... ... бір ... дәмдес
болған жолдастары Сара Есова, ... ... ... ... ... ... ... көптеген материалдар алған-ды. Тегінде
драматург-жазушының кейбір шығармаларының қайсы бір ... ... ... ... ... Мен Ғанидың жас шағынан адам сүйгіш үлкен
жүректілігінен, үйіре қимылдайтын іскерлігінен ... өз ... ... ... ... Ғанидың өмірі мен қайраткерлік істері
бүгінгі жастарға да ... бола ...... еді ... Хұсайыновтың пьесасы осы жастар көсемі болған Ғани Мұратбаевқа
арналған ... ... ... ... ... ... ... мұндай
үлкен мемлекет қайраткерінің өз еркшелігімен, өз көлемімен көрсету ... да ... ... Автор осындай қиындықты жеңе білген.
Пьесада Ғани Мұратбаевтың 1918-1924 жылдардағы ... ... мен ... ... Бұл елде Азамат соғысы қызған, қазақ ауылында
тап тартысы өршіген кезі. Драматург бұл ... ... ... ... ... өз тақырыбының ерекшелігіне қарай ең ... ... ... ... төңкерісі жеңісімен елімізде, соның ішінде Қазақстанда да ішкі
күллі қайшылықтардың бәрі тез ... ... ... Бұл ... ... әр ... әр өлкеде, әр елде әр түрлі формада өршіді. Біздің
қазақ ауылында, мәселен, оқу-ағарту, әйел теңдігі үшін күрес саяси ... Әр ... ... оқу ... ғылыми мекемелерге орналасып алған
ұлтшылдармен тартысу майдандағы кескілестен жеңіл болған жоқ. ... ... ... «Тар жол, ... ... хроникалық романынан да
байқаймыз. Роман 1917-1919 жылдардағы қазақ тарихының жылнамасы ... ... ел ... ... ер ... ... ... осы саладағы
көп күрес-тартыстың бел ортасында көпті ұйытып сөз сөйлеп, көппен бірге баз
кешіп, көш ... ... ... ... ... аяғы, ел арасын кезген
аштық, одан құтқару – пьесадан осындай өзекті нәрселерді аңғарамыз. Оны
күннің лаулаған ... ... дәл ... орнатуға жан-тәнімен ат салысқан
аяулы ұл-қыздары ел ... ... ... ... ... ... әр уақытта
қастерлей де, ардақтай да біледі.
Ш. Хұсайынов өмірден алыс, ойдан шығарылған ... ... ... табан тірескен тартысы жоқ, жеңіл жеңістерге ... Ол ... ... ой ... ... алып ... ... кірісетін.
Әр кейіпкерлерді өмірдің өзінен, өз замандастарынан іздейтін. ... ... ... ... мен ... ... ауыр ... аша білген. Тарихты көркемдік ... ... ... ... ... іздеді. Кеңестік Түркістан комсомолының ардагер азаматы,
көрер көзі, ... тілі ... Ғани ... жайлы оның бұрынғы шәкірті,
ізбасар інісі, өзі де тіршіліктің небір соққысын көрсе де мойымаған мықты
адам – ... ... ... ... атты ... ... қоғамдық-
саяси жағынан да, адамгершілік өнегесі жағынан да жас ұрпаққа ... ... ... Хангельдин «Ғанидың жұлдызы» атты роман ... ... ... ... ... ... түспей архив
қойнауларында жатқан қызықты фактілерді тапты.
Салыстырып қарағанда, Шахмет ... ... ... ... ... ... мен очерктер циклінің
ішіндегі деректерден көп алшақтамайды.
«Пьесаның композициялық бітімінен бүгінгі сахна талаптарына ден ... ... Бір ... ... аяқ, жалаң бас, үйсіз-күйсіз кезбе болып
жүрген, кейін Ғани қамқорлығы арқылы ел ... ... кісі ... ... аз ... Бұл ... ақын Өтебай Тұрманжановты, профессор
Бейсенбай Кенжебаевты, журналист Жүсіпбек Арыстановты айтса да жеткілікті.
Пьесадағы ... ... ... ... ... еске ... ... ғалым Р.Нұрғали [14,426-б.].
Осы ойға орай мына бір естелік әңгімелерді тілге тиек етейік:
А.Анисимова: «Ғани не бары жиырма үш жыл ғана өмір ... Ол көп ... ... тап ... айту ... ... – Б.Кенжебаевтың, оның досы
ақын – Ө.Тұрманжановтың тағдырына тікелей Ғани ... ... қай ... болар еді. Ғани қол ұшын берген, адам қатарына қосылуға
көмек көрсеткен А.Жүндібаев қазіргі кезде Ғанидың туған ... ... ...... ... ... еске ... жыл, апрель айы. Ташкент.
Шырт ұйқыдан шошып ояндым. ... ... соң ... әрең ... ... созып, жалтақтап жан-жағыма көз жібердім. Онан ары,
алысырақ вокзал. Оның маңы ... ... ... ... ... ... Серіктерімді іздеуге шықтым. Серіктерімді түс кезінде
Жәрмеңкенің күншығыс жағынан қара суға қарай шығатын үлкен ... ... ... Ақшаларың көбейсе, сендер бет-беттеріңмен кетіп қалады екенсіңдер.
Мен сендердің ақшаларыңды ұтып ... ... ... ...... ... ... айтылған сөз көрінді. Қарқылдап күлісіп, бәріміз
соған тоқтадық, карта ... ... Осы ... қай ... ... ... қалдық – екі тұсымызда екі жігіт.
– Орта толсын бауырларым! – деп ... ... ... ... ... ... ... екен деп ойладық. Бытырап қашудың да,
қалпымызда карта ойнап отыра берудің де есебін ... ... біз ... ... ... отыра бердік. Аққұба жігіт, әбден танып алайын
дегендей, әрқайсымыздың бетімізге бір қарап:
... ... ... ... ... ойнамасаңдар, әңгіме
айтайық, жөн сұрасайық, – деді.
– Жөн сұрассақ, ... ... ... Біз, ... көріп
отырсыздар, жетім, панасыз, қайыр тілеп, күнелтіп жүрген жанбыз, – ... де, ... не ... ... ... ... қарады. Біз
жамырап:
– Дұрыс, дұрыс – дестік, Асанбай: – Иә, біздің ... ... ...... ... мен ... ... – Мұратбаев. Мына жігіттің аты
–Әбдікәрім, фамилиясы – ... ... де әрі ... әрі ... – деп, дімкес жөтелді. Сәл булығып, енттікендігі ... ... ... ... ... ... Енді ... басып,
жадырап саңқылдап сөйледі:
– Бүкіл Россияда Ұлы Октябрь революциясы болды. Патша өкіметі құлап,
Совет өкіметі орнатылды. ... ...... шаруа, кедей, жалшы
өкіметі. Ол ... ... ... ... ... алпауыттардың, алып-сатар, саудагер, қан сорғыштардың құлдығынан,
қараңғылықтың шырмауынан құтқарады. ... ... ... түзейді, көздерін ашып, мәдениетін гүлдендіреді. Елімізге
социализм орнатады...– деп, сәл ... ... ме ... ... әсер ... ... ... Соғыс, құрғақшылық салдарынан елде аш-жалаңаштар, ... ... ... балалар көбейіп кетті. Қазір совет өкіметі соларды
түрлі ... ... ... ... шұғыл қолға алып отыр. Осы
қалада бірнеше жерде балалар үйі – интернат ашылады. Интернатта ... ... ... ... ... ... оларды тәрбиелейді,
оқытады, әртүрлі өнерге баулиды.
– Енді мақсатымызды айтайын, қарақтарым. Біз сендерді сол ... ... ... ... Бұған не айтасыңдар.
Біз үнсіз бір-бірімізге қарастық. Не ... ... ... отыр ма, ... деп ... апарып, бір жаққа айдатып жібере
ме деп ойладық. Асанбай жұлып алғандай:
... ... ол ... далада жатқан құйрық! – деп күлді. Біздің
екі ойлы ... ... ... ... ... тауып, шешуін айтар ма
екен деп, қағылез қара жігіт Әбдікәрім Ақбаев:
– Қазақ балалары өкімет ... ... ... ... алады
деп қорқады. Бекерге қорқады. Ол болса бұрынғы уақытта, патша өкіметі. Оның
бірде-бірін істемейді. Халық қайраткері етіп ... – деп ... ... ... ... өзін нұсқап:
– Міне, біз оқыдық, оқып жүрміз. ... ... ... ... ... ... өкімет бізді солдатқа алған жоқ,
алмайды. Қазір соғыс жоқ. Совет ... ... ... ... соғысты
тоқтатты. Енді елімізде бейбіт, бақытты өмір ... – деп ... Жаңа ғана Ғани ... ғой, ... өкіметі ата-аналарыңдай қамқорлық
істейді, сендердің бақытты өмір ... ... адам ... ... ... ... қойып, қазір бізбен интернатқа жүріңдер, – деді
ол. Мен: – Интернат болса, ол тегін орын, ... ... ... беретін болса,
оған баруға болады ғой. Бірақ соның растығын қалай білеміз? – дедім.
– Оның ... білу ... ... ... ... Бірер күн
боласыңдар, бәрін өз көздеріңмен көресіңдер, ұнаса қаласыңдар, ... Біз ... ... ... ... ... – деді Ғани.
– Сөздеріңізге қарағанда, сіздер сол интернатта қызмет істейсіздер
ғой?
– Иә, ... де ... ... ... Уәде әлгі ғой: ... ... күн ... Ұнаса, қаламыз, ұнамаса,
кетеміз ғой!
– Иә, уәде сол. Сол ... ... ... ... ... Ендеше бастаңыздар, барамыз интернатқа! – деп қорыттық» [4].
Бұл естелік әңгіменің өзі сюжет болуға сұранып ... ... ... болашағына зор әсерін тигізген адамның Ғани мен
Әбдікәрімге деген алғысы мен ілтипаты сезіледі. ... осы ... ... ... ... ... етіп ... осындай тамаша сюжетті қырағы
драматургия майталманы ... ... ... ... ... ... ... тағы бір адамның естелігіне үңілсек:
«1919 жылдың жазы. Ташкент қаласының милиционерлері көшелерде жүрген
«ерке» панасыз балаларды қорлап қамап, ... ... ... ... ... ете ... ... денеміз түршігіп, қорқып, үрейленіп қалдық. Көшедегі
қаңғып жүрген балаларды ұстап әкетеді деген ... Енді ... ... суық ой ... ... болды. Шынында да панасыз балалардың ең
көп жүретін жері – Ташкенттің жүк станциясында ... ... ... ... қара ... ... ... сирекси бастағаны сезілген
тәрізді еді. Балалар бұл ... он екі ... ... ... етіп ... ордамызды» білмейтін адам кездейсоқ дәл үстінен түспесе, тал
түстің ... таба қою қиын еді. ... ... сау етіп үш ... жігіті
дәл төбемізден түсе қалды. Сасып, қаша алмай да қалдық. ... де ... ... ... бойлы, дембелше, өткір көзді, дөңгелек шымыр денелі,
қолында көк шыбығы бар қара сұр ... ... ... ... жатқан ересек
балаларға бұрылды; екіншісі ұзын бойлы, толық денелі, әдемі қара көзді,
мұрты жаңа ғана тап ... сұлу қара торы ... ( оң ... ... ... ғана ... жабыстыра байлап қойған) «бытпылдақ» салып жұртты
күлдіріп отырған Бөдененің тобына барды. ... ... ... ... сәл биіктеу, қызыл шырайлы, әдемі бұйра шашты, мейрімді қара
көзді, қолында кішкене қара дәптері бар жігіт – ... ... ... ... ... ... тобына келді. Сонда келген жігіт:
– Батыр! Неге сонша ... ... адам ... пе ... ... ... ... Біз сендермен ағайын-туған адамдай
сөйлескелі келдік. Біз сендерді әдейі іздеп келдік. ... ... ... ... ... ... халыққа пайдалы адам болуына көмектесу –
біздің міндетіміз, ... ... осы, – ... ... не ... қалай
келгендерін бажайлап түсіндіріп. Әлгі ... ... ... тек
тұрмас» дегендей, орнынан тұрар-тұрмас, бүкірейе қуланып:
– Е, бізді ... ... ... жібермексіздер ғой! – деді
тілін шайнап, өзіне де, ... де ... ... Жоқ, ол ... сөз. Біз ... ... кісілерді келтіріп,
қайта қоғамның қатарына қостық. Қазір «Барсакелмеске» бұрынғы ... ... ... ... ... кетті. (Осы бізбен сөйлесіп
отырған жігіт Түркістан ... ... ... ... ... анау аласа бойлы жігіт, қалалық комсомол комитетінің секретары
Әбдікәрім Ақбаев, үшінші ұзын бойлы қара ... ... ... деген
Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институтының студенті екенін кейін білдік).
Шұңқырдағы балалар бірте-бірте Ғанидың айналасына үйрілді. Ғани ... ... шеге ... ... ... жетікізе, сіңіре сөйлейтін жігіт
екен.
– Ей, балалар, – деді ол қыза ...... ... қара ... жолы ... ғана еді. Ол ... ... ана тәрбиесін көрмей, ата
мейірбандығын сезбей, бұғанасы қатып, ... ... ... өмір ... ... баласын жұбатып, қозысын бағудан бастайтын. Сонан өсе келе қойын
бағатын, түйесін, жылқысын ... ... ... еңбекші таптың қолына
көшті. Сендер еңбекшілердің ұлдарысыңдар. Сендерді бұл жаман жолға жоқшылық
түсірді. Оған сендер айыпты емессіңдер. Енді ... ... ... ... жаман жолдан, қауіпті жолдан құтқарайын деп отыр. Мектеп ашып ... ... ел ... қосайын деп отыр. Үкімет аналарыңның орнына ана,
әкелеріңнің орнына әке болып, ... ... кең ... отыр. Жүріңдер,
жолдастар! Бүйтіп қор болып жүргенше, адам болайық!
Ғанидың бұл сөзі көбіміздің қараңғы ... ... ... ... ... ... Ал ... жолдастар! – Ғани отырған орнынан ... өрге ... ... Бір ... ... тартқан ұсақ шегелердей балалардың бәрі
Ғанидың артынан үйріліп ере берді. ... ... ... ... ... ... ... ғана жырылып қалды.
Жол-жөнекей бізге талай балалар қосылды. Ташкенттің ортасындағы Қазақ
халық ағарту институтының ... ... ... ... ... ... ... байқалды. ( Бұл менің Ғаниды тұңғыш ... ... өте ... ... ... ... Үш күн ішінде институт қорасына ... бала ... ... ... ... де жиналып жатыр деп естідік.
Ғани сол кезде жұпыны, жеңіл киінуші еді. Жаз кезінде ... ... ... сандал киіп жүретін. Күзгі салқында үстінде, биязы ғып тоқыған
түйе жүн бешпенті болатын да, ... ... ... ... ... ... көк бұйра папағы болатын. Бұйра шашы аздап ... ... ... ... Осы киімдері өзіне бір түрлі жарасушы еді.
Сол ... ... ... ... ... осы Ғанидей ... ... ... ... ... ... жүріс-тұрысы, салған жерден
кісінің іші-бауырына кіріп кететіндігі, кісіні ... ... ... мені осы ... ... ... ... сөз сөйлегенде
келтірген мысалдары, алған дәлелдері ... ... қона ... әсерлілігі осы күнге дейін ойымнан шықпайды. Ғанидың шешен ... ... ... ... көз ... тұрады да қояды.
Өмірі шаршамау, мұқалмау, істеген ісінің дұрыстығына мықты ... ... ... ... ... ... ... жұмсау,
жалындай лаулап, ілгері ұмтылу Ғанидың бірден-бір өзіндік белгісі, қасиеті
еді. Ғани ... ... ... да ... жақтап, жеңіп шығатын. Өжет,
тұрақты еді. Өмірі жасымайтын, ... ... те ... ... ... ... Ғаниды көретінбіз», [5,190-198-б.] – деп ... ... ... ... ... Тұрманжанов. Бұл екі естелік әңгімелер қазіргі
кездегі ... ... ... мен ... ... Ғанидың халыққа
көрсеткен қызметіне деген ой байламдары. Драматургтің шығармасында осы бір
кезеңдер мен оқиғалар ... ... да, ... ... ... осы естеліктердің авторларымен де кеңесте болғанға ұқсайды.
Сонымен, драма мәтінін талдауға көшсек.
Пьеса екі бөлімді, бес ... ... ... ... мен Көпболдардың театр залына жиналып отырған
бүгінгі көрерменге, жаңа толқын, жас қауымға айтқан ... Ғани ... ... түрінде беріледі. Ақын Леонид Мартыновтың өлеңінен туып
кеткен ой өрбітіледі.
Көпбол: Ойлай көрме тіпті де,
Тек ... ... екем деп ... Ойла ... бір ... менен ертеңнің
Арасында жүрмін деп [22,4-б.].
«Романтикалық сипаттағы жанды, ғибратты ғұмыр кешкен күрескерді
сахнаға шығарғанда, ... ... ... ... оларға авторлық
идея тұрғысынан баға берудің мәнін күшейте түспек. Жеке құбылыстардың
арасындағы ... ашу, ... ... сырт ... ... ұғу – ... ең ... зерттеуші ретінде басын ашып алатын
істері. Бұдан кейін өмір шындығына қиянат жасалмай, бірақ әсте фактография,
схематизм, ... ... ... ... ... ... ... бейне
жасау қамы басталмақ» – дейді автордың осы пьесасын ғұмырнама ... ... ... ... ... Автор таза хронология
немесе схематизмнің соңынан еріп кетіп қалмай, ... ... ... кереге ғана қылып алып, адам жаны сүйсінетін шығарма жазуға әрекет
жасаған. Осы ... ... ... ... ... ... ... шағы, өскен ортасына байланысты белгілі ... ... ... ... ... санамаған. Алғашқы көріністе өз
шаңырағына келуі драмалық әрекетті ... ... үшін ... ... да ... үшін, ауыл-аймақ үшін кешегі тұлымшағы салбырап,
мұрнынан суы ағып, шауып жүрген бала-шағаның соқталдай ... ... ... ... ... ... ... бірі емес, көшелі кісі санатына
қосылып, ел тізгінін қолға ала бастаса, ... да оңай ет ... ... ... ғалым Р.Нұрғали[14,426-б.]. Әрине, Байғани мен Халиманың ... ... да ... Жетім баланың жақсы талабын танып, кейін бір
кәдемізге жарар деген ниетпен болар-болмас қайырымдылық ... ... ... Халима, заман қабағы бұзылған мынандай күнде Ғаниды
керектеріне жаратпақ. Бұл ... ... Ғани ... ... тыйып
тастайды. Өзгені былай қойғанда, ескілік көлеңкесінде өскен ... ... ... ... ... ... пен әйелді тең ұстау, қыздарды оқыту
деген күрделі іспен құдай жолынан қиыс ... ... ... ... отқа ... суға ... дайын, құрбандық болып тозаққа кете ... ана ... мен ... ... ... ... қалыптастырған
пиғыл мен сенімнің қақтығысы көрініс тапқан. Пьеса ... ... ... ... ... де, ... Ғанидың ісін қуаттаудың орнына:
«қатыгезсің, жүрген жеріңді қан ... ... ... ... ... соның ішінде Байғани мен Халиманың сөздерін ... ... Жаңа ... жаңа ... ... ортаға оңай түспесін
Ғани түсінеді. Осы орайда мына ... ... тиек ... «Конфликт
дегеніміз өзінен-өзі пайда бола қалатын нәрсе емес. Ол өмірдегі әртүрлі
адамдардың күрес ... ... ... ... ... күш.
Конфликт мәселесін объективтік, өмірлік қажеттілік деп ... оны ... ... ... ... ... ... әрекеттің серіппесі,
қала берсе драманың өзіндік жанрлық ерекшелігі деп білуіміз керек»,[102,5-
б.] – ... ... әрі ... пьесаның дамуымен қарастырсақ Ғани мен
Халима, Байғани, Ғани мен ... ... ... ... ескі ... ... тартыстар. Ғани прогресс, жаңалық, жетім-жесір, кедей
мүддесі күресі үшін жұлқысуда. Ал ... ... ... ескі ... ... үшін ... Драматург осындай тартыстың негізін Ғани бейнесіне
шақтаған. Пьесадағы ... ... ... ... ... Ғани мен ... Өзара диалог, үлкен қақтығыс. Жұмыстың алғашқы жолдарында
айтылғандай аз-мұз ... ... ... ... Ғани ... ... Ғани болса бұрынғы шайпау бәйбішеге ержеткен, ойы толысқан халық
жақташусуы тараптынан жауап беруде. Ғанидың беті ... ... мен ... тағы ... үшін ... қауіпті жау – Ғани. Неге? Олар қоғамдағы
өзгерісті, сол кездегі адам санасының өзгергенін түсінгілері жоқ. Олар ... ... ... мен ... бет ...... ... құртса, замандары орнына қайта келердей. Олар үшін барлық дүние ... ... ... ... оңай ... тез ... ... жатып
қалар боркемік емес. Пьесада Халима – майға бөккен ... ... ... ... ... ... жерінде қолы, тістеген жерінде тісі
кететін адуын, ауыздыға-сөз, аяқтыға-жол берместей екпіні бар ... жаңа ... енді ... ... ... болып және өздерін
«сорлатқан» Ғанимен, төңкерісшілермен соғыспақ болып, онда да жымысқы,
жексұрын ... ... ... ... ... .
Алысқан тап жауының бірі ... ... ... ... ... келмейтін, жалпақ шешейлік танытпайтын буыны ... ... ... ... ішінде, жетім ... Ол ... ... дегеніне жететін жан ретінде көрстету
нышандары байқалғанмен, автор бұл ... ... ... және диалог үй ара айтыс, сөз салғыласы секілді болып кеткенін
көреміз. Халиманың ендігі ... ... ... болып кеткен
Күлпәштің өмірін тәлкек етпек. Ғани тәрізді оны да «кәдесіне» жаратпақ.
Ғаниға ... ... соң, ... ... ... ... тауып, адам
саудасына түседі. Ғани Күлпәшпен алғаш кездескенде-ақ оған ескерткен.
Ғанидың ендігі ойы ... ... ... Күлпәшті ерте кету. Ол да ... ... ... келе ... ... ... жетімдік. Ғанидың ішкі
ойы анасы тәрізді Күлпәштің де ... ... ... және ... ... күресіні мен күлі ғана болып қалмауы. ... ... ... да, ... Ғани сөзінің дұрыстығына көзі жетіп, ендігі
жерде ... өзі ... ... ... ... ... атқаратын іс мол. Ғани шешесінің
қолында өскен жетім қыз Күлпәштің ... ... ... көп ... лаң ... Біреулер үшін Күлпәш дәні толы ... ... ... енді ... ... ... жабайы алма, Ғани ... ... ... жасы ... ... ... бара жатқан
пұшайман. Екі жағы да аянып қалмас енді», – дейді ғалым Р.Нұрғали. [14,427-
б.] Ғалым сөзі ... ... ... ... ... түскендей.
Ғанидың адамгершілік кескінін танытатын әрекеттің бірі – оның ... ... ... ... қатар өскен жетім қызға қол ұшын
беріп, ағалық қамқорлық жасау Ғани үшін жаңа өмір ... ... бір ... ... алғашқы түп нұсқасында драматург Күлпәшті
тіпті көп шырғалаңға салушы еді. Қылмыскерлерді қуа ... Ғани ... ұзақ ... ... ... ... ... алмай, Ғанидың
шешесі Күлсім аяқ астынан дүниеден өтеді. Авторлық негізгі концепцияға,
шығарма идеясына ... ... ... ... ... тым әсіре қызыл
бояуларды драматург соңғы сахналық нұсқада, орыс тіліне аударылған ... ... алып ... – бұл ... кейіпкер болғанымен, автор оның басына бар жақсы
қасиетті бірден үйіп- төге салмайды. Ол – бастапқы ... ... ... ... ... аңқау, надан қызы. ... ... ... ... ... де ... ... Халима
мен басқада Ғаниға қарсы шығушылар айтқандай ... ... ... ... ... ғой деп Ғанига кінә да
тағады. Ол ... ... ... ... кейін біліп, маңдайына бейнеті
мен сенгіштігінің ұшы қара ... ... ... ғана ... дос, кімнің
қас екенін бажайлайды. Кейін көп нәрсенің ... ... көзі ... ... өзін ... ... ... ескі өмірдің торынан үзілді-
кесілді безініп шығады. Осы тұста, жан ... ... ... оқушыны
толғантуы Күлпәштің адалдығының, кіршіксіз жан сұлулығының иесі екеніне
нанасыз. ... ... «Иә, мен ... ... ... ... тіпті
қанат бітіп, алысқа, сонау жұлдыздарға самғап ұшып ... ... ... ... тұрып, сағына күткен анамыз, алыстан қол бұлғап,
жол ... ... ... көрінеді», – дейді. Осындай ағынан жарылу,
білемін, үйренемін, армандаймын ... ... жаны дос Ғани да ... ... ... оның ... өскеніне» дән риза.
Драматург Ғаниды заманына лайық әлеуметтік ортада, тартыс арасында
бейнелеуді мақсат ... ... ... ... ... ... азаттығы үшін жанын салуы төңкеріс жеңісін баянды ету жолындағы
саналы күресінің тармақтары болып көрсетіледі.
Тарауымыздың басында Ғани ... ... не ... және ол кім ... ... ... және Ғанидың ісінің бекер еместігін ... ... оның ... ... адам ... ... ... әңгімелерінен үзінді – мысал келтіре кеткенбіз. Енді ... ... ... ... ... жерлеріне және Асанбай мен
Көпбол прототиптері жайлы тоқталмақпыз.
Ешқандай құпия ... ... ... осы естелік әңгімелерден
алынған. Автор пьесада Асанбай мен Көпбол бастаған панасыз ... ... ... ... ... ... Ғани ... көшесін бойлап
қасында Павелмен бірнеше панасыз балалар бар келе ... ... ... ... бұзықтар» Халиманың қалтасын қағады. Солардың ішінде Ғани
көзіне Асанбай жылы ұшыраса кетеді. Қазалының панасызы – ... ... ... ... оған ... Ғани ма? ... қалта қағып, ұрлық
жасап, панасыз атанып жүргендерінің мәнісін ұқтырмақ болып, Ғани біраз сөз
айтады. ... ... ... ... жылы ... жылы ... не екенін
танудан мақұрым қалған Асанбай үшін Ғани кім? ... ... ... ... Ғани ... бұл сөзіне шаманданбайды, қайта маңдайлы болу
үшін не керектігін жалықпай айтып ... іске ... ... ... жан
ретінде көрсетіледі.
Пьесада, Асанбай – өз алдына дара ... ... көше ... ... ... ... жерлесі. Жастайынынан жылы сөз
естімеген, ... ... ... ... жібіместей қатып қалған, бұзықтыққа
бой ұрған естияр жігіт. Әрине, тұрар ... ... ... жоқ ... миллиондаған жетімдерінің бірі ғана. «Туа ... ... ... жүре ... ... болмаспын», – деп те, ойлайды.
Бірақ Ғанидың тынымсыз еңбегі мен ... ... ... да
беті бері қарап, ол да қоғамның белді бір ... ... осы ... ... ... ... былай делінген: « Бір
күні біздің топ асхана мен азық-түлік қоймасында ... ... ... ... ... ... ... тазарттық. Әңгімелесіп
отырып, бір-біріміздің қай жақтан келгенімізді сұрастық. Ол ... ... ... ... Ғани жөнінде біраз әңгіме айтты:
– «Ғани ауылда туған. Ғани төрт жасқа келгенде, әкесі қайтыс болады.
Ғанидың шешесі қалаға көшіп ... ... қара ... ... ... ... жүріп күн көреді. Ғаниды әуелі интернатқа береді. Онан кейін Ғани
қалалық ... ... орыс ... ... Оны 1917 жылы ... ... ... жолы бойындағы революцияшыл ... ... Ғани ... ... болады. Қалада жастар одағын ұйымдастырады.
Кейін Ташкентке ... ... ... – деп ... ... ... ... берген екен.
Дегенмен, Асанбайдың бейнесі – жиынтық, типтік ... ... ... ... ... ... Тұрманжанов, Бейсембай Кенжебаевтың
тағы да басқа осы ... ... жас ... ... ... жинап
берген. Драматург Асанбай мен Көпболдың образдары арқылы сол кездегі мыңға
тарта жетімге Ғани қамқор ... ... ... ... Пьесада, панасыздар жаңа үкіметке, тіпті өздері ... ... ... сенгілері жоқ. Оған себеп, ... ... ... ... ... Пьесада олар Ғанидың
қамқорлығына сене салмады. Неге бірден ере кетпеді. Олар да өзінше қарсылық
білдірді.
Ата-ананың ... ... ... жоқ. Елде ... Сол кезде ата-
анасы жасамаған қамқорлықты үкімет жасай ма деген сұрау әр бала, әр ... ... ... Жас республика өкілі Ғани және жас ... ... ... ... келгендігін автор пьесасында жақсы
көрсете білген және Ғани ақыры бұл ауыр ... ... ... және мың сан ... қиын ... ... жол
бастаушысы, адал досы, қамқоры бола білді дегісі келгендей.
Пьесадағы суреттерде көрсетілгендей, Ғани ... ... ... да разы емес. Соның бірі – Саржан. Ол Ғаниға: «Амал ... ... ... бойы тас ... ... келген меңіреу күш ырыққа
көне қоя ма?» – деп, шешім айтады. Бұған қарап Сағдат та: « ... ... де ... ... да, ... өнерің болмаған. Оқу-білім алар орның
болмаған... Ұзын көштің соңында өткеннің салдары да », – деп ... ... ... ... ... ... ... көштің соңында
келеді – деп қиналмай, күреспей ... ... ... не ...... [22, ... ... басты тартыстар желісі осы
гимназияға жетім ... ... ... ... ... ... осы сурет арқылы драматург пьесаның негізгі мақсатын танытқандай.
Бұл пьесадағы талас-тартысты оқу-білім үшін талас-тартыс деп ұғынған жөн.
Тараушаның ... ... ... ... ... ... тамаша мінездеме беріліп, былай делінген еді: «Өмірі
шаршамау, ... ... ... ... мықты сену, ... ... ... ... ... ... жұмсау, жалындай
лаулап, ілгері ұмтылу Ғанидың ... ... ... ... ... ... ... сөзді автор пьесасында сөзден іске көшіргенін байқаймыз.
Үшінші ... ... ... ... ... ... ... балалары әлі де тапшылықтан арылмаған. Қарындары аш. Өзегі ... ... ... ... етпетінен сұлық жатыр. ... ... ... ... Күйзеліс сарыны. Көңілге мұң, көзге жас
оралтады. Асанбай мен Көпбол алақ-жұлақ, тиісуге қара табалмай жұлқынуда.
Қаумалаған көп аш ... ... аңду ... Олар да ... қыз ... келемеж етіп қыбын тауып, қашып кетпек. Осы кезде Ғани мен Павел
келеді.
Асанбай мен ... ... ... Ғани телефон арқылы көп іс
тындырып, өзі мұрнынан тізіп ... ... ... ... ... ... іске кіріспек. Ғанидың телефон ... ... ... ... ой үстінде, барлығының келген шешімі мынау сияқты: «Ғани
текке ... жоқ ... Ол ... ... ... жүр ... ... құру үстіндегі ұтымды тәсілінің бірі, өте сәтті ... ... ... басқан, мылқау көріністі серпілткен де Ғани: «Жүн-
жұрқа, бөстек ... ... да ... шығарыңдар! Простыня, одеял,
жастықтар келуге тиіс. Керосин ... ...... [22, ... бір ... шығармаларында от - алау тәрізді символдарды
жаңа мен ... ... ... ... көркемдік шешімінің
дұрыстығын білдіргендей. Балаларды отпен ... жаңа ... ... ... Ғаниды танытуы шығармашының жанр ерекшелігі мен табиғатын
жақсы танығандығы болса керек және шығарманың негізгі мақсаты ... Ал ... осы ... ... естелік әңгімеде былай көрініс
тапқан: «Түркістан комсомолының, оның басшысы ретінде Ғанидың аса ... ... бірі – ... ... ... ... ... алуы еді. Ол балаларға көмек көрсету комиссиясының төрағасы
болып сайланды. Өздерінің ... ... ... Ааллы
Тоқамбаев, Жүсіпбек Арыстанов және Бейсембай ... Ғани ... ... ... және оның ... көп ... ... балалар үйіне
орналастырғанын жылы сөзімен жазады.
Ғани бірнеше интернаттар мен ... үйін ... ... жандандыруда үлкен еңбек сіңірген», – деп жазады Қазақстан ЛКСМ
Орталық ... ... ... ... интернаттың терезесін бұзып шығып Күлпәш та Ғаниды біраз ауыр
ой мен іс ... ... ... ыза мен кек ... ... ... ... төгеді. Жаңа үкіметтің бір керегіне жарайын деп және
титімдей ... да ... ... ауыр ... ... ... ... тыққан жерін байқап, комитетке жеткізеді. Сөйітіп,
Күлпәштің де саяси санасына саңлау еніп, жаңа ... ... ... ... бұл ... пәлендей көркемдік шешім әкелмегенмен,
заман талабына, пьеса жазылған уақыттың сұранысына жауап беріп тұр.
Автор пьесаның осы бір ... ... ... ... мен ақ
бандыларға қарсы шыққандығын шым-шымдап болса да көрсетеді. ... ... ... ... ... ... дүмпуіне және Жандосов пен
Фурманов бастаған революционерлермен аласапыран күндерде бірге болғандығын
тарих беттері айтады және мына естелік-әңгімелерді тілге тиек ... ... ... ... ... үшін ... Ол кенже қалған Орта Азия
жастарының басын біріктіру ісімен айналысты. 1921 жылы Ғани ... ... ... ... ... ... Сол ... Ғани
ауылдық жерлердегі комсомол ұйымдарының жұмысына көп көңіл бөлді. Ол ... ... ... ... ... ... де, ... Ұратөбеге
кетті. Ол жерлерде банды-басмаштар бас көтерген болатын.
Ұратөбеде Ғани комсомол жастар ұйымынан ... ... ... ... ... ... ... – [5,236-235-б.] деп жазады
Ғани жайлы досы Бендюков.
«Верный бекінісіндегі көтеріліс күндері ... ... ... ... ... ... ... мүшелік етуі қиынға соқты.
Тұрақсыз элементтер ... ... ... кетті. Сол кезде
революция ісі жолында әбден шыныққан революционерлер Розыбакиев, Жандосов,
Фурманов көтерілісті басуға көп күш ... ... ... ... ... ... Осы ... шешу үшін
қалалық комсомол жастар комитетінде жиналыс шақырылды. Осы ... ... ... ... ... ... жағына шығу керектігін дәл
сөздермен баян етті, жастарды Фурмановтың жағына ... ... ... баса ... Сөзі өте ... ... ма, жиналыс аяқталғаннан
кейін, екі сағаттан соң жастарға Фурманов ... ... ... ... ... және ... ... – деп[5,238-239-б.] жазады Ғани ... ... Ғани қара ... ... ... ... осындай
әлуеметтік жағдайдың құрбандарының хұқы үшін ... ... ... ... ... ... қолдағы істі ағынды
суға айналдырмақ. Олар үшін бұл ... тек ... ... ... жетесіз, әуел бастан маңдайсыз туған, таңдайсыздар. ... ... ... өрем қапсын. Ал Ғани үшін бұлар бұндай ... ... олар ... емес. Оған ірік-шірік қоғам мен орта кінәлі. Түптеп
келгенде, Ғани бұл ... ... ... те ... ... ... ел ... жетім-жесірдің тағдырын ойламақ түгілі, көктен
оңай түскен ... пен ... ... үстінде. Сол кездегі алтыбақан – ала
ауыздық заманның сарындары да пьесада ... ... ... ... байқама, алалық ата салтымыз, ру желеуі ... ... ... ... аузында сөз барымтасы. Бірін-бірі
асыра мақтайды, не өлтіре даттайды.
Саржан. Қоздыратын кімдер?
Ғани. Мына тұрған ... Өзің ... ... ғой. Мен де сау ... Жау ... бір жөн..
Жікке бөлініп, топ ертіп, өзді-өзімізді найзалаудың ақыры неге соғарын кім
біледі? Таңдай қатыратын өкінішке ме? ... қақ ... ... ... жер ... ... зор ... деген осы да. Адасқанның
топшысын қимайды. Бетін түзейді. Ұлтын сүю – ... ... ... ... (Саржанға) Достарыңа айта бар осыны!» ... ... ... Ғанимен оның жолдастары таласқан институт ғимараты үшін
күресте көрсеткен.
«Патша заманында оқып білім алған отаршылдық тепкі, нәсілдік езгі жер-
жебіріне жеткен ... ... ... ... Қазан төңкерісін құшақ
жайып қарсы алды. Сәкен Сейфуллин, Тұрар Рысқұлов, Нығмет Нұрмақов сияқты
азаматтар социализм үшін ... ... ... ... ... ... ... мадақ жыр айтылсын, адасқандар, жат бауыр болғандар, дұшпан
тобына қосылып ... ...... ... ... ... ауыр тақырып», – [14,429-б.] деп тегін айтпаған сияқты ғалым.
Ғани Мұратбаевпен белдесіп жүрген қарсыластар ... ...... – жас ... ... ... екіншісі – жер ортаға келген Ділдә
Табынбаев. Саржанның есіл-дертін, жан-тәнін ... ... ... ... ... – ол ... ... елдер бірлігін құру. Ол өзі аңсаған мемлекетті
кімдермен құрмақ? Ол ... ... ... ... ... жоқ ... ... белгілі. Ресейден бөлініп, жеке дара
мемлекет болу. ... ... ... ... даму ... жырақ
жатқан ойға берілген Саржанның авантюрадан да ... түрі жоқ. ... ... алсақ кеңес заманында Саржан Үңгібаев секілді кейіпкерді
дүниеге әкелу автор үшін үлкен ... ... ... образдар арқылы халық
арасында сол кездегі туған идеялогияға қарсы тұрған ... ... бере ... ... пен Ділдә Табынбаев алаштың «қамын жеген» азаматтардың
бейнесінің елестері сезіледі. Құр сөз, ... сөз. Олар Ғани ... қара ... қамын жеп жүрген жоқ. Жай дақпырт. Қазақшалап
айтқанда «апам тойға барғанда, мен неге ... ... ... ... ұялу мен ... ... те бар. Қара ... халықтан жиренеді,
тіпті Ділдә Табынбаев пьесада: «Тәлім алар ...... ... ... бит, құжынаған құрт басарын кім көрген», – деуінің ... ... ... ... Ғаниға Саржан мен Ділдә Табынбаевты
қарсы қоюында зор мән бар еді. Мықтының ... ... ... ... көрінбек. Саржан мен Ділдә осал емес. Олар ... мен ... және бұл ... ... ... – қолындағы капиталын ешкімен ... ... Ал ... тобы ... және төңкеріс үкіметімен
идеялогиялық соғысқа шығады. ... ... ... ... Осы ... ... «Тар жол, тайғақ кешу» хроникалық романындағы сөзуар,
«қам көңіл» кейбір алаш ... ... ... ... мен ... ... ерекшеліктерін, психологиялық
құбылыстарын ашудан гөрі, олардың ... ... ... ... ... ... Содан бастап бұл кейіпкерлердің сендірушілік күші
кеміп, схемаға қарай ойысып кетеді», – [14,429-б] дейді Р.Нұрғали. Автордың
бұлай жасауының мәні ... ... егер ... ... ... ... айналдырса немесе олардың, Табынбаев пен Үңгібаевтардың іс-
әрекеті мен мінез-құлқтарына көбірек тоқталса, онда сол уақыттағы ... ... алып ... ... ... ... ... кейіпкері Ғанидың
бейнесіне нұқсан келеді деген ойдан болуы керек. Көркем ... ... ... ... ... әсте ... кете ... естен шығармайтын
шартты оқиғалар арасындағы өзара байланыстылық, өмір ... ... ... ... ... ... бұл сюжет
жанр талаптарына бағынадындығының бір белгісі. Осы ... ... ... дара ... ... ... ... жалғасып
жүре береді. «Біздің Ғани» пьесасында осы ерекшелік бар.
Асанбай, ... ... ... ілтипатты тіл
қатуы, таныс, күнде бір көріп жүрген адамдардай шешіле сөйлеуі туындыдағы
оқиғаларды алыс ... ... ... күні кеше ... ... етіп
көрсетеді. Автордың бұл ерекшелігі Ғани қай заманның жастарымен болса да,
замандас, оның өмірден ерте ... ... ... ... ұрпақтың
жадында мәңгі сақталсын деген тамаша ойынан туған және театр ... ... жете ... болса керек. «Ескі көз, кәрі тұяқ ... ... ... нұсқада не онда жоқ, не мұнда жоқ, дүбәрә ... еді. Оның ... ... ... беті ... ... Ақырғы
көріністе Ғани қасынан шығуы сенімсіз әрекет еді.
Қазіргі ... ... ... ... шақ, ... лайық істер жасатуға драматург күш салған. Саржан мен Ділдә
арасындағы тартыс ұлғая ... ... бар, ... ... ... ... образына бірталай бояу жетпейтін сияқты көрінеді. Ғаниға бір
серік болса, сол Сағдат серік болуы керек еді, ... ... ... ... Ғани ықыласын артынан драматург махаббат арнасына қарай
бұрмақ болды. Бұл орайда, Ғани сынды ... ... ... тән ... ... сүйіспеншілік күйлері, тебіреніс, толғаныстар сенімді
көрсетілмегендігі айқындалады. Күлпәшқа бет-алды ... ... ұшу ... ... оғаш ...... деп ... зерттеуші ғылыми
еңбегінде. Шынымен де, автор тым асығыстық жасап, ... ... ... қол ұстастыруы және пьесаның алдыңғы суреттерінде
Табынбаевты Ғанидың тап ... ... ... ... жауы ... ... ... ісін жақтаушы, Саржанның оппоненті етіп танытуы
тым қызық-ақ. Әлде, автордың бұл пьесаны жазған кезіндегі елдегі саясат ... ... ... ... ... етті ме? Әлде, қазіргі жаңарған
қоғамдағы көзқарас өлшемімен өлшейтін болсақ, автордың сол кезде ... ... ... ... дүниеге әкелуі, оларды Ғани сынды
революционермен пьесасында танытуының өзі ерлік. Сол ... көп ... ... Ғани да сол ... өлшемінен адасқан жоқ, ол өзінің
идеясына берік бола ... ... ... ... ... айқын және
қазіргі таңда пьесаның мазмұны мен мүддесі түсінікті. Ал сол ... ... ... ... қалуы пьесаның жазылу барысына көп зиянын
тигізгендігі айдан анық.
Ашаршылық, ... ... ... ... әр қиырдан жиылған
панасыздар, қорғансыздардың Ғани көмегімен кісі ... ... ... ... ... ... психологиясы, ауыр кезең атмосферасы
детальдарымен көрсетілген және осы ... жан ... ... ... ... сол ... ... өмір тарихында шын
болған оқиғалар.
Сонымен, «Алғашқы ұшқындар» пьесасының басынан аяғына дейін өрбіп
отыратын – ... рух пен ... Оның өн ... ... ... ... ... көрермендерін бірден баурап алады. Пьеса ... ... ... ... құрылуының бастапқы кезеңін, еліміздегі
ішкі және сыртқы жауларға қарсы ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл күні кеше ғана жартылай отар саналып келген ... ... ... ... мән-маңызын түсіне бастаған шағы еді.
Бірақ тап ... ... жаңа ... ... ... ... ... қоса ескі дүние еншісі – аштық, жалаңаштық, қайыршылық пен ... ... ... Осынау қат-қабат кедергілерді жойып, бақытты ... ... ... ... алғы ... Ғани жүргендігін көреміз. Өзі
де лапылдап жалын атып, өзгелерді де өзінің жан қызуымен қыздырып, ... ... ... ... Пьесадағы Асанбай мен Көпбол, Павел,
Сағдат, Күлпәш образдары да тартымды шыққан. ... ... ... үлкен
конфликтіге – таптық тартысқа құрылып, композициясы шымыр тартылған. Бұл
патриоттық спектакльді қойғаны үшін Республикалық ... мен ... 1967 жылы ... комсомолы сыйлығының лауреаты атағы берілді.
Бізді, зерттеушілерді толғандыратын бірақ нәрсе, ол пьесаның ... ... ... мақсаты: Ғани - адамгершілігі мол, өз ұлтының ұлы
перзенттерінің бірі. Ол - ... ғана ... ... ... ұлы ... ... болашағы үшін өзі тәрізді кедейден шыққан жастарды жинап,
қамқор керегіне қол ұшын ... адам ... ... ... ... ... және ... бейнесін жасау...Автордың Ғани Мұратбаев
бейнесін жасаудағы ... ... ол – ... естеліктер мен тарихи
фактілер. Автордың ... жазу ... ... тағы ... ... пьесада Ғанидың қоғамдық өмірі мен ғұмырнмасына қатысты көзқарастар,
тарихи деректер, түсiнiктер кең орын алған.
– драматург Ғани ... ұлы ... ... жеңісімен ұштастыра
суреттеп, елдегі әлеуметтік-саяси тартыстар негізінде ... ... ... жеке ... ... ... ... арқылы
келешек ұрпаққа аманат етуді мақсат тұтқан.
2 “Үкілі Ыбырай” драмасындағы өнер ... ... және өнер ... ... ... ... ... мұрасы
“Үкiлi Ыбырай” атты драмалық шығарма жазуда Ш.Хұсайыновтың ... ... Үкiлi ... ...... өңiрiнiң iргесiн Орынбай
ақын мен Біржан сал қалаған өнер-эстетика ... ... ... ... ... жасы егде ... Біржан, жас Ыбырай қасына ... үлгі ... ...... ... – Ыбырай, соны
тыңдаңдар!» – деп, Ыбырай бар жерде өзі ән ... ... ...... ... ... Ыбырай шығармашылығының ... ... ... – шын ... ұлы ... Ақындығымен халықты тылсым
буғандай бағындырып алу ... ... келе ... ... ... ... ... да күшті. Ол – Көкшетаудың атақты Орынбай, Арыстан,
Шөже, Біржан сал, Ақан ... ... ... ... ... ... атақты
әншілерінің өнер дәстүрін игеріп, ... ... ... ... ... өнерпаз», – деп жазады Е.Ысмайлов [8-121б]. Сонымен
қатар, Ыбырай Бiржанды ... ... ... ... Ақан ... көзiн көрiп,
өнерiнен, адами қасиеттерiнен үлгi алған. Ақан шығармашылығы мен ... ... ... ... ... ... ... тікелей ұстазы екенін өзінің поэзиялық
туындысында тамаша айтып кеткен ... ... екі ... ... ... ... алып қалған әнім еді,
Азыр-ақ шалқымамды шалқытайын.
Салайын «Шалқымамады» ырғақтатып,
Үкілі домбырамды бұлғақтатып,
Шығарған әнім еді Көкшетауда,
Оңаша Торшолақпен келе жатып.
Өлеңмен болдым таныс ой мен ... ... ... ... ... айдай алмас малды беріп,
Мол қылған ән-өлеңмен мені жырға.
Өлеңмен талай жерді ... ... ... ... Қарауыл мен Керей, Уақ,
Сен алма, мен бір тауық, жеміс тердім. [41,55-б.].
Демек, Ыбырай – сонау ... ... iрге тасы ... ... ... ... тас ... шәкiртi, дәстүр жалғастырушысы ретiнде
iрiктелiп алынған бай ... ... ... сол ... ... ... ағымымен аққан әлеуметтiк жағдайларға төтеп ... ... ... ... ... ... мен әдебиет өнерінде өзiндiк орны бар
әдеби ... ... ... ... бойындағы әмбебаптық сипат –
ғасырлар бойы іріктеліп, сұрыпталып, шыңдалған дәстүрлердің жақсы көрінісі.
Әркім әр нәрсені малданып, мүше-мүше етіп ... ... ән де, ... әншілік те, күйшілік те, серілік те, батырлық та – бір адамның ... ... ... ... дара ерекшелікті өнер түрлері – ақындық
пен композиторлық сахара жағдайында туысып, табысып, егіз боп ... ... сал ...... ... ... ... палуан, құсбегі.
Қатыгез, өгей сұм өмірдің тепкісін көрген қайран ерлердің ... ... ... ... ... ... ... еткен Ақан анау;
қолын арқан бұғау кесіп Біржан жатыр. Еңіреп, абақтыда көңілін құмалақпен
жұбатып Мәди ... ... ... торыққан Жаяу Мұса.
Қазақтың сал-серілері туралы жазу ең алдымен азаттық ... жазу ... сөз, ... ... ... ... ... туралы жазу деген сөз», – дейді Р.Нұрғали [14,430-431-б.].
Ғалымның осы ойы ... ... ... ... пьесасының мән-
мағынасын, мүддесін дәл басып, негізгі нысанасын анықтап тұрғандай.
Ш.Хұсайынов өзi туып-өскен жердiң ... ... етуi ... құбылыс, оның бала күнiнiнен құлағы естiп, көзiмен
көрiп, қанына сiңген тақырып деп бағалауымыз керек.
Кез-келген ... ... дәл ... Хұсайынов тәрiздi шешiмге
келерi анық. Қазақ әдебиетінде оған дәлел көп.
Ыбырай Сандыбайұлы туралы тақырып үлкен және ... ... ... шығармашылығын кiмдер зерттедi, қалай зерттедi, олар ақынның тұтас
өмiрi мен шығармашылығына қандай баға бердi? – деген ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер пьесаның жазылуына қалай
әсер еткендiгiн жазылған ... ... ... ... ... шығармашылығын алғаш зерттеп, ақынды көзiмен
көрiп тiлдескен адамдар ... ... ... [7], ... С.Мұқанов [6], әдебиет зерттеушiсi ... [8], ... ... [9]. Бұл ... қауым Ыбырай шығармашылығына
толыққанды пікірін білдірген және заман зобалаңына қарамастан әділ ойларын
ортаға салған жандар. Біздің ... ... бұл ... ... дейiн жазылған еңбектер.
Ш.Хұсайынов Бiржан, Ақан, Ыбырай өмiрiне қатысты деректердi
Е.Ысмайловқа және ... өзi ... ... ... сұрақтар тууы әбден
мүмкін. Өйткені, ... ... ... ... халық музыкасын
жинау экспедициясына қатысты деген деректер бар.
Оған дәлел, ақын ... әрі ... ... ... тірі ... ... жан ашырларының ... ... ... ... ... мына ... “Арқаның
әншiлерi туралы тек Шахаңнан сұрау керек. Ол ән бiлгiрлiгiнiң үстiне,
музыка ... ... – деп ... ... ... ... Есмағамбет Ысмайлов Ыбырай жайлы ғылыми еңбегiнiң ... ... ... ... ... да кiргiзген болатын.
Бiз, ең алдымен ... ... ... ... ... ... “лақап” аты “Үкiлi Ыбырай” шоқша қара сақалы
мен суағарын ... ... ... ... аққтаң түсе бастаған ол, денесінің
зорына қарамай жеңілтек, ойнақы мінезді екен. Өлеңді ол сол ... ... ... оң ... ... қоя, ... ... дауысын
елірте айтады екен. Ал дауыс күші масқара, ірі айғайға басқанда, қасында
отырған ... ... ... ... Өзi бiр ... бiр ... ... биiкке шырқап шығаруы да, сорғалап төмен құлдырауы да ... ... деп, ... ... ... жазады және Ыбырай
шығармашылығына деген жанашырлығын біз енді мына бір ... ... оның ... ... мен ... ... дейiнгi өлеңдерiн,
айтыстарын, әндерiн бiлетiн кiсiлер көп. Ендiгi ... ... ... ... да әндерiн жинап баспадан шығару» [6,25-б.].
«Қазақ ауыз әдебиетiнде және ... ... ... ... ... ... iрi ... адамның бiрi болған” – деп
көрсетеді эссесінде ... ... ... белгілі ғалым Е.Ысмайлов
[8,159-б.].
Ал С.Сейфуллин «Көкшетау» атты поэмасында ақынның сыршылдық құдіретіне
және Көкшелік поэзия ардагерлерінің рухына тағзым ете ... жыр ... ... аян. Осы ... орай ... ... келтірсек:
Әншi бар Көкшетауда талай iрi,
Ыбырай – топ жарғанның о да ... ... ... ... талай әсем ән мен жыры.
Өзi ақын, ән шығарғыш, ... жан ... ... ... ... ән ...... тарлан әлi тiрi.
Кең алқым, кең көмейлi, дауысы керней,
Ақырмай ән ... ... ... алты ... ... ... ... сермей,
Ән салса, алқымы iсiп құйқылжиды.
Бәйге атша алып қашқан, ырық бермей.
Айнала айдын ... ... ... ... ... ... қыр мұрынды, арыстандай
Әуенi қалтыратқан, күркiр дауыс.
Тiресiп дауылменен қарысқандай.
Әнi бар “Гәкку” деген ... ... ... ... . . . .
Туса егер, өнерлi елде бақтарына,
Бiлiм ап жүрсе бәрi баптарында.
Бiржан сал, Ақан серi, ... ... жұрт ... – деп, ... ... Ыбырайдың әншiлiк, ақындық, домбырашылық өнерiне тәнтi болып, өз
жырына қосып, ... сырт ... ... ... тілімен тамаша
жасаған.
Көкшенің көркем табиғатының аясында ақын ... ... ... ... шын ... ... алдымен Ыбырай ақынның өз
туындысы куә, ақынның ол ... ... ... деп ... Сәкенмен қия таста,
Ыбырай өнеріңді енді баста.
Шырқайын сұлу әнді осы жерде,
Естісін ну қарағай, бұлбұл құс та.
Өнерпаз қара жерге салар ... ... алар ... ... өзі ... жері ... ... семіруге малы лайық.
Оралған Көкшетаудың шөбі балғын,
Балауса балбыраған нағыз шалғын.
Жаз болса ... ... тас, ... ... ылғи ... [41,135-
б.].
Ал осы кездесу жайлы С.Мұқанов: «1927 жылы, жаздыкүні Сәкен Сейфуллин
Қызылордадан Көкшетау еліне, жер бөлу науқанын ... ... ... ... ... елде бұл ... ... жатқан Сәкенді 71 жасқа
шыққан Ыбырай іздеп келді. Мен Сәкеннің ... жүр ... ... мен Сәкен
бұған дейін жүзі таныс емес екен. Ыбырайдың ірі ақын, ірі әнші екенін бұрын
естіген ... ... ... ... ... ... – деді. Сонда,
Көкшенің жотасын қоршаған Оқжетпес қасында, Ыбырай «Көкшетаудың биігі-ай»
деп бастайтын «Қаракөз» әніне ... ... ... ... Сәкен
орнынан атып тұрып, Ыбырайдың алдына шөге түсіп қатты да қалды. Аса ырғақты
және аса биік және ... ... ... ... ... ... құшақтап
сүйді», – деп жазады өзінің «Өсу жолдарымыз» [6,26б] атты шығармасында.
Сәкеннің ... ... ... ... арнағанын, поэзия тілімен
Ыбырай, Ақан сері, Балуан Шолақ, Қажымұқан, Біржан сал шығармашылықтарын
шабыттана жырлағанын ... ... Осы ... ... ... жаңа ... ... дастанын туғызса, ал ақын ... ... ... ... өлең туған.
Көкше өңiрiнiң ғалым-азаматы Е.Ысмайлов Ыбырай Сандыбайұлын көзiмен
көрген және ән ... ... ... күші ... ... ... үкiлi ... Жиналған мың сан халық намазға ұйып қалғандай
тым-тырыс, Ыбырайдың ауызына телмiре қарап қалыпты. Ашық аспанның астында,
дүниенi жаңғырта ... ... ... даусы бiрде шырқап, биiктеп,
қалықтап кетiп жатса, бiрде арыстанның ... ... ... ... қия ... ... ... Дауыстың әдемiлiгiнен гөрi,
сол бiр кең ән ... ... ... зор да ... ... ... кәнiгi
емес, ерке арнасына қарай құйылып жарастық тапқандай» [8,120-б.]. Ғалым
Ыбырайдың әншiлiк құдiретiне бас ие және ... ... тiрi ... ... ойын әрі ... сабақтайды: «Бұл менiң он бес жасымда
Ыбырайды тұңғыш ... ... ... ... Биттейұлы Бекжанның үйiнде
Жұмағалиға ерiп барып бiрер қабат ... ... ... келiп өлең айтып, И.В.Коцыхке әнiн жаздырып жүргенде тағы бiр
көргенiм бар. Бәрiнен де Ыбырайдың дарқан ақындық, ... ... ... ... ... – деуi ... ... болашақ ғалым
ойынан берiк орын алғандығының ... ... Тағы бiр ... жай, осы
кезде Ш.Хұсайынов И.В.Коцых басқарған педтехникумның ... ... ... ақын ... осы ... ... суреттейді: “Мен
Бiржан, Ақан, Үкiлi Ыбырай, Балуан ... ... ... өздерi туралы
қызықты әңгiмелердi де бiрiншi рет Ш.Хұсайыновтан ... ... ... осы ... ... әншiлердiң бiрi екен. Ол техникумның
атақты Коцых ... ... ... ... Сондағы хор бастайтын
солист осы Шахмет болыпты”, – деуiнде үлкен ой жатқан тәрiздi [2,6-б.]. ... ... ... та ... ... ... мақаласында былай
деген еді: “Өзi өскен ауылда Ақан серi, Балуан Шолақ, Орынбай, Шоқан ... ... ... өмiрi мен ... ... көп ... қызыға тыңдаған Шахмет техникумда оқыған жылдары көркем ... ... ... 1928-1929 жылдары оның ауылдағы социалистiк
құрылыс, тап тартысы шындығын суреттеген әңгiме, очерктерi ... ... ... ... ... жазған бір актілі «Көк шыбық»
атты пьесасы техникумның студенттері күшімен ... ... ... ... ... ... концерттері жұртшылықтан
кезінде ... баға ... 1929 жылы ол ... ... ... ... қатынасты. Бұл жұмысқа белсене араласушының бірі –
Шахмет» – деуі, жоғарыда айтылған Ә.Тәжібаевтің пікірін ... ... ... ... ... ... ... береді [16].
Сонымен қатар, бізде Ш.Хұсайынов ақынның әндерін зерделеп, нотаға ... ... ... ниетінде Ыбырайды Коцыхпен өзі жолықтырған шығар
деген ой да жоқ ... ...... ... ж.) ... ... Діни ... және консерваторияда оқыды. 1923 ... ... ... ... жанынан тұңғыш төрт
дауысты хор ұйымдастырған. 1928 жылы осы ... хоры ... ... ... ... концертке қатысты [143,640-б.].
Осыдан шығаратын қорытынды кезінде әнші-солист Ш.Хұсайынов Мәскеуде
мүмкін Ыбырай әндерін кең жұртшылыққа алғаш ... бірі ... ... тек ... ... ол келешек музыка тарихын зерттеушілерінің еншісіндегі
ісі.
Шахмет Хұсайыновтың шығармашылық жолы Үкілі Ыбырай өнерімен тағы мына
тұста ... ... ... ... ауыз әдебиетi
өкiлдерiнен Қазан төңкерісін, совет өкiметiн ең алғаш жырлаған ...... Оның бiр ... – Қызылжарда шыққан «Бостандық туы»
газетiнiң 1925 жылы, ... ... 26 ... бiр топ ... ... ... ... кезiнде осы газетте 1928-1930 жылдар
аралығында ... та ... ... Осы бір ... мен ... қарап, Ш.Хұсайынов қаншама ақпаратық топтаманың бел ортасында
жүріп, ... жазу ... ... ретінде ақын Ыбырай жайлы естелiк
әңгіме немесе әдеби эссе ... ... ... ... ... ... ... жайлы ғылыми еңбек жазуды досы,
әрi жерлесi, ғалым Е.Ысмайловтың ... ... ... ... орай ... ... сөзiн келтiруге де болады:
«Бiз осы еңбегiмiздi жазу үстiнде Сәбиттiң Ыбырай туралы бұрын-соңды жазған
ауызекi ... ... де, ... ... И.Әлiбаев т.б. ақын-
жазушылардың және Ш.Хұсайынов … деректерiн де еске алып пайдаландық» ... ... ... «Ыбырайдың жүрген жерi думан едi, әнi ... де ... Бiз ... алып, еркiне қоймай ... ... едiк. ... ... ... бар ма?» – деп жастар
болып сұрағанымызда, Ыбырай таңданған пiшiнмен бетiмiзге қарап алды ... тон ... ме ... ... ақынды түсiмде де, өңiмде де ... ... ... ... ... Бiржанды көрiп, өлеңiмдi сынға
салдым. Қалың жиын iшiнде Жанқожа отырып: ...... iнiсi ... жүр ... ... – дедi. Орекең: “Қане тыңдайық, дегенде, шекемнен
ағыл-тегiл тер ... қоя ... Шу ... ... ... ... ықылас қойып тыңдап отырды да: «Өз айтатының бар ма?» –дедi. Мен ... ... ... ... ... ... ықыласпен риза болып батасын
бердi: «Ауылда, үйде жүрiп өнер таппайсың, шырағым, алысқа көз ... ... ... ... әншiлердi көп тыңдап, көп көресiң, мен алыс елдi көп
аралағанымнан опық жегенiм ......... бар, жүрiс-тұрысы бөлек, көп жасаған қария адам,
оның қасына ерiп, жақын араласып жүре ... Ал ... ... ... ... ... ... едi. Өлеңмен әндi күйттеп, жастықтың
әуенiмен жүрген шағымда, Бiржан сал бiздiң Қарауылды аралады. Бiр топ, ... ... ерiп, ... жерлерiмiздi шулатып жiбердiк”– деп
Ыбырай ақын жайлы әншi, шәкiртi М.Ержанов еске алады.
Осы естелiк әңгімелердің бәрiн қарастыра ... бiз ... ... ...... жыр ... көзiн көрiп, ақылын тыңдап,
олармен өнер бәйгесiне түскен, әнi, өнерi қалың қазақ жұртына ... ... ... ... байланысты ойымызды Е.Ысмайлов ойымен
тұжырымдар болсақ: «Сөз жоқ, ... өз ... ... ақыны, асқан
өнерпазы...», «Ыбырай-шын мәнiндегi ұлы өнерпаз. Ақындығымен халықты тылсым
буғандай ... алу ... ... келе бермейтiн өнер» [8,125-б.].
Сондай-ақ, Үкiлi Ыбырайдың ... ... ... ... ... ... аталатын әндерiнiң кейбiр түрлерiн ... ... ... ... 1000 әнi» (1925), «Қазақтың 500 ән ... (1931), ... ... ... ... ... академиясының
орталық кiтапханасының қорында қолжазба қорынан орын алған.
Ыбырай жайлы ... ... ... ... мына тәрiздi,
алғашқысы: А.Затаевичтің «1000 ән» жинағының 34 ескертпесiнде былай дейдi:
«Ыбырай ... ... ... ... ... ... Абдрахман
Бекiшевтiң айтуынша, жасы алпыс бестерге ... ... ... ... А.Н. ... ... жас кезiнде ерекше күштi тамаша
тенор дауысы болыпты, сондықтан да оның ... бас иiп ... ... Ыбырайды музыкадан бiлiм беру үшiн Петербургке де алып
барыпты, бiрақ ол мұндай ниеттi жүзеге ... ... ... 1959 жылы «Мектеп» баспасынан «Ыбырайдың әндері» деген
жинақ жарық көрді. Әндерді нотаға түсіріп, құрастырған, алғы ... ... ... Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент ... ... ... Б. ... Бұл кісі – ... халық
музыкасын жинап, зерттеуге көп күш жұмсаған белгілі ... ... ... ... үлгілері бар. Ыбырай туралы жинақ – сол
бай қазынаның бір бөлігі ғана. Осы жинақ арқылы біз ... ... ... ... ... ... ... деректермен, тыңдаушысын
тамсандырған әдемі әндер мәтінімен танысамыз [38].
Ыбырай өлеңдеріне арналған тағы бір ... ... ... атпен «Өнер»
баспасынан 1995 жылы басылып шықты. Жинақты құрастырған және әндерінің
музыкалық редакциясын жүргізген – ... ... пен ... ... ... белгілі әндері мен ол ... әр ... ... ... ... ... ... ғасыр жаңарған сайын Ыбырай мұрасы қазақ халқына рухани азық
ретінде ... өмір өзі ... ... Осы ... ... ... ақындарының бірі – Кәкімбек Салықов ағамыз да ... ... ... ... ... ұқыптылықпен жинап, бұрын жарық
көрмеген туындыларын жиып-теріп, жаңа ... ... 2005 ... ... ... ... бастырып шығарды. [41]
Кезіндегі Ыбырай мұрасы драматург ағамыздың жанын қалай тебірентсе,
қазіргі уақытта Ыбырай және оның ... ... ... ақын-
жазушылармен қатар өнер сүйер қауымның, журналистердің де қиялын әлі күнге
дейін тербеуде. Сондықтан да, олар Ыбырай мұрасын аса ... ... ... ... бетінен жарыққа шығарып отырғандықтарының куәсі ... ... мен ... ... ... жаңа әндері, ақын жайлы
жаңа табылған естелік әңгімелері мен ән тарихына байланысты ... ... ... ... ... Ыбырай шығармашылығы
жалпақ қазақ елiне кең танылған сол заманның майталман музыка зерттеушілерi
мен әдебиет тарихын зерттеушiлерiнiң ... тыс ... ... ... және ... тұлға ретiнде аталмыш шығармаға арқау болды ... да, ... ... ... ... ... ... қарастырамыз.
2.2 «Үкілі Ыбырай» драмасының тарихи негіздері мен әдеби ерекшеліктері
Шын драматург, ... ... ... ... ... ... қалың
қопарып, қат – қабат қатпарымен жайып салғанда ғана, өмір – өнер тіріліп
сала берерін жадынан ... ... ... ... ... ... аңғарамыз. Ол әлеуметтік әуенді бедерлі бейнелеудің құпиясын анық
ұққан: оның характер сомдағандағы сөз ...... ... ... ... Ыбырай» пьесасы (комедия аралас драма) үш перде, бес ... елді ... да, ... ... үшін ... ... ұлы ... ұрпаққа жетіп, өлмес ісі ұлт мақтанышына айналған ардагерлер бар.
Халықтың бұрынғы өткен ... асыл ...... ... ... еткен еңбегін, қажырлы күрескен, армандары мен ... ... көз ... ... ... ... көрсету – өте
құрметті іс және аса қиын да ... Бұл ... ... мен ... ... ... зор. Тарихи романда, яки повесте жазушы
қоғамдық, тарихи ... ... өз ... ... жасауына
еркіндігі мол болса, ал драмтургияда автордың мұндай мүмкіндігі жоқ. Драма
кейіпкерінің әрекеттерінен, сөздерінен – бүкіл ... ... ... де ... ... ... ... дәуірінің, қоғамның, әлеуметтік
ортасының бейнесі де айдан анық танылуы керек», – [14,272-б] дейді ... ... ... ... Айтылған пікір өзіміз зерттегілі
отырған пьесаның негізі мен мақсатын дөп басып тұрғандай.
Драма жанры соның ішінде, сахна өнері ... ... үшін ... жөні ... Олай ... ... ... идеясын, түп
қазығын жеткізуде кәсіби шеберлікті талап ететін еңбек. Демек, ... ... ойы ... ... жету үшін көп адам ... ... ... режиссер, драматург, актерлер. Сондықтан да, кәсіби
драматург Ш.Хұсайынов өз ... өз ... өз ... көргенін
драма формасына салмай тұрып, қазақ ... ... ... сүйенгендігі, «келісіп пішкен тон келте болмасына» көзін жеткізіп
барып, сонымен қатар, екінші толқын Ыбырай ... ... ... ... ... осы ... ... логикалық нүктесін қоя
отырып, әдеби жанр формасына түсіргендігіне өз ... куә. ... ... ... жатқан кезде Ыбырай шығармашылығы ғылыми-теориялық жағынан
зерттелмеді деген пікірден ... Ойым ... болу үшін ... ... ... ... Ыбырай өмірі мен өнері тарихымен, тарих
беттерінде жазылған еңбектермен қатар салыстыра, ... ... ... ... ... траги-комедиясын жазу барысында тарихи
этно-әңгімелерді, әндер тарихын арқау ... ... ... ... деңгейіне шебер жеткізе білді. Автордың тарихи оқиға шеңберінен
де шығып кетпегендігі, драматургия заңдылықтарын жете ... ... ... ... ... еңбектерді өз драмасында ... ... ... ... ... енгізді деген сауал төңірегінде
жұмыс жүргіземіз.
Драма басталған тұста немесе ремаркасында: Шабылған елмен күңіренген
ән, ... ... ... ... ... жаралы әйелдің күңіренген
үнінің үзілгенін жалғастырушыдай көрерменіне немесе оқырманына әсер етеді.
Пьесның дәл осы ... ... ... ... ... ... немесе
тарихы қандай болды десек, А.Жұбанов: «Ыбырай сол жігіт кезінде Атбасар
жағында ... бір ... ... ... Түскен үйінде Алтынай атты қыз
болса ... Өзі ... өзі ... Алтынай бірден Ыбырайдың көңілін өзіне
аударады. Тек ... ала ... ... ... ... ... ... тауы шағылған әнші, әңгімені алыстан қозғап, бірден өзінің ойын
айтпайды. Алтынай да Ыбырайды ұнатып, бірақ берулі жері бар ... ... ... ... ... ең оң жақта отырған қызының жаман аты
елге жайылмас үшін Ыбырай өзінің ... ... деп ... ... ... ... оның ... тұрған жері Алтыбасар деген атпен
шығарады», – дейді [9-185-б].
Есмағанбет Ысмайлов: «Алтыбасар» Алтынай деген ... ... ... ...... пікір айтады [8].
Өзіміз алдыңғы жақта айтып кеткендей екінші ... ... және ... шығу ... жаңа ... иесі және ... ... жаңа драманың («Қош бол, қайран Гәккуім») авторы көкшелік
белгілі ақын-прозагер Т.Қажыбаевтың мына пікірін ... тиек ... елі. Жеке ... ... ... ... ... отырса керек. Ұлан
асыр той. Бұл қыз ұзату рәсімі. Ақан сері ... ... ... ... ... той ажарын арттырып думандатуда. Аттанар қыз бен ... ... ... керек. Қыз аттанар тұста Ыбырай елге бүгінде толық
нұсқасы жетпеген ... ... әнін ... дейді. «Алтыбасар»
аталуының негізгі алты ауыз өлеңінде ғой. Ал қазіргі «Алтыбасарыңыз» екі-үш
ауыздан аспайды» [42] – ... ... алға ... ... шығу ... ... алғашқы пікірлермен мазмұндас, бұл ойдың ерекшелігі ... ... бар ... ... тұр және ән ... алғашқы пікірлерде жер
атауымен байланыстырылса, бұл пікірде өлеңнің шумақ саны ... ... ... ... аударылғандығымен ерекшеленеді.
Ал бұл ән тарихы пьесада өз орнын былай тапқан: Мәселен:
Ыбырай: Ынтықтырмай айтшы сәулем, мен ... ... сол ... үкiлi Ыбырай .
Ыбырай: Бiр кезде көз тастаған биiгiм болсаң. Осы сәтте жұртқа ... ... ... ... ... Иә, иә дүние хакiм даниял. Жаңа
таныдым, Алтын!
Алтын: Шiлдеханада, әнiңе арқау болған Алтын!
Ыбырай: ... қос ... ... деп ... па едiм. ... ... қосқаның Мұстариза. Мұстариза қайда?
Бұл тұста біздің байқағанымыз «Алтыбасар» әнiнiң шығуына арқау болған
қыз – ... ... ... ... ... көрiнедi және «Алтыбасар» әнi
пьесада өзiндiк орын алып, ... ... ... ... ... ... көрерменiне хабардар етiп тұр.
Шығарманың осы тұсының тарихилығына көңiл бөлетiн болсақ:
Ыбырай: – ... ... ... пен ... ата ... үшiн Едiл
бойынан жер ауған едi. Айдауда, қамауда жүрсе де жоқтап өткен туған жерiн ... ... ... шындық бар, бұл сөздердi ... ... жай ... ... ... – Алтын, қайын аталарыңды егiлткен осы ... сазы ... ... ... қаны едi. ... зары ... ... Сенiң
зарың. Көкiрегiме неге ән болып оралмайды? [22,169-б]
Тарихи құжаттарда осы диалогқа байланысты мынадай тұжырым бар: “1907-
1912 жылдары патша өкiметi ... ... ... ... ... алып
отырды. Патша үкiметi жергiлiктi халықтардың бұрыннан игерген жерлерін ,
отырғызған ағаштарын ... ... алу ... қоныс аудару фондысын
жасай бердi. Бұл жерлер ең алдымен кулак элементтерге тидi. Қоныс ... ... ... бұқарасын күйзелiске ұшыратты” деп жазады
“Қазақ ССР тарихы” ... Ал ... ... бұл ... ... «ХХ ... ... тарихи қоғамдық өзгерiс, қазақ
ауылындағы әлеуметтiк теңсiздiк, патша үкiметiнiң ... ... ауыр ... ... ... ... күннен-күнге ауырлауы, бостандық
жолындағы арман-тiлектердiң бой көрсетуi тап Ыбырай сияқты саналы ақындарды
толғантпай қоймады. Ресейдегі төңкерісшіл қозғалыспен ... ... пен ... ... қарсы ашық күресушi Балуан ... ... ... ... ... емес. Әсiресе ата-
бабасынан берi қарай күн көрiп, мекен болып келе ... ... ... ... ... өздерiн құнарсыз, сортаң жерге айдап көшiрiп тастау
саясатының iске асуы өз ... ... ... ... ... ауыр күйге салса, Ыбырайды да толғантады.
Ақан серi ата мекенi ... ... ... ... ... ... ... күресерлiк дәрмен жоқ, жерiнен айрылған
Қожахмет сияқты ер жiгiттер, бұл қорлыққа ... ... ... ... ... ... Сол ... ағасы Жақып екеуi сотталып жер ауады. Бұл
оқиғалардың бәрi Ыбырай шығармашылығында елеулi iз ... ... ... осы фактiнi академик жазушы С.Мұқанов та 1924 жылы шыққан
мақаласында Ыбырайдың елу ... ... ... ... ... ... сөз ете кететiн жай, осы оқиғаға байланысты Ыбырайдың “Жалғызтау” атты
поэмасының барлығын Е.Ысмайлов та ... ... ... «Ыбырай. Қалауыңа тартуым… “Алтыбасар” болсын, “Алтыбасар”,
“Алтыбасар” (Күйзеле толғай жөнеледi. Қасындағылар әп-сәтте қалай ... ... ойда тұр. ... түсi кеткен бұзылып, iшкi жан
дүниесi ала-сапыран. ... ... ... Зiкiр ... бақсыларша аруағын
шақырып, пернелерiн дiрiлдете басып, күңiрене – iшiне сыймай ... ... Келе ... бiр ... ... ... ... Бiз пьесаның осы тұсынан ... ... ... ... және ... ақынның бойына қонған ән құдiретiнің
жайын тарихи жылнамалардан және ел аузында ... ... ... аңыздар
iзiнен алды. Осы пайымымызға орай, Ыбырай жайлы ... ... ... аударсақ: “Жан қиналмай ән тумайды, ән де ... ... ... ... әнiм ... ... жақсы келiншектi көретiн ежелгi
әдетiм едi. Келiншек күлiмдей қарап, ... ән ... оң ... ... ойдағыдай сұлу болып шығар едi. Дәл ... ... түні ... ... ... еді. Қалың ел іші болатын, түсіме сұлу
келіншек кіріп, күлім ... оң ... ... ... бір ән ... Ояна ... көкірегім күмбірлеп, әлгі ән сайрап тұр екен...ән сазды
да, өлең сөзі де құдайдың өзі ауызға салғандай ... ... ... ... ... Әнімді қайта-қайта айтып жаттығып жатырмын. ... ... сұлу ... ... сұлу ән де енді ... ... ... дауысымды естіп, баламдай көретін ақын досым Сұраған кіріп келді.
Жаңағы ... ... ... тез ... ... мен сол ... ... арнадым», – [32,22-б] деген ғалым ... ... ... ... ... қолдай, қуаттай түседі.
Драматургиялық шығармада кейіпкерлердің сипаттары олардың ... ... ... ... кейіпкер бір мақсат үшін
күрес үстіндегі мұраты биік ... ... орай ... мен ... да
ширақ болмақ. Пьесадағы Мұстариза – елін-жұртын мансап пен байлықтың құлы
болып кеткен ел ағаларның құлқынынан құтқарушы ... ... қару ... ... ... ... ... Туындыдағы осы суретке орай алдыңғы
жақта айтып кеткеніміздей Мұстариза бейнесі тарихи құжаттардағы ... ... ... ... ... Ақан ... ... образы.
Драматург туындысында осы фактілерге жаңа бояу беріп, әлеуметтік
тұрғыдан пайдаланып көрсеткен. Осы орайда мына ... ... ... ... ... ... драмада тарихты өзiнiң идеясына кереге ғып қана
алып, тарихты бұзуға толық қақысы бар, – деп жазған Белинский, – ... мен дон ... ... ... мен дон ... да ұқсайды, бiрақ
тарихи шындыққа сай емес олар адам жанының, адам жүрегiнiң шындығына сонша
ма сай, өйткенi ... ... ... ... ... ... ... десе, Ә.Тәжiбаев: “Бiз классиктерден үйрене берейiк, бiз
олармен бәйгеге де түсейiк, тек оқиғаның тарихи ... ... ... дегенiмiздiң өзi, ең алдымен ой ... ... Ал ой ... ... тарихи шындықтың растығы мен
iрiлiгiнен тұратын сияқты. Ұлттық материалды ... ... ... ... ғана ... халқының қасиетiн төмендетпейдi, ал ұлттық
материалдың ... ... ... алынып қондырылған драмалық
тартыс үнемi ойға қона бермейдi, сендiре де бермейдi. Мұндай тұста аса ... ... иесi ... жазушының өзi де ... ... ... боп ... ... ... – дейдi [3,120-б.].
Өзіміз сөз етіп отырған ғұмырнамалық шығарманың бойынан зерттеушілер ... ... және ... ... ... жазу ... Ыбырайдың
өмір тарихын туындысына кереге ғана қылып, ой-қиялына ерік ... ... ... ... сахналық бейнесін әкелгенін көреміз. Сонымен бірге,
автор ұлттық тарихи материал – Ыбырайдың өмірі мен ... ... ... деп ... Х1Х ... соңында болған бұл түйткілді жағдайды сахна төріне
шығару әрекеті маңызды болса, кейіпкерлердің ... күші ... ... ... ... ... ... жан толғаныстарын, арман-мақсатын
және басқа ішкі қасиеттерін тек іс-әрекеттері ғана ашатыны сөзсіз. Қандай
ғана ... ... ол ... бір ... көздейді. Мәселен,
аталмыш пьесадағы Ыбырайдың ... ішкі ... ... ... мінезі, даланы басына көтере шырқаған әндері ... ... ... ... адуын мінезін, суырып салма ақын, тума талант
екенін көрсетеді және өзін ... ... ... ... ... ... ... түрлі қайшылықтардан туатын конфликт – драма өзегі
екендігін автордың ... ... ... ... ... ... ... көрінісінен-ақ байқалады.
Сонымен, автор осындай мақсатты ұстана отырып, ақын Ыбырайды қоршаған
адамдарды да ерекше ... ойлы етіп ... ... бірі – Ақан ... ... пьесасында қалжыраған, надандықпен алысып сол кездің
жуан қарын ақша қапшықтарымен алысып, ... ... адам ... Автор Ақанның шау тартып, қартайып қалған шағын алған. Ол
пьесада пана ... ... ... ... ... ... Ақан ... трагедиясын Ыбырай да басынан кешіргендігі
бәрімізге мәлім, оны бізге ... ... және ... өңірінде айтылып жүрген
аңыздар мен ауызекі әңгімелер де баян етеді. ... Ақан ... ... ... деп ... «Топтасып жүріп ән айту ХІХ ғасырда Көкшетау,
Ақмола облыстарындағы сал-сері ақындарда да болды. ... ... ... ән ... ... Біржан салдан бастау алса, оны Ақан сері,
Жарылғапберді, Балуан Шолақтар дамытып, ән ... ... ... ... салған ізбен сұлу әннің, сәнді жүрістің иесі Ақан сері шығады. Ақан
әндерінің көпшілігі өмір күйінішінің ыстық зары мен ащы ... ... ... ... ... Дін ... ... ақындық пен әншілікті биік арман
еткен Ақанның бұлай жүруінің ... ... ... пен әншілік күшін
ұштастырып, өзінің дарындық өнерін халыққа қызықтатып ... ... ... еді. ... ... ... сауық жасайтын орны,
жатар жері жоқ, көрермендері әр шоқының бауырында, әр төбенің ... ... ... ... ... пен ... сол көшпелі дәуірдің артистік,
театрлық кәсібін алмастырып отырды. Өйткені Ақандай әнші, ақын әрі ... ... ... ... туын ... биік ... адамдар халықтың ғұрып-
салтындағы ойын-сауығының туын да биік ... ... ... ... ... ойынан ұғарымыз, Біржан сал ірге тасын қалаған ... ... ... ... ... ... жаңа
өлеңдерімен танысып, тамсанысқаны және Ақан сері сол ... ... ... ... ... ... драматургтің осы ғылыми ебегінен
ұғамыз және белгілі өнер тарихын зерттеуші ғалым ... ... ... осы тұжырымымызды қолдайтын ойын тілге тиек етсек: «Шахаң халық
өнеріне ... ден ... ... Ол ... ... жайлы зерттеу жұмыстарын
соған арнады. «Үкілі Ыбырай», «Шаншарлар» пьесалары сол ... ... ... ... ... ... Демек, драматург туындысына арқау
болған материалды кәсіби тұрғыдан зерделеп барып ... ... ... деп ... ... сері ... 1843 жылы ... өңірі, Айыртау маңындағы
Қоскөлде дүниеге келген. Айыртау – Көкшенің айрықша сұлу мекендерінің бірі.
Ақан сері ... ... де ... сұлу да ... әндердің
дүниеге келуіне осы бір қасиетті өңір өз әсерін тигізген ... ... ... Ақан ақын да отты ... орақ ... тісті әндері, істерімен
де «өмір иелері» сол кездің жуан ... ... төс ... ... ... ... ... ерекше көзге түседі. Ақан өзі асқан сұлу әнші
болғандықтан Қарауыл, Атығай ішіндегі сері, балуан, ақын ... ... ... Ақан ... ... айтатын суырып салма жүйрік ақын
ғана емес, әнмен қатар тапқыр сөз, шешендік толғау, өмірдің ... ... ... ... не ... да ... батыл, шын айтатын, мынау жуан, мырза екен ... ... ... ... ... ... Кімнің мінін
көрсе де, тек тура бетіне айтып, алмастай өткір, шешен, ... ... ... ... ... ... дарақы, тентек мырзаларды өлтіре
сынап отырған. Олардың ешбіріне дос сөзін бермей өктем, өр ... ... ... ... ... ... ... осы турашылық, ерлік мінездері
халыққа айрықша ұнаған. Ол отырған ... ... ... ... ... ... сөз ... ән сала алмайды, барлығы Ақанның ауызына қарап, әніне,
сөзіне ... ... ... сері өз ... ... ... ... бәрімен жолдас
болды. Атақты Біржан салды әншілік жағынан ұстазым деп біліп, оған ... ... ... сұлу Бурабайды аралап, шырқап салатын әсем ... әнін ... ... ... Қара сөздің ділмәр шешендері,
жүйріктері өзімен жерлес, елдес ... ... ... Шөже ... де жолдас болады, сөзін тыңдаған. Жаяу ... ... ... ... тағы ... ақындар, әншілер Ақанның ең жақын достары болған.
Машһүр Жүсіп, Орынбай, Нұрқожа ақындармен ара-тұра ... ... ... серілікпен аралаған кездерінде атақты Балуан Шолақ, Машһүр
Жүсіп, Доскей, Естай сияқты ақындар Ақан серінің ... ... ... 30-35 ... ... ... көбі серілікпен өтеді. Мынау
болыс, бай, мынау қажы еді деп ... ... бас ... Ақан ... халық қатты құрметтеген, молда, хажы, бай-шонжарлар жек көрген.
Олар Ақан серінің ... киім ... дін ... ... деп ... ... отты сөзді, ащы тілді, әділдік пен әсемдікті қатар
ұстаған ақын шығармашылығын ... ... ... ... ... және тарихи шындық пен өмірлік көзқарастарының бір болғандығын
дәлелдей түсу ... бір ... бір ... бір ... өлкеде ғұмыр
кешкендігін көрсете түсу үшін әдейі алған. ... жеке ... бір ... жүк боларлықтай және Ыбырай шығармашылығы ... ... ... ... де ... топтары бір,
тіршіліктернің тәрбиесі, мәні мен мақсаты ұқсас. Пьесадағы Ақан ... ... ... ... ... жігерлендіре түседі. Оның
өршіл рухының алға жылжуына ... ... жуан ... ... ... айнала түседі.
Біржан, Ақан мен Ыбырайдың өнерлеріне тәнті болған, оларды қолдап
отырған ... бірі – ... ... де ... белді бір кейіпкері
ретінде алынуының жеке тарихы бар. Автор М.Сердалиннің жеке ... ... ... ... материалдар жинаған. Оған дәлел драматургтің
жеке мұрағатында кездесетін М.Сердалин жайлы ... ... ... ... 1966 жылы шыққан Есім Байболовтың «Лениннің ағасымен
бірге ... ... атты ... және ... ... ... ... елде өзі естіген аңыз, әңгімелер себеп болуы керек.
Пьесада автор Мәмбетәлінің ... ... үшін шын ... және ... адал досы ... ... мына диалогы арқылы жақсы көрсеткен:
Мәмбетәлі: (берілер емес, ұзақ ойлап іркілмейді) Жұртты бет қаратпай,
бетке соғып үйренген губернаторға ... ... ... ... сөз
неден туады? Қылыш не үшін суырылады. Найза не үшін сілтенеді? Қаһар неден
тұтанады? Жәбірге шыдамаудан. Қорлық, зорлық бар ... ... айла да ... сақтануда да ор қазады. Дала ... Менің дүниеден биапасыз ... ... Ұшпа бұлт ... баянсыздығын Ақан жырласа, мезгілсіз
сөнген жұлдызын Ыбырай жырлады. Жүрекке мұң оралса ... ... жас ... ... ... ... ... ... Сол ... ұшын мұқалтам, жалт
еткеннің жарығын сөндірем. Жарынан айырам дейді, мына ... ... ... ... ... ... ... да сен оған түсінермісің... [22-189б].
Мәмбетәлі Сердалин кезінде Ыбырайдың әншілік өнерін өрге ... ... алып ... ... ... ... көмектеспек
болғандығын жұмысымыздың бас жағында айтып кеткенбіз. Және осы ойымыздың
дәлелі ... ... ... ... – 1865, Көкшетау, Мезгіл болысы, Кіші ... ... ... ... Ауқатты жанұядан шыққан. Ол 1886 жылы Петербург
университетінде ... ... ... ... атты студенттік ұйымға
қатысқаны үшін оқудан шығарылады. 1886 жылы Омбы ... ... ... ... ... ... байланыс жасағаны үшін 1889 жылы
училищеден де қуылады. Мұнан кейін ол ел ... ... ... ... ... ... ... бақылауында болады»
М.Сердалиннің өмірі мен қызметі жайлы зерттеген ... бірі ... ... ... сүйенсек: «М.Сердалин 1866 жылы ... ... ... ... ... ...... туған. Бұл
Айыртау ауданына қарасты Қоскөл маңы. Әйгілі ақын, ... ... ... ... да ... келген жері.
М.Сердалиннің шыққан тегі – шынжыр балақ, шұбар төс дейтін ауқатты
әулет. Ұлық Шөбек ...... ... шен-шекпен, награда алған
адам. 1855 жылы өлген І Николай патшаның ... ... үшін ... ... ... үкімет шақырған сегіздің бірі болған.
Сұлтан Ш.Уәлихановтың өнегесін көріп, хан әулетінің оқыған мұрагерлерінің
төңірегінде жүру Шөбек ... әсер ... ... Үрім ... ... сүруі үшін орыс оқуының ауадай қажет екенін түсінген Шөбек ... ... ... ... тілеген. Атаның арманын жүзеге асыру
құрметі Мәмбетәлінің үлесіне тиеді. Көкшетауда үш ... ... ... ... ... 1886 жылы Омбының техникалық училищесіне оқуға түседі,
бірақ (жоғарыда айтылды) М.Сердалин саяси сенімсіз адам ретінде училищенің
ақырғы төртінші ... ... ... ... қоғамдық, әлеуметтік істерге ерте араласқандығын дәлелдейтін тағы
бір деректе каникулға шыққан кездерінде үйіне уақтылы бармайтындығы: «МВД.
Кокчетавский уездный начальник Акмолинской ... 9 ... 1889 г. № ... ... ... Директору ОТУ.
На телеграмму от 6 сего января за № 454, имею честь ... ... ... что при ... означенной телеграммы лично отцу
Сердалина – киргизу Сердалы Чубекову, последний отозвался, что сын его ... к нему не ... и он не ... где сын его ... в ... начальник Коновалов», – деп баяндалады.
Бұл жеделхаттан түсінеріміз 1889 жылғы 15 қаңтарда ... ... ... ... үгіт ... ... патша үкіметіне саяси сенімсіз
адамдармен кездесіп жүрген. Бұл кезең Россияның түпкір-түпкірлерінде ... ... ... ... да кең етек ... шағы ... лебі ... Омбыдағы санаулы оқу орындарының бірі М.Сердалин ... ... ... де жеткен. Ол өз тұсында техникалық және ... ... ... түрлі мамандар даярлап шығарған ұя.
Омбы архивінде «Жасырын бақылауда жүрген қырғыз (қазақ) М.Сердалин (ол
Шөбеков) туралы жазба қатынастар ... іс ... Бұл ... екі жыл ... оқудан шығарылғаны жайлы материалдарды қайта
қопарып, оның ісін ауырлата түсу мақсатымен 1891 ... ... 1904 жылы ... Соған қарағанда Мәмбетәлі патшалық құрлысқа
бодандық-отаршылдық саясатына ... ... ... ... Туған ауылына оралған соң да оның бүкіл қимыл-әрекеті
бақылауға алынып отырған және ... таса ... ... 1, 10, 20 күндері М.Сердалиннің тәртібі, халық ... ... ... тіке ... ... ... хабарланып отырған.
Елінде туған-туыс, жекжаттарының арасында оны көзден таса етпей, қас
қақпай бақылап, жүрген-тұрғанын, не айтып, не қойғанын қалт ... ... ... ... ... ... тұрғандар өзінің ет жақын
туыстары.
1891 жылдың 5 тамызында Көкшетау уезі бастығының ... ... ... ... ... « Көкшетау уезді бастығы мырзаға рапорт. Маған
сеніп тапсырылған болыстың қырғызы (қазақ) М.Сердалин осы ... ... ... ... ... (қазақтармен) қайдағы бір лайықсыз
мәжіліс өткізу үшін өз ... ... ... ... ... ... да жиі
барып, онда апталап, тіпті де ұзақ ... бойы ... ... ... Оның бұл ... ... сұмдықтай күдік туғызады. Бір сөзбен
айтқанда, ол өзін лайықсыз ... ал оның ... ... мен ... ... амал таппай отырмын.
Осыны сіздің жоғары мәртебеңізге құлдық ұрып жеткізуге ынталымын».
Болыс ... ... ... қылт ... ... ... жеткізіп тұрған болыс Шөбеков жоғарыда ескерткеніміздей, екі
көзінің бірі, бірінен соң бірі ... ... ... ... ... ... мен Жаналы Шөбековтар. Ұлы Абай айтпақшы, алтыбақан алауыз
қазақтарды онсыз да біріктірудің орнына ... ... ала көз ... ... және ... намыссыз ұлықтарына аңдытып, бірінің етін
біріне жұлқылатып қойған патша ... мен оның шет ... ... ... ... ... бағындырудың осындай ең
жиіркенішті тәсілдерін қолданған.
Жер дауы қазақ арасында бұрыннан келе ... ең ... ең ... бірі еді. Бұл ... ... мал жайылымы мен егіндік,
шабындық жерге, қоныстар мен құдықтарға, үй ... ... ... ... ... ... ... күрмеуі шиеленіскен осы мәселе
патша үкіметінің 1904 ... ... ... орай Орталық Россияның шеткері
аймақтарға қоныс аудару істеріне орай тіпті күрделене түскен еді.
«Село тоғышарлары мен жер ... ... өз ... қоныс
аударуы туралы» заңын іске асыруға байланысты Қазақстан облыстарындағы,
уездеріндегі қазақ жерінің есебінен қоныс аудару қорын ... ... ... оған ... еңбекшілерінің миллиондаған десятина шұрайлы жерлерін
кесіп берді. Бұл әділетсіздік, әсіресе, Столыпиннің белгілі ... ... ... ... ... түсті. Патша үкіметі арнайы
ұйымдастырылған қоныс аудару басқармасы арқылы ... ... ... ... ... ... жерлерін өкім-зорлықпен тартып ала
бастады. Бұл озбырлыққа шыдамаған ... ... ... ... ... Столыпиннің өзіне дейін шағымдар ... бәрі де ... ... ... Патша өкіметінің осынау басып-жаныштаған
зоршылдық сорақы саясатының салдарынан қазақтың еңбекші бұқарасы жаппай
күйзеліске ұшырады, ... езгі ... ... ... ... ... ... ауқатты бөлігіне де соқпай кетпеді. Олардың да қатты
наразылық, қарсыластықтарын туғызбай қоймаған. Мәмбетәлі ... ... ... ... көре ... ... қалуды ар санап Омбыға
тіпті, Санкт-Петербург қаласынан ... ... ... шаруасымен бірден
дума депутаты Ә.Бөкейхановқа барып, Бақытжан Қаратаевты ... ... ... ... ... ... ... көре тұра М.Сердалин үн-түнсіз қалуды
ар санаған. М.Сердалиннің басына түскен зобалаң сол кезде өмір ... ... ... ... ... ... ... бірі еді.
Пьесадағы М.Сердалиннің бейнесі солғындау көрінуінің өзінің заңдылығы ... ... ... ... ... Сол кезде немесе пьеса жазылған кезде
тоқырау саясатының өрістеп тұрған шағы, орыстық шовинизмнің меңдеген ... ... ... қамқорлығын ашық айту қиындау кез. Бірақ жер
дауының ... ... ... ... ... ... сап түзеуі
тегін емес. Пьесада ХІХ ... ... мен ХХ ... басындағы елдің
басына түскен үлкен оқиға көрсетілген, осы ... ... ... ... ... қалай қарсыласқанымен қатар, ... ... ... ... ... және ел билеудің ең лас
формлары да пьесада көрініс ... ... ... ... ол ... мәліметтерді жоғарыға хабарлауды мәртебе санауы осы
ойымыздың ... және ... осы ... ... көрсете білген[43,55-
66-б.].
Пьеса тұтас Ыбырай шығармашылығына ғана арналған десек те, сонымен
бірге пьеса елдің басынан өткен ... ауыр ... ... ... ... ... қарасақ, мәселен, автордың пьесаға кейіпкер етіп
Мәмбетәліні алуы осындай тарихи шындықтың тірі ... ... ... ... болғандығының растығын көрсетеді.
Пьесадағы М.Сердалиннің бейнесі тек Ыбырайдың немесе Ақанның
шығармашылығына ... ... ... ... ... деп қана ... байқатады. Мәмбетәлі де пьесаның белді кейіпкерлерінің бірі.
Сұңғыла драматургтің қаламының кемелденген ... ... бұл ... ... мекенінің тарихы мен күрескер азаматтарының рухына бағыштаған
ескерткіші.
Пьеса ізімен жүрер болсақ, келесі кездесетін ірі бейнелердің бірі ... ... ... ... – ірі ... ... Шағалақ Хакиманың
қайын атасы болып суреттелсе, өмірде тұтас ру атауы және Ыбырайға кезінде
пана болып, кезекті еркелігін көтеріп, ... ... ... ... ... ел ... Осы факті жайлы Е.Ысмайлов былай дейді: «Ыбырайдың бұрынғы
әйелі өліп, қыз таңдап жүрген кезінде, бір ... бері ... ... ... ... Жәкеннің ұзатылар тойына келіп, сол той күнгі түнде қызды
алып қашып, атығай Бекет ақынның ... ... ... пен ... ертіп
қарауыл Қожахмет, Жақыптың үйлеріне келеді. Бұл екеуі де және Ақан ... ... ... дос ... ... да, ... ... шағалақ рулас ел
түгелімен Ыбырайды қорғап, алып қашқан Жәкеннің қалың малын бөліп ... ... ... өмірін жете білушілер осы дауды басуда Қожахмет пен
Жақыптың салмағы басым болғандығын айтады. Қожахмет Ыбырай сияқты ... ... ... ... ... адам екен. Қожахмет арқылы
болыс ағасы Жақып та Ыбырайды қолдайды, бұл Ыбырай үшін ... күш. ... пен ... осы ... ... ... да ... қалмайды.
Кейін отаршылдық дәуірінің тартысына ұштасады» [8,137-б.]. Драматуг осы
екі есімді ... ... және ... аузымен аттарын ататады.
Әрине, пьесадағы кейіпкер Шағалақтың ұлына айттырып қойған болашақ
келіні Хакима Қарауылдың адуын ... ... ... болғаны оны қорлай
түседі. Туындыда ... ... ... жауы екенін де ... даму ... ... бет ... ашыла түседі. Пьесадағы
алғашқы кездескен тұсында-ақ Ыбырайға ... ... ... ... ... ... ... екеуінің арасындағы жер дауына араласпауын өктем
үнмен ескертеді. «Жаныңда біреу жылап жатса, өзіңді ... ... ... Мұстаризамен тұтас елі бодандау саясатына қарсы шығып жатқанда
дуалы ауыз Ыбырай ақын неге шет ... ... бұл дау ... ... ... ғана ... ма? ... басындағы да зобалаң емес
пе?
Бертін беті ашылған мына тарихи фактіге көңіл аударсақ: «Бұл ... ... ... ... мен Ақан ... ... аңыздардағы есімдері
енді ғана таныс болған «Мұстариза мен ... ... ... ... ... ... ... ел есінде сақталған. Оның көпшілігінде қара
шекпенділерден ... ... ... бергісі келмеген жергілікті
халықтың ерлігі баяндалады. Соның бірі Үкілі Ыбырайдың ... ... Осы ... ар ... ... Ыбырайдың әкесі Сандыбай
қоныстанған. Сол жерге 1905-1906 жылдары орыстар ... ... деп ... қала ... ... ... бастап тыныш жатқан
қазақ ауылында Асайын, Үсейін деген батырлардың ... ... ... ... олар ... ... қала ... Амалын тауып
өздеріне қайтарып алады. Өшіккен орыстар үй салуға ... ... ... ... ... ... кейін-ақ жергілікті қазақтардың көрген күні
күн болмай, Сандыбай басқа ... ... ... ... ... Сол ... ұзап бара ... Үкілі Ыбырай «Жалғызтау» деген дастан жазады.
Дастанды Сәркен Құлмағанбетов 1966 жылы ... ... ... ... 80 ... ... Тікейұлынан жазып алған. Бұл кісі
Үкілі Ыбырайдың ағайыны болса керек», – делінген [117].
Тарихи фактіде көрсетілгендей, ... пен ... ... ... жалпы қазақ даласын бодандаған орыс патша үкіметі
ғой, дегенмен де келімсек ел ... ... ... ... шен-
шекпеннің көлеңкесін күн шуағы деп түсінетін сорлы малды ... ... ... ... ... заңсыздығына қарсы шыққан бірлі ... ... ... ... ... ... даукес көлеңке
мінездерінің жаман ... өз ... ... ... ... ... ... қуғыш мінезі патша өкіметінің қол ... ... ... және дау ... май құюшылар, басқа да
байлардың ақындар мен бас көтерген ... ала ... ... ... ... ... іс ... пьесада жақсы көрсетілген. Осы
істер, тарихи жағдайлар ... ... ... түсіп, тартыс динамикасын
қыздыра түскен. Автор Шағалақтың ... ... орақ ... ... тірі ... ... ... Шағалақтың
тоңмойын, ақылсыз, өктем бейнесі арқылы сол ... ... ... ... ... ірі ... бет ... берген.
Хакиманы ол жиырма жасында серіліктің қым-қуыт ... ... ... ... ән шырқасқаны жайлы зерттеушілердің эсселерінде
кеңінен сөз болған және осы ... ... ... орын ... ... ... ән ... бәрімізге де белгілі және естелік
әңгімелер мен ел аузынан тараған әңгімелерде де ... ... ... ... ... ... Жұбанов: «Дастархан жиналғаннан кейін Ыбырай домбырасын алып қағып,
құлақ ... ... ... ... деді ме, жоқ ... ... бір қаратайын деді ме, айқайлап жіберді. Ол кезде жалғыз Хакима
емес, отырғандардың бәрі де бері ... ... ... ... ... қалай, қандай жағдайда туғандығын анықтайтын Ыбырайдың ... ... бұл ... ... ... ... «Гәкку» әні тек сол
Хакимаға ғашық болғандығынан ғана шығарылған жоқ, асқақ ... ... ... замандастары алдына: «бұрын естілмеген ән тауып кел», деген
талабына қызығып, намыстанып, сол бір шығармашылыққа құлай ...... ... ... бар.
Сонымен қатар, Е.Ысмайлов: «Аққу сынды сұлу қыз Гәкку өнер дариясында
еркін жүзіп, сіңісіп, жырлап, балқып, ән тыңдайды. Айдын көлді ... елді ... ... ... ... ... ән ... сол аққу сынды
сұлуға ынтық күйлі сезімін баяндайды. Қайта, қайта «Гәкку, гәкку» деп аққу
құстың сыңқылдаған әсем ... ... ... ... ... сері ... ... зарын айтады. Үміт дүниесіне бөленген арманды жырлайды.
«Гәкку» үні алыста емес, жанында сырласып, ... ... ... кең ... төсіне, көгілдір таулардың қияларына жайылып ... оның ... сол әсем ... ... ... ... нәзік
пернелеріне тербеуден тоқтамайды» [8,126-б.] десе, А.Жұбанов: ... ... үшін ... ... ... ... ... қыздардай ұялшақ,
ата-анасының айтқан «дала ережелерінің» тармақтарынан жаза ... ... ... ... тартқанда орамалды сыпырып тастап, қос бұрымын
артына лақтырып жіберіп, сақиналы саусақтары тілдерді қуып жүгіргенде ... ... ... ... ... разы болған ауыл ... ... ... ... ... та ... ... аса ұнатып, оның гармонь тартқанын, сұлу ... ... ... ... сөйлесе сөзге шешендігін көріп, тіпті осы
ауылда қыстап қалу керек ... да, бас ... ... шешіп отырады.
Түні бойы дөңбекшіп, ұйықтай алмай шыққан Ыбырай ертемен тағы қобалжып,
толқып, ... ... бара ... ... ... сыртқа шығарарын
білмейді...
Ертеңгі астан кейін, жүрер алдында, ... ... ... ... ... тағы бірнеше ән орындайды да аяғында: «Хакима жан,
мынау ... ... ... жолаяғым», – деп бір әнге басады. Одан әрі Гәккуді
түрлі ... ... ... Жұрт ... жаңа ... ... де, ... кім екенін біле алмай отырысты. Жалғыз-ақ кереует үстінде отырған
Хакима, Ыбырай әнінің аяғында «Гәкку, Гәкку ... деп ... ... ... бір ... ... ... айызын қандырды. Әннің кімге
арналғандығын Хакима болмаса, ешкім сезген жоқ. Оны тек Ыбырай екеуі ... ... ... ... ... шыңы ... әні туады.
Айтушылар Ыбырай бұл кезде жиырма жас шамасында екен», – ... ... ... әнге байланысты Е.Ысмайлов: «Ыбырай өлеңдерін жастайынан жаттап,
жинап жүрген Есім ... 1960 ... ... ... ... ... ... Ыбырай «Гәккуді» жиырма жасында Хакима деген қызға ғашық болып
шығарыпты дейді [8,129-б.]. ... ... ... ... та ... ... ... алғашқы кездескен сауықтың үстінде бір ... ән ... ... ... ... сұлу ... әннің бір кеште тууы мүмкін бе?
Жоқ, әрине, бұл жөнінде Ыбырайдың қасында ... ... ... болған
адамдардың пікірлерін ортаға салайық. М.Ержанов былай ... ... өзі де, ... та ... жын ... ... есінен тана
жаздаушы еді, – осы әнді шығарам деп көп қиналдым, көп азап ... ... ... ... ел ... келе жатып, жолда бұған сері, бір жас
жігіт кездесіп қасына еріп ... ... ... өнерінің алдында
табынып, бас ие отырып, өзінің әншілік өнерін Атбасар елінің ... ... ... ... ... ... едің ақ ... керілген,
Екі аяғын бір басуға ерінген»,
– деген жігіт әні де ... ... ... оның көкірегін кернеген арманына
құлақ қояды. Осы елде өзі сұлу, кербез, ... ... жоқ әнші ... сөзі ... қайдан табам, арманым да, сандалып жүргенім де ... ... ... ... Ыбырай бұған зор мән беріпті. Қасында ... ... және ... бір топ ... қызды іздеп келіп, үлкен тойда
кездесіпті. ... ... ... домбырамен ән салғанда Хакима екі
әншінің ... ... ... осы бір ... асқақ мінезді қызға өзі
де қызықса керек. Досының көңілін де, Хакиманы да қиып кете ... ол ... ... бойы ... туралы әнін шығарып, айта алмай қиналып,
сандалып жүріп алады. ... ... әні сол бір ... туса ... ... ... ... атын өзгертіп, еркелетіп айтқаны екен. Осыдан бұл
ән халық арасында ... ... ... ... ... ... жазушы
Ғалым Малдыбаев былай дейді: «Ыбырай ... ... ... ... ... ... әнін шырқап, өлеңін айтатын еді. «Гәкку» әнінің
шығуын ... ... ... еді:
– Ән, жиын ... жын қуып жүрген кезім, Хакима деген сұлу қызға әнмен
өлең шығармақ ... ... ... ... ... бір ... осы ... білдірдім. Хакима да домбырамен қосылып өлең айтатын.
Домбыра кезегі келгенде әлгі қызым маған күлкілі ... бір ... ... қоя ... бар емес ... неге ... құр мырзалық,
Сүйгенін жаутаңдатып ойға салып.
«Айтатын сертіңе жет» деген мақал,
Болмай ма ән ... ... ... ... ... ... – дейтін Ыбекең кеукілдеп ...... ... ... ... ... ем қоңыр қаздың,
Қыл арқан ат мойнында шірімейді
Періште жанабыңа қарыздармын, – деп ... ... деп еске ... ... ... ... осы бір сәтін С.Мұқанов та өз еңбегінде қуаттайды.
Осы кездесуді автор пьесаның ... ... ... қолданылған. Пьеса
ремаркасында Хакиманың әкесі Доғалақтың ... ... Бұл ... ... ... өзгешелеу және Ыбырай ақын мен Хакима қыздың
кездесу сәті пьесада кәдімгі айтыспен басталады.
Ыбырай:
Өлеңмен екі өкпемді ... ... ... алып ... әнім ... ... шалқытайын.
Ақтамақ шұбар бауыр, Хакима қыз,
Сүйгенің күтіп отыр жасыма, қыз.
Өлі ... ... ... ... ... ... ... қыз.
Десе, Хакима:
Сөзіңді кім тыңдамас жүйе болса,
Ғашықтық балбыраған шие ... ... ... деп ... жабу ... түйе болса.
Қолыма ақ тұйғындыдай қондырғаным,
АҺ ұрып, үйде отырып болдырғаным.
Жамылдым жанат ішік деп жүргенде,
Жанатым шекпен болып ... де ... ... ... ... па ем, жүре көр деп ... ... бес-он тиын олжа тауып,
Домбыраңды сабала да кете бер, қара ...... осы ... ... атақты әндерінің бірі
«Шалқыманы» да ... ақын ... өз ... ... Ыбырай
айтысының екінші шумағының бірінші тармағы ... ... ... ... ... ... жолдарында кездеседі.
Пьесадан Доғалақ. Не қыл дейсің қызыңа!
Ұрқия. Бұл өзі айтысқа құмар қыз болды. Қарауылдың перісіне өзі тиісті
–деп ... ... бірі ... ... ... бұрқан –
тарқан» [22,174-б.]. Әкесі Доғалақ – қауқары шамалы болса да, ... ... қара ... ... өкілі. Ол Ыбырай өнеріне бар пейілімен
тәнті. Оң жақта отырған қызы ... ... жас ... ... ... қолы ... және сол кезде қазақ даласын жайлаған «ақ ... тағы бар. ... ... ... ... қызын қимайды. Әйеліне:
«Айырып алайық дедім. Шағалақ шаңыңды қағады. Күліңді ... деп ... ба, сен ... – деп ... қоя ... Сол ... яғни ... аяғындағы өмірді суреттеп көрсететін шығармаларындағыдай әкесі
қызына «тыйым» емес, осы шығармада шешесі сол ... ... Бұл ... өзіндік ерекшелігі.
Пьеса барысында, қыз бен жігіт айтысының қызған ... ... ыза ... ... ... ... бай бүйірлей, сүзелей,
ілгіштей Алтының орнына кеткен Ыбырайдың серік ... ... ... ... ... ... ... диалог алғаш кездесудегідей емес,
өктем, зор. Шағалақ аты ... тоны ... ... Жергілікті мырзалар
мен патша өкіметнің өкілдеріне шағынбақ.
Пьесаның шарықтау шегі, кульминациялық ... ... ... ... түсу тұсы осы ... бөлімінің аяғы. Бірінші ... ... ... ... серік жігітіне арашашы болмақ болып Ыбырай да
тілінің ащы ... ... ... Шағалақтың өктем үніне жауабы дайын.
Шамасы келгенше, сатира тілінің қамшысының астына алып, ... ... ... ... ... негізінде терең әзіл жатады», – деген
В. Г. Белинский.
Ыбырай. Уа, Шағалақ, Шағалақ,
Барымта шабыс дау ... ... ... ... ... ... ... шыққан иттерді
Қуа жөнелді абалап!
Дау қуған батыр Шағалақ
Қысыр қалған Керейдің
Қатындарына апарып салуға,
Тұқым алып қалуға,
Жетектеп ... ... пе ең ... ... [22,177-б.].
Дуалы ауызды ақынның бұл өлеңі ел ішіне тараса, не боларын бай Шағалақ
жақсы түсінеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... шиқ-шиқ күліп тұрған құдасы Доғалақты арқасынан салып-салып
жібереді. Шағалақтың бұл қимылын, әр ... ... ... ... ... ... көп жағдайды аңғартқандай.
Автор осы тұста, Хакиманың ... ... өзін зор ... ... дүлей тегеурінге әдемі тойтарыс береді.
«Хакима. Сілейткенге сілені төгу оңай, қайын ата. Мына байғұсты итше
сүйреткіге салуың да сізге лайықсыз. Рас, ... өш ... ... Бұл ... ... қорлығыңыз. Ыбырай үшін ауыр жаза деп ... ... ... ... ... бір ... ... мөңіретіп екі
өлтіріп отыр. Сүйегім әкемдікі ... ... ... Мені ... ... ата, мен үшін ... мен үшін босатыңыз!
Шағалақ. Асқақ сөзбен ақшаңдамасын Ыбырай. Басымды ... ... ... ... бір тасам! Маған істеген мазағын хияметке ала кетемін. Енді
маған тиіссе – құлайтын жері ... ... ... ... [22,178-
б.].
Сол кездегі өктемдік өкілдерін тілімен қамшылаған ақынның сөздерін
автор іс ... ... ақын ... ... ... әр ... ащы
күлкі аралас шындықтың әлеуметтік тартысын байқатқандай.
Пьеса ремаркасында шығарманың екінші пердесі, үшінші суреті ... ... ... ... деп ... Өзімізге таныс Алтын,
Мұстариза, жұмыстың алдыңғы жағында өмір тарихын ... тиек ... Бұл ... мен ... ... фейрверк отын жағуымен
басталады. Сауықшыл ақын ауылы кешкі ойынға дайындық үстінде.
«Алтын. Ақан жынданды... Перінің киесі ... – деп ... ... еді. ... ... ақ ... қараймын да ойланамын. Ыбырайдан
сұрасам. «Қос көлге үр қыздары ауып ... ... ... десем... «Жәй
тасымен бірге аспаннан жылап түсті» дейді. Кейде жалғыз қалғанымда күн ... ... Үр ... жылап түсе ме деп үрейленемін... үр ... ... рас ... ... айта ... Жын да, ... да жоқ. ... де даланың
серілері... Ешбір жанға ұқсамайды. Дала бір кең сахна» [22-178б].
Осы екеуара диалогтың ішінде де ... ... ... ел ... ... санасына сіңгендігін, білімсіз, ғылым жетістігінен
хабары жоқ қара ... ... осы бір ... ... ... ... ... дүмшеліктің құлдары, шала діни сауаты бар пенделерлің
дала перілерінен ... ... ... ... көре ... ... де ... туындысында пайдаланған. Осыған ... ... ... ... жиыстыра берген екен деген пікір тумауы керек.
Айтылған қауесеттің де халық арасында тараған аңызы, ... ... ... ... алау ... фейерверк арқылы, орыс қаласынан
оқып қайтқан, саяси көзқарас қалыптастырған адамның далалықтардың санасын
оятудағы алғашқы қадамдарының ірі ... ... ... үшін ... әдейі
қолданған. Әдебиеттану заңдылығында бұндай қолданыстарды штрих деп атайды.
Ақан жанына ... ... ... да қосылады. Тағдырына жылап кеткен
далалықтардың қыздары тәрізді тағдырдың жазғанына ... ... ... ... ... ... ... қолын созып, көзінің
жасын құрғатар рухтас адамдар ... ... Ақан ... жайып салады.
Автордың Хакиманың Ақан жанынан табылуына және ... ... ... және ... ... ... ... соның ішінде Ақан араласқан оқиғаларды жақсы білетіндігі себеп
болған тәрізді. Осы бір оқиғаға орай мына бір ... ... ... суретке көңіл бөлсек: «Отыздың ішіндегі қылшылдаған жігіт шағым.
Шөбектің ... қызы ... ... ... ... жиналдық. Ақанның
егде тартып қалған шағы еді. ... ойын ... ... ... ... Бір ... Ақан – әркім өз сүйгенін өлеңмен шақырып қасына отырғызсын
деген тәртіп шығарды. Сол ... ... да ол: – ... ... ... ... ... осы еді. Бұрыннан ұнатып, құмартып ... ... қызы ... сұлу ... Мен оған ... бұл бір сын ... ... сәулесі ерке.
Бұйрығы ханзаданың екі емес,
Жаныма келіп отыр, ей Мәлике! – ... ... қоя ... Ол ... бір бақытты күнім еді.
Аужар айтуға келгенде Ақан Жәнияның теңі емес адамға еріксіз жылап
бара жатқан зарын көп ... ... ... ... ... ... ... қарсы келе алмады. Жәниянің бір жаманға қор болып бара ... ... ... ғана ... әкесі Нұралы да қарсы еді. Бірақ ақ ... ... ... ... кете ... ... ұзатылып барғаннан кейін Жәния
көп ұзамай қайтыс болды ғой, ... – деп ... ... ... ... [8,126-127-б.].
Дала заңы қатал. Ел ішінде ақ бата проблемасын бұзу өте ауыр да ... Кім сол ... ... ... қай қыз ... ... ... жатты, бұндай
оқиғалар ілуде біреу, өте сирек кездесетін сол ... ... ... қара ... ... ... қауымы соның ішінде, азуы
алты қарыс Нұралы да қызын бұл тағылықтан ... ... Сол ... ... ... дала ... даланың бұлжымас қағидасындай еді. Енді бұл ... ... ... ... шешуге ұмтылған сал-серілер тобының
әрекетін автор пьесада жеңіліс үстінде суреттейді. Осы суретте ... ... ... ... ғана ... ... ... қатар Ақанның
басынан өткен трагедиялық дейміз бе, әлде ... ... ... талай
сұлуларға арналған әндерінің тарихы және өзіндік өмірлік қорытындысының
нышандары жатқан ... бата ... ... Ақан ... да орын алған және
нақты ... ... ... ... қыз ... ... ... ата-анаға ұлдан артық,
Бөтеннің тең көрмейді мырзасына.
...
Күйеуге берер қызды малын алып,
Бұрыннан келе жатқан ескі қалып.
Мезгілі алатұғын ... ... ... ... ... ... тоты құстай қыз оң жақта,
Лайық не қылса да ол уақытта.
Көрсе де қанша қызық өз елінде,
Кеткен соң ... би ол ... аты ... ол ... ... әдет ... – деп ... пайғамбары «Ұзатылайын деп жатқан ... ... ... әрі қарай өрбіп, Ақан ауылының ту сыртын баққан дау ... ... ... діни ... ... қажы, болыс Жаналы. Автор
«Алдар көсе» пьесасындағыдай бұларды да фанатизмге бой ... ... ... жын ойнағы деп түсіндіртіп, бұл үштікті үрей атты ... ... ... ... ... Ақан мен Ыбырай жайлы қауесет өсекті
автор осы үшеудің ... ... ... осы сурет арқылы пасық байлардың
қараңғылығын, надандығын күлкі - әжуа ... ... ... әр ... ... ... қажы – дін ... Жергілікті билік иелерінің
билік айту үстінде шарасы азайғанда қолданатын қол шоқпары. Ол үстем билік
иелерінің қолындағы құрал ... ... ... ... дін ықпалының
әлсірегенін Торсан қажы бейнесі арқылы білдіргендей. Бұрнағы замандағыдай
емес қажы ақынның улы ... ... ... мына ... ... ерекше күш бітіріп улы, ащы тілін қажыға сұқтырады:
Жал шайнап, майға бөккен борсаң қажы,
Жүн сатып, қыл ... меке ... ... ... жоқ, ... қажы.
Қайрандағы шабақты қуып жүріп қылқыған,
Су жыртқышы, жалмауыз шортан ... қол ... ... ... ( Қолын ұсынады, Торсан қолын ... ... да ... түтіге булығып тұр, Ыбырай кетер емес.) [22 ,190 ... қажы ... жуан ... емес, шеткерегінде. Адам
тағдырын бұрынғыдай дін ... Енді ... айла ... ... көрсеткен.
Жаналы – Мәмбетәлінің немере ағасы, туғаны, жақыны. Шөбек ... ... ... Мәмбетәлінің өмірде жүрген-тұрғанын патша ағзамның
жергілікті өкілдеріне бұлжытпай хабарлаушылардың бірі. Абай ... ... ... ала ... ... ... келісті бейнесі.
Пьесаның шешуші төртінші суреті. Қоскөл жағасында үлкен дау. Дау иесі
Шағалақ бастаған топ. ... ... ... қажы ... губернатордың
советнигі Нұржан Аманов.
Ақан бастаған топ: Ыбырай, ... ... ... ... ... Нұржан Аманов шаптығып ұрысу үстінде. Дау қуа ... ... бір ... ... ол да шамдануда.
Пьесадан «Жаналы. Советник мырза, ескерткеніңізге зор алғыс...
Аманов. Шағалақ Керейов!
Шағалақ. Шағалақ Керей баласы, көзін ... ... ... ... ... ... өзі ... Тергестіріп теңдік әперемісің?
Губернатордың езген малтасын қоса езіп тұрмысың?» [22,188-б.].
Автор ... ... екі ... өз ара ... ... арқылы көрсетіп тұр. Осы диалогқа байланысты ғалым Р.Нұрғалидің
мынандай тұжырымы бар: ... ... және ... ... үстіне, жағымсыз кейіпкерлер өзара кикілжіңге батады. Бір
сенімдегі дүниеге бір ... ... ... ... қақтығысы – жеке бастың мақсаты, құлқын қамы үшін» деген ... ... ... ... ашып көрсетеді [14,217-б.].
Автордың бұндай қолданысының негізгі байламын біз былай ... ... ... ... ... ... ... біледі және
жанрдағы негізгі кейіпкерлердің бейнелерін жасау жолдарын жақсы таниды,
сонымен қатар, ... ... ... ... мен ширатуды шебер
білетіндігінде ... тұр. Ал шын ... ... советник Нұржан
Амановтың тәбетін көрсетудегі ... ... бой ... ...... ... ... ата жауы Мұстаризаны да осы дау үстінде құртпақ. Ол ... ұлық ... ... ... ... тастайды.
Мысыққа ойын, тышқанға өмір демекші, пьесадағы даудың негізі – Хакима,
оның ... ... дауы ... үшін ... ... ... Осы дау
үстінде Ақанда кеткен ызасы, өшін алмақ. Ақанмен қоса інісі Мәмбетәлінің
ісіне іші риза емес ... ашық ... ... ... ... мына ... ... Жаналы,
Кемпір ауыз Баялы,
Төрт көз төбет Нұралы,
Сауытбектің сарыала итіндей,
Әкеңді ұрайынның балалары.– [22,189б].
Әр билік өкілдерінің ... ... мен ... ... қатқан
дықтарының қатпарланғаны соншама, әр қайсысы олармен өз ара жұлқыса кетіп,
жаға жыртпақ. ... ... ... ... ... бір ... ... әрі сұлу Хакимаға сілекейі шұбырып, біраз шешенсіп, ділмәрсіп, оның
қиялына «халық жанашыры» тәрізді жалған сезім ұялатады. Ол ойы ... ... ... ... Ыбырай мен Нұржан Амановтың арасындағы диалогқа байланысты мына
бір ел арасына ... ... өлең ... ... Ол ... «Ыбырай қу тілді, мысқылшыл болған. Оның Маймақ деген ауылдасы
жасында кедей болып, ... орыс ... ... ... ... ... өзінің бұрынғы достарын танымай кетсе керек. Бір күні ... ... ... өтіп бара ... ол Маймақты тоқтатып, шаршы топтың
алдында отырғызып қойып:
Бұқшаптайдың баласы Маймақ ... ... ... ... ... ... де, естуім бар,
Арбаңа жалғыз сиыр балап едің.
Қызылжарға қойыңды жаяу айдап едің,
Күйген нан қатырлатып шайнап едің.
Бұл ... ... деп ... ... ... ... қайда едің?
Ақ майды осы кезде жей алмайсың,
Ұмытпа, жылында да бір тоймап едің.
Бір қатынға ... ... ... ... келгенше бойдақ едің.
Мен сені жамандайын дегенім жоқ,
Сен қаспақ, мен халқымның қаймағы едім, –
деп, өзін әбден әжуалап, бұдан былай ... ... ... ол ... сырын білетін адам оған тимейді. Болыс па, би ме, – оған қарамай,
қарсысына келсе улы ... ... ... Ол ... ... бір күнде
тоқтатпаған адам» [9,199-б.] – десе, ал 1992 жылы «Оқжетпес» [156] газетіне
шыққан мына бір өлең ... ... ... ... ... ... ... едің.
Кеше сен Федоровка қаласында
Артыңа жалғыз сиыр байлап едің.
Ауызың асқа ... ... ... нанды қарш-қарш шайнап едің.
Бес шелек картоп үшін сарай бұзып,
Сен өзің кісі өлтірген парнақ едің.
Осы кезде ақ майды жей алмайсың,
Сол ... ... бір ... ... ... ... малың жетпей,
Отыз беске келгенше бойдақ едің.
Мен сені жамандауды таппаймын ... ... де ... ... неге ... кергінесің,
Маймақ болсаң онда сен қайда едің, –
[156].
деген өлең ... ... ... өмірінде, осы бір кездесудің
немесе сарказм, сатира аралас өлеңнің ... ... ... Үнжариядағы
өлеңнің сөздерінде өзгешеліктері ... ... ... ... мағынасымен қабысып жатыр. Автор Ыбырайдың өмір
тарихындағы осы бір ... ... ... ... ... және ... ... қу тілді, мысқылшыл ақын болғандығын пьесасы ... да ... ... ... ... Бұл не ... ... Диуана емес, Ыбырайдың өзі. Бұларға дауа жоқ. «Нұржан деген
сотымыз. Жүріп тұр ғой хатыңыз, жерімізді алды деп ... ... ... да өлең ... ... ... бұл ... өмірде басқаша айтылады және жаңа замандағы
Н.Аманов секілді зобалаң заманның билік шекпенін жамылған ... бас ... шаш ... ... ... ... ... істеріне ыза
болып, тілінің уын төккен, анайы сөздерді де қолданған. Осы фактіні ... ... ... ... ... болғандай етіп келтірген. Бұл
тәсіл анахранизм тәсілі.
Жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарының ауыр ... ел ... да ... өтпей, ту сыртынан дүрелей соғып, лай тасқынына
ілестіре кеткен. Жетпістен асқан ... ... ... деп ... 1931 ... ... ату жазасына бұйырған, кейінен бұл ауыр жаза қайта қаралып,
он жылға бас бостандығынан ... ит ... ... ... Ыбырай
ақынның өмірінің соңы немен біткені, бейітінің қайда екені әлі ... ... ... ақынның шығармашылығы талан-таражға салынып, тіпті ел
ішінде кең тараған «Гәкку» әні де ... ... ... оңай
олжадай болып кете жаздаған. Осы фактіні келтіруімнің өзіндік себебі бар.
1960 жылы Есім Байболовтың «Әйгілі «Гәккудің» авторы ...... ... газетіне жазуы немесе кейіннен Амантай Сатаевтың «Парасат»
журналының 1997 жылы шыққан №7 номерінде « «Гәкку» бар, Ыбырай ... ... ... ... аққу ... ... Қазақ көгінде шырқалған
«Гәкку» иесіз қалды. Біреулер иемденбек те болды. Шын иесінің есімі аталмай
мұңды дауыс «Гәккуді» ... ... ... Отыз ... ... ән ... әрең ... Үкілі Ыбырайдың есімі ақталды, өнері туған халқына
оралды. Есімі оралғанына шүкіршілік дейміз. Қарт ақынды ... ... ... Қиыр ... қай ... қай ну орманында, қазылған қай орда
қалғанын бізге ешкім айтпады. Әлі ... ... ... деп ... ... ... ... Амантай Сатаев тәрізді көкшелік
қаламгерлердің қазіргі таңдағы ... ... ... те ... тағдырын, мехнат жылдарына ой-толғамын жергілікті ... ... ... ... еді. Енді сол материалдардан мысал
келтірейік: «...Тағдыры осыған ұқсас тағы бір өлеңнің туу ... ... Үш шал, ... ... да бар, ... ... Тергеуші
прокурор Ыбекең жайын әлбетте біледі, «өздеріңнің ... бір ... ... ... ... айта қой. ... жіберемін. Өйтпейді
екенсіңдер «сотталасыңдар» », дейді. Ыбекең ... ... ... ... тұр ғой ... үш ... ... біздің к....міз – деп салады.
Прокурор риза болады. Сөзіне берік жігіт екен, ... ... үш ... жібереді-міс. Ал енді осы «аңызды» ой елегінен өткізіп байқайық. Ең
әуелі, шал ғой, үшеу емес бесеу. Солай ма? Мұны бір деп ... Одан ... ... ... екеу емес, біреу ғана. Ол-Чатыбеков. Ал
Чатыбеков шалдардың біреуін де босатпаған, қайта ауыр ... ... ... ... қара қарындашпен өз қолынан мықтап жазып
бергенін, ілкім әзірде өз ... ... ... ... ... ... ... ой түйсек, аталмыш өлеңнің де Үкілі ... үш ... ... көзіміз жетіп, көңіліміз сене ме, жоқ па? Менің ойым
айтады. Бұл өлеңнің ... да ... ... ... мән ... ... ... жалпы заң қызметкерлерінің әділетсіздігіне, тіпті шал-
шауқанға да аяушылығы жоқ безбүйректігіне көкірегі қыжылға толы, бірақ ... ... ... жоқ ... бірі шығарған өлең бұл. Ойға салып
толғайықшы ... ... ... ... Қалай-қалай сілтейді, ә?!
Қаншалықты зілді ыза, удай ащы мысқыл-мазақ сыйып тұр ... ... ... Қай ... ... у запырандай төгілді екен, ... ... – деп ... еді. [40]. ... бұл ... ... де,
келіспеуге болатын сияқты. Өзіміз сөз етіп отырған төрт жол шумақты автор
пьесасына ... ... сөзі етіп ... ... Автор Ыбырайдың көзін
көріп, ән – жырын аузынан естіген бірден – бір ескі көз, кәрі ... ... да ... ... ... ... осы бір материалды қосқандағы
себебіміз драматургтің мына сөзі еді: ... ... ... ... ... бір жеті ... ... Ел жатысымен түнде есік-
терезені бекітіп алып, домбыра тартқызып, әнін ... ... ... ... апам тағамдарды апарып, шатырда тамақтандырып ... ... Осы ... осы ой көп ... таразылауға және Ыбырай ақынның мінез-
құлқын, адуындығын, кеудесін ыза буғанда өлең өрнегімен у запыранды ... ... ... мүмкін екеніндігіне шәк келтіруге болмаса керек.
Біржанға шәкірт болған Ыбырайдың өзінде де көп шәкірттер болған. Бірі
... ... ... Тайжан – Ыбырайдың туған апасынан туған жиені. Сол
Тайжан әндері мен өлеңдерінде:
Халқым сүйіп атымды қойған Тайжан,
Егіз туған ... ... ... бір тиын жұмысым жоқ,
Бата алғалы барып ем Ыбырайдан. –
[155]
Автор осы фактіні де пьесасына кірістірген: «Шағалақ. Ыбырамысың? ... ... ... ... Шағалақ, осы бір ән қонбай жүр еді?..
Шағалақ. Сенің де ... ... ... ... келесің?
Ыбырай. Сандыбай үлкен қызын бағаналыға ұзатқан. Тайжан деген жиенімді
ұшықтап, ... ... ... ... ... Ш.Хұсайынов Тайжан ақын ... ... ... ... 1934 ... 7- шілдесіндегі санында мақала жариялаған
[45-338б]. Сонымен, автор пьесасында Тайжан ... кей ... ... ... ... ... зерттей келе байқағандаймыз
және Ыбырайдың басына түскен зобалаң, ... ... ... ... ... ... туған-туыс, тұқым-жұрағаттарына да жеңіл тиген
жоқ ... ... ... ... жауы» атанып, «ит жеккенге» айдалуы
мұндағы ... ... да ... ... жоқ. ... көбі
«халық жауының» туысы, жиені, нағашысы ретінде айдалып, ... ... ... ... бірі:
Екпін деп соққан жел таппай,
Сүйеніш болар ел таппай,
Паналайтын жер ... ... ... ... көз ... ... Ыбырай Сандыбайұлының жиені Тайжан ақын ... ... ... ... ... ... осы ... мен Ыбырайдың әйгілі «Қалдырғанын»
екінші перденің, төртінші суретінің финалында Ақанның кетуіне ... ... ... Ақан аға, тас ... ... кеткенің бе,
Ақан аға?! (Ыбырай зарланып):
Қараңғы түнде жол таппай,
Тұман басып ел таппай,
Ақан да кетті дүниеден
Паналарға жер таппай.
Қызығың ... ... ... қуып ... ... бура ... басына шөккен күн.
Жасыңда боп ең балдырған,
Талайды сөзбен қалдырған.
Сол балдырған ... отын ... аға! Ақан ... ... бұл ... ... поэзияның және Махамбет ақынның
мақамдарының сілемі сезіледі.
Драматургтің пьеса жазудағы ... ... ... ... дарынның ет
жүрегі елжіреген махаббаты, бостандығы үшін сағы ... тауы ... ... қан ... ... ... ... өмірге «Гәкку»
әнінің қалай туғандығын және прогресске жаны құмар жан ... ... ... осы мақсатына жеткен. Автор тек ақынның бір ғана әнімен
шектелмей, ... ... ... ... «Алтыбасар»
әндерін пьесада қолдануы сәтті де ... және ... ... ... өз орындарын мызғымастай тауып жатуы орынды орындалған жұмыс.
Сахна төрінен, тіпті өмірдің бір қиырынан ... ... ... Ақан ісін ... ... ... автор қатты ескерген. Автордың
Ақанды дау-дамай, ақындық сырбаздықтан ... ... өзі ... ісі ... ... баяндатуында көп мән-мағына жатыр.
Көрерменнің немесе оқырманның ойына пьесаны ... ... ... ... ... Енді жаның жай тапсыншы, енді сен
бақыттысың. Сені ... ақын шын ... ... Сен ... де ... – дегісі келетіні анық. Автор Хакиманың бойында бір міні ... ... етіп ... ... көлденең тартады. Ол – сұлу, ақылды,
шешен, ақын ... қыз. Ол – ... ... да періште тәрізді
кіршіксіз. Жаны мен ... ... ... жер бетінің «кішкене пенделері»
тәрізді қалай көтеріп жүрмек?!.
Хакима – ... ... ... сыйынар тәңірісі.
Ақынның «Гәкку» өлеңі осы сөзіміздің куәсі:
Құс ... ... ... дабыл қақтым,
Ән салып, талай елдің дәмін таттым.
Жетсін деп осы даусым Гәккуіме,
«Гәккуді» қоңыр қаздай қаңқылдаттым.
Түрлентіп тоқсан түрлі ән саламын,
Жай тастап ... кең ... сен ... ерке ... ... әнді ... / ... әнінің І-
түрінен/
... ... ...
Таранған айдын көлде сіз бір аққу,
Мұндай сөз естіп пе ... бек ... мен ... арасында,
Балқыған қорғасындай қайран Гәкку.
Шырқайын «Гәккуіме» өлеңдетіп,
Мал бітсе кей ... ... ... ... ... бөрік, сұлу қыздар,
Балқысын қорғасындай ой тербетіп. /«Гәкку» әнінің ... ... ... ... ... сен бір ... ... ... қармақ.
Іліксе қармағыма іздегенім,
Басайын аяғымды алғақ-шалғақ.
Дарияның ортасында сіз қоңыр ... ... ... айтамын наз.
Толқысып мың құбылған «Гәккуімді»,
Өзіңдей үйреніп, ал бір сал ... ... ... да қылықтымын жүрген жерде,
Құлақ сал сөз сөйлеген біздей ерге.
Ақ тамақ, шұбар бауыр қоңыр қаздай,
Сала алмас «Гәккуіме» ешбір пенде.
Ақынға қиын емес өлең ... ... жоқ өлем ... ... ... ... қыз секілді,
Басайын «Гәккуіме» көлеңдеген.
Таранған аққудайын айдын көлде,
Көз тартқан шолпыдағы алтын теңге.
Қарағым, айналайын, кез келдің ... әнші ... ... ... ... ... шумақтар әннің әр түрлерінің қайырмасы алынбағандағы толық түрі.
Толық ... ... өлең ... ... ... ... «Қыз Жібектің» орны өз алдына бір төбе.
Қыз Жібектің айтатын «Гәкку» ... ... ... барлық мәдениетті
орындарында айтылды. Мәскеудің Үлкен театрының сахнасында КСРО халық артисі
Борисова ... ... ... ... ... сахналарында да
айтылады. Бұл әннің негізгі авторы Ыбырай болса, оны ... ... ... қатарына шығаруға себепші болған Е. ...... ... еді ... ... еңбегінде. Сонымен бірге пьесаның
аяқталу тұсында Күләштің әнді шырқап тұруын автор ремаркада көрсеткен.
Автор қазақ халқының ірі ... - бірі ... ... мына ... ... ... сөздерді жай салмаған: «Күләшпін, Ыбырай аға! Сіз өткелі
дүниеден театрдың шымылдығын қырық рет аштық, қырық рет ... Сіз ... ... ... ... Сіз ... ... құстардың тілін де
білдіңіз. Сауық-сайран дабылын қағып, театры жоқ елде ... ... ... ... ... ... бірге қоса жоғалтып алған әндеріңізді тауып
алдық, Ыбырай аға! Белгісіз ... ... бірі ... ... Сіздің
бейнеңізді «Гәкку», «Шалқыма», ... ... ... қалдырған
әндеріңізден көреміз» [22,208-б.].
Драмадағы осындай бет бұрысты ... жай ... ... ... ... ... ... Ыбырай әндерінің қолды болуына жол бермеу және
өзінің ақын шығармашылығы алдындағы үлкен тағзымы тәріздес.
Автордың қосалқы мақсаты ... өз ... ... бір ... ... шежіресі. Ыбыраймен пьесада қатар көрінген кейіпкерлердің ... ... ... ... Ақан, Хакима, Мәмбетәлі, Алтын, Мұстариза
және екінші лагердегі ... ... ... ... ... ... ... пьесада алынған кез-келген кейіпкерлердің бірі
туралы қалың көпшілікке арналған шығарма ... ... ... табылар дайын кейіпкерлер әрине, Ыбырай, Ақан, Мәмбетәлі. Олар ... ... ... ... үн, ... сана ... жандар.
Прозаик секілді драматургтің де ... тән ... ... ... ... ... Драманың өзіне тән стилистикалық қасиеті пьесадағы
жалпы авторлық ... ғана ... ... сөзінен де танылады.
Кейіпкердің сөздік қалпы мен автор стилі өзара тығыз байланысты. ... ... ... ... ... бірде-біреуінің бөлек тілі
болмақ емес. Өзіміз ... ... ... ... ... ... ... сатираны, сарказм секілді
уытты тәсілдерді жиі қолдана білуі. Осы ойымыздың ... ... ... ... ... кеңінен зерттеген «Үкілі Ыбырай» пьесасы.
«Өмір құбылыстарын бейнелегенде ... ... дәл ... өзгеріссіз сәйкестікте алуы шарт емес, ұлғайтып,
өсіріп суреттеу ... ... ... ... ... ... озық ... биік мұраттар мадақталады», – деп жазады
драматургия теоретигі Р.Нұрғали [14,217-б.]. Зерттеуші айтқандай, ... ... ... ... ... ... ... Торсанның,
Шағалақтың, Нұржан Амановтың олқы істері мен қылықтарын ... ... ... ... ... ... жағымсыздықты жақсы танытқан.
Мәселен, Торсан қажыға арнап ... ... ... ... ... ... былай төгілтеді:
Жал шайнап, майға бөккен борсаң қажы,
Жүн сатып, қыл қадақтап Мекке бардың.
Иман ... ... жоқ, ... ... ... қуып ... ... жыртқышы жалмауыз шортан қажы [22,190б].
Қажының Меккеге де адал жолмен емес, арам ... ... ... ... ... барғанын, шамасы келсе су ... ... ... балықтарды жұтқанын сөйтіп, жетім-жесірдің сорын қайнатқанын
айна қатесіз бетіне басады. Автор пьесасында Ыбырай ... ... ... ... ... ащы иронияны көрсетеді және пьесасындағы Ыбырай тіліне
қатты көңіл бөліп, шығармашылық тілінің ерекше екенін көпшілікке ... ... ... ... ... ... ... осы
жолдарында көркемдеуші құрал ретінде теңеуді қолданған және ... ... ... ... ... теңеген. Сөйтіп қажының әдеби- драмалық
портретін ... ... ... ... сүйенсек және
пьесаның жазылу тілінің стилі комизм деп танысақ, онда ... ...... деп ... ... ... Осы ойымызға орай белгілі
әдебиетші-ғалым ... ... ... ... ... ... алып ... қандай ерекшеліктерімен оқшауланар
еді ... ... ... ... бір ...... болар. Драматург күле білді, жұртты күлдіре де білді. ... ... ... жеңілтектікке итермеді. Күлкіге астар берді, күлкі ... мән ... ... оның ... ... ... ... қалдыратын сипатқа ие болды»[109]– деген ... ... ... ... ... да болмаса да, біразында
комизмнің, соның ішінде ойлы комизмнің барлығын танытады және ... ... ... ... бірі ... ... керек.
Әрине, біз мынандай фактілерді қатты ескергеніміз жөн; бұл ... да, ... ... ... ... біздің еліміз «таптық мүдде»,
«таптық күрес» және «ортақ мақсат» – ... ісі, ... ... деп ... ... жазылған шығарма болғандықтан, кейбір
фактілер тым әсіреленіп ... де рас. Оған ... ... ... өзі ... одан ... халқына деген қынжылысы мен гимн, театр
жайлы ... ... және ... туған дау-дамайды өз пайдасына көбірек
шешеуді өзіне ... етіп ... ұлық ... қала мен ... ... ... тым ... сияқты.
Ыбырай шығармашылығымен автордың өз ара байланысы күшті. Ол екеуі де
табиғаты тамылжыған, сөз өнері – ... ... ... өз ... ... ... киелі топырақты Көкшенің асқақ сезімді ... бір ... ... ... Ш. ... – ірге ... ... ықылым
заманда қалаған дәстүрлі өнері мен өрені бар, қазақ даласының айтулы ... бірі – Арқа ... ... сал, Ақан ... Үкілі Ыбырай
тәрізді тас түлек шәкірті, дәстүр жалғастырушыларының ... ... ол ... емес – ақынжандылығы, сөз өнерінің барлығы толық тоқайластырылған
драматургия жанрының майталманы, бірегейі. Р.Нұрғали: «Қиын ... ... ... із ... ... тұлғасы суреткер назарын өзіне жиі
тартуы – өнердегі заңды құбылыс. ... да ... ... ... ... жақсы ашылмақ. Сондықтан белгілі адамдар ғұмырындағы бір қуаныш,
бір жеңіс, бір ... ... ... жазушыға құлашты кең жаюға мүмкіндік
берері хақ», – [14,406-б.] дей келе ... ... ... дәл ... ... пьесаларды ғұмырнамалық шығармалар қатарына
жатқызады.
Ыбырай шығармашылығына, өміріне арналған бұл ... сол ... деп ... ... және құптаймыз. Ғұмырнамалық драмалар ұзын
сарынды хронология және жаңсақтықтан тұрмауы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... оның өмірінің әрбір сәті белгілі
ғұмырнамалық жағдаятты толық сақтағаны жөн. ... ... ... осы бір ... және ... ... табиғатына сай
сақтағандығын байқаймыз. Драматург шығармашылғындағы өнер ...... мына ... бағындыра жасаған:
– пьесада Ыбырай бейнесін белгілі өнер мен тарих зерттеушілерінің
пікірлерін ... ала ... ... және ... ... ... Ыбырай бейнесін ұлттық тарихи материалдармен астастыра отырып,
далалық түсініктер шеңберінде бере білген.
– пьесада ... ... ... көрініс тапқан және ... ... ... ... ... ... ақын бейнесi мен ...... ... және сол
заманның әлеуметтік тартыстары аясында берілген.
3 «Әбунәсір Әл Фараби» ... ... ... пен ... ... ... Әл ... драмасының әдеби-тарихи негіздері
«Әр кезде Шахмет әр түрлі пьесалар ... ... ... менің кеңесіне
қатыспай қалған жерім жоқ. Бірақ есімде қалғандары ... ... жылы ... ... ... ... ... Бір купедеміз.
Түркістан даласының үстімен өтіп келе жатқанымызда ... ... ... ... ... ... Мен ақын болайын ба? – деді ыржиып. Содан соң тақпақтап кетті:
Қаланың ауызын қан қылды,
Қақпаның ауызын шаң қылды,
Тағылыққа даналық ... бере ... ... ... ... ... ... сарғайып,
Ортасында өрт ойнады қаланың.
Отқа жанған кітаптағы өлеңдер
Өлердей шулап жылады.
Құлаған биік күмбездер,
Көмді де ... ... ... ... ... ... тағылық!- деді данышпан.
– Оян, Шаха, түс көріп болсаң, – ... ... ... Мен ... – деп, ол ... ... – Мен ... деген пьеса
жазамын, – деді. Содан соң ауырып ... ... ...... үш ... ... жазған алғы сөзінде Әбділдә Тәжібаев»[2,7-
б.].
Бұл лирикалық шегініске бет ... ... ... өзі ... ... ... де, ол ... драматург болып қала бермек. Оған ... ... ... ... ... тән ... бар. Өзі ... пішіп
қойған ішкі жоспарындағыдай ғұлама ... ... ... ... ... ... шығару арманы, оқыған өлеңінен-ақ ... әсер ... ... әр дәуір сол кезеңіндегі өнерден өз келбетін, өз рухын, ... ... ... қан ... бүлкілді ағысын көруге құштар. Өмір
мен өнер орайындағы бұл сабақтастықты ... ... ... өте ... ... ... ... көне беттерін ақтарып, соларды шығармасына тиек
қылған жазушының өзінің ... ... ... мұратынан оның
дәуірмен қаншалықты ет бауырлықта, үндестікте екенін аңғару ... Рас, ... ... ... ... дат принці туралы
алыс замандар аңызынан құдіретті «Гамлетті» тудырса, Пушкин белгілі бір
фактілер іргесінен өрістетіп ... ... ... – деп жазады ғылыми
еңбегінде белгілі драма теоретигі Р.Нұрғали[14,117-б.].
Ғалымның жүйелі осы ойына қосарымыз, қазақтың ... ... та алыс ... аңыздарын негізге ала отырып, Фараби бабамыздың
шыққан тегі сол замандағы қазақ этносынан ... ... ... ... ... ... жүрек дүрсілін, тамырында жылыстаған қанының
бүлкілін өз ... ... ... ... ұштастырғысы
келгендігі анық.
Драматург Әл-Фараби бейнесін драмаға тірек еткенше көп еңбек етіп,
талай ғылыми еңбектерді қарап, тер ... ... ... ... мен ... ... толы өмірі де Ш.Хұсайыновты
шығармашылық қиялын тербеген, қызықтырған тәрізді. Бұл пьеса үлкен шабытпен
ақ өлең ... ... ... қатар, бізде зерттеушілерде
«драматургтің соңғы еңбегі-ау» деген ой да жоқ ... пен ... ... ... ... ... сол кездегі
Фарабидің туған топырағындағы алғашқы ғылыми деректер мен еңбектер.
Шахмет Хұсайыновтың Әбу ... ... ... мен шығармашылығын
драмалық шығармасына нысана етуіндегі себептері де ... ... ... ... ... жазу ... көп еңбектену керектегін және инемен
құдық қазып, жоқтан бар жасауға мәжбүр еткен секілді. Олай дейтініміз, сол
кезде ... ... елде аңыз бен ... ... ғана болатын.
Автор ұлы ғалым бабамыз Әбу Нәсір Әл-Фараби есімін қазақтың жастарына,
ұл-қызына, еліне, жұртына мәлім етіп, көркем әдебиет ... ... ... бұл пьесада Әл-Фараби өмір ... ... мен ... ... ... атмосферасымен қатар тарихи жағдайларды және ғұлама
өмір кешкен ... сыры мен ... ... келген. Шығармада Фараби
өмірі, сол кездегі тарихи ... ел ... ... ... ... ... пайдаланған патша төңірегіндегі мансапқорлардың іс-
әрекеттерімен тығыз байланысса, солармен ... де ... ... ... ғұламаға жаппай сауатсыздық жайлаған уақыттың сызат
салмағы түседі. Сондықтан да, оның өз ... ... ... ... ... бір жағы алғашқылардың бірі болып шет жерден білім-
ғылым іздеп кеткені тарихта және оның өмірінде болған ... ... ... ... ... ... ... түрлі топтан шыққан адамдар болмысын тануға көбірек назар аударған.
Бұл жөнінде автор екі ... ... Әл ... ... ... былай деп жазған еді: «Ұлы бабамыз Әбунәсір Әл-Фарабидің ... ... ... ... Ақжан Машанов пен Ауданбек Көбесов
жолдастарға зор алғыс. Фараби туралы пьесаны солардың ... ... ... ... Демек, драматург Фараби өмірі мен
шығармашылығы жайлы ... ... мен ... бар ... ... ... ... тікелей өздерінің қатысуымен
пьеса жазудағы мақсат ... және ... ... ... ... ... негіз ретінде толық пайдалануды және әдебиеттегі ғұлама
бейнесін шыншыл образға айналдыруды көздеген.
Ең алғаш рет ұлы ... ... ... ғылыми еңбектерін, жалпы
ғылыми мұрасын зерттей келіп Ақжан Машанов ... ... ... ... мәдениетті елдердің энциклопедиясында бар. Ол ... да ... Біз сол ... қаз ... ... ... Әл-Фарабидің туған жері Отырар (Фараб) екені, шыққан тегі түрік
нәсілдес ... ... ... Біздің Әл-Фараби мирасын зерттеу ісіне
кірісер ... ... ... осы ... болатын. Осы мәлімет бойынша
өзінен өзі сұрақ туады: «Әл-Фарабидің туған елінде ол ... не ... ... ... ... ... аты да, заты да жоқ. Бұл
қалай? ... ... отыз жыл ... жағдай осындай болды. Сонан кейін, біз
оның 1100 жылдық мерекесін халықаралық ... 1975 жылы ... ... ... ... түрлі саладағы ғылыми мирастарын ... ... ... ... ... ... ойларын
кеңейтудеміз, дамытудамыз. Ұлы дана бабамыздан ... алып ... ... ... ... ұмыт ... Әл-Фараби есімі бұл күнде елімізге
әйгілі болды. Бұл ... ... зор ... Осының өзі жас
ұрпақтарымызға зор үлгі боларлық оқиға. Сол себептен біз осы мәселе ... одан әрі ... ... ... ... ... ... ұғарымыз Әл-Фараби бабамыздың мұрасы ... ... ... ... ... ... және оның ... үшін зор оқиға екені көрсетілген. Осындай олқылықтың орыны ... бір ... ... ... ұмыт ... ... өмірінен өз
(көрерменіне) оқырманына кесек туынды ұсынуы ... іс. ... ... кенжелеп жатқанда, ұлы перзенттерін халқына ... ... ... ... ... ... ерен екенін тәтпіштеп айтып
жатудың өзі ... ... ... ... энциклопедиясына» да көңіл аударамыз. Біз
пьесаның ... ... ... ... ... көз
жеткіземіз. Ұлы ғұлама жайлы энциклопедиядағы мына ... ... ... НАСР ... ... ибн ... ... (870-950) – Аристотельден
кейін дүние жүзі білім мен ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойында – ерте ... ... ... қаласы Отырарда туған – 870 жылдар шамасында арабтар
Отырарды Фараб деп атаған. Сол ... ұлы ... ... ... Отырар шаһары ежелден келе жатқан түркі халықтарының, оның ішінде
Қыпшақ, Қаңлы, Қоңырат тайпаларының мекені екені мәлім.
Махмұд Қашғари «Диуани-лұғат ... атты ... ... ... аты – ... тағы сол ... ... – Қыпшақтардың
атақтыларының есімі» – деп, жазып кеткен. Демек, ... ... сөз ... бір ... Ерте заманда Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ... ұлы ... ... Әбу-л-Қасым
ибн Хаукал (10ғ) Фараб шаһарына тоқтап, оны ... ... дәл ... ... – атақты философ Әл-Фарабидің туған жері», – деп ... мен ... ... ... «Жер ... ... [143-9-
13бб].
Бұл энциклопедиядан алынған дерек, ... біз ... ... ... тиек етіп ... ... – ол өмірде болғандығын
дәлелдейтін және ... ... ұлы ... бірі ... ... мен энциклопедиялық тұжырым өзі айтып тұр.
Әрі қарай энциклопедияда: «Осы сияқты көптеген ... ... ... ... ... сол кездегі Сырдария
бойындағы елдердің ірі әкімшілік, сауда және мәдени орталық қаласы болған.
Оның кітапханасы ... ... ... дүние жүзіндегі ең бай ... ... ... ... Осы ... оның орны ... болып көп
жерді алып жатыр. Арыс өзенінің ... ... ... Шымкент облысы,
(Шәуілдір ауд) толып жатқан құм-шағыл төбелер бар. Олардың ең үлкені ... ... Оның ... ... баба», «Бұзық төбе», «Алтын
төбе», «Гауһарана» т.б. Осылардың бәрі де сол ... алып ... ... ... ... оң жақ қабағында. Сонымен қатар,
өзеннің сол жақ қабағында да жеке бекініс – ... ... Сол ... туған деген сөз бар. Әл-Фарабидің «Ұзлағ» ныспысы сол қорған аты
болуы ықтимал. Ал оның «Тархан» ... ... оның ... ... ... ... оның ... кезінде белгілі адамдар болғанын
аңғартады. Отырарлық түркі ... ... ... ... ... ... халқының құрамына кіргені мәлім» [143,9-13-б.]. Драматург өз
шығармасына осы деректерді де ... ... біз ... ... көреміз.
«Әбунәсір Әл Фараби» пьесасы (екі бөлімді трагедия).
Мезгіл 914-920 ... ... ... ... ... ... Тарихқа белгілі,
кейіннен монғол шапқыншылығынан жойылып ... қала ... ... ... ... ... ұлы перзентінің еліне болып-
толып, ғұламалық атағы жер жарған шақта, өмір бойы ... ... ... соғу ... драматург шығармасына тірек еткенін
байқамыз. Пьесада Әл-Фарабидің тұтас өмірі емес, оның ... шағы ... ... ... ... ... ... мен ел аузындағы тарихи
мәні бар әңгімелер, ... ... сол ... ... сөз етілген. Сонымен қатар, шығармашы ғалыммен ... ... ... ... ... ең қажеттілерін, ғұлама өмірінде
белгілі орны бар ... ғана ... ... ... ... өмір сүрген дәуірдің тарихын, әлеуметтік шындығын,
әлеуметтік топтар арасындағы күрес пен тартыстың негізгі ... ... ... әр ... ... әрекетін, олардың мақсат-мүддесін ... ... ... ... білу үшін, орасан зор деректерді
салыстыру, ... ... ... ... Ол ... ... әр
қайсысының тартыс үстінде ұстаған әлеуметтік бетін танып білу – Фараби
өмірбаянында қамтылған оқиғалардың ... ... ... олар ... ... ... ... толығырақ тануға алып келері сөзсіз.
Драматург Фараби өмірбаянына қажетті танытқыштық деректерді ... ... мен оған ... жау ... ... алғанда, сол дәуірдің
саяси-әлеуметтік болмысын тарихи ... сай ... ... назар
аударған.
Мәселен, Біздегі негізгі сұрақтардың бірі мынау: ... ... ... Сәид кім немесе оның прототипі кім? Ғылыми еңбектер көзіне
жүгінсек: А. Көбесов мынандай пікір ... «Ол ... ... ... ... ... Одан бұрынырақта өз ... ... ат ... ... ... ... бойынша, сол тұстағы Бұқардың әмірі
Мансұр ибн Нұхтың өтінуі бойынша «Екінші тағлым» («Ат-Таһалим ... ... ... – дейді. [10,40-б.]
Осы пікірді алғашқы фарабистердің бірі А.Машанов та қуаттай түседі:
«Осыдан кейін ірі ғылыми дәрежеге көтерілген кезінде ол ... ... ... оралды. Ол кезде Орта Азия мен Қазақстанда Самани нәсілдері ... ... Нұх ... ... ... ... жалпы ғылымдардың
негіздері жөнінде кітап жазып бер деп өтінеді. Оның себебі сол ... ... мен ... ғылымдар арасын айыру қиын ... елді ... ... ... ... ... балгер, жұлдызшылар,
алхимиктер көбейіп кеткен, ... ... ... ... ... ... атты еңбек жазып, Нұхқа сыйлайды. Сол ... ... ... ... болғанға ұқсайды. Атақты ғалым Ибн Сина да осы
кітаптан тағлым алған», – дейді[11,54-б.].
Ғылыми еңбектердегі бұл пікірлер драматургке көп ... ... ... ... ... ... ... фантазиясына ерік беруге
талпындырған.
Осы пікірлер арқылы Әл-Фарабидің Отанына ат ізін ... және ... ... ел ... ... ... байқаймыз.
Пьесадағы Бұқар әміршісі Насир Сәид прототипі – Мансұр ибн Нұх немесе
Нұх Самани екеніне шәк ... ... және осы ... ... еңбек
көздері де қуаттай түседі.
Шығармада әмірші өркөкірек, мақтағанның, шексіз мансаптың құлындай
көрінгенімен, өмірде ол Фарабиді ... ... оның шын ... ... ... адал мен ... арасын ашуға көмек сұрағандығын айта
кетуіміз керек. Елді ... ... ... ... Нұх ... ... жаздыруы пьесада басқаша көрініс тапқан. Шығармада ... де ... ... ой ... ... ... ... Сарайдың
ірілі-уақты ғалымдарын жинастырып, әр тақрыпта сұрақтар қойып, өздері
жауабын таба алмаған сұрақтарына жауап ... ... ... ... ... ... ғалымдарының» қаһарына ұшырайды, олар Фарабиге ... ... ... ... ... ... даму ... дұрыс
түсіндіріп берген бұл еңбек, елдің үстінен күн ... ... ... ... ... ... ... ғалым-пенделерді оңай табыс
көздерінен айырған ғылыми еңбек болғанын пьеса ... ... Жан ... ... Жан дегеніміз – тән. Тәнсіз жан жоқ.
Ғұламқадыр. Тумас ... ... ... өз ... ... ... Шатасудың басы осында. Бұл жайында философтар арасында әзіл-
оспақ бар. ... ...... қыз, жұрт одан да әрі ... ... ... жүріп тамақ тауып әкеледі де, ақылды ... ... ... қыз ... ... аштан өлер еді. Жоққа сену –
астрологияның сандырағы. Менен өлім ... ... ... ... ... қысқа? Ғұмырды ұзартудағы басты шарт – тірлікті жақсартуда. Суын
қимаған сүт ... ... ... Қара түн ... түссе, қара су кешеді,
заман тарлығы. Өзінің ініне қарап үрген түлкіні қотыр ... ... ... қарап үрген патшаның көзін қан басады» [22-55б].
Пьесадағы осы диалог кез-келген заман талабына сай. Қазірдің өзінде
де халықтың ... ... ... ... ... міндеті емес
пе? Сол кезде негізігі үкімет абсолюттік билік – ... бір ... ... ... билік тізгінін әмірлер, хандар, қағандар, ... т.б. ... ... ... ... айтылған кез-келген фраза, үлкен
ойлы сөз әрине, абсолюттік билік ... ... ... ... ... жақсарту туралы айтылған пікірлері билік
басында отырғандарға, олар бордақылап ... ... ... ... олардың жеке саясатын қара ... ... ... ... ... ... ... кернететіні сөзсіз. Жоғарыдағыдай
айтылған ашық пікір, Фарабидің тұжырымдары олар үшін апат, тез ... ... ... ... ... ... кейіпкер – Ғұламқадыр. Ол
алғашында ... ... ... ... ... ... ... көрінсе, Бекдардың әзәзіл тіліне еріп, ол ойынан, ... ... де, ... лагеріне қарсы жасақтаған шығармашының екінші лагерінен
орын алады. Ғұламаның пікіріндегі «жалған ғалымдар» мен діншілдердің ... ... шыға ... ... ... ... ... шешуші кезеңінде басы-қасында Ғұламқадыр болады. Ол заңды ... ... ол ... ... ... негізгі идеологы,
саясаткері - дін басы. Сол ... елді дін ... дін ... шамасы келгенше және әлеуметтік статусына қарай, ... ...... өз ... ... ... ... біз Фараби еңбектерімен оның шығармашылығын зерттеген
ғалымдар еңбектерінің тұжырымынан және тарихи ... ... ... ... өз алдына ту тігіп, хан болу. Осы арманының жолында
кімді болса да құрбандыққа шалуға дайын. Үкіметінің бас ... бола ... ... ... ... ... ішкі ділін, қызметі-дінін жоғары билік үшін
сарп етпек. Тек қолына өзінікі деген ... тисе ... ... ... бет ... ... ... мына бір диалогта сияқты:
«Ғұламқадыр. Неге келдің?
Бекдар. Сізге берік бол деп Бурахан жіберді. Баласы Себутегінді ... ... ... алуға жүргізгелі жатыр. Самарқан әмірі құласа
соның орнына ... әмір етіп ... ... ... ... ашып айт. Самарқан әмірі құласа…
Бекдар. Орнына сізді әмірлікке қоямын. Таққа көтеремін дейді. Уәдеден
таймассың.
Ғұламқадыр. Қара жүз бол да дініңді сат, ... сат та, ... ... ол ... ... елімді. Тағы да не деді?» [22,40-б.].
Драматургтің «Шекспир» жайлы еңбегіндегі мына ... ... «Ал ... ... күрделі образ – Яго. Шекспирдің шеберлігі
осы Ягоның образын жасауда, ... ... ... ішіндегі
тұншығып, еркіндікке жете алмай кеткен образ ... ... ... ... ... арандатқан образ» - деуінің жаны бар тәрізді [2,40-
б.].
Демек, шығармашы Фараби образын ... ашу үшін ... ... көңіл аударып, Фарабиге қарсы таразының басына ... пен ... ... ... ... дін ... аяр ... жасауды мақсат
еткен.
Ғұламқадыр образы – Яго образына ұқсас арандатушы ... ... ... ... екінші бөлімінде жақсы көрінеді.
Шекспирдің «Отелло» шығармасындағыдай Дату ... ... Сәид ... ... ... қызыл итіне талатып, Фарабиге ... ... мен ... ... түседі. Бұл элементтерді өзіміз ... ... ерте ... ... ... ... ... қатар
драматург Шекспир шеберлігін, тәжірибесін өз шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... тарихи
тақырыпты игеруде автор нақты фактілерді көркем ойдың жетегіне салғандығы.
Уақытының көркемдік, озық тәсілдерін шығармашылығында ... ... ... ғылыми еңбегіміз түркі елінің ғұламасы ... ... ... ... ... трагедиялық пьеса болғандықтан біз Фарабидің мың
қырлы ғылыми шығармашылығына ... ... айта ... ... ... ... жағдайында талай нәрсе қағазға түсіп, ... соң, ... ... ... ... ... аңыздың шығып
кетуі салдарынан ақ пен қараның жігі ... ... ... ... ... мол ... ... өзі шыққан төбенің биік көрінуін көксеп, әр ... жеке ... ... бес ауыл алты жерге от жаққан ырың-жырың
заманда да басқаның істеген ... ... ... сөзін, жасаған
жомарттығын оп-оңай ... ... ... ... ... ... кәрі ... ескі көздері әулетіміздің мерейі үстем
болсын деді ме екен, әйтеуір Қара Қыпшақ Қобыландының ерлігін, қаз ... ... Абай ... өз ... ... ... ... отырған.
Содан шығар, күні бүгінге дейін кейбір толғаулардың, көкейтесті ... иесі кім ... ... ... айту ... Сол ... ел ішінде
жауыққан, өшіккен дұшпандары жақсы адамдарды сыртынан ғайбаттап, ... от ... ... бықсытып жүруді бір тәсіл көрген, тұлпардың
сүрінгенін – мертіккен деп, ... мүлт ...... ... ...... деп ... Қазақ тарихындағы белді қайраткер,
көшелі кісі, санаттағы адамдар жайлы қалам тербеткенде рулық, ... ... ... ... ... ... ... шығармау керек. Шығармашылық тәжірибедегі үлкен ... ... ... қоса Мұхтар Әуезов Абай жайлы шығармаларында
суреткерлік ерлік қана жасап қойған жоқ, ұлы ... ... ... деректерді, дәл фактілерді, нақты материалды, аңыздарды, әр түрлі
сөздерді ... ... ... ... үлгісін көрсетті»
[64,64-б.] – деген ... ... ... ... ... бар. ... ... еңбегімізге кіргізгендегі ойымыз Абай ғұмырнамасынан
туындаған «Абай жолы» романы тәрізді Ш.Хұсайыновтың ... ... ... жайлы таза шындық пен аңыздың ара жігін аша ... ... ... ... ... ... өмір ... заманы көз алдыңа келтірерліктей тарихи
мәліметтердің толық болмауы, оның өмірбаяны жөніндегі деректердің ... ... ... ... ... оның ... жапсыруға құқық
бермейді. Мұндайлардың өзі ғылымға жат ... және оның ... ... ... Сол ... ... ... мен шығармашылығына тереңдеп
енбейінше, оны шындап білмейінше, азды-көпті үйреншікті өрнекке ... ... ... ... ... ... жасау
әрекеті де нақ сондай ғылымға жат ... ... ... және оның ... ... берері аз болып шығады. Әрине, сөз зергерінің өз
ойынан қосып ... ... бар. ... ... өзі ... ... ... керек, дәл сол кезде мұндай жағдай болмаса да, сол дәуір ... ... ... ... Ұлы адамдар жөніндегі мұндай шығармалардың
үлгілерін ... ... ... ... Бұл үшін ... Брехттің
«Галилейін» атасақ та жетіп жатыр; мұнда ғалым тағдыр философиялық жалпылау
дәрежесіне ... ... сол ... ... қазіргі заманмен
әбден үндесіп жатады. Егер өзімізге жақынырақ мысал келтірсек, ... өз ... зор әсер ... жеке Адам ... қалай жазудың тамаша
үлгісін көрсетеді. Зерттеу, зерттеу, тағы да зерттеу – тарихи ... ... мен ... ... табыстарға жеткізетін негіз,
міне осы. Әл-Фарабиге ... ... ... ... ... жөн: ... ... іштен серпіліп шығатын ой күшіне, ... ... ... ... ... Әл-Фарабидің сарай төңірегіндегі тынышсыз өмірден аулақ
болғанды ұнатып, өзіне тамаша лауазымдар ... ... да, ... ... ... ... ... ғана өмір сүрген, өйткені осы жағдай оның
алаңсыз жұмыс істеуіне мүмкіншілік береді. Демек, романтикалық ... ... ... Нақ осы ... ... ... етіп ... да жасанды әрекет болады. Ол заманда ұлт ... ... ... әлі тіпті алыс еді. Сол сияқты оны өзбек деп айту да ... қояр ма ... ... негізіне сүйене отырып, Әл-Фараби кейін қазақ
халқының құрамына ... ... ... ... және ол ... ... ... қатынасы бар қайраткер дей аламыз, –
делінген, «Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... алдында, әсіресе, тарихи тұлғалардың образын
жасау кезінде кез-келген қаламгер ... ... ... ... ... ... ... тарихпен толық астасып жатуын және ... ... таза саф ... болуы керектігін есекертеді. Біз,
негізінен сөз етіп отырған ғұламаның өміріне қатысты ... ... ой ... әбден өткізіп барып, қалам тартуы керектігін өте-мөте
ескерткен. Аталмыш пьеса ... ... ... ой ... ... пьесадағы адамдар немесе кейіпкерлерді түгелдей тарихи орны бар
адамдарды ретінде көрсете білу ... ... ... ... ... да ... ... мен терең зерттеуден туған ойларды ... ... ... басшылыққа алғандығына күмән келтіруге болмаса керек. Және
де жоғарыдағы айтылған көсем ... ... да, ... да – ... Тек ... тағы да таза саф алтындай шындық.
Б.Брехт өзінің «Жизнь Галилея» атты пьесасын 1938-1939 жылдары Данияда
алғаш рет жазып, аяқтаса да, ... тек 1943 жылы ғана ... ... ... ... рет ... жарылғаннан кейін бұл пьесаның жаңа
редакциясын Б.Брехт 1947 жылы ... ... ... ... Осы ... ... ... драматургия саласы, соның ішінде шет ел
драматургиясын зерттеген теоретигі В.Н.Девикиннің ойы мынадай: «Драматург
Галилейдің ... бас ... ... топшылап, 20 ғасырдың физиктерінің
кінәсімен ... ... ... ... ... және ... ... тоналуына шығармасында ден қояды. ( «Мен өз
ілімімнен бас тарттым»), ... де, ... бас ... ... оны ... және сақтау мүмкін бе?! Ақыл ойдың жемісі, тек ақылдылардың ... ... ... ... көз ... Галилей жайлы пьесасы
трагедия емес. Пьесаның ... ... ... ... пен
инквизицияның қылышынан қам тамып тұрған замандағы жаңа дәуірдің тууы еді
[51,437-440-б.]. Шығарма қараңғылық заманының ... ... ... күні ... және ... таралымын кейінге шегіндірмек болған ескі
қоғамының ірік-шірігі мен жан даусы ашық айтылады. Зорлық, ... ... ... ... ... болған қоғам проблемасы кеңінен сөз
болған». Осы пьесаға байланысты теоретиктің тағы бір ойын ... ... ... тоналу тақырыбына арналған Брехтің бұл шығармасы ... ... әні еді» атты ... ... ... сияқты. Басқа
әдебиет теоретиктерінің топшылауынша автордың бұл шығармасы ... ... ... ең биік шыңы тәрізді» [51,418-419бб].
Қараңғылықтың қою түбінен көрініп қалған ... ... ... дін ... ... немесе сол кездің ... ... ... ісі ... осы ... ... Б.Брехт те байқатқандай.
«Галилей» пьесасы белгілі неміс драматургінің шығармашылығының ең биік шыңы
болса, Ш.Хұсайыновтың «Әбунәсір ... ... ... ... ... халқының алдындағы соңғы есебі секілді ... ... ... шығармасында ғұлама Галилей бір ұрттам ... мен бір ... ... діни инквизицияның басы қайран қалса, ал ... ... ... ... ... үшін бас ... пьесадан да және ғылыми
дерек көздерінен де байқаймыз. Бұл ... ... ... және ... ... қарағанда Ш.Хұсайынов пьесасының
артықшылығы. Хұсайынов пьесасының артықшылығын ... ... ... сөзінен байқауға болады: «Данышпан дегеніміз – шындықтан таймау. Шын
данышпан мың жыл алдындағыны болжайды. Кейбір ... бір ... ...... ... өз ... ... немесе өнертапқыш кезінде ешкімге
белгісіз жан еді. ... ... ... ... Өзінің ой-тұжырымын
көпшілікке ұсынысымен, ол ... ... Енді ол ... өтірікші, жалған сөйлеуші болып шыға келді, тіпті белгілі езілуші
мен езушінің ... от ... сол отқа май ... ... Күндердің
күніндегі екеуара соғыстың кінәлісі де енді ол. Екеуара соғыс толас ... ол ... ... айналады. Ол қайта қудалануға, жәбірленуге
мәжбүр.
...Ескі мен ежелгі бүгінгі күн тәртібінде өзін жаңамыз деп ... ... өзін ... ... білсе, ол да ... ... ... ... бейбітшілікпен қан шеңгелді шеңберде қатар
айналған шақтың өзінде, осы ... ... ... ... ... болуы
анық, өскелең ұрлықтың апарар жолы қиын, дүниеде болмаған соғысқа жетелеу
тұсында, нағыз адам өзін қалай ... оның ... ол ... ... ... ... жоқ па ?! Ол өзін осы жолға қалай жетелемек,
осы тұста ол ... ... ... Оның ... табалдырығы жаңа, жайсаң,
ғажап өмір. ... бәрі жаңа ... жаңа ... ... ... емес пе?»
[51,431-б]. Қараңғылықтың түнегі басса да бірер адамның қараңғылықтан
жарыққа қолын ... өзін ... даму ... ... ... драматургі де Галилей өмірімен, ілімімен ... ... де ... ... мен өмірін шығармасына нысана ете отырып, сонау
орта ғасырлық заманның өзінде ... пен ... ... ... ... және ... өмірінің осы жолдағы прогрессімен
тұтастырған. Ш.Хұсайынов Б.Брехттің дәл осы шығармасымен таныс болғандығына
күмәніміз болмауы керек. Мәселен, ... ... ... ... ... та осы ... бас тартпағандығын байқаймыз.
«Арабтар 714 жылы Күтейба Шашты басып алып, ... ... ... ... ... пайдаланып, Хорасандағы араб билеушісі Наср
ибн Сейяр 737-748 жылдары Орта Азияның бірқатар аймақтары мен ... ... рет ... ... ... ... ... қарсы
күрес жалғастырыла берді, жер-жерде арабтарға қарсы бой көрсетулер ... ... ... ... ... ... 737-739 ... Наср ибн
Сейяр Самарқандағы, Шаштағы, Фарабтағы көтерілістерді тұншықтырды.
ІХ ғасырдың бас кезінде араб халифатының ... ... ... ... Мауараннахр халықтарының арабтарға қарсы ... ... ... ІХ ... ... ... ... мен Мауараннахрды
жергілікті Тахарилер мен Саманилердің әулеті биледі, олар Бағдатқа ... ... ал ... ... шын ... тәуелсіз болды. Араб үстемдігі
Оңтүстік Қазақстанның халифат құрамына кірген тек бір ... ғана ... ... оңтүстігі мен Жетісудың ұланғайыр аймағында арабтардың
жаулап ... ... ... тек Х-ХІІ ғасырда ғана білінді.
Халифаттың билеуші үстем топтары ... ... ... өз ... ... Орта Азия мен ... оңтүстігінде әділетсіз соғыстар жүргізді.
Сонымен бірге араб жаулап алушылығы тек ... ... ... қана ... ол ... қол астында болған жерлердің әлеуметтік-экономикалық,
саяси және мәдени өмірінде, ондағы этникалық және ... ... өз ... халықтар талан-таражға түсіп, зорлық-зомбылық ... мен ... ... екі ... ... – араб ... ... шонжарлардың езгісіне түсті. Арабтардың Мауараннахрда жеңістерге
жетуі Батыс түркі және Түргеш қағанаттарының ыдырауына себепші ... ... ... қауіп түркі тайпаларының: қарлұқтардың, оғыздардың
және белгілі бір ... ... ... ... ... ... дін – ислам дінінің, араб тілі мен ... ... ... аса ... ... бірі ... Ежелгі түркі жазуы
ығыстырылып шығарылды, ал түркі лексикасына араб ... ... Азия ... ... ... ... ... халифат
құрамына енуі феодалдық қатынастардың даму үрдісін ... ол ... ... мен ... ... ... өтті.
Қоғам өмірінің деңгейінде, ислам өрісіне тартылған ... мен ... ... елеулі айырмашылықтар болғанына
қарамастан, ұзаққа созылған күрделі өзара ықпал үрдісінің, ... ... ... ... ... ... ... үшін көп жағынан
ортақ араб-мұсылман мәдениеті қалыптасты.
Қят, Отырар, Тараз, Шаш, Бұқара, ... және ... ... ... ... айналды, олардан әл-Хорезми, әл-Фараби, әл-Бируни,
Әбу Әли ибн Сина және басқа да көптеген ғалымдар мен ... осы ... ... әкеп ... ... Осы тарихи деректерден ұғарымыз
Араб әдебиеті мен мәдениетінің жемісі – Әл-Фараби.
«Орта Азия жерін арабтар 712 жылы ... ... ... ... ... ... ... араб басқыншылары Таяу Шығыстағы іргесі тозған құлдық
қоғамды күйретеді. Сөйтіп, Орта Азияда ... жол ... ... ... ... (араб) тайпалары 635 жылы Иракты (Халдея), 636 ... 634 жылы ... ... 637 жылы ... ... мен
Месопатамияны, 642 жылы Сасандар (Баһрам Гур) мемлекетін, 661 жылы ... ... 642 жылы ... мен ... т.б. ... ... Азияға келген Күтейба 706 жылы Пайкентті алғанда, оның тұрғындары
зороастризм және Будда ... ... еді. ... одан ... Үмия
(омаядтар) кезінде арабтар Орта Азияның байлығын ... ... ... ... еді. 712 жылы ... ... ... бастаған көтеріліс
туғанда, Күтейба Хорезм шахтарына болысады.
Ғаббасилерден шыққан Һарон Рашид ... араб ... ... ... ғылым мен дін зор бәсекеге түседі. Һарон Рашид кезінде Бағдатқа ... көп үйір ... ... ... - ... ... ... Әбу Райхан Бируни, Махмұт Қашғари, әл-Хорезми және
олардың Орта ... ... ... болған. Бұл өрлеуге Саманилер
мемлекеті де зор үлес ... ... ... ... Отырар, Жанкент
мәдениеті ІХ ғасырда саманилер әскерімен дамиды.
Қазақта «тағлым-тарихтан, өнер-озаттан» ... ... бар. Орта ... араб ... ... ... қандай еді? Сол мәдениет ХІІ-
ХҮ ғасырларда қандай дәрежеге жетті? Ислам инквизициясы ... не? ... ... ... ... қазақ өзбек, қырғыз, басқа да Орта ... ... ... ... ... мәні аса зор. Мұны біз ... ғылымның ең жанды буыны дейміз. Араб шабуылы, ислам дінінің ... мен Орта Азия ... ... әсер ... Исламға қарсы
тенденциялар сол кездің өзінде-ақ күшті болғанын көптеген Орта ... ... ... ... ХҮ ғасырдағы Самарқанда тұңғыш
обсерватория салдырып, оны зейнеттеп, үлкен кітап қорын жинаған ... ... ... ... ... Қожа ... оның ... алып,
обсерваториясын өртеген. Бір кезде ... биік ... ... ... ... әсем ... араб ... (712), одан соң монғол
басқыншылары 1219-1220 ... ... ... олар ... ... ... жазып, қатты сынаған.
Бір ғана Хорезмде 712 жылға дейін көптеген қалалар болған. Оның бәрі
мың жылдық мәдениет тарихының табысы еді. ... ... дәл ... Орта
Азияға келген саяхатшы Якут: «Хорезм – қала емес, ... ... ... ... келер болсақ, оны қазір Жүржани деп ... ... саны ... ... арта ... Әсем де ... ... Мен ол жерде 616 жылы (1219-1220) болған едім, одан асқан жасыл
да гүлденген өлкені ... ... – деп ... ... Афзалладдин ислам инквизициясының ауыр салдарын ... ... жер ... Орта Азия, Хорезм жерінде көп заман байғыздан
басқа ешнәрсенің қалмағанын ... ... ... ... ... ... ... қанымен ғазал жазған:
Мың-сан адам қолы жатыр әр таста,
Саусақ ізі әлі жатыр нақышта.
Вавилонды үйретіп ең өнерден,
О, Түркістан, ... ме ... ...... келді, қарышта.
Х ғасырда өмір сүрген Хорезм ғұламасы Әбу Райхан Бируни де ... Әму ... 300 ... ... соның қазірде тек құлаған орындары
бар деген болса, бұл ... ... ... емес пе? Осының артынан-ақ
монғол ганнибализмі басталған еді.
Саяхатшы Якут ізімен Бируни де Самарқан, Бұхар, Хорезм, Тараз, Сайрам,
Отырар, ... Рум, ... ... ... сұлу әрі бай ... ... монғол шапқыншыларынан соң келген саяхатшы ибн-Баттута былай ... «Бұл қала ... ... арғы ... ... ... еді,
бірақ қарғыс атқыр татар Шыңғысы оны ... сол ... оның ... және ... ... ... ... қорланған, қазірде онда ғылымнан
хабары бар адамды табу қиын.
Тәжік-парсы тілінде жазылған ... ... ... «Бадашт»
сюжеттері тұп-тура Сыр, Сарыарқа, Еділ бойындағы сақ тайпаларын жырлайды.
Мұндай кітаптар өте көп. ... ... Орта ... іргелес, туыс болған.
Сондықтан оның өзі ... Орта Азия ... мен ... қаламын
тебіренткен еді.
Сол зәулім де сәулетті қалаларды кім ... ... ... одан соң ... ... ... ... «Жоңғария
очерктері» деген еңбегінде Шоқан өткен заман ақындары мен ғалымдарына үн
қосып, ислам дінінің зор регрестік мәнін ... ... ... ... ... ҮІІІ-ХІІІ ғасырларға дейін Орта
Азия ... ... жол ... Оны ... ... ... ... айғақтайды. Бірақ осы екі дәуірден өткен соң,
мәдени даму күрт төмендеп, ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз, әлдеқайда ірі еді. Олар
Қытай елімен сан жылдар бойы соғысқан. Шоқан сол ... ... ... және ... ... Европа мәдениетін қабылдау арқылы құтылды
деген тұжырымға келген»[26,146-154-б.].
Бұл тарихи мәліметтер. Бұл екі ... да ... ... ... Біз осы ... ... көңіл бөлсек, драматург зерттеп, екшеп
шығармасына керегін сұрыптаған, олардың ең ... ... ... орны бар ... ғана ғұмырнамалық туындысына енгізген. Әрине,
бұл тарихи фактілер ғұламаның өмір-тарихында болуы да, болмауы да ... ... ... ... анахранизм тәсілін қолданған, бірақ
дәл осы тарихи шындықтар ғұлама өмір ... ... ... емес ... ... ғұламаның Отанынан оралып, халқының ... ... ... ... ... араб басқыншыларының қанды шеңгелінде
пұшайман күй кешуі ол үшін ауыр соққы еді. Фарабидің өмір бойы көз ... ... ... мен өмірлік тәжірибесінің бағасын төменшік тартқан
жұрты білер ме, бағалар ма? Елін жайлаған надандық, мардымсыз идеялар ... ... ... ... пен ... ... ел ... пасық
ниеттері мен істері оны жирендіреді. Отырар ханы – Бура хан ... ... ... Оның бұл ... ... білдіріп, Бура хан ұсынысынан бас
тартады.
Ғұлам Салық немесе Азапбақтың тағдырына арашашы бола алмауы, оны тіпті
де қынжылтады. Бурахан мен ... ... «Сен ... ... ... ... ішкі ісімізге араласпа» – деп, халық өмірінен шеткері ұстаулары да
ғұламаны кәдімгідей пұшайман күйге ... ... ... өзінің жеке
басының тыныштығын ойламайды, ол келешектің немесе өзінің перзенттік парызы
Отырар халқының тыныштығы мен бақыттылығына қатты ... ... ... мен ... үшін ... ... сарп ... қудалау көрген,
бірақ өз көз қарасынан бас ... ... сөзі мен ісін ... және ... ... ... алып ... тырысады. Ол ойы мен ісі
өлімге бәс ... ... ... ... Бұл ісі ... ... ... Қолында билігі бар дін басы мен Бұқар ... ... ... ... асырып, Ғұлам Салықты ақыры өлтіреді.
Ғұлам Салық немесе Азапбақ бейнесі ... ... ... ... ... Пьесадағы Азапбақ кім? Прототипі кім немесе кімдер?
«VІІІ ғасырдың екінші жартысы қауырт тарихи ... ... ... ... ... қарсы және мұсылмандыққа қарсы сипаттағы ең
күшті ... ... Орта ... Муканна қозғалысы болды. Оны Оңтүстік
Қазақстан мен Жетісудың түркі тайпалары қолдады. ... ... ... бас ... де ... жоқ. 806 жылы Соғдыда да Рафи ибн ... ... ... оған ... ... өзінің түріктерімен, қарлұқтар,
тоғыз-оғыздар және тибеттіктер қатысты» [55, 342-б.].
Бұл тарихи тұжырымды ... ... ... ... білген.
Мәселен; Дату. Бұқар әмірі Нәсир Сәидтің әкесі ... ... ... ... ... ... Маған өлтіру керек болды. Ол менің елімді жыртқыш арыстанша
бас салып, таласа, мен оны өз ... ... ... Сен, ... ... ... пе ... Иә, мен осындай жолмен кек алуды қалап алғам! Басыңа катер
төнгенде, мен сені құтқарғанмын.
Фараби. Құтқарғансың. ... ... екен деп ... ... ... жар басы ... кезі ... Мұхтадир Халиф
өзімен бірге суниттің қаталдығын ала келді. Жол тарылды. ... ... ... ... жүрген кезім еді. Бәрімізге ақылшы
ибн Халладжды Арун ... ... тал ... ... асып ... Тар ... жалғыз қалдым. Серік достарым Әлмукапфа Әлназзади ... ... ... отқа ... Мені қоса ... ... ... асу
жазасы берілді. Мен қарт ғалым ибн Исхақ Бағдатидің үйінде тығылып жаттым.
Азалы бір ... ... ... ... мұң ... зар, ... арман боп көз
жасымды қылғына жұтып, құтылар жол іздеп отырғанымда, сен ... де ... алып ... ... ... мені қос ... жалдатып өткізіп салдың.
Сол бетімде мен ... ... ... ... ... Сен туған елің Түркістанға кеттің. Сен от едің, сен өжет ... ... ... ... Енді тірлігім өлуге тірелсе
жосылған қан шеңгеліне гүл өсіп ... Тағы да мен не ... мына ... ... ... айт.
Фараби. Жолым құтсыз жан болдым. Жас кезіңде істеген ... ... ... ... ... еді. ... Меров шаһарында біздің жұрттың
еріксіз өздеріне бағындырушы имамдар мен хазіреттерді мешітке қамап өртеген
жексенбілігің ... ... ... ... сен, ... ... алдың. Бағдатта даналар үйінде азапқа шыдамай бақшаның ішінде өз
шалмасына ... ... ... ... ... ап, ... тағына
отырғызып кеттің. Сен маған бір күні теңіз суын құмыраға сыйғызғандай
геометрияның ... ... ... ... деп, бір ... ... ... Сол кітаптан барлық бейнелерді физикалық тегінен аулақ әкетуге
болмайтындығын ... ... ... ... ... рухани адасушылық,
міне менің көзімді ашқан сенің ерлік істерің болатын.
Азапбақ. О, ... ... ... ... ... ... қылыштың жүзі,
білектің күшімен істегенім өкініш боп тұр ғой, Фараби» [22-17-21бб].
Бұл шығарманың тағы бір ... ... ... ... ... ... Фарабидің аузына салуы. Пьесадағы Муканна Кашмин деген
тарихи ұғым немесе кісі есімі бар. Ал тарихи ... ... ... бір
қозғалыстың атауы. Тарихта бұл қозғалыс немесе бұл ... ІХ ... ... жылы өтті ... ... бұл ... ... өмір тарихында із
қалдырғандай етіп көрсетеді. Өзіміз айтып кеткендей, анахранизм тәсілі
(Фараби 870 жылы ... ... б]. Біз ... ... ... тани отырып, пьесаның тарихи шығарма екенін танимыз және
драматург Әл-Фараби өмір ... ... ... әлеуметтік шындығын,
әлеуметтік топтар арасындағы күрес пен тартыстың негізгі ... ... ... әр ... ... ... олардың мақсатын-мүддесін сол
заман шындығының шеңберінде танып білу ... ... зор ... талдап екшеу жұмыстарын жүргізген. Ол ... ... ... ... ... оқиғалардың сырын тереңірек ашуға, олар
араласқан күрестің тереңде жатқан шындығын толығырақ ... алып ... ... Фараби өмірбаянын қажетті танытқыштық деректерді ғалымға
дос-туыс адамдар мен оған қарсы жау кісілер тобын ... ... ... ... болмысын тарихи шыныдыққа сай ... ... ... ... ... Зұлық бейнесі де көрініс тапқан. Ұлын еліне
келгенде қарсы алушы – ... ... ... ... ... шықса да
Отырардың ғаскер басы, елдің саяси ... шет ... ... ... ... ... кездесуі өте қысқа, ондаған жылдар
бойы еліне ат ізін салмай, ғылым жолына түскен ... жолы ақ ... әке тек ... ... соңғы өтінішін білдіреді.
Бұл пьесада екі үлкен ұрпақтың өзара қарым-қатынастары ... ... - ... ... мен ... ... пен ... Әкелер
мен балалардың арасындағы қарама-қайшылықтармен ... ... ... кейінгі ұрпаққа деген қамқоры, кіші ұрпақтың ілгері ... ... ... ... ... арқылы драматург Фараби өмірін
болашақ, келешек ұрпаққа үлгі еткендей және үлкенге ізет дегендей, ... ... ... ... ... көрінуі, ғұмырнамалық шығарманың
негізгі міндеті екенін жақсы түсінген.
Фараби өмірін көрсетуде елеулі орын алатын нәрсе – оның ... ... ... ... ата мекені, елі болмақ қой. Сондай-ақ шығармада Отырар,
Хорасан, Бағдат, Дамаск т.б. осы ... жер ... ... ... мен әр түрлі күрес-тартыстарға байланысты алынып суреттеледі.
Ұлы ғалымның ең негізгі ғылыми көздерінің бірі оның ... ... мен ... - білім дәстүрлері екені даусыз. Бұған дәлел кейінгі
жүргізілген тарихи-археологиялық ... араб ... көп ... Орта Азия мен Қазақстан жерін ... ... ... ... ... ... киімді адам», Көне түркі ... ... ... ... ... ... орта ... Жетісуда, Қаратауда, Сыр
бойында Тараз, Баласағұн, Сығанақ, Отырар, Түркістан, Сайрам, ... ... ... ... болғанын көрсетеді[10,42-б.].
Сонымен қатар, белгілі ғалым – археолог Кемел Ақышев ... ... ... дейді: «ХІІ ғасырдың екінші жартысында ХІІІ ғасырдың
басында Орта Азия мен ... ... ... мен ... ... ең ... дәрежесіне жетті. Бұл архитектурасы, қолөнері, ... ... ... қалаларынан көрініп тұр. Сол кезде Отырар, Тараз,
Испаджаб, Сауран, Сығанақ, Талғар, Қойлық ... аты ... ... ... ... ... қанды оқиғалалары өркендеген жерге
келіп төнді. Оның басы Отырардан басталды. «Отырар апаты» деген қайғылы ат
осыдан шыққан» - ... ... ... ... ... ... жоғары
болғандығын дәлелдей түседі және Орта Азия ... ... ... бірі ... дәлелдейді. Сондықтан да монғол ганибализимінің
алғашқы құрбандарының бірі болуы шартты да, ... ... ... ғалымның ең негізгі ғылыми көздерінің бірі ... ... өз ... жұртының мәдениеті мен ғылыми-білімі болғандықтан,
ғұламаның туған ... ... ...... ... тоқталып кетуді жөн
көрдік.
Отырар – ... ... ғана ... бүкіл Орта Азияның мәдени
ғылыми және саяси орталықтарының бірі болған.
Ол туралы 1956 жылы Мәскеуде жарық көрген көп ... ... ... ... ... ІІІ-ІV ғасырында Отырар өлкесі мәдениетінің
жоғары болғаны айтылады. Араб-парсы деректеріне қарағанда, Отырардағы ... ... аса бай ... бірі ... ... қаласы, жалпы Отырар мәдениеті монғол шапқыншылығы (ХІІІғ.)
кезінде қатты ойрандатылған. Халқының басым көпшілігі қырылған, ... ... Бұл ... ... тарихында «Отырар ойраны» деген
атпен сақталған. Осы оқиға туралы белгілі ... ... ... ... ... ... осы аттас романы да бар. Роман
сюжеті Фарабидің тікелей қатысуымен болмаса да ... ... ... түп ... ... ... және тарихтағы белгілі «Отырар
ойранының»[113] ... ... ... ... жазылса, ал пьесада
ұлы Отырарлықтың ... ... ... ... шығармада да тарихи түйінді шешкендей болады, бірақ, екі шығарма
да авторлардың фантазиясы. ... ... ... шындыққа айналдыру
үстіндегі еңбек деп бағалауымыз керек секілді.
Пьесада «Қыпшақ бірлестігі» деген тарихи ... бар. Ол ... ... ... ... бірлестігі көшпелі емес пе?
Фараби. Көшпелі деп, кемсітіп кем санаушылар ғана ... ... ... аруына бара-бар Кир патшаның бетін қайырған, ... ... ... ... ... Иә, бұл мүсінді жасаған елден
Алмагесті талдаған ... ... ... ... ... ... Егер де бізге қайта туу нәсіп болса – ... рет ... ... ... бірлестігі терминіне 2002 жылы орыс тілінде шыққан ... ...... еңбекте мынадай түсініктеме бар: «Біздің
заманымыздың тоғызыншы ғасырында қазіргі Қазақстан жерінде күшті, жаңа ... ... ... ... негізгі құрамын түркі ... ... Бұл ... ... мемлекеті болатын. Қыпшақтар этнос ретінде
Орталық, Шығыс қазіргі Қазақстан жерінде сегізінші ғасырда мекендеген еді.
Бұл этностың ... ... ... ... ... тайпалары болатын,
этностың құрамына осы жерлерді бұрыннан ... ... ... ... ... да ... ... бұл күшті бірлестік бұрынғы
Қимақтардың тікелей мұрагері еді. Бірақ Алтайдан келген ... ... жаңа ... ... сондықтан да жаңа, жас мемлекет бірлестігі
– қыпшақтар ... ... ... ... тек ... тайпалар
болып қана қала берген жоқ. Олар қала ... еді. ... ... ... ... ... болған. Ол қалалар: Сырдария жағасында
Сығанақ, Жент, Баршынылыкенті, Есіл өзенінің ... ... ... ... ... ... көне жылнамаларында Тмутаркань) –
Таман жарты аралында, ал Шарухан қаласы қазіргі Харьков қаласынан алыста
емес ... ... ... ... Ясы, Отырар қаласының басым
көпшілігін құраса керек и ... в ... чных ... ... ... ... ... [70,40-42бб]. Демек, біздің пайымдауымызша
пьесадағы деректердің көпшілігі тарихи деректермен астаса түседі және автор
тарихи шындықты ... ... ... ете отырып, Фараби заманының шын
бейнесін өз ... ... ... ... ... да Отырар мәдениеті мен әлеуметтік жағдайы сөз болады.
Ұлы ... ... ... ... орны туралы ойын Отырардың ханы
Бураханға айтқан мына сөздерінен байқауға болады:
«Фараби. Қала тозып барады екен. Тоздырмай қол тума ... ... ... ... ... бас иіп ... ... ана сарайы бар. Онда баға жетпес Хорезм қыпшақ мәдениетінің
өзіне тән асыл ... бар. ... ... әлем ... ғажап кітапхана
бар. Араб-парсы үнді ғалымдары сүйсінген. Онда еліміз жайында жазған тарихи
деректер бар. Дүниетану ғылымының соңғы қауымы. ... ... үш жүз ... ... ... Сырдариядан таралған жабық су құбырының құпиясын ... ... ... ... сыйыңыздың ең қымбаты сол болсын.
Батыстан, не шығыстан көтерілген шапқыншы жау қаланы ... ... ... ... құпиясын біліп ап, мемлекет жүрегіне пышақ салады. ... ... ... ғана ... ... бен ... туған балаңыз да білмесін. Оны халық қанымен қалаған!» – ... ... осы ... ... драматург Әл-Фарабидің ауызына салуы ол
шындыққа жанасымды, олай дейтініміз ғалымның жоғарғыда айтылған ойлардан
ұғарымыз, Фарабидің өз ... ... ... ... ... азық алып ... қаққандығы. «Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың ... ... және ... ... ... ... ... орта ғасырлықтың алғашқы дәуірінен бастап ... ... ... мен Орта Азия ... ... және
мәдени жағынан біріне бірі өзара әсер етіп отырғандығын ... ... ... қатынасы қолайлы жағдай жасаған. Батыс пен Шығысты
жалғастырған ұлы ... ... ... ... ... мен ... ... Құланмен және Отырармен ... ... атап ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ бай
археологиялық материал да экономикалық ... ... ... ... ... ... ... қол өнері мен көркем
өнер бұйымдарының ұқсас белгілерінен аңғаруға болады. Бұл ... қол ... ... ... ... ... бірақ
олардың бір-бірмен ұқсастығына қарамастан, әрбір ... ... ғана ... ... ... ... ... дәлелді айғақтың бірі – Айша
бибі мазары. Далада елі мен ... ... ... пен ... ... ... сол ... аса маңызды сауда жолдарының
тоғысқан жеріне орналасқан ежелгі Отырардың ... ... ... әл-
Фараби сынды кесек тұлғаны шығаруы тегін емес» [54,18-19бб].
Пьесаның тек қана бұл ... ... ... ... ... басқан
тұсынан бастап драматург Фарабиді еске ... және ... ... ... ... ... және Иоганмен қаланы
аралаған тұсында өзінің бала кезіндегі Отырардан қазіргі Отырардың бет-
бейнесінің ... ... ... ... ... қырық шақты жыл бұрынғы ... ... ... ... ... ... вандалдық тонауға ұшыраған хауыз
маңындағы он екі ... ... ... ... ... бейшара
қалыпқа түскенін көріп, мынандай ой толғайды: «Фараби. Маңдайының қырсығын
басқаның жебеуінсіз-ақ өз күшімен арылтуға шамасы келетін ел еді. ... жыр ... үні бар, ... ... ... ... көші ... үлгісі бар ел еді. Бұл мүсін ғылым мен өнердің өрбіген күндерінің
айғағы. Қолтума күйінде сақталса әжім басқан ... ... ... ... ... ұшқын ойнар еді. ... ... ... себебі неде?» [21,12б]. Елдің мәдениетінің ... ... ... келуі, елеулі түрде наным мен сенімнің, ұғым мен түсініктің
өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... автор
Фарабидің ауызына салуы елінің тағдырын қабырғасы қайыса ойлаған ... ... ... ... оның ... орта ... ... қазіргі
философия ғылымының негізін қалаушылардың бірі – ұлы Отырарлық ... ... ... ... ... бұрынғы бұл далада болған дінді немесе
наным мен түсінікті мүлдем жоғалтып жібермейді. Осы ойға орай автор ... ... мына бір ... ... ... ... біздің жиырма
жеті сатылы күнбағар «Отырардың календары». Он екі жыл, он екі ай, он ... күн, он екі ... түн. ... ... ... ... жыл ... Жыл қайыру уақыт кілті. Күнтізбесіз өмір санасыз өмір.
Сауатсыз тірлік.
Иоганн. (жазып алады). Фарсы аңызында жылдың басы ... емес ... ... рыз ... күн деген сөз. Біздің наурызымыз содан
алынған. Ай мен Күн аспанның екі ... ... бен ... ... ... деп жырлаған фарсы ақындары». Бұл Фарабидің пьесадағы тұжырымы
болса, өзіміз жоғарыда ... ... ... жеке ... ... ... еңбегінде қаламгердің осы диалогқа түсінік мынандай:
«Қазақтың руға бөлінген патриархалдық замандағы, бертін феодалдық дәуірдегі
ойын-сауықтарының түпкі шығу ... мал ... ... болып келді.
Мәселен, «наурыз көже» мерекесі ( ... март ... ... жаңаша
жиырма үшінде) бақташылық мал ... ... жаңа ... ... ... ... Наурыз парсы тілінде «жаңа күн» деген сөз. Ал ескі қазақша
жаңа жыл күнінің аты – ұлыс», - ... деп ... ... өзі көрсеткендей
«ұлыс» сөзін пьеса мәтінінде қолданбауы, оның әлі ұлт ... ... ... ... қазақ халқы этносының тарихын ... ... ... ... ... және ... ғұламаның
ғылыми еңбектерін жіті зерттегені сезіледі.
Басқа ұлы адамдар сияқты, Фараби де – ... бір ... ... ортаның өкілі, оның да ғылым мен өнер шыңына өрлеу жолы ... да ... ... әр түрлі мәдени дәстүрді меңгеріп, әр ...... ... ... ... бізге оның көптеген ғылыми салаларымен айналысып,
әрбір ғылым саласына кем дегенде бір ... ... ... Атап ... ол ... ... философия, логика, поэтика, музыка,
лингвистика, табиғат ғылымдары, медицина, жаратылыстану ... ... ... Бұл ... ... ... ғылымның негізі
және алғашқы әліппесі тәрізді және дүние жүзі ... ... ... ... әбден болады.
Сонымен қатар, автор пьесасында ғұламаның «Полистика», «Мейірбан қала
тұрғандарының көзқарастары», «Музыканың ұлы кітабы» атты ... ... ... ... ... ... көзқарастары, өмір
тәжірибесінен түйген тұжырымдары, жалпы өз ... ... ... ... ... де әсем ... ... кейіпкер тарапынан
айтылып отырады.
Фараби. «Әрбір халық жерді әр қилы түсінеді. ... ... ... ... сөздерге сенсек, Нион ғалымы Птоломейдің ілімі бойынша Күн
жерді айналып жүреді. Оны ... деп ... Бұл ... ... ... де орын ... Ал, ... Эвдикос, Ератосфен, Хорезмидің
болжауы бойынша Күн орталықта болады. ... Жер ... ... ... ... деп атайды…» [22,55б].
Мұндай айтылған толғаныстарды, әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... ... «дінсіз малғұн» деген
қарғысқа ұшыраған дәруіш Ғұлам Салық пен ... ... ... ... ... ... қобызшы қыз Қарақасқа ... ... ... ... ... және ... хан қызы
екенін оның қолын ұстаған ... ... ... ... әр ... ... қобыздағы жазылған жазуды ғұламаға
автордың ... ... ... ... ... ... танытады және
ғұламаның полиглот-ғалым екенінен де мағұлұмат береді.
Драматург шығармаларына шынайы ... әр беру үшін ... ... сәтті қолданған: музыка өнері мен ақындық өнері.
Кісі есігінде жүрген тәкәппар қыз – Қарақас ... ... ... ... күң ... ... Сол кездің басыбайлылығы мен
заманның шексіз билік иелері тағдырын ... ... ... ... ... тегеуіріненен қаймыққандығын драматург жақсы көрсете
білген. Шексіз билік иесі үшін адам – ойыншық. ... сол ... етіп ... тірі ... ... келген Дату ханымның бұл
ісінің өрескелдігін пьеса барысында байқаймыз.
«Жер-жаһанды – сұлулық құтқарады», – ... ... ... ...... Ірі ... осы ... негізін меңзеп, меңгеріп
тұрғандай. Фараби да Отанына оралып, елін жайлаған ... ... ... құтқарушы сұлулықтың бірі – музыкадай әсерде суреттелуі
шығарманың негізі, мақсаты сияқты. Сонымен ... ... ... ... ... өте жақсы білетіндігі әр кез шығармаларында байқалып
тұрады және ... ... ... мына бір сөзі осы ... ... «Ал ... жасаған ән мен күйде поэзиялық жырлардай, белгілі ... ... ... адамның басындағы ауыр халдің ... ... ...... ... және ... ... тараған
мына аңыз әңгімеде автордың осындай суретті ... ... ... « ... ... мен ... ... деректер аз. Аз да
болса, Әл-Фарабидің ұлы ... ... адам ... ... ... ... сақталған. Соның бірі: бір күндері бір
билеушінің сарайында қабылдауда болғанда, Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... көңілділігі соншалықты, билеуші мен
келген қонақтар көңілденіп, ... әзер ... ... саз ... ... ... жібереді. Әл-Фараби аспапта үшінші рет
ойнағанда музыканың нәзіктігі соншалықты, отырғандар қатты ... ... осы ... ... ... ұлы кітабы», мұнда Фараби адамдардың көпшілігінде
музыкалық талғамның ... ... ... ... үшін ... бір музыкалық аспапқа-шахрудқа тоқталды.
Фарабиге арналған ғылыми деректерде бұл музыкалық аспап жөнінде былай
дейді: «Араб мемлекетінде ... ... көп ... ең ... музыкалық
аспап «шахруд» аталады. Ол бұрын мәлім болмаған. Оны жақында ғана, яғни
Хиджра есебімен 306 жылы ... ... Мах ... ... ... Ақбас ұлы жасап еді. Сонан кейін ол аспабын Самарқаннан теріске
қарай орналасқан алтыншы ... ... алып ... олар ... ... ... ... шығысқа қарай созылып жатыр. Самарқанд музыкантының
аспабының үнін бұл елдің халқы да, одан ... ... ... ... ... да ... ... онда орындалған күй барша
адамдарға ұнады. Сонан соң Ақбас ұлы әлгі ... ... ... ... алып ... Бұл елдерде тараған көне және жаңа шығармалардың бәрін
орындауға осы аспаптың мүмкіндігі жетті. Барлығы ... ... ... кемелдігіне шек келтіре алмады».
Фараби бұл жерде Согдиана мен Түркістан елінің музыка ... еш ... кем ... ... бұл елдер араб мемлекетінде ең кемел
аспап жасаушы болғанын көрсетеді.
Кемел аспапты жасаушы Құлайыс ... ұлы ... ... ... ... Ауданбек Көбесов мынандай жорамал жасайды: « Құлайыс
Ақбасұлы ... ... ... ... ... адам ... ... бойынша 306 жылы, яғни біздің жыл санауымыз бойынша 918 жылы ойлап
табылған. Фараби бұл кезде 47-48 дер ... Бұл біз ... ... ... ... ... ... аты аңызға айналған Қорқыт атаның
прототипі болуы мүмкін деген ойдамыз», – дейді [10,44-45-б.].
Осыны қолдай ... ... өнер ... Фараби өмірімен астастыра
суреттеп, орынды көрсеткен.
Пьесада қобызшы қыз Қарақас Фараби әндерін, әуезін осы ... ... ... күй ... айрылған сәтте Қарақас Фарабиге мынадай сауал қояды.
Қарақас: «Фараби аға, енесін жылан шаққанда, қанаты қатпаған балапан
құсқа не ... ... бала ... ... ер ... ... не
оралушы еді?» – дейді [22,26-б.].
Сонда әл-Фараби былай деп жауап қайтарады: ... ... ... ... ... ... жыр, ал күйшіге әуен сазы ... ... ... ... көкірегіне терең тоқыған ойшылдың жауабы қыз сұрағына
дәл жауап. Пьесаның өн ... дәл ... ... ... кездестіруге
болады. Фараби аузынан шыққан ойлардың көбі ... ... ірі ... ... ойдың тамшылары деп тануымызға болады. Драматург ... ... ... ... ... ... ... және жеткізе
білген, олай дейтініміз, ... ... ... теңсіздігін,
тұрмысының ауырлығын, әділетсіздікті, ... ... ... ... ... сөз ... философиялық ой түйуі осы ойымыздың
дәлелі.
Әрине, автор ... таза ... мен ... ... сол ... ... ... лабораториясынан екшеп – егеп, өткізгенін
байқаймыз.
Пьесадағы Отырар ханының немесе Бураханның прототипі – ... ... ... ханы ... ... ... әлі ... дейін дала
перзенттерінің, қазақтардың ойында, жүрек түкпірінде, оның ... ... ... – бір ірі ... бірі ... табылатын – М.Шахановтың
Отырардың ұлы перзенті – ... ... ... ... ... жырлаған тамаша толғауы болмақ және өзіміз ... ... ... ... де, ... ... Бура ханның бейнесін
тым солғын, әлсіз, дәрменсіз шығаруына қайранбыз.
Драматург ғұлама өмірінің қиылыс, көлеңке тәрізді ... ... ... ... барысында байқаймыз. Ол ... ... ... ... тіпті, Фараби ғұмырын ... ... ... ... ... Осы тәрізді пікірлерді ғұлама ғалымның
ғұмырнамасын зерттеген ... ... ... ... ... болады. Ал драматург болса, Фараби де ет пен сүйектен ... ол да ... және ... ... жары ... ... ғой деген
болжамды алдымызға тартады.
Пьесада Фарабиге өз сырын ашқан, ынтызар пенденің бірі ... жан – Дату ... ... ... ... шыр ... тұтқырланып тұрған тар шақта Фарабиге көңілін білдіріп, өзін өзімен
ала кетуін өтінуі тарихта ... жәйт ... ... ... және тарихи
шындыққа да жанасымды емес. Дегенмен, автор өзінің фантазиясына ерік ... ... ... ... ... ... түскендей.
Пьеса кілең ерлерден тұрса еш қызықсыз, таза билікке таласумен және
сыңар жақты ұсқынсыз ... ... ... ... мынандай сурет бар:
Дату. «Сіз әкемнің озбырлығын бетіме баса бермеңізші. Сіз әлемге мәлім
Қаңлы – ... ұлы ... мен ...... ... ... қызымын», – деуінде үлкен ерліктің, өкініштің, еліне деген ұлы
сезімнің ізі ... жоқ па ... ... ... ... ару, өз ... ... тазалығын
Фараби сезімінен іздейді. Фараби оған «әттең» мен ... ... ... да, оның тауы ... ... тек қана Фарабиге
арналған, бірақ жауапсыз ... ... ... әділдікке, адами
хас сезімдерге айналдырады. Әрине, бұл драматургтің қолданған ... ... мен ... ... ... семсеріне Дату ханым өзінің
кеудесін тосады, ендігі жерде Фарабидің өміріне төнген қауіп-қатерге ... да ... ... ... ... Дату ... ... маздаған отын жағады. Өзі тәрізді саясат пен мансаптың, ... ... ... ... мен ... әйел ... ... жайлы
ой толғайды. Дату ханымның ой – санасы, ақылы ... ... ... ... барысында бұрынғы ерке, шайпау, қоғамдық статусына ... түк ... ... ... « Жалған! Өсек пен жаланы
бірімізге біріміз ... ... ... тартылғаныма жиырма жыл. Жиырма жыл
жақсылықтан жаңылған сұмдықтарды да ... ... ... ... ... ... сатып алған көзі жастар, бейуақытта ымыртпен ... ... ... ... ... кесе, кестелі кебіс алдыңа төңкерілді.
Ақпын, адалмын! Ант ішкен ... ... ... ... абайсыз басын
төседі. Сонда қалш-қалш дірілі мені талай есеңгіреткен. ... ... де ... ... [22,45-б.].
Дегенмен де, автор пьесадағы Дату ханым мен ... ... мына бір ... ... ... ... еңбегінен: «Әл-
Фараби өзінің жеке өмірінде дүние жинамаған, семья ... адам ... Оның жас ... кезінде өзінің Отырар елдінде сүйгені болуы
мүмкін. Бәлки оның баласы да ... ... ... ой ... Өйткені оның
есімі Абу Насыр арабшадан аударғанда ол ... ... ... сөз. ... ... атты баласы болған шығар ... ... ойға ... ... ... ... Ал әл-Фараби араб елдеріне барып, ғалымдар
қатарына кіргенде ол кісінің жамағаты ... Ұлы ... қол ... ғой: ... ... арық ... ... күзетіп, күнделікті
харкетін жасаған. Ол өмірдің шындығын іздеген. Адамды ... ...... жолы деп ... де, ... өмірін сол жолға жұмсаған. Сол
себепті оны халық әулие санаған» [11,71-б.].
Ал ... екі әйел ... ... ... ... ... ... кімдердің прототипін қолданды екен деген сұрақ алдымыздан
шығады.
Біздің ойымызша, екі ... да ... ... және ... сол ... ... есімдері елде, тарихта қалған арулар бейнесінен мысқалдап
болсын алды деген ой туады. ... ... ... ... ... ... ... Тұмар ханым немесе Томирис ... атын ... және ... ... ... ... үшін ... қан ішер Кир
патшаның бетін қайтарған қолбасшы дейді.
Пьесада ... ... ... Дату да елді ... ... ... ... үшін және өзі намысын қайтару үшін, Насир Сәйдті өлтіреді.
Дату ханымның бойында Тұмар патшайымның ... ... ... ... ... ... белгілі ғалым Тұрсын Жұртбай былай дейді:
«Мұқым төрткүл дүниеде аңыз ретінде тараған «Азия әміршісі» Кир мен ұлы сақ
ордасының ... ... ... бұл ... ... ... ... мәңгі
қалады. Көшпелі жұрттың ержүрек ұғыландаранаң төгілген қанының өтеуі –
елінің бас ... ғана ... ... ... орны ... да,
халықтың жүрегіне азаттық рухын егіп кетті. Ата-баба қадірін ата жауына
қорлатпады. Одан ... ... бар ма! ... ұлы ... ... ... басы
бірікті. Жауы сескенетін болды. Бұл да өтеуі қайтқан ұлы парыздың ... Біз ... ... ... ... Дату ханым бейнесі
–далалықтардың маңдайына біткен талай ел ... ... ... өр ... ... ... ... «бейбітшілік» кепілі ретінде жан алмастыру шексіз билік
кезінде кеңінен ... Дату ... ... Бурахан езілуден
ыңырсыған ... ... ... арашашы болама деп Бұқар
әміршісіне сыйлаған ойыншық.
Шығармада адам хұқы туралы сөз ... Әйел ... әйел ... ... мен ... ... де шығарманың басты тартыстарының бірі.
Сонымен, автор пьесаның басында Дату ханымды да өз заманының пендесі етіп
көрсетсе, ... ... ... ... ... ... етіп алуы («Қайырымды
қала адамдары») әділдік, азаттық, адалдық үшін ... ... ... ... оны өзін ... ... прогресс үшін
жанын қиған адам ... ... Осы ... ... ... ... ... айқын көрінгендігін байқаймыз.
Пьесадағы екінші әйел образы – Қарақас бейнесі. Пьесада Фараби қыз
Қарақастың тағдырын ... ... «бір уыс ... дейді, десе дегендей,
балалық шағынан бағы ашылмаған сорлы қыз. Жасынан жетімдік көріп, бойжеткен
шағында Бұхар ... ... ... болу ол үшін не ... ... ... оттың арасынан алып шығып, әйелінің ... ... Ол ... ... ... қызы ... ... белгісі - сарай сауықшысы
қызының төс сүйегінен ... ... Біз бұл ... жайлы жоғарыда толық
тоқталғанбыз. Датуды ... ... ... енді ... ... ... еріксіз
пендені өзінің әйелі етеді. Іздегенге сұраған демекші, бір ... екі ... ... Дату ... ... асырады. Дату ханым әмір Насир Сәидтің жанын
алған соң, таққа ... ... қызы ... отырғызады. Сөйтіп, Дату
ханым тарихи әділдікті қалпына келтіреді.
Тарауымыздың ... ... ... діни ... ... өмір ... ... Қарақас пен Дату, Иоганн мен Әбуғаббас,
Әбурайхан ... ... ... момақан халықтың шырғалаңы неде екенін
ұғындыру үстіндегі Фарабидің адал серіктері және Фараби ілімін немесе ғылым
жолының ... ... ... ... ... ... ... осы бейнелерді жалпы адамзаттың азаттығы мен бақыттылығы
үшін күрескен ерлікті адамдар ... ... ...... ... ... ... бейне. Ол
мұсылман дінінің таралуына ... ... ... мен ... ... ... көрген халықтың бейнесі. Келімсек ел
билеушілердің екі ... ... су ... етіп, азаттыққа ұмтылған
жанышталушы халықтың сорлы бейнесі екенін зерттеу барысында танығандаймыз.
Автор ... ... ... ... ... ... дәл және ... тұр.
Пьесадағы Бекдар бейнесі – нағыз әзәзілдіктің, өсекшіліктің,
жағымпаздықтың, біреуге бақытсыздық ... ... ... таба ... деген
еппен күнелткен, ғалымдықтың атын жамылып өсу дәрежесін ойлаған пенделіктің
бет пішіні.
Ш. Хұсайынов драмаларының тағы бір ... ол өз ... ... болмасын өн бойына туған халқының әсем ... ... ... сол ... ... ... характерін ашуға жол салады. «Әл-
Фараби» пьесасындағы Фараби өлеңі, яғни оның ... ... ... ... қос ... шыны ... қалам, бірі шарап!
Дүниені сыйғызам деп тарттым азап.
Бірінің көмегімен ғылымның жолын аштым.
Бірінің ... ... ... ... ... сырын аша алмай.
Асыл Гауһар қырланбай,
Әркімде болжау айтып қалтырап,
Сұраққа жауап таба алмай,
Бастысы қалды-ау тантырап» [22,25-26-б.].
Расында да, оның әдебиет пен ... ... ... ... ... ... талайды тамсандырады. Фарабидің «Ғылым тегі»
атты 1948 жылы ... ... ... ... ... сөз ... ... мәнін терең түсінген ол поэзия табиғатын
тамаша талдап ... ... ... ... ... ... Дж. ... тапқан жерлесіміздің «Өлең өнері қағидалары туралы
трактаты» бұған айқын дәлел болып табылады.
1944 жылы ... ... ... ... ... ... басылып шықты. Ол еңбекте философиялық толғаулар туралы айта
келіп, ұлағатты ... ... де ... ... ... Сол
еңбекте мынандай ой толғамдардың біріне көңіл аударсақ: «Сайф ад-Дауланның
сарайына жиналған данышпан данагөйлер мен ... ... ... әр ... бұлбұлды бақта отырып, мүшәйраға түсетін еді. Әбунасыр Әл-Фараби де
оған жиі қатынасатын. Ол ... ... Сайф ... өзімен бірге
келіп, әкімнің жанында иық ... ... ... ... да, ... де қатты ұнататын, сүйсіне тыңдайтын. Мұндай
санаткерлік сынға ... ... ... ғана ... ... ... ... ойшылдың шумақтарын келтірген.
Қайтейін мен көкжиек көңілімді,
Келер күнге үмітпен жол ашамын.
Қос шөлмекпен өткіздім өмірімді,
Сенім артып тұр соған болашағым.
Бір шөлмекте көк сия ... ... ... бар жайы мәлім.
Даналықты сиямен молықтырсам
Шарабыммен шерімнен айығамын. [67,22-б.]
Осы өлең жолдары алдыңғы келтірілген өлең жолдарындағыдай мағына бере
отырып, ... ... да ... ... ... Өте ... ішкі дүниесімен қатар, өмір жолының ... ... грек ... ... жалпы адамзат үшін орасан пайдалы
болғанымен, өз жеке басына зияны да тиген. Бұл жағынан ... ... ... грек білімін алған екі алып ... мен ... ... ... ... «Әйгілі ойшылдардың өмірі, өнегесі және шешендік сөздері»
деген еңбегінде (М.1979) скиф-сақ патшасының ... ... ... ... Анахаристі жазған. «Ақылды – ақылдылар айтады да, істі ақымақтар
шешеді», - дейтін нақыл сөз осы ... ... ... Ол жат ... дінін
мойындап, ғылымын меңгерді, бірақ оны элладалықтар «скиф» десе, скифтер
«грек» ... ... деп ... Жат ... бауыр басқаны үшін өз еліне
қайтып келгенде жерлестері атып ... Осы ... ... ... ... де ... кешіргенге ұқсайды. Ал әл-Фарабидің
ғылымды тек исламнан іздемей, ... ... ... ... ... «дінді бұзушылық» болып табылған», – ... ... ... ... ... ... бұл ... Фараби мұрасы әбден
зерттеліп, қазақ қоғамында әбден ... ... ... отыр, ал
драматург бұл ойды Фараби ілімін қазақтың ғылыми ортасы енді ғана ... ... ... ... ... ... ... пьесаның мына бір тұсына көңіл
аударсақ: «Әбурайхан. ... ... ...... ... сұқбат
сауал қойылады. Қырық сауалға жауап берсе, бізден аман кетеді. Бере ... ... ... ... қара мөрі ... ... шаһар халқына
хабар берген.
Фараби. Әбурайхан, сенің ... ... ... айтпай-ақ та
белгілі. Бәрін де естідім. Менің маңдайыма басылатын қара мөрді таспих пен
крестен, ... мен ... да ... ... қара мөрін кім
баспақшы?
Әбурайхан. Сізбен айтысуға Самарханнан Әл Капан ибн Карра Бәһадри хазіретті
алдырды. Нишапур мен ... ... басы ... Сархан да келді. Сізге
төнген қауіп – ар ... ... топ ... жат ... жат ... ... ... өзіміз көргендей, жоғарыда айтылған ғалымның тұжырымымен
автордың ойы біреу-ақ, таза білім мен ғылым ... ... ... ... оның ... Надандықтың тоғышарлары көпшілік үшін туған шам-
шырақты догмалық ... ... үшін ... ... ... ... ... – дін. Дін атты қылышты оңды – солды сермемек. Пьесаның осы
бір суреті жоғарыда ... ... ... ... астасуы
шығарманың шынайылығын білдіретіндігі.
3.2 «Әбунәсір Әл Фараби» драмасының көркемдік сипаттары
Автор пьесасында «Амал таппаған ақыл, әлсізге ... ... ... ... ... ... Қара түн ... түссе, қара су кешеді – заман
тарлығы. Өзінің ініне қарап үрген түлкіні ... ... ... ... ... үрген патшаның көзін қан басады», – деген өз ой ... бере ... және ... ... Нақыл сөзбен көпірме көп ... ... ... ... ... көрсеткен[22,25-б.].
Тарауымыздың алдыңғы жолдарында айтып кеткеніміздей, автор
пьесаларында ақ ... ... ... ... ... ... ... жайлы негізгі ғылыми құралымызға үңілсек:«Ақ өлең – силлабикалық және
силлабо-тоникалық өлең жүйесіндегі ... ... ... ... «ақ» ... ... ... толықтырылмаған» деген
ұғымдардың семантикалық эквиваленті ретінде қолданылуына байланысты. ... ... ... дыбыстық тұрғыда үйлеспеуі, қабыспауы бұл
өлең үлгісін «ақ өлең» атауға себеп болған» [96,36-37-б.].
Мәселен, автор ... Әл ... ... ... Сұп-сұр қара
үңгір. Адамзаттың ойын сорып, миын ... ... ап, жан ... ... ... екенін кім білген.
Уа, Жарандар! Менімен бірге зынданға қамалғандар!
Естіңдер! Тыңдаңдар! ... ... ... ... ... да бар ... тездететін заңнан, шариғаттан, жаза-жәбірден алып тастар азап
зындан екен. Төтеп бере алмай кіріптар боласың жауызға.
О, бишара жан! Егер ... ... ... үшін өлім ... ... ... тисе, дүниеден ұлып өтуге риза бол!
Бұл қорлықтың қорлығы.
Азаптың азабы. Дозақтың дозағы» [22,48-б.].
Ақ өлең ... ... ... қанат жайса, қазақ әдебиетінде де
жақсы үлгілері баршылық. Әлемдік әдебиетте ... Дж. ... ... орыс ... А.С.Пушкиннің «Борис Годуновында»,
Н.М.Карамзиннің «Илья Муромецінде», Н.А.Некрасовтың «Кімге ... ... ... еліктеу мақсатымен ұйқассыз жазылды. Ал ... ... ақ өлең ... ... ... рет ... Ғ.Мүсіреповтің, Т.Ахтановтың шығармашылығында ... сөз ... ... ... ... ... ... өлең жолдары» бәсекеге түсе алмай, ұйқасы мол қазақ әдебиетіне ... ... ... бір түрі ғана ... қала ... тәрізді. Автордың
«ақ өлең» жолдарын көркемдеуші құрал ... ... ... ... ... тараудың басында келтірілген өз өлеңі мұрындық болған
еді.
Көркемдеуші ... ... ... ... ... ... ... осы көркемдеуші құралдардың бірі – риториканың
түрлерін жақсы қолданған. Риториканың байыбына барар болсақ : «Риторика ... ... ... өнер ... ... Россияда поэтиканың бір тармағы
– әдеби стилистика жөніндегі ілім ұғымын білдірген. ... ... ... ... ... үшін ... стилистикалық тіркестер
мағынасында бұрынғы орыс поэтикасында көбірек қолданылған, бүгіндері ескіре
бастаған ... ... ... ... ... ... арнау, лептеу т.б. тәсілдер жатқызылатын. Қазір стильдік тәсілдерге
қатысты риторикалық сұрау, риторикалық жарлау, риторикалық арнау сияқты ... ғана ... ... Және де қазақ әдебиеттану ғылымының
негізін салушы ұлы ғалымдарымыздың бірі – ... ... ... атты ... еңбегінде мынадай түсінік береді: «Әсерлеу (лептеу)
деп сөздің әсерін күшейтіп сөйлеуді айтамыз. Әсерлеу көңіл күйінен ... күй ... ... ... ... күйінде тұрғандығы адамның
аузынан шыққан сөз бен көңіл ... иә ... ... адам аузынан шыққан
сөздің екеуі бірдей болмайды. Әсерелеудің ... ... ... ... ... түрлері мынау:
а) арнау, ә) қайталау,б) шендестіру, в) дамыту, г) ... ... д) ... ... ... өзі үш ... болады: сұрай арнау, зарлай арнау,
жарлай арнау» ... Ал ... ... аталмыш үш
пьесасында және жалпы барлық шығармаларында ... ... ... ... ... ... молынан кездеседі. Мәселен, «Әл-Фараби» пьесасынан:
«Жаны жара, қаны ... Қам ... тағы ... ... Қайда? Жүр достым!
Бастап алып бар, адастырма! Қай тұста, қай мезетте? Иә, сенде зәре ... ... ... ... үрейлі сәтте ондай болады. Иоганн, ... ... ... не ... ауыр шақ?! ... жаным шырқырап, аптапты
сезім аял бермеген мұндай сәтті кәрі жаным көтере алса ... ... ... ... бе? ... ... Қателіктер бола береді. Адамдар қателесіп
жүріп, бірінің опығын бірі тартады. Бірін бірі табады » [22,43 ... ... ... ... ... бет ... ... соғып
үйренген губернаторға сыйынғаның озбырды тілдеген қарғыс сөз неден туады?
Қылыш не үшін ... ... не үшін ... ... ... ... шыдамаудан. Қорлық, зорлық бар жерде қарсы айла да бар. Жыртқыштан
сақтануда ор қазады. Дала ... Менің дүниеден бипасыз өтіп ... ... бұлт ... ... Ақан ... ... ... жұлдызын
Ыбырай жырлады. Жүрекке мұң оралтса... Көзден жас егілтсе... Сендерге қарсы
сілтеген найзалары... Сол ... ұшын ... Жалт ... ... ... ... дейді» [22,189б].
Ал «Алғашқы ұшқындар» пьесасынан мына бір үзіндіге көңіл аударсақ:
«Күлпәш. Иә...Сатылған қыз, базар кезген қызда не қасиет ... ... де, ... ... ... де, өзім тілеп алған тағдырыма күлуіңе де
болады. Салтанат құрып, сенің ... ... ... ... ... тиген үлес... бетіме басылған таңба екен. Неге келдім? (Қалай болса
солай сөйлеп.) Өмірім де... өзім де... тас ... ... Аға ... кім? Бауыр деп жұбанарым кім? Көше... Базар... Біреулер ... ... ... ... ... Не ... пұлыңа?
Ха...ха...ха! Бұдан асқан кәсіп болар ма!? (Солқ-солқ жылап кете бергенде
Сағдат тоқтады)» [22,225-б].
Драматургтің немесе ... ... ... ... асыруда өзіндік әдіс-
тәсілдері бар. Мәселен, пьесада бір қауым елдің орнына бір ... ... ... ... әдіс-тәсілді меңзеу деп атайды:
«Меңзеу (синекдоха) – аз бен көпті, үлкен мен кішіні ауыстырып, ... ... ... айту, жекеше ұғымның орнына бөлшекті айту, жекеше
ұғымның орнына ... ... алу, ... ... ... жатады[96,
226б] деген бізге мағлұмат береді.
Кезінде «Мұсылман инквизициясына» қарсы шыққан дәруіштердің бейнесін
автор тек ... ... ... беріп тұр. Тарих беттері осы тарихи
жағдайды былай баяндайды: «Асадтан соң әкім ... Наср ... ... бойын өзіне бағындырады. Наср мен Асадтың арасы жақсы болмайды. Соны
білген ... ... ... Орта ... Әбу Мүсілімді жібереді. Ол
748-751 жылдары Іле бойындағы Қытай ... ... ... ... Әбу ... өз алдына хан болғысы келетінін білген соң, оны
Бағдатқа шақыртып алып өлтіртеді. Осы әрекетіне қарсы Әбу ... ... (ақ ... ... ... Әбу Мүсілімнің орнын басқан
Әбдірахман 758 жылы Бұхар әмірі ... ... ... ... соң, ... ... ... Бағдистан шыққан Ашнас әулие қимылдары туады.
Түрік, тәжік ... ... ... қимылына ұласып кетеді. ... ... ... Орта ... ... ... ... қимылы да осы кезеңде туып, ол 150 жылға созылады. Соның бәрін
араб халифаты қанға бояп басады» [26,148-149-б.]. Өзіміз ... ... ... шарттылықтарын шығармасында толық сақтап отырған.
Шешендік шиырлар, дау-дамайдың шешілуі ... ... ... ауыз
әдебиетінің үлкен бір саласы. Осы үздік сала дәстүр жалғасы ретінде ... ... ... ... ... өсу ... сай жаңа қырларынан
танылып, драматургтердің шығармашылығында да қолданылып отырғанына ешкім
дау айтпаса керек. ... ... ... ... ... сценасы, бүгінгі тілімізбен айтар болсақ, сот процестері ... ие ... сот ... ... ... ... қай-қайсында
болмасын асқан шеберлікпен, ұқыптылықпен талдап, шынайы бейнелейді.
Осы ойымызға орай, ... сот ... ... ... ... ... ... лабораториясын тілге тиек
етпегеннің өзінде, қазақ әдебитінің шыңы іспеттес М.Әуезовтің ... өріс ... ... ... ... ... шығармалыарында
қисынды билік айтылар, келелі дау шешілер тұстарды зор ... ... ... ... ... ... Әсіресе, М.Әуезовтің
шығармашылығындағы би сахнасы ... ... ... ... пьесасындағы билер сценасының көркемдік қуаты осы ... ... ... ... сырт ... жасырынды нәрсе ретінде
көрінбеуінде жатыр. Қайсысын алсаңыз да ... ... ... ... ... Қараменде – тосқауылдың тас ... ... ішкі ... жан дүние сыртқа шығып тұр. Әрқайсысының аузынан
дауылдаған, қара боран сөз ... ... ... ... ...
Алатаудың жақпар-жақпар биік шыңдарындай», – деп жазады Р.Нұрғали [14,35-
б.]. Бұл айтылған тұжырымда М.Әуезовтің ... ... ... және ... ... ... ... тигізгені
көрсетіліп отыр, сонымен қатар драмалық шығармаларда шешендік өнерді шебер
қолдануға болатындығын дәлелдей ... Бұл ... ... төл
әдебиетіміздің жетістігі болса, бұл процестер әлемдік әдебиетте де, соның
ішінде, неміс және орыс драматургияларында да, ... ... ... ... өміріне арналған пьесасында да байқалып отыр.
Мәселен, орыс драматургиясының озық туындыларында да ... ... ... былай танытады:
«Міне сот, сот, сот. Фонвизиннің, Островскийдің, ... ... үш ... үш ... үш ... ... әр кездегі
өлшеміндегі, әр мезгіліндегі үш сот. «Тоғышарлар» драмалық ... ... ... ... 1823 ... ... 1859 жылы ... көрермендердің көз алдында өтеді. Айнала өсіңкі үрей – ... Үкім ... ... ... ... ... Мені солқылдақ тағдыр қайда қудаламақ?
Бәрі қуғыншы! Бәрі қарғайды! Үрейлі қара құрым...
Біздің көз ... ... ... ... ... және
сотталушылар. Көзімізге елестейтіні – кінәланушы-күнәһарлар рим циркінің
аренасында биік идеялары үшін жыртқыштың ... ... ... ... ... ... ұқсайды. Олардың лексикалық монологтары қара
құрым халықтың санасына шың-шың тиіп жатқандай, әсіресе, ... ... ... «Иә, мен ... Әлі де қиналуым кімге
қажет! Әлі ұзаққа созылар-ау!». Сөгушілер мен күндеушілер жәбірленушілерге
құзғындай шүйлігуде. ... ... ... Мәскеуге жат болмаса, көпестер
қаласы Калиновқа не ... Қара ... ... мен күндеушілердің
арасынан қара құрымның қайнаған ирімінен, түбінен үзіле ... бір ... ... па ... ... – деді Тихон Кабановқа күнәһар-
кінәланушы Катеринаның жұбайына жергілікті данагөй, ағартушы, өмірде ... ... Ол үшін ... даналық тәрізді, қалғандары үшін жанындағы
жақсынын сөгу, төменшіктету, тәтті өш алу, ... ... ... қайғысы», «Найзағай» шығармаларында бесенеге
белгілі, оңай танылатын Ресейдің қоқан-лоқы тарихы ... ... ... бірінен соң бірі өткен және өтетін саяси-әлеуметтік
өзгерістердің елесі алдын ала ... - деп ... сот ... табиғатының орыс әдебиетінде, соның ішінде драма
саласында ... ... ... ... [79,6б].
Осындай озық әдеби тәсілдер өзіміз ... ... ... саласында Ш.Хұсайыновтың лабораториясынан өзінің тиісті орынын
алған. Автор сот процестерін ... ... ... үш ... ... жайлы жоғарыда айта кеткенбіз. Ал нақ ... ... ... ... немес сот процестері қалай көрінген, соған көңіл
бөле ... ... ... Әл Фараби» пьесасында жиылған халыққа
Фараби Азапбақтың ерлік істерімен ... ... ... күш ... ... қолданғанын айта келіп, айыптай отырып, ақтайды да.
Азапбақтың бұлай жасауының мотивациясы ... ... ... ... ... де ... ... былай жүрісі, өз елінде анық баса алмай,
төрінде көсіле алмауының себебі де сол. Әміршілер мен дін ... ... ... Азапбақты таныған жан, көрген адам шошынып,
тіпті «танимын», ... деп ... өзі айып ... ... мен ... мына ... ... болады:
Азапбақ. Иә, тірі қалғам.
Дату. Әкетіңдер, күң қызды!
Бекдар. Әкетпеңдер. Дату ханым, сізден сұрау. Қызды күңдікке аларыңда
әкесінің маңдайына қара крес ... ... ... ... ... ба? ... ба? [22,20-б.]. Азапбақтың маңдайына басылған крес ислам ... ісі, дін ... ... ... Азапбаққа тағылған кінә,
Фарабиге де ... ... ... олар ... ... жарықты»
көпшіліктің талқысына салып өшірмек. Олар көп, Фараби жалғыз.
Пьесада, Әбурайхан: Сізбен айтысуға Самарханнан Әл ... ибн ... ... ... ... Ғераттан ғаскер басы Әбуллайс Сархан
да келді. Сізге төнген қауіп – ар қорлығы. Жауыққан топ ... жат ... ... ... санайды – дейді. [22,52-б.]. Пьеса ... ... ... ... ойланып тұрып қалған. Шам жарығы күшейе түседі. Енді ол
көзін қайыра ашқанда мінбәр-мехрабтың ... алқа ... ... ... ... ... барлығы да қара киінген. Араларында мұсылман болған
түріктер де бар. ... мен ... ... ... ... ғұламалар өз
алдына.
Фараби (лауазымы жоғары сұлтан, уәзірлерді ... ... ... Маған лайықты осы орын болар?
... Ғұламқадыр. Данышпан дегеніміз кім?
Фараби. ... ... - ... ... Шын ... мың ... ... Кейбір таланттар бір жылды ғана ойлайды.
Ғұламқадыр. Жалпақ жерді кім жаратты? ... ... ... ... ... жерді әр қилы түсінеді... Жер үлкен, кішілігінде
жұрттың шаруасы не? Жер ... ... ... ... жатқан кім? Оның
орнына жапа шегу, торығу, күйінуді ғана ... ... ... азап!
Арылмас азап! Ұлы азап! Жалған әлемде Жер от ... пеш ... ... ... ... жатқан мехнат, қайғы-қасірет, қуаныш, шаттық, махаббат,
арман, басқа планеталарда бар ма екен? Жоқ. Жоқ ... олар ... ... ... ... ... ... орасан ойшыл ғалымдар, ғылыми ізгілікті
қуана қиялдады. Болса екен деді сондай бір ... ... ... ... ешқандай заңы жүрмейді. Дүниені ғылым жолы ғана өзгерте алады.
Құдайдың құдіретінсіз ғылыми арман іске де аса ... ... ... ... ... ... адам ... мақұлық.
...Бос қиял дүниесіне беріліп қайтадан Жерге оралу, Жердегі күрес-
тартысқа араласып жапа шегу ... ... Жапа ... ... ... ... тазартатын бальзам ағашының шипалы дәрісімен бірдей. Егерде
ынтазарлық пен құмарлықты құртып алсаң, онда ... да ... ... ... халі ... ауыр ... да, біздің азапты тірлігіміз
келістірмей, бітістірмей тұрмайды. ... ... ... ... ... еріксіз көндіреді. Біздің тірлігіміз жан өте алмайтын заңғар тау
тәрізді. Сол тауға өрмелемей тұра ... ... ... ... құз да, қия
жартастар бар, ылди да бар, өр де, ... та бар! ... ... ... ... ... ... Ыстық ықылас, ынтық болмаған жерде,
өнер-білім өркен жая алмайды» – деп, ... ... ... монологы арқылы
торыққан заманның шынайы суретін көрсетіп, адамшылық, ... мен ... ... ой ... және ... ... таза дінге еш қарсы емес
екенінде білдіреді.
Сот – дін ... ... ... ... ... тұлпар екеніне көзі
жетіп, ойынан, ғылыми тұжырымынан тырнақ асты кір таба ... оның ... көз ... ой ...... ... от құшағына лақтырып,
мұқатады.
Түркі әлемінің інжу-маржаны іспеттес Отырарды от құшағына оранған
вандалдық ... ... ... ... ... ганнибаллизмін автор
анахранизм тәсілі арқылы бірнеше ғасыр бұрын болған ... ... ... дін ... бұл ... ... ... содыр ісі тәрізді
суретте көрсеткен. Алдыңғы тарауымызда сөз ... ... ... ... ... ... істерінің бір ұшығы ... ... ... ... ... тәуелді ету, олардың ғасырлар бойы
жинаған рухани – ...... ... ... ... ... де пьесада өз шешімін тапқан.
«Х ғасырда өмір сүрген Хорезм ғұламасы Әбу Райхан Бируни де ... Әму ... 300 ... болған, соның қазірде тек құлаған орындары
бар ... ... бұл ... ... ... емес пе? ... артынан-ақ
монғол ганнибализмі басталған еді. Саяхатшы Якут ізімен Бируни де Самарқан,
Бұхара, ... ... ... ... Сунақты Рум, Мысыр, Бағдат
қалаларынан сұлу әрі бай деген. Орта ... ... ... ... ... ибн-Баттута былай деп жазады: «Бұл қала ... ... ... ... ... еді, ... ... атқыр татар Шыңғысы
оны қиратты, сол себепті оның мешіт, медресе және ... ... ... ... ... онда ... ... бар адамды табу қиын» –
деген, [26,152-б.] Ә және Т.Қоңыратбаевтар тұжырымдары, біздің ... ... ... ... даласында өткен екі үлкен тарихи кезеңді автор драманың осы
суретінде тоғыстыруы, ... ... ... ... емес,
екендігін дәлелдейді.
Әл-Фараби философия және ғылымның басқа салаларына қалам тартып, аса
ірі жетістіктерге жеткен. Ол 160-қа ... ... ... ... ... көп ... Оның философиялық еңбектерінің басым көпшілігі ... ... ... бай ... ... арналған. Фараби
Аристотельдің «Категориялар», «Метафизика», «Риторика», ... ... ... «Аналитика» сияқты бірсыпыра ... және ... ... ... Араб ... грек ... ... Фарабиге «Екінші ұстаз» деген лақап ат беруі де осыған
байланысты [11,9-12-б].
Пьесада ... ... ... ... оның елге оралғандығын
жұртқа мәлім етеді.
«Жер бетінде білмейтіні жоқ. Жетпіс жұрттың тілін білетін, ... жоқ, ... ... Эллин, Шам ғалымдарын аузына қаратқан, жеті қат
көктің сырын, дүние ғалам құпиясын ашқан астроном ... ... ... ... «екінші ұстаз» атанған ұлы ғалым Әбунәсір Әл-Фараби, Отырардың ұлы
перзенті ... ... ... ... ... ... талаптанған
жан-жақты білім иесі, данышпан адам болатын. Ал Фараби ... ... ... отырып, өз тарапынан да «Кемеңгерлік
меруерті», «Ізгі қала ... ... ... түп мазмұны»,
«Ғылымдардың шығуы», «Бақытқа жету» сияқты философиялық еңбектерін жазған.
Бұл еңбектерде ол дүние, ... ... ... ... туралы
заманынан озық тұрған пікірлер, пайымдаулар айтады. Бірақ ол ондай ізгі
мемлекеттің тууы ең алдымен ... ... оның ... ... ... ... деп ... шешім жасайды.
Сонымен қатар, Фараби тек Аристотельдің философиялық ... қана ... ... грек ... ... ... ... мұраларын да жетік меңгеріп, барынша ... ... ... мына бір ... ... болады. Фараби жанына
Иоганн деген досы мен шәкірті Әбу-Ғаббасты ертіп, ... ... ... ... ... шығады. Туған шаһарын аралап ... олар ... ... оқып отырған дәруішке жолығады:
Фараби: кім жазыпты?
Дәруіш: Фараби деген қаңғыбас жазыпты.
Фараби: ... ... ... па, ... ... ... ... де, білмегені де бар. «Мейірбанды қала тұрғындарының
көз қарастары» кітабын Апплотонның ... ... ... ... ... ... өнер-білім, ғылым жарығын тұтандырушы, халқына көп еңбегін
сіңірген, көптеген ғылыми салаларға енгізген ... ... ... ... ... ұшан-теңіз мол мұра қалдырған ұлы бабамыз Әл-Фараби
бейнесін драматург ... өзек ... оның ... әсем де, әсерлі, өз
заманына лайық әлеуметтік ортада, тартыс арнасында бейнелеуді ... ... ... ... ... ... ... әсерлі етіп жеткізе алған.
Пьесада суреттелген Фараби бейнесімен тарихи еңбектерде, фактілерде,
деректерде көрсетілген ғұлама ... ... ... ... ... ... тауып жатыр.
Драматург шығармашылғындағы Әл-Фараби бейнесі, оны жасап-сомдау
сәттерiнде iзденiс арналарынан:
... ... ... ... қатысты көзқарастар,
түсiнiктер кең орын алған.
– Фараби ғұмыры мен ... ұлт ... ... ... ... ... ... тағдыры халық өмiрiмен тұтастықта берiледi.
– пьесада ғұлама бейнесi мен болмысы – ... ... ... ... өрiс ... пьесаның маңыздылығы: драматургтің ғұлама ... ... – әр ... тарихи деректерден және ғұлама шығармашылғы
мен ғұмырын зерттеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... мәдениет пен тұрмыс-тiршiлiктi, халық өмiрiнен, белгiлi бiр
ұлттың жүрiп өткен тарихи тағдырынан жеке дара ... алып ... ... оның ... ... ... пен тарихының өзiндiк ерекше сипаттары
мен сапалық қасиеттерiн терең, жетiк бағалау үшiн, ... ... ... ... ... ... ... үшiн сол өркениеттің шығу тегiн,
қалыптасу, өркендеу кезеңдерiн, бастан кешкен тарихи белестерiн ... ... ... ... ... ... қаламгер, қазақ драматургия жанрының майталманы
Ш.Хұсайынов қаламынан туған ұлы тұлғаларға ... ... ... мақсат-мұраты биік. Осындай қағидада жазылған ... ... ... ... шеберлік шыңдау, білімін жетілдіру
мен алғашқы қадамдары мен ... ... ... ... ... ... шығармашылығы жан-жақты қарастырылып, ... ... мен ... әдеби дәстүр мен сабақтастық ... ... ... ... ... әдебиет әлеміндегі орны
дараланды. Драматург шығармашылығының басты ... бірі – ... ... ... өн бойына туған халқының әсем әндерін
және өнер ... ... қана ... сол ... мен өнер ... арқылы
кейіпкер характерін ашуы сөз болып, драматург қаламынан ... ... ... ... ... ... ... салыстыру жұмыстары жүргізілді.
Сонымен қатар, Ш.Хұсайыновтың шығармашылығынан ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді және әдебиеттану
ғылымының, соның ... ... ... ... ... жасаған
ғалымдар пікірлері сараланып, ғұмырнамалық шығарманың нысанын ашатын ғылыми
тұжырым ... сол ... ... ... жүргізетініміз анықталды.
Мәселен, Н.Ғабдуллин тарихи тақырыпта жазылған драмалық туындыларды
(бірінші жүйеге – халықтың озық ... ... ... сұлу өнерімен
елінің көңілін көншіткен әнші-күйші ардагерлері жөніндегі ... ... ... үшін қаһармандықпен айқасқан даңқты ерлер
жайындағы көркем ... ... екі ... ... қарастырса, ал
Р.Нұрғали драмалық туындылардың көркемдігі мен жасалу жолдарын бес ... ... а) ... ... б) ... драма, в)
ғұмырнамалық драма, г) ... ... д) ... драма. Н.Ғабдуллин
пікіріне ... ... ... ... ... жағы ... ... атап көрсетіліп, ғалым саралау ... ... ... ... ал ... ... толымды екеніне басты
назар аударылып, алынған ғылыми ... ... ... ... Сонымен қатар, тарауда Ш.Хұсайыновтың тіл шеберлігінен ... ... ... ... мысалдар келтіріліп, зерттеу
нысанасы болған пьесалардың диалог, монолог элементтеріне назар аударылады,
пьесалардағы кейіпкер мінез-құлқын жасалу жолдарының ... ... ... және мынандай тұжырым жасалады. Автор осы кейіпкерлерді әр
алуан мінезде тудыра, көрсете алуы – ... ... және ... ... мәнді де, ұтымды құруында екендігіне баса назар аударғандығының
белгісі.
Бірінші тараудың ... ... ... ... («Біздің Ғани”)
драмасындағы мінез бен тартыс» деп ... Онда ... ... ... ... ... болған драматургтің драмалық шығармасы
талданды. Жұмыста автордың Ғ.Мұратбаев өмір ... ... ... ... ... нанымды суреттермен бергендігіне баса назар аударылып,
бұл шығарманың ғылыми негізі – ... ... ... ... ... тарауда белгілі әдебиет зерттеушісі Б.Кенжебаев пен
көрнекті балалар ... ... ... ... алынып,
пьесамен қабысып жатқан тұстары зерттеу объектісінің көзі ... баса ... ... Тараушада Ғ.Мұратбаевтың адами әлемі
мен рухани ... ... ... ... ... ... ... сараланды. Драмадағы іс-қимыл мен ... ... ... дараланды.
Жұмыстың екінші тарауы «Үкілі Ыбырай» ... өнер ... деп, ал ... тараушасының тақырыбы: «Өнер мен әдебиет тарихын
зерттеушілерінің нысанасындағы ... ... деп ... Бұл ... ... және шығармашылығын зерттеген әдебиетші ғалымдар С.Мұқанов,
Е.Ысмайлов пікірі сараланады. Ал драматург Үкілі Ыбырай ... ... ... ... пен өнер ... зерттеушілер еңбектеріне сүйе
отырып және өзінің туған ...... ... ... алып жазған.
Сонымен бірге, заманымыздың майталман ... ... ... ... ... айтылып, сол зерттеушілердің
пікірлері зерделеніп, тараушаның негізін құрады және ... пен ... ... ... ... ... ... арқауы болған Ыбырай шығармашылығы ... ... ... ... сол ... ... ... зерттеушілерi мен әдебиет тарихын
зерттеушiлерiнiң назарынан тыс қалмаған деген тұжырымға келемiз және тарихи
тұлға ретiнде аталмыш шығармаға арқау ... деп ... ... ... ... ... ... драманы әдеби-тарихи тұрғыдан
қарастырамыз. Тараудың екінші тараушасы: «Үкілі Ыбырай» драмасының ... мен ... ... деп ... ... шеңберіне енген тарихи
жағдайлар пьеса суреттерімен ... ... ... ... және ... ... ... – ғұмырнамалық шығарма екені
дәлелденді. Әдебиеттану ғылымында дәлелді ... ... ... ... ... ... көркемдік табиғатын ашуға
септігін тигізген-ді. Сол пайымдаулардың арқасында, ... ... ... ... тұжырым жасалды. Өзіміз сөз етіп отырған
ғұмырнамалық шығарманың бойынан зерттеушілер айтқан ... ... ... ... ... жазу барысында Ыбырайдың өмір тарихын туындысына
кереге ғана қылып қоймай, ой-қиялына ерік беріп, ... жаңа ... ... ... ... ... Сонымен бірге, автор ұлттық
тарихи материал – Ыбырайдың ... мен ... ... ... деп ... ... ... ерекше екені дараланып, автор Ыбырайдың
ақындық ... ... ... ирония екені жұмыста баса айтылды.
Тараушада пьесадан нақты мысалдар алынып, сараланды.
Автордың пьесасындағы Ыбырай ... ... ... ... ... құралдарды қолдануының арқасында екенін ... ... ...... Осы ... орай белгілі әдебиетші-ғалым
Файзолла Оразаев былай деген еді: «Хұсайынов ... ... ... ... ерекшеліктерімен оқшауланар еді дегенде, көпшілік қауымның
мойындайтын бір шындығы – комизмнің басымдылығы ... ... ... ... күлдіре де білді. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... күлкі тудырар уақиғаға мән берді. Нәтижеде
оның ... ... ... отырып, ойға қалдыратын сипатқа ие
болады»,[109] – деген тұжырымы, ... ... ... барлығында болмаса да, біразында комизмнің, соның ішінде ойлы
комизмнің барлығын танытады және драматург шығармашылығына ... ... бірі ... ... ... ... ... Ш.Хұсайыновтың осы пьесасын жазудағы ... ... ... ...... деп тұжырымдалды.
Жұмыстың үшінші тарауы «Әбунәсір Әл-Фараби» драмасындағы тарихи шындық
пен көркемдік шындық» деп аталады және ... ... ... ... ... әдеби-тарихи негіздері» деген үшінші бөлімнің бірінші
тараушасында ... ... ... ... ... ... Әл-
Фараби жайлы айтылған әфсаналар мен аңыздарды, әртүрлі ... ... ой ... ... шығармасында тарихи шындықты көркем
шындық деңгейіне ... ... тану ... ... мақсаты болды.
Драматург ғұлама образын философиялық жалпылау дәрежесіне жеткізуді мақсат
еткен және ... ... Олай ... ... ... әлеуметтік
теңсіздігін, тұрмысының ауырлығын, әділетсіздікті, надандықтың кесірінен
тауқымет тартқан ... ... сөз ... ... ой ... ... фарабистер – А.Машанов пен А.Көбесов пікірлері басты ... ... ... ... ... өзі ... ... Ол
пьесасының алғы сөзінде осы екі ғалым еңбектерін пьеса жазуда пайдаландым
және кеңестерін де ... ... ... ... ... ... ... драматургі Б.Брехттің «Жизнь Галилея» шығармасымен салыстыру
жұмыстары жасалды және қазақ драматургінің ұлы ғұламаға арнаған туындысының
артықшылығы дараланып, ... және ... ... Б.Брехттің
шығармасында ғұлама Галилей бір ұрттам ... мен бір ... ... діни ... басы ... ... ал ... өз ілімінен
өзінің «кішкене жаны» үшін бас тартпағанын пьесадан да және ... ... де ... Бұл ... ... айырмашылықтары және аталмыш
шығармаға қарағанда артықшылығы – Фарабидің ... ... ... ... танылғандығы. Оған мынадай тұжырым жасалады: тарихи шындық
алдында, әсіресе, ... ... ... ... кезінде кез-келген
қаламгер болашақ көркем туындысының образы болған тарихи тұлғаның бейнесі
тарихпен толық ... ... және ... ... көмкермей, таза саф
алтындай болуы керек.. Біз, негізінен сөз етіп ... ... ... ... фактілерді автор ой елегінен әбден ... ... ... ... ... ескерткен. Аталмыш пьеса драматургтің қиялына
сіңіп, ой елегінен әбден ... ... ... немесе кейіпкерлер
түгелдей тарихи орны бар адамдар ретінде көрсете білу керектігін ... ... ... адал да ... ... мен ... зерттеуден
туған ойларды автор пьеса жазу барысында басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... Әл-Фараби» драмасының көркемдік
сипаттары деп ... ақ өлең ... мен ... ... ... ... ... қолданғанын байқауға болады. Пьесадағы әдебиеттану
шарттылғының бірі – ... мен ... ... автор қолданғаны
ғылыми жолмен дәлелденді. Сонымен қатар, осы тараушада Сот процестерімен,
шешендік шиырлары да сөз ... ... сот ... озық ... ... салыстырылып, зерделенді және жұмыста мынадай түйін
жасалды: Драматург шығармаларындағы драматизмді ... үшін ... және ... драматургиясының озық әдіс-тәсілдерін кеңінен қолданған.
Шахмет өзінің төл шығармасы «Шекспир» атты ... ... ...... Мен ... үйрендім, драма саласына барар талапкер болса,
Шекспирді оқысын», – ... дей ... ... өнері мен өмірін қазақ
оқырмандарына насихаттайды.
Шахмет драма саласында мол еңбек ете ... өзін ... ... ... ... ... ... қатар халық өнері: әні,
ақындығы, сазгерлігі және салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарынан ... ... ...... ... жолдарында сөз еткен, ғылыми
жұмысымысызда пайдаланылған оның ... ... ... ... ... ... ұлы ... өмірі, олардың
ұлы істерімен қоса сол қоғамның ауру-жаралары да көрінген. Оған дәлел көп.
Мәселен: «Үкілі Ыбырай» ... ... ... ... ... ... Дату тағдыры, «Біздің Ғани» шығармасындағы Күлпәш
бейнесі арқылы әйел ... адам ... және ... ... ... жақсы көрсеткен. Автордың шығармашылығында “сатылған
қыз” проблемасы осылай орын ... ... ... қыз” проблемасы – тек
Ш.Хұсайыновтың мұрасында ғана ... ХХ ... басы мен XIX ... ... ... ... және ... замандас-қаламгерлерінің
шығармашылығынан өзіндік орын алған үлкен проблемалардың бірі. ... ... ... өз ... ... бар. ... ... – қысырақтың үйірі, Қарақастың бағасы – он мың алтын динар мен Насир
Сәидтің некелі ханшасы соның ішінде, ... ... бірі ... ... ... ... шыны – ... Халиманың алдауы-
арбауының құрбаны – Күлпәштің бағасы – жүз мың сом. ... ... ... орын ... ... бейнесі өз алдына үлкен
бір галерея.
Олардың ішінде сүйкімдісі де, сүйіктісі де, ... ... ... ... кең ... ... ... қаншама. Сыпсың өсектің
аясында қалғандары, тоғышар, дүниенің құлдары, тірліктің тірегін дүние-
мүлікпен өлшеген әйелдер не сан. ... де, ... ... жандардың бойына
жақсы қасиеттерді дарыта жазуды өзіне мақсат тұтқандай және әлсіз жандардың
бейнесін жасау барысында көп күш ... әйел заты тек ... ... ғана ... ол – осы және ... ... қоғамды жақсартуға, өзгертуге
кіріскен прогресшіл күштердің бірі ... ... ... да ортақтық – ол ғұмырнамалық сарын. ... ... ... көп. ... ... ашу-ызасын, кегін, мұңын өнер
тақырыбы арқылы танытатын суреттер үш шығармада да кең өріс ... яғни ... ... ... өнері мен пьесаның өн
бойындағы қобыз үні, Фарабидің ... өлең ... ... ... ... шығу тарихы да шығармада сөз етіледі. Драматург дарынды
ғалымның сегіз қырының бір сырын ... үшін ... ... ... Ыбырай» пьесасында ұлы өнер иесі ... ... және ... ... ... ... әндері (негізгі
кейіпкер өмірі, әндері шығарманың негізі).
Үшінші, «Алғашқы ұшқындар» пьесасында болашақ ақын ... ... өмір ... ... үш шығармада да негізгі кейіпкерлердің тұтас ... тек ең ... ... ... ... және ... ... бар
тұстары алынған. Пьесалар ұзын сарынды хронологиядан және деректі дәлелден
тұрмайды.
Жазушылық екшеуден, өңдеуден, фантазиядан, ... ... ... ... дүниелер екендігін дәлелдей түседі.
Шығармалардағы негізгі кейіпкерлердің бейнелері жақсы сомдалған.:
жарқын қуатты бейнелер болып шығуы үшін ... ... ... жанына
жарқын көріністі персонаждарды алған.
Мәселен, «Әбунәсір Әл Фараби» пьесасындағы Азапбақ – күшті, ... ... ... қару ... ... білектің күшіне жүгінбей,
ақылымен сермеген персонаж. Ісі мен ақылына тәнті ... ... ... ... ... ... «Жас ... істеген ерлігіне бүкіл
Хорасан, Бұқар ... ... еді. ... ... ... ... жұртты
еріксіз өздеріне бағындырушы имамдар мен хазіреттерді мешітке қамап өрттеп
жексенбі күні ... ... ... ... ... ... алды…»
Иоганн – Фарабиға ілесіп келген досы. Ол – ... ... ... ... ... ... үшін ... қатар қайысқан ер.
Ал «Үкілі Ыбырай» пьесасындағы жарқын бейнелер – Ақан, Мұстариза,
Алтын, Хакима, ... Олар ... ... ісіне, қуатты үніне сенген
және негізгі кейіпкер бейнесін аша ... ... ... Ғани ... ... ... ... – олар бұрынғы
“бұзақылар” немесе Көпбол, Асанбайлар. Драматург ... ... ... ... ... ғалымы, ақыны, журналистеріміздің
прототипі.
Сонымен, шығарманың әдебиет әлемінде кеңінен танылуына, көрермендердің
сүйікті шығармасына айналуына көп ... ... ...... ... ... түп қазығы көзқарастар тартысы, сана мен
ой өзгешелігінен туған тартыстар болса, ... даму ... ... ... тууы ... болмақ. Драматург осындай тартыстың
бүлкілін дұрыс танып, дәл ... ... ... ... ... ... ... немесе дұрыс танып, дәл басуы арқылы заманының ірі
проблемалы жағдайларын пьесаларында жақсы көрсете алған.
Олай дейтініміз, «Әбунәсір Әл Фараби» пьесасының ... ... ... мен ... ... ... ел ... ісінен пайда
көрген) айтысы.
Ал “Үкілі Ыбырай” пьесасындағы шиеленіс негізі салт-дәстүрді, дінді
уағыздап прогрессшіл ойға қарсы шығушылар ... ... ... ... ... тартыс - капиталын ешкіммен бөле-жарғысы
келмеген арам тамақтықтың семіз ... мен жас ... ... ... мен ірі ... ... ... болса да “алаш
проблемасы” бас көтереді.
Ш.Хұсайынов тарихи фактілерді және ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінің, әрі сонау халықтық
сана құрылмай ұлттық ұлы сезім бесігінде тербелген шақта, түркі халықының,
соның ішінде ... ... ... ... ... ... ұлы перзенті
– Әл-Фараби жайлы, дала серісі – Үкілі Ыбырай ... ... XX ... ... ... ... бірі – Ғани өмірінен сыр шертуі тұтас
ұлт өмірінің ... сыр ... ... ... айқындалды.
Негiзiнен алғанда, қазақ драматургиясындағы ұлы адамдар бейнесі арғы-
бергi тарихпен байланыстырылып, оның ... ... ... ... ... ... материалдары арқылы кең көлемде қарастырылды.
Ұлттық тарихтағы тұлғалар – драматургиялық шығарма негiзiнде ... ... ... ... ... танымал туындылары арқылы
зерттеу мен зерделеудiң басты ... ... ... ұлы адамдар
тағдыры мен тарихы – халық өмiрiмен, арғы-бергi кезеңдердегi ... ... ... мен ... ... ... ... сөз етiлдi.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Хұсайынов Ш. Өнер өрімдері. – Алматы: Жазушы, 1995. – 495 ... ... Ш. Үш ... ... ...... Жазушы, 1986. –
417 б. – 416 б. – 444 б.
3 Тәжібаев Ә. Қазақ ... ... мен ...... 1971. – 478 ... ... Б., Аманшин Б. Біздің Ғани.//Қазақ әдебиеті. 1958, 7-
қараша.
5 Ғани Мұратбаев. Құраст. Л.Қапашев пен Д.Махранов. – ... ... – 304 ... ... С. Өсу ...... Қазмемкөркемәдеббасп, 1960. –
689 б.
7 Сейфуллин С.С. Көкшетау. /Жыр – дастандар/. – Алматы: Жазушы, 1994.
– 296 б.
8 ... Е. ... ... ... ... өнер мен ақындық туралы. –
Алматы: Жазушы, 1968. – 320 б.
9 ... А. ... ...... ... 2001. – 415 ... Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. – Алматы: Жазушы, 1973. – 156 б.
11 Машанов А. Әл-Фараби (тарихи ... ...... ... – 245 ... Ғабдуллин Н. Ғабит Мүсірепов – драматург. – Алматы: Өнер, 1982. –
192 ... ... Р. ... ... – Алматы: Жазушы, 1968. – 174 б.
14 Нұрғалиев Р. Арқау. Қазақ драматургиясының жанр жүйесі. – ... 1991. – 576 ... ... М.О. ... мен Мардан. // Социалисттік Қазақстан. – №77,
1941. 4-сәуір.
16 ... Е. ... ... // Қазақ әдебиеті. 1957. 11-қаңтар.
17 Құндақбаев Б. Уақыт және театр. – Алматы: Қазақстан, 1981. – 327 б.
18 ... Қ. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1972. – 254 б.
19 Ордалиев С. Қазақтың көрнекті драматургі. // Қазақстан Мектебі. –
1976. №6. – ... ... Ф. ... ...... Жазушы, 1981. – 248б.
21 Мәуленов С. Ол – ортамызда. (Шахметтің туғанына 80 ... – 1986. №10. – ... ... Ш. ... ... – Алматы: Жазушы, 1972. – 320 б.
23 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1964. – 249 б.
24 Қаратаев М. ... ...... ... 1984. – 376 б.
25 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: ... – 170 ... ... Ә., ... Т. Көне мәдениет жазбалары. – Алматы:
Кітап, 1991. – 400 б.
27 Дербісалин Ә. Қазақ ... ...... ... 1995. ... ... ... Т. Қазақ әдебиетi сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. –
48 б.
29 Дүйсенов М. Қазақ драматургиясының жанр, стиль ...... 1977. – 167 ... ... Ы. ...... ... 1974. – 220 б.
31 Жүнісов С. Өлара. – Алматы: Өнер, 1985. – 376 ... ... С. ... ...... Ана тiлi, 1996. – 88 ... ... М. Диалог – драма өзегі. // Қазақ әдебиеті. 1960, ... ... А. ... ... ... – Астана: Елорда, 2001. – 224
б.
35 Ыбыраев Н. Дарқан дарын иесі. // Көкшетау ... 1986. ... ... А. Көкшенің ерен ұлы – Шахмет. // Көкшетау. – 1996. ... ... А. 1000 ... ... ... ... литературы и
искусство академи наук ... ... ... ... ... 1963. – 605 ... Ерзакович Б.Г., Қоспақов З. Қазақ музыка фольклорының тарихнамасы.
– Алматы: Ғылым, 1972. – 110 б.
39 Қоспақов З. Сыр тартсақ ... ...... ... – 168 б.
40 Мырзахметов Е. Үкілі Ыбырай. // Оқжетпес. – 1994. ... ... ... ... /құрас.Салықов./ – Астана: Фолиант, 2005. –
184 б.
42 Қажыбаев Т. Үкілі ...... ... // Арқа ... – 2003. 4-
қыркүйек.
43 Мағзұмов Н. Халық ұлы. // Сарыарқа. – 1995. – ... ... Ж. ... // ... – 1997. №2. – 198-199-б.
45 Хұсайынов Ш. Алтын қалам. – Алматы: ... 2005. – 352 ... ... М. ... ... ... Филол. ғылым.
канд……….диссерт. – Алматы, 1997.
47 ... М. ... ... ... тартыс пен
қаһарман. – филол. ғылым. канд……..диссерт. – ... ... ... Ә. С. ... ...... ... – Астана, 2002.
49 Аупбаева Л. Алғашқы қазақ пьесалары. Филол. ғылым. канд…….диссерт.
– Астана, 2006.
50 40-50 және 60-жылдардағы қазақ ... ...... ... – 400 ... ... Б. Театр. – Москва: Искусство, 1963. – 462 с.
52 Дербісәлиев Ә. Шыңырау бұлақтар. – ... ... 1982. – 237 ... ... Ә. ... ... жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. –
237 б.
54 Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактат. – Алматы: Ғылым, 1975. ... ... ... ... ... ... ... дейін/ Соңғы орта ғасыр
тарихы. 2-т. – Алматы: Атамұра, 1998. – 640 ... ... Ә. ... ...... ... 1981. – 544 ... Арыстанов Ж. Таң жұлдызы. – Алматы: Жазушы, 1979. – 336 б.
58 Абрамович В.В. Введение в ...... ... – 352 ... ... театрының тарихы. 2-том – Алматы: Қаз.ССР «Ғылым» басп, 1979.
– 429 б.
60 Абай. – ... Ел, 1993. – ... ... Т. Дарынды драматург. // Жұлдыз. – 1975. № 10.
62 ... А. ... ... ... – 1996. ... ... және қаламгер (Әдеби сын). 7-кітап. – Алматы: Жазушы, 1980. –
264 б.
64 ... Қ. ... ... ... ... // Қазақстан
мектебі. – 1972. № 6.
65 ... ... ... ...... ... 1978. – 476 б.
66 Соқабаева С. Тақырып татымы. // Жұлдыз. 1968. № ... ... А. ...... Өркениет, 1999. – 272 б.
68 Құрманбеков Е. Комсомолдың жалынды қайраткері. // ... – 1972. ... ... Б. Ғани туралы естелік. // Қазақстан мектебі. – 1972. №6.
70 Күзембайулы А., Абиль Е. История Республики Қазахстан. – ... 2002. – 368 ... ... А. ... және ...... ... 1994. – 192
б.
72 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – ... Ана ... 1991. – 240 ... ... М. ... және ... – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962.
– 428 б.
74 Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. – ... ... 1997. ... ... Әуезов М. А.Құнанбаев. – Алматы: Санат, 1995. – 320 б.
76 ... Ш. ... ... тойы. // Көкшетау. – 1996. ... ... ...... Қазмембаспа. – 1957. – 546 б.
78 Фонвизин Д.И., Грибоедов А.С., Островский А.Н. Избранные сочинения.
– Москва: Худож. лит., – 1989. – 608 ... ... ... ... В.И., ... А.И., ... Добролюбов Н.А./ – Москва: Педагогика, 1988. – 496 с.
80 Жубанов А. Соловьей столетий. – Алма-Ата: Жазушы, 1966. – 412 ... ... Р. ... ... ... ғасыры. – Астана: Күлтегін,
2002. – 528 б.
82 Нұрғалиев Р. Қазақ ...... ... 1974. – ... ... Р. Өнер алды - ... тіл. – Алматы: Мектеп, 1974. – 172
б.
84 Нұрғалиев Р. ... ... ...... ... 1979.
– 192 б.
85 Нұрғалиев Р. Айдын. – Алматы: Жазушы, 1985. – 480 б.
86 Нұрғалиев Р. Күретамыр. – ... ... 1973. – 239 ... ... Р. ... ...... Жазушы, 1969. – 128 б.
88 Бердібаев Р. Биік парыз. – Алматы: Жазушы, 1980. – 223 ... ... Т. ... – Алматы: Жалын, 1994. – 368 б.
90 Ай, заман-ай, заман-ай... – ... ... ССР ... жөніндегі
Мемлекеттік Комитеті Бас Редакциясы – РББ, 1991. – Т 1. – 384 б., Т 2. ... ... ... М. ... тарихының әліппесі. – Алматы: Ер-Дәулет, ... ... ... Б., ... С. ... ... ... мемлекеттік
акдемиялық драма театрына 40 жыл. // Уақыт және театр. – Алматы: ... – 321 ... ... Н. Ғабит Мүсіреповтың драматургиясы. Филол. ғылым.
канд…….. диссерт. – Алматы, 1963.
94 Хұсайынов Ш. ... ...... ... 1967. – 416 б.
95 Хұсайынов Ш. Таныс адамдар. – Алматы: Жазушы, 1961. – 321 ... ... ... ...... Ана ... 1998. – 384 б.
97 Ақтанова А. Қазіргі ... ... ... ... ... канд………… диссертация. – Астана, 2003.
98 Ақишев К. Ертедегі ескерткіштер елесі. – Алматы: Қазақстан, 1976. ... ... ... ... ...... ... 1978. – 476 б.
100 Мағзұмов Н. Дала құты. – Алматы: Қайнар, 1975. – 140 б.
101 Мағзұмов Н. Қарияның ... ... ... ... бір үзік
сыр). // Сарыарқа. – 1994. №4. – 48-55-б.
102 Ордалиев С. Конфликт және характер. – ... ... 1970. – ... ... Е. ... // Социалистік Қазақстан. – 1945. 20-май.
104 Мүсірепов Ғ. Жаңа тақырыпқа жаңа спектакль // ... – 1941. ... ... Ж. ... // Балдырған. – 1986. №5. – 16-17-б.
106 Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 ... ... Ә. ... ... ... // Көкшетау. – 1996. 16-
шілде.
108 Тәжібаев Ә. Естеліктер мен толғаныстар. – Алматы: ... 1976. ... ... ... Ф. ... суреткері. // Лениншіл жас. – № 192. 1976. ... ... С. Өмiр ... – Алматы: Қазмемкөрәдеббас, 1953. – 376
б.
111 Бедебеков Е. Есірткен ерке. // Ленин жолы. – 1963, 31-наурыз.
112 ... А. ... ... ... ... // Социалистік
Қазақстан. – 1963. 11-мамыр.
113 Әдібаев Х. Отырар ойраны. – Алматы: Жалын - 1986. – 304 б.
114 ... С. ... ... ...... ... 1990.
115 Жүнісов С. Ақан сері – алыптардың ... // ... ... ... 31-шілде.
116 Қайырбеков Е., Сүлейменов Ж. Үкілі Ыбырай қалай қуғындалды. //
Социалистік Қазақстан. – 1990. ... ... Б. ... ... // ... ... // 1998. ... Уәлиев К. Сахна менің өмірім. – Алматы: Жазушы, 1981. – 224 б.
119 Алдамжаров З. Тарих: пайым мен тағылым. – ... ... 2002. ... ... ... Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – ... ... – 208 ... Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университетi, 1992. – 349
б.
122 Қазақ Совет әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1968. – 492 ... ... С. ... ... ... әдебиеті. – Алматы: Білім,
1998. – 218 ... ... Б. ... романдарының тууы мен қалыптасуы тарихы. –
Алматы: Мектеп, 1983. – 192 б.
125 ... Т. ... жан. – ... ... 1978. – 368 ... Абай ... – Алматы: Атамұра, 1995. – 719 б.
127 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 213 ... ... ... ... бе? // ... әдебиеті. – 2003. 31-қараша.
129 Қысқаша философия тарихы. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. –
271 ... ... ... энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ Энциклопедиясы,
1998. – 720 б.
131 Қазақтар. – ... ... 1998. – 370 ... Бес ... жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1985. – 348 б.
133 ... М. ... ... ауыз ...... ... ... 368 б.
134 Қазақ халық әдебиеті. – Алматы: Рауан, 1990. – 238 ... ... Б. ... бейнесiн талдау. – Алматы: Рауан, 1990. – 86 б.
136 Ахат Н. Қоскөлде туған дарын. // Көкшетау. – 1996. 16-шілде.
137 ... Ә. ... ... ... мен қалыптасуы. – Алматы:
Жазушы, 1971. – 478 б.
138 Қуандықов Қ. ... ұлт ...... ... 1972. – 244 ... ... А. Әл-Фараби. – Алматы: Қазақстан, 1971. – 172 б.
140 Әбділқақов М.Қ. І.Жансүгіровтің ... ... ... ... Филол. ғылым. канд………автореферат. – Алматы, 2003.
141 Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. – Алматы: ... ... 276 ... ... ... энциклопедиясы. 1 Т. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы,
1998. – 720 ... ... ... ... 2, 5, 8, 11 том. – 645 б. – 655 б. ... б. – 631 ... ... Б. Дара еді, дана еді, аяулы. // ... ... ... ... ... Б. ... – Еңлігім. – Алматы: Өнер, 1987. – 207 ... ... Б. ... ... ... – 1996. ... №18.
147 Рүстембекова Р. Қазақ совет комедиясы. – Алматы: Жазушы, 1978. ... ... ... А. ... ...... 1991. – 416 б.
149 Сүлейменов А. Адасқақ. – Алматы: Жазушы, 1988. – 256 б.
150 ... К. ... және ... Ыбырай // Жас алаш. – 2000. ... ... М. ...... зерттушісі. Филол. ғыл.
канд……… диссертация. – Алматы, 1996.
152 Сүйіншәлиев Х. Әдебиет тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – 918 ... ... К. ... аға // Көкшетау. – 1996. 12-шілде.
154 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Санат, 1996.
– 368 ... ... А. ... бар, ... ... // Парасат. – 1996. № 7.
156 Сәтиев К. Үкілі Ыбырайдың екі өлеңі. // ... – 1992. ... ... А.А. ... как эстетическая проблема. – М.: Наука, 1971.
–224 ... ... К. ... ... – М.: ... 1978. – 131 с.
159 Әлімжанов Ә. Отырардан жеткен сый. – ... ... 1974. – ... Қазақ ССР тарихы. 5 томдық. 1-том. – Алматы: Ғылым, 1980. – 495 ... ... З. Әнші ... ... ... өмірі мен шығармашылық жолы
туралы). – Алматы: Ғылым. 1971. – 80 б.
162 Аникст А.А. Театр ... ... – М.: ... 1965. – 328 ... ... А.А. ... драмы в России от Пушкина до Чехова. – М.:
Наука, 1972. – 643 ... ... А.А. ... Шекспира «Гамлет». – М.: Просвещение, 1986. –
223 с.
165 Оразаев Ф. Жастық шақ театры. – Алматы: Жалын, 1975. – 104 ... Сыр ... ...... ... 1998. – 288 ... Қазақстан тарихы. – Алматы: Жалын, 1997. – 544 ... ... Б. ... ... академиялық жастар мен балалар
театрының ... ... ... ... ғыл. ... – Алматы, 1995. – 24 б.
169 Уақыт және театр. – Алматы: Өнер, 1981. – 328 ... ... Қ. ... ... ... әдiстерi. – Алматы: Қазақ
университетi, 2004. – 149 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 180 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Джордж Бернард Шоу8 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Ғұмырнамалық романдардың жанрлық ерекшелігі54 бет
Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық сипаты60 бет
Қытайдағы театр өнерінің қалыптасуы және дамуы69 бет
Ғ. Мүсіреповтің пьесалары3 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Ағылшын әдебиеті9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь