Қазақстандағы омыртқасыз жануарлардың түрлері

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім:

1) Шаянтәрізділер
2) Өрмекшітәрізділер
3) Молллюскалар
4) Насекомдар

III. Қорытынды

IV. Қолданылған әдебиеттер
Омыртқасыз жануарларды Қызыл кітапқа енгізу 1993 жылы желтоқсанда Қаз ССС ҒА зоология институтында өткен сирек кездесетін, жойылып бара жатқан жануарлар түрлері жайлы II Республикалық кеңесте талқыланып, дұрыс шешімін тапқан еді.
Алғашқыда Қызыл кітапқа омыртқасыз жануарлардың 650 түрін енгізу ұсынылған болатын, оның 615 түрі насекомдар еді. Көптеген талқылаулардан кейін 105 түрі іріктелініп алынды да, 1991 жылы аз санды ротопринтті Қызыл кітап жарық көрді.
1988 жылы Қазақстан Қызыл кітабының 3 басылымының 1 томын (жануарлар) II бөлімін жеке (омыртқасыздар) басылымға үлкен мамандар тобы дайындады. Омыртқасыз жануарлар атты қосымша кітапты көп тиражда шығаруға шешім қабылдады. Мұнда барлық омыртқасыз жануарлар жайлы қысқаша мәліметтер берілген (А. Б. Жданко, И. И. Кабак, С. Р. Қадырбеков, С. Р. Насырова, В. П. Казенас т.б.).
Омыртқасыздар барлық жерде: топырақта, тұщы және тұзды су қоймаларында кездеседі, көптеген түрлері басқа организмдерде масыл болып тіршілік етеді. Омыртқасыз жануарлар табиғатта зат айналымында маңызды қызмет атқарады.
Омыртқасыздардың көптеген түрелерінің эстетикалық мағызы бар, олар табиғатқа сән беріп, әуесқойлық жинақтардың нысанасы (моллюскалар, жарғаққанаттылар, көбелектер, қоңыздар, тікқанаттылар т.б.) болып табылады.
Омыртқасыздар ғылымда жалпы биологиялық құбылыстарды зерттеуде кең қолданылады. Мысалы, жеміс шыбынын алатын болсақ, ол маңызды генетикалық көптеген жануарларды ашуға көмектесті.
Табиғи ресурстар, соның ішінде омыртқасыз жануарлар ресурстары ұлт байлығы, еліміздің гүлденуі мен материалдық байлығының маңызды көзінің бірі болып табылады.
Біздің елімізде бағалы омыртқасыздардың үлкен қоры бар. Ең алдымен олар - өсімдіктерді тозаңдандырушылар.
Біздің заманымызда көптеген омыртқасыз жануарлар адамның шаруашылық әрекетінің әсерінен қатты зардап шегуде. Оның басты себебі - өндірістің, ауыл шаруашылығының дамуы нәтижесінде жаңа жерді игеру, су қоймаларын, атмосфераны және т.б. ластау. Осы жағдайлар біздің елімізде де омыртқасыздар фаунасына кері әсерін тигізуде.
1. М. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казанас
Ғажайып омыртқасыздар
Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен
Алматы, 2005
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ – ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
БИОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
Тақырыбы: ... ... ... П. С.
050113 - биология
301 топ
Тексерген: Ералиева Ж.
М.
Алматы, 2009
ЖОСПАР
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім:
1) Шаянтәрізділер
2) Өрмекшітәрізділер
3) Молллюскалар
4) Насекомдар
III. Қорытынды
IV. Қолданылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Омыртқасыз ... ... ... ... 1993 жылы ... Қаз
ССС ҒА зоология институтында өткен сирек ... ... бара ... ... ... II ... кеңесте талқыланып, дұрыс шешімін
тапқан еді.
Алғашқыда Қызыл кітапқа омыртқасыз жануарлардың 650 ... ... ... оның 615 түрі ... еді. ... ... 105 түрі ... алынды да, 1991 жылы аз санды ротопринтті Қызыл
кітап жарық көрді.
1988 жылы ... ... ... 3 ... 1 ... ... ... жеке (омыртқасыздар) басылымға үлкен мамандар тобы дайындады.
Омыртқасыз ... атты ... ... көп тиражда шығаруға шешім
қабылдады. Мұнда барлық омыртқасыз ... ... ... ... (А. Б. ... И. И. ... С. Р. Қадырбеков, С. Р. Насырова, В.
П. Казенас т.б.).
Омыртқасыздар барлық жерде: ... тұщы және ... ... ... көптеген түрлері басқа организмдерде масыл ... ... ... ... табиғатта зат айналымында маңызды
қызмет атқарады.
Омыртқасыздардың көптеген түрелерінің эстетикалық мағызы бар, ... сән ... ... ... ... ... ... қоңыздар, тікқанаттылар т.б.) болып табылады.
Омыртқасыздар ғылымда жалпы биологиялық құбылыстарды зерттеуде кең
қолданылады. Мысалы, жеміс шыбынын ... ... ол ... ... ... ... ... ресурстар, соның ішінде омыртқасыз жануарлар ресурстары ұлт
байлығы, еліміздің гүлденуі мен материалдық байлығының маңызды көзінің бірі
болып ... ... ... омыртқасыздардың үлкен қоры бар. Ең алдымен
олар - өсімдіктерді тозаңдандырушылар.
Біздің заманымызда көптеген омыртқасыз жануарлар ... ... ... ... ... шегуде. Оның басты себебі - ... ... ... нәтижесінде жаңа жерді игеру, су ... және т.б. ... Осы ... ... ... де
омыртқасыздар фаунасына кері әсерін тигізуде.
ПОЛЯК КАРМИН СЫМЫРЫ
Поляк сымыры Насекомдар класы (Insecta), ... ... ... ... ... отряд тармағы (Coccinea), алып және
кармин ... ... ... ... Бұл – кең ... көп
кездесетін, көпқоректі түр. ОЛ Еуразияның Орталық ... ... ... және ... Солтүстік және Батыс Тянь – Шань арқылы
Гиссар жоталарына дейінгі далалы, орманды ... ... ... ... ... етеді.
Ересек аналықтардың сыртқы пішіні есек құртқа ұқсас. Оның денесі қою
қызыл түсті,сопақша, ... 8 ... ... ... бас, ... ... бунақтары анық. Алдыңғы аяқтары қазуға бейімделген, ортаңғы
және артқы аяқтарына ... ... ... қою ... ... ... 4 ... дейін, денесі бас, кеуде және құрсаққа анық бөлінген.
Алдыңғы қанаттары ... ... ... қанаттары толық жетілмеген,
құрсағының соңында ұзын, ақ, шыны тәрізді шоқ құйрық жіпшелері болады.
Поляк кармин сымыры жылына бір рет ... ... ... ... қуысында, топырақта қыстан шыққан бірінші даму сатысындағы дернәсілі
көктемде тамырға жорғалап шығып, түлейді. Сөйтіп, ... даму ... ... оны ... деп ... Бұл циста тәрізді дернәсілдер
қозғалмайды, шеңбері 2 – 8 мм шар тәрізді болады, олар ... ... ... ... ... бұл ... мұртшалары, аяқтары
және көздерінің бастамасы ғана болады. Цистның түсі жылтыраған қызғылт
күлгін түсті болады, ... ... ... ... деп ... даму ... дернәсілдің негізгі қызметі – қоректік өсімдігін
іздеу (оларды ... ... ... деп те ... ал ...... осы ... олар ересекке айналу және көбею үшін күш
жинайды. Олар ұзын ... ... ... ... ... ... сымыры дамуының басқа сатыларында қоректенбейді. Одан
әрі маусым ортасы мен шілдеде ұсақ ... ... ... ... ... оның сыртқы пішіні аналыққа ұқсас ... ... ұсақ және ... ... ... ... қозғалғыш дернәсілдері
бірнеше күннен кейін, аталықтың қозғалмайтын нимфаларына айналады, ... ... ... Аналықтар мен аталықтар бір мезгілде пайда болады.
Таңертең және кешке аталық пен ... жер ... ... үшін ... ... аналық топырақтың беткі қабатына қайта кіріп көміледі, сөйтіп
денесінің айналасына ақ түк ... ... да, ... ... ... ... ... жұмыртқадан бірінші сатыдағы дернәсіл пайда болады. Оның
біразы ... ... ... ... ... ал қалғандары ... ... ... үшін ... ... пен ... ... үшін топырақ бетіне таңертең (сағат
8:00-ден 11:00-ге дейін) немесе кешке (сағат 18:00 – 20:00w) ... ... ... ... таңертең мен кеште ересек аналықтар мен аталықтар топырақ
бетінде ... ... ... ... уақыттан кейін күндізгі жарық
(жоғарғы температура) сымырды қайтадан топырақ астына кетуге мәжбүр етеді.
Аналықтарының көзі ... ... тек ... дақ ... ғана болады. Тек
«жарық, қараңғы немесе өте жарықты» айыра ... ... ... басқа, аналықтарын іздеуге қажетті күрделі ... ... Қуаң дала ... ... ... аналығы қысқа күйттеу ойынынан
кейін, бірден топыраққа қайта енеді. Көп уақыт жер ... ... ... аналықтары осынысымен ерекшеленеді. Осы кезде олар насекомқоректі
омыртқалылар (әр түрлі құстар) мен ... ... ... ... ... айналады.
Поляк сымыры Порфирофора туысының 50 түрлі кармин сымырының ішіндегі
ең көпқоректісі ... ... 17 ... өсімдігімен қоректенеді.
Еуропада бұл түр 15 ... ... 60 ... ... тамырында
қоректенеді, мысалы, астық тұқымдастар (Poacea), ... ... ... ... ... ... тұқымдасы
(Geraniaceae), сарғалдақтар тұқымдасы ... ... ... ... ... (Asyeceae), ерінгүлділер
тұқымдасы (Lamiaceae) және т.б.
Қазақстанда бұл түр 5 ... 9 ... 13 ... ... рашангүлдер, астрагүлдер, т.б.) белгілі. Әдетте бұл түр
Қазақстанда қазтабан (Potentilla bifurca) тамырында тіршілік ... ... ... қараған (Caragana) туысының 5 ... ... ... ... (осы ... ... түрлері сияқты) ерте
уақытттан бері адам қызыл түсті бояу, яғни кармин өндірудің шикізат ... ... ... ... үш мың жылда маталарды, кілемдерді, азық –
түлікті және косметиканың шикізаттарын бояуға пайдаланылды. Бұл ... және Азия ... ... ... із ... ... тереңдігі сонша, көптеген тарихи ... және ... ... қателіктер тудырды. Себебі Еуропада Америка ашылғаннан
кейін поляк кармин сымырының жаңа аты ... ... ... ... ... боямығына ұқсас. Өйткені бұл да Америка жерінде кармин бояуының
табиғи көзі еді. Бұл ... ... беру үшін ... түсті жануарлар
бояуларының шығу тегін қарастырамыз.
Қызыл түсті ... ... ... мен моллюскалардан
алынады. Қара ... түс – ... ... ол ... ... 1600 жылы Крит ... тарихшылар мен археологтардың
мәліметтерінен пайда болған. Жерорта ... ... ... ... (M. ... M. ... ... бездерінің
бөлінулерінен алынады. Қызыл түсті қалған ... ... ... ... кармин немесе кермес қышқылдары құрайтын бояулар) әр
түрлі кокцид түрінен алынады. Жер бетінде төрт ... жуық ... ... олар 16 ... ... Бояу шикізаты ретінде сымырдың
үш туысынан (Kerria lacca, K. ... K. ... және ... Лак сымырлары Азияның оңтүстік және шығыс бөліктерінде тіршілік
етеді. Оларда бояуды ерте кезден бері алады, ең алдымен Қытай мен ... ... ... ... деп Kermes ... түрлерін
белгілейді, олар емен ағашында қоректенеді және Жерорта теңізі мен ... ... ... ... ... ... ... – Kermes
vermilio сымыры, мұнан да қызыл бояу алған. ... ... ... ... ... зат ... қышқылы болып табылады. Бояу қасиеті
Kermes туысының тек бір түрінде ғана Kermes ... бар. Ол ... ... ... ... Италия, бұрынғы Югославиядан белгілі
және Quercus coccifera еменімен қоректенеді.
Кармин бояуын маргародид (Margarodidae, Porphyrophora туысы) ... ... ... ... ... екі ... алады. Мексикан боямығы деп Opuntia және Nopala туысына жататын
кактусте қоректенетін Dactylopius coccus, сонымен қатар осы ... ... (D. ... D. austrinus, D. salmianus, D. opuntiae, D.
tomentosus, D. zimmermanni және т.б.) ... ... бұл ... ... ... ... Соңғы екі ғасырда Dactylopius coccus ... ... ... ... ... ... ... Индонезия және
Австралияға апарылды. Еуропалықтардың Американы ... ... ... ... ең бірінші рет мексика боямығын әкелді.
Испандық жаулап алушылардың айтысына қарағанда, бояу өз ... ... ... ... және ... ... үй бояуы және тоқыма бояуы
ретінде ертеден пайдаланып келген және ... ... ... ... ... ... әзілмен қарап, бұл сымырларды өздерінше «cochinilla»,
қысқаша «cochina», яғни кішкене шошқа деп ... ... сөзі ... осы насекомдарға тұрақты атау болып, тіпті кокцидтердің басқа
тұқымдастарының ... де ... ... ... ... ... «армян (арарат) боямығы» деген түсініктер пайда ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, XIX
ғасырда поляк және армян «боямықтарын» өндірістен ығыстырып шығарды. Үш ... бойы ... ... келген осы екі түрдің кармин өндірісі құлдырады.
Кармин сымырларын пайдаланған ... ... ... және ... ... құжат Таурат мәтіні болып табылады. Көне Өсиет шамамен біздің
дәуірімізге дейін XVI – XV ғасырларда құрылған. ... бес ... ... дамығанын растайтын мәліметтер бар. Көпке белгілі, Алдыңғы
Азия және ... ... ... ... ... беріледі,
сондықтан бояу шикізаты ретінде тек жергілікті табиғи ... ... яғни ... ... ... ... ... XV
ғасырдың соңында еуропалықтармен ашылған мексика боямығы мен Қытайдағы
белгілі лак сымырының ... ... ... ... қолданылуы мүмкін
емес еді. Көне Өсиетте ... ... ... ... ... 14 ... «Висоннан иірілген және көгілдір, қара қошқыл және құртпен, яғни
сымырмен боялған жүннен жасалған он ... скин ... ... ... херувим жаса» (Қорытынды, 26.1 тарау). «Олар көгілдір, қара
қошқыл және ... яғни ... ... ... ... 39.1
тарау). Мұндай сөздермен Тауратта сымырмен боялған жүн өнімдерін айтады,
червленная шерсть (яғни, қара қошқылмен ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері мен олардың түсінің
айырмашылығын жақсы білген. «Сымырмен боялған жүн» ... ... ... ... ... ... де кездеседі (25.4 тарауы; 39.2
тарауы), сонымен қатар Сан кітабында (19.6 тарау) да ... ... (14.4, 6, 49, 51, 52) ... жіп» ... ... «Дін ... ... ағашын тазалаған екі құс үшін
сымырланған жіп пен иссоп алуды бұйырады» (14.4 ... және ... 4 ... ... басқа Иисус Навин кітабында (2.18, 21 тарау)
сымырланған жіп ... ... ... «Біз бұл ... ... ... ... бізді жіберген жерге, яғни терезеге байла» (2.18 тарау)
және Иеремия кітабында қызыл бояу жайында («өзіне терезе ... ... ... ... ... ... ... жіп» өзіне еріксіз
назар аудартады, себебі бояумен боялған жіп, басқаларға қарағанда тығыз ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түсіну үшін оның ежелгі ... ... ... болғаны дұрыс. «Сымырланған» (құртпен боялған)
деген сөз өз мағынасына шынымен сәйкес пе және ... ... ... Осындай егжей – тегжейлі салыстыруды XIX ... ... орыс ... ... жасаған болатын. Ол ежелгі еврей ... ... және Сан ... ... ... ... үшін ... қатар «тола» деген сөздерді қолданды, бұл «құрт, яғни ... ... ... ... ... сөзі ... бұл екі түрлі немесе
ашық түсті зат дегенді білдіреді. Тауратта бұл сөз қызыл ... ... ... сөзі ... ... сөзіне туыстас, яғни қызыл түсті
білдіреді, ал «сымыр» бояуы – ... ... ... ... ... ... ... «шани») сөзі орнында
«вордан кармир» тұр, бұл «сымырдан қызыл болған» дегенді білдіреді, ... ... ... ... ... және ... ... Мысалы, Иеговы иудейлерге қарсы кінәлауында Исаия кітабы 1.18
– тарауында кінә ... ... ... ... ... ... ... аудармасында «вордан кармир», латын тілінде – «quasi ... ...... ... ...... ... делінген.
1561 жылғы Исаия кітабының полякша аудармасында «A esli beda (grzechy
wasse) tak czerwone, jako ... - деп ... ... ... «Если будут грехи ваши, как червленное (кейінгі аудармасында -
багряное), как снега убелю...»
Біздің дәуірізге дейінгі V ... ... ... ... қызыл түс ежелгі еврей тілінде «кармиль» дегенді білдіреді, ол
армян аудармасында «вордан ... деп ... ал ... ... «червленный», «червленница». «...қара қошқыл, қызыл және жақұт
түсті иірілген жіптерден ...» (2.7 тарау); «...и из ... ... ... (2. 4 ... Жаңа Өсиеттің грек мәтінінде Апостол
Павелдің еврейлерге Үндеу хатында коккоспен боялған жүн (кармин ... аты) деп ... ... ... ... «червленная
шерсть», «vermiculus» (кейде – «coccus») латынша, ал полякша «welna czerwem
ukraszona» - деп ... ... осы ... ... ... мәтінінде
«червленные», яғни сымырланған бұйымдар, кармин сымырынан дайындалған қызыл
бояумен боялған, ол ежелгі бояушыларға өте ... ... ... және ... ... ... XVI ғасырдың басында поляк
сымырының кармин кәсібі ... ... ... ... ... ... маңызды орын алғанын, славян және басқа тілдерге ... ... ... ... ... заттарды славяндар «червленный
(червленый)» деп атады. Сымырды Италия, Франция, Германия және т.б. ... ... ... ... ... сөздерін де жеткізді. Басқа тілдерде
бұл сөздер жерсіндіріліп, ... ... ... заңдарымен
өзгеріске ұшырады. Мысалы ... сөзі ... ... ... scalata» сөздеріне, яғни Далманиядан Венецияға сымырмен боялған
заттарды экспортқа жіберген кезде өзгерді. Одан әрі ... ... ... ... ... ... ағылшынша «scarlet»
және осы тілдер арқылы поляк тіліне «szarlat» және ... деп ... ... ... ... ... ... көрген
суреттерден және коллекциялардан жақсы таныс. Ал оны табиғатта көру
ұмтылмайтын әсер ... Ол ... ... ... ... ... жатады. Қазақстандағы Lucanus туысының ... ол ... ... ... табиғатты әшекелейтін ең әдемі түрі болып
табылады.
Еуропада, сонымен қатар Кіші Азия мен ... ... ... ... ... ең ірі ... ... аймағы – кәдімгі Батыс
Жерорта теңізі. Еуропада ... ... ... ... ... ... ... тек биік таулы жерлерде кездеспейді. ... ... ... да ... ... ... өзенінің жайылмасына дейін
жетеді.
Түрдің сыртқы құрылымы өте ... және дене ... ... Бұл ірі,
сопақша және жалпақ қоңыздардың жыныстық айырмашылықтары ... ... ... ... ұзындығының үш бөлігінен көбін ұзын қаруланған
жақтары алып тұрады, ол бұғының мүйізін еске түсіреді. ... ... ие ... отыр. Аталығының үстіңгі қанаты мен жақтары қызыл қоңыр, ... мен ... ... қара ... Аналықтары ұсақ, 28 – 45 мм. ... ... және ... тәрізді жоғарғы жақтары болмайды. Олар салыстырмалы
қысқа жақты.
Сонымен қатар, түр үшін келесі белгілер тән: қоңыздардың ортаңғы ... ... ... ... бірнеше тікені болады. Мұртшалары бірден
бүгілген төрт буынды тарақты, көздері шамамен ... ... ... ... алдыңғы сирақтарының жоғарғы жағында сайлары жоқ.
Дернәсілдері сүттей ақ түсті, пішіні C әрпі ... ... 14 см және ... 2 ... жетеді. Қоңыздардың дернәсілі –
Қазақстан фаунасындағы ең үлкен насеком. Дернәсілдері ... ... ... ... ... ... кейбір жапырақты ағаштарда да дамиды.
Дернәсіл даму кезінде шіріген ағашты түйіршікті қиқымға айналдырады, сөйтіп
ағаш қалдықтарын ... ... түзу ... өз үлесін қосады. Дернәсілдің
қоретенуі әзірге аз зерттелген, Мүмкін, ағаштың алғашқы шіруіне ... ... ... ... ... 30 – 40 жыл ... ... табиғатта таралу аймағының кез –
келген жерінен жиі кездестіруге болатын еді. Емен ... ... ... ... ... ... санының азаюына әкеліп соқты.
Түрдің жағдайына ауа – райының шектен тыс ыстық болуы ... ... ... ұсақ ... саны көбейеді. Бұл қоңыздарды жарқанаттар мен
кейбір құстар барлық жерде белсенді аулайды, ... ... ... ... және ... кеудесін қалдырады. Әлсіз қоңыздарды жер бетінен
мысықтар ұстауы мүмкін, төменгі температурада ... ... ... де ... жасайды.
Қазіргі кезде түр көптеген елде қорғауға алынды. Ол КСРО ... және ... ... ... ... ... ... да
енгізілген болатын, Еуропаның көптеген мемлекеттері, соның ... ... ... ... ... алды.
Қазақстан Қызыл кітабына 1991 жылы ... ... ... үшін
тіршілік ететін мекендерде қорықтық тәртіпті қатаң сақтау қажет. Сонымен
қатар жараланған ... ... ... ... ... ... және
жаппай коллекциялық көрнекі құралға жинауға толық тиым салу керек. ... ... ең ... жолы - ... ... көп ... дамуына қолайлы орындарды табу, сөйтіп онда шағын ... ... Егер ... ... ... де, олардың түбірлеріне
қоңыздар жұмыртқа салады, онда олардың популяциясы сақталады.
САРЫҚАНАТТЫ СФЕКС
Бұл – сирек кездесетін және аз ... түр ... ... ежелгі
туысының ең ірі, ашық боялған өкілдерінің бірі.
Денесі ірі, 32 мм. ... ... ... ... өз ... шамалы
ғана үлкен. Басы мен кеудесі қара түсті, көбіне жирен ... ... ... ... онша ... емес ақшыл түктермен жабылған. Алдыңғы және
ортаңғы кеуделері нәзік жатаған түктермен қапталған, аралық бунағы жоғарғы
жағынан көлденең ... ... ... сары ... ... ... ойықтанбаған. Құрсағының түп жағы азды – көпті қызыл –
жирен түсті. Аяқтары қара түсті. ... ... да қара ... ... сарықанатты сфексті өзіне ... ... ... ... ... Ең нағыз айырмашылық белгісі – аталығының мұртшаларының
құрылысы: олардың жетінші және ... ... ... ... ... сезімтал аймақтары болады, оны плакойдтар деп атайды.
Түр Оңтүстік Батыс Еуропа, Солтүстік Африкадан Оңтүстік Батыс Азия
арқылы Орта Азия және ... ... кең ... ... және ... ... ландшафты аласа тауларда,
өзен аңғарларында, шөлді аймақтың шырайлы ... ... ... ... шағыл тасты беткейлерін ұнатады.
Аралар маусымның ортасынан тамыздың соңы, қыркүйектің басына дейін
белсенді болады. ... ... ... ... ұсақ тасты топырақты
жерлерде ұялайды. Қорегі ретінде ірі шегірткелер мен ... ... ... Ара бір ұяшықта шаншарымен жансыздандырылған үш –
төрт дана жемтігін жинайды. Ересек аралар әр ... ... ... және ... ... ... ... үш – төрт шегірткені қор ретінде жинайды, олардың
бастарын ішке қарай орналастырады. ... ... ара ... ... ... және ... жұп ... ортасына, шамалы
бүйіріне қарай кеудесіне көлденең орналастырды.
Үш – төрт күннен кейін жұмыртқадан дернәсіл шығады, ол әлсіз ... ... құрт ... болады. Ол шегірткенің жұқа нәзік жабынын тістеп,
титтей тесіктен ... ... сора ... Бір ... ... кірмеген жерлері әлі қимылдап жатады.
Алты – жеті күнде дернәсіл бір шегірткені жеп бітіреді, сонан ... ... ... құрсақ жағынан бастап жейді. Соңғы шегірткені
жеп болғаннан ейін, ... қос ... ... ... түзеді. Ол ішкі
жағынан да тегіс, жылтыр қоңыр күлгін ... ... сірә ... ... ... ... ... қабырғасы дернәсілді ылғалдылықтан
және механикалық зақымдалудан берік қорғайды.
Дернәсіл пілләсін екі тәулік ... ... ... ... ... ... қатып қалады, он ай шамасында осындай күйде ... ... ... ... көп кешікпей қуыршақ ересек араға айналады. Жас
сфекс жерде ұяшықтан шығатын тесік жасайды, сөйтіп ін ... ... ... ... тазалайды. Ақырында, ұрпағына деген
қамқорлыққа байланысты жаңа өмірді бастау үшін ауаға ... ... ... ... ұяларын малдың және көліктердің
бұзуы, дала ... және ... ... ... ... тіршілік
қауымдастықтарының бұзылуы әсер етіп отыр. Өткен ғасырдың 90-шы жылдарында
мал басының ... ... ... және ... ... көп ... пайдаланылмай қалған кезде, ... ... ... байқалған болатын. Дегенмен, соңғы жылдары мал санының
қайта өсуіне байланысты, сонымен қатар, дала өрттерінің ... ... ... ... шығып қалып отыр. Осы жағдайлар сарықанатты сфекс, тек ... ... ... ... ... ... ... дала фаунасының
өкілдерінің тағдырына қайтадан қауіппен ... ... етіп ... ... ... деп ойлайды, ... ... ... ... үшін жинайды. Сфекс ... Ақсу ... ... ... қорғалады, мүмкін, Үстірт қорығында
қорғалады. Түрді қорғау үшін шөлді аймақтың барлық жерінде шағын ... ... ... ... ... мал ... ... өсуіне байланысты, сонымен қатар,
дала өрттерінің ... өте көп ... ... ... ... отыр. Осы
жағдайлар көптеген сирек кездесетін шөлді дала фаунасының ... ... ... ... ... етіп ... ... үшін мына шараларды қолдану керек: ... ... ... ... тіршілік ететін жерін қоршау, орман және
шабындық өрттерін болдырмау, ағаштар мен ... ... ... ... аймағының жекеленген бөліктерінде түрдің жоғалып кету
қауіпі бар. Тау жайылымдарын қарқынды меңгеру, әсіресе, тау ... ... тыс бағу түр ... кері ... ... отыр.
Соңғы жылдары омыртқасыздардың тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл жер
шарында кейбір түрлерінің саны азайып бара ... ... ... ел
– елде оларды қорғау шаралары жүзеге асуда. Сол сияқты ... ... ... да ... ... ... кең ... алынып отыр. Саны күрт
азайып кеткен омыртқасыз жануарларды ... ... ... ... ... ... анықтап, сол жерлерде қорғау ... ... ... ... үшін ... ... мекендерде қорықтық тәртіпті
қатаң сақтау қажет. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... және жаппай коллекциялық көрнекі құралға жинауға
толық тиым салу ... Бұл ... ... ең ... жолы - ... көп ... ... дамуына қолайлы орындарды табу,
сөйтіп онда шағын қорықтар ұйымдастыру керек. Егер тіпті ағаштар кесілсе
де, ... ... ... ... ... онда ... ... ӘДЕБИЕТТЕР:
1. М. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казанас
Ғажайып омыртқасыздар
Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен
Алматы, 2005
2. ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Кейбiр омыртқалы жануарлардың және адамның дамуы3 бет
Кейбiр омыртқалы жануарлардың және адамның дамуы туралы4 бет
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу79 бет
Омыртқалы жануарлардың жалпы сипаттамасы19 бет
Омыртқасыз жануарлардың түрлерінің таралуы, шығу тегі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь