Баққожа мұқайдың әңгіме жанрындағы замана мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3


1 ӘҢГІМЕ ЖАНРЫНДАҒЫ ЗАМАНА МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ...9

2 ЖАЗУШЫ ПОВЕСТЕРІНДЕГІ УАҚЫТ ТЫНЫСЫ ... ... ... ... ... .39

3 “ӨМІРЗАЯ” РОМАНЫНДАҒЫ ДӘУІР ШЫНДЫҒЫ ЖӘНЕ КӨРКЕМ ШЕШІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 119


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...124
Тақырыптың өзектілігі: Әрбір халықтың ерекшелігі – оның рухани мәдениеттің сапа – дәрежесімен таразыланып, танылады. Рухани мәдениеттің ең елеулі саласы - әдебиет екені ақиқат. Өйткені, онда халықтың сан ғасырлар бойғы рухани ұлы мұраттарын мазмұндайтын көркемдік құндылықтар жинақталған. Ол әр дәуірдің сипатына сай түрленіп, жаңғырып отырады. “Әрбір қаламгер өз дәуірінің үні” десек, талант дәрежесі мен қалам қарымы арқылы сөз өнерінде өзіндік қолтаңбасымен дараланатын қаламгерлер арқылы толысып, марқаяды. Өйткені, айнала қоршаған ортаны, қоғамдағы сан алуан өзгерістерді, адамның сыртқы бейнесін, ішкі әлемін әдебиеттей әрі нақты, әрі терең ашатын өнер дүниесі сирек. Қазақ ұлттық әдебиеттануының атасы А. Байтұрсынов “Әдебиет танытқыш” атты зерттеу еңбегінде өнер түрлерін саралай келіп: “Бесінші – нәрсенің жайын, күйін, түрін, түсін, ісін сөзбен келістіріп айту өнері. Бұл сөз өнері болады. ( қазақша асыл сөз, арабша әдебиет, европаша – литература ). Өнердің ең алды – сөз өнері болып саналады. “Өнер алды – қызыл тіл” деген қазақ мақалы бар” [1, 165 б.] – деп, әдебиеттің айрықша мәнін ғылыми саралаған.
Ұлттық әдебиетіміздің тереңнен тамыр тартқан тарихымен бірге бүгінгі кескін-келбетін айқындауда да қаламгерлік қабілетпен талант даралығының маңызы зор. Неғұрлым талантты жазушылар мол болса, ұлттық әдебиеттің керегесі кеңейіп, күмбезі көркейе түсері анық. Қазақ халқының сөз өнерінде өзіндік ой-танымымен дараланып, қаламгерлік қуатымен жаңа өрістерге жол ашқан жазушыларының санатында – Баққожа Мұқай шығармашылығының орны қомақты.
Жазушы өзі өмір сүрген кезенің әлеуметтік, психологиялық жай-күйіне үн қоса білді. Адамгершіліктің асқақ көріністерін көбіне замана шындығынан шығарып суреттеуге мән береді. Сол арқылы халықтың ақыл-ойын, ішкі сезім дүниесінің мөлдірлігін қастерлеуге ұмтылады. Оның шығармашылығының өн бойына замана үнінің қоғам мүддесімен тығыз байланысты екенін аңғару қиын емес.
Әрбір қаламгер өзі өмір сүріп ортаға деген көзқарасын шығарма тақырыбына арқау етеді. Бұл туралы, академик С. Қирабаев былай деп тұжырады: “қай жазушы болса да өз заманының шындығынан алыстап кете алмайды. “Адамды заман билемек” деп Абай тегін айтпаған. Заманмен керағар келіп, онымен ашық тартысқа түсу арқылы ешбір жазушы “батыр” атағын алмаған. Ол қайта онымен ымыраға келе отырып, дәуір, заман қайшылығын көркем образдар арқылы ашқан. Сол арқылы заманына, Чернышевский тілімен айтқанда, үкім шығарған” [2, 162 б.].
Әдебиет – қоғамдық ой-сана, пікірлердің аса жүйелі, жинақталған көрінісі. Әдебиет туралы сөз, қалай болғанда, уақыт туралы сөз болмақ. Әдебиет қоғамдық ой-сананы танытушы ғана емес, белгілі бір дәрежеде қалыптастырушы да. Осы тұрғыдан келгенде, уақыт талабына жауап беретін шығармалардан алдымен іздейтініміз – тақырыптың көркемдік шешімін табуы,
1 Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш // Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Алаш, 2003. – 1 т. – 188-226 бб.
2 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдар беттері. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
3 Мағауин М. Зобалаң // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 24 қараша.
4 Әлімжанов Б. Дария бұлақтан басталады // Қазақ әдебиеті. – 1980. – 30 қаңтар.
5 Ыбырайымов Б. Тағдар тағлымы // Қазақ әдебиеті. – 1983. – 24 маусым.
6 Бейсебаев Ә. Жан шуағы // Лениншіл жас. – 1981. – 30 шілде.
7 Сәрсек Ж. Кешір бізді Аяған // Жетісу. – 2001. – 3 наурыз.
8 Бақбергенов С. Ар алдындағы сыр // Қазақ әдебиеті. – 1979. – 4 мамыр.
9 Балғабаев С. Шығарма арқауы – шындық күресі // Жетісу. – 2000. – 30 қараша.
10 Құрманғалиева С. Бүгінгі әдеби тақырыптар // Көкшетау правдасы. – 1978. - 26 желтоқсан.
11 Ыбыраев Ж. Өмір неге зая болу керек? // Заман-Қазақстан. – 1998. – 31 шілде.
12 Мамырбаев Д. Өмір шындығы өшпейді // Қазақ әдебиеті. – 1981. – 6 қараша.
13 Ерманов Ж. Ізденістің игі сипаты // Жұлдыз. – 1981. - №11. – 5 б.
14 Асылбеков С. Шындықтың айдай жүзі // Қазақ әдебиеті. – 1989. – 5 ақпан.
15 Кенжеханов М. Түйіні бір төрт повесть // Жұлдыз. – 1981. - № 12. – 6 б.
16 Сығай Ә. Кешегі күндердің көңілсіз көріністері // Заман-Қазақстан. – 1998. – 31 шілде.
17 Жұмабеков С. Төрт ауыз сөз // Қазақ әдебиеті. – 1987. – 7 тамыз.
18 Әлиева Р. Адам болдың арлы бол // Жезқазған туы. – 1980. – 5 тамыз.
19 Меңдеке Ә. Өмірің зая, өмірің зая кетпесін // Егемен Қазақстан. – 2000. – 28 қараша.
20 Мұқанов М. Заман ақиқаты // Әділет. – 1993. – 27 қаңтар.
21 Байтұрсынов А. Ақ жол: өлеңдер мен әдеби зерттеу. – Алматы: Жазушы, 1991. – 228 б.
22 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959. – 556 б.
23 Қирабаев С. Шындық және шеберлік. – Алматы: Жазушы, 1983. – 280 б.
24 Қабдолов З. Көзқарас. – Алматы: Рауан, 1996. – 254 б.
25 Кәкішев Т. Қазақ әдеби сынының тарихы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 439 б.
26 Бердібаев Р. Роман және заман. – Алматы: Жазушы, 1967. - 280 б.
27 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиетi тарихының мәселелерi. – Алматы: Ғылым, 1973.- 170 б.
28 Кәкішев Т. Дәуір дидары. – Алматы: Рауан, 1985. – 303 б.
29 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1988. – 187 б.
30 Әбдезұлы Қ. Жазушы және замана шындығы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 185 б.
31 Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
32 Негимов С. _Өнерпаздық өрнектерi. – Алматы: Ана тiлi, 1996. – 88 б.
33 Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. – Алматы: Өлке, 1997. – 268 б.
34 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
35 Есембеков Т. Драматизм и казахская проза. – Алматы: Ғылым, 1997. – 230 б.
36 Күмісбаев Ө. Зерттеу, әдеби мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1995. – 156 б.
37 Әбдіғазиев Б. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік негіздері. – Алматы: Жазушы, 2001. – 296 б.
38 Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ романының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1992.- 327 б.
39 Тебегенов Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор дәстүрі. – Алматы. Білім, 2001. – 346 б.
40 Жақсылықов А. Образы, мотивы и идеи с религиозной содержательностью в произведениях казахской литературы. Типология, эстетика, генезис. – Алматы: Білім, 1999. –369 б.
41 Ысқақұлы Д. Сын шын болсын. – Алматы: Ғылым, 1993 – 293 б.
42 Тұрысбек Р. Ар айнасы. – Алматы: Қазақ университетi, 2000. – 396 б.
44Жуанышбеков Н. Проблемы сравнительно-типологического изучения литературы. – Алматы, 1995. – 297 б.
45 Гинзбург Л. Я. О психологической прозе. – Л.: Худ. Литература, 1977. – 428 с.
46 Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. – М.: Просвещение, 1976. – 420 с.
47 Абрамович Г. Л. Введение в литературоведение. – М.: Просвещение, 1976. – 352 с.
48 Бахтин Эстетика словесного творчества. – М.: Искуство, 1979. – 423 с.
49 Виноградов В.В. О языке художественной прозы. - М.: Наука, 1980. – 360 с.
50 Әдебиеттану терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
15 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 351 б.
52 Қирабаев С. Шындық және шығарма // Таңдамалы: 2т. – Алматы: Жазушы, 1998. – 1т. - 120-145 бб.
53 Мұқай Б. Жазушының жан сыры // Қазақ әдебиеті. – 1995. – 6 қаңтар.
54 Мұқай Б. Қара талқан // Қазақ әдебиеті. – 1980. – 10 қазан.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………………....3
1 ӘҢГІМЕ ЖАНРЫНДАҒЫ ЗАМАНА МӘСЕЛЕЛЕРІ……………….....9
2. ЖАЗУШЫ ПОВЕСТЕРІНДЕГІ УАҚЫТ ТЫНЫСЫ…………………39
3. “ӨМІРЗАЯ” РОМАНЫНДАҒЫ ДӘУІР ... ЖӘНЕ ... ... ... ... өзектілігі: Әрбір халықтың ерекшелігі – оның рухани
мәдениеттің сапа – дәрежесімен таразыланып, танылады. ... ... ... саласы - әдебиет екені ақиқат. Өйткені, онда халықтың сан ғасырлар
бойғы ... ұлы ... ... ... ... ... әр ... сипатына сай түрленіп, жаңғырып отырады. “Әрбір қаламгер ... ... ... ... дәрежесі мен қалам қарымы арқылы сөз өнерінде
өзіндік қолтаңбасымен дараланатын ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы сан алуан өзгерістерді, адамның
сыртқы бейнесін, ішкі әлемін әдебиеттей әрі нақты, әрі терең ... ... ... Қазақ ұлттық әдебиеттануының атасы А. Байтұрсынов
“Әдебиет ... атты ... ... өнер түрлерін саралай келіп:
“Бесінші – нәрсенің жайын, күйін, түрін, түсін, ісін сөзбен ... ... Бұл сөз ... ... ( ... асыл сөз, ... әдебиет, европаша –
литература ). Өнердің ең алды – сөз ... ... ... ... алды –
қызыл тіл” деген қазақ мақалы бар” [1, 165 б.] – деп, әдебиеттің айрықша
мәнін ... ... ... ... ... ... ... бірге бүгінгі
кескін-келбетін айқындауда да қаламгерлік қабілетпен талант даралығының
маңызы зор. ... ... ... мол ... ұлттық әдебиеттің
керегесі кеңейіп, күмбезі көркейе ... ... ... халқының сөз өнерінде
өзіндік ой-танымымен дараланып, қаламгерлік қуатымен жаңа өрістерге ... ... ...... ... ... ... өзі өмір сүрген кезенің әлеуметтік, психологиялық жай-күйіне
үн қоса білді. Адамгершіліктің ... ... ... замана шындығынан
шығарып суреттеуге мән береді. Сол арқылы халықтың ақыл-ойын, ішкі сезім
дүниесінің мөлдірлігін қастерлеуге ... Оның ... ... замана үнінің қоғам мүддесімен тығыз байланысты екенін аңғару қиын
емес.
Әрбір қаламгер өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... Бұл туралы, академик С. Қирабаев былай деп
тұжырады: “қай ... ... да өз ... ... алыстап кете
алмайды. “Адамды заман билемек” деп Абай ... ... ... ... ... ашық ... түсу ... ешбір жазушы “батыр” атағын
алмаған. Ол қайта онымен ымыраға келе ... ... ... ... ... ... ... Сол арқылы заманына, Чернышевский тілімен
айтқанда, үкім шығарған” [2, 162 ...... ... ... аса жүйелі, жинақталған
көрінісі. Әдебиет туралы сөз, ... ... ... ... сөз ... қоғамдық ой-сананы танытушы ғана емес, белгілі бір ... да. Осы ... ... ... ... ... беретін
шығармалардан алдымен іздейтініміз – тақырыптың көркемдік шешімін табуы, ой
мен сезімнің тереңдігі мен ... өмір ... ... ... ең ... ... ізденістер болмақ.
Өмірден қандай құбылысты суреттемесін, Б. Мұқай адам өміріне,
тіршілігіне, асыл мұраттарға байланыстыра ... оны ... ... ... ... ... бойғы рухани, ар-ұждан, азаматтық
күрестердің нәтижесін бүгінгі адам мен оның қат-қабат, күрделі ... ... ... ... даму ... сөз ... ... танылған жазушының шығармашылығы әзірше арнайы зерттеу
нысанасының өзегіне айналмай келгені белгілі. Осы орайда, бұл ...... ... замана мәселелерінің әдеби-көркемдік
ізденістерінің сипатын ашу.
Диссертациялық ... Б. ... ... жан-жақты
қарастырылады. Қаламгердің мол мұрасына жалпы сипаттама бере отырып,
олардың өз ... ... ... ... ашып бергеніне, ... мен ... ... ... ... ... жетістіктеріне тоқталамыз. Сондай-ақ аталған міндеттерді жүзеге
асыруда нендей көркемдік құралдардың, әдеби ... ... осы ... ... әлемінің өзіндік сипаттары нақтылы
мысалдар арқылы талданады. ... ... біз ... ... Б. ... концепциясының табиғатын ашу, оның өзіне тән жазушылық
қолтаңбасын айқындау, осы әдеби туындыларының ... ... ... ... ... ... ... алдымызға міндет етіп қойдық.
Жазушы қаламынан бірнеше әңгімелер мен повестер, пьесалар мен шоқтығы
биік романдар дүниеге келді. Әрдайым тынымсыз ... ... ... ... ... да, қанша жазса да, замана шындығынан ауытқымай, негізінен өзі
өмір сүрген кезеңнің сан ... ... ... ... ... көркем туындылары арқылы көз ... ... Б. ... ... сан түрлі құпиясы мен өмір тірегі – ... ... ... ... ... әрі ... ... бар.
Қаламгердің көркемдік әлемін сөз еткенде жазушының шеберлігі, өзіндік ... ... ... мазмұндық- құрылымдық ізденістер жан-
жақтылығымен көзге түседі. Суреткердің әр шығармасынан өмір ... ... ... адам ... азаматтық ойлар туындап жатады.
Б. Мұқай әдебиеттің әр түрлі жанрына қалам ... ... Ол ... ... ғана ... ... ... белгілі публицист. Адамдар
арасындағы алуан түрлі ой-сезім қақтығыстарын ... ... мен ... ... ... ... ... еткен
көптеген мақалалары жазылып шықты. Алайда, қаламгердің драмалық шығармалары
өзінше бөлек қарастыруды қажет ететін, арнайы зерттеуге өзек болатын ... ... да біз өз ... талантты жазушының прозалық
дүниелері мен таңдаулы мақалаларын ғана нысана етіп алдық.
Кез-келген сөз зергері секілді Б. ... да өз ... ... ... ... творчестволық көрігінде қорытып, көркем
суретке айналдырады. Осы жолда, таудай таланты мен ... ... ... ... ... беріле еңбек етіп, терең ізденіске
барады. Характер табиғатын шебер бейнелеуі қаламгердің кейіпкер ой-сезімі
мен жан-толғанысын ... ... ... ... жеткізудегі қабілеті
арқылы жасалады. Баққожа Мұқайдың ерекшелігі өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... мәнін терең талдап ... және сол ... ... шығармаға айналдырып, оқырманның
ой-санасына сәуле түсіре білген таланттылығында. Бұл – бір.
Екіншіден, жазушы шығармаларындағы замана келбеті мәселелерімен қоса,
кейіпкер ... мен ... ... ... ... ғылыми ой-тұжырымдар
күні бүгінге дейін жеткілікті айтылған жоқ.
Үшіншіден, қаламгер ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығымен салыстыра отырып
зерделеу де алғаш рет қозғалып отыр. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... өмір ... көркем шешімін табудағы авторлық
ізденісті айқындау, сол арқылы ... ... даму ... Б. ... үлесін көрсету зерттеу жұмысының өзектілігін танытады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Біздің зерттеу ... ... ... ... ... ... сөз болды; қаламгер
прозасының көркемдік деңгейі, жазушылық шеберлігі және ... ... ... ... басылымдардағы әртүрлі әдеби-сын
мақалаларда жарық көрді. Бұл ... М. ... [3], Б. ... Б. ... [5], Ә. ... [6], Ж. Сәрсектің [7],
С. Бақбергеновтың [8], С. Балғабаевтың [9], С. Құрманғалиеваның
[10], Ж. ... [11], Д. ... [12], Ж. ... С. ... [14], М. ... Ә. ... [16], С. ... [17], ... [18], Ә. ... [19], М. Мұқановтың [20], тағы басқалардың
мақалаларында суреткердің қаламгерлік шеберлігі, өмір шындығы мен кейіпкер
келбетін ... ... ... ... ретіне орай сөз ... ... биік ... ... туындыларының табиғаты сарапталады.
Алайда сан қырлы талант иесі Б. ... ... ... ... ... бұл жеткіліксіз. Сондықтан жазушы шығармашылығындағы прозалық
дүниелерінің көркемдік ... ... ... ... әрі ... әдебиеттану ғылымында арнайы зерттеудің объектісіне айналдыру
міндеті осыдан туындайды.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... шығармаларының қазақ әдебиетіндегі алатын орнын, ... ... ... ... ... Осы ... ... көрген
еңбектерге сүйене отырып, қаламгер ... ... ... ... ой қосу, ғылыми ... ... Сол ... шығармашалығының өсу жолын бағалау.
Бұл үшін мынадай мәселелерге баса назар аудардық:
• Б. Мұқай прозасының дара табиғаты және замана шындығы мен ... ... ... ... ... ... шығармашылығындағы адам мінезі және қоғам арасындағы қарама-
қайшылықтар мен іс-әрекеттер сырын ашып, бейнелену ... ... ... ... ... ... суреттелу ерекшелігін
анықтау;
• әңгіме жанрындағы қаламгердің ізденістері мен өмір ... ... ... ... ... ... туындыларының мазмұндық-құрылымдық сипатын талдау
арқылы жазушы повестерінің қазақ әдебиеті тарихындағы үлесін бағамдау;
• “Өмірзая” романындағы кейіпкерлер мен характерді жеке ... және ... ... ... және ... көркемдік басты ұстанымын
анықтау;
Аталған мақсат-міндеттерді тиісті деңгейінде орындау үшін Б. ... ... ... ... және ... ... қолданудағы шеберлігі талданады.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы: Зерттеу жұмысында Б.Мұқай шығармашылығы
тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... дербес стилі және заман шындығымен, кейіпкер сомдаудағы
арнайы машық-мәнері, ерекшелігі талданады. Жазушы прозасының ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы болып табылады.
Әрі жұмыстың ғылыми жаңалығы ... ... ... ... ... прозасының табиғатын жан-жақты талдай келе замана ... ... ... ... ... ... ... мен заман шындығын бейнелеудегі ... ... өмір – ... ... ... ... суреттеген күрделі туынды
“Өмірзая” романының тақырыптық-идеялық құрылымы ... ... ... ашу ... ... шығармашылығы туралы қажетті мәлімет
беретін ғылыми мақалалар да алғаш рет зерделенеді.
Зерттеу нысанасы мен пәні ретінде Б. ... әр ... ... жарық көрген көркем әңгімелері, сондай-ақ, повестері мен “Өмірзая”
романы және жазушы қаламынан туындаған публицистикалық мақалалары алынды.
Бұл еңбектердегі әр ... ... ... ... ... зерттеу
нысанасына айналды..
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері: Қаламгердің талант
қырын жан-жақты ашу үшін қазақ әдебиеттануының көрнекті өкілдерінің негізгі
ғылыми ... ... ... Атап ... А. ... [21], М.
Әуезов [22], С. Қирабаев [23], З. Қабдолов [24], Т. ... [25], ... [26], М. ... [27], А. ... [28], Ж. ... [29], ... [30], Ж. Тілепов [31],С. Негимов [32], З. Бисенғали [33], ... [34], Т. ... [35], Ө. ... [36], Б. Әбдіғазиев [37], Т.
Рахымжанов [38], Т. ... [39], А. ... [40], Д. ... ... [42], Н. ... [43], Н. ... [44] тағы басқалардың
зерттеулеріндегі ой-тұжырымдарға сүйеніп, басшылыққа ... ... ... ... ... шетел ғалымдары, атап
айтқанда, Л. И. Тимофеев [45], Л. Я. ... [46], Г. Н. ... [47], ... ... [48], ... [49], В. В. ... [50], тағы басқа
ғалымдардың еңбектеріндегі ой-тұжырымдар зерттеу мақсатына қол жеткізуде
ғылыми сараланып, пайдаланылды.
Зерттеу әдісі: Б. ... ... ... ... өзіндік орны
және қаламгерлік шеберлігі мен ... ... ... ... талдау және салыстырмалы, кешенді әдіс-тәсілдерді басшылыққа
алдық.
Зерттеудің ғылыми-практикалық мәні: ... ... мен ... ... ... ... ... оқулықтар, оқу құралдарын
жазуда, сондай-ақ, жоғары оқу орындарында қазақ әдебиетінің ... ... ... ... мен семинарлар жүргізгенде пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: ... ... ... ... ұсынуға болады:
- Б. Мұқай қазақ әдебиетінде өзіндік таным-талғамы мен өз ... ... ... ... ... повестер мен романға дейін шеберлігін
шыңдай білген жазушы өз ... ... ... ... ... ... даралығын, шеберлігін танытатын шығармалардың ұлттық сипаты
айқын және кейіпкерлері ұлттық болмысқа сай;
- ... ... ... ... ... ... өзек ... және өзіне тән суреткерлікпен бейнелейді. Тырнақалды туындыларынан
бастап, соңғы жылдардағы көркем дүниелеріне дейін ... ... ... ықпалын көрсетуге күш салады;
- жазушы дәстүрлі ... ... жете ... жаңа ізденістерімен байыта қолданады;
- «Өмірзая» романының замана шындығының ... ... ... ... байланысы зор.
Шеберлігін шағын жанрдан бастап, повестер мен романға дейін шыңдай
білген Б. Мұқай өз заманының қайталанбас, көркем ... ... ... туындыларынан бастап, соңғы жылдардағы көркем дүниелеріне дейін
қоғам болмысын бейнелеп,оның адам ... ... ... күш ... мәнері мен кейіпкер жан дүниесін бейнелеуде қолданған ... ... ... ... ... еді. ... осы қырлары да зерттеу ретіне орай дәйектеледі.
Жұмыстың жариялануы мен ... ... ... ... тобының асылдары”, “Мәдени мұра”, “Әуезов және әлем
әдебиеті” атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияларда ... ... ... ... тілі мен ... ... хабаршысында
мақалалар түрінде жарияланған.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы ... үш ... және ... ... ... тұрады.
1 ӘҢГІМЕ ЖАНРЫНДАҒЫ ЗАМАНА МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақ прозасының өзге жанрларымен қатар әңгіме жанры да ... ... ... білетін ықшам әрі ұшқырлығына орай, прозаның өзге жанрларынан
оқ бойы озық тұрады. Өз табиғатына сай тақырып – талғам ... ... ... ... ... ... жағынан да дараланып, жан-жақты, терең ойлылықты, тынымсыз
бейнет пен үнемі ... ... ... күрделі де қиын проза саласының
әңгіме жанрындағы Баққожа ... ... ... ... келбетімен
айқын танылады.
Көркемділік – шеберліктен туады десек, суреткер шеберлігі ең алдымен
өмір шындығын жіті көріп, түсіну, сан-алуан ... ... ... ... ерекшеліктерін танып-білу қабілетінен туады.
Осы орайда, Б. Мұқай қаламгер үшін нағыз шеберлік мектебі болып табылатын
әңгіме ... ... ... Сол ... де, біз ең ... ... ... ерекшеліктері мен замана шындығы мен
кейіпкер келбетін даралау сипатына үңілеміз.
Қазақ әдебиетіндегі ... өз ... мен ... асуы бар әңгіме
жанрына: “Әңгіме – оқиғаны баяндап айтуға негізделеген, қарасөзбен жазылған
шағын көркем шығарма. Әңгімеде, әдетте бас-аяғы жинақы, тиянақты бір ... ... ... ... ... ... баяндау тәсілі,
композициялық, сюжеттік құрылысы, кейіпкер жүйесі арқылы айқындалады” [51,
56 б.], - деп ... ... ... ... ... ... ... академик З. Қабдолов былайша тұжырымдайды: “Алдымен көлемі
шағын. Ол ... ... ... ... ... етеді. Содан соң оқырманды
бірден баурап әкетуі үшін, сол шағын ... ... өмір ... ... ... ... ... қызғылықты болуға тиіс. Сюжетке ... ... ... көз ... ... ... ... аттаған сайын аңғартып, адам келе ... ... Адам ... оның ... ... ... ... көзге түсуі, сол арқылы
белгілі бір әлеуметтік топ, қоғамдық орта танылуы шарт. Әлгі адам – ... ... ... ... ... ... бәрі ... өмірді терең
білумен қабат, шұрайлы сөз байлығын, жіті ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда, қалам
тиген жерді өмірдің өзіне айналдырар нағыз шеберлікті, ... қоса ... ... ... білім мен биік мәдениетті талап етеді” [52, 230 ... өзге ... ... өте ... әрі терең талант пен
шынайы шабытты талап ететін әңгіме - әрбір қаламгердің жазушылық ... ... ... ... ... ... – бір оқиға немесе
жекелеген өткір тартыста қоғам өмірінің заңдылықтарын ашып көрсетуге бірден-
бір ыңғайлы ... ... ... даму жолы ... ... ... ... жанры, әсіресе, жетпісінші жылдарда эстетикалық
тұрғыдан кемелденіп, толыса бастады. Осы уақытта жазылған әңгімелердің қай-
қайсысында да ... ... ... ... тың ... ... жанр ... әңгімеде де өмір шындығы шашыраңқы тізбектелмей,
таңдап, талғап алынып, қоғамдық-әлеуметтік шындыққа сай ... ... ... ... өмір ... ... ... шағын
ситуациямен көрсетіп, бейнелейді.
Қазақ прозасында өзіндік орны бар Б. Мұқай әңгіме жанрының шеберлігін
жетік білген сөз зергерінің ... ... ... ... жазушы өзінің
үлкен концепциялы суреткер екенін таныта білді. Қаламгер әңгіме ... ... өмір ... суреттеп, сол арқылы терең азаматтық ойлар,
философиялық толғамдар айта білді. Көркем дүниелерінде қайсыбір ... ... ... да бір идеяны өзек етпесін, оны ең ... өз ой ... ... қана ... сол ... баға ... мен замана мәселелері тұрғысынан түйіндейді. Жазу машақатының бар қыр-
сырын жете түсінетін қаламгер әрбір туындысында әлеуметтік өмірдің ... ... ... ... ... ... тырысады. Оқырман
жүрегінен терең орын алып, тамырын тап ... ... ... ... әлеуметтік қайшылықтарын көре білу, ірі характерлер
ашу, поэтикалық жаңа ... ... ... ізденістер де жас
таланттардың қолынан келеді. Олар еңбектегі құрбыларымен бірге ... ... ... ... ... оның қиялын өсіріп
қызықтыратын ертеңгі күнге көрегендікпен қарай алады» [53, 28 б.] – ... С. ... ... ... жаңа ... жас жазушыларға баға
береді. Ендеше жетпісінші жылдардан бастап жазылған Баққожа Мұқайдың көркем
дүниелерінен адам ... өмір ... сол ... ... ... астастыра тұлғалау, бейнелеп ... ... Шын ... ... ... ... саналатын
қаһармандарының жан дүниесіндегі толғаныс-толқуларды тура танып, ... мен ... ... ... – көп ой ... тән ... келетіндігі
аңғарылады. Қаламгер әңгімелері мән-мазмұнының тереңдігімен, қоғам
тынысын терең сезініп, ... ... ... ... ... ... адамгершілік іс-әрекеттерінің ... ... ... ... болмысқа сай сомдалады. Қаламгер
шығармасына негіз болатын тақырып пен ... ... ... ... ... ... қоғамдық жағдайларға ... ... ... ... ... тың ... ... Қаламгер өзі өмір сүрген уақыт тынысымен ілесіп, ең өзекті
мәселелерді ... ... ... өзегіне айналдыра білді. Замана
тынысын, замандас бейнесін айта келе, өзекті мәселенің ... ... ... жазушы әңгіме соңында ... ... ... ... – адам тану ғылымы. Ал, әдебиеттің ... ... адам ... Жазушы оқырманға кейіпкерді танытуы қажет. Танытудың түрі ... бірі – ... ... ... тек оның ... ... Сонымен қатар шығармадағы замана шындығының көркем шындыққа айналу
сенімдігінің бірден бір кепілі ... сөзі ... ... ... ... өз ... мәнерімен дараланады. Бұл дегеніміз персонаждардың
рухани-ұждандық эволюциясы тұрмысы мен іс-әрекеттері ... ... ... ... Б. Мұқай әңгімелерінде адам ... сан ... ... ... ... ... ... ашыла түседі,
адамгершілік тұлғасы кеңейеді. Кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... өн ... баяндау мәнеріндегі
табиғилық, образ мінездеуіндегі өзгеше сүйіспеншілік, ... ... ... дөп ... ... ... ... анық аңғарылып
тұрады. Өйткені жазушы әрбір шығармасына жауапкершілікпен қарайды. ... да өз ... ... ... ... мен жанашырлығы
қатар өріліп жатады. Айналадағы болып ... ... ... кейіпкер
болмысымен байланыстырып, өрнектей келе азғындық пен адамгершілікті,
жақсылық пен ... ... пен ... ... ... шендестіре қозғайтын, философиялық мәні ... ... ... ... ... да, мағыналық тереңдігі жағынан да
адамның ішкі жан-дүниесін, күйініші мен ... ... ... қана ... ... ... мазмұндайтын туындылары
өмірдің сырлы сипаттарын алға тартады. Әңгімелерін талдау барысында ... ... ... осы ... ... жетістіктерге қол
жеткізгенін байқаймыз. Өйткені қашанда қаламгер шеберлігі адам ... ... ... ... білуіне қарай танылатыны белгілі.
Жазушы көркемдік құрал мен әдіс ... ... ... ... адам ... ... замандас бейнесін жан-жақты ашуға
тырысады.
Бүгінде жоғары буын қаламгерлердің біріне саналатын Баққожа Мұқайдың
қайсыбір ... ... ... ... мәні терең ойларды мадақтап,
оқырман көкірегіне ... ... ... ... Сонымен қатар,
жазушының әрбір шығармасы көркемдік тұрғыдан қарағанда ерекше ... ... ... ... ... жаңашылдық лебі аңғарылатын суреткер
талантының ... Осы ... ... ... ... ... терең түсінуді, салмақты саралауды қажет ететін қатпарлы әлем.
Әңгіме атты шеберлік мектебінен шыңдалып ... ... ... ... алған, мазмұны жағынан дәл бүгінгі қоғам тұрмысына жақын көркем
дүниелер. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... идея мейлінше анық мазмұндалады.
Б. ... ... ... ... ... ... үстінде болуы
қаламгердің әрдайым жаңа қырларынан көрінуіне мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... кез-келген
туындысының сарқып құяр ұясы ұлттық таным мен халықтық болмысқа тіреліп
жатады. Қаламгер қолтаңбасына адам характерін ... ... ... ... ... ... отырып кескіндеу тән. Қаламгер өзі
өмір сүрген дәуірдің ... ... ... ... тың ... ... “Жеке бастың мүддесінен мемлекеттің, егемен ... ... ... керек” [54, 7 б.] – деп түсінетін жазушы халықтың
әлеуметтік-қоғамдық мәселелерін, замана ақиқатын ... ... ... ... ... нанымды оқиғалалар тізбегін тың
өрнектермен батыл суреттеп, көптеген амал-тәсілдерді ... ... ... сан қилы жағдайлар мен тағдырларды
қиюластыра байланыстырып, поэтикалық ізденістер нәтижесінде ... мәні ... ... ... әңгімелері кейінгі көлемді
шығармаларының іргетасы іспеттес. Сонымен бірге, ... ... ... көрген қазақтың әдебиет туындыларында адамның жан әлемін
суреттеу, ... ... ... ... тән. Б. ... де ... ... тән құндылықтардың замана шындығымен
таразылануын – ұлттық ... ... ... ... ... деген ұмтылысы көрініс табады.
Көркем шығарманың басты сипаты – ... ... ... Адам мінезін, жан-дүниесін рухани ұлылыққа дейін шыңдау – ... ... ... екені даусыз. Көркем әдебиет ең алдымен ... ... дөп ... нақ ... ... ... ... жүрегіне жол
табуын ескереді. Шығарма ... адам ... ... ... пен ... ... ... көмкеріліп жатса, ол
қаламгер ізденісінің жемісі. Б. Мұқайдың ... ... ... мен ... ... ... ... ізденістер суреткердің
тырнақалды туындыларында қалай көрінеді? Міне, осы сауалдарға жазушының
шағын прозалық ... ... бере ... Жазушының әңгіме жанрындағы
“Той” атты тырнақалды әңгімесінде өмір-тұрмыстағы қазақ болмысын шынайы
көрсете ... Және ... өмір ... ... ... ... де құнарлы тілімен жарқ етіп танылып, өзіндік машық-мәнерімен,
баяндау стилімен ... ... ... ... бағыт-
бағдарының ерекшелігін айқындай түседі. Автордың халықтық руханилылықты
алға тартқан туындыларының берер ... мәні мен ... ... ... ... ... сыйдыра білген.
Сан алуан өмір құбылысын қай жағынан алып суреттеуге де шағын көлемді
болғанымен көркем әңгіменің құдіреті ... ... ... ... ... ... жұмсай білсе, қысқа
әңгіме шеңберіне ... ... ... ... ... ... ... туындысы арқылы көз жеткізуге болады.
Жазушы суреттеп отырған ең ұсақ оқиғаның өзіне әлеуметтік мән ... ... ... ... ... мен ... ... қоғамдық
әлеуметтік мәні бар күрделі де қомақты шындықтарды көтеріп, соған байыпты
тың ойлар түйіндеген «Қара талқан» атты ... ... ... ... ... ... ... төсек тартып жатқан қария.
Жалғыз ұлы жоғары жақта бастық. Бірақ осы «құдайдан тілеуін тілеп отырған»
[55, 8 б.] ... жаны ... ... ... ... жатқан жақсылығы
шамалы қария өткен күніне авторлық баяндаумен шегінеді. Баяндаудың қаламгер
суреттеу тұрғысы туралы ... В. В. ... ... – речевое
порождение писателя и образ рассказчика, который выдает себя за “автора”, -
форма литературного ... ... ... ... ... в нем
как образ автора в твормом им сценического образа… В силу ... ... ... ... ... до предела “образа писателя”,
“автора”. ... ... ... ... и ... “автора”
динамично… Динамика форм этого соотношения меняет непрестанно функции
основных словесных ... 122-123 с.] ... ... ... жазушы
кейіпкерінің “шіркін-ай, бір уыс қара талқан болсашы. Бір-ақ уыс…” деп
ойлады. ... еді, ... ... ... қара талқанның иісі
қытықтап, ұзақ тамсанды. “Бір уыс қара ... зар ... ... [55, ... - ... ... ... салмақ жатқанын аңғарамыз.
Жасан шалдың қара талқанға аңсары ауғалы біраз күн. Талқанды қорек
етсе ауруынан ада-күде арылып кетердей ... да ... ... ұлына
айтуға қаймығады. Жәнібектің мінезі морт. Және оның ... ... жері ... [55, 9 б.]. Осы қиналыстың құшағында жатқан кейіпкер ... ... ой ... ... оқырманға ашыла түседі. Әңгіменің әлеуметтік
салмағын бағдарлау кейіпкер характерімен, психологиясынан көрінеді. Бір ... ... зар ... ... ... ... ... баласы Жәнібекке
шыбын шаққан құрлы әсер ете ... Ал ... ... ... ... ... ... ұл мен ұятсыз келін образы жан-жақты
бейнеленеді, қарияның немересі Дастан образы ... ... ... осы образдың әңгімедегі жазушы жақтап отырған ізгілік пен мейірімнің
көрінісі ретінде бағасы зор. ... ... ... бөлмесіне кіріп
жағдайын сұраған немересінің сөзіне оқырманның іші ... ... ... есік ... ... ... адамның кім екенін біледі. “Да-а-с-
тан” деп қинала дауыстады. Бөлмеге он жасар қара тәмпіш кірді.
- Су ... бе ата! – Шал ... бас ... ... ... орта ... ... ішті, құсқан жоқ, маңдайынан бұрқ етіп суық тер шықты. “Е,
тәубә!” деп күбірледі ол. Бойы сергіп, бір ... ... ... ... ... ... ... жаңыла беретін жүрегі лүп ете түсті.
Өзіне ... ... ... ... ... ... мойын бұрап, ептеп езу
тартты да бара ғой дегендей кеудесінен итерді. Дастан ... ... ... ... ... [55, 8 б.]. Автор алып отырған идеяда ата-
анасына жаны ... ... ... ... ұл мен ... ... ... жүрегіне қаяу түсіп, көңілі қобалжыса, немеренің қылығы ... мен ... ... бір ... жылылыққа куә болу арқылы көңілі
марқаяды. Қария өмірінің жалғасы бар ... ... ... тоқтатады. Автор өзінің қаламгерлік ерекшелігі мен
терең талантының нәтижесінде айтар ойын түсінікті, әрі оқырманға нанымды
жеткізе алады. Келіні мен ... күні ... ... ауру қарттың жан-
күйзелісі арқылы қоғамда белең алып бара жатқан ата-ана, отбасының күрделі
проблемаларын көтеріп, ... ... ... ойлар таразылайды.
Автор осы ... ... ... өзгеріс, сезімдер
арқылы жеткізеді. Халқымыздың дәстүрлі салтына жат, ... ... ... безген безбүйрек бала проблемасы жазушының
нысанасына ... ... ... шындығын кейіпкерінің өмірге көзқарасы,
дүниетанымы арқылы береді. Осы әңгімедегі кейіпкерлердің ... ... ... ... ... тынысы терең танылады. Соңғы
дәмі таусылуға жақын қалған Жасан қарттың бір аңсары – қара талқан болады.
Дегенмен, ауру қарт ... өз ... ... ... ... ... ... қарайын деген ұл жоқ» [55, 8 б.]. Автор қарт ... ... ... ... ... аша түседі. Жазушы Жәнібек
характерін сомдау жолында пайдаланған ... ... ... ... ... өз орнымен, мүмкіндігінше, негізгі идеяны жан-жақты
мазмұндауға қолданады. Кейіпкер келбетін өрнектеудегі ... ... ... ... шындыққа айналдырған жазушы шеберлігінің нәтижесі
екені анық. Қаламгер ... ... ... бір ... ... ... оқушы көз алдына келтіруге тырыспай-ақ, қарт ... ... ... арпалыс ой-толғаулармен жеткізе білуі еді. ... ... ... ... ... ... ... бірақ әкеге деген жылу
жоқ. Автор ол жөнінде аз ғана жылдың ішінде тасы өрге домалап, ... бір ... ... ... ... «Орталықтан үй алды, төрт
бөлмені шет елдік мебельдерге толтырып ... Бәрі бар, бәрі ... ... ... әмсе ... Қашан да осы үйде бірнәрсе жетпейтіндей болып
тұрады. Жиырма жыл бойы араның ... екі ... ... да ... ... ол кезде табысы аз еді, бірақ негізгісі ... ... ... ... көп, негізгісі жоқ. Жылылық жоқ» [55, 8 б.]. Осы
бір үзінді арқылы өмірдің ... ... мен ... ... ... шуақ ... шырағы ата-ананың перзентіне, перзентінің ата-
анасына деген мейірімі, жылуы екендігіне назар ... О ... ... мұқтаждық көрмей, емен-жарқын өмір кешуін ғана ойлап,
бала тәрбиесіндегі ... ... ... ... ... мән ... басты кейіпкері төрінен көрі жақын қалған Жасан қарт үшін бәрі
де кеш. Туындыдағы басты авторлық ... ... да, ... ... ... ... ... ой-толғанысы арқылы оқиғаны өрістетіп, көркем
тәсілдерді орынды қолдану барысында шығармаға эстетикалық, әлеуметтік ... жүк ... ... Қарияның жалғыз ұлының әкесіне ... ... ... ... кейіпкердің жан-күйзелісі ішкі
монолог арқылы шынайы жеткізілген. Қарттың жан-дүниесі, ішкі ой ... ... ішкі ... ... ... ... тапқан.
Б. Мұқай аталмыш әңгімеде әрбір кейіпкерін кескіндеп, өрнектеумен қатар,
оның ... ... ... ... ... ... береді. Сондықтан
да, оқырман олардың әрбір сөздерінен таным-талғамын, мақсат-мұратын, ең
бастысы адамдық тұлғасын ... тани ... ... ... адамның
қартайған шағын суреттеуі арқылы өткен мен бүгінгінің ... ... ... ... ... ... десек те тәрбиелік мәні мен
айтар ой астары үндесіп жатады. Бүгінгі заман келбетіне қалам ... ... тың ... –эсетеикалық ізденіс бағытында жұмыс
жасауда. Сондай жазушының бірі Б. Тілегенов “Көңіл” әңгімесі арқылы ... ... ... ғана ... ... шындығын бейнелеп,
халықтық шынайы психологияны көрсетіп береді. Жалғыз қызының бақытынан
өзгені ойламаған ананың ішкі жан ... ... тани ... ... ... ... аңғартып өтеді.
Б. Мұқай қайсыбір тақырыпқа қалам тербеп немесе қандай да бір ойды
мазмұндағысы келмесін өткен күнмен ... ... ... ... ... бастап, әбден иін қандыра жазуға машықтаған. Бұл ... Ж. ... ... деп ой ... “Жазушының әрбір туындысы
- өмірдің өзінен ойып алынған тағдырлар тоғысынан тұрады. ... ... ... сан қилы ... қайғы мен мұң… бәрі-
бәрі жазушының көзі мен көңілінен ... ... бар ... ... жанды толқытады, қанды шымырлатады. Өйткені, қаламгер прозасы
өмірдің шындығын ашады, өмірдің қатыгездігі мен әділетсіздігін, ... ... мен ... ... ... кестелейді” [56, 10 б.].
Б. Мұқайдың осындай өмірдің тұңғиығына үңіліп, ішкі рухани әлемінің
қатпарларына сүңгіп, жазған шағын ...... ... ... ... - философиялық толғамдарға толы.
Әңгіменің мазмұны мен сюжеті жоғарыда біз сөз ... ... ... ... ... психологиялық талдаумен шебер қиюластыра
білген жазушы тағдыр ... көп ... қарт ... өмірге көзқарасын,
көрген бейнеті мен кешкен ... ... ... ... ... ... ... басындағы тауқыметін авторлық
баяндаулармен жеткізе отырып, ішкі монологпен ... ... сәби деп ... ... ... ... бейнеленген.
Перзент аңсаған қарапайым қазақ әйелінің ... ... ... ... ... түседі. Әйелдің балаға деген ... ... ... ... ... ... арқылы жазушы
қазақ әйелінің ұлттық сипаттағы типтік характерін сомдаған.
Көрші ... ... ... ... ... ... өлеңдер,
тілектер жаттап, қолдарынан келген сыйлықтарын сыйлап құрметтеуі оқушының
жүрегін жылытса, бұл ... ... ...... алып ... ... Өмір ... бір ғана сәті арқылы автор кейіпкер характерінің
болмысын аша түседі. ... ... ... ... ... ... келбетін таразылай түседі. Әйелдің балаға деген ерекше
сүйіспеншілігін дәріптеп, қарапайым ... ... ... ... арқылы
жазушы қазақ әйелінің ұлттық сипаттағы типтік ... ... ... жеке адам ... ... ... ... [57, 29 б.],
суреткер алып отырған туындысында әлеуметтік мәні терең өмір мәселесін алға
тартады. «Қара талқан» әңгімесінде ... ... ... зор ... қария
бейнеленсе, бұл әңгімеде жөргек иісіне зар қарт ... ... ... баласын бауырына еркін тартып құшуға қашанда құштар ... ... ... “Тас емшегі жібімесе де әйел деген аты бар, ... ... ... ... ... ... ... келіп кететін”
[58, 8 б.]. Өз үйінің кең бөлмесін ... ... ... тартқан Қанат пен
Гүлсім қыздары Жанаттың ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен, бауырына тартып, бар мейірімін төге қарайтын
кемпір шіркінге осыны артық көрген ... ... ... ... ұнамайды. Бұл безбүйрек ата-ананың жинақталған образдары. Автордың
аталмыш әңгімесіндегі әлеуметтік мәселенің мәні ... ... ... ... ... әйел біткеннің бұл жалғандағы ештеңеге
айырбастамайтын ең асыл бақыты – ана ... көре ... ... ... ... мен шуақ ... ... биіктей түседі. Ол алғашқы
әңгімедегі Жәнібек образы мен осы әңгімедегі Қанат пен ... ... ... ... ... деген махаббатымен биік тұр. Қаламгер
жазған әңгімелері қилы жағдайды ... ... мәні ... Иә, әңгімедегі суреттелген уақыт жазушының өзі өмір ... ... мен ... ... ... өзі өмір ... отырған кезеңнің әлеуметтік
проблематикасын көркемдік деңгейде оқушыға шынайы ... ... ... әңгімесінде алынған тақырып әр қилы көркемдік шешім тауып, әрине,
жазушының характер сомдауындағы ізденісі мен өмір шындығын ... ... ... ... шебер ұштасып жатуы. Мінезі мен адамдық қасиетінің
нанымдылығымен ерекшеленетін Сәния әжейдің көрші балаларды ... ... ... ... ... ... суреттелетін сәттері оқушы көз алдына
оның қайсар да қайырымды бейнесін әкеледі. Ал, қатыгез ... ... ... ... ашылады. Туған күніне дайындық жасаған әжейдің
сол қуанышы болар сәтте жүктерін жинап, ... ... жеке ... шығып
қана қоймай, өзіне де, балаларына да аналық мейірімін ... ... ... ... беру арқылы кейіпкердің нағыз характерін ашып
береді. Бұл көркемдік детальдар арқылы өте ұтымды ... ... ... қоштасып тұрған сәтін де көп көріп, “Жанат үйге кір! – ... ... ... ... ... ... жүрегі ине шаншылғандай шым ете
түсті. – Ал, Сәке, сау болыңыз! Жаңа қонысыңыз құтты ... [58, 9 ... ... ... ... басындағы басты образ Сәнияның “Неткен жұмбақ
адамдар?” Бетіне қарасаң жымиып күліп тұрады, бейне бір жаны бар ... ... де. ... ... ... жүрегін жібітпейді” [58, 8 б.],
деген ішкі монологы арқылы берілген ойы оқырманға ой ... ... ... ... в ... ... Внимание писателя
привлекает не только эволюция и изменение характера, но и соедиение в ... ... черт ... персонажей часто неодназначны,
в них сочетается положительные и отрицательные качкства. Как положительные,
так и отрицательные черты ярко проявляются невсегда ... в ... ... в ... постепенного становлнеия личности, эволюций характера” [59, 41
б.] деген идеяны алға тарта отырып, жазушы ... бел ... ... бір ғана ... ... ашық ... ... шартына сәйкес адам психологиясының күрделі табиғатының ең ... өте ... ... беру ... ... ... тұлғасының қандай
сипатта екендігін аңғартып өтеді. Автор осы ... ... ... ... бейнелеп, кейіпкерлер келбетін жекелеген мінездеу,
мүсіндеулерді жарқырата ашып ... ең ... ... ...... ... ... арқылы сыртқы әлем бейнеленеді,
пейзаж бен ... ... ... ... орта, жекелеген
кейіпкерлер, субъективті түйсінулер әрекетімен ... ... бұл ... ... ... ... ... міндетін толық
атқара алмағанымен, көрермен, тыңдаушыларға оқиға, құбылыстар сырын дұрыс
ұғуға біршама жол сілтейді. ... ... ... ... ... ... та зор” [34, 244 б.], дер болсақ, автор пайдаланған жоғарыдағы ... ... оның ішкі ... ... бар ... ... салады. Бұл
шығармадағы осы диалогтан сарказмның ащы ирониясын көруге болады.
Автор ұлт болашағының келелі ... алға ... ... ... жазушы
әлеуметке ортақ өз кезінің таза ... ... ... ... ... ... ... батыл айыптаушы, жалпы
адамзатқа ортақ ... ... ... әрі ... қайраткер екенін ұмытпаған жөн. Сонда ғана заман мен
замандастар ... ... ... ... [60, 79 б.] – деп ... ... Б. ... күнделікті өмірдің ащы шындығын оқырман
жүрегіне барынша жеткізіп, жеке адам ... ... ... ... ... Басында апалап бауырына кіріп, өз қолдары ауыздарына
жеткен соң алғыс тұрмақ жылы сөз ... ... ... ... ... ... болашақта қандай болып өсері туралы ой тастайды.
Автордың алғашқы әңгімесіндегі Жәнібек пен Рауза мен ... мен ... ... ... бұлар нағыз адамға тән адамгершілік қасиеттерінен
жұрдай, жанашырлық, үлкенді құрметтеу, ата-ананы ... ... ... құр ... ... ... тигізер септігі жоқ, қарақан ... ... ... ... Бұл ... ... бен ... қабыспайтын
зиянкес адамдардың жинақталған бейнелері. Автор осындай жандардың шынайы
келбеті мен ... ... ... ... ... ... ... “Апыр – ау, осы ... пен ... ... ... бар ... ешкімге жуымайтыны, көрші болып араласып
тұрмайтыны қалай? Неткен жұмбақ адамдар өздері?!”, - деп ойлады Сәния” ... б.]. Екі ... ұғым мен ... ... ... ... қоғам, адам
өзгерісі жөнінде ой сабақтайды. Автордың көркемдік тәсіл ішкі ... ... ... ... ... пен ... ... пікір
қалыптастырады. “Ішкі монолог ой сезімін жеткізетін автор сөзі тұрғысында
берілуі мүмкін немесе тура кейіпкердің өз ... ... да ... [61,
16 б.] деген, зерттеуші Г.Пірәлиеваның ... біз сөз етіп ... ... барысын айқындайды. Диалог кейіпкердің ... ... ... орын алады. “- ... ... ... ... ат ізін ... ... ... қой. Бір-біріне самбырлап
сөйлеп отыратын кемпірлер ауыздарына су толтырып алғандай тым-тырыс тынды”
[58, 9 б.]. Бұл ...... ... ... ... ... ... көркемдік деталь шығарманың бар ақиқатын аша түседі. Қаламгер
шығармасына ... ... ... пен идеяны халықтың ортасынан алып,
психологиялық мәнді шығарманы қоғамдық жағдайларға сәйкестендіре ... ... ... аша ... ... өзі өмір сүрген уақыт
тынысымен ілесіп, проблемалық мәселе көтеріп отыр. ... ... ... ... ... өзекті мәселенің тартыс ... ... ... ... бала ... ... шешуге тырысқан. «Кешкілік ... соң ... оң ... алып ... ... айырылып қалардай оның
көйлегінің омырауынан тас қып ... ... ... Сонан соң барып
қолымен шандыр болып кеуіп қалған төсін сипайды, осы ... ... ... ... ағын қуалап, ғажайып бір күйге бөленеді. Ет бауыры елжіреп,
кішкентай ... ... ... құшақтап, құшыры қанбай иіскеп сүйеді. Бақыт
деген – бала екен. Бала – мынау ғажайып дүниенің сәні ... Бала ... ... ... жататын тәтті тіршіліктің лүпілдеп соққан жүрегі екен,
жүрек!.. Сәния соны ұқты.
Ал ұқпай жүргендер қаншама…» [58, 9 б.] деп, ... ... ... ... Әр ... ... дамып, сюжет желісіне
топтасып барып көркем шешіледі. Аталған екі әңгімедегі замана шындығы мен
замандас бейнесі көркем ... өте ... ... ... жымдасып
кететін сипаты туындының көркемдігін арттыра түседі. Сол себепті оқырманын
баурап, шығарманың әсерлілік қуатын көтере ... ... ... көркем
шындыққа айналдыру үшін, жазушы терең ізденіс пен ауқымды мәселелерге ... ... сол ... ... көркем шындыққа айналдыруда бір тақырыптың
өзі алуан түрлі сипатқа ие болуы мүмкін. Бұл қаламгердің сол ... ... ой ... ... ... ... білуінде. Сонымен
бірге жетпісінші, ... ... ... ... ... ... қарияларды суреттеу, олардың психологиялық жан ... ... ... ... ... қарттардың образы мен ... ... ... ... қатары кеміп бара жатқан ... ... ... биік ... ... десек қателеспейміз.
“Адам - әдебиеттің жүрегі, адам өмірін бейнелеу - әдебеиттің түбегейлі
мақсаты. Дүниежүзілік әдебиеттің бұрын соңды ... оңды ... ... ... ... өзек болған адам өмірін, адам образын
көреміз. Сондықтан, әдебиеттің ... және ... құны ... ... ... терең, нәзік суреттеуімен өлшенбек” [62, 194 б.] –
дейді академик М. Қаратаев. Осы орайда, Б. Мұқай ... ... ... қасиеттер мен пенделік мінездер сыры жан-жақты ашылып, кең тұрғыда
көрініс табады. ... ... ... ... ізденістері
жемісті болып шығып отырған. Сондықтан, қаламгер ең ... ... ... ... ... ашып ... ден қоя ... адамгершілік мәселесі - әдебиеттегі мәңгілік тақырыптардың
бірі. Бүгінгі оқырманға бар адамгершілік болмысымен, жан-жақты ... ... ... ... ... ... түсінген жазушы
шығармаларында адамгершілік – ... ... ... ... ... ... ... білінбеген, осы заманға сәйкес өзгеріс
сипатын көрсетуге ұмтылады. Қаламгер бұнымен ... ... ... ... да ... мақсат етіп қояды. Мұның өзі адам ... құр ... қана ... ішкі жан ... ... ... ... түрде суреттеуге ықпал етті. Адамгершілік
ұғымына адамға тән ең ... ... бәрі ... ... ... ... кішіпейілділік, әдептілік,
жақсылық пен ізгілік, т.б. ... ... ... ... қарым-
қатынасынан, ой-түсінігінен көрініс тауып, адам жанын айғақтайды. ... ... ... ... көркем туындының басты мұратының
өзі осында жатқанын дұрыс пайымдайды. Себебі, өмірдегі қоғамдық әлеуметтік,
тұрмыстық мәселелердің бәрі де ең ... ... ар ... бар ... ғана ... оң шемімін таппақ. Осы тұрғыдан қарағанда,
қаламгер прозасына кейіпкердің жан дүниесіне терең үңілу, адамдық болмысты
жаңа ... ашу ... ... ... тән. Қайсыбір тақырыпты
қамтымасын жазушы идеясының түп қазығы – осы адамгершілікке барып ... ... ішкі ... ... ... ашылған шығарманың мазмұны
оқырман танымына шынайылық ұялатып, ізгілік нұрын себетіні ... ... Ж. ... ... ... өмір шындығын образ,
адам образы арқылы танытады. Көркем әдебиеттің басты пәні – адам ... ... ... осы ... орай, шығармада адамдардың азаматтық-
әлеуметтік өмірі ғана ... от ... ошақ ... ... ... ... басты,
көз қысты” ұсақ-түйек істері де кеңінен суреттеледі. Жазушы бұл ... ... ... ... ... сөз жоқ. ... бұл шындық
қаншалықты мән-мағынаға иеленеді, қалай суреттеледі. Көркемдіктің ... осы ... ... ... [63, 38 б.], - ... ... ... шығармаларындағы замана ... ... ... ... ... ... да, Баққожа Мұқай жазушылық
жолында ... ... ... ... ... ... бітім мен адамгершілік
сапаларды көре біліп, оны ... ... ... ерекшеліктермен
дараланғандығын атағы да тұстастарымен ... ... ... жыл бойына жалған идеологияның ... ... ... ... болмысын көрсететін М. Мағауиннің көркем әңгімесі -
“Коммунистік ... Бір ... ... ... алып ... ... ... арқылы әр кейіпкердің өмірлік ұстанымы танылып, ішкі
дүниесі ашылады.
Жазушы жалпы адамзаттың толық теңдік пен еркіндікке ... ... бір ... деп ... коммунизмді мұрат еткен социалистік құрылыстың
шынай бет пердесін Жарастың трагедиялық тағдыры ... ... ... ұлттық психологияны қай тұрғыдан суреттейтінін өзге
жазушылармен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... сипатының бірі – кіндік қаны тамған туған ... ... ... ... ... туған жер, ата қоныс ұғымдары киелі ұғымдар.
Бұл тақырып Б. ... мен оның ... ... ... ... ... Б.Тілегеновтың “Сағыныш” әңгімесіндегі ауылдан қалағы
кетіп, оқып-жетіліп кететін ... жан сыры ... ... көркем шешімін
табады.
Лирикалық кейіпкердің өзі де ер жетіп есейіп, елден жырау кеткенде
ғана бұл ... ... ... Жан- ... сезінеді. Яғни, туған
ел, топыраққа деген ерекше махаббаты арқылы өзінің ... ... ... бір қаламгердің шығармашылығын талдап тексерудегі негізгі
зерттеушлік бағыт-бағдарымыз заман мен оның рухани ... және ... ... ... осы ... ой ... ... Автордың
жоғарыда талданған екі ... өмір ... ... қырынан ашылса, ендігі бір шағын туындыларында адам
болмысындағы ... ... ... тезіне алынады. Жазушы мұндай
туындыларында күлкі мен сатираның ... әдіс ... ... Б. ... ... бір қыры – ... юмор табиғаты мен сатиралық
мінездеулерінде жатқанына көз жеткіземіз. Жазушы мұндай туындыларында ... ... ... әдіс ... ... ... “Ақ ... әңгімесі
нақты өмір шындығын таразылай отырып, тағдыр талқысын, характерді көрсету,
сөйтіп әлеуметтік ... ... ... ... тазалық пен
туралықтың, игілік пен ізгіліктің қадірін білетін адамгершілігі қайырымы
мол адамдер бейім болады. ... ... ... ... ... ойлаған
қамқорлар ғана ненің дұрыс, ненің теріс ... тап ... ... ақыл ... ... ғана барады. Сондай-ақ, өз қадір-қасиетін бағалай
отырып, өз бойындаға әлсіздіктерді, күлкілі ... көре ... сын ... қарап, өзін-өзі сынай алатын, соған өресі жететіндер,
кемшілік атулыны тіпті, ұсақ, түкке тұрғысыз ... ... ... ... адамдар ғана бара алады.
“Юмор – туралықты айтудан ... ... ... ... ... ... ... адамдардың құралы. Жалтақтық – юмор
атаулының жауы. Юмор – үлкен рухани, ... ... ... Ол ... ... көре ... тепсінбей қалмайтын, онымен ымыраға
келмейтін принципшіл, әділ адамдардың үлесі” [64, 186 б.] – ... ... ... еңбегінде А. Мұсаев. Ал, юмор мен сатира ұғымдарының жалпы
табиғаты мен көркемдік қызметі хақында бірнеше еңбек ... ... ... ... ... береді: “Сатирада ащы кекесін, күлкі еті, мазақ
қылу, жоққа шығару, үкім айту, адам ... ... адам ... үңілу, көңілділік пен күрсініс, т.б. тоғысып жатады. Ал, юмор ... ... ... ... ... ... ... қатыстың
бір түрі. Өмірдегі жағымды нәрселер мен құбылыстардың “әттеген-ай”
дегізетін әлсіз, ... ... ... ... ... ... іш тарта
тәлкек етудің, бағалаудың түрін юмор дейді. Ол құр күлу үшін ғана ... бір ... ... ... ... үшін ... [65, ... юмор арқылы жазушы күнделікті ... ... ... ... ... ... ... жаман әдеттер мен
бейпіл сөзге әдеттеніп кеткен қылықтарды сөз қылады. Б. ... ... ... ... ... ішкі дүниесінде болатын сезім
шарпулармен ... ... ... ... ... амал-тәсілдер
арқылы жазушының уақыт пен характер өрнектеуіндегі ... ... ... ... ... айналдыру жолындағы шеберлігі кең көрініс береді.
Адам баласы мен оның тағдыр-талайын, характерін зерттеп-зерделеп ... ... ... ... қаламгер басты қаһарман – Бақыйхан
образын бар қырынан суреттейді. Шығарма бас ... ... ... ... өмір жолының кейбір сәттерін баяндайды. ... ... ... осындай оқиғаға ұшырауы кезіндегі жан толғаныс, психологиялық
жан-дүниесіндегі толқыныстары, тіпті физиологиялық ... де ... ... нанымды жеткізіледі. “Тек қызметінен қуылып, екі қолға
бір жұмыс табылмай үйде отырғалы бері екі көзінің ... әжім ... ... сәл ғана ... ... ... ... мойымаспын деуші еді,
соңғы бір жыл шаршатып жіберді. Ой – ... ... ... соны ... ... түсіп жата қалса, сары уайым жанын жегідей
жеп, қажытып жіберді” [66, 345 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Осылай басталған әңігімеде ары қарай автор
кейіпкердің қызметтен қуылу себептерімен, өткен күн ... ... Арыз жазу ... алдына жан салмайтын, бас қаһарманның “басқаға
ор қазып ... ... ... орға өзі ... ... ... көркем
бейнеленеді. Осы жағдайда автор әңгімесіндегі ішкі ... ... ... ... ... Адам ... тебіреніс, толқу-толғаныс,
осының барысындағы характердегі ... ... ... ... ... көрініс тапқандай. Атақ пен абыройға жету жолында барынан
айырылған кейіпкердің ішкі ... ...... мен ... жолы ... бір ... ... жетелейді. “Атақ, дейді, Атақ!
Мұндай атақ басбұзарда да ... да бар емес пе. ... де ... ... ... ... өсек арқалап жүретін көкезулердің өзі
туралы тарақан өтірігіне елігіп, өкіректеп жүріп талайларға қиянат жасады.
Сөйтіп ... ... ... шығарып, әйтеуір бір нәрсені бүлдірмесе ішкені
бойына сіңбейтін ауру ... ... ... ... несі бар еді? ... да ... ... талай жігіттің обалына қалды ғой. Адам ... ... ... арқа ... ... тауы ... Іздеді, таппады.
Қарап жатап жан бермек жоқ. Жоғары жаққа арызды қарша ... [66, ... ... бас кейіпкер психологиясындағы өзгеріс қырларын осындай
әрекеттермен өрнектей түседі. Ары қарай автор оның ... ... ... ... суреттейді. Сол мінездегі өркөкіректіктің ... ел ... ... ... ... ... ... түседі. “Ойхой,
ол бір дәурен еді ғой! Қазір Бақихан болса, ол кезде Батыйхан өзі. ... ... ... ... қақ жарылып жол беріп, жік жапар болып қалатын.
Білмегендер білмегені үшін ... ... ... ... ... Құлынның құйрығындай шолтаңдаған шоп-шолақ дәрені шорт ... не. ... кете ... қашып құтылды ғой әйтеуір. Оқу жайына қалды.
Бас сауғалап ... ... ... [66, 349 б.]. Өмірдің таяғын өркөкірек
мінезінен жеген қаһарманның кейінгі ... ауыл ... ... оның ... ... ... да кейіпкер характерін оның ... ... аша ... ... ... ... шытынаған төркін
жұрты туыстарына ұнамады. Олардың асқақтап сөйлеп, аспанға шыққандай ... бұл да ... ... ... кішіреймеді. Айрыласарға
келгенде шатақ шықты. Шатақты бастаған ... ... ... ... ... бері қабағы ашылмай жүрген біреуін жекпе-жекке шақырғаны есінде. Ел-
жұрт араша түсіп, әрең ... [66, 350 б.]. Бас ... ... ... кездесетін осындай мінез-қырлары әдемі юмормен ... езу ... ... ... Осындай кикілжіңнен кейін біраз
жылдан кейін қайын жұртымен де ... ... ... Өзінің есерлік
әрекеттері арқылы халық арасында амалсыз абырой-беделге ие ... ... ... танытуда жаңашыл өрнек пен соны қолданыстарға бара алған
автор өмір шындығының ... ... ... ... ... юмор мен ... басты көркемдік құрал ретінде пайдаланады.
Әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын ... ... ... ... ... ... салуға талпынады. Бұл шығармада орталық
кейіпкермен бірге Сәрсен образы да нанымды ... Ол ... ... ... жүрген, қарапайым ғана өмір сүріп, өзіне
тиесілі ... ... ... жан. Оның ... ... ... ... пайдасы да, зияны да жоқ бейнесі мен ... ... ... арқа ... өте ... ... келбеті күлкілі
бейнеленеді. “Ал Сәрсен, бейшераның күні басқа осы орнынан ... ... үшін кім ... жалынуға мәжбүр. Ендеше оның бұған – Бақиқанға
арқа сүйемеске, айтқанын қалт ... ... әбді ... [66, 348 ... осындай аңқау да адал, бір жағынан өмір сүруге ешқандай ... ... ... бар ... ... ... болып келген адаммен арасындағы
болған әңгімесі арқылы барынша ... ... ... түседі.
Орнынан алынатын болған Сәрсен мұңын шағып, көмек ... ... пана ... ... Нық ... бар адалдықпен Сәрсеннің бұл келісі бас
кейіпкер ... ... бір ... ... ... күндеріне деген үмітін
оятады. Осындай психологиялық әрекет туынды ... ... ... ... өзіндік жазу мәнерін, әлеуметтік,
философиялық ... ... оған ... ... ... сомдауы
барысындағы шынайы шеберлігін көрсетеді. Әрине қызметтен қуылып, ... қара ... ... бас қаһарманға келіп, мұңын шағып көмек
сұраған Сәрсеннің шарасыздығын ... сол ... ... ... ... ... ... өзіндік үлеске ие. Автор осының желісінде
диаолгтар құрады. Бұл негізгі идея мен ... ... ... да терең
ашылуына жағдай жасайды.
“Әп-сәтте бұрынға қалпына қайта келді, көптен бері қошы ... ... ... тез ... ... ... ... Шығара алмас - деді Бақиқан. – Ол ... ... де жан ... ... сірә.
Сәрсен жадырап сала берді.
- Өзіңіз деп өзегімізді талдырып жүрміз ғой, Бақа.
- Басқа не жаңалық?
- Алматыдан бір үлкен адам ... деп ... Жаңа ... зәре ... ... дайындалып жатыр.
- Келетін кім екен?
- Ол жағын біле алмадым, Бақа.
- Қашан ... ... ... түске қарай деді.
- І-і-м, - деді Бақихан ... ... ... ... арқсынан қағып-қағып
қойып, жымиып күлді. – Мен тұрғанда ешкімнен қорықпа.
- Бәріміз сіз деп жүрміз ғой. Өзіңізге арқа ... ... ... ... пісіріп жейді, Баха.
- Жақсы, бара бер.
- Жақсы, Баха, жақсы!” [66, 356 ... ... ... ... аңқаулығын аша түскенімен, келесі бір
оқиға желісінен хабар беріп тұрғандай. Бұл әңгіменің ... ... ... ... ашатын құрылымын білдіреді. Автор ... ... бұл ... ... ... ... ... қызықты әрекеттен үміт күткен оқырманды ынтықтыра ... ... ... ... ... қонақтың келетіні жайлы хабар Бахиқанға бір
астарлы ой тастаумен қатар, ... ... ... жаңа ... мазасын кетіреді. Жалпы Әукебай атына заты сай ... ... ... ... ... бас ... болған адам. Тіпті оның
портреті де қызық. “… басы қазандай, шанаш қарын, аяқ қолы ... [66, 356 б.] ... ... өзі ... ... келтіреді.
Кейіпкердің сыртқы ажарының кейіпсіздігін көрсетуге арналған бұл портрет
оның мінез қырын ... ... ... ... өту ... ... ... келбетін күлкілі ету арқылы оның мінез-құлқындағы, әдет-
дағдысына қатысты қорытындылар жасайды. Осындай суреттеулер ... ... да жиі ... ... ... ... ... қысқша болса да суреттеуге бару арқылы оның қимыл-әрекетімен,
мінез ерекшелігін сомдаған ... ... Бұл ... ... жұмсалған бейнелеу құралдарының, көркем ... ... ... ... ... ретінде пайдаланғандығына дәлел. Яғни,
оқырман кейіпкерге берілген портреттен тек оның сыртқы келбетін ғана емес,
мінез-құлқын да ... ... ... ... кейіпкердің
мінезінің құбылысын, сөйлеу мәнерін, қозғалыс-қимылын айқын бояумен, ... ... аша ... ... шеберлікті талап етді. Образ жасаудың
диалог, монолог, портрет сияқты ... ... ... оны ... әр ... әр ... Ол жазушының түйсіну, көре білу
ерекшелігіне, көркемдік ... ... ... ... [67, 174 ... дейді зерттеуші С. Оразалинов. Әйелінің арқасында “бәлендей білімі жоқ”
[66, 356 б.] ... да, осы ... қол ... ... ... ... ... түс көргізу секілді көркемдік әдісті шебер
қолданады. Қолы әрең жеткен қызметтен айырылып қаламын бе ... үрей ... ұйқы да ... ... оның уазигіне әлдекімдер мініп жүреді, кейде
қара дермантинмен тысталған креслосында бейтаныс ... ... ... айналған бейшарада зәре қалмайды, жүрегі алқымына тығылып, тұла бойы
қалтырап жүре береді” [66, 357 б.]. Б. ... өз ... ... бірге, оның ішкі әлеміне, жан-дүниесіне тереңірек үңіліп,
характер ерекшелігін оқырманға нанымды ұсына алады. Әукебай ... ... ... деп ... ... Ол ... жаңа астаналық қонақтың
келетіні тұсында кеңірек ашылады. Бұл ... ... ... ... ... ... барысындағы оның түйсік-түсініктерінен,
сөйлеген сөздерінен, іс-қимылынан анық көрінеді. Жазушы ... ... ... де қиюластыра отырып, аша түседі. “Ол ... неге ... Қыс ... ... ... іздеп шыққан біреу шығар. Бермей қойсам ше?
Онымен ... не ... бар?! ... қағып жіберсе бітті, қайтып тұра
алмай қаламын. Алсын, ала берсін. Кім алмай жатқан дүние. Тек ... ... [66, 359 б.]. ... ой-сезімдеріне үңілу арқылы, оның жан
түкпіріндегі нағыз бейнесін ашып береді. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... қалтарыстарын, жалпы
табиғатын танытуда осы ішкі ... ... ... жүк ... жан ... ой ... өзгеріске ден қоя отырып,
образ табиғатын, оның сыртқы іс-әрекетіне ... ... ... ... арқылы қорқынышы мен үрейінің сипатын таныту арқылы оның қандай адам
екенінен ... ... Таң ... ... ... ... ... да
еріксіз езу тартқызады. Күзетші шалдың кеңсе алдында болмауы жаңа ... ... ... ... ... ... кездесіп, оған жөнсіз тиісуі,
озбырлыққа шыдамаған күзетші шалдан өз сыбағасын ... ... ... ... ... шүріппені басты, құдай сақтап, Әукебайға бұл жолы
да дарымады. Шал мылтығын қайта оқтағанша ... ... ... ... ... ... ... қарай қашты. Әшейінде қарны тіреп,
баспалдақтан әрең көтерілуші еді, бұл жолы екі секіріп есікке ... ... тырс ете ... ... ... тоқтаған жоқ. Ашық тұрған есіктен ішке
атылды. Туфлиінің тұмсығы табалдырыққа ілініп, ұзынынана түсті, қолқасы
үзіліп кете ... ... ... ... тұрды да, өз бөлмесіне қарай
жүгірді” [66, 361 б.]. Осы ... ... ... ... әртүрлі
мүшелерінің іс-әрекеттері оның пайым-парасатының деңгейі арқылы ... ... ... ... ... ... ... қоғамда белең алған тоғышарлық пен менмендігі асқан, жалған
мансап пен даңқ ... ... ... бара ... жандардың
бейнесін әшкерелеу мақсатын ұстанғаны көрінеді. Қаламгер осындай шағын
туындыларының ... жат ... ... ... болмысын таныта түседі.
Танымдық түсінігі таяз Әукебайдың көзқарасы ары ... ... ... қатты
сынға түседі. «Кез-келген адамның тірегі бар» деп түсінетін ол жоғарыдағы
әрекеттен кейін, ауыл ... ... ... ... болады. Осы
әрекет үстінде күзетші ... ... ... ... ағасы екенін
біледі. “Бәсе, шалдың шіренуі жаман еді. Қарекеңнің ... екен ... ... ... отқа түіп кете жаздады. Шалдың қаматып ... ... ... еді. Ол ... ... ... ... құртпай
тоқтамайтын кісі. Құдай сақтады әйтеуір…” [66, 362 б.]. Әңгімеде көркем
шешімін тапқан ... ... ... ... ... ... осы ... жазушы пайдаланған көркем ... ... ... ... ... ... ... құнды. Тақырыбы
әлеуметтік мәселені қамтитын аталмыш туындыда ... ... ... мәні ... идея ... ... шеберлігінің нақты
түйіні – жазушының таным-түсінігіндегі ой-пікірлер мен ... ... ... ... әсерлі де нанымды жеткізуде ... ... ... ... Ол жол ... ... ... арқылы
шеберлік танытуы. Жалпы “юморлық образ – күлкілі кейіпкер; юмор ... ... ... ... ... ... жоқ ... юмор да жоқ.
Ал күлкіні әшейін жеңіл-желпі нәрсе деуге ... ... зор ... ... сыр ... [24, 133 б.] – деп, ... ... тұжырымдағандай, қаламгер әлеуметтік мәні терең мәселені
көтеріп, философиялық түйіндеулер жасауда юмор мен ... ... ... адам мінезіндегі негізсіздікті шығарма тақырыбына ... ... оны ... ... ... ... көркемдей біледі. Автор
оқырманға өзі суреттеп отырған өмір шындығы мен кейіпкер келбетін жинақтап,
барынша типтендіріп ... ... ... ... және бұл ... ... амал-тәсілдердің өзіне жалпылық сипат дарытады. Көркем
шығармадағы детальдар өмір шындығы мен кейіпкер бейнесін қатар ... ... ... мына бір ... оның ... мінезі мен
болмысынан, сондай-ақ, сол ... ... мен ... сипатынан хабар
бергендей. Әңгімеде Әукебайды әлекке түсірген Алматыдан кейіпкердің ... ... ... жас балаша сасқалақтауы кеңінен суреттеледі. Қатты
сасқалақтаған Әукебайды тұлғалап отырған автор оның жоқ ... ... мен ... салынуын әжуалайды, келеке қылады. “Әлі тарқамай
тұрған жұрттың біразы мырс-мырс ... ... екі беті ... ... әдеп білмейтін тобырдың бұл қылығына қатты ызаланғанымен ауыр сөз
айтуға жанындағы “үлкен ... ... ... ... ... ... [66, 365 б.]. Жалпы халықтың не ... ... ... Бұл ақ волгага мініп келген кәдімгі Бақихан болатын. Әлі ауыл
жұртын танып үлгермегінін ... бас ... оны ... ... ... келеді. Жалпы жұрттың қызметтестерімен кездесіп ... ... ... әбден састырып, мазасын кетіреді. Ары қарай әңгіме
оның үйіне барумен жалғасып, шығарманың бар идеясы айқындала түседі. ... ... ... мұң-зарын айтып, сұңқылдап ... ... ... [66, 368 б.]. Бар ... атақта осы дастархан басында өтеді. ... ... ... де ... ... ... ... қылығын зілсіз
әжуалап, мінезін аша отырып, күлкіге айналдыра отырып, енді оны масайратып,
мазаққа айналдырады. Оқырман осыған күле ... ... ... ... ... ащы ... алып, оның іс-әрекетін ажарсыздықпен бейнелеп,
негізгі көзқарасын танытады. ... қуыс ... ... ... ... ... ... танылады. “Сатрианың юмордан
өзгешелігі – мұнда қаламгердің өзі сықақпен сілейте сынап отырған ... ... оның ... түзеу, өзін өнегелі өмірге қайта қосу ... ... ... мұндай жексұрындық өмірде болмауы ... ... ... шығарады; юморда түзеу мақсаты жатса, сатирада жою, жоқ ... ... [24, 136 б] ... З. ... ... ... ... Автор өз тарапынан Әукебайды мазақ қыла отырып, өмірдегі, осы
сынды замандас бейнесін ... алып ... ... ... сөз етіп
отырған кезең мен өмір шындығы замандас тұлғасында дараланады. Әукебайдың
дәрменсіздігі, кіріптарлығы кісі ... ... ... ... осы сатиралық бейнені әдебиетке ұсынып отырып, өз шеберлігінің жаңа
қырын көресетеді. Бұған қоса, автордың образ ... ... ... ... шығарма ағымымен біте қайнасып жатады. Б. Мұқайдың осындай
сарындағы шығармаларындағы замана шындығы ... ... ... ... ... ... сан ... сипаты сараланып, жазушы тарапынан өз
бағасын алады.
Көркем ... ... адам ... ашудағы сатиралық өткірлік
шығарма бойынан аңғарылады. Осындай әдемі юмор мен ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... бұған дейін сөз болған
шығармаларындағыдай ащы сынау, ... ... пен ... ... ... Б. ... қарапайым ауылдың тұрмыс-тіршілігіндегі адамдардың іс-
әрекеті, болмыс-бітімін әңгіме өзегіне айналдырып, ... ... ... ... оқиғалар желісін қамти ... ... ... ... ... еш зілі жоқ ... күлкі,
халықтық юмор, халықтық этикамен ұштасқан бұл ... ... де ... өмір шындығын жайымен бейнелеп айту мен әдемі ... ... ... Мұндағы оқиға “Суайт Сахи” пен оның балдызы
студент жігіт арасында өрбиді. Әңгімеде “Суайт Сахи” пен оның ... ... ... психологиясына ғана тән, жезде мен балдыз арасындағы қалжың
ойынның соңы үлкен әбігерге, ұятты әрекеттерге ... сөз ... ... ... келіп, ата-ана, ел-жұрт ұйғарымымен жайлауға барып,
демалу мақсатымен Сахи жездесімен ... ... ... осы ... ... Яғни қаламгер бұл шығармасында бірінші жақтан әңгімеленетін
баяндау мәнерін таңдап алған. Осы студент жігіт сөздері мен ... ... Сахи ... ... ... қанық болады. әңгімедегі адам характерін
ашуға көмектесетін тартысты оқиғалар желісі ... ... ... ... ... Үлкенмен де кішімен де құрдасындай қалжыңдаса беретін
әдеті бар. Сахиға салсаңыз өзінен кіші қазақтың ... ... ... оның ... [66, 405 б.] – деп ... ... кейіпкер
оқырманға жайымен әзілкеш Сахиды таныстыра бастайды. Жазушы кейіпкерінің
болмыс-бітімін, мінез-құлқын, ішкі ... ... ... ... беруде
шағын детальдар мен көркемдік тәсілдерді шеберлікпен қолданады. ... ... ... әзілкеш Сахидың мінезін, адамдық бар болмысын ... мен ... ... ... алады. “Сахи – бойы бір қарыс,
шанаш қарын, желке тұсында ғана ... шашы бар ... ... ... бармақ басындай мұрт қояды. Шашымен бірге қасы да түсіп қалған.
Құрдастары “бұл анасынан осы ... ... деп ... Жасы ... ... [66, 405 б.]. Осы уақытқа ... ... ... ... ... бұл жолы да тана қоймайды. Кейіпкер бейнесін оның жан-
дүниесіндегі құбылыс сәттерін ... ... ... ... оның өмір ... елес бере отырып, оқиға желісін
тартымды әңгімелейді. Яғни біз ... ... ... ... ... екінші кейіпкердің өткенге жасаған шегіністері арқылы танып,
білеміз. Ана тілдің ... ... ойды анық та ... ... ... әсіресе жазушының диалогтік қолданыстарында нағыз шеберліктің
белгісі ретінде айқын көрінеді. Керекті ... ... ... ... ... ... шама-шарқы төңірегінен алыс алыс кетпейтін
әңгіме желісінде тартыс мүлде жоқ десе де ... ... ... ... мен қылықтарды әдемі юмормен, керекті жерінде сатираны араластыра
отырып, уытты ... ... ... ... ... пайдалануы өте
ұтымды шыққан. Жезделі-балдыз келе жатып, ... ... ... ... нағыз юморлық табиғатын осы оқиға желісінен бастап, ... ... ... ... ... ... де хабар береді.
Бірақ күдікке бой алдырмай суға түскен ... ... ... ... Әй, ... ... балық болып кеткенсің бе?
Жездем күрең жоғаға мініп алыпты, жетегінде менің жиренім. ... ... ... Өзі де ... киініп үлгермепті. Аттан ауып
түсе жаздап, жарқылдап ... ... Оның не ... ... ... Бұл мен ... Сахи болса тыржалаңаш күйімде тастап кете береді…
- Ал, кеттік, балдыз! – деді ... ... ... күліп.
- Мы-ы-н-а-у күйімде қалай жүремін? – дедім жыламсырап.
- Нешауа, балдыз, ... ... Ең ... іш ... ... Қуып жетсең беремін” [66, 413 б.].
Көркем ... ... ... ... ... ... жеткізуде көркемдік амал-тәсілдердің ішінде диалогтың көркемдік
мәнінің жоғары екендігін жазушы ... ... ... ... кейіпкер сезімдерімен астасып жатқан сөз саптаулары өте шынайы.
“Әзілің жарасса, атаңмен ойна” ... ... ... ... айта білу мен
әдемі әзілдесе білуді өнерге бағалаған. Ұлттық дәстүр бойынша ... ... ... ... ... ... ... Мұнда алдымен әзіл-
қалжыңның шарықтау шегіне жеткен ойын түрі бой ... ... ... еске ... есе ... ... кекшіл қасиетін
анықтайды. Автордың мұндағы табысы – ... ... ... ... ... шығарма мазмұнына негіз етіп, юморлық бейне тұлғалауы, оны ... ... ... ... ... ... юморлық бейне
тұлғалауы, оны шағын проза көлеміне сыйдырып, оқырманға қызғылықты етіп
көркем ... бере ... ... әлі ... Одан бері оншақты жыл
өтіп ... жоқ па еді. ... ... ... Оған өзі ... Елдің
көзінше айтпасты айтып, намысымды қытықтай берген соң Ақтөс пен Құтаяқты
айтақтап, ... ... [66, 415 б.]. ... жездесінің ісіне ызасы
келіп, жарылардай ... сәті анық ... ... ... ... юморлы оқиға шындықтан шалғай жатқан жоқ, тіпті сол шындықты
шегелеп, ... ... ... ... ... енді ... кек
қайтармақ іске бел буады. Бұл бөлім “Біссімілдә!” деп аталып, ... ... ... ... ... ... Ол туралы өзінің
философиялық ой-толғаныстарында ... ... айта ... мен өте
кекшіл кісімін. Біреу нақақтан ... ... ... ... ... ... ... жастыққа тимейді. Егер есе ... ... ... ішкенім ірің, жегенім желім болып берекем кетеді. Намыс деген
жегі құрт көкірегімді кеміріп жеп, тиісерге қара ... ... ... бар. Және ... ... ... әлгі ... ескіріп, естен шығудың
орнына жарылуға айналған ... ... ... [66, 418 б.]. Автор
осындай кекшілдіктің соңын юморлық баяндау арқылы сабақтастырып, ... ... Осы ... ... әрекеттерге жету жолда шағын көркемдік
детальдарды қызғылықты пайдаланғаны әңгімені оқу ... ... ... ... осы әрекет суреткер еңбегінің, ізденісінің нәтижесі көркемдік
тәсілдермен оқырманды қызық сезімге ... ... ... ... Яғни, шығарма бойындағы қарапайым сөздерді сырлы суретке айналдырып,
суреттеліп ... ... ... ... ... күш қосар
деталь шығарманы ажарландыра түсетінін жазушы жіті аңдай біледі. ... ... ... іс ... деп ... түсіп, кейіпкер болмысына деген
қызығушылығы арта түседі. ... ... оқи ... ... ... ... жазушының басты мақсаты, негізгі ... ... ... ... ... ... туындының әрбір жолынан байқалмай
қалмайды. Нағыз ... ... осы ... орындалуымен жалғасады.
“Көздеп отырып Сақидың қалпағын атып едім, бірақ оған селт етпеді, соған
қарағанда ұйықтап ... болу ... ... ... жатқан қазандай көк
тасты көздеп аттым, ол оянбады. Үшінші рет атқанда барып басын шалт көтеріп
алып, жан-жағына ... ... ... ... ... бірнеше бүр
құлады. Есі кеткен ол жалп етіп жата қалды, ... ... ... ... ... – деді дауыстап. – Е – е, ... ... [66, 427 б.]. ... ... ... ... ... образ әрекетінің нанымды да қызғылықты шығуына бар талантын сарқа
жұмсаған. Осының нәтижесінде көркемдік ... өте ... ... ... ... Бұл оқиға Сахидың мінез иірімдерін оқырманға ашумен ... бар ... ... Бірақ автор кейіпкер ... ... ... ғана ... қиюластырады. “Юморда күлкілі
құбылыстардың ең бір ... ... ... ... [24, 133 б.] ... З. ... ... ден қойсақ, жазушы таңдаған оқиғаға ... ... ... жоқ ... мен ... ... ... қалжың желісі
ұлттық қадір-қасиетке қарай ұштастырылған. Бұндай әзіл-қалжыңдар, ойындар
жалпы бұрыннан келе жатқан ескі ... бірі ... те ... ... ... сай ... ... күн мен замандас бейнесінің бойна
шоғырландырып, шынайы көркем дүние ... ... ... ... ... ... еңбектенунің нәтижесі. “Юмор бар дерде ылғи сын бар
деуге болмайды. Юморда жазушы жұртқа тиер ... ... жоқ ... ... ... мен ... жай ғана көңілді сергітуі де ықтимал”
[24, 135 б.] ... ... өзі ... ... өмір ... ... ... ашып, әдеби образын даралауға тырысады.
Жездесінен кек алған кейіпкер өз дегеніне жетеді. ... ... ... “Ашко” деп аталып, бұнда ешқандай да кекшілдіктің ізі де байқалмайды.
Шығарманың бұл тарауында жоғарыда толық танылып үлгермеген кейіпкерін ... жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... сапар
шеккен Сахи мен балдызы, сондай-ақ, тағы ... ... ... Өмірі қалжыңнан қол үзбейтін Сахидың іс-әрекеті ... ... ... Жол ... ... бара жатқан жұртты жинап, ойынға
кіріскен кейіпкерімізі өзін ... ... ... де ... Оның ... ... ... да қызық. Яғни оқиға ... ... ... әжулайды. Бұл авторлық ұстаным мен, идеялық ойлардың терең
мазмұндалуына жағдай жасайды. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... “Қара дәу аузын буған өгіздей болып, екі беті
жарылардай болтиып, қимыл-қыбырсыз ... ... ... бір ... апарып, адастырып тастап кетемін, ә! Көрінгеннен
қайыр сұрап, қаңғырып қаласың, ә…!
- Әй! – деді қара дәу даусы бұзылып. Бұдан басқа сөзге ... ... ... иегі ... ... Оның ... ... қалған сұңғыла Сахи
ерні-ерніне жұқпай сайрап қоя берді.
- Қаңғырып жүрген жеріңде Әмірикенің шпиондары қол-аяғыңды байлап, ... ... ... ә...! ... ... соң ... ... беріп,
әкеңді танытып, таңқ еткізіп атып тастайды. Бала-шағаң улап-шулап жетім
қалады. Әйелің сорыңды қайнатып, жынжы Гришкеге тиіп ... Ал, ... Әй! – деді қара дәу ... – Тоқтат мына поездыңды Бармаймын ә…! Түсіп
қаламын.
Күлкіден өлдік. Қабағы тұнжырап, ... ... ... шал да ... алмады. Біздің күлкіміздің мәнісін түсіне алмаған дәу мықтап
абыржыды.
- Кетемін, бармаймын! ... ... – деп ... ... ... Көп
ұзамай оны-мұнысын жинап, үлкен қоңыр чемоданды көтеріп шықты.
- Әй, балам, мұның не? Қой әрі! – деп ... ... ... ... ... ... Бала-шаға бар дегендей.
- Барсын! Бара-берсін! Поезд Мәскеуге жеткенше тоқтамайды енді. ... ... ... ... ... астына түседі – деп мәз болып күлді
Сахи. Дәуді мұқатқанына айызы қанып – ақ тұр сабаздың” [66, 437 ... ашса ... ... аңқау, өзгенікін өз көңіліндей көретін
ауыл адамының қылығын көрсету арқылы ... да ... ... ... осы ... ... келекеге айналдырып тұрған Сахидың ... оның ... ... Кейіпкерлердің келбетін
сонымен бірге олардың жан-дүниесін ашып көрсетуде туындыдағы оқиғалар мен
әрбір майда ... ... ... жүк ... автор образ
әрекетін ортаға сай байланыстырады. Осындай әрекеттердің негізгі ... ... ... ... ... шарасыздығын баяндау арқылы көрсетеді.
Осы тұрғыда жазушы терең ... ой ... ... ... ... ауыл ... және сол ... тынысын суреттеу тілімен
берілген. Бұл тақырыпты терең ... ... ... ... ... ... тіл қоғам тынысын танытуға сәйкес жұмсалған. “Жезде”
әңгімесі юморлық сипаты мен әзілдік жағынан жоғары деңгейде жазылған ... Бұл ... ... ... ... ... қарағанда, бітімі
мүлде бөлек көркем шығарма. Әдемі ... ... ... өрбітілетін
әрбір диалогтың астарынан ұлттық қасиет, қазақи психологияны ... ... бір ...... қазақы мінез-құлықты, психологияны дөп басып,
шынайы жеткізген. Атап ... ... ... ... ... ... сөйлеу мәнері, әңгімеге араласу ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір жанның табиғи жаратылысын
танытатын жайт. Бұл жерде кейіпкердің өзіндік іс-әрекеті ғана ... ... ... ... оның ... ... ... тұр.
“- Жаман шалдың иманын ұшырдым. Ленинградтың дәл үстіне жеткенде бір-
бір пәрәшөт береді, қария. Пәрәшөт сіздің үйдегі ... ... ... бірдеме. Сол жаулыққа жармасып, бір құдайға сыйынып, секіріп-
секіріп кетеміз ғой баяғы. ... атай ... деп ... ... ... ... жарықтық. “Үйге қайтқаным жөн”, деп безектеді. “Жоқ, қария
барасыз! Өзіңіз озат ... ... ... ... ... болмайды. Мұныңыз заңға топпақ” деп мен қисайдым. Шалдың ... ... Ой, ... ... ... ... ... да ақшасын мен
төлейін, сен анау қаптаған мәшиненің біреуімен сөйлесші бізді ... ... деп ... тұр ... Ой, күлкіден өлдім-ау!..” [66, 430
б.]. Бұл әңгімеде оқушыны елітіп әкететін бір ерекшелік – ... ... ... Жезде мен балдыз қалжыңын дөп басып ... ... ... ... дәлдеп табиғи қалпында ұлттық психологияның
ерекшеліктерін танытарлықтай ... ... ... ... ... сөзі
– образды ашатын, шығарманы шындыққа жанастыратын құрал” [57, 132 б.]. ... Г. ... ой ... ... ... ... “өз тілінде” сөйлетуінің өзі характер көркемдігін аша түседі.
Бұл шығармада Сахидың болмысы танылып, қазақи мінезі ... ... ... автор қалжыңсыз жүре алмайтын халықтық мінезбен ... ... сөз иесі ... ... ... оңайлықпен басын ие қоймайтын
бірбеткей характерін, болмыс-бітімін сипаттайды. ... Сахи ... ... ... ... жатады. Ұлттық характер ашыла
түседі. “Көркем әдебиет шындығын образ, адам образы арқылы танытады. ... ... мәні – адам ... шындығы. Көпке белгілі осы қағидаға
орай, ... ... ... ... ... ғана ... отбасы, ошақ
қасы тіпті “көз қысты”, “бармақ басты” ұсақ-түйек істері де ... ... бұл ... де адам ... ... ... жоқ” [63, 38 б.]. Әр халықтың өз дүниетанымына сай мәселені шығарма
тақырыбына айналдыра отырып, халықтық ... ... оны ... ... ... ... ... ой-сезіммен айқындауын
жазушының шеберлігі деп қана жалаң қарамай, ... ... ... әбден болады. Қаламгер әңгімесіндегі характер ... ... ... ... ... алуы ... ... септігін тигізген.
Әрі бұл деталь мінездің көркемдік сипатын аша түскен. Ол ... ... бір ... ... ... ... Бұл сонымен бірге туындыдағы
астарлы ойды, автор нысанасын анықтай ... ... ... аталмыш
шығармасында ащы мысқыл арқылы ұлттық характердің жағымсыз жақтарын да
жеткізуге тырысады. Талданған екі ... ... ... ... прозалық
дүниелердің аясында суреткерлік шеберлікпен ерекше сипатта юмор ... ... көз ... ... ... ... ұлттық
таным аясына сыйдырып, бүгінгі күнгі кейіпкер кескін-келбетінің олқы
тұстарын сатиралық ... ... ... ... эстетикалық
мұрат, өмірге деген көзқарас ашық бояуын тауып, озық идеяға жол ... ... ... тәрбиелік мәні де арта түспек” [68, 26 б.] ... М. ... ... ... тән өрнек адам бойындағы жағымсыз құбылыстарды
жұмсақ юмормен ащы ... ... ... бой ... көз
жеткіземіз.
Сондай-ақ, Б. Мұқайдың әңгімелерінен балаң балалық шаққа да ... ... өз ... адам ... ... ... тұрғыдан бейнелеуге ұмтыла отырып, балалық кезеңге тән адам
бейнесін сомдауға қалам тартқан туындыларында да ... тағы ... ... Бұл салада “Алғашқы махаббат”, “Жаңбыр жауып тұр”,
“Жетімдер” әңгімелерін ... ... ... ... ... бала
дүниесіне тереңнен бойлап, психологиялық қырынан ашуға тырысады. “Алғашқы
махаббат” әңгімесінде ... ... ... ... ... еліткен
махаббат сезімдерін суреттеп жеткізеді. Автор кейіпкердің сезім суретін, ... ... ... фактордың әсері – “көзінің астында тарыдай ғана
мөлдір меңі бар” [69, 126 б.]. Мәнсия атты қызға ... ... оты, ... ... болатын. Кейіпкер осы ғашықтық әсерінен ерекше сезімге
бөленеді. Осы жерде жазушы ... ... ... ... баса
айтқан жөн. Олай дейтініміз – лирикалық парасатты көңіл-күй, ой құшағынан
босанбай, ... ... ... ... ... ... суреттеуі еді. Бас
қаһарман өз портретін “тәмпіш мұрын, жітік көз, қара ... [69, 125 ... ... ... өзін ... махаббатына тең емес екендігіне күйіне,
ойын жалғастырады. Кейіпкердің бойындағы лирикалық ... ... ... жазушының жас кезеңнің бір аспектілерін ашуға бой ұруға ... ... ... ... ... толы шынайы әңгіме ғашықтық сезімнің
толғанысы. Бас кейіпкер – Бекен ... ... ... Мәнсияға ғашық болып,
оның үйінің сыртынан қызды аңдып, көргеніне жүрегі ... ... ол ... ... шығарма кейіпкерінің бірі Айдарбектің де
Мәнсияны ... ... ... те ... ... Бірақ ол
кемістігінен қызға өз сезімін жеткізе алмай, іштей қорланады, ... ... ... ... ... ... сыртынан естіп, інісінен қызға хат
беріп жібереді. Жас қыз ... ... ... ... ... ... аяғы ... өліміне әкеліп соғады. ... ... ... ... ... ... оқиғасы осындай аянышты жағдаймен аяқталады.
Бірақ, авторлық ... бой ... ... ... ... нәзік лиризм
өрнектері тоғысып, оқырманды ерекше әсерге бөлейді. ... ... ... сезімі оның характерлік қырын аша түседі. Осы ... ... ... ... Айдарбектен де, оның ағасы Қайдарбекпен,
Мәнсиямен, тіпті Шәуенмен де ... ... ... ... ... ... ашуын, харктерін ашуында саралап мүсінделегені ... ... ... Бас ... ... сезімін ғашығына жеткізе
алмағанына қорланады, және қызға ғашық Айдарбекті менсінбейді, қызғанады.
“Мәнсияның ... ... кім, аяғы кем, ... жоқ ... Қыз ... та ... ... Айдарбекке күле қарағанын көрген емеспін,
жылан көрген кірпідей жиырылып, қашқақтап жүреді. Соны біле тұра, қыздың
соңынан ... ... ... Ең ... қыз қарарлық келбеті
болса бір жөн. Шегір көз, жалпақ бет. ... ... ... ... ... [69, 129 б.]. ... ... кейіпкеріміз
бірақ шығарма барысында Айдарбекпен ... ... ... ... оның ... ой мен сезімдер ағынын сезініп, күйініштері мен
күйіктерін бірге түсінеді, өзара ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар тұсында көреген әрі адамгершілік тұғыры
биік жан екендігіне көз жеткізеді. Автор өз тарапынан бұндай шешімге ... ... ... ... Осы ... бір ұшы ... іс-қимылының дөрекілігі, ой-танымының таяздығының салдарынан
жасаған әрекеттерінен шығады. Бұл көркем ... ... ... ... соғады. “Мәнсияның жыламсыраған ... ... ... не? Айқайлаймын!
Айдарбек орнынан атып тұрды да маған қарады.
- Баршы, маған ұят қой, - деді жыламсырап. Орнымнан ұшып ... өзен ... ... ... Неге ... – деді ... ... келіп. – Қызғанасың ғой.
- Жоқ! – дедім асып-сасып. Жүрегім ал кеп туласын” [69, 145 б.].
Осындай ... ... ... ... ... табады. Соңғы тартыс
әрекеттің аяғы Айдарбек өліміне әкеліп соғады. Оқырман Қайдарбек ... ... ... бір ... ... ... ... Өзі
кәдімгідей өзгеріпті. Шашын өсіріп жіберіпті, ... ... ... ... бойы да сәл ... ... ... Қашан көрсең аузынан
сигареті түспейді. Келгелі бері ... ... ... ... [69, 148 ... сипаттаулар арқылы жазушы бұл бейнені өркөкірек, дәрменсіз етіп
көрсеткісі келеді. Оқырманына жауабы қиын біраз сауалдар ... ... ... ең ... де ... қыз бала осындай жігітке ойы кетіп,
ғашық болады, Айдарбектің ... ... ... ... сала ... ... оларды аңдуы сынды жайттардың сырын ашуға ... ... ... ... ... “ - Әкем ... қойса ұрсады”
[69, 136 б.] – деп әке ... ... ... ... ... ... Ал, Айдарбектің ағасын өзі ғашық қызбен табыстыру әрекеті оның
мінезінің осалдығын көрсетеді. Жазушы көркемдік шешімін таба ... ... ... ... ... байламы мен пайымдауы - әңгіме
бойындағы негізгі және ... ... ... мен ... ... ... өмір ... мен характер бітімінің
өзгеше өрнектелуі арқылы өріледі. ... ... ... ... ... кезеңде қаламынан шыққан шағын әңгімеде суреттелген кезеңнің жаңаша
болмыс-бітімі бар ... ... Бұл тек ... ... емес, өмірдегі өз орындары қалыптасқан адам ... ... ... ... ... түседі. Міне, сондай кесек
характердің бірі – Айдарбек. Мінезі сан ... ... ... ... нанымдылығымен көзге ерекше түсетін ... ... ... ... ... ... ... жинақтаулармен анық
суреттелген. “Айдарбек орыннан атып тұрды да, маған қарады.
- Баршы, маған ұят қой – деді ... [69, 145 ... ... ... ұяңдықты, кішіпейілділікті оның осындай
сөз саптаулары арқылы және оның толғанысы арқылы ашып береді. Белгілі ... ... ... ... ... мақсатқа ойластырғанда әрқашан
мінез жасау, психология беру талабы бір бүйірде жатпақ” [70, 140 ... ... ... кейбір психологиясын, мінезін, оның өзіне ғана
тән тұлғасын ашуда диалог яғни кейіпкер сөзін пайдалануын ... ... ... тұлғасы әсіресе Бекенмен арасындағы диалогтардан көрінеді.
“ - Қайдарбек оны сүймейді – деді ол күйінішті ... ... ... өзі айтты ғой.
- Мәнсияға жаным ашиды, - деді Айдарбек аз-кем үнсіздіктен соң. ... іріп ... ... ... ... емес ... Соны да түсінбейсің бе?” [69, 144 б.].
Кейіпкердің жан тазалығын, екі ... ... ... ... нақты
шешім қабылдай алмауын, кейіпкер характерімен ... ... ... ... шынай әрекеттерден көркемдік шешім түйіндейді.
Шығарма соңындағы Айдарбек ... ... ... қайсарлықтың ашылуы.
Ал, Мәнсия образын автор шығармада оның ішкі жан-дүниесін, ... ... ... ... Тек оның ой-түсінігі, дүниетанымы Бекен
яғни, бас қаһарман көзқарасымен оқырманға ой салады. Ал Қайдарбектің сыртқа
жылтырап көрінетін сырбаз бейнесі ... іс ... ... ... ... ... ... береді. Әңгімедегі Қайдарбектің тоғышар, менмен
мінезін ішкі ... ... ... ... ... детальдар арқылы
ашып, күнделікті өмірдегі Қайдарбек сынды ... ... ... өрнектейді. Осындай рухани кемшін жандардың өмірде адалдық пен
ізгілікке ... ... ... ... мен әлеуметтік
жағдайдың өзара байланысы қай ретте ... өз ... ... ... асады. Әлеуметтік жағдай мінезге, характерге сырттан
келіп қозғау салатын секілді” [71, 184 б.].
“Қайдарбек те бір ... ... ... ... иығы ... ... ... бейкүнә адамның кейпіне енді. Балалар оны қоршап алды.
Мәнсия жылап жіберді. ... жалт ... да, ... қаша ... топ бала оны тұра ... [69, 141 б.]. ... мінез табиғатын
шығарманың идеясымен қиюластыра, шындықпен астастыра отырып, оның бітім-
тұлғасын автор әр ... ... ... ... ... ... ... соңындағы өз інісінің өліміне себепкер болуы шығармадағы
тартысты шиеленістіріп, трагедиялық шешіммен аяқталуы оқырманын да ... ойға ... ... ... ... ... ... Қайдарбек бейнесінен қара басының қамын күйттеген, тоңмойын,
нәзіктік пен сұлулықты ... ... адам ... ... ... ... мінезін көріп жиіркенсе, Айдарбек, Бекен бейнелерінен нәзік жанды
кіршіксіз таза жүректі, сезімтал ... жан ... ... ... ... әңгімесінде де жазушы бүгінгі күннің мәселесін көтеріп,
адамгершілік пен адалдық сезімдерін дәріптеу арқылы ... ... ... ... эгоизммен күресуді уағыздайды. Адам
баласының мінез-қырларының әр ... ... ... ... ... кездесетінін жоққа шығаруға болмайды. Жазушының өзімшілдік пен ... ... ... ... ... ... дүние
құбылыстарына үңіле отырып, көркем сыр түйген әңгімесінің бірі – ... ... ... Бұл – ... ... туындыларының бірі. Әлі де
жазушының стилі мен ... ... ... ... ... ... бұл әңгімедегі айналадағы ... ... ... жан ... құбылыстардағы оның өз ойын, ішкі толқуы түрінде
сипатталады. ... ... ... ... ... точно
ставлят глубинные тенденций общественного прогресса через образную и
метафорическую ... ... ... ... и ... в их ... [72, 198 б.]. Туындыда кейіпкердің ішкі монологы
арқылы шегіністер ... ... ... ... ... Көркем
шығармалардағы авторлық ұстанымның айқын көрініс табуының басты ... ... ... ... ... Әдебиет зертеушісі М. Атымов: “Ішкі монологта
көбінесе сөйлеуші адам өз ... ... ішкі жан ... ... өз ... ... береді. Жазушы қаһарманның өзімен өзі
сөйлестіру арқылы оның өзінен басқа ... ... ... жасырын
сырларына дейін оқушыны жетектеп, ертіп апарады” [73, 70 б.], деп ... ... ... ... ... ... тұрған жаңбыр шығарманың
ішкі мазмұнын, идеялық ... ... ... ... бір ... Яғни ... пен болашақ оқиға сипаты пейзаж аясында өмірдің
әлеуметтік сырын ашуға арқау болған. “Көркем ... ... ... болмысымен суреттелген күнде де, адам өмірінен алатын рухани
эстетикалық мәнімен бірлікте ... ... ... ... сан ... ... ... оны қоршаған әлемге көзқарасы,
нақты бір кезең, сәттегі ... жан ... ... ... ... дау ... ... [74, 34 б.] деген ... Б. ... ... ... әңгіме бойындағы жаңбыр кейіпкер
әлеміне өзгеріс енгізуге күш ... ... Осы ... аясында
жігіттің ойы, толғанысы арқылы кейіпкердің характері, бүкіл адамгершілік
идеясы азаматтық нысанасын көркемдеуге ... Бас ... ... ... мәселелері көтеріледі. өмір туралы ой толғайды. ... жас ... ... бір күйден екінші күйге ауысып отырады.
Осы жолда автор артық мінездемеден, құрғақ баяндаудан ... ... ... ... ... ішкі монолог арқылы да, диалог арқылы ... ... ... бейнелеуші амал-тәсілдердің әрбірінің өзіндік
қызметін даралап ұғынған, жекелеген табиғатын толық таныған ... ... өмір ... көркем түйінделеген шешімі. Автор – көркем
шығарманы ... ... ... да еркі ... Бірақ, кейде оған ... ... да жоқ ... Осы ... ... баяндаудың шығарма құрылымын
ұйымдастыратын негізгі тәсіл болып табылатынын тура түсінген. Осы ... ... да ... ... соған үйлес кейіпкерін ішкі ойына
бағындыра отырып, сәтті ... ... ... ... ... ... суреттеліп отырған негізгі сарынға үндес етіп, сол
ортаның ерекшеліктері мен болмысын айқын көрсететін көркемдік тәсіл ... біз сөз ... ... құралдарды шебер пайдаланаған, аса ... ... ... ... ... элементтер мен олардың компоненттерінің, яғни
сюжет пен композицияның, тіл мен ... ... ... ... ... ... баяндау мәнерінен жасалады. Баяндаудың
сәтті шығуында автордың дүниетанымы мен жеке ... ... мен ... ... пен уақыт ұғымдары арасындағы ... білу ... ... ... қолдану машығы үлкен роль
атқарады.
Кез-келген жазушы шығарманың өн бойында баяндаудың ... ... ... ... ... ... мен кейіпкерлерін көрсету үшін әртүрлі
әдіс-амалдарға бой ұрады. Өз кезінің өзекті ... ... ... ... ... өз ... жаңа кезеңге үн қосумен
бірге оның аяқ алысын анық аңғарған Б. Мұқай іс-әрекеті, мінез-құлқы нағыз
табиғи қалыпта ... ... ... ... Сөйтіп, өмір
шындығының нағыз қайшылықтарының бәрін толық ... ... ... шындықты айтып, әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын әшкерелеуге
ұмтылған. Ол қаламгерлік ... ... ... ... ... ... қолданыстарға бара алады. “Шығармадағы лиризм деп оқиғаны, іс-
әрекетті, сезім-күйін жазушының баяндауы мен ... ... ... ... ... ... [75, 52 б.] – ... М.
Әйтімов. Осы тұрғыда Б. ... ... ... ... тән бір
ерекшелік – кейіпкердің жан әлемін бейнелеудегі нәзік ... ... ... ... ... аша ... ... парасат
нышанының адамгершілік сипаттарымен үйлесімді дамуы болып табылады.
Жазушының біз атап кеткен ... ... идея ... іс-
әрекеті, әлеуметтік тіршілігі арқылы ғана емес, тебіреніс-толғаныстары,
қуаныш-сүйініші, өмірге көзқарасы, түрлі сезім ... ... да ... ... махаббат сезіміне деген қарым- ... ... ... да ... ерек ... айқындай таланттық
сүйреткерлердің қолынан ғана келетін ... Б. ... ... ... тұрғыластарының туындылары мен әрі үндес, әрі өзгеше..
Б. ... ... атты ... ... сезімін
сипаттауында суреткерлік ұқсастықтар кездеседі.
Әрбір қаламгер - өз ... ... ғана ... ... болып та
саналады. Бұл автордың ұлт ... ... ... ... даралай түседі. “Қаламгер дүниетанымы қалыптасқан, орнықты ... оның өз ... ... үшін ... ... ... бола түседі және
түрлі идеологиялар ықпалына бұрыла қоймайды” [33, 77 б.] деп, профессор З.
Бисенғали айтқандай, ... ... тың ... ... де Б. ... азаматтық бейнесін толықтыра түседі.
Жалпы Б.Мұқай прозасындағы замана шындығы айқын да анық түрде ... ... ... ... Оның прозалық шығармаларының тілінен
де баяндау әдісі мен характер, ... ... ... ... шығармашылық
тәсілдерінен де, кейіпкердің психологиялық әлеуметтік ... ... де ... ... ... өз ... ... шындығын
ой елегінен өткізіп, шығармашылық аясында қорытып, көркемдей біледі. Ал,
көркемдік ... ... ... қыры болса, ол суреткердің өмірді
танып білуі, кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... қабілетіне байланысты екендігі анық. Сонымен
бірге бұл көркемдіктің жоғары деңгейі жазушының ... ... ... ... Осы ... академик З. Ахметов “Шығарма
жазудағы автордың ой-ниеті ... ... ...... ... арқау болатын мәселелер қамтитын жағдай, оқиғалардың суреттелетін
өмір құбылыстарының шеңбер шегі. Ал ... ... ... ... – ол шығарманың мазмұнының негізгі бір құрамды бөлшегі, айтылған,
суреттелген ... ... ... маңызды мәселелер дәрежесіне
көтеріліп, көркемдік шындыққа айналған қалпы” [76, 193 б.] деп ... ... буын ... ... саналатын Баққожа Мұқайдың
қайсыбір көркем дүниесі болмасын әлеуметтік мәні терең ... ... ... ... мазмұндарды ұялата алады. ... ... ... ... ... тұрғыдан қарағанда ерекше сипатқа ие,
әрбірінен әртүрлі ізденіс ізімен ... лебі ... ... ... Осы тұрғыдан келгенде, жазушы шығармашылығы ... ... ... салмақты саралауды қажет ететін қатпарлы әлем.
Біз саралаған әңгімелер өз ... ... ... ... ... ... қоғам тұрмысына жақын көркем дүниелер. Сондай-ақ, қаламгер
шығармашылығында замана тынысы жоғары көркемдікпен ... ... ... анық мазмұндалады. Б. Мұқайдың тамырлы таланты мен үнемі
ізденіс үстінде болуы ... ... жаңа ... ... ... уақыт талабына сай ұлттық әдебиеттің проза жанрына ... жаңа ... ... ... көркемдік түр ұлттық нақыш
пен тағылым, рухани ізденістерге бой ұрып келеді. Жалпы жазушы-драматург Б.
Мұқай қай салада қалам ... ... ... ... мен ... ... ... байланыстырып, философиялық ой
тізбектерімен тұжырымдайды. Халықтың ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениеттің бір бөлшегі деп түсінетін
жазушы повестері мен романдарында осы ой-тұжырымы жалғасын тапқан.
Жинақтай келгенде, Б. ... ... ... ... сан ... тұрғыдан бейнеленген. Олар махаббат, сүйіспеншілікке
қатысты көзқарастары арқылы я болмаса перзенттік, ... ... ... ... мүмкіндігі тұрғысынан тұлғаналады. Әңгіме
жанрының көркемдік ... ... ... ... ... ... келелі мәселелері жөнінде сөз қозғап, заман тынысын дәл бағамдап,
замандас келбетін айқын бейнелейді. Адам болмысының балғын балалық шағы ... ... ... ... дәл бере ... ғасырлар бойғы
қалыптасқан ұлт мәнезіндегі ең асыл сезімдер мейірім, қамқорлық, жанашырлық
сезімдерінің жұтаңдауы мен рухани азғындау көріністері арқылы заманға ... ... ... ... бір ауыз сөз ... ... Жасан
қарттың тағдыры мен тоғышар ұл олқылықтар. Оны ... ... ... ... қолдан жасаған жымысқы саясатының ... жас пен ... ... мен оның ... ... ... барысында тоғышарлық адамдар арасындағы ... ... ... ... әйел ... тән ұлы ... ... жүрегі” әңгімесі арқылы толық айғақтайды. Ал, билік
басындағылар мен олардың айналасындағылардың арасындағы ... ... ... ашып ... “Ақ ... ... жазушының
психолог-суреткер екендігін дәлелдейтін шығарма. Сонымен, І ... ... ... Б. ... ... ... ... өз тұстастарымен
тақырыптық тұрғыдан үндескенімен өзіндік қолтаңбасымен айшықталады.
2 БАҚҚОЖА МҰҚАЙ ПОВЕСТЕРІНДЕГІ ЗАМАНДАС БЕЙНЕСІ
Көркем туындыларына ұлттық ... ... ... ... ... бейнесін көркем суреттеген талантты қаламгер – Баққожа Мұқайдың
жазушылық көркемдік ... ... ұлт ... ... ... шығарманың өн бойына дарыту қасиеті оның көркем дүниелерімен таныс
әрбір оқырманға белгілі. Автор туындыларының табиғаты өткен күн мен ... ... ... ... ... келе ... ... бағалы. Жазушының рухани болмысы, өмірді терең түсіне алуы,
адамның жан- дүниесіне мұқият үңіле ... ... ... ... ... ... халықтың ұлттық сипаттарын жан-жақты қамтуы ... ... ... ... ... Мұқайдың қай жанрда болмасын
туындыларында заман шындығы бар поэтикалық көріністерді қамти ... да ... ... ... ... жанр ... ... немесе
роман және романға өкшелес повесть болмасын тіпті ... жанр ... ... өмір ... ... ... кіріктіріп, тақырыптың идеялық
қырларына ерекше назар аударып, түбегейлі шындықты ... ... ... ... өмір ... ... сомдалған кейіпкер
бейнесімен жинақтай келе, көркемдік әдістермен суреттеп, нанымды жеткізе
алады.
Б. Мұқай повестеріндегі күнделікті тіршіліктегі адам ... ... енді ... ... ... да мәселелер терең философиялық
тұрғыдан тұрғыдан көркемделеді. Кез-келген повесіне өзек болып суреттелетін
жағдай жалпы адамзатқа ортақ гуманистік мәселелер ... ... ... ... ... түйінделеді. Ең бастысы,
адамгершілік қасиеттер насихатталады. Сонымен қатар шығармаларында оқиғалар
орынды баяндала ... ... ... ... күрделеніп,
суреттеледі. Кейіпкерлер портреті ұтымды монологтар, психологиялық ... т.б. ... ... ... адам ішкі ... мен мінез
құбылыстарын ашып көрсетін монологтары арқылы өз шешімін табады. «В
литературно-художественных ... ... ... ... свой
идейно-эмоциональные оценки изображаемых общественно-исторических
характерностей жизни. Однако эти оценки ... ... ... ... ... и ... только тогда находят в их ... ... ... они ... не из ... ... но из ... осмыслямых ими объективных существенных свойств и
противоречий самих изображаемых характеров, когда им свойственна поэтому
какая-то глубина и определенность» [49, 188 б.]. Бұны ... ... ... мәні ... ... мен образ сомдаудағы ерекшелігі
ретінде атап өтуге болады. Туынды төркініне тән жаңа характер ізденісі өмір
құбылыстарын жаңаша өзгеше қырынан қарауға ... Жаңа ... пен ... қаламгер туындыларының идеялық-көркемдік табиғатын жан-жақты
талдауға, жазушы шеберлігінің жаңа ... ашып ... ... ... ... кетпейтін тарихи кезеңдер, қазақ елінің қоғамдық
санасындағы ... ... ... көркем шындыққа айналдыра отырып, әр
жағдайды терең психологиялық ізденіспен ... білу ... ... ... ... ... Б. ... өз кейіпкерінің қиын-қыстаудағы
шытырман тағдырын, өткен өмір жолының соқтықпалы ... ... ... ... ... көріністерін кең әлеуметтік
тұрғыда суреттейді. Көркем ... ... ... адам екенін, оның
рухани әлемін, ой сезімін, мінез-құлқын, түсінік-түйсігін, ... ... ... ... өз ... ала ... ... оқиғалар тізбегін
құрайды. Шығарма идеясын ашуда, сюжетті әрі қарай ... ... ... ... ... ... олардың ой әлемін, сыртқы қарым-
қатынас сәттеріндегі психологиялық ахуалдарын ... ... ... ... терең идеялық мазмұн, үлкен көркемдік қызмет
жүктейді.
Автор творчествосына ұдайы ... тән. ... да өмір ... ... тән ... ... қасиеті оның шығармаларымен
қабыстырылып жатады. Суреткердің қай шығармасын қарастырсақ та (әңгіме,
повесть, роман болмасын) ... ... ... жері ... ... келген әр кезең шындығын жазушы өзіне тән көркем шындықпен
белгілейді. “Көркем әдебиеттегі шындықты заман ... ... [77, ... ... ... ... С. Асылбеков пікіріне сүйене отырып, жазушы
Б. Мұқай шығармаларының шынайылығына да ... ... әсер ... ... көз ... Қаламгер шығармашылығы қазақ әдебиетінде алдымен
адамның психологиясын, сана-сезіміндегі әлеуметтік өзгерістерді реалистік
тұрғыда суреттейді. Көркем туындыларында заман шындығын ... ... ... ... лирикалық сыршылдығы мен психологиялық
көріністері және астарлы юмордың даралығы өзгешеленіп тұрады. ... ... ... ... ... ... ... көркемдей
біледі. Орыстың ұлы жазушысы Л.Н. Толстой: “Жаңа автордың кез-келген көркем
шығармасын оқығанда немесе талдағанда, жан сарайымызға ең ... ... кім? ... ... иесі ... қандай ойлар түйінделеді? ... ... не ... ... ... сұрақтар мазалайды. Егер бізге
бұрыннан таныс жазушы болса, онда өмірдің қай қырын ашып, қандай жаңа ... екен деп ... [78, 22 б.] – ... Осы ... ... ... қолтаңбасымен ерекшеленетін жазушының шеберлік даралығы
айқындалатын туындыларында кейіпкерлерінің тағдыры өмір ... сол ... ... жан әлемі соншалықты таза, рухы
биіктетіле бейнеленеді. Автор тіл ... ... ... ... ... ұғына отырып, осы ойын публицистикалық мақалаларында да, көркем
туындыларынының аясына сыйдырады. “Тіл халықтың ... атты ... ... ... ... Ана тіліне жасалған қиянатқа ащы сын айта отырып,
тығырықтан ... жол ... ... ... ... ана ... ... көзқарастың әсерінен балабақша, мектеп, жоғары оқу орындарының жаппай
орыс тілінде болғандығы бұл ... ... ... ... ... ... кесірін қинала жеткізеді. “Ертеңімізді
ойламай, өркениетімізідің болашағына алаңдамай, әрқайсысымыз қара ... ... ... ... алданып жүре берсек, анамыздың тілінің
күндердіің күніне саптан шыққан елу бір секілді кебін ... ... ... [79, 6 б.] деген сауалды ортаға тастаған жазушы халыққа ... ... ...... Халық өзінің өмірі үшін күресуге міндетті” [79, 23
б.] деп орынды ... ... ... өз ойын ... ... ... Бұл жазушының халық үшін, ұлт ... ... ... аямай
қызмет етер азамат екенін дәлелдей ... ... ... ... ... оқырман қауымға толық жеткізе алмаған пікір-
көзқарастарын құлаштап, алыстан ой ... ... ... ... ... ... ізденіске, құлшынысқа жетелейді. Осындай
мақалада ашық ... ... ... көзқарасы автордың повестерінде
көркемдік детальмен ерекшеленеді.
Жазушының «Жеті желі» кітабына енген «Құлдық ғұмыр» ... ... бола ... Адам ... ... отырып, шындап келгенде азаматтық
рух тұлғасына ... ... ... жинақтаған бұл шығармада автор
кейіпкердің ішкі ... ене ... ... ... өте ... Бұл ... арқауы ретінде отыз жетінің зардабынан аман қалып,
өмір ... ... ... ... ... күй ... ... өмірі алынған. Өмір бойы Құдайдай табынған «Ұлы көсемге»,
дұғасыз ұйқысынан ... ... ... ... ой ... арқылы
халық санасының тарихына балайсыз. Бүгінгі өзгерген санамен ойланасыз.
Қолдан жасалған ... ... аман ... ... образы ең
алдымен қазақ әйелінің жасампаз бейнесі. Адал жары үшін ... ... ... кіріскен әйел бейнесі шығармада қысқаша түсіндіріледі.
“Троицкийдің ... деп ... ... қаралап қамап қойды. Жиырманың
екеуіндегі балы тамған жас қамыс сынды қылшылдаған жігітке ... ... Жаңа ... жан ... ... ала алмай Жамал бейшара
шырылдады. Ол заманда шынын айтып, ... жас ... ... жан жоқ еді. ... ... ала ... ... есікті тоздырды.
Жамалдың таусылмайтын көз жасынан басқа көмекшісі де, күші де жоқ еді. ... ... ... ... ... ... деп ... жүргендер уақыттың қолындағы жалаңдаған алмас қылыштан шошып, бас
сауғалап қашты” [80, 194 б.]. Жарына ... таза ... осы ... жолдарда ғана көрсетілсе де, шығармада шынайы әсерлі шыққан.
Жарын құтқарам деп жүргенде Жамалдың өз басы да ... ... ... ... ... ... кез-келген деталь-штирхтары өте ұтымды
шыққан. Жазушы Жамалдың ... ... ... суреттей заман
шындығын ашуға ... ... ... жала жауып, арыз жазған баланы да
көрді. Мойнында қызыл галстугы бар бала сотта ... ... ... ... ... ... ... бауырынан сұрақ алып, сойылға жыққан пақырды да көрді.
Емшектесі еңіреп жылап, анасының атын сан ... ... ... ... ант ... ... жығылып, жалынғанда да жібімеді жүрегі.
- Жаусың! Жапонның жансызысың! – деді ... ... ... ... ... ... ... – Айт жаныңның барында, кімдермен
байланысың бар?
Ағасы ... ... ... ... [80, 194 б.]. ... ... ... отырған бұл жағдайлардың барлығы да қаһарлы да ... ... ... ... ... ... Автор бұл шығармада да
заманның ащы кезеңінің суретін көркем бейнелеуде бас кейіпкердің сезімін,
көзқарасын, соның ішкі ... ... ... Бұл ... ... ... Суреткер уақыт ақиқатын Жамал образының толғанысы ... ... ... ... шындық уақыт шындығы ретінде көрінеді.
“Көркем шығарма өмір шындығынан туады. Бірақ тіршілік бетінде
шашырай жатқан құбылыс ... ... бас ... ... қадірлі
мүлкі саналатын туындылар өмір байланыстарын жан-жақты ... ... ... ... ... даму ... ... қараудың
нәтижесінде ғана пайда болмақ. Бұл мәселенің сыртқы обьективті жағы болса,
болмыстың фактілерін біріктіріп, оларға жан ... ... ... нәрсе-суреткердің өз басын қатты толқытқан аңсар, ... 115 б.]. ... ... ... көрсетудегі жан-жақты ізденісі
барысында нанымды, әдеби характер сомдалған.
Повесте жалғызілікті кемпір Жамал өмірінің соңғы ... ... көп ... ... ... оңашада, «қара мұрт» суретіне табына
отырып, бүкіл өмірін көз алдынан өткізеді. Еске алып отырған сәтте ... ... ... шиырланып, молынан қамтылып, әсерлі ... ... ... әсер ... ... ... ... бұл шығармада кейіпкердің қым-қуыт өмірі, жолдасының қамалуынан
кейінгі, өзінің ... ... ... ... ... ... ... әкету сәтін суреттегенде адам жаны ... ... ... ... ... болған сенім сол кезеңде өмір
сүрген халық сенімі болған “ұлы көсемге” деген ой болатын. ... ... ... ... ... ... ... сәтті, ұтымды
қолдануға ұмтылады. Суреткер кейіпкерінің басына тек қара ... ... ... ғана ... ... бақытты сәтін де бейнелеуді естен
шығармайды. Әйел ... ең ... сәті – ана ... ... ... ... табиғи дәлдік шығарма бойына ерекше бір шынайылық дарытады. Осы бір сәт
оқырман жүрегін ... ... ... ... ... ... қуатын арттыра түседі. Ең аяулы ана ... ... ... ана ... ... ... қоюлатып, заман салмағын
айтқызбай-ақ сезінер күйге жеткізеді. “Жамал іңгәлап жылаған ... ... ... ... ... ... ... өне бойы балбырап, сондай бір
рахат күйге ... Ол ... аса ... ... [80, 205 б.]. ... бұл
бақыты ұзаққа бармайды. ... ... ... ... баласын
тартып әкетеді. Осы тұстағы ана қайғы-қасіретін автор баласын ... ... «ұлы ... ... болып, қамқорлыққа алынады деген сеніммен
ғана өзін-өзін ... ... ... ... ретінде шынайы да, әсерлі
көрсетеді. “Сталиннің атын естігенне кейін амалы ... ... ... қысып, ағыл-тегіл жылады Жамал. ... ... ... ... көп ... ... тілі ... көнбеді. Жылап отырған
сәбиінің аузына емшек салды.
Манадан бері иіріліп үнсіз тұрған ... ... ... шыдай алмай
бірінен кейін бірі көз жасына ерік берді. Камераның іші зарға ... ... 192 б.]. Осы бір адам ... ... ... суреттегенде автор әйел
жанының өзіне тән нәзіктігі ... ... ... Өз ... ... ... тап басып танып, оның табысы ... ... ... ... ... ... мінезі, тұрмыс-тіршілігі
т.б. тек шынайы өрілгенде ғана көркем дүниенің ... ... ... ... көңілмен жете бағамдаған автордың бұл повестіндегі
кейіпкердің сөздері оқырманға қатты әсер етіп, жүрегіне мұң ... ... ... прозаның дүнитанымдық, эстетикалық мұраты – арқау еткен,
өзара ... ... ... ... ... ... ... баяндап беру
емес, кейіпкердің жан әлемін толқытқан сезім шуағын, қуаныш-сүйінішін,
қасірет-мұңын өмірдің тап ... ... да ... ... ... оқушысын иландыра білуі, психологиялық реализмінің сан иірімдерін
ширықтыра беруі” [75, 80 б.] – ... осы ... ... ... жеткізуге болады.
Шығарманы оқығанда – қаламгердің ... тура ... ... ... Бір ғана бөлмедегі тіршілік иелері – Жамал кемпір мен
қара ... Қара ...... өмір ... сталиндік лагерь құшағында
өткізген жалғыздық тағдырына жазылған кейіпкердің ең соңғы ... ... Ол үміт – ... ... ... жазалаушылардың қолымен
балалар үйіне өткізілген ұлының жер басып жүргеніне ... ... оты. ... құр қиял сияқты болып көрінуі де мүмкін. Себебі, ... ... ... ... бүкіл балалар үйлерін, интернаттарын
іздеп, таусылды емес пе? Сол ізденістен ешбір дерек таба алмаған кейіпкер ... ... ... ана ... ешқашан жамандыққа сенбейді. ... ... ана ... шығарма бойында мейірімнің бастауы
іспеттес. Жамал – трагедиялық тұлға. Ата-анасын аштық ... ... ... ... сталиндік идеологияға бар көңілмен сеніп өседі.
Оның трагедиялық образ болуының да бар мәні ... ... ... ... ... жары мен ұлын ... қоғамдық жүйеге сеніп өтуі,
“сүйікті көсеміне” табынуында. ... ... ... ескірмейтін,
жоғалмайтын “ұлы көсем” ғана. Өйткені ол жер ... ... ... мың-
миллион пенденің біреуі емес, ол ... ... ... ... ... ... жүрген өлшемі, кемпірдің сыйынар тәңірі, табынар құдайы” [80,
211 б.]. ... ... ... ... ... ... отырған бұл үзіндіде, шығарманың айтар ойы мен бағыт-бағдары
жинақталған. Қаламгер өткен күн ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен түсінігі арқылы суреттейді. Суреткерлік
шеберлікпен ... ... күн ... яғни ... ... ... қазақ топырағындағы зардаптары нанымды жеткізіледі.
“Құлдық ғұмыр” – осы тақырыпты көркемдік ой елегінен өткізудің алғашқы ... [14, 9 б.] деп, ... ... ... тарапынан бағаланған
аталмыш повесте бір кейіпкер жан-дүниесі, өткен өмір белестері көркемдік
штрих арқылы тарих ... ... ... ... ... ... ... алаң болмаса таусылып сөйлеп, мазасызданатын жөнім
жоқ қой” [82, 7 б.] – деп жан ... ... ... ... ... көз жеткіземіз. Халық тарихындағы алапат оқиғалар тізбегін
бір ... ... ... ... ... ... шеберлігін танытады.
Шығарма бойында кездесетін әр образдың өзіндік сырлары болғанымен, оларды
біріктіретін ортақ ... бар. Ол – ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер психологиясы. Повесте оқшау тұрған
кейіпкерлер жоқ. Шығармада барлығы да ... ... ... ... туындының көтерген проблемасы – заманның тек ащысын көріп мойымаған
әйел бейнесінің өмірге көзқарасы, қалыптасуы негізгі желі болып тартылған.
Жазушы сөз етіп ... ... ... ... басқа, оның көршілері
Роза, Бәтима кемпір образдарын да әсерлі, шынайы сомдаған. Жамал мен Роза
өміріндегі қиыншылықтарды ... ... ... ... терең
ашып, баяндай келе, екі ұлт өкілінің басынан кешірген, яғни бірі өз жерінде
жазықсыз ... ... ... ... ... ... ... әйелінің
бейнесі болса, екінші образ арқылы соғыс кезінде Украинадан жер ... ... ... ... ... ... ... суреттеу арқылы
әр халықтың өзіне тән ... ашып ... ... ауып ... құлқын сәріде оятып, жұмысқа айдап келеді. Ұзақты күн бел жазбай
қимылдаған бейшаралар кешкі ... ... ... ... ... ... келсе де, Карл түннің бір уағына дейін кірпік ілмей
дөңбекшитін, екінші ... ... ... жан жүрегі қан ... ... [80, 266 ... ... ... ... ... ұғымға жеңіл
қарапайымдылығы, автор шығармасын ... ... оқып ... ... Суреткер шығарма барысында кейіпкерлердің жан-дүниесіне барынша
үңіле, оқырманға кеңейте көрсетуге күш ... ... ... ... ... ... ... көріп, «ұлы көсем» балаларының бірі болып
өскен, осы бір бейнеге шын ... ... ... жинақталған образы
суреттелсе, ал Роза бейнесі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қазақ ... ... ... ұлты ... болғандықтан, көрген зорлық-зомбылықтан,
жүрегінде айықпас дерті бар, алайда адамдығын сақтап қалған көркем бейне
сомдалады.
Екі образ да ... ... ... ... ... шаршаған
кейіпкерлер. Ал, бұл повесте қазақтың ұлттық рухани өмірінің, жан-дүниесіне
жақын, таным түсінігіне сай көркемделген, ... ... да орын ... ... ... ... ұғымды сомдайтын, балаларының, немерелерінің
болашағын тереңінен ойлайтын ... ... ... ... ... ... [80, 197 б.] үшін немере тәрбиесін өз ... ... ... өзі ... ... ... ... өмірден таныс қарапайым
қазақ әйелінің бейнесін көз ... ... Осы ... ... ...... ... дараланады. Жоғарыда айтып өткен
қасиеттерді автор оқырманға жеткізуде ұтымды диалогтық тәсілді пайдаланған.
“ - Мұншама баланы ... қиын ғой. Неге ... ... бермейсің,
-деген. Бәтимә шамданып қалды. Жамалға аларып бір қарады да:
- Көп болып менің ... ... ... ... жоқ, - ... ... ... үнсіздіктен кейін сабасына түсіп, ... ... - ... балалар бақшасына барса бұлар шүлдірлеп кетеді
ғой. Ана ... ... ... иман ... ма еді. ... ... жүрген жоқпын. Біріне бірі жат болып кетпесін деймін ... .
- ... де көп қой. Кәрі ... өте ... - ... ... [80, ... диалог Бәтимә кемпірдің ішкі ой-түкпірін, рухани жан-дүниесін ... ... тек қарт ... ... ұлттық болмысы ғана көрсетіліп
тұрған жоқ. Бәтимә секілді барша қазақ кемпірлерінің бала ... ... ... рухани тазалығын, дәстүрін сақтап келген қарт
әжелер ... ... ... пайдаланған жоғарыдағы диалог образ
характерінің, болмыс ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сипатын, рухани жан- дүниесін оқырманға ... ... ... өте ... шыққан.
Жазушы осы кейіпкер бейнесін тегіннен тегін алып отырған ... ... ойы бір ... ... үш ... ... үш өмірдің өткені
мен бүгінгісін салыстыра отырып, менталиттеттің таным аясын ашуға ... ... ... ... қай жағының да бақыты мен ауыртпалығын
тартқан ... ... ... ... ... ... сол
арқылы сомдалған бейнелер десек те болады. Кейіпкерлерінің көңіл-күйін,
жан-дүниесіндегі құбылту ... тап баса ... ... ... ішкі ... ... зор жетістігіне көз жеткіземіз.
Повестегі тағы бір айта ... ...... ... мен ішкі
монологтың қабысып жатуы. Суреткер повестегі образдар арқылы өткен күн мен
бүгінгі өмірдің ... ... ... ... ... Мұқайдың «Құлдық
ғұмыр» повесінде алынған оқиғалар, көтерген мәселелер өмірмен үйлесе келе,
шынайы суреттелген. Автор ... ақ жолы ... да алға ... ... ... ... ... жазықсыз кінәлаған тергеушінің кескінін
танумен де ... ... Иә, ... ... қолына баянсыз ... ... ... ... жұрдай болған образ бойында қатыгездіктің
қайсысынан да шімірікпейтін тоғышар жандардың типтік бейнесі суреттелген
жинақталған. Бұл ... ... ... ... ... басынан
жұмбақтап суреттеуі де оқырманды ... өн ... ... ... ... ... пайдаланған бір әдісі десек те, бұл жерде
өмірдің тауқыметін көп көрген адамның санасындағы ұмытшақтық сезімінің ... ... ... ... ... анық ашылып көрсетілмесе де,
оқырманның ой ... оның ... ... ... ... ... ... оған деген жағымсыз бір сезім
әлемінде отыратыны анық. “Құдайдың құтты күні ішіп ... осы ... ... тырқыратып қуып жүретін, үлкен демей, кіші демей, ... ... ... ... ... ... да суқаны сүймейді. Әркімнің
әңгімесіне құлақ тосып, естігенін бықсытып басқаларға жеткізіп жүретін
сыпсың, ... жұрт ... ... ... ... ... көрінеді. Ішіп
алып көрінген кісіге тиісіп, айбат шегіп, ... ... ... ... ұрады. Роза оның көзінен қорқады. Өйткені ... ... жек ... ... ызалы көзбен қарайды. Аула сыпырушы
шал тек Жамалдан қаймығатын сияқты. ... ... ... ... ... ... тура ... басы салбырап түсіп кетеді” [80, ... ... ... кейіпкер қылығы арқылы оның мінезін беру арқылы оның
қандай адам екендігін даралайды.
Қаламгер бұл шығармада адам ... ... ... ... ... ... психикалық құбылыстардың бірі түс көру,
осыған байланысты әсер бөлу ... ... ... ... пайдаланып,
шығарманың тереңдігін танытқысы келгені байқалады. Осы туралы “Түс көру
процесі мынаны ... ... ... адам санасына алғаш өзін ойлантып-
толғантып жүрген актуальді мәселе, ... ... ... жүрген жай оралады.
Мысалы, әлденені уайымдап, мазасыз күйге ... адам көзі ... өзі ... ... ... жақын түстен бастығырылып оянады” [83, 115
б.] – деген ғалым В. Левидің тұжырымын айта ... ... Иә, бұл ... ... осы бір ... шығарманың бір ұтымды, тартымдылығының, әрине,
ең бастысы көркемдік-идеялық тереңдігінің бір қыры танылады. Осы ... оқи ... ... ... ... ... тебіренесіз,
шығарма ойының күрделі қатпарлары санаға салмақ түсіріп, түрлі қиялға
жетелейді. Бас ... ... ... ... әлеміне сапар шегіп, өмір
талқысын басыңыздан кешіргендей боласыз. Бұл ... ... ... ... көргенімен бәрібір өзі құдайдай табынған
адамының арына ешқандай ... сөз ... ... ... ... т.б. кейіпкерлердің ең басты байлығы адамдығы, ұлт ... ... ... ... алмайтыны. Жан жары мен титтей шаранасынан
айырған уақыт зобалаңына қаһарманның қарғыстан басқа ... жоқ. Ал, ... ... ... кесірінен туып еді, деген ... басы ... ... ... ... ... қана қоймай, авторлық баяндаулармен
қабаттаса өрілген неше қырлы көркемдік амал-тәсілдер ... ... өз ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі көрінеді. Кемпірдің еске алуы арқылы бір-
біріне ... көз ... ... ... шығарма оқиғалары
шынайылығымен өзіне тартып, кейіпкермен қатар бірде күрсіндірсе, бірде
қуантады, енді ... ... ... енді бірде бақытқа кенелтеді.
Бұдан қысқа ғұмырда баянды ештеңе жоқ, барлығы да өткінші, ... соны ... ... ... ... ... әрекеттерінің кесірлі
зардаптарының жарасып еш ... жаза ... ... баса ... ... келгенде, қарымды қаламгер Баққожа Мұқайдың осы бір
шығармасы ғана емес, тұтас ... өмір ... ... ... ... ... ... тақырыпты қозғаса да адамдық ізгі қасиеттерді
дәріптеуді ... ірі ... ... суреттеумен қатар, салиқалы
идеяларды көркем жеткізе білетін қайраткерлікті танытады. Қаламгердің үнемі
ізденіс үстінде екендігінің нәтижесі оның әрбір шығармасындағы ... ... ... ... ... отырады. Біз талдап
кеткен жоғарыдағы шығармасы да уақыт озған сайын тарихи ... ... ... ... арта беретін, ең бастысы идеялық ... ... ... ... дау ... ... суреттеу әрбір қаламгердің өз таным-түйсігі, талант
қарымы арқылы әрқилы көркемдік әдіспен көмкерілетінін Б.Мұқай шығармаларын
өзге ... ... ... ... ... ... Белгілі
бір әлеуметтің психологиялық хал-ахуалын кейіпкерлерінің ой-санасы арқылы
бедерлеп, сол кейіпкердің тағдыр-талайын таразылау арқылы ... ... ... М.Мағауин шығармаларының да негізін құрайды.
Жалған идея мен ұрандарға деген адам сенімінің трагедиялық сипатын
танытуда Б. ... ... ... әдіспен келетінін М. Мағауиннің
туындылары мен ... ... көз ... ... қызы Светлана» атты әңгімесінде жазушы авторлық баян арқылы
өз ... ... ... бір ғана ... сыр ... арқылы халық басынан
кешірген қатқыл заманның суық лебін айқын аңғартады.
Жазушы кейіпкерінің образын сомдауда жасандылыққа бармайды. Қайта
адам болмысының ашылып бітпес ... ... мол әлем ... ... Жан ... бір ғана ... ... арқылы білдіріп өтеді.
Б. Мұқай қайсыбiр тақырыпқа қалам тербемесiн, оны ең ... өз ... ... қана қоймай, сол құбылысқа баға берiп, бар
болмысымен берiле ... және ... мен ... ... ... өз
талғамын танытып отырады.
Кез-келген қаламгер өзі өмір сүріп отырған өмір ... ... ... талабы да талғамы ... ... ... қауымға
жеткізуге тырысады. Бұл, әрине, шартты нәрсе. Оқушы көркем шығармадан өзін
толғантқан ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық категория ретінде қоғамның көкейтесті мәселелерін алға
тартып, ... ... ... қажет. Қай жазушы болмасын шығармаға негіз
болар тақырыпты ... ... ... ала отырып, ұлттық болмыстың
жинақталған бейнесін тудыруға тырысады. Баққожа Мұқайдың күнделікті ... алға ... ... ... ашудағы ізденістері орасан зор.
Қаламгердің кез-келген туындысындағы ... ... ... ... ... ... тоғысып жататын ерекшеліктерін баса айту жөн.
“Характер-определенная человеческая индивидуальность во всем ... ... ей черт и ... [48, 65 б.] деген Г. Л. Абрамович
тұжырымына сүйене отырып, Баққожа Мұқай шығармаларындағы характер ... ... ... адамның шынайы бейнесін нанымды суреттейтін
суреткерлігін ерекше айта кету жөн. Жазушының алғашқы әңгімелерінен ... ... ... ... адам мінезін даралауы ... ... ... ... ... ... Қаламгердің ұлттық
болмысы рухани жан дүниесі шығармаларының ішкі ... ... ... ... ... ... біледі. Жазушы шығармаларында
ұдайы ізденіс пен жаңаша қоғамдық мәселелерді поэтикалық ... ... ... ... ... ... повестер жинағына енген шығармаларынан
өзгеше байқалады. Ерекше ... ... ... жаңаша ізденіске
толы туынды- кітаптың атын еншілеген «Аққу сазы» шығармасы.
Бұл ... ... ... ... повестерінен мүлде бөлек
болмыс-бітімі бар. Автордың шығармада пайдаланған тұрмыс пен ... ... ... деталдар, әдебиеттің көркемдік қырының бір саласы
іспеттес. Көркем дүниенің соншалықты табиғилылығы ... ... мен ... ... ... ... ... бастау көзі
десек те болады. Ойымызды тиянақтау үшін повеске ... ... ... ... тек жоғары билікте қызмет атқарған адамның болмысын, оның мансапты
өмірінен кейінгі белгілі бір кезеңдерімен сабақтастыра суреттейтін ... ... ... идея – ... өткінші өмірдегі пенделік
қателіктеріне ой жүгіртіп қана қоймай, жан ... ... ... адамдық
қасиеттерді мансұқтау себептерін ашады. Осы жолда ... ... ... сомдауда олардың өткен өмірлеріне шегініс жасайды. «Аққу сазы»
повесінде автор жас күнінен жоғары ... ... одан ... көңіл
бұрмай қызмет атқарған Әлжан атты қария өмірінің біраз кезеңін суреттей
келе, басты авторлық нысанасын ... ... Ең ... ... ... ... рухани сезімі мен жан байлығы, әрине, адамдық келбеті
екенін, осы ... ғана ... ... ... ... мазалайтын жауабы
жоқ сауалдарынан құтылуға болатынын тұжырымдайды. Шығармашылық жолының бір
белесі саналатын бұл ... да ... ... ... ... ... әрбір сөздерін өз мақсатына ерекше пайымдылықпен пайдалана
білген. Жазушы повесть ... ... ... ... ... ... ... болмысын, жан-дүниесін шынайы
көрсетуге тырысқан. Туындының басты кейіпкері бастық ... ... ... ... ... ... ішкі ... пара-пар алып, шығарма идеясының оқырман кеудесіне терең
сіңірілуіне жағдай жасайды. Өткен күніне ой ... ... ... ... жанын жегідей жеген кейіпкер ішкі ... мен ... ... ... ... ... идея мен мұндалап
жатады. Автор Әлжан қарияның өзегін өртеген ... ... ... шиеленістіре келіп, оқушыны одан сайын ... ... ... ... ... ... мінезінің көркемдік сипатын
ерекшелейді. Повесть ... ... ... ... ... ... ... сескенуі іспеттес болып келуі шығарманы ширықтырып, ондағы
оқиғалар желісін шарықтата ... Бұл ... ... ... бір ... ... аз қалғандығының белгісі сияқты екенін ұғынған көңілі
қарақты оқырман ынтығы күшейеді. Жазушы ... осы ... ... ... дәлдікпен идеялық мазмұнда терең жеткізуде
орасан зор ... ... ... ... қажетіне жарата білу,
сондай-ақ, түсті де өзгеше көркемдік компонент ретінде ... ... ... ... ... түседі. Адамды ақиқат сана арқылы
бейнелеу барысында тікелей қатыспайтын құбылыстар ... әсер ... ... ... ... ... Әлжан қарияның ауру
меңдеп, жұмысқа жарамай жан күйзелісіне ұшырауы осы ... ... ... ... ... ... Өткен жылы да осы аққуды көріп
жаман ырымға балаған қарияның секемшіл жүрегі бір ... ... ... ... ары ... арқылы дамиды. Жан-дүниесінде тулаған Әлжанның
ішкі ... жан ... тек ... ғана аян. Өткен ... ... ... ала отырып, менмендігін «қайтсем жөнге келтірем» деп
жанталасқан ... ар ... ... ... ... жоқ ... тәні ақыры ауырып тынады. Жазушы кейіпкер ішкі әлеміндегі
әлемтапырақ сезімдерді суреттей ... оның ... ... ... ... етіп ... береді. Кейіпкердің ішкі толғаныстары да
рухани күйзелістері де іс-әрекетімен бірлікте нанымды бейнеленген ... оның ... ... ... арқылы беріледі.
“Ауруханада ұзақ жатып, салдырлап қу сүйегі ... Бір ... ... ... ... ... әжімдер тереңдеп, көзінің нұры қашып, ... ... ... ... ... түсті. Сажамбас болып ұзақ жатқандікі ме,
қарға дым жер жүрсе әлі құрып, басы ... Оның ... ... де ... ... ... ... біраз күн. Ұйқысыз жанның тірлігі оңбайды екен.
Ондай адамға сары уайым үйірсек келе ме, сарғайып таң ... ... ... да ... [84, 25 б.]. Міне, кезіндегі ел ағасы ... тік ... ... ... адамның өткен күн елесін көз алдына
елестетіп, өкініш пен өксік кернеген жан ... ашып ... Бұл ... әлі ... өткен күн елестерінен құтыла алмай, өзін-өзі ... ... ... күндегі өкінішімен қатарласып тұрып ... ... ... ... терең психологизм мен жан дүниенің
толқыны ... ... ... сомдайды. Иә, Әлжан жасаған қателік
жетерлік дейік. Бірақ осы қателіктер жастық желікпен, ... ... ... ... өн ... ... тұрады. Ал, шын мәнінде
Әлжан бейнесі адамдық пен ... ... ... ... ретінде
оқырманға танылады. Себебі кез-келген жаман іс ... ... ... ешбір қатыгездік, болмаса, әдейі жасалмаған болса, оның жарасын
жазуға болады. Міне, Әлжан сол ... ... ... ... ... ... авторлық баяндаулармен, монолог кейіпкердің адамгершілік әлемін
ашуда үлкен роль атқарып отыр. ... ... ... ... ... екі жас кіші ... ... қызы Бәкішке деген балаң махаббатын
көрсету арқылы да аңғартады. «Әлденені сылтауратып бара ... ... екі ... кіші ... ... ... ... кепті түсінген жоқ.
Тіпті түсінетіндей де емес еді. Тұлымы желбіреп жүгіріп ... ... ... қыз өзін ... құмар болатын. Бөркін ала қашып,
ұзақ барып сықылықтап келіп күлетін. Оны тұра қуарын, не мәз ... ... ... ... ... еді ғой. ... кіші ... неге
қымсынатынын түсінбейтін. Оны ... ... ... ... ... тура ... ... бүгежектей беретіні есінде» [84, 33 б.]. Ары қарай
автор қарақшылар қолынан қаза тапқан Бәкішті көрген ... ... ... арқылы оның ішкі жан дүниесін ашуға ... ... деді ... ... ... ... ... икемі келмей-ақ қойды. Жүрегін
жарып шыққан бір ауыз сөзб оның айтпаққа оңтайланған, айта алмаған күллі
сөзінің ... еді. ... ... жас ... ... ... ... тамып-тамып кетті. Ол селк етіп, қыздың үрей ... ... ... те тура қарап жатқан сеілденді. Әлжан еңіреп ... ... ... ... ісіп кеткен ернінен сүйді. Өле ... ... ... ғана сүйді» [84, 34 б.]. Автор кейіпкер монологы арқылы оның
жан күйзелісін ... келе ... ... ... ... ... хас дара ... оның сөйлеу мәнерінен көрінеді. Бұл, әрине
монологтың ... ... ... ... ... да ... ... сипаттары, образдың дүниетанымдық арналары өрнектеледі.
Шығарма идеясының небір нәзік тұстары, кейде автор мақсатының басты ... ... ішкі ... ... ... Ашық ... ... ой жүйелерінде де образдың даму логикасына сәйкес ... ... ... сюжеттік-композициялық бастаулар жатады» [33, 291
б.]. Автор пайдаланған Әлжан монологы оның жан ... бар қыр ... ... ... ... ... ... оқушыға бас
кейіпкердің адамгершілік сипаттарын айқындау мақсаты ... етіп ... ... ұнамсыз кейіпкер – Шормақ бейнесі. ... ... ... адам ... қоғам салатын дауасыз кеселді де таныта
білген. Нағыз адамгершілік қасиеттен ... ... ... ... бұл ... өзінің қылығымен, іс-әрекеттерімен оқырманды өзінен
жирендіріп отырады. ««Мұның да саудасы бітейін деген ... Өзін ... ... қара ... ... ... үміт сәулесі себездеді.
«Мұның қолынан билік ... ... [84, 35 б.]. ... бұл ... ... ... Бұл ... әрине оның ар алдындағы ... ... ... ... ... еді. Ол өмірінде жасампаздылықпен Әлжан
сеніміне кіріп, оның ... ... іс ... ... ... өзі. ... қорқыныш осы арам ... ... қалу ... еді. Шормақ
қулықпен, арам жолмен мақсатына жетіп үлгерген. Әлжанға жалпақтау, ... ... жету ... ... ... ... ... өз
ойындағысын сыртынан басқарып, жасап ... ... ... образы.
Туысқаны болып келетін бастықтың үйінен шықпай ... ойы іске ... ... кете ... ... ... әзір Шормақ екіжүзді ... ... ... ... ... ... ... адамдарды
автор осылай Шормақ мінезі арқылы жеткізе білген. Әшейінде Әлжанның үйінен
шықпай, жанұясымен жаны қалмай көмектесетін ал, ... ... ... ... ... ауытқып, келесі күні түсетін адамның ығына тайып
тұрады. «Әлжан көмегін Шормақ қызметін ... ... шал ... ... ... жөнеледі. Күні бүгінге дейін сөзін жерге тастамағаны ... ... ... ... жүргені Айшаның қолындағы ауыртпалықты алған ... ... ... үйіндегі келін де елпілдеген елгезек ... ... ... ... ... де ... ... бар-ау”
демейді, қашан болсын осы үйдің отымен кіріп, күлімен шығып жүргені. Тек
кешелі бері ғана ... жоқ. ... ... ... [84, 17 б.] – ... ... ... келген Шормақ кейін өзіне жау ... ... ... ... Тіпті өзі жасаған ... ... үшін ол бар ... ... ... ... сенімге кіруге
тырысады. Осындай келеңсіз мінез иесінің шығарма ... ... ... жайт – ... ... ... осының ісі ме деген
күдікті ой оқырман санасына ұялауы да мүмкін. Себебі, өз қара ... үшін ... ... Шормақ сияқтылардың әр ... ... ... ... ... табиғатын тереңнен аша түскенімен,
автор ақша жоғалуына кім ... ... ... ... ... ... ... сәтте өзіне қол ұшын ... ... ... қайтарудың орнына теріс пиғылмен ор қазған ол автор
үшін қоғамдық келеңсіздікті айқындау үшін пайдаланған шынайы ... ... ... ... ... сеніміне еніп, қарапайым халықты менсінбей
қарауға дағдылануы қария ауырғанда ғана оны ... ... ... ... барын сала жамандауға кіріседі. Бірақ бұл ісінен
түк шықпасын білгеннен кейін де «шорт кесетін мыжырайған ... ... ... ... ... [84, 35 б.] ... де, ... жоламай
кетуі оның адамдық келбетінің қаншалықты екенін аша түседі. Автор ... ... ашу үшін оған ... ... Шормақты қабат
бейнелейді, екеуінің қам-қарекеттері, ойлау ... ... ... ... ... ... ашып ... олардың адамдық
келбетінен оқырманға хабар береді. Келтірілген мысалдардан көргеніміздей,
повесте екі образ болмысын ашу ... ... пен қоса ішкі ... ... ... тәсілдер көмегі кең қолданылады. Қатал мінезді Әлжан мен
екіжүзді Шормақ бейнесін ... алу ... ... ... пен ... ... ... тырысады. «Оған жылы-жылы сөздер айтуға ... ... ... ... бе, ... таппай тосылды» [76, 14
б.]. Автор осы сынды баяндаулар арқылы екіжүзділікке жаны қас Әлжан ... ... «Бұл жолы да ... разы бола ... ... ... ... шыта қойды.
- Шалдарды жұмысқа салып жатырмын, Әлжеке, - деді ол масаттанған
кейіппен. Мадақ сөз ... деп ... еді, ... Әлжан ләм деген
жоқ, қабағы да жазылмады. Ол тағы әлдене демекші еді, шал адымын кең ... озып ... [84, 21 б.] ... ... оның ... ... ... Ал автордың Шормақтың жүріс-тұрысына дейін жіті ... бар ішкі ... ... ... ... ... ... тәлтиіп тұрған Шормақ...», бейнесі мансапқор адам бейнесін ... ... Осы бір ... ... ... ... Қаламгер кейіпкердің сыртқы келбетін кейбір тұстарымен атап
өтумен шектелсе де, бұл оның кескін-кейпін ... ... ... ... кейбір қылмыс істерді Шормақтан күдіктенгенімен, өз ойынан өзі
қайтып ... Бұл бас ... ... ... ... ... көрсеткіші. Повестің шарықтау шегі Әлжан үйіндегі ас үстінде
бар шындықтың ашылуы тұсында ... Осы ... ... ... ... ... бар ... жайып салғандай. Жазушы
кейіпкер портретін ... ... ... тырыспайды. Олардың жүріс-
тұрысы, киім-киісі, «қылығы» арқылы оқырманға жеткізіп отырады. Мысалы, бас
кейіпкер Әлжан қандай адам екенін ... ... ... оған ... ... жоқ. Автор тек кейіпкер мінезінің сан қырынан көрсетіп,
оның өткенге ой жүгіртуі арқылы ... мен ... ... ... ... ... ... сипатын ашуға тырысады. «Бірақ туа ... мен ... ... ... дерт ... ... менмендігі тосыннан
шабуылдай бастаған міскін сезімнің әлсіз легін қайтарып тастай ... ... б.]. ... ... ... мінезінің бір қырын оның көркем бейнесін
түсіндіру ... ... ... ... ... Ал, ... ... тіпті оның қимылына дейін шығарманың өн бойында
көрсетуден жалықпайды. «Оның шыбын тайып. ... ... ... одан ... ... жарылардай болып кетті, бірақ езуіндегі күлкі
үзілген жоқ» [84, 21 б.]. ... ... ... ... ... ... ... өзінде де үлкен мән бар. Қаламгер пиғылы ... өз ... ... үшін ... ... өзін-өзі ақтау
мақсатында екіжүзділігінің жасыра ... ... ... ... « - ... екі ешкі, ысқырығы жер жарады
дегендей, қолыңа ... тисе ... ... ... кете ... [84, 22
б.] деген кейіпкер сөзін оның атаққұмар мінезін ашу жолында көркем деталь
ретінде пайдалана біледі. Осы сөз ... ... ашып қана ... ... ... ... түйіндеуге жол ашады. Жазушының шеберлігін
айқындайтын нәрсенің бірі – ... ... ... орынды пайдаланылуы
мен кейіпкердің рухани жан дүниесін ... ... ... ... білуі. Қаламгер Әлжан жан әлеміндегі ішкі тартыс пен ... ... ... ... осы екі ... рухани әлемін, ішкі сезімдерін,
толқуларын беру арқылы олардың ... ... ... ... күн ... шошып, жанына пана іздеп талпыну ... ... қара ... ... жеп, ... ... жалғастырып жүрген бейне
сипатында тұлғаналады. Жазушы екі адамның ішкі ... ... ... ... ... сипаттау арқылы мінез
шындығын шеберлікпен суреттеген. Бұл повестегі ішкі ... ... ... ... секілді көркемдік тәсілдер бірігіп, шығарманың
поэтикалық қырын аша түседі. “Аққу ... ... ... ... ... ... ... адамдарының тұрмыс-тіршілігі мен психологиясы және
шынайы махаббат, семья проблемасы төңірегінде жазылған деп екіге ... [11, 5 б.] ... те, бұл ... енген шығармалар туған жерге деген
сүйіспеншілік, адамгершілік саясатын ... ... ... ... жетелесе,
мансапқорлық, жағымпаздық, жала жауып адам баласын күйелеу сынды жаман
әдеттерден аулақ ... алға ... ... повесте қаламгердің
бейнеленеген өмір құбылыстары ... ... ... ... ... ... Осы ... өзінен жазушының үлкен
суреткерлігін, эстетикалық талғамын, ... ... көз ... Оның ... ... күрделі жанрды қалыптастырудағы өзіндік орны бар
туындысына айрықша көңіл бөлу ... бұл ... ... күн ... көз ... отырып, жіберген кемшілік, қателік,
ізденіс пен тартыс сынды жайттарға шолу ... Ол ... ... ... ... мойындайды. Шегініс арқылы дамып отыратын шығармадағы
авторлық позиция өзіндік дәрежеге көтеріле білген. Көркемдік ... ... ... ар ... ... туған жерге
деген азаматтық парызы туралы талғампаз ... ой ... ... ... ... басшылыққа алатын бейнелеу ... ... ... ... ... ... құралдары осы
принципке орай таңдалады. Эстетикалық объектіге қатысты қаламгерлік ой,
идея көркемдік ... ... ... ... ... ... ... [32, 89 б.] деген ғалым ой-тұжырымна ... ... ... көркем туындыға жүктелген нақтылыққа ... ... ... ... ... сан қырлы эстетикалық жүк арта
отырып, өмірлік позициясын әртүрлі өзгерулер мен түрлендірулер ... ... ... ... барысында шығарма бойында
көркемдік заңдылығымен характер ... ... ... Өмір
оқиғаларын нанымды деңгейде мәнді ... ... ... бас ... дүнитанымына талдау жасалады. Әлжанның ішкі
рухани әлеміне жіті ... ... оның ... себеп болған сыртқы
факторлар мен іс-қимылдан бастау алатын ... ... ... ерекешелігі ашыла түседі. Оның тағдыр тарихындағы уақыт
өлшемдерін суреттеу ... ... ... бір ... ... философиялық негізінде қалыптасқан терең дүниетанымына бойлау
жасалады. “Әрбір көркемдік әдіс пен түр, ... ... ... ... ... соған себепті қоғамдық сананың белгілі даму дәрежесіне
сай келеді” [85, 76 б.] ... ... алға ... ... ... ... процестер үстінде дамыта білгендігін, үлкен азаматтық
ойларға жүгінгенін аңғару қиын ... ... ... бір түрі
монологқа автор көп жүк ... ... мен ... ... ... ... әлеміндегі адамгершілік қасиеті идеялық
көркемдік әдістермен дами түскен бұл ... ... ... ... образдық бітімі, дүниеге көзқарасы мен қоғам мен адам алдындағы
көп сауалдарға ... ... ... беріледі. Повестің негізігі ... ... ... аққу мен бас ... ... ... ... әдісімен көркемдейді. Бұл идея оқырманға ашық беріле салмайды.
“Үлкен жолдан жырақ жатқан көлшіктің жағасында жалғыз аққу” [84, 3 б.] ... ... ... Әлжан да психологиялық тұрғыдан жалғыз. Ол неге
жарына ашылып салмайды? ... ... ... өмір ... ағат
кеткен тұстарын өзінің ой таразысына салдырып, ақсақалдық кемелдіктің
сынынан өткізеді. Бұл ... ... ... басынан кешіретін жайт
жазушы «асарын ... ... ... адамның жастық желікпен ойланбай
жасаған кейбір істеріне өкініші арқылы оқырманға ой тастайды. Осы ... ... ... бас ... ... мұраттарының мәніне
ойы сарапталады. Автор характерді ашу барысында әртүрлі жағдайлық іс-
әрекеттер ұсынады, ... ... аса ... ... бірі ... мен ... қабысуын” [26, 153 б.] түсінген суреткер шығармада
кейіпкер әлемін ашудағы ситуациялық әрекеттерді молынан ... ... мен ... ... ... Бұл диалог барысында автор
кейіпкерінің характерлік сипатына тереңнен бойлайды.
“ - Қалайсың? – деді ... ... – деп ... ... алапат дауыл кірген тәрізді.
Кішкене кезінде біреуден таяқ жеп қалған кезінде шешесі жұбататын, ... сөзі ... одан ... ... ... жіберетін. Қазір де сондай
күйді ... ... тұр. ... мұндайды күтпегендіктен бе, ... ... бір ауыз сөзі ... ... тиді. Жылы сөз көкірегіне мұң
болып қатқан уайым, мұңды еріте бастаған секілді.
- Көп жатып ... ғой ... - деді ... ...... ... да ... көріп жүруші едім. Сенен басқа жақыным жоқ қой ... ... ... ... ... ... өзі жұбаныш. Әлжан
бұдан арыға шыдай алмады, еңкілдеп жылап жіберді” [84, 41 б.].
Қаламгер ... ... осы бір ... деталь арқылы
оқырманына тереңдеп жеткізе ... “Б. ... ... ... ... үш повесті туралы ... ... ... жас қаламгер ... ... ... ... жетік білетін материалын
көркемдік құралдар ... ... ... мол ... бар ... анық
танытқан” [13, 120-121 бб.] деп баса айтқан пікірге толығымен қосылуға
болады. Шығармада Сүлеймен, ... ... ... ... ... ... сазында” Әлжан бейнесі толығымен ашылмай қалғанын кейін
жарық көрген “Дүние кезек” кітабына ... ... түп ... ... ... ... Алғашқы туындыда оқырманға Әлжан мансап, билік үшін колхоз
болашағын ойламай, айналасына Шормақ ... ... ... ... ... ... шығарма соңында ол өткен ... ... ... ... осы жайттар шығармада толығымен ашыла ... ... ... ... ... Ал, ... повесте автор алғашқы шығармасында
жеткізілмеген жайттарды оқырманға жайып салады. Әлжан бейнесі шығарма
бойында ... ... Оның ... ... бар ... көркемделген десе де болады.
Шығармада бұл екі образдан басқа осы кейіпкерлердің ... ... ... ... ... бейнелерді көруге болады. Бұл көркем
бейнелер бас кейіпкердің жан-дүниесіндегі арпалыс ... ... ... ... ... ... Сонымен Баққожа
Мұқайдың «Аққу сазы» повесті адамгершілік ... ... ... мен ... ... ... ... туынды. Адам болып ... ... пен ... ... ... ... қасиеттен айрылмай,
жақсылыққа ұмтылу идеясын көркемдеп сипаттай ... ... ... ... тәрбиелік мәні зор.
Кейіпкерлерінің өткен өмірлерін ой сарабынан өткізу арқылы ... ол ... ... ... ... тәсілі жазушылырдың көркем
туындыларының негізгі идеясын құрайды. Бұл ... да ... ... ... өз ... мен танылады. Мәселен М. Мағауиннің “Нала” атты шығармасы
Б. Мұқайдың осы туындылары мен тақырыптық ... ... ... ... тән, ... бағалы ден нәрсенің егер шын ... ... ... ... ... ... ... тұлға тағдыры арқылы
дәлелдейді.
Ия, көркем шығарманың да өмірге келуіндегі ... ...... ... ... де ... ... асыл арналарын ақтарып, арман
жетелеп алға тіршілік кешіп бара ... ... ... ... ... ой
салу емес пе десек, қарымды қаламгердің бүтіндей шығармашылығы осы ... ... ... ... ... ... рухани өмір қайшылықтарын адам жанының
диалектикасын зерттеуге бой ұрғаны ... ... ... оның әр ... ... ... ізденістері мен өмірді көркем
бейнелеудің ұлттық дәстүрлердің ... ... ... жете ... адам ... ... терең бойлай отырып, оқырманын адам
жаны ... ... ... ... ... талпынады. Тіпті
кейде персонаждың ішкі өмір көрінісін әбден жайып салмай кейбір детальдар
арқылы ... ... ... ... ... ... өзі ... Осындай әдіс суреттелетін ... ... ... ... ... ... ... қызықтыруна қарай адамның ішкі
жан-дүниесіне әртүрлі жолмен келеді де оны әр ... ... ... ... ... ... етене жақындайды. Ескі мен жаңаның
күресін, адам баласы бойындағы ... ... ... ... адам ... ... жалаң суреттемей, көркемдік тұрғыдан
таныту ... ... ... ... ... арқау – авторлық
идеяның түп қазығы – адам психологиясының ... пен ... Осы ... ... жақсылық пен жамандық, адалдық пен ... ... ... ... ... ... ... жақын
дүниелерді ұсынады. Әсіресе жоғарыда сөз еткен “Аққу сазы” повесті кейінгі
толықтырып ... ... ... түп ... деп ... туындыда
автордың психологиялық талдауында көз жеткізуімізге болады. ... ... ауыл ... төңірегінде өтеді. Мұнда колхоз бастығы
Әлжан мен ... ... ... ... ... ... ғана ... істі жасырын бастық атынан жүргізетін есепші Шормақ, хатшы Науан
Кәрімов, ... ... ... ... Адал сөйлеп, жалған
ақпарат таратуға жаны қас Әлжанның қыр соңынан түсіп, жала жауып, ... ... ... топ оның ... мен ... себепші болады.
Жаулық ниетпен жиылған ... ... ... ... ...... Бұл образға шығармада көп орын берілмесе де, повесть бойында
оның адамгершілік қасиеті аңғарылып ... Ол ... жаңа ... ... Оның жазықсыз жапа шегіп отырған Әлжан бастыққа шын
ниетімен ... ... ... ... ... үшін ... айта ашық
сөйлеуі образ характерін сомдай түседі. Әсіресе ... ... ... арасындағы кикілжің ... ... ... ... философиялық мәнін тереңдете түседі. Повесте кейіпкердің кәзіргі
ісі мен бұрынғысы кезек ... ... ... Бас қаһарман
Әлжанның аңғалдықпен өмір бойы Шормаққа сеніп алданғанын кейін ғана ... ... ... ... ... ... халық өміріндегі
келелі мәселелерді көтерген. “Аққу сазында” көп ашылмай жасырын қалған
оқиғалар желісі, ... ... ... түп ... жан-жақты талданып,
оқырман таразысына салынады. Атап айтсақ, ауыл мәселесін жалған ақпарат
тарату отызыншы жылғы ... жапа ... ... ... тың ... ... даласына тигізген зардаптары сынды тарихи оқиғалардың
шығарма бойында өзіндік орнымен жеткізілуі, заман ... ... ... ... ішкі ... ... ... Өмірдегі әділетсіздікті де,
жаңа өзгерістерді де, адамның ішкі әлеміндегі сан қилы сезімдердің ... ... ... мұңы, жылт еткен үміті қуанышы арқылы бейнелейді.
Жазушы повестінде ... ... ... мол ... біледі.
Шығармада кейіпкерінің сөйлеген сөздері арқылы да, іс-әрекеттері арқылы да,
ішкі монолог сынды ... ... ... асып ... ... орныды қолданылуы қаламгердің табиғи өлшем шегінен шықпай
пайдалануында.
Жазушының кез-келген шығармаларын оқи ... ... ... ... ... ... ... боламыз. Ішкі сезім
дүниесін ашуда ешқандай жасандылыққа бой ұрмайды. Кейіпкерлерін өз қадір-
қасиетіне сай сөйлетіп, өз ... шақ ой ... ... ... ... жаңа ... ... жар салу емес, сол өзгерістердің
қазақ ... ... ролі жан ... әсер етуі ... ... ... ... танытатын ішкі ойларға ауысып отырады.
Мысалы, Әлжанның жалған ақпарат беріп, атақ алуға ... ... ... ішкі сырын себебін адам характерінің тереңнен ашуға
бағытталған кілт ... ... бен ... ... секілді тәсілге ... ... ... бұл ... ... ... тұтпағандығына
байланысты. Аталмыш повесте ол табиғат көрінісі мен адам ... ... ... Тек ... ... Шормақ бейнесін нақты суреттеумен,
оқырманға жағымсыз кескінді жеткізу үшін мақсатты ... ... ... ... тән шеберліктің арқасында аздаған штрихпен де нақты
сурет, нақты образды көз алдыңа елестетеді.
Бұл арқылы біз ... ... ... дәл де ... сипаттайтын нәзік суреткер екеніне көз жеткіземіз. Мысалы, табиғат
көрінісін адамдардың көңіл күйіне ... ... ... ... биыл ... ... ... туды. Неше күннен бері үп еткен жел жоқ,
шақар ... ... ... қуырып барады. Төңірек нәрестенің ... ... ... Ауа ... Еркін дем алудың өзі бір ақырет.
Біраз жер жаяу жүрген шал терлеп кетті. Тоқтап, шаңғытып ... ... ... ... ұшарына тоқымдай бұлт ілініпті. Бұл – бірер күннен
кейін басталатын нөсердің белгісі. Осынау өңір ... ... ... мұны ... ... ... кешігетін жолаушыдай аяқ астынан абыржыды.
Ыстықтан қорғалап үйге ... ... еді, ... ... ... де, бұл ... ... Алқым түймесін жүре ағытып, асыға басып қырманға тартты” [84,
20 б.]. Автордың бас қаһарманын ... ... ... ... ... адам баласының ар алдындағы жауапкершілігін түсінген
сәтін сездіретін Әлжан жан-дүниесіндегі ... оның ... ... келе жатқанынан хабар бергендей. Біз сөз етіп отырған шығармада
жазушының – адам ... ... ... ... тани білетін терең
зерделілігі мен қарапайым жандардың ішкі әлеміндегі құпиялардың сырын ... ... ... ... ... әдебиетіндегі көркем шығармаларда кейіпкердің характерін жан-
жақты сомдап, даралау жолында қыруар еңбектер жасалуда. Өмірдегі ... ... ... ... ... бейнені көркемдеу нағыз
суреткердің ғана қолынан келері сөзсіз. Өмір құбылыстарынан ... ... ... ... ... ... ... жазушылар ізденісіне
тән. Қаламгерлер өз туындылары арқылы күнделікті өмірдің мәселелерін
әлеуметтік ... ... ... ... көптеген
сауалдарға жауап беруге тырысады. Жазушы туындыларында өмір ... ... ... түсумен қатар, кейіпкерлердің жан-дүниесін
ашылып көрсетіліп, мінезін сипаттау барысында өзіндік ерекшелігімен көзге
түседі. Өзі өмір ... ... ... ... ... оны ... кәдесіне жарарлық туындыға айналдырған Баққожа Мұқай шығармалары
маңыздылығымен ерекшеленеді. Өмірдің ащы-тұщысын кейіпкер ... ... оның ... ... ... тырысатын жазушы
повестінің бірі - «Ақпанның ақырғы күні». Замана шындығының көркем шығарма
шындығымен кірігіп, жымдаса ... ... ... алар бұл ... ... ... үш ... жан-дүниесіндегі түрлі толқындармен
тағдырларындағы оқиғалар шегініс арқылы беріледі. Шығарма барысында жазушы
өз ... мен ... ... терең толғанып, олардың психологиясына
үңіле отырып, өмір көрінісін ... ... ... ақырғы күні» -
тағдырлас өмір жолдары байланыстырған үш кейіпкердің жан-дүниесіндегі
күйзеліс пен ... ... мән ... ... ... ... ... түсетін шығарма. Шығармаға негіз болған тақырып пен
сюжетті, ... ... ... ... сай ... ... аталмыш
туындыны талдап көрелік. Повестің бас қаһарманы - Ұлан қойшы, жан-жары
Ләйлә ... қыс ... ... мал бағады. Қақаған қыс өтінде мал азығы
таусылып, бас кейіпкер шөпті таудың арғы ... алып ... ... ... ... сезу көркем тәсілін пайдаланған қаламгер кейіпкерінің
осы жолға баруына жанұшыра қарсы ... ... ... ... ... ... оты ... әрі аштан малды қырып алу қаупі төніп
тұрғандықтан Ұлан әйелінің сөзін елең ... ... ... ... осыдан ары
автор терең психологиялық әдіс ішкі ... ... ... ... ашық ... ... ферма бастығы Айдар мен
Ұлан, Ләйлә арасындағы жіпсіз байланыс ... ... ... ... ... ... ... сүті кетпей жатып көрген қызыл қарын
бала» [80, 376 б.] Ұлан бейнесі Ләйләнің ішкі монологы ... да, ... ... да ... ... сүйіспеншілігіне айнала береді. «Рас, ол
қарғадай кезінің өзінде-ақ ... еді, ... ... ... ... ... зілдей салмағын тік көтеріп, ешбір қиындыққа ... ... ер ... сол бір ... мінезінің арқасы шығар» [80, 385 б.]
деп, Ұлан мінезінің бар қыр-сырымен оның қайратын оқырманға ... ... ары ... ... ... жоқ ... қасиеті - өзге үшін өзегін
жұлып бере салуға дайын тұратын мәрт ... ... ... ... де ... жығып бермейтін азаматтық турашылдығы» [80, 385 б.] деп, ... ... ... ... ... баурай түседі. Осымен бірге, автор
пайдаланған тағы бір ... - ... мен ішкі ... ... жымдасуы
арқылы шығарманы көркемдеу жолы да ... ... ... ... «Авторское повествование плавно входит в прямую речь и
вновь из нее выходит, как бы ... не ... [50, 330 б.] ... ... ... осы ... көркемдігінің басты мәселесіне
тоқталғандай. Десек те, автордың ... ... ... ... сын ... «ой түпкірін тінітті», «ой түпкірін ақтарды»
деп арнайы сілтемелерге орын бермесе де, оқырман бұл ой ... ... ... ... ... Қаламгердің шығармада ішкі монологты
жүйелі түрде бағытын айқындап, ойлау процесіндегі монолог ... ... сөз ... ... ... ... маңызын арттыруға
арналған көркем тәсілі ретінде көрінеді.
Шығармада үш ... ... ... ой ... ... ... жан-жақты ашыла түседі. Қаламгер кейіпкер арасындағы байланысты
да, өмір жолындағы іс-әрекеттеріне түрткі болған ішкі жан ... ... да ... ... ... әр қилы ... сеп ету арқылы
да таныта түседі.
Ұлан мен Айдар арасындағы келіспеушілік әке мейіріміне зар Ұлан ... ... ... ұлы ... алдымен жек көруге, сонан соң жаулыққа
ұласты» [80, 470 б.] ... те, ... осы ... ... ... де көрсетіледі. Ол, әрине, Ұлан мен Ләйләнің қосылуы еді. Айдар
көңіліндегі Ләйләға деген ... ... оның ... ... ... ... жауап бермеуі екеуінің өмір жолының екі жолын
таңдап алуымен ... ... осы ... ... ... да ... Жоқ ... - деді Ләйлә. – Кететін болсаң өзің кете бер!...
- Ләйлә түсінсеңші... Сенің оқуың керек. Сен ғажап әнші ... Жоқ, мен ... ... Ал сен ... бола ... ... ... қазақтың маңдайына жазып қойып па, - деді Айдар шырт
ете түсіп. - Ата-бабамыз өмір бойы қой ... ... ... ... ... малдан басқа уайымы жоқ. Бәрі малшы... Жоқ, мен бұл
жерде қала алмаймын. Сен де ... ... Кете ... - деді ... ... ... Үнінде Айдарды
өзімсінгендей өктемдік бар.
- Жинал кетеміз! Сенен бәрібір қойшы шықпайды,- деді Айдар түсін ... Қой бағу үшін ... ... де ... [80, 390-391 ... ... ... мінезін ашу үстінде шебер қолданылып, оның
психологиялық ... ... ... ... ... өмір
жолдарындағы сезімінің суынып, екеуінің айырылып кетуіне әкеліп соғады.
Жазушы ары ... ... мен ... ... ... ... бас ... Айдар арасындағы жағдайды көрсетуге қоғамдық мәселелерді пайдаланып,
шығарманың көркемдігін арттыру арқылы орынды ушықтыра ... ... ... әлі де ... ... ... тағы бір қыры екеуі арасындағы
бала күнгі ... ... Осы ... ... Ұланды қолынан келгенше
мұқатып, төмендетуге тырысуына әкеліп ... ... ... қиыншылыққа
кездессе де бас кейіпкер шыңдала түседі.Оның қайраттылығы, еңбекқорлығы
барынша кеңейе түседі. ... ... ... ... ... ... мәні ... көп сауалдарға жауап іздей түседі. «Солай
дегенмен де, кейіпкер көңіліндегі ... ... ... ... отырып,
әлеуметтік өмірдің бір қыртысын ақтара кететін ұтымды детарльдардан ... ... бұл ... ... сақталмаған» [15, 194 б.]. Тарауға
бөлінген әрбір шығарма бөлінісіндегі ой ақтарымы ... бір ... ... те, ... ... характері сомдала түседі.
Повестегі пейзаждық көріністің фондық қызметіне ... ... ... ... ... ... қайғы-қасіретін,
яғни бір сөзбен айтқанда жан ... ... ... ... ... тән ... ... Шығармада табиғат жалаң фон ретінде ғана
берілмей, адам өмірі, тағдыры, көңіл-күйімен ... ... тұр. ... ... ... ... бірі ... беріледі. Көріністің
экспрессивті қуатын арттыруға олардың тигізген әсері зор. ... ... ... ызғары, адамдардың бір-біріне деген түрліше көзқарасы, сезімі,
азу тісін ақситқан ажал сұсы, басқа түскен зауалмен ... ... ... ... ... ... таңба басқандай сайрап жатыр. Жазушы кейіпкер
көңіл-күйі мен табиғат құбылысын бірегей суреттеу ... ... ... ... «Ол ... қап-қара болып түнеріп тұрған аспанға, сонан-
соң ақ түтек басқан Желдісайдың жотасына қарады. ... ... ... ... Ұланның бұл араға ... ... ... алмай-ақ қойды. Жел ұрып, таудың теріскей беткейі сарқатпал
болып қалғанмен қауіпті, көшкін жүруі ... ... Оның ... ... ... ... Ұлан ... сіңірлі дейтін мықты жылқының өзін ұшырып
кететін сияқты. Осының бәрін көре, біле тұра Ұлан атқа мініп ... ... б.]. ... осы боран мен қатар кейіпкер өмірінің ой түкпірін ақтарумен
бірге, алдыңғы уақытта бір қорқыныштың келе жатқанын ... ... ... ... ... ... ... туындыға көркемдік
реңк танытып отыр. «Пейзаждық көріністер ... ... әсем ... ... ... енді бірде қоңырқай тартқан суреттерімен немесе
шошытарлық ызғарлы ұсқынмен әсерлі. Пейзаждың кейіпкер ... ... ... жазушы уақыт шегінен шығармай әрі ... ... ... алып ... [80, 106 б.] деген қағиданы
алға тартар болсақ, жазушы осы бір пейзаждық көрініске көп жүк ... көз ... ... бұл ... ... кейіпкердің ішкі
толқыныстарымен жан әлемі ашылса, екіншіден, бұл боранмен шығарма шарықтау
шегіне жетіп, автор алған ... ... ... ... тартыс
жетістігіне жетуі. Яғни, қаламгердің шығарма басында діттеген мәселесіне
жетуге де осы ... ... ... мол. ... ... көркемдік әдіс
оқырманға үш тағанның, атап айтсақ, Ұлан-Ләйлә-Айдар арасындағы қатынас пен
байланыстың шешімін ... ... ... ... бұл ... жағдайдан хабар беріп тұр десек те болады.
Бұл повестегі айналаны ... ... ... табиғат суреттері
кездейсоқ алынбаған. Олар ... ... ... жан
толғаныстарымен тамырласып, шығарма поэтикасын ажарландыра түскен. Осындай
көркемдік әдіс турасында Р. Рүстембекова: “Табиғат пен адамды қоян-қолтық
тығыз байланыста, ... ... ... ... арқылы беру
– ауыз әдебиетінен келе жатқан тәсіл” [86, 101 б.] ... ... ... Расында да адамзат баласының ақыл-ой туғызған әдебиеттің ... да, ауыз ... ... де ... мен ... ... бөліп қарастырмаған. Сайып келгенде, табиғат картиналары
көркемдік компонент есебінде повестке эстетикалық, идеялық мән беріп тұр.
Баққожа Мұқай осы ... ... ... ... ... ... ... жан-дүниесін екшеп, сұрыптауға арналған. Монолог
барысында оқырман образ мінез қырларымен ойлау жүйесімен, психологиялық жан
құбылысымен ... ... ... ... мен ... тән ... жете тани түседі. Ләйлә толғанысындағы ішкі қарама-қайшылыққа
құрылған монолог пен Айдар жан ... ... ... ... ... жауап іздеу талабы, ал бас қаһарман ... ... ... ... авторлық шешім шығарма мән-
мағынасын ... ... ... ... ... ... Повесте Ұлан
заманның ащы таяғын өз үлесіне көбірек ... ... ... ... көрсе де, өзіндік орнын ... ... ... оның ... ... шарықтаған сайын даралана түседі. Оның
өмірінің бар қырын танытып, белестерін бейнелейтін психологиялық ... ... ... ... ішкі ... ... ... Иә, адам
баласы күнделікті күйбең тірлігінде, ой ағымымен жүріп, өткен күндегі
жауапсыз сауалдарына жауап ... ... ... ... бар ... дүниесін әртүрлі иірімдерге тереңдете отырып, оны жан-жақты аша түсу
мақсатында, оның тағдырын ... ... толы ... жағдайлармен
тоғыстырады. Повестің тағы бір тұлғасы Айдар осы Ұлан ... ... ... ерекше қызмет атқаруы, екі кейіпкердің арасындағы кереғар
сезімнің ушыға түсуіне пайдаланылған бір ... ... ... те ... мен Ұлан кіндіктес бауырлар болғанымен, олар ниеттері жағынан,
пікірлері, көзқарастары тұрғысынан мүлде екі ... ... ... те болады. Айдар шешесінің тәрбиесімен ... ... жек ... Кезі ... оны ... ... келіп тұрады. Сол мақсатта да ол
үлкен дәрежеге қол жеткенде де осы идеясынан тартынбайды. ... ... ... жақсы емес еді, осы оқиғадан кейін ол қанына қарайып, қылп етсе
мұны аяқтан шалатын әдет тауып алды. Егер қорқары болмаса ол ... ... ... жайлауын жауға талатудан қайтпас еді. Екеуінің арасы тым
ерте бүлінді» [80, 413 б.]. Қыста қыстауға қолайсыз мекенге жер ... ... оны ... ... жіберуі де осы қысастығының бір көрінісі.
Бірақ осыдан Айдар жан-дүниесі, ар-ұжданы тыныштық көре ме? Оның қара түнек
қараңғылықпен, ... ... ... ... барып тұрса да, ар алдында
нендей жауап іздейді? Міне, осы мәселенің жан-жақты ... ... ... ... ... тигізеді. Боран мезетіндегі қалың ой
құшағындағы кейіпкер толғанысы өткен ғұмырын ойша шолып, алдағы ... ... ... оның ... ісінің ара жігін ажыратады.
Кейіпкерді толғантып-тебіренткен ой ағымынан көп ... ... ... ... ... монологындағы басты нысана - кейіпкердің
жан-дүниесіндегі тығырыққа тірелген ... ... жол ... ... ар ... ой ... ... сипатын күшейтіп отыр. Оның мінез-
құлқы, дүниетанымдық көзқарасы, ... ... ... ... ... ... оның өз ... көздеген
талас-тартыс үстінде өсіп жетіліп, шыңдалады. Оның өмірге деген ... ... ... да ... ... ұмтылысынан танылады.
Кейіпкер образының ерекшеленіп ұлғайғаны – оның ой санасында анда-санда
болса да адамгершілік сезімінің ... ... ... ... бұл ... ... тауып аман алып қалуға жан таласқан сәтінде анық көрінеді. Осы
жағдай оның бейнесінің жаңа бір ... ... Ал, осы үш ... ... ... - Ләйлә образын сомдағанда автор оның қат-қабат, бұлаңы көп
бұлтарысты ішкі ... ... ... ... ... ... ... талдау арқылы оның көңіл-күйін, рухани құбылыстарын
айқындайды. Ләйлә бейнесі ... ... ... шын ... рухани әлемі
терең образ ретінде көрінгенмен, шығарма барысында көркемдік әдіс ... оның ... ... ... ... ... ұшқыны анықталады.
«Айдарды көргенде өзінен-өзі ... ... ... ... ... бір
рет болса да оның көзіне көрініп қалғысы келіп тұрады. Сондай кезде екі
беті ... адам ... ... бір ... ... ... ниетін
ол да түсіне ме, Ләйләнің қарасы көрінген сәттен бастап, екі көзін ... ... ... Сол ... ... Ләйләға әлі жұмбақ» [80, 395
б.]. Жастық арман, махаббат сезімін мылқау інісі Тілес пен жетімдіктің ащы
зары жолында ... ... ... өзін ... ... ... “Бақытын
ана құрсағында жатып жалмаған шеркөкірек, сорлы ... ... ... өз ... ... ... ғұмырын азаппен өткізбесін
деп басынан қонар бағынан қашты. Тілесі үшін өзін көңілі қаламаған жанға
байлап берді. Махаббат пен ... бас ... оңай ... па?! ... жете ... осы екі ... киелі биікке шығу үшін бір анадан туған
жалғыз інісін құрбандыққа шалу ... ... емес пе. ... ... ... ары ... Сол үшін ғана енде-енде тұтана бастаған отты
күшпен өшірді” [80, 389 б.]. ... ... ... де ... ... молынан қолданған. Оның табандылық тәрізді мінезінің ... ... ... ... ... Ләйләні ана бейнесінде әдемі
өрнектей көрсетеді. Суреткерлік шеберлікпен ана образын психологиялық нәзік
талдау арқылы сомдайды. «Ләйлә ұлының жүзіне тесіле ... ... ... ... ... ... Әкесі - қара сұр, баласы - ақ құба.
Ұланның бесіктің жанына келіп, ұйықтап жатқан ... ... ... ... тұратыны бекер емес екен. Ләйләнің жүрегі елжіреп, сәбиін ... ... ... менің! Әкесінің аузынан түсіп қалған баласынан айналайын!.. Сен
де көкеңдей қайсар боламысың ботам. Барма дегеніме қарамай Желдісайдың арғы
қатпалында ... үш мая ... алып ... деп ... [80, 393 ... ... ... Ұланды күтіп әбігерленуі, болған кейіпкердің жан
дүниесінің адал жар бола ... ... ... ... ... ... ... психологиялық мәні бар қайшылықтар осы ... ... ... Адам ... ... ашып, оның жан
иірімдерін толық қарастыру мақсатында Баққожа Мұқай өз ... орны мен жеке ... ... ... ... ... портреттерін бейнелеп, олардың характерін ... ... ... ... “Айдардың көкесі – Байбол колхозда
зоотехник болып істейтін ұзын бойлы екі ... екі кісі ... ... кісі ... ... қарайтын бадырақ көз, жоға жүрісті адам” ... б.] деп, ... ... ... оның ... ... ... бойында жиі көріне бермегенімен маңызды орын алатын
бұл образды жеткізуге автор осындай шешіммен орын берген. Бұл бір ... ... ... жол ... ... ... авторлық шеберлікті
дәлелдей түседі. “Портрет әр адамның өзіндік сыр-сипатын, өзара бітімін
танытуға да ... ... ... ... ақтар, портрет адам характерінің
негізгі өзгешелігін де білдіріп отыратын шығармадағы көркемдік компонент.
Жазушы ойының түпкі ... ... ... оның ... ... ... осы портрет арқылы да жобаланып жатады” [87, 89 ... ... Ә. ... ... оқиға барысында адам характері
сомдалады. Сөйтіп, оның ... ... ... ... факторлар
дәйекті дәлелдемелермен тұтасады. Адам характеріне күнделікті ... ой ... ... ... күн ... ену тән. Міне, жазушы
пайдаланып отырған әдіс әрбір адам баласына жақын түсінікті ... ... ... ала отырып, әлеуметтік мәнінің тереңдігімен қатар,
психологиялық салмағы ауыр шығарманы ... ... ... бір ... ... ... ... сапасы, идеялық мазмұны қоғамдық әлеуметтік мәні
бар күрделі шындықтарды көтеріп, соған байланысты философиялық тың ... ... ... оқырман назарына нанымды жеткізілген бұл
туындының берер тәрбиелік мәні мол.
Жазушы повестерінде қылмыс пен ... ... ... ... ... ... пен кісілік сынды бір-бірімен шендестіріле
қозғалатын проблемалар бар. ... ... ... ... психологиялық болмысын танытуда ішкі дүниесін, мінез-құлқын ашып
көрсетудегі елеулі жетістіктеріне көз жеткізуге болады. Қаламгерлік ізденіс
адам образын, кейіпкер характерін қаншалықты ... ... ашып ... ... ... ... құрал мен әдіс тәсілдің ... ... ... адам ... ... замандастың жан
әлемі жан-жақты барынша тереңірек ашыла түспек. Жазушы қарапайым күнделікті
араласып жүрген замандас тұлғасын ... ... ... ... ... ... тудырған себеп-салдар, адамның жан ... ... ... Бүгінгі күннің өзекті мәселелеріне, адамгершілік
эстетикалық, әлеуметтік мәселелерге барып, ... ... жан ... ашылуына көңіл бөледі. Баққожа Мұқай «Ақпанның ақырғы күні» повестінде
қаһармандар характерін ішкі ... ... ашуы - ... ... әкеледі. Ұлан сынды қарапайым да адал адамдардың адамшылық
қалпынан айнымай табиғи тіршілік кешуі қаншалықты қиынға ... ... көз ... Ұлан ... малдарды қырып алмау үшін алай-дүлей
боранда қырдағы шөпті әкелуге аттанады. Мұндай ... ... бір ... шөп ... ... ... қысастық Айдар әрекеті екендігін
жазушы психологиялық тереңдікпен жеткізеді. Бала кезден ... ... ... ... ... Ұлан ... қырылу сәтіне әкеліп
соғады. Кеудесіндегі намыс отымен, өз ... адал ... шын ... Ұлан ... қарамай малды құтқару мақсатта шөпке кетеді. ... оның ... ... ... әлем ... ... жазушы
асқан шеберлікпен көркемдейді. Кейіпкерінің ішкі әлеміндегі ... ... ... ... ... ... күн ... дамытып, үлкен шеберлікпен жазылған шығармада оқиға шиеленісінен гөрі
психологиялық шиеленіс бірінші орында тұр. Осы ... ... ... ішкі тебіренісі беріліп, жан сыры ашылады, адам
характері ... ... ... ... гөрі ... ... ... тебіренісі, іштей ой саралауы басым. Шығармадағы автор ойы мен
кейіпкер ойы тұтасып, повестің көркемдік табиғатына әсер ... ... ... ойы, кейіпкердің мінез-құлқы психологиясы терең ... ... ... ... жас ... ішкі ... секілді. Жазушы
шығарма қаһарманы Ұлан образы ... ... ... ... алға
тартқан жігіт бойына лайық қасиеттерді ашады, кейіпкердің жан-дүниесіндегі
арпалыс толқындарын, ішкі толғаныстарды шебер суреттейді. “Ұланның басқада
жоқ ... ... - өзге үшін ... жұлып бере салуға дайын тұратын мәрт
мінезі, басына ... ... де ... ... жығып бермейтін азаматтық
турашылдығы еді” [80, 386 б.]. Осы әрекеттер Ұлан ... ... тағы бір ... ... бірі - ... Ұлан екеуі мінезі
де, табиғаты да, тұлға ... де ... ... ... шеше ... жек көре оған қиянат жасап өседі. Өзін одан жоғары қояды. Автор осы
әрекетін ... ... де ... ... ... осы қарама-қарсы
екі образдың қақтығысынан туған әрекеттерді ... ... ... ... қайшылықтарды оқушыға қолмен ұстап, түстеп
танытарлықтай айқын, бояуын қанық етіп, өз ... ... ... ... Повестің көркемдік-идеялық мәні осында. Қарама-қарсы екі
бейнені суреттеу жазушыға өмір ... ... ... ... ... өзі ... ... жасаған. Адам психологиясын суреттеуде
бар болмыс тіршілігімен жаман-жақсы қасиеттерімен ... ... ... ... ... анасына жаны ашығандықтан Ұланды жек көрді, ер
жетіп есі кіргеннен ... ... ... кісілік пе? Неге тіл табыспады?
Екеуі тіл табысудың орнына бірін-бірі ... ... ... ... ... [80, 470 б.]. Қоғамдағы құбылыстардың сыр-сипатын
зерттеп, заман ... ... ... жасайды.
Кейіпкердің көңіл-күйін, ішкі адамгершілік ... ... ... бірі - ... Ол оқиғаларды дамытумен қатар
қаһарманның ... аша ... ... эмоционалдық ерекшелігін
арттырады. «Ақпанның ақырғы күні» повестінде табиғат көріністерімен тартыс
сипаты, ... ... ... ... ... күндегі оқиғамен
үш образ ... ... еске ... ... ... ... ... көркем пейзаждың қызметі түрлі тұтастықты қамтып отырады.
Алдымен оқиға уақыты сюжеттік ... ... ... ... әлемінің тұтастығын қамтып, екіншіден, шығарманың ... ... ашу ... ... ... бір ерекшелігі - боранды
бейнелеудегі жазушының образдылықты орынды пайдалануы. Боранның аясына адам
жанына тән ... ... ... ... ... кейіпкер
психологиясымен қатарластыра отырып, адам ... ... ... ... алады. Пейзажды кез-келген жазушы көркемдік құрал
ретінде ... ... ... ... – сол ... ... өз ... сай қалай ұштастыра білетіндігінде. Ендеше біз сөз етіп ... ... ... жолдары байланысқан үш кейіпкердің бар ... аша ... ... бас ... – боран. Табиғаттың қатқыл
сәті боран құбылысын қоюландырып, арттыру арқылы жазушы Ләйлә, Ұлан, Айдар
характерін аша ... ... ... ... Ұланның боранды күнмен
ғана емес, тағдырдың тауқыметімен бетпе-бет келетін бейнесі арқылы әділдік
жолында ештеңеден тайынбайтын, ... ... ... азамат бейнесі
ашылады. Оның қайсарлылығы ... ... қоса ... қолдан жасалған қысастық салдарынан малды құтқаруы, боранмен
алысып, төзімділік таныта білгендігінен ... ... ... табиғатқа жан бітіріп, оның әр қилы көріністерін мазмұнды
образдылықпен ... ... жан ... арпалыс пен
азынаған ... ... ... ... ... ... ... күндегі иттер мен қасқыр ... ... ... Аш ... Ұлан ... терең идеялық астары ... ...... ниеті жаман зұлым жыртқыш иесі. Адам жанының
зұлымдығымен арпалысып келе жатқан қаһарманның табиғи ... ... ... ... ... ... ... пен адам өміріндегі
арпалысты символико-аллегориялық ... ... ... “Қу жүрегі бір қатерді ерте сезген екен, бірнеше қасқыр
дәл үймектің тұсына келіп, ұлып тұрып алсын. Қатты қорыққанда адамның даусы
шықпай қала ма, жоқ әлде ... ... соң ба, Ұлан ... ... ... алмады. Кенет қарсы алдынан қос ноқат жарқ етті де, ... үн ... жан ... ... айырды сілтеп қалды. Арс еткен
ашулы дыбысты құлағы шалды, айыр қасқырдың жанды жеріне ... ... ... ... ... ... бір топ ... құтыла
алмасын, әрекетсіз қарап отыруға болмасын ол енді түсінді. Қасқырға
сілтеген айырды ... ... ... бар ... ... ... ... атып
шақты. Бір топ қасқыр мұндайды күтпеген, жалт ... кері ... ... ... жоқ, таяқ ... жерге барып, шоқиып отырып ұли бастады” [80,
414-415 бб.]. Кейіпкер өмір ... ... ... ... ... ... арқылы жазушы ... ... ... ... ... ... шынайы образдылыққа
жетелеп, адам баласының бойындағы жамандыққа ... ... ... ... ... келеңсіздігі бейнесінде суреттеледі. “Ірі қасқырдың
біреуі Ұланға адам пішіндес болып көрінді, жасаураған ... ... ... ... ... ... ... Көзін жұмып, қайта ашты. Екі қолын
қалтасына салып, тісін ақсита күліп өңкейіп тұратын Айдар келді көз алдына.
Айдардың ... ... ... ... ... ... ... сене алмай дағдарды. Сенбейін десе тайыншадай ... мына ... ... ... ... от ... екі көз екен. Ол да дәл мына
қасқырдай ызалы көзбен қарайтын” [80, 415 ... ... ... ... ... ... ... рух асқақтығы
таразыланады. Ақырында адамгершілік арды, азаматтық парасаттылықты ... ... ... күші ... ... ... ... Қаламгер
шеберлігі де адам тағдырын табиғатпен бірлікте қарастырып, ... ... ... ... ... ... Ұлан, Айдар,
Ләйлә бейнесі бір-біріне ұқсамайтын ... ... ... орнымен дараланып тұр. Табиғаттың бораны да, аязы да повесть
желісінде өзіндік ... ... ... ... ... ... ... табиғаттан бөлектенбейді. Осы қырынан келгенде табиғат құбылыстарының
образ әлемін байланыстырудағы шеберлігі. Сөйтіп, жазушы табиғи ... ... ... ... шындығын, өмір шындығын, тағдыр, характер алуандылығын
жеткізе білді. Бұл туынды ... ... ... ... деп ... ... ... адам жанының қозғаушы күш ретінде қарастырған
қаламгер аталмыш туындыда боранның дыбысын ... ... ... ... ... келер-келместен жапалақтап қар жауды, соны аңдып тұрғандай
Жапалының жынды желі ал келіп ысқырсын. Жапалақтап ... ... ... ... ... ... есірік жел боран шақырды” [80, 358 б.].
Пейзажды кейіпкер көңіл-күйімен қатарластырып, психологиялық параллелизммен
көркемдейді. Әсіресе, ... ... ... ... ... алай-дүлей соққан
боран кедергі жасай алмайды. Аналық сезім, мейірім бойын баураған тіршілік
иесі Ләйлә жаны ұлын көргенде ғажайып шаттыққа бөленеді. ... ... ... ... белгілі бір мақсаттағы көркемдік қызмет
атқаратын көріністер.
“Ақпанның ақырғы күні” повесіндегі екі мәселе ... ... ...... алға қойған прблемасының көркемдікпен шешіп беру жолындағы
кейбір повесть ... ... жоқ ... ... молырақ
әңгімеленетіні болса, екіншісі кейіпкер жан әлеміндегі қайшылықтың толық
ашылмауында. Алғашқы жағдайда баса ...... ... ... ... артықтығы. Кейіпкер характерін ашуға пайдаланған десек те,
онысыз да мінез-құлық ерекшелігі тереңнен ... ... ... ... Баубек ой-әрекетімен суреттемесе де өз деңгейінде көркемделегенін
туынды бойынан көруге ... Ал, ... ... болсақ, “Айдардың
есіимі жүрегінің ең түкірпіріне мықтап орналасып қалған екен. Кейде тіпті
құдай қосқан қосағы Ұланды емес, ... ... ... [80, 362 б.] ... ... ... енді ... “Ал, Ұландай періште көңіл пәк
адам көп емес ... сірә да. ... ... ащы ... ерте ... күйдіріп алып, жасынан жетпей самайына ақ кіріп, Ұландай азаматты
түсінде ғана ... ... ... ... ... аз ба? ... ... тіршіліктің бағасын нарықтай алар жандар ғана біледі. Екі
күннің бірінде көшеде, жұрттың ... ... ... ... сабаздарына
шаң жұқтырмай, хан көтеріп, олардың адресіне айтылған бір ауыз сөз ... ... ... ... ... ... Ер қадірін білетін нағыз
сұңғыла солар. Ер адам – ... ... бақ, ... ... Құдай-ау жеті
жыл бірге тұрып, басына қонған бақытты көремепті ғой. Соқыр ... ... өзі ... [80, 439 б.] деп ой ... ... ішкі ... ... қарама қайшылықтармен бейнелеген автор оқырманды
екіұшті ойға қалдырады. Ләйлә туралы нендей ойға ... ... ... ... бірге шығармада көркем туындының бойына нұсқан келтірер
біраз ... ... да ... айта кеткен жөн. “Жалғыз қалғанда ит
аяқтан сары су ішкізген тағдырына ... ... ... ... ... [80, 388 б.], “Көкірегіне кіріп алып, лаң ... ... ... деген
сүмелек итті Ұланның жақсы хабары қуып шықты” [80, 402 б.], ... ... ... мас ... ... ... ... қайтып шыға
алмас тұңғиыққа құлатады” [80, 397 б.] сынды теңеулердің кемел қаламгердің
бай да құнарлы сөздік қорынан басқа да сөз ... ... ... ... назар аудартамыз. Бірақ, аталғандар шығарманың
көркемдік қырына еш нұсқан ... ... ... ... С. ... өзінің “Парасатқа құштарлық” атты еңбегінде
былай деп ой түйеді: “Көркем шығарма үш компенеттен тұрады. Олар ... және ... ... ... Осы ... бар шығарманың ғұмыры да қашанда
ұзақ, әрі абыройлы. Бұларды ешуақытта бір-бірінен бөлуге болмайды. Бұл ... аясы да кең, ... ой ... сөз – жазушы комцепциясы, ал тіл бар
жерде стиль бар, немесе, характерлердің жаңалығы – жаңаша тың ... ... ... анық. Осы үш атаудың бір туындының ... ... ... ғана ... ... сол ... ... көркемдігін де
айғақтайды” [88, 74 б.]. Шығармаларынан осы айтылған үш құрылымның ... да ... ... ... барлық талаптар деңгейіне сай байланыстар
түзе алған көркем туындылар сыйлаған талантты жазушы Б. Мұқай повестерінің
идеялық көркемдік табиғаты терең ... ... ... бағамдауды қажет
етеді.
Өмір құбылыстарына терең бойлап, оның иірімдерін дәл суреттеп көрсете
білген, сол арқылы оқырманды әлеуметтік-философиялық ой ... ... бірі – ... сыйласпаған ағайын”. Бояуы қанық сурет арқылы
заманның немесе өткен уақыт уақиғаларының көркемдік ... өз ... ... келеді. Тіршіліктен туындайтын кейбір қайшылықтар сол қалпында
жеткізілген. Қоғамдық әлеуметтік өмірдегі терең тамырлы құбылыстарды ... ... мен адам ... күрделі қарым-қатынастарды биік
эстетикалық, философиялық өлшемдер тұрғысынан бағалау, сол арқылы ... ... ... шынайы көркемделген. “Психологизм ... ... ... ... қай ... ... өз жанымен
арпалысының нәтижесінде жүзеге ... ... ... ... ... ... қозғау салатын секілді” [71, 284 б.]. Шығармада тағдыр
тауқыметімен балалар ... ... үш ... ... Ғұсман, Ғанидың өмір
жолдары шегініс арқылы дами ... ... күн ... ... жол ... ... отырған шахтер Ғани
жанұясына телеграмма келеді. Ол жеделхатта Ғұманның ... ... ... болатын. Бірақ бір қалада тұратын Нияздан месе, мүлдем танымайтын
Айдар есімді адамнан келген хатқа Ғани ... ... аясы ... Әрі ... ... ... ... Ғани мен әйелін, Нияз туралы және
қайтыс болған Ғұсман өмірімен шегініс толғаныстары арқылы ... ... ... ... үш жетім баланың өмір жолы, олардың
бір-біріне деген жанашыр сезімдерін танысқан оқырман, Ғұсман мен Ғани ісіне
сүйсінсе, Нияздың ... ... Оның ... үйінің қабырғасында
жүріп-ақ, жасаған қалжың әрекетінің өзі анайы. “Кішкене кезінде ... ... ... ... алдайтын. Бұлар сенетін. Әлі есінде, жетінші
класта оқып жүргенде ... ... бар. Оның ... ... тұрғанын сезді.
Жетімдіктің зардабын мықтап тартып, ішқұса болып жүрген сорлы басы өтірікке
сенді.
- Әй, Атос, сенің әкең тірі ... Ұзақ жыл ... ... бір ... ... ... сені ... отыр, - деген Ниязға сенер-
сенбесін білмей, жаутаң-жаутаң қарады. Қу жүрегі ... ... ... ... жаздап тепкіледі… Анда-санда жылт етіп жанып, мұның ... ... ... түсіріп жүретін үміт шіркін сүйреп ала ... ... ... алып жетсе, күтіп отырған ешкім жоқ. Зыр қағып ... ... ... ... Балалар үйінің жатақханасын шыр ... жоқ. ... ... аспаздардан басқа ешкім көзге шалынбады. Күзетші
шалдан сұрады. “Өтірік айтады, балам. Бөтен ешкім кірген жоқ”, - деді ... удай ... ... жас ... кетті” [80, 144 б.]. Автор өміріндегі
осындай кейбір елеусіз әрекеттерден кейіпкер характерін ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы мінезімен, ішкі
қыжылымен, жан-дүниесімен бөлек жанның олардың қасына қосылып жүруінің ... Ал, ... Нияз бен Ғани ... ... әркімнің өзіне тән
мінез-құлқын, әрекетін айқындайды. Қаламгер характер қақтығысын ... ... ... ... ... ... табиғи
аша білген.
“ – Оған барып қайту керек еді, - деді Ғани. Оның кім екенін ... ... ... ... ... уақытым жоқ. Өзің де білесің ғой.
Нияздың даусы баяу шықты. ... ... бара ... ... ... ... Сайра “буынсыз жерге пышақ ұрып отырған” күйеуіне ... Оны ... ... ... ... ... еді, - ... бұл ұсынысын
қолдамады ма, Нияз біразға дейін үндемеді. – Сен астанада ... ... ... адам тапсаңшы.
- Адам табылар-ау. Бірақ оларды көндіру оңай емес. Қиын, өте қиын, ... ... ... біраз үнсіз отырды.
- Да-а! – деді біраздан кейін Ғани дауыстап, - Сен кісі ... ісін ... ... ... ... ... Жеті жыл деген тым
көп.
- ... мына ... ... ... Нияз ... ...
Аяқтамай тастап кетсем бәлен жылғы еңбегім күйіп кетеді ғой” [80, 158 б.].
Олардың әрқайсысының өздеріне тән ... ... ой ... ... арасындағы әңгіме мен ой-толғаныстары, іс-әрекеттері арқылы
жазушы адалдық пен арамдықтың, жақсылық пен ... ... ... арасындағы тартысты көрсетіп, оқырманын ойлантады. Оқушы қауым Нияз
арқылы қарабасының қамын ғана ойлайтын, ... адам ... ... ... көріп жиіркенсе, Ғұсман мен Ғани нәзік жанды кіршіксіз
таза жүректі, ... ... ... сезінеміз. Бұлар достық,
адалдық жолында жандарын аямай кіріседі. Сондай жақсы іске ... ... үшін ... ... ... Ғұсман әрекеті оқырманын
сүйсіндіреді. Ол осы әрекеті үшін түрмеге ... Өмір жолы ... ... ... оқу ... ... болыпты. Сол оған хабар
жібергеніне әлі күнге өкінеді. Мұның қуанышын естімесе, ол ... ... ... ... соң ... ... Тіпті ұрлық деуге де болмайды. Бір
бөлмеде жататын үш жүз сомын сұраусыз ... Ал, ол… Аты кім еді ... екі ... ... ... ... ... Ал, ол Ғұсманды сотқа
сүйреген. “Ақшаңды мен алдым” деп айтпай қоса ... еді. ... ... Ғұсман оны үшінші қабаттан лақтырып жіберген дейді. Ашынған адам
не істемейді. Содан әлгі мүгедек ... ... ғой. Үш жүз сом ... ... ... жүз сом… Әй, адам деген де… екі айға шыдаса несі кетер еді.
Сайтан түрткен ғой бейшараны. Үш жүз сом екі ... ... ... [80, 164 б.]. ... құрбан еткенін Ғани түсініп, өмір бойы оған
қол ұшын ... ... ... ... ... ... ... тұрады. “Ғани досына ренжігенін жасырды. Күні бүгінге дейін
жасырумен келеді. “Нияз біз сияқты қара шаруа емес, елдің адамы ғой. ... ... Аман ... ... да”, - ... ... шаң жуырпайды.
Біреудің аузынан ол туралы ғайбат сөз естісе, жаны шығып кете жаздайды.
Талай рет ... те қала ... [80, 158 б.]. Ғани ...... күйкіліктен, ұсақтықтан биік тұр. Автор ... ... ... адамгершілік моральмен имандылықты көрсетсе, Нияз бейнесі ... ... ... ... ... ... ... қалай-қалай өзгереді? Ниязды күдердің күнінде құдайын танымай
кетеді деп кім ойлаған? Қиямет-қайымның қыл ... де ... ... ... ғой. ... ме, Ғұсман? Ал, ол бүгін көзіне жас та алған жоқ. ... ... де, ... [80, 187 б.] . ... үшін ... еткен, маған
қол ұшын берген достарыма не ...... ой ... де кірмеген Нияз
характерін автор өз тарапынан түрлі суреттеулермен жеткізуге тырысады.
“ - Күйеуіңе айт, мені күтіп алсын. ... ... 45-51, ақ ... деді . Келіншектің қаны қайнап кетті. Ауыр сөз ... қоя ... ... ... ... деп ойласа неғылсын!? Даусында қынжылыс, налыс жоқ,
міндетсінген бір дөй. Бағыныштысы қонаққа шақырған кісілігі кем ... ... ... ... ... ... ... алмайтынын ол шіркіннің
білмеуі мүмкін емес” [80, 176 б.]. Қонақтарын ... ... ... ... ... ... күтіп алуын талап етудің өзі, кейіпкер ... ... ... ... ... ... нанды қақ бөліп жеген
досы” Ғұсманның үйінің қай маңда, қай ... ... ... ... етеді. Яғни, бұған дейін оның есігін ашып та ... ... ... осы бір ... ... қолданған көркемдік тәсілді шебер
пайдаланған. Бұл өмірде жиі ... ... ... өзім ... болды, өзгені қайтем деушіліктің типтік көрінісін диалогпен ашып
береді.
“ – Мен шындықтан қорықпаймын. Рас, оны ... ... ... ... ... көз ... Нияздың бетінің ұшына ғана қызғылт бояу
жұғыпты. Қабағы қатыңқы екен. – Ол мені осыған мәжбүр ... ... ... бар. Бір ... екі емес… Қашанғы шыдауға болады? Ішіп алса
жарым түнде телефон ... Ішіп ... баса ... кеңсеме кіріп келеді.
Маған да абырой керек. Тірнектеп жүріп ... ... ... ... нем кісі? Сол орында отырсаң сен де сөйтер едің, - ... ... Одан ... сөз ... Ғани ... үн-түнсіз отырып
қалды. “Ең болмаса өлімнің үстінде айтпай-ақ қойса қайтер еді” деп ойлады.
Қатты айтып, бетін қайтарып тастауға көңілін қимады.
- Әр ... ... ... Бір ауыз қате сөз ... он адам ... жазбаса маған кел, - деді Нияз қайтадан қызына сөйлеп. – сол орынға
жету үшін мен қаншама жыл салпақтадым?! ... ... де, ... білуге
тиісті еді ғой” [80, 184 б.]. Осы үзіндіден ... бар жан ... ... ... ... ... қасиетін екіжүзділігі,
пендешілігі жеңген бірбет жан екендігін көруге болады. ... ... ... жарын да жан қалтарысын ашуға қиын да тосын жағдайларға
араластыруға тырысады. Жан сырына ... ... ... қоса
отырып, қазақи, табиғи әйел образын жасайды. Сайра бейнесі – жарына ... ... мен ... ... биік әйел ... ... Бұл
бейнені автор бір арнайы баяндаумен емес, оның іс-әрекеті мен ... ... ... ... отырады. Осындай көркемдеу
нәтижесінде мінезі сан қырынан суреттеліп, ... ... ... образ. Автор Сайра характерін жасауда ... ... ... әрі нанымды етіп бейнелеген. ... ... өзі оның ... дәл ... ... ... негізі, ұлттық
ерекшеліктің бастаулары жатыр. Қаламгер бұл образ арқылы ... ... ... жан күйі ... қана қоймай қазақ әйелінің
рухани тазалығын дәстүрін ... ... ... ... ... ме, ... көзі ісіп кетіпті. Ол да тоңып ... ... ... өңіріне тығып, бүрісіп отыр. өңі түтігіп кеткен екен.
өзіне мойын бұрған күйеуіне жасқана қарап, ақырын ғана ... ... ... б.]. ... шығарма бойында әйел бейнесін жарына дал берілген
кейіпкер характерін шынайы суреттеген. ... адам ... ... ... ... үш ... шығарманың идеялық мазмұнын аша
түседі. Яғни, автор өз тарапынан өмірді ... өз ... ... ... бар адам ... суреттейді. Адам мен қоғамды терең танып
білу негізінде характер сомдаған қаламгер, олардың ... ... ... барлап, жаңа бір қырын оқырманға ұсынады.
“Характером мы называем такую ... ... ... и ... ... задание создать целое, героя как для определенной личностей,
причем это задание является ... все ... ... ... и ... ... на ... кто он?” [49, 15 б.]. аталмыш повест
аясында автор өмір толғаныстарын кейіпкер әрекеттерімен ... ... ... ... ... ... Шығарма бойындағы характер
көрінісін, оның не ойлағанын, жағдайды қалай қабылдау түйсінуі арасындағы
шындық пен ... ... ашу ... ... ... ... ... адам екендігін тереңнен ұғынып, табиғи да нанымды әрекеттерімен
суреттеген. Б. Мұқайдың адамның пенделік қасиеттері адами сипаттары ... ... ... шығармасының бірі - “Жай түскен үй” повесті. Шығарма
Есен қарттың пенсияға шыққан кезеңнен кейінгі өмір ... ... ... соң Есен қарт ... үйіне қайтады. Сәбира шайын
демдеп, күтіп отырады. Шайға қанып алған соң есік ... ... ... ... ... Қара ... үйренбегендіктен бе, тез жалығады. Үй
шаруасы оған баланың ойныны секілденетіні бар. Мұндай ... ... ... ... да ... ... Әрине, Есен қартты кеңседе күтіп
отырағн ешкім жоқ, қыбырлап ... етіп ... тірі ... ... ... ... үш күннен соң көрге де ... ... ... көндігіп алғалы қашан” [80, 321- 322 бб.] деп, кейіпкер тіршілігін
қарапайым, қоңырқай тірлігін суреттейді. Осындай ... ... ... ... ... жан ... бар ... ашуға тырысады. Әсіресе
оның қызметке адал берілген жан болғандығы, ... ... ... ... елдің бүгінгі халіне шын жаны ашитындығын да, қаламгер оқырман
назарына сала отырады. Бұл шығарманың оқиғасын ... ... ... қарт ... өзі басқарған колхоздың жағдайының төмендеп бара
жатқанына жаны ашиды, күйзеледі. “Кезінде керегесін қолымен тұрғызып, ... ... ... ... ... жастардың жарамсақ, жәдігөй
жүрістеріне жаны ауырады” [80, 325 б.]. Бас ... ... ... ... ... ... ... бар ойын жайып салады. Осы
кезде қарттың ұлы Серік те кіріп келеді. Осыдан ... ... ... ... ... ісіне налиды. Есен қарт осы әңгімеден кейін Алматыға
бірінші рет арыз хат жолдайды. Осы туралы ұлына айтады. Ұлы ... ... ... ... ... жеріне көшіп кетеді. Повесть Есен қарияның
өлімімен және Серіктің үйіне жай ... ... ... ... ... осытуынды аясында қаншама толғаныс, тебіреніс жатыр. Повесте
көркемдік әдіс, монолог, диалог кең ... ... ... да ... ... ... ... жұршылық жақтырмайтын адам. “Тоқанды үйінен
тапты. Қолы маймаңдап жазып отыр ... Есен оның не ... ... ... ... әуре бола бастаған Тоқанға қарамастан, малдас құрып отыра
кетті де: - ... қой, не ... ... ... - деді ... ыржалақтап күлді. – Мен саған Ахметқалидың үстінен арыз ...... көзі ... ... атып ... қалбалақтады да
қалды. – Ал, жаз, мен ... ... ... ... өз ... бірде
бір сөз қоспа.
Тоқан кеңкілдей күліп отыра қалды. Есен жүрегінің түкпірінде
жасырынып ... ащы ... ... айта бастады. Тоқанның қолы маймаңдай
жөнелді. Қарт қайран қалып отыр” [80, 342 б.]. ... ... ... ... кейіпкер көзімен танылып, суреттеледі. ... ... ... тұрғысынан Тоқан туралы ой түйеді. Автор өз тарапынан
осындай бояуы қанық суреттеулермен ... ... ашып ... ... ... ... аударатын кейіпкердің бірі – Дүйсен. Бұ кейіпкерді де
автор Есен қария көзімен жан ... ... ... Б. ... ... ... пен сүйінішті, жүрек түкпіріндегі терең
толағныстарын суреттей келіп, оның мінез-құлқын ашумен ... ... де ... ... ... ішкі ... жарқырата
ашып беру ерекшелігі осы шығарма ... ... Ішкі ... ... ... ... жүзеге асатын психологиялық аналз” [62,
17 б.] десек те, авторлық баяндау тұрғысынан ішкі монолог көркемдік ... ... ие ... ... суреткер қолданған тәсіл Есен қарттың ішкі
толғанысы аясында Дүйсен шалдың да мінез-құлқы ашылады. “Бір кезде Дүйсенді
жанаяр, ... деп ... еді, ... ... ... ... Ол
қыңқ демей айдаған жағына жүре беретін, басқалары сан түрлі сылтау ... ... ... ... ... ... басын алақашатын ауыр жұмыс
әрқашан осының үлесіне ... ... ... ... ...... ... адам табылмаса – Дүйсен, егін суару керек болса – Дүйсен… Әйтеуір
Есеннің тілінің ұшында Дүйсеннің ... ... Ол ... бастық
құрдасының сөзіне пәтуа айтпай, бас ... ... ... жүре ... 330 б.]. ... бейнесі – қарапайым да жұмысқа шын берілген еңбеққор
адам ретінде суреттеледі. Және оның адал да тәрбиелі ... ... ... екендігін де автор естен шығармайды. “Бәрі шетінен әкесі секілді момын.
Оқыған біреуі жоқ. ... де ... ... өтеп ... соң ... ие ... әлі ... үйленген жоқ. Соладың өзге жастар құсап,
думан құрып, дуылдап жүргенін ... ... ... жұптары жазылмай
гаражға кетіп бара жатады. Іңір қараңғылығында сүмірейіп қайтып ... Бәрі ... ... ... бәрі ... ... ... ниет
білдірсе, қыз біткен қашпас еді. Шіркіндердің жұмыстан өзге уайымдары жоқ
па, немене? Колхоздың шаруасын былай қойғанда, ... ... ... ... ... [80, 322 б.]. Өнегелі де тәрбиелі отбасынан шыққан
еңбеққор балалар бейнесі де ... ... тыс ... Бұл ... нысана – еңбектің де, адалдықтың да жанұя тәрбиесінен алынатынын
оқырман назарына сала кету. Осы жода жазушы ... ... ... сомдап, ерекшелей түседі. Ал, Есен қарт бейнесі оның харатері
іс-әрекетімен ой-толғанысымен екшелене түседі. Оның түрлі қатынас барысында
кісінің өзі ... да өзге ... да ұғым ... ... толығып,
толысып отырады. Кейіпкердің толғаныс, тебіренісінің жоғары деңгейі оның
Ахметқалимен арасында болған диалог барысында барынша ашыла ...... – деді ол ... ...... ... тыңда!
- Ал, тыңдадық!
- Өзің жедің, үндемедім. Отырған орныңнан су шыққандай колхоздың қаржысын
шашып, даңғарадай үй ... ... Бұл ... ... жұртыңа
тасыдың, үндемедім. Енді келіп колхозды топ болып ... ... ... ... ... неге сонша ашасың? Колхоздың байлығы
әкеңнен қалған дүние емес, ... мырс ... ... шала ... Есенге мысқылдай қарап, сәл
отырды да:
- Бір кезде сіз де бастық болғансыз. Қолыңызды ... ... па ... жоқ. ... де ... Періште емессіз, ақсақал.
- Тоқтат! – деді қарт столды салып қалып. – ... ... ... ... ... ... жоқ” [80, 339 б.].
Көркемдеу тәсілінің бір түрі диалогты автор кейіпкерді аша түсу
тұрғысында ... ... тән ... ... әдістердің қай-
қайсысына жазушы өмірді бейнелеуді нақтылыққа, өмір құбылыстарына тірек
етумен қатар, кейіпкер жан ... сай ... ... Жоғарыда келтірілген
мысалда Ахметқалиды нағыз пайдакүнем образ етінде сөйлетіп, Есен қартты шын
жанышыр кейіпкер ете бейнелеуі, жазушының оықрман тарзылауына тапқан ... ... қиын ... ... ... да ... авторлық тапқырлықпен
ашыла түседі.
“- Сізден қорқа-қорқа өлетін болдық қой! Неге шірене берсіз? Маған ... ... ... па едіңіз? Сіз кімісз сонша маған ақыл үйрететін?
Осы аулда ... көп ... жоқ. Сіз ... артық емессіз. – Ахметқали
алдыда жатқан кітапты диванға қарай лақтырып жіберді. Сонан соң ... ... ... ...... ... Егер ... жүре алмайды
екенсіз, маған ренжімеңіз” [80, 341 б.]. Ауыл ... жас ... ... мінез-құлқын, ішкі әлемін ашудағы осы диалог
шеберлікпен қолданған жазушы оның ... таяз ... ... Ол ... ... қарсы батыл пікір айта алатын Есен қартқа
бар тәнімен қарсы. Және, ... ... осы Есен ... ашып ... келтірмейтіні, оның “ – Қызығып жүргеніңіз мансап болса, ала қойыңыз.
Біз далада қалмаспыз, - деп мырс ... ... неге ... қабағы тұнжырап,
күйгелектене бастады. Тартпасын ашып, ақтаруға кірісті. Қарт оның ... ... ... ... [80, 340 б.], ... әрекетін
суреттеумен жеткізеді. Суреткерлік шеберлікпен пайдаланған ... ... ... ... ... Бас ... ... өзі негізсіз емес екені оқырманға көріне бастайды. Есен қарияның
жан айқайының шынайылығын автор өзіндік ... ... Есен ... тіршілігінің қалыптасып қалған жағдайының құлдырап бара жатқаны қатты
батады. Повесті оқи отырып, мазмұнына терең ой ... ... ... ... ... осындағы негізгі идея арқылы мазмұнды ой-тағылымдар оқушы
қауымды ойлантпай қоймайды. Бас тұлға – Есен қарияны сөйлету арқылы автор
оның ... ... Ал, ... ... - өз ... аса алмайтын
шарасыз етіп көрсетілгенімен, шығарма соңындағы әрекеті оның ар ... ... ... ... ... шыға ... ... еді.
“Жетісін берген соң Серік ауылдағы ағайын ... ... ... ... ...... орнатты. Бірақ жанын жеген уайымнан құтыла алмай-
ақ қойды. Әкесінің өліміне өзі ... ... ... ... ... ... ... да жұмысқа шықпай қойды. Ішіп алып, Мәрзияны сабады. Бұл да
жұбаныш болмады. Күн сайын түсінде ... ... түн ... ... ... ... кезде секемшіл, үрейшіл болып алды. Жайсыз түс көрсе-ақ
жамандыққа жоруға дайын тұрады” [80, 356 б.]. ... ... ... ... ... да сүйкімсіз келін ретінде шынайы шыққанын айта кету жөн.
Оның іс-қимылынан оқырман ... ... өмір ... нанымды
суреттеуге ұмтылған жазушы шеберлігін ескерсек, рухани жан-дүниесі таяз
пендердің ... ... ... ... ... ... ... қолына жармасқан енесін аяған жоқ, итеріп құлатты.
- Ойбай, өлдім-ау! –деп ... ол. Қарт жалт ... ... ... ... ... ... болмасын! – деп бажылдады келін. Бұдан арыға Есеннің
шыдамы ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет тік
қарады.
- Қой, қа-а-р-рағым! – деді тістеніп. Бірақ Мәрзия ыққан жоқ. ... тас ... ... ... тұрған Қанатты көк желкесінен түйіп
жіберді.
- Жүремісің, жоқ па, иттің баласы!
- ... ... – деді қарт ... ... ... рет
көтеріле берген қолын қағып жіберді. Мәрзияның түгі сыртына тепкен жүзі
нарттай ... ... ... Қарт әбес қылығына қысылып, “бара ғой,
құлыным” деп, Қанатты ... ... ... ... ... ғана ... Үйге барған соң буындырып өлтірмесем бе сені!
- Бар! – деп ... қарт ...... [80, 351 ... Мұқайдың повестері өмірдің бар қалтарысын тереңнен саралап, ... тың да ... ... ... ... ... характерлерді байқауға болады. Сонымен бірге заман ақиқатын барынша
айқын көруге болатын ... ... ... ... ... ... ... бар болмыс бітімімен жалпы повест жанрына тән жүрекке
жол табатын жемісті ... ... күн ... ... ... Мұқай туындыларындағы ұлттық мінез бен заман сипаты М.Мағауин
шығармаларындағы айтар ой мен үйлесіп ... ... ең ізгі ... өзі ... ... ... ... зиянды құбылыстар басатынын да көркем ой иелері шығармаларына
негіз ... ... ... ... тән ... қайырым мен
мейірбандықтың талай замандар бойына қысымшыл, отаршыл пиғылдың ... ... ... ... ... ... өте ... осыменен жинақтай келе, Б. Мұқайдың повестерінде де заман
келбетін сан түрлі келелі ... әр ... ... көз
жеткіземіз. Біз талдап өткен шығарма «Құлдық ғұмыр» повестіндегі кейуананың
аңғырт сенімі ... ... ... ... ... сенімі. Жазушы әрі дәл,
әрі шебер қиюластыра отырып, күрделі мәселені әңгіме повесть аясына ... Ал, ... ... повестеріндегі заман қысымының адам жан дүниесін
жасандылыққа ұрындыратын себептері мен өзгеріс лебіне қарсы тұрып, өзіндік
болмысын ... қана ... ... ... ... «Ақпанның ақырғы
күні» повесті жаратылыс табиғаты мен адам табиғатын салыстыру арқылы ... ... ... қалтарыстарын ашу шеберлігімен құнды. Біз автордың
бұл ерекшелігін өз ... ... ... отырып, өзіндік
қолтаңбасын айқындадық. Ол кейіпкерлерінің жан әлеміндегі өзгеше қырларын
терең талдауға ұмтылу, оқиға мен ... ... ... ... ... ой ... ... жеткізу. Б. Мұқайдың кейіпкерлері ой-сезім
арпалысында өсіп ... ... Еске ... ... ... пайдалана отырып жазушы адам болмысының тұтас табиғатын
танытуға тырысады.
3“ӨМІРЗАЯ” РОМАНЫНДАҒЫ ЖАҢА ХАРАКТЕРЛЕР
Қазақ прозасының роман жанры ... ... ... ... ... ... Күрделі жанр саласындағы көркем туындыларында өзіне тән
машық-мәнерімен, баяндау стилімен ... ... ... ... ... бірі – ... ... Қаламгер сомдаған
кейіпкерлер бүгінгі таңдағы замандас бейнесін айшықтандыра отырып, оқырман
көңілінен берік орын алады. ... қай ... ... ... ... шындығын көркемдік шындыққа айналдыру үшін жазушы терең ізденіс пен
ауқымды мәселелерді ой қазық етеді.
Батыс әдебиетінің тағы бір жаңашыл ... бой ... ... ... ызғарлы желтоқсандағы ұлы мұрат жолында қыршыннан қиылған
боздақтар туралы ой ... ... ... ... көркем шығарма
жазуда басты мақсат мол материал қамти отырып, ... ... ... ... ... қызмет ететіні белгілі. Сол уақыт тынысын көркем
шындыққа айналдыруда бір тақырыптың өзі алуан түрлі сипатқа ие ... ... ... әр ... сол ... өз көзқарасы, өз ой ... ... ... ... білуіне байланысты. Баққожа
Мұқайдың прозалық, я болмаса драмалық туындыларында болсын, замана шындығы
бар поэтикалық көріністерді ... ... ... деңгейде жеткізіледі.
Жазушының ХХ ғасыр ... ... ... басындағы үстем биліктің
шарықтау шегіне жетіп, отарлау саясатының барынша мол ... ... ... ... ... - «Өмірзая». Бұл туындыны жазудағы авторлық
нысана - Кеңес үкіметінің сыңаржақ саясатының қазақ ... ... ... ... ... тигізген ауыр зардаптарының соңғы түйінді тұсын
жеткізу. Автор ... ... ... ашып, жетпіс жыл бойы үстемдік
еткен ресей үкіметінің ... ... ... асырушылардың тұлғасын
бейнелеп, “Өмірзая” романында өмір қиындығына ... ... ... моральдық сапасы жоғары азаматтар бейнесін ... 1989 ... ... атпен драмалық туынды болып жарияланып, 1992 жылы сахна
төріне ... ... 1998 жылы ... ... ... 2000 жылы Қазақстан
Республикасы Мемлекеттік сыйлығын ... бұл ... ... өзі өмір ... ... кезеңнің тұлғалары. Қазақ халқына ... ... ... ... ... ... ... сана-сезіміне
қандай әсері болғаны жан-жақты көрсетіледі. Міне, осындай саясаттың қазақ
топырағына, менталитетіндегі ... ... ... ... Б. ... ... аясына тән. Оқырманға сол кезең ... ... ... бұл ... ... ... ... намысшыл мінезі
мен аңғалдығы мен отаршылдық пиғылдың сан түрлі құйтырқысаясатының болмысы,
яғни ... екі ... ... ... ... ... ... топ
- халықтың болашағы үшін жанын ... ... ... алға ... Алдияр Ақпанұлы бастаған топ болса, келесі топ ... ... ... боп шал» ... төңірегінде жиналған, қара бастарының қамы
үшін ештеңеден тайынбайтын Мұса Байларовтың айналасына жиналғандар. Романда
жақсылық табиғи түрде шешуге ... ... өмір ... ... ... ... шынайы идея, күрделі ақиқатқа құрылғандықтан
оқырман сүйіспеншілігіне айналған. Шығарма ... ... бір ... қызғылықты характер қосуы. Жең ұшынан жалғасқан сыбайластықтың
өрмекшінің ұясындай торланып алған ... ... Мұса ... ... Тайлақұлы секілді “мықтылардың” келбеті арқылы бейнеленсе, ғалым
Алдияр Ақпанұлы бейнесі арқылы көп шындықты жеткізуге, тереңдетіп ... ... ... ... ... Бұл ... адам баласына тән
жақсы қасиеттің бәрі адалдық пен білімділік, төзімділік ... ... ... ... ... бас ... Аяған бейнесі типтік қуаты зор
образ ретінде ұсынылады. Романның басынан аяғына дейін өмірдің ... көз ... ... ащы ... ғана ... ... ... айнымаған кейіпкер адамгершіліктің биік ... ... Ал, ... ... ... типтік бейнесін Мұса
Байларовтың ... ... ... өн ... ... ... оқиғасы трагедияға құрылған. Аяғанның адал жары - ... ауру ... қаза ... ... ... махаббаттың қырсығына
шалынып, жетімдіктің азабын еселеп тартуы, Аяған үшін аянбай інілік қызмет
атқарып жүрген Асылханның ... ... ... ... ... мен
Әсемнің бүлдіршіндері – Олжас, Елжас, Бибілердің балалық бал дәурендерінің
өкінішпен өтуі, т.т. кімді де ... ... ... ... өз ... ... қоймайтынына анық көзі жетіп тұрса да, ол
соншалықты қасқайып қарсы тұрды. ... оны ... ... ... оны ... ... Осы ... адамгершілік идеялар
адамзаттық ізгіліктер принципі аяқ асты болды деп айта аламыз ба? Қайта бұл
шығармадағы трагедиялық ... мен ... ... ... ... мәніндегі Жақсылық пен Ізгілік, Адамгершілік, Имандылықтың аражігін
автор жоғары деңгейде дәріптейді емес пе?! Осы ретте ...... ... Не ... осознания этого факта, но и само изображение
егот как вечно тайны обестраяет развитие характера ... ... нас ... ... ... и их ... ... нам страдании,
как будто мы навегда расстаемся с живыми людьми” [90, 261 б.], - ... ... ... біз сөз етіп ... ... ... оқиға сипаттарының
мәнін аша түседі.
Жазушының өлім фактілерін, ... ... ... ... ... ... де қаламгердің әлемдік әдебиетте
қалыптасқан көркем дәстүрлерді еркін игеріп, меңгергенінен ... ... ... ... бұл ... трагизмнің реалистік мәні
жоғары. Төл әдебиетіміздегі басқа да белгілі жазушылардың осы ... ... бұл ... ... ... мен ... әлеуметтік-қоғамдық, тарихи-саяси астары терең.
Сонымен, Баққожа Мұқай романында түрлі ... ... ... кезі ... ... тауып суреттелген. Бұл жерде авторлық идея
өмірдегі адалдық пен азғындық күресінің терең мәнін ашу. Осы ... ... ... ... мен аярлық жолына пайдаланған адамдар ісін әшкерелейді.
Шығарма барысында тек ... алға ... ... ... ... ... ... шындығының көркем бейнесін таныту мақсатында алынады да,
автор оқырманға адалдық пен ізгіліктің жеңіске жетуі керек екендігі жайлы
ойды ... ... ... Ол ... ... ... орны ... оқиғасын суреттеу арқылы тақырыпқа ене отырып, терең аша білгені,
көркем суреттей алған шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... қиыншылықтар мен азаптар сан түрлі тағдыр талқысы
мен тартыстары барысында ... ... пен ... әр ... ... мен ... құрбаны болған бейнелер сомдалған бұл
туындыдағы жазушының көркемдік ... ... ... ... ... тарихындағы ең бір шешуші тарихи кезеңді тақырып ... ... ... ... мен ... кейіпкерлер тағдыры арқылы көркем
кестелеген «Өмірзая» романы қазақ прозасының салмағы мол сүбелі туындысы
деуге болады.
“Баққожа ... ... ... отыз ... ... ... өзі туып өскен өлкенің Хан тәңірі ... ... ...... ... Мемлекеттік сыйлығына ұсынылып отырған “Өмірзая”
романы” [9, 4 б.], деп, ... С. ... ... романның қазақ
тарихын суреттеп жеткізудегі ролі ... ... ... ... соңғы романы «Өмірзая» ХХ ғасырдың
соңғы кезеңіндегі қазақ тарихының ащы шындығын суреттейтін салмақты ... ... ... ... ... ... ... ұсақ мәселесінен бастап, әлеуметтік өмірдің ірі шиеленіскен
кезеңдері өрбіп, ... ... ... ... Әрбір туындының бойында
оқырманын шығармадағы шырғалаң иірімдеріне ... ... күш – ... осы ... адам тағдырына әсерін тереңдете көрсету, ауыр халді
көркемдей түсу ... ... бір ... қуатпен еңбек еткені
шығарманың өн бойынан байқалады. Жазушы ... ... ... көркемдік шешім табуы, характер сомдауындағы қыруар ізденісі
ең алдымен өмір шындығын көркем шындыққа жеткізуіндегі шеберлігі ... Осы ... ... туралы И. А. ... ... ... ... и ... ... - не одно и то ... ... ... из ... в произведении искусства, потеряет
истинность действительности и не станет художественною правдой. ... ... не ... с ... и с ... а ... ... их. В
этом и заключается процесс творчества» [91, 142 б.]. ... ... ... ... ... ... шындықты жоғары деңгейде
көркем шындыққа көркемдеп, ... ... ... ... ... суреттеген «Өмірзая» - автор шығармашылығының ерекше шыңдалған асуы.
Өз кезеңіндегі көркем ... ... ... сомдаған жазушының
поэтикалық ізденістері аталмыш шығарманың жемісі.
Б. Мұқайдың аталмыш шығармасы ... ... ... ... ... ... ірілі-ұсағын астарлы оймен түйіндеген. Яғни,
жазушының өмір ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Осы арада, бұл екі ұғымның
бірлігі жайлы сыншы С. Әшімбаевтың пікірін келтіре кеткен орынды:
“Суреткерлік ... ... салу ғана ... ... ... болуы мүмкін
қызықты, мазмұнды оқиғаны боркемдік тілмен баяндау, сүлесоқ ... ... да ... ... өмірдегі жай көзге танымайтынды таныту, жұрт
байқамағанды ... ... ... өткізіп көрсету, білмегенді
биіктете елестету, танымағанына таңқалтып, ... ... ... шын ... ез бен ... адал мен арамның, кесепат пен парасаттың ішкі-
сыртқы белгілерін таңбалап беру, басқаны ... ... ... ... қуанту, жақсылыққа тебіренту, зұлымдыққа лағнет айтқызу.
Ал, ойшылдық болса, жазушының осы қасиетіне ... ... ... ... ... көрік бітіретін, шығармасына қан жіберіп, жан
беріп тұрған күретамыр іспетті. ...... ... ...... ... бейнелеп айтқанда кемеңгерлігі. Демек,
ойшылдық пен парасаттылық суреткер сырының ... ғана ... ... ... жасаған образдары жан-дүниесінің мөлдірлігі, ... ... ... мен түйгенің молдығы. Суреткерлік көргендік –
терең ойшылдық пен пайымды ... ... ... ... өміршең философия, басқаша айтқанда,интеллектуалдық
концепциясы жарқырап көрінеді. Осындай жағдайда ғана ... ... ... ... ... (М. ... ... бақытын қолдап, адамдық
асқақ сезімді қорғайтын” ( Т. Манн ), сөз өнерінде жаңалық ... ... ... ... ... ... мұрана тұрғыза алады” [92, 24 б.].
«Өмірзая» романы – Б. Мұқайдың заман, адам ... ... ... танытатын, замандас тұлғасының ... ... ... ... өзі өмір ... ... ... мансапқорлық,
жағымпаздық, өзімшілдік дертін қатал сынға ала отырып, адалдық, ізгілік,
сенімділік сынды адамгершілік сапаны алға ... ... ... яғни ... ... қазақ халқының басындағы болып жатқан оқиғалар
тізбегін нанымды суреттей келе, замандастар бойындағы адамгершілік сынды
асыл ... мен оған ... ... ... ... ... танытуға тырысқан. Аталмыш туынды - әдебиетте бұрын ... ... ... ... ... саяси жағдайдың қазақ халқы мен ... ... ... ... ... құбылыс ретінде
қабылданды. “Жаңашылдық қашанда соны идеялық-көркемдік ізденістерімен
толығады. Тақырыптың ... ... ... ... бола ... ... өмір құбылыстарына келу тұрғысынан, көз көрген, ... ... ... ... ... мен ... принциптерінен белгілі бір
идеяны жеткізу ерекшелігінен аңғарылмақ. Оған кейіпкер таңдау, сюжет,
композиция құру ... ... дара ... ... де ... әр ... ... алыс, жаңалығы мол тың қасиетті ... ... ... ... ... ... ... ғана
жемісті” [32, 148 б.] – деген ғалым пікірін ескерсек, осы орайда романның
қаламгердің дара ... ... ... ... ... ... ... оқиғаға назар аударған оқырман мен сыншылар тарапынан
кең қолдау тапты. Романдағы ... екі ... ... ... қоғам
шындығын танытып отырғаны белгілі жайт.
Қазақ көркем прозасындағы өзіндік ... мен дара ... Б. ... ... шындықтың әсерлі көркемделуіне, ой мен
образға, ... ... ... ... ойларға толы. Ол
өзі өмір сүріп отырған кезең шындығын адам ... ... ... тартып
әкететін психологизмге сәйкестендіріп оқырманына ... ... ... сай ... туынды жазып, заман ... ... ... ... ... ... аясына қоғам заңдылықтарын көрсеткен
уақыттың өзі байқатып отырғанындай ... ... ... ... ... мәселелерді байыптау, барлау және бейнелеуге көңіл
бөлінуі шарт ... ... Адам ... мен ... ... ... талдау – идеяны терңдетіп, көркемдік ... ... ... әдеби ізденістерде ірі табыстарға қол жеткізіп келеді.
Жазушы шығармаларының құндылығы да ... ... ... ... ... ... танымын терең түсінген жазушы
оның бар қадір-қасиетін көркем туындыға сыйғызуға бар күшін салған. Сол
себепті де ... ... ... ... ... ... ... шырайландыра түскен. Әдеби теориялық бағдарды бетке ұстар болсақ,
жазушы бұл шығармада ұлт болмысына сай жаңа характер сомдаған.
Б. Мұқай ... адам мен ... ... ... өзара
тұтастыққа көркемдеуге тырысады. Жалпы көркем әдебиеттің басты объектісі
адам екені белгілі. Қоғам мен адам ... ... ... ... адам ... адам мен орта қатынасын әлдайым басты назарда ұстайды. Әрқилы тағдыр
иелері өздерінің арман-мұңымен, ... ... ... ... Осы қатынастарда қарапайым жандардың қоңыр тіршілігінің
өзінен заман шындығын, уақыт бедерін ... ... ... ... ... Кәдуілгі күн көріс қамымен тіршілік кешіп, еңбек етіп
жүрген «қатардаға ... ... ... өзі ... ... әлеуметтік мәнге ие болады. Бірақ, осы арадан кей ... бой ... ... саяси үгітшілдікті, құрғақ әлеуметшілдікті
кездестірмейміз» [94, 211 б], - ... Т. ... ... ... ... Қ. ... Осы айтылғандар Б. Мұқай шығармашылығына да
қатысты. Қоғам адаммен немесе адам ... ... ... Бұл аталмыш
көркем туынды да шынайы қалпында суреттеледі. «Жазушы өз ... ... ғана ... ... ... оның ары мен ... да. Сондықтан ол өзінің
өмірден көзімен көргендері мен құлағымен естігендерін ақ қағазға мықшыңдап
көшіре ... ең ... сол ... мен естігендерінің ең мәнділерін
жүрегі мен рухын ... өз ары мен ... ... ... ... ... миы мен ... мың градустық доннасында
балқытады» [95, 145 б.] – деп, көрнекті ... С. ... ... басты нысана ретінде өз заманы мен замандастарын алғанымен өз
көзқарасын дәл сол қалпында ... ... ... болмыспен көркем
образдылықпен суреттеуі шартты. Кез-келген кезеңнің ... ... ... сөз ... алатын орны жоғары екендігіне. Кеңестік
идеологиялық шындықты, ... ... ... ащы шындықтың бет пердесін
әшкерелеген «Өмірзая» шығармасы мысал бола алады. Кеңес Одағы кезіндегі
қазақ тарихының ... ... ... ... ... мәлім. Ол туралы
айту, жазуға тыйым салынған. Тәуелсіздікке қол ... ... лебі ... ... де, қаламгерлер осы тақырыпқа қалам тербеуге
бет бұра алған жоқ. ... ... ... қалам тербеген қазақ
жазушыларының алғашқыларының бірегейі Б. Мұқай ... те ... ... ... сүйенер болсақ, қаламгер шығармаға он жыл ғұмырын сарп
еткен. Бір ғана ... ... ... ... арнау себебі, бұрын
жазылмаған тың тақырыпты игеріп, оқырманға ... ... ... ... ... әрі пьеса жазып, ... ... ... ... өнер ... ... таныс. Кейін
романға осы пьесаның біраз көріністері мен кейіпкерлері кірді. Атап айтсақ,
Напалеон, Ес, және айырылмай ... қос ... [96, 5 б.]. ... да орын берілген болатын. Жазушының халық тағдыры туралы айтпақ ой
толғаныстары драмалық шығармалардың мүмкіндігі шектеулі екендігін ескерер
болсақ, ... ... ... мақсат-мүддесі бір пьесалық дүниенің
аясына сыйғыза алмағаны анық. Жазушының көлемді ... ... ... ... да осы ... болатын. Ол дүниеге келген туындысы арқылы оқырманға
бір түйінді тұжырым зерделетеді, өзін және ... ... ... береді. Өйткені, мақсатсыз шығарма жазылмайды. Демек, қандай бір
туындыдан да жазушының не айтқысы келегнін, сол ... ... ... ... ... ... ... идея да ұқсас бола береді. Ең
бастысы – тақырыпты игеруді, идеяны ... ... ... ... ... ... өлшемдері де – осы
айтылғандар. ... ... ... ... мен құны да ... ... ақын-жазушылар тарихи тұрғыда суреттеуді ұлы алапат
шайқаста ... ... ... мен батырлардың ерлігі арқылы
суреттеп жеткізер болса, “Өмірзая” романының қамтитын кезеңі мүлдем ... ... ... сөз ... ... “ел аман жұрт тыныш”
қалпында қамтылып, ... ... ... әсер ... ... шын ... ... ма еді? Міне, “Өмірзая” романы тарихтың ... ... ... ... оқырманға жайып салады. Жалпы, көркем шығарма
өзегіне көпшілік байқай бермейтін жазушы ... ... ... ... ... ... оқиғалар тізбегін, шындықты көркем
дүниелер арқылы жеткізуге тырысады. “Өмірзая” ... ... ... ... ... ... жүріп жатқан еді. Ұлттық мәдениетке, ... ... ... болашағына неше түрлі кедергілер жасалған
болатын. Романдағы күрес ... ... ... байқамайтын елеусіздігімен
шығарманы шырайландыра түскендей. Билік басында отырған ел ағалары мен
үкімет орындарының ... сол ... ... жасыруға тырысқан. Бұл
күрестің қаһармандары оқыған, зиялы қауым. Бірақ, ... ... ... ... күресінен кем емес. Тіпті, одан да күрделі десек те болады.
Себебі, бұл ... адам ... ... ... ... де
күрделі. Шайқас әдетте екі жақ арасында болатындықтан, бұл шығарма да ... ... ... ... Бір жақ ... ашып айтып, жақтаушылар
болса, екінші жақ ... ... ... ... ... Алдияр
Ақпанұлы бастаған, Аяған Қуатов, Асылхан, Хадиша және студент ... топ Мұса ... ... ... ... ... Мақсұт және Алмас сынды кейіпкерлер. Бұлардың шайқасының мәні
неде? ... ... ... көтеріп отырған басты мәселе – осы күрес.
Жазушы осыны бар қырынан ашуға ... ... ... тобы қазақ
халқының тарихын бұрмалауға мүлдем қарсы. Олардың ойлайтыны халық болашағы.
Тарих ... ... ұлт ... ... ... деп ... Ана ... мен ой-сананың гүлденіп дамуында тарихтың ролі жоғары екендігін
түсінеді. Ал, таразының ... ... топ, ... ... ... жеке бастың қамын жоғары қояды. Олардың бар ... ... ... атақ ... қол ... Сол ... олар туғанын сатып
жіберуден тайынбайды. Автор осы жолда Мұсаның әкесін жындыханаға өткізуін
орынды суреттеген.
“ - ... мені ... алып ... ... ... ... Жан ... жалғыз жолы осы, әке, - деді біреуі
- Құдай мені қанды қырғын соғыстан ... ... деп ... аман алып ... ... - деді ... дауыстың иесі.
- Артық сөздің керегі жоқ. Мұнда бөтен адамдар бар.
- Бөтен… Бәрі бөтен. Мен де ... - деді ... ... ...
Бөтен екенімді 17 желтоқсанда білдім.
- Үндемеңіз дедім ғой. Үндемеңіз!..
- Өл дейсің бе маған енді?..
- Айтаққа ерген ақымақ балаларға қосылып ... бар еді?! Олар ... ... наркоман… Ал, сіз… Міне, соның нәтижесі…
- Құдай берген жанын өзі алады, - деді шал. Осыдан кейін әке мен ... ... ... ... ... ақымақ балаларға еріп, алаңға шығар ма
едіңіз, - деді ... ... ... ... жатқанда қалай шыдап отырайын. Жасырмаймын,
таяғыма сүйеніп, алаңға барғаным рас. ... ... ... ... жала ... деп ... жоқ. ... халқым қымбат, - деді
шал…
- Осымен сөз бітті. Осы төңіректе біреу жүрген сияқты, - деді ... ... ... ... ... өз ... өзі ... Мұса Байларовты
көрмегелі не заман. Мүлде ... ... аса ... ... ... ... тырысатын. Қазір басқа, жан-жағына күдіктене қарап, тықыршып
тұр. Пәле-жаладан аман-есен құтылу үшін әкесін жындыханаға салмақ сияқты”
[96, 430-434 бб.]. ... ... ... ... ... ... жат дүние. Бұл екі топтың мақсаттары да, жолдары да екі басқа.
Олардың арасындағы күрес, қарам-қайшылықтың ... ... жоқ ... Оларды тоғыстыратын күш – Шындық атты қасиетті ұғым. Шындық
жолындағы күресте ... топ ... ... ... ... ... ... кіріседі. Шындық өлген жерде халық қалың тобырға ... ... ... топ ... ... ... ... ашылып айтылуын
қалайды. Ұлт тарихы, рухани мәдени саладағы небір құнды ... ... ... ... Келесі топ неліктен қарсы. Олар да оқыған,
интеллегенция тобы, зиялы қауым, бірақ ... өз ұлт ... ... сұрақ тууы мүмкін. Міне, “Өмірзая” осы сынды сұрақтарға жауап беруге
тырысады. Роман қамтыған ... ... ... ... таным-түсінігін
суреттейді. Ол кезеңде заман ағымына сай ... ... ... ... ... ... рас еді. ... автор Мұса байларов образын
типтендіруде осындай адамдарды суреттеуді ... етіп ... Бұл ... ... де ... жоқ. ... осы топтың саясатына Аяғандар күресі
кесірін ... яғни ... ... өсу мен ... ... қол жеткізуге
кедергі жасайды. Алдияр бастаған топ жан ... ... ... ... ... ... топ ... жинаған бар абырой-атақтан айырылары
сөзсіз. Сондықтан, олар шындық пен оны ... ... ... ... топ ... ... болса, қарсы топ халыққа, көзі ... ... ... ... топ ... еш күш деп ... ... аппаратына, жоғары орындарға жалпаңдайды. Міне, шығарма
тартысының себебі де осында. Осындай адам сана-сезімімен жасалған күресті
суреттеп ... ... ... мен ... ... арқасында
қол жеткізе алған. Жалпы Б. Мұқай шағын жанрдағы еңбектеріне арқау еткен,
айтқысы келегн ... осы ... ... ... Бұл кешегі кеңес өкіметі кезеңіндегі өмір ... ... ... ... ... ... басты қоғамдық, бүкіл адамзаттық
кесел жағымпаздық, көре ... ... ... сол ... терең психологиялық иірімдерімен, сезімдік ... ... ... ... ... ... өте ... мазмұндап, тақырыптық шеңберін кеңейте түседі. “Бұл еңбегімді
қазақ елінің тәуелсіздігі жолында құрбан болған ерлердің ... ... 2 б.] деп, ... ... келу ... өз ... ... тереңінен түсінеді. “Танымал жазушы Б. Мұқайдың “Өмірзая”
романы осы құлдық ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетіндегі жаңа серпін, соны құбылыс дер едік” [3, 5 б.] деп, көрнекті
жазушы М. Мағауин ... ... ... ұлтының бір кезең тарихын
нанымды суреттеп, жаңа характер сомдаған шығарма. Бұл роман ұзақ ... ... соны ... ... ... Алдияр Ақпанұлы қазақ
тарихын болашақ ұрпаққа шынайы нәрімен жеткізу жолында құрбан болған топтың
бастаушысы. “Ұлтын ... ... ... ... ... ... зердесін
ашу деп санайтын” [3, 5 б.] тарихшы ғалым, өз өмірін ұлт тарихы жолындағы
құрбандыққа салады. ... ... да ... ... мен ... бар ... сүйіп өскен кейіпкер. Ойымыз нақтырақ болуы үшін ... ... ... Аяған Қуатов шындықты ашып айтамын, адалдықтың
ақ туын жоғары ... ... ... ... ... деп, ... ... түседі. Басына жабылған жалалардан қасқайып тұрып
құтыламын деп ... ол, ... ... ... ... ... көз
жеткізеді. Адамдық құқы аяққа басылған Аяғанның қиын тағдыры кеңестік
империяның қазақтың оқыған ... ... ... ашық көрінісі еді.
Б. Мұқай кеңестік идеологияның құйтырқы саясатының түрлі ... ... ... Сонымен, «Өмірзая» романын оқыған ... ... ... халқының тарихындағы кеңестік кезең ... ... ... таза ... ... үшін ... қасірет шеккенін,
бүтін бір ұлттың ... ... ... ... ... ... ... романда психологизмді шығарма негізіне арқау ете келіп,
адам бойындағы әр қилы ... ... ... Осы ... ... ... кең тұрғыда сипаттауға тырысады. Адам мен қоғамның ... шығу ... ... себептерін бағдарлайды. Сонымен
бірге жеке адам тағдырының ... ... ... ... ... тигізген қоғам әсерлері баса көрсетіледі. Көркем шығармадағы
қаламгердің адамгершілік ізденісінің басты ... - ... ... ... ... шынайы көркемдеуінде еді. Суреткер ... ... ... ... көркемдікпен алға тарта келіп, терең мазмұнды,
көркемдік шешімділікпен идеялық нысанасы берік шығарма ұсынған.
Жазушы идеясы көркем тұлға арқылы іске ... ... оның ... ... ... Ең ... ... сыртқы пішін-келбетінен бастап, оның
көңіл-күйі мен жан-дүниесі, психологиясы, табиғат ... ... т.б. Б. ... бұл ... ... ... сомдауда кейіпкер
психологиясын аша түсетін монолог, диалог, портрет, пейзаж сынды ... ... ... ерекшелей түседі. Диалогтың ұтымды ... ... ... ... ... ой ... ... мінез-құлқын ерекшелейтінін жазушы жақсы ескереді. Сондай-ақ қаламгер
қолданысындағы пейзаждың мезгіл, мекен және ... ... ... сезімімен қайғы-қасіретімен бірлікте қарастырылуы ұтымды шыққанын
айта кету орынды. “Художественная проза, являя монологическую речь, хотя и
пререзанную ... ... ... ... ... ... и их ... форм” [49, 73 б.]. Сонымен бірге
шығарманың ... ... ... тағы бір қыры ... ... ... ... бар қыры, ойлау жүйесі жалпы психологиялық ... оның ... ... ... ... ... ... да бас
кейіпкердің характерлік ерекшелігін, ... ... ... ... бір ... ... ішкі жан дүниесінің қыртыстарын жан-жақты аша
түседі. «Осы біз шындықты айтудан неге қорқамыз? Сол қорқыныштың кесірінен
азаматтық бағдарымыздан ... ... ... ... қалған жоқ
па екенбіз?! Қорқуға үйретті бізді. Сол қорқыныш баршамызды ... ... ... жалтарып қашуға, әруақытта жанымыздан қорқып, бұғып
қалуға тәрбиеледі ғой. ... ... ... ... ... бәріміз
қорқыныштың төліміз! Қиянат атты қазанатқа ... ... ... ... ұрып ... болатынын біле тұра әрекеттендік пе? Жоқ,
керісінше, әділетсіздікті әдіспен ... ... ... ... ... жүріп әділетсіздіктің жағына қалай шығып ... де ... қара ... ... ... ... бар. ... де, қозуы да тез. Сол ... ... ... қарсылық
иммунитетін жойған екен. Жойыпты біржола!.. Біз біржола жеңіліппіз!.. Біз
шарапқа тойып алып, намыс, ар, ұят атты киелі ... ... ... ... бар ... ... екі есті күйде жатқан салдақы сияқтымыз.
Бізге бәрібір екен ғой. Біз арзандап кетіппіз ... ... ... ... алдымен. Оны Шындықпен ғана емдеуге болады…» [97, 88 б.]. ... ... ... дәлдікпен аша түскендей. Бұл дегеніміз жазушы
қоғамдық-әлеуметтік проблемалық мәселелерін ... ... ... ... ... Осы ... ... замана шындығының ащы
көрінісі жатыр. Қаламгер суреттеп отырған кезең ... ... ... ... ... әр ... пайдалануы арқылы
шығарма көркемдігін арттырумен қатар, замандас ... ... ... «Он ... в ... ... ... размышлений или в форме
самоанализа героев, или косвенным образом - в ... их ... ... должен аналитически истолковать подготовленный автором
читатель» [46, 330 б.], – дейді орыс ғалымы Л. ... ... ... оның жан әлемін және өзіндік көзқарасын, өмір туралы шынайы
пікірлерін авторлық ... ... ... Яғни реалистік
шындыққа негіздей келе психологиялық тәсілдер мен адам характерін ... ... Өзі өмір ... ... ... ... дәлме-дәл орнықты
да шынайы жеткізу хас шебердің қолынан келері анық. Ендеше замана ... ... ... ... да анық образ сомдап, сиғызып суреттеген
суреткер бүкіл бір ұлттың басындағы қасіретті психологиялық ... ... ... бір қоғамның материалдық ... ... ... ... ... ... өз ... саяси
-әлеуметтік жағдайына сәйкес моральдық және рухани өсуі мен өзгеруінің кері
кетуі мен ... ... әрі ... [88, 46 б.], -днп ... Әшімбаев түйіндегендей, жазушы сөз етіп отырған замана шындығын
көркем әдебиеттің қарамағына сыйдырып үлкен ... ... ... ... ... кемелді ізденістенмен, мол дайындықпен келеді.
Б. Мұқайдың біз сөз етіп отырған романында кейіпкер әлеміндегі жан
толқыныстары, ішкі ... ... ... ... ... қатар, автор-кейіпкер атынан да ой тұжырымдайды.
Бұл сынды ... ... ... ... шындығын ашуда көптеп
кездеседі, көптеген орынды теңеулермен, ащы сыни ... ... ... ... ... жатады. Тіпті романның кей бөліктерінде
оқушы бұл кейіпкер сөзі мен ... ... ... ... ... ... ... бас қаһарманмен жақындасып, оның көңіл-күйін,
сыртқы портретін баяндаушы ретінде ... ... ... ... ... ... ... қолданған көркем әдіс-
тәсілдері қоғамдық жағдайлармен орынды байланыста пайдаланғанынан ... ... ... оның ... композициялық
деңгейлердегі эмоционалдық көрініс беру сәттері оның ... ... ... ... ... және ... кейіпкер әлеміне
ұтымды көше білу нәтижесінде қалыптасады. Әңгімеші-кейіпкер ... ... өз ... айни ... да, ... қалыпта
болғанды персоналдарды субъективтендіру арқылы әдеттегі ... ... ... [85, 87 б.], - профессор Б. Майтанов
атап көрсеткеніндей, жазушы әңгімеші-кейіпкер ... да және ... ... жүйесіне еніп кетіп, образ әлемін толығымен ашып отырады.
Романдағы кез-келген образ бейнесі ... ... ... Әр ... ... оқырман психологиясына, сана-
сезіміне өзгеше әсер ете ... ... өн ... ... бойлатады.
Ұлттық сана-сезімнің, шындығы жемісі іспеттес бұл шығармада жақсылық пен
жамандық, адамдар ... ... пен ... теке ... ... әрекеттер мен характерлер қақтығысы арқылы дамиды. Шығарма
кейіпкелерінің көңіл-күйі, іс-әрекеттерінің, ... ... екі ... ... ... ... нанымдылығымен
тартымды. Бір топ - шындықты ... ... ол ... ... деген
ұлттық патриоттық жолды алға ... топ ... ... ... сай ... ... ... тырысқан топ өкілдері. Алғашқы ... ... әрі ... бас ... - ... ... 80 жылдардың
оқыған зиялы қауымы. «...сіз айтқан әділеттің ақ жолы ... Егер ... ... неге сол жолмен жүрмедіңіз? Сол жолды сіз өмір бойы ... па ... Бар ... ... едіңіз ғой» [97, 6 б.], - деп ішкі жан
дүниесімен ұстазына ... ... ... өзі сол ... ... алған
кейіпкердің еншісіне өмірдің ащы таяғы ... ... ... ... топ ... ... ... «жәукемдеуге» кіріседі. Жоғарғы оқу
орнының ұстазы, ғылым кандидаты Аяған ... ... ... ... ... ... екенін өз студенттеріне түсіндіріп, Мағжан
Жұмабаевтың өлеңдерін ... ... ... ... сана көшбасшысы.
Ауғанда мерт болған жалғыз інісінің қазасына қатты ... ... ... ... ... ... ... білсе де, қыңырлығына басады. «Аяған
Қуатов мемлекетке қарсы, өмір бойы орыс ... ... ... ... Сыздық Кенесарин туралы мадақ мақала жазған. Ол орыс пен қазақ
халқының арасына от жағу үшін ... ... ... ... орысшаға
аудартып, көбейтіп, жасырын таратқан. Пиғылы жат, ойы ... ... ... қарсы үнқағаз таратқан. Кеңес үкіметі басшыларының
беделіне нұсқан келтіретін ... ... ... ... атақты батыр Ермакты студенттерге қанқұйлы ... ... ... ... ... адам. Жоғарғы оқу орнында қызмет
істеуіне болмайды» [97, 10 б.], - ... ... ... ... оның ... ... аластатуға тырысады. Ұлы Шындыққа сенген
кейіпкердің образы алғаш ... ... ... ... ... ... ... ішкі ой, жан дүниесін тереңірек тануда сыртқы қарым-қатынас
сәттерінде, ... ... ... ... ... кезеңдегі
әрекет, іс-қимылдар кейіпкердің жан-дүниесін аша түседі. Өзіне ... ... ... ... да, ... ... ... сұрақтардан құтыла
алмаса да, ол шындыққа сенеді. Көркемдік жағынан мінезі сан ... ... ... ... ... көзі ашық, оқыған қазақ ... ... ... символы іспеттес. Өзінің ақталып, жанұясының жанына
жетеріне еш күмәні болмайды. Кейіпкердің ... ... ... мінез-
құлқын, дүние-танымын, ішкі қайшылықтарын ашып көрсету қаламгердің міндеті.
Осы міндетті суреткер әртүрлі уақиғалармен ... ... аша ... ... тұратын Аяған пәтер иесімен сөзге келіп қалатын тұста «қанша ... да ... ... ... ... - қазақы әдептен аса алмай мысы
құрыған» [97, 29 б.], қазақи ер адамның образы кеңінен ... – Сені мен ... ... ... кет! Босат үйді! Маған ... ... жоқ. Бар, ... ... ... – деді шал ... ...
Бала-шағаң ауланы былғап болды. Көрінген жерге отыра салады. Жабайы бәрі.
Культура дегенді білмейді.
Ызаға булыққан ... ... ... қан ... ... ме, ... ып-ыстық зат кептеліп, сөйлей алмай қыстықты…
- Әй, әділетсіз өмір-ай! – деп күйіне сөйледі жігіт, пәтеріне ... бара ... ... қаны ... ұлан-ғайыр мекеннен алақандай
жер тимеді-ау бізге. Әлі күнге көрінгеннің есігінде жүрміз” [97, 29 ... осы бір ... ... ұлттық менталитетті ұғып өскен ... ... ... түседі. Ашынған кейіпкер сөзі заманның шындығын
суреттеген көркемдік шешім авторлық тапқырлықпен образдың бір ауыз ... ... ... ... мәселелерді басты образ арқылы
көрсетуі орынды ... ... ... ... ... ... ... жатқан сәттен кеңірек ашыла түседі. Автор бас кейіпкерінің жан-
дүниесіндегі ... ... ... суреттеуі характерді ашудағы ізденісі
екендігі сөзсіз. ... ... бар ... ақтарып салғысы келген
кейіпкерді қорқыныш билейді. ... осы ... ... ... ... ... не ... «Осы мен неден қорқамын? Осыған дейін сан рет
айтқан пікірімнен қайта алмаймын ғой» [97, 65 б.], ... ой ... ... ... ... ... ... – Менің білетін Ермагым – басқыншы, - деді Аяған батылданып. Даусында
діріл жоқ, ... ... - Ол ... аяусыз қырған. Бұл тарихи шындық.
Сонан соң ... ... аты ... ... ... кіре ... ... ұстаған үлкен ескерткіші тұр. Ленинге де дәл ... ... ... жоқ қой. ... социалистік қоғамға Ермак мырзаның
қандай еңбегі ... ... ... ... ... тұғырында
“Ермаку Тимофеевичу – покорителью Сибири от ... ... ... жазу бар. Онда тың ... де ... ... ... келген бе?
Комитет қызметкері жылы шырай танытып, бас шұлғып қояды. Қолдап,
қуаттап ... ... ... ... Аяған өзінің тым артық кетіп
қалғанын сезіп, тілін тістей ... [97, 66 б.]. ... неге ... ... ... ... мысы басты ма? ... ... ... ... ... ... ... не әсер етті? Оқырманды осы тақылеттес
ойлар ... Бұл, ... ... ... бейнесін осындай қайшылықтармен
көркемдеу суреткердің бір әдісі деп ... ... ... ... осындай негізгі детальдар арқылы түйіндеу, образ психологиясын
бере отырып, жан сырын ашу жазушының үлкен ... ... ... ішкі монологпен жалғастырып, кейіпкердің жан-дүниесін ... ... ... Мұқайдың біз сөз етіп отырған романының өзіндік ... ... тұсы ... ... ... биік ... тамаша
тапқырлық, жазушылық шеберлік Аяған бейнесінің тартымды жасалуына септігін
тигізген. Сонымен, ... ... ...... ... ... типтік
бейне екендігі шығарма барысында айрықша көріне түседі. «Реалистік ... ... адам ... ең ... ... түрі. Мұның сымбаттылығы
да, шынайылығы да ... Бұл - ... ... бар және ... ... қайталанбайтын, әрқашан бұрын-соңды белгісіз тың қырынан
көрініп, ылғи жаңарып отыратын тип» [ 24, 116 б.]. Иә, ... ... ... әр ... барысына қарай құбылып, өзгеріп ... ... ... ойы, ... жан-дүниесі кеңінен талданады. Бұл
да қаламгердің кейіпкерді ашудағы үлкен бір жемісі.
Табиғатына сай лайықты суреттелген образын ... ... ... ... түседі. Тағдырдың басқа салғанына көндігіп, «кейінгі уақытта
мүлде ... ... ... ... ... ... ... алып,
ой түкпірін ақтарып» [97, 391 б.], өмір сүруге де үйренеді. Жоғарыда ойын
ашық айтып салып, қызбалыққа бой ... ... енді ... ... ... да ... Жындыханадағы өмірге де көзі үйрене бастайды. Автор
осы кезеңбен ... ... ... ... ... Аяғанның жауы Мұсаның
әкесін аталмыш орынға әкеліп тастап, оның куәгері етіп, басты кейіпкерді
беруі автордың образ сомдауындағы ... бір қыры деп те ... ... қас ... ... екенін біле тұра, Аяған Ес қарияны жек
көре алмайды. Бұл біз сөз етіп отырған ... ... тағы ... ... ... ... ... әр оқиғаға сай жаңа қырынан
таныту Баққожа Мұқайдың шығармашылығындағы тағы бір ... ... ... Сіз ... асыл ... сирек» [97, 438 б.], - деп осы күйге
түсірген, жындыханаға еріксіз ... ... ... бас иуі арқылы
кейіпкер тұлғасы сомдала түседі. «Көркем шығарманың кірпіштерінің ... [57, 38 б.] ... ... ... деталь образ характерінің
жан-дүниесін көрсетеді. Бұл туындының сюжетін өрбітумен ... ... ажар ... ... характердің көркемдік сипатын белгілейді.
Сонымен бірге, бұл деталь Аяған ... ... ... да бір белгісі. Осы бір романдағы сәт ... ... ... ... айқын да ... ... ... ... ... ой ... ... тигізеді. Көркем
шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... Осындай кезеңдер арқылы адам болмысына терең үңілу, ... ... аша ... ... ... ... сырын тауып, ұғындыруға жан-
жақты күш салынған.
Жазушының жеке кейіпкер тағдыры арқылы сол кезеңдегі жалпы жағдайды
аңғарта білуі де ... ... бір ... ... ... басына
бірнеше оқиғаны қабаттастыра келіп, оқырманды характер ... ... ... өңдей түседі,образды аша түседі. Алдына қойған мақсатына
жету жолында өмірдің бұралаңына кезігіп, жігерін мұқатқан оның қатарластар
мен ... сол ... ... ... еді. ... ... міне,
осындай кезеңдегі шындықты арқа тұтып, өз біліміне ... ... ... ... ... шығармадағы сомдалған образы ... ... ішкі ... мен ... ... түрліше сәттердегі ой
түкпірін барынша ақтарылуы арқылы сол кезеңнің тұтас шындығы баяндалады.
Алғаш ... ... та ... ... әлі де Шындық деген үлкен күштің ... ... сол ... бұны ... ... ... Ал, ... ол алдыңғы күнге деген үміті солғын, сенімсіздікпен, күдікпен көз
сала ой толғатса, ... ... ... ... ... ... жойылған. Қазақ халқының тарихындағы ерекше орын алатын оқиғаның бірі
– желтоқсан оқиғасы бұл ... ... ... ... Осы оқиғаны
шығарманың өзегіне айналдыруға тырысқан жазушы сол кезең шындығын ... ... ... ... ... құмартқанымен Алматыдағы
желтоқсан дүрбелеңі туралы Аяған айызы ... ... ести ... ... байқағаны – бұрынғыдай емен-жарқын емес, бірімен-
бірі шешіліп сөйлеспейді. Араларындай бәлендей ... ... ... бөлініп алған сыңайлы. Соған қарағанда, үлкен
дүрбелең ... деп ... ... ... жоқ, алып-қашты әңгімелерден
кісінің жаны шошиды. Анда-санда туыстарына ... ... ... ... бар. Орыстардың айтуына қарағанда, қазақ студенттер
қаланың бір шетіндегі бақшаға басып кіріп, кішкентай орыс балаларын ... ... ... деп ... ... отрған кемпірді көріп, Аяған
жағасын ұстады. Әкесіне келген қазақ қызы алаңға шыққан ... ... ... ... қаза тапқанын айтып, жылап отырды.
- Өзің көрдің бе? – деп сұраған Аяған.
- ... ... - деді қыз. Бәрі ... ... ... өз ... ... естіген. Аяғанның аңғарғаны - ... өз ... орыс пен ... ... тым ... кеткен сияқты” [97, 435
б.].
Бұл шығарма тек өзіне ғана тән ... ... ... ... ... пен ... ... жүрегі
дірілдеп, қолы қалтырамайтын жазушының қаламынан ғана көпті өзіне ... ... ... ... ... ... әдебиет мәймөңкені білмейді.
Бүгінгі проза заман шындығын ақиқатқа сай бейнелеуі тиіс” [77, 4 б.] ... ... ... ... тұжырымы қаламгердің бұл шығармасының
нақтылығын айқындай түскендей. ... ... ... ... оқиғаны
кейіпкер көзімен жеткізіп, философиялық талғам жасайды. Қаламгер өзіндік
позициясын, өмірдегі проблемалалық мәселелерді ... ... ... әсерлесе, осы ойларын публицистика саласында да ой түйіндеген
болатын. ... ... ... атты ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстанның экономикасымен де
байланыстыра бағдарлайды. Қазақ ... ... ... ұлт
болашағын байланыстыра, өзіндік көзқарасын жеткізеді. “Мемлекетке қарсылық
– оның Ата заңына деген қарсылықтан ... Ата ... ... ... бабына ілік іздеу – жаңа ... ... ... ... ... бұзуды ниет еткендердің тірлігі” [79, 118 б.] деп, ... ... ... ... ... ... оқиғалар тізбегін сыни
көзқарастан өткізеді. Өзіндік жолы бар Ата заңы қалыптасқан ... ... ... ... де ... ... Бұл ұлт ... болашағы. Осы пікірін жазушы айтудан еш жалықпайды. Қазақ халқының
кең пейілдігімен, ақжарқындығын ... тиек ... ... ... ... Мемлекеттегі жасалынып жатқан игілікті істерді мысалға келтіре
отырып, “Қазақ тілі үйге кіргенімен, төрге шыға ... ... ... ... б.] деп, тағы да ана ... ... ... керектігін де айтудан еш
жалықпайды. ... ... ... ... келе ... мемлекет тіл
мен әдебиетін ұмытпау керектігін естен ... ... ... да ... ... ... ... жақтан қолдау қажеттігін де еске салады.
Өмірдің бар келеңсіз жайттары мен қиыншылығын кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... ... кісіні
жалықтырар сылбырлық жоқ. Жазушының біз сөз етіп отырған романында жаңашыл
ой-толқындарымен, ... ... ... ... ... түскеніне көз жеткіземіз. Кейіпкердің ішкі халі мен ... ... ... ... оқиға желісінен сыр шертеді. Мұндағы автор
идеясы айқын. ... ... ... ... ... бұл ... ... оқиғаны негізге ала отырып, адам бойындағы
жағымсыз қасиеттер мен адами қалыпты шынайы суреттей ... ... ... ... пайдаланған тәсілдердің бірі –
монолог. Бұл туралы ... та ... ... ... ... ... танытады. Мұнда қаһарманның дүниетанымы, көзқарасы, ішкі рухани
дүниесі көрініс табады. ... ішкі ... ... ... жүрегін, жанын
сөйлету, жан диалектикасын ... -* ... ... ... Сол ... ... ең қуатты компоненттерінің бірі –
монолог кемеліне келген әдебиеттің иығына шақ” [99, 116 б.] дейді, ... ... ...... ... Екінші сөзбен айтқанда, жазушының
айтпақ болған идеясының көрінісі”[100, 116 б.] деп ... ... ... ... ... ... характерінің сәтті шығуына монологтың
тигізер ... ... ... ... психологиялық процестер, диалог, авторлық
баяндау, ... ... ... ішкі ... ... де ... ... ішкі монолог кейіпкердің жан-дүниесіне оқырманды терең
бойлатады, сонымен бірге толқытады. Монолог ... ... ... ... ... ой мазмұныны жеткізуімен құнды. Кейіпкердің
арман-аңсары, үміт-тілегі, ой-пікірі, сезімі, жан-дүниесін ... ... ... ... арқылы да мінездер ерекшелігі, ойлау
сипаттары, образдық дүниетанымдық ... ... ... ... ... сенімділігіне айқын кепілдердің бірі ... ... ... тек ... ғана хас дара ... оның сөйлеу
мәнерінен көрінеді. Бұл, әрине, монологтың эстетикалық ... ... ... да ... ... ойлау сипаттары, ... ... ... Шығарма идеясының небір нәзік тұстары,
кейде автор ... ... дәні көп ... ішкі сөздер ағымымен
бейнеленеді. Ашық тілдесулердегі тәрізді үнсіз ой жүйелерінде де ... ... ... психологиялық дәлелдемені керек қылатын сюжеттік
композициялық бастаулар жатады» [34, 291 б.]. Осы ... ... ... ... ... өмір талқысын көп ... ойлы ... ... көрсете білген. Кейіпкер монологынан шындық туралы
ойына көз жеткізе отырып, ... ... ... ... көреміз.
Образдың жан сырын, ішкі ой-пікірін, өмірге деген көзқарасын, ... ... ... орынды көрсете білген және осы ... ... ... ... ... ауыр ... артып отыр емес пе? Қаламгердің
уақыт тынысының халық басындағы мүшкіл халін бас образдың ойлау ... ... ... ... ... көркемдігін арттыра түседі.
Ал, романда жамандықтың мейірімсіз, жексұрын ... ... ... ... сезімдерден жұрдай адам – Мақсұт. Ол ел ... ... ... ... ... ... білім майданындағы досынан кек
алуға жан аямай кіріседі. ... ... ... жоқ ол, Отан ... ... ... борышының орнына топастық мақсатын жүзеге асырады.
Тіпті, Аяғанды алғаш қамалған кезеңіндегі түрмеде ... ... ... қол жұмсау эпизоды оның ұнамсыз ... бір ... аша ... “… ... жел ... ... жер жарып, құдаймен
қатар жүргендей паңсынған тергеуші…” [97, 181 б.]. ... ... ... ... ... ... өз пайдасынан басқаны ойламайтын,
оған ... да ... ... ... бейнесін көрсетуден
жалықпайды. Мақсұт зұлымдық пен опасыздықтың әдебиеттегі жиынтық образы. Ол
адамгершілік пен мейірімділік ... ... ... ... тіршілік
иесі. Адалдықтың аяғына оралып, кесірін тигізгеннен өзге бітітері жоқ. Бұл
сынды рухани әлемі таяз, жеке басының мүддесін ғана ... ... ... ... ... ... ... қай кезеңде де, қай ... ... ... ... ... ... тергеу, ұрып-соғып қинау,
жасамаған ісін мойындатып, ақыр түбінде жазықты қылып ... сәті ... де ... жіберу – оның жан рахаты, өмірден көретін қызығы. Азаптау
ісіне машыққан жендеттер жазықсыз адамды азаптап, жанын ... ... ... ... тұра ... ... жендеттер тарапынан дәлірек
айтсақ, азапталып жатқан жігіттің ұлті туралы ... ебір ... ... де селт ... ... жауызда ұлт болмайды. Адамгершілік
жұқанасы тағы жоқ. ... ... ... ... алған жарым
дүниені қанға бөктірген, жетпіс жыл бойға террорды жүзеге асырған, ... ... ... ішкі қаңқа сүйегі сыртқа тірек-
ұсқыны болған – ... ... еді. ... ... ... ... өзгеше тұрпатты жаңа бір тұлғаны мүсіндеді” [3, 8 б.], - дейді
бұл кейіпкер ... М. ... ... ... кезінен қасы болып келген
Мақсұттың тергеуші болып ... ... ... ... түсу ... ... диалогтарына ерекше мән береді. Қазақта “Адам
сөйлескенше, ... ... ... сөз бар. ... ... ... ... сөзінен танимыз, сөзіне қарап баға береміз. ... ... сөзі көп ... ... ... ... сөзі ... образды ашатын құрал. Біз сөз етіп отырған романда диалогтар өткір,
жанды, тапқыр, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... ұтымды компонеттеріне айналатын тұстары жиі.
Романда ... ... ... Ол екі не одан да көп ... ... ... ... уақыттың, заманның тылсым сырына, қоғамдық-
әлеуметтік саяси ахуалына ... ... сан ... қадір-
қасиетін ашып, мінездеуге, қаһарман ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін байқауға тағы басқа
мүмкіндік беретін қуатты көркемдік компоненттер. “Диалог арқылы сыртқы ... ... бен ... ... ... ... орта,
жекелеген кейіпкерлер, субъективті ... ... ... ... бұл қызметі шындықты объективті ... ... ... ... ... көрермен, тыңдаушыларға оқиға,
құбылыстар сырын дұрыс ұғуға ... жол ... ... ... ... тиісті үлес, салмақ та зор” [34, 244 б.]. Қаламгер осы бір ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер келбетін саралай
түседі. Осы тұрғыдан алғанда Б. ... ... ... тілі характердің психологиясына жарасымды екендігін баса
айту керек.
Шығармада шегініс түрліше ... ... ... арқылы адамдық
болмысы ашылып, адамгершілік әлемі анық ... бас ...... ... ... ... рухани тазалық суреттеледі. “Адамгершілік.
Бұл сөздік қорымызда сөлі ерекше, мәңгілік ... ... ... сөз. Сөз ғана ... ... ең асыл қасиетін анықтайтын бірден-
бір аяулы ұғым” [92, 32 б.]. ... ... ... ... ... мен ... ... жатады. Кешегі күндегі
студенттер арасындағы ... ... ... ... ... аяғы ... ... үлкен екі азаматтың арасындағы
шиеленіс оқырманнын шығарманың өн бойына баурап алып кетеді.
«- Лекцияңда «біз өз ... ... гөрі Рим ... ... білеміз. Бізге қазақ халқының тарихының керегі жоқ. ... ... ... ... кімнің құлысың?
- Бұл сөзді сен де талай айтқан шығарсың, - деді ... оған ... Біз ... үйренгенбіз.
- Сұрақты мен қоямын, ал сен жауап бересің.
Аяған мысқылдай ... ... ... ... ... ... ... келмей, басын тұқыртты» [97, 469 б.]. Автор ары қарай Мақсұттың
студент кезіндегі қатарластары ... ... ие болу ... ... ... өрге домалағанын тілге тиек етеді. ““Біз неге
қазақ халқының тарихын оқымаймыз? ... ... ... деп ... осы ... болатын. Жөн-жосық білмейтін ауыл
балалары ұшін мұндай сөз айту ... ... еді. ... ... өсіп, деканның көзіне түскен Мақсұттың тасы өрге домалады. Курстың
старостосы болды. Келесі жылы факультеттің ... ... ... Оның шын ... сол ... қолы ... ... көрінді. “Қазақ
халқы үшін отқа түсемін” деп кеуде қағатын жігіт жүре келе қара басының
мүддесін ... ... ... ... ... осы кезде сызат түскен.
Кейін бір кафедрада қызмет ... ... сол ... ... біржола
кетісіп тынған. Мансаптың жетегінде жүріп, шала білім алған Мақсұт ғылым да
сол тәсілмен дегеніне ... деп ... ... эгоизмнің құлақ кесті
құлына айналған ... әбес ... ... ... ... ... ... алысқа бара алмасын біліп, ... ... ... тынған” [97, 91-92 бб.]. Бірақ тек мансап пен атақ қана
қажет ... ... ... ... ... қызмет
бұйыртып,адалдықтың арашасы болған жанды тағдырдың түрлі талайына ұшыратуы
- ... ... ... адам ... мол ... көрсетудегі
ерекшелігі мен өзіндік жетістігі деп бағалау ... Бұл, ... ... ... бұл ... ... көркем бейнені тереңнен сомдап қана
қоймай, оқырманға келеңсіз жағдайды жеткізудің яғни ... ... ... ... ... Автор Аяғанның күні қандай адамның қолына
қарап тұрғанын, жағдайының ушығып бара жатқанын оның ... ... ... таяз болғандықтан Аяғанды өзіне қас санаған, бүгінде нық шіреніп
тұрған санасыз тергеушіге өмір ... ... ... ... пен ... арасындағы диалог, оның кекесінді бейнесі, кекшілдігі,
жүріс-тұрысы, іс-әрекеттерін жанамалай ... ... ... ... ... ... оқырманға әсерлі жеткізіле біледі.
Шынайы шындықтан туған көркем шығарма шым-шытырық оқиғалар барысында
күрделі мазмұнға ие ... ... ... біз сөз етіп ... ... ... ... жайттар оның өмір жолдарымен ... ... ... мазмұндық-құрылымдық құдіретін аспандатанынын
айтып өттік. Ал, көркем туындыдағы қаламгерлік шеберлік жазушының көркем
амал-әдістерді ... ... және ... ... ... ... ... айқын аңғарылады. Қаламгер өмір шындығын
қалт жібермей шығарманың әрбір детальына үлкен ... жүк ... ... ... жан-дүниесімен, рухани әлемімен қабаттастыра
дербес көркемдік әлемі түзеді. Қаламгер стилінде сол ... ... ... ... позициясы жатады. Сонымен бірге тақырып таңдау,
сюжет құру, образ бен ... ... ... мен тіл ерекшелігі де
автордың стилімен тығыз байланысты, сондықтан да жазушының стилін ... оңай ... Және ол ... бір шығармасы төңірегінде ғана емес,
бүкіл шығармашылығына байыппен барлап қарағанда аңғарылады. Өйткені, “Стиль
дегенімізідің өзі ... ... ... даму ... ... - өнер ... [23, 24 б.], ... –белгілі әдебиет зерттеушісі Қ.
Жұмалиев.
Ал, жаңа стильдің пайда болып, қаламгер ... ... ... әдебиет зерттеушісі З. Бисенғалидің мына пікірінде дәл айтылады:
“Әрбір көркемдік әдіс пен түр, ... ... ... өмірдің өзінен
туындап, сол себепті қоғамдық сананың белгілі даму дәрежесіне сай келеді.
Тіпті қоғамдық экономикалық дамудың ... ... өнер ... жаңа ... ... ... жасайды” [33, 42 б.]. Суреткер
өз ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерімен көркемдеуде өзіндік ерекшелікке жетелейді.
Осы ерекшелік аясында қаламгер көзқарасы түйінделеді.
Шығарманың қаһарманы бостандыққа шықты. ... ... орта ... еді. ... ауыр тиер ... оқиғасының шиеленіскен, жазалаушы
топтың дүркіреген кезінде қалада қалмау керектігін түсінсе де, ... ... ол ... жол ... ... ... зәре-иман жоқ,
барлығы үрейлі. Біраз студент оқудан шыққан, жатақханадан ... ... мәз емес ... алда ... күтіп тұрғанын ешқайсысы білмейді,
барлығының құты қашқан, қорқыныштың жетегінде жүргендей.
Шәкірттерін іздеп жатақханаға барған ... ... ... ... ... қашады. Адам жейтін аш қасқар келе ... ... ... ... ... қашып барып, есіктерін бекітіп
алып жатты. Соған қарағанда, бақылау, ... ... ... Аяғанның
аңғарғаны – жалпы қала халқында әсіресе, қазақтарда үлкен үрей бар ... ... көзі ... ... ... өті ... ... замандағы шүйіркесесіп ұзақ тұру қайда, бір-бірімен кездеспеуге
тырысады ... ... ... ... ... ... танымай
қалатын адамдар пайда болыпты” [97, 457 б.]. Алматыда үрейленген жұртты
көріп, «қазақтардың кісіге ... тура ... ... [97, 458 ... тез ... қайту керектігін түсінеді. Жарының қайтыс болғанын
түрмеден шыққанда естісе, анасының ... ... ... естіген
Аяған, өмірдің бар құқайына көндіккен образ бейнесіне айналды. ... ... ... қарын түсірді. Қардың астында қалған төбешікке шанша
шаншып, жоғары тұсына жұқа тақтай шегелеп, анасының атын ... ... ... ... таныды. Тізерлеп отыра қалып, қарды ... ... тоң ... қатып жатқан топраққа қолы жетті. Анасының ... ... ... Бір сәт оған жер күрсінгендей, содан соң сөйлеп
жатқандай болып көрінді. “Жер емес, анам менімен ... ... деп ... Қош бол, асыл ... ... ... ... Ақ сүиіңді ақтай алмадым.
Кеш, ана!.. Кеш, мені, - деді Аяған егіліп жинап.
Аяғанның жүрегі шаншыды. Көзінен бұрқ ете ... ... жас аяз ... ... ... ... ... қатарына тізерлей отырып:
- Мен келдім, жаным. Балалардың жанына келдім, Әсем. Сен ... ... ... Енді ... бармаймын. Балаларымның
жаныда боламын, - деп ... [97, 468-469 бб.]. ... ... ... ... ... адамның жазмышына осындай ауыр тағдырды суреткер
таңдады ма, әлде бұл өмір ... ма? ... өмір ... Көркем
туындыдағы айтылған әрбір ойдың сенімділігі, жазушының өз ойын ... ... ... ... өзін де ... ... етіп,
баурап әкетеді. Көркем шығарманы оқып отырған оқырман бір кез өзін ұмытып,
оқиғаға араласып кеткендей әсер алса, ... ... ... да осы емес
пе? «...көркем шығарма бітімі ерекше бір айна ... Бұл ... ... ... ... онда ... өмір шындығы және бейнеленген
суреткер» [101, 57 б.], дер болсақ, қаламгер заман көрінісін өз ... ... ... ... өзге де образ бойына сомдап, ... жол ... ... ... біз сөз етіп отырған романдағы оқиғалар
жүйесінен көрсетеді. ... ... ... ... ... ... шығып, алғаш түрмеде тергеуде жатқанда көрген қиыншылығына
жарының дүниеден қайтуы қосылса, жындыханадан шыққанда, ... бұл ... ... көзі ... Ал, ... ... ... изоляторына алып бара
жатқанда әкесінің бақилық болуы жүрегі жаралы ... ... ... сүйрейді. «Бір уыс топырақ сала алмады. Ең үлкен өкініші
сол» [97, 469 б.].
Сонымен, біз Аяған бейнесі ... ... да ... ұлттық
психологиясын, ондағы кейіпкерлердің жан-дүниесін терең ашуға тырысқан
жазушы шеберлігіне көз ... ... бас ... ... заман шындығын сұрыптадық. Шығарманың бас қаһарманы автордың ... өмір ... сол кез ... ... орта мен дәуірге сай
талғап, таңдап, саралаған ... ... ... ... ... ... жалпы бітімін қалыптастырды. Әдеби көркем бейненің қоғамдық
жағдайлармен байланыстыра келе, өзіне ғана тән ... ... ... Адам образын жасауға суреттелген кезең
кеңістігінен ... ... ... ... ... келе Аяған
бейнесін жасады. «Типтендіру бір адам ... ... мың ... ... ... [24, 99 б.]. ... образы арқылы суреткер 80 жылдардың
кезіндегі халқын сүйген ұлдардың қуғын-сүргінге ұшыраған өмірін ... Осы ... ... ... ... бас кейіпкер - Аяған.
Бірақ идеологиялық саясаттың басқа ұлт өкілдерінің қолымен емес, қаны ... да бір ... ... ... зиялы қауым мүшелерінің іс-әрекеттері
арқылы жасалғанын ... ... ... ... ... ... Мұқай Аяған бейнесі арқылы кеңес үкіметі кезеңіндегі ... ... ... ... адам ойын ... ... суреттейді. Автор
аталмыш туындыда адам характерін жан-жақты қырынан сомдап, ... ... адам мен ... ... ... ... әрқилы мәселелерін аша түседі.
Баққожа Мұқайдың ХХ ғасырдың аяғындағы қазақ тарихындағы ... ... ... ... ... іс-әрекеттерімен тұтас
көрінген, жинақталған. Уақиғалар желісіне байланысты түрліше ... ... ... ... ... ... жасаудың амал-тәсілдерін барынша
пайдаланылған. Болашаққа, халқына деген ... мол ... ... білген
қиындығы қауіпсіздік комитетінің күңгірт бөлмелері, желтоқсан дүмпуінен
орынсыз жеген таяғы, абақты бөлмелері, ... ... ... адам
баласының жан түршігер тізбектері нағыз шындық. Бұл кезеңнің ... ... аса ... өрбіткен бұл шығармада әділеттілік
үшін күресті әділетсіз пенделердің пайдаланғандардың қолынан Аяғанның ... ... ... ... ... ... шығарма өмірдің көп
сауалдарына жауап береді. Қоғамнан, ... ... ... ... ... өз ... ғана көздеу, сынды философиялық тереңдікті Мұса Байларов,
Жақия, Алмас тәрізді образдар бойына жинақтауға тырысқан. Бас ... ... ... ... ... реалистік шарттылыққа
байланыстыра негізделген.
«Өмірзая» романында адамгершілік, азаматтық қасиеттері мен жарқырап
көрінген образдар көптеп саналады. Олар: ... ... да жол ... сала ... іске ... ... Хадиша, Камал, Ерік және т.б.
Сонымен бірге, шығарма балғын балалық шағын бейбіт ... ... ... ... Бибі тәрізді балалар образын бейнелей алуымен де
өте құнды. Бұлардың балауса балғын өміріне жарықшақ, кетпестей таңба түсті.
Бұл таңба адам ... ... ... Үш ... ешбір күнәсі жоқ
бейкүнә бала жетім қалады. ... ... ... ... төзе ... қарт ... де айырылып, әке-шешеден де айрылған жаны таза бейкүнә ... ... ... ... Олар ... ... көрген, адам
қолымен жасалған қастандық іс-әрекеттер, олардың ... ... ... ... ... ... психологиялық тереңдікпен
суреттеуге барынша ден қойған ... мұны ... ... ... ... бері көрмеген әкесін мойнынан құшақтап ... ... ... ... ... ... жатыр. Ұлын Аяған да өлердей сағыныпты, көз
шарасы жасқа толып кеткен.
- Көке-е!.. Көкетайым менің! – ... ... ... ... ... ... ешқашан жібіместей болып қалған жүрегі ... ... ... ... көзбен баласына мейірлене қарады, Елжас шөмиіп, жүдеп
кеткен екен.
- ... Енді ... бе, ... - ... ұлы өксіп.
- Кетпеймін, құлыным!
- Көкетайым менің! - әкесінің құшағынан сытылып шығып, қуана дауыстап,
үйге ... ... - ... ... ... ... ... ұлының соңынан үйге кірген Аяғанды балалар ... ... ... ... ... ... ағарып кеткен, күлімдеген жас парлаған
бейтаныс адамға үрке қарап қалған ұлы мен ... ... ... Аяған
тізерлеп отыра кетті.
- Мен ғой бұл… Құлындарым-ай!..
- Кө-өк-е-е! – деді, ... ... ... ... дауыстап.
«Көкелеп»Бибі де ұмтылды. Аяған ұлы мен қызын құшағына қысып, екі көзінен
жас моншақтап, тізерлеп ... ... ... үш ... осы ... ... айрылып қалардай әкенің мойнынан тас қып ... ... ... ... [97, 465-466 ... ... ... идеялық-эстетикалық қырын көрсетуге ұмтылады.
Отбасындағы қиын сәтте олардың ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Бала характерінің алуан
түрлілігін шыңдай келе, көркем шындық пен өмір ... ... ... ... біледі. Елжас романда бүгінгі күн қасиеттерін тереңнен
түсініп, көнбіс тіршілікке мойынсұнған бала ... ... ... көзі ... жердегі аласалау төбешіктің жанында басы салбырап,
тізерлеп отырған ұлына түседі. Күбірлеп сөйлеп отыр. – ... мен ... ... келдім» [97, 469 б.]. Өмірдің ауырпалығын жастайынан тартқан
анасына деген сағынышын автор осы бір ... ... ... Ал, ... Бибі әлі де ... күрделілігін өз қадірінше түсіне қоймаған балаң
балалар бейнесінде ... ... ... жеп ... көзі
жеткен Бибінің айқайы одан сайын күшейді. Асты-үстіне түсіп, ... ... ... ... ... жер тепкілеп жылады.
- О-о! –деп дауыстап жіберді Елжас. - Мамам кеше ... ... ... ... ... тығып қойған шығар. Жүріңдер іздейміз» [97, 83
б.].
Олардың бала ... тән ерке ... ... ... ... көшіп келгендегі еркеліктері автор тарапынан ... ... ... ... ... таныған соң балалар мүлде еркін болып
алды. Әсіресе Бибі ерке. ... ... үш ... үйді ... Алдияр қарияның төсегіне шығып секіріп, кеудесіне мініп алады» ... б.]. ... де, ... ... ... ... ... кірбің
қиыншылық табын дәлдікпен оқырманынына жеткізіп отырады. Қаламгер балалар
бейнесін, олардың жан күйзелісін терең психологиялық ... ... ащы ... ерте ... Елжас психологиясы шығармада ... ... ... оның ... ... ... тығып қоюы,
сырттағы кикілжің әңгімені үйге айтуға ... ... ... ... ... ... ... отырады. Мұнда бүлдіршіндей баланың
адамгершілік болмысы жан дүниесі таразылануы мен қатар ... ... ... ... ер ... психологиялық суреті салынған десек те болады.
Б. Мұқайдың романының мазмұндық-идеялық табиғаты мен ... ... ... ерекшеліктері кейіпкерлерінің күрделі де қиын
болмысымен кеңінен көрсетуге тырысуында. ... ... ... ... адам образдары да соны ізденістердің ... ... ... ... Елжас, Олжас, Бибі образдары арқылы-ақ, автор жан
ауыртатын шындықтардың сырына ... ... ... ... ... нәр ... көңілдің түкпіріндегі
елестерді жаңғыртып, рухани байып отырады. Қаламгердің балалық шақтың
бейнелерін ... ... өзі ... ... арттыра
түскендей. Р. Нұрғали: «Жазушының объектіге келуі оның өмір жолымен, өз
пешенесіне жазылған ... ... [101, 145 б.], - ... ... келбетімен суреттелген кейіпкер Аяғанның әкесі – Қуат
қария. Ол ұлттық ерекшелікпен қатар, ... ... ... ... образ
бейнесінде жеткізіледі. Ұлына жағылған жаладан құтқарамын деп, келген тұлға
өмірдің бар құқайына көнеді. ... көз жасы үйге ... ... сүймеген жерін қалдырмады. Атасын Елжас та ... ... ... ... ... ... жадырап күледі. Үндемей томаға
тұйық жүретін баланың көзіндегі мұңды көріп, Асылханның жүрегі ауыратын.
Қорбаңдап табалдырықтан аттаған қара шалды ... ... ... ... ... не істесе соны қайталайтын Бибі аталап оның соңынан тұра
жүгірген, басындағы тұмағы, үстіндегі қара тоны бар қаба ... ... ... қалт ... ... ... ... соң бақырып кейін қашты.
Қуат қария пысынап, терлеп кеткеніне қарамай, немересін көтеріп ... ... күйі ... ... ... ... ұзақ тұрды” [97, 175-
176 бб.]. таза да шынайы суреттелген көрініс ата мен немере арасындағы пәк
сезімді оқырман назарына аударады. ... ұлы ... ... ... ... ақсақал, баласының жайын естіп, жағдайының қиындып тұрғанын баяндайды.
“Болар-болмасқа босап, бордай тозбайтын діні қатты шал, бүгінгі қлықтарын ... ... ... ... ... жас ... ... жағдайын
ойлап қиналып, егілгенін есіне түсіріп, қартайғанын, ... күш ... бақ ... ... Жалғыз ұлын қорғай алмайтынын сөзінің ешкімге
өтпесін іштей бағымдады, ... ... ... ... қадірі кетіп,
жер болғандығына күйінді” [97, 180 б.]. Бірақ ұлын құтқаруға, әлі де ... ... ... бар ... жан ... ... Ол ұлының таза
екендігін, тағылған айыптың жала екендігін айтып талай есікті қағады.
Бірақ, ... ... ... топ ... алдап шығарып салып отырады.
Ең соңғы үміті жоғары жақ, яғни романда ... ... ... ... жол тартады. Бұл жерден де шындыққа жете алмасына көзі
жеткен ақсақалдың іс-әрекеті романда ... ...... ... бар еді, ол да ... - деді шал ... изектетіп
отырып. Қалтасынан аппақ шүберекке мұқият оралған партия билетін ... ... ... ... омырауындағы орден-медальдарын бір-
бірлеп ағыта бастады.
- Мұныңыз не? ... ... ... – деп, ... ... ... атып тұрды. – Партбилетіңізді алыңыз, орден-медальдарыңызды
қайта тағыңыз.
- Ары тұр! – деп шал оның ... ... ... ... ... ... әзер түзеп алды. Мына шалды соншама қарулы
деп ойламаған қайта ... ... ... ... орден-медальдарын түгелдей ағытып алды да, Сергекбаевтың
столына қойды.
- Маған мыналар емес, бала керек. Ол жалғыз. ... ... ... ... ... ... ... тал шашынан садаға кетсін!..
- Ақсақал, тұра тұрыңыз!
Шал оның сөзін ... ... ... ... көз ... ... ... да, беті ауған жаққа қарай аяңдады. Қарсы кездескен
бірнеше адам ығысып, жол берді. Ұзын ... ... ... тірелді.
Енді қайда барыны білмей, жан-жағына жаутаңдап сәл ... де, ... кері ... [97, 248 б.]. Бұл оның тек жүрген жүрісі ғана емес, бар
ой-тілегінің де шаршауымен түңілуі еді. Бірақ ... осы ... ... ... ... қызықтыра түседі. Ол осындай жоғарыда қызметте
әлі де адалдық қасиеттен арыла қоймаған тұлғалардың бар ... Бұл – Қуат ... мен ... ... ... еді. ... бара жатқан қарияны тоқтатып, бар жайға ... ... ол ... ... ... Және ақсақалдың адамгершілік келбеті Қуандық
көзімен беріледі. “Қарсы алдында жалғызына шаң ... ... ... ... да ... қасарысып отырған қаба сақал қара шалға срншалық
ризашылық ... ... ... [97, 252 б.]. Автор кейіпкер көзқарасы
тұрғысынан суреттеп, келесі кейіпкер образын сомдай түсуі қаһарманның мінез-
құлық ерекшелігін ... ... әрі ... ... Бұл шығарма
авторының суреткерлігімен қоса қаламгерлжің характер етекшелігін даралай
түседі десек қателеспейміз. Жазушы көкірегіне ... ой ... ... ... ... даралуауы оқырманын логикалық тұрғыдан баули түседі.
Ол ой суреткер бастан кешкен өмірдің сәулесі мен нұрына оранып, сыры ... ... ... Яғни, қаламгер өз өмірінің өзі өмір ... нұры мен ... ... сырын әуелі зерттеп алып, оны жан
дүниесі елегінен өткізіп, көркемдікпен әрлеп, шабытпен шарпып, ... ... ... ... ... дараланып тұрған тұлға – Алдияр
ақсақал бейнесі. Бұл кейіпкер шығармада ... ... ... ақсақал
адамның ізгі қасиеттерімен көрінеді. Шәкірті Аяғанды адалдық пен шындық
жолында ... ... ... ... өмірдің қайшылығын көредіі.
Қартайған шағында екі аяқтан қалып, төсекте жатқан қарт жалғыз ұлы ... ... ... қалса да, қарапайым кішіпейіл қасиеті жоғары
тұрады. Автор оның ... мол ... ... жан ... балаларының далада қалған сәттегі көмек ... ... ...... ... ... бар, қарағым, - деді шал ... ... ... кең ...... ... мені аса ... қинайды. Оның
қорғау керек. Ал мен де күресетін күш жоқ. Мен ... ... ... ... сөз ... - деп кимеледі жігіт. – “Жақсы сөз ... ... ... Е-е, ... сен ... ... ... менің жаным жұбанар
ма, - деп мұңайды шал. – Сыздықты ЛТП-ға алып кетеді. Үш ... ... ... қалайын деп тұрмын. Аяғанның отбасын осында ... ... ... еді.
- Қалай болар екен өзі…
- Қысылатын ештеңе жоқ. Аяғанның боталары маған да бөтен ... - ... шал. – Үй ... От ... [97, 153 б.].
Суреткерлік шешіммен кейіпкер бейнесін мейірім нышанымен толықтыра
түсетін осы бір ... ... ... ... айта кету ... өзі ... шындық жолына дайындап, тәрбилеген шәкіртінің қиын
тағдыры ұстазын толғандырады. ... ауру мен ... ... дана адам ... ... ... түсінеді. Міне, ол өз парызы секілді қабылдаған өз
шешімі, яғни балаларының қараусыз қалған сәтінде оларға көмек қолын ... ... ... ... ... Иә, өз ... ... қазіргі
жаулары. Себебі, олар білімді даңқтың, ... ... ... ... Осы ... мұны мұқатқысы келеді. Бұл мұқатудың тамыры олардың
нағыз білім иесі ... ... ... ... ... өз ... таба
түседі. Бұл топтың арқа сүйер паналары өз қызметінен жағымпаз ... ... жақ ... рас. Ал, ... ақсақалдың мықты сүйенетіні, арқа
тірейтіні – шындық жолында жан ... ... ... ... ... Бірақ, Асылхан өлімі қарияның және Шындық жолына ... ... ... ... ... ... ... ешқандай туыстығы болмаса
да бір әкенің ... бір ... қол, бір ... бас ... ... ... сәтте қорқау қасқыр сынды қараулықтың жемтігіне айналып
кетуі мүмкін тағдырын қорғау үшін ... ...... ... ... жиналғандарды есеңгіретіп жіберді. Ол жаны ... ... бір топ ... арқа ... ... еді. ... өлімі мен
бірге сол шаңырақты көтеріп тұрған діңгек құлағандай болды” [97, 277 ... өте ... ... ... ... жаршысы бола
алатын, адал жар, мейірімді ана кейпінде суреттелетін - Әсем ... ... ... бір, рухани жан-дүниелері үндесетін ... ішкі ... ... ... ... қарайды. Қосағының
жанын қинаған жағдайды ортаға салуға ... ... ... ... ... ... адалдық, шыдамдылықтың жоғары символы
ретінде көрінеді. Әсем - сабырлы, ақылды да төзімді әйел. Ішкі ... ... ғана ... Әсем жарына жасалған қастандықтан
қатта шошынады. Оның нәзік жүрегі жарының жөнсіз таяқ жеуінен ... осы ... ішкі ... ... ... ... «Келіншек қинала езу
тартып, бас шайқады. Оның ... ... ... ... қан қақсап,
ауырып жатқанына қарамай орнынан тұрып барып, құтыдар ... ... ... салды. Қолтығынан демеп, төсегіне жатқызды.
- Қозғалмай жат, ұйықта, - деді ... ... Әсем жылы ... Көзінен
мөлт етіп жас шықты. Аяғанның жүрегі тіксінді. Өзіне қиыла ... ... ... ... ... келіншегінің білегінен ұстады.
- Мен қор-р-қа-мын, - деді Әсем біраздан кейін тілі ... әрең ... ... [97, 24 ... ... оның нәзік жанын ұғына бастаймыз. Әсем қорқынышы шын
мәні де шығарма бойында анық көріне бастайды. Осы ... ... бас ... ... ... анықтай түседі. “Аяған бұл
өмірде Әсемдей сезімтал, ... ... ... ... Ол ... келе ... ... сезеді. Биыл жаздың басынан бері сан рет ... ... ... ... ... ... түсін жақсыға жорып, дұға оқып, бет
сипағанымен қозғалып кетекн көңілі орнына ... ... ... ... ... әдет тапқан. Қымс етсе екі көзі боталап:
- Ауылға көшейік. Атам мен апамның ... ... - ... ... б.]. ... ... көзқарасын, сенімін арқау ете отырып, ұлттық
болмыстағы ... ... ... ... образын көркемдеуге тырысады.
«Жүзінен иманы тамған тәлімді қыз» [97, 124 б.], Әсем ... ... ... ... әйел ... Ол ... тәрбиеде тәрбиеленіп, ененің
қасиетін бойына сіңірген қазақтың қарапайым келіні. ... ... ... ... ... ... ... қазақ келінін сомдаған автор,
сонымен бірге оның жар ... ... ... ... ... нанымды жеткізеді. «Әсем есті, ақылды. Ата-енесінің көңілін тез
тапты. Жалғыз ұлдың тілеуін тілеп, тоны тозбай, аты ... ел ... ... келе жатқан Қуат қарияның шаңырағына Әсем құт ... ... ... ... ... жылы ... естімей өскен Әсем іші-бауырына кіріп,
айналып-толғанып, өліп қала жаздайтын енесіне тез бауыр ... ... ... ... анасындай мойнына асылып еркелйді. Күні бойы жанынан шықпайды.
Енесінің ... ... ... қалт ... ... ... ... тындырып
тастайды. Әсем дегенде қуат қарияның көңілі көл-дария. ... ... ... ... «қозым» дейді, «құлыным» дейді. «Жарығым» дейді. «Күнім»
дейді. Әйтеуір не ... ең ... ... ... ... арналады. Аузынан
бірде-бір рет келін деген сөз ... ... [97, 129 ... ... жанды Әсемнің жарының қамауда жатуы онсыз да ... ... өте ауыр ... ... ... ... ... аз да болса
сүйеніш екендігін жете түсінген ол, қайын атасы «әкетемін» дегенде, бармай,
қалада қалып қояды. Бұл ... ... адал ... жан иесі ... ... Оның жазықсыз жарына қол ұшын берер пенденің ... ... ... ... ... ... ... – барша адам
баласын өз көңіліне салып өлшейтін риясыз мөлдірлігін паш ... ... ... тәлкегіне шырмалуы отбасына қанша қиыншылық әкелсе де ... ... ... ... біледі. Осындай қиын-қыстау кезеңдегі оның
бар ...... ... Басқа қолынан келер еш қайраны жоқ Әсем үш
балапанын қызғыштай қорғап, ... ... ... ... ... ... ... серік болған Хадиша Әсемді шын түсініп, ... Оған ... ... деп ... ... Алмаспен кездескісі де
келеді. Әйтсе де, өмір атты ... ... ... ... жоғары ұстай
білген әйел бейнесі – автордың әдебиетке енгізген ерен ... ... ... ... ... әйел адамдар келбеті бейнеленеді.
«Шырылдап келіп араға түскен ақсары қыз» [97, 41 б.] – ... ... ... ... тағы ... ... қолындағы таяқты
көріп, Аяғанды босата салып, ... ... ... ... ... ... Қыз ... түсіп, сұлқ жатып қалды» [97, 40 б.]. Бұл көрініс қазақ
қыздарына тән батырлықты сурететумен ... ұлт ... ... ... қамтиды. Дүниедегі әсемдікпен сұлулыққа жаны құштар пәк көңілді
Хадиша бейнесі қазақтың қайсар ... ... ... Оның ... ... ... жүрегі Алмасты жамандыққа қимайды. Тек соның аман
жүруін ... ... адал ... Алмастың алдап кетуі қынжылтады. Қазақ
қызының тұрмыс құрмай, оң жақта отырып бала ... алуы ... ... жат ... де роман барысында баяндалып кетеді. Бірақ, Хадишаның
Алмасқа деген адал сезімі оны көрген кезде, біраз ... өтсе де ... ... осы ... ... тек ... пен қиналысты үйіп-төгіп
берген десе де болады. Ол біріншіден, бала күнгі бақытсыздық, анадан ... ... ... ауыр ... көруі десек, екіншіден, оның Алмас
сынды екіжүзді ... ... ... ... алданып қалу сәті. Бар
қиыншылықты мойымай көтерген қазақ қызының ... ... ... ... кескінделеген. Портрет сомдап, оқырманның көз алдына
күнделікті ... ... яғни ... келбетін кесікндеп беріп, ұғындыру
- көркем ... ... ... ... ... Б. ... романыда портрет сомдауда көбінесе келесі бір кейіпкер көзқарасы
маңызды үлеске ие. «Шал шалқайыңқырап отырып, ... ... ... ... оның ... көз ... тастады. Ұзарып өскен бурыл сақалы ... Қас ... ... бір ... ... секілді. Ұзарып өскен
мұртының шалғысы ширатыла бастапты. ... мұрт ... ... ... оны ... дегдар етіп көрсетеді екен» [97, 150 б.].
Шығармадағы жағымды кейіпкер жас ... ... ... ... ... оқырманға оқымысты қария бейнесін көрсетумен бірге ... паш етіп тұр. ... ... ... ... ... ішкі
дүниесі тазалығымен, биік мақсат-мүдделерімен дараланатын келбет ретінде
оқырманға ... әсер ... ... ... деген реалистік көзқарасты
бейнелейді. Осы бенйнемен қаламгер адамгершілік ізденістерді дамыта келіп,
жастық жігер мен ... ... ... ... бірлікпен ашуға
тырысады. Суреткер осы жас образдың ой-пікірлерін іс-әрекетінен ... ... ... Отан ... ... алдындағы жауапкершілікті
терең сезінген патриоттық қасиеттерін ішкі жан ... сай ... ... ... ... ... мүсіндеуді
пайданаланбайды, оқиға барыснда айтқан сөздері, ... ... ... мен ... ғана ... ... “Шығарма қай жанрда жазылса
да адам жанын, сезім дүниесін, толғантар ішкі күш ... мол ... сол ... ... ... ... дер ... Көркемдік түр
таңдау – азаматтық та, эстетикалық міндеттерге сай еліп шешілмек. Тақырып,
өмір материалының ауқымы мен ... ... ... ... ... ... жасамай қалмайды. Сонымен бірге, белгілі қаламгердің әр
жанрдағы шығармаларының көркемдік ... ... ... ... ...... ... дара өрнегін танып отырамыз” [102, 57
б.], - дейді әдебиет зерттеушісі Б. Наурызбаев.
Характер іс-әрекеттерімен оқырманын ... Оның ... ... ... ... ... ... бойлы, түбіт мұртты жігіт” [97,
14 б.], шығарма барысында шындық ... ... ... бар ... ... ... ... еш есебі, қулығы жоқ тұңғиық көзіне” [97, 15 б.],
оқырманын ... ... ... образына жақсылықтың ізгіліктің
адалдықтың бар қастиетін жинақтаған. Ауғанстан ... ... от ... жаны аман ... ... ... ... туған жерінен безіп, қызмет
етіп жүріп, Аяғанмен танысады. Қазақ халқының болашағын ... ... ...... ары, ... ... Кім ... қандай
адам екеніңді, халқың үшін не істей алатыныңды күшпен емес, ... ... Үй ... де ... зембіл көтерер адам табылмай қалар деймісіз.
Құдайға шүкір, ақылға кенде сіңірі жуан, қара күші мол ... көп ... ... ... ... қиын ... аға. ... халықтың
ақыл-ойысыздар” [97, 42 б.], деп ақиқат жолында бар жан-тәнімен күреседі.
«Көркем әдебиет жастар тірлігін суреттегенде ой мен ... ... ... мұраты асқақ жігіттер мен қыздардың барша ұнамды қасиеттерін
жинақтап, ... ... ... ... ол үшін суреткерлік
шыншылдық, психологиялық жітілік ең бастысы шаттылыққа бермес ... ... ... ... ... керектігі, көркем образдардың табиғи таза
болмысы бағалы екені мәлім» [103, 54 б.], ... ... ... ... Б. ... жастар көзқарасымен батыл іс-әрекеттерін шығармаға өзек
етіп алып отыруы, шығарма соңындағы желтоқсан оқиғасының ... ... ... ... ... ... ... бірге өмір
шындығының шынайы суретін әбден растайды.
«- Жеке-жеке емес, тергеушінің сұрағына қатар отырып жауап береміз,-
деді Камал ішке ... ... ...... ... жүріп, үр десе үріп, тісте десе тістейтін
иттерге сенбеймін.
- Маған бәрібір, - деді Қанат темекісін ... ...... ... ... ... айтқанмын. Бұл жолы да алп-қосарым
жоқ.
- Тергеушіні курстың жиналысына ... ... ... күйе ... сол ... ... ит ... басына қаптайық, - деді
Камал кіжіне сөйлеп» [97, 331 б.].
Студенттердің ... ... ... ... ... талап етуден бастап, осындай ұлы үлкен тарихи оқиғамен
сабапқтастыра суреттеуі – романның ... ... ... ... ... туындының да шын мәніндегі жоғары бағалануы да ... ... ... ... өмір ... ... ... өткен күндермен үнемі байланыста, әрі ... ... ... шектіре білетін қаламгер қолатңбасынан туындаған
«Өмірзая» ... Б. ... шын ... шебер, талатты жазушы екенін
айқындап береді.
«80 жылдардағы ... ... аяқ ... ... ... ... адам ... тәрізді сұрақтарға жауап жайлы ... ... ... ... ... ... құдіретімен
шынайы суреттеу ісіне жазушылар ... ... ... ... ... аңғарылады, тіпті солай қарай батыл ... ... ... 347 б.], дер ... біз сөз етіп отырған романдағы жастар мінезін
даралаудың ерекшелігі нанымды шыққан. Олардың іс-әрекетінен ... ... ... ... ... ... ... қаймықпай тіке айтып,
әділдігін қайсарлықпен айта ... ... ... шығарма шырайын айқындай
түседі. «Екі студенттің оқудан шығарылуы осыншалық дүрлігіс тудырады деп
ойласа неғылсын. Аяғанды ... ... ... ... кері ... ... ... басқаларын қорқытып алса, олардың қыңқ етпей
айдағанына ... еш ... жоқ еді. ... оңбай қателесті.
Дүниетанымы, көзқарасы, тәрбиесі ол білетін жастарға ... ... өмір ... ... жаңа ... өсіп жетілгенін, оларды
қорқытып, үркіту арқылы басқаруға болмайтынын жаны мен тәні ... ... ... ... қанша зерделесе де бәрібір ұқпас еді» [97, 325
б.].
Роман негізінде қазақ басындағы қасірет шындығы, болған оқиға ... ... ... ... ... ... ойлап шырылдаған
кейіпкерлер басындағы оқиғалар тізбегі автор тарапынан ... ... бір ... ... көркем шығарма туғызу үшін, бәрінен бұрын
материал керек. Ал, материал табудың ... ... – сол ... тағдырын қазу қопару, «тірі документтерді зерттеу»» [52, 54 б.], - деп
академик З. Қабдолов көрсеткендей, уақыт тынысын орнықты да дәл ... ... деп ... атап өту ... ... өзі өмір ... отырған
дәуірдің келелі мәселелерін тілге тиек ете отырып, заман сырын, замандас
келбетін шынайы кескіндей білген. ... ... ... ... сюжет
желісін бір арнаға салуда жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... желілері бұрыннан жазылған жанр
үлесінде көрсетілген болатын. Жеке басқа табыну “Құлдық ... ... ... ... ... ... келелі мәселені автор романда одан
әрі шиеленістіріп, тереңдікпен суреттеген. “Напалоеннан ... ... ... ... ... бірнәрсе айтқан болды да, жылыстап қашты.
- Әй, қайда қашып барасың? Сен ... ... ... ... ... Ж-о-о-қ, - деді бүкіш шал тұтығып.
- Қарсысың, Саламон. Білемін. Ол сені биттеп, құрттап жүрген ... ... ... адам ... Одан ... ... ... емес,
Саламон.
- Мен қашқан жоқпын. Сен маған жала жаптың, Напалоен, - деп ... ... ... ... ... ән ... – деп ... Напалоен” [97,
416-417 бб.].
Тіпті повестегі неміс кемпір Роза мен Жамал бейнесі де осы шығармадағы
жұбы ... екі ... ... ұқсас. Повестегі Жамалдың үйіне
көшіп келген бұрын НКВД-а жұмыс жасаған тергеуші мен ... шал ... ... бірі ... Осы ... ... автор қаламының шындалған
шыңының бір көрінісі іспеттес. Бір ...... қай ... ... қай кезеңді суреттемесін, алдымен адам тағдырына соғып, оның
тыныс-тірішілігін, өмірдегі күрес-тартысын ... ... ... алар ... ... ... ... мақсат етеді. Мұнда
қарапйым жанның қоңырқай тіршілігі арқылы заман шындығы мен ... ... ... ... ... ... шеберлігінің арқасында
әлеуметтік қоғамдық мәнге ие болады. Автор шығармашылық жолында негізгі
концепциясына айналдырған ... мен ... ... жазу ... одан ... ... ... моральды мәселесін арқау ету шынайылылыққ
бойлайды. Романда ұнамды кейіпкерлермен қатар ұнамсыз ... ... ... де ... ... ... ... жағдай жасап тұр.
Автордың екі қарама-қарсы топтың адамдарын әр ... ... ... ... мен ... ... тұлғалап, көркем шешім
жасайды. Әсіресе, романдағы ... ... ... ... Сол ұнамсыз бейнелердің өзін мінез жағынан іс-әрекеттері барысынан
да алакөзділікті ... де, ... ... ... ұзақ
жанбайтынын дәлелдеп жеткізуге тырысқаны байқалады. Б. ... ... беру ... оны ... ... ... шығарманы шиеленістіру
арқылы оны бар қырынан көрсетуге тырысады. Сол себепті нанымды ... ... ... ... ... аша түседі. Ойды дәл, ... ... ... ... ... ... жазушы диалог пен өзге
де көркемдік амалдар ... де арта ... ... ... ... оймен берілгенмен, керекті жерінді ащы әзілдер мен сарказмдар,
ажарлы афоризмдер де ... ... ... ... Осы тәсілдің
барлығы дерлік кейіпкердің шамасына өлшенгендей дәл де нақты ... ... ... ... гөрі тартысқа құрылған сөз алмасулары ретінде
орнықты ... ... ... ме, жоқ әлде туа ... ... ... ма,
Аяған өз пікірін айтып, Жақиямен жағаласа кететін.
- Ағасы-ау , жүз ... ... ... ... ... ... бір ғана орысты алап қалғаннан не ... ... ... ... не ... ... ұлт бар. ... мыңдаған жылдық тарихы,
мәдениеті, дәстүрі, ... мен ... ... ... - ... ... қалған Жақия зілденіп. - Уақыттың ... Мен ... - ... ... ... ғана - ... Аяған айыл жыймай.
- Сен қаны сорғалаған ұлтшылсың, - дейтін, Жақия оның аузына құм құймақ
болып.
- Мен ... ... ... оның дәстүр салтын бағалаймын,
өткеніне зор құрметпен қараймын. Ал ... Мен ... - ... ... шамданып” [97, 460-461 бб.].
Шығармада оқушысын ойлантатын, ерекшеленетін образдың бірі ... ... ... ... іс атқаратын, жатық жігер мен үлкенге
ізет тәрбиесін бойына қамтыған бұл образ роман ... ... ғана ... ... жазушы Қуандық образын пайдаланған эпизодтан оның бар асыл
қасиетін оқырманға жайып салады. “Анық-қанығын тексеріп, ... ... ... еместігін” [97, 251 б.], біле тұра, оның Аяғанның әкесі қарт
ақсақалға қол ұшын беруге талпынуы, осы беті ары ... ... ... ... жоқ іске ат ... ... жарасыммен сәтті шыққан.
“ – Партияға өткеніңізге елу жыл болыпты ғой. Елу жыл серік болған
партбилетіңізді ... ғана ... қиып ... ...... тер жуды. Екі беті қалақай шаққандай дуылдады… Жас жігіттің даусы
жұмсақ, майда. Жымиып күліп отырып, ... ... ... ... ... ... Ашу ғой шырағым, - деп міңгірледі шал.- ... ... ... ... ... ... ... адамдардың жіберген кемішілігіне бола партияны кінәлау,
дұрыс па ақсақал?
- Жә, шырағым, менен кетті бір ... деді шал ... ... ... жатқан балама көмегің тие ме? Маған соны айт. өзің ... ... Қол ... бер, ... ... үшін ... жоқ.
Қуандық шалдың мына сөзіне күлді. Сөзінің қателгін айтып түсіндіргісі
келді де тілін тістей қойды. Ол ... ... ... ... ... ... Бар болғаны жымиып күлді де:
- Жақсылық ешқашан қарызға жасалмауға тиіс, - деді” [97, 253-254 ... бұл ... көп жүк ... ... ... ... “қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған” заманда осындай адамгершілік қасиеттен айырылмаған
пенделердің де өмір сүретінінсуреткер ... ... ... ... ұсынғыс келеді. Қарапайым ғана қарт кісінің әрбір сөзіне ойлана
жауап беріп, оның айтып отырған ... ... ... біле тұра, көмек
қолын ұсынуға талпынуы, шығарманы ширықтыра ... Бұл ... ... де осы ... барысындағы рның ішкі әлеміндегі ой-
толқулары арқыл да көрсетіледі. ... бұл ... ... ... көз
жүгіртуі арқылы оның қазақ халқы болашағына шын жаны ... ... ... етеді. Бұл жолда тарихқа қызығушылығын, әсіресе, оның
Алдияр Ақпанұлының сабақтарына ... ... ... ... оқырман қанық болады. Қаламгер бұл кейіпкердің бойынан адамдықтың
бар қасиетін жинаған, ұлт болашағын ойлап, күйзелетін характер иесі ... де ... ... ... ... өз пайдасын ойлаудан ғана ас
алмайтын пенделердің көптігі олардың жақсы іс-әрекеттеріне ... ... ... әсіресе, ұнамсыз тұлғалардың ішінде ... ... бірі - ... ... Бұл ... ... бар іс-
әрекетімен, ой дүниесімен екіжүзділігін көрсетеді. ... жолы ... ... ала ... ... ... Мен бұл ... араласа алмаймын. Заң орындары кімнің кінәлі, кімнің
кінәсіз екенін сен екеуміздің көмегімізсіз-ақ анықтай алады…
Алмас өршеленіп ... Екі ... ... ... ... ... ... - Жалғыз досым сенің өзің мені аямайсың. Байқа,
бауырым арандап қалма ... ... отқа ... ... Мені құлатқаннан
саған пайда түсе ме? Мүйіз шыға ма?!
- Сен не деп ... – деді ... ... - Сені отқа ... кім?
Саған мен отқа түс деп келген жоқпын. Басына іс түскен, өзіңмен ... ... ... ... ... Оның ... қаңғырып қалды.
- Детдомның балаларынан жаны артық емес олардың, - деп ашулана, кіжіне
сөйледі. Тым ... ... ... енді ... ... қана езу ... жүзі жылымады” [97, 217 б.]. Осы Асылхан мен екеуі арасында болған
диалог оның бет пердесін ... ашып ... ... болып, көмек
қолын ұсынып жүрген Алмас басына іс түскен Аяғаннан іргесін аулақ ... топ ... ... түседі. Бұл оның жеке басының пайдасын ойлап,
ар ұяттан жұрдай пенде иесі екендігін дәлелдейді. Дәл ... ... ... ... ... ... ... сондай замандас бейнесін
шығарма барысында терең таныта біледі. Адам ... ... ... ... яғни кейіпкер әлеміндегі жан-дүниесі мен заман проблемаларына
деген бетбұрысы мен ... және оның ар ... ... ... ... күшке ие. Жазушы Алмас образын сомдауда ... ... ... де ... ... ... шығарма басында Алмас бейнесін батыл
суреттей келе, заманның ... ... ... “өз ... сай ... ... ... қырын да көрсетеді. Шығармадағы Алмас ... ... тән. ... ... сай ... ... ... Жетімдіктің зардабын тартып, тағдыр тауқыметін көп көрген
кейіпкерді ... ... аяй ... оған ... ... ... жасаған сатқындық қимыл-әрекеттері одан барынша жиренеді. Автор
кейіпкердің шарасыз күйі мен ... жан ... ... ... ... ... Оның ... алдындағы сәтін алсақ, ол нағыз шындық
алдында дәрменсіздігін мойындап, бар жайды жайып салады. “- М-е-н о-ң-б-а-
ған-мын!.. Мен ... - деді ... ... ... - Мен оған ... ... Ол ғажап адам! Мен қорқақ, сорлы екенмін. Қара басымның
амандығын ойлап, асыл ... күйе ... Бәрі ... ... ... мен ... ... Қорқытып қол қойдырып алған. Аяған ағаның
еш кінәсі жоқ! Жоқ! Жоқ!” [97, 339 б.]. ... ... ... өзі ... ... қоғамдық шындыққа деген көзқарасынан, дүниетанымынан
туындаған кейіпкердің әлеуметтік ... ... ... ... Алмас
сынды өмір ағынымен көп мәселені жеке пайдасына бұра салатын адамдардың
қоғамымызда көптеп кездесетіні ақиқат. ... ... ... мен
әлеуметтік мәселелермен қиюластыра отырып шешіп ... ... ... ... ... ... Оның ішкі ... арпалысы
авторлық идеяны астарлау үшін көркем пайдаланған тәсіл. Алмас ... ... жан ... өлшемі оның сөзімен, іс-әрекетімен беріліп
отырады. Оның студенттік кеңестің төрағасы болып сайланып, атақ ... ... ... ... ... ... мінез танытып,
деканға жалпылдап, жағымпаздануы да характерлік ... ... ... ... ... “Студенттік кеңестің төрағасы болып
сайланғалы бері алмас мүлде ... ... ... мен ... өте паң, шіреуік, шен-шекпені бар үлкендердің алдында қасқыр көрген
қоянның ... ... ... ... ... жоқ, қолды-аяққа жеңіл “кішкентай адамдардың” ұнайтынын іші
сезеді. Тағдыры солардың ... ... ... –жолы даңғыл. Мақсатына
жанын қинамай, толып жатқан ... ... ... ... ... ... ... пайдалануы керек. Қолына билік
бергендердің сенімін ақтаса өз биігіне бергендердің ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Алды-артын танып, біліп қалған
Алмастың түйіні осы ” [97, 154 б.].
Б. Мұқай өз ... ... мен ... ... ... ... ... суреттей келе өзіндік жаңаша ... ... ... ... ... қазақтың интелегенция
тобы арқылы бейнелейді. Автор сомдаған алғашқы топтың кез-келген өкілінің
адамдық болмыс ... ... ... ... ... ... ... жолында ірі мақсат-мүдделерге қол созған ғалым-ұстаздар
мен саналы студенттре бодлса, екінші топ, ... мен ... ... жем ... ... ... ... Екі топтың арасындағы тартыс
арқылы ... ... ... ... ... ... ... Бір тартыстан кейін құрылған келесі тартыс оқырманды кейіпкер
тағдырына алаңдататып, шығарма бойына жетелейді. Өмір ... ... ... ... ... оқып ... ... аяқталған сюжет
көңілін алаңдатады. Тіпті, шығарма басындағы Әсем инфаркке ұшыраған ... ... ... ... әйелдің ауруының асқынуына әкеліп соқтырды?”
деген қызығушылық шығарманың көркемдігін арттыра түскенімен бұл жағдайға
автор ... ... ... тоқталмайды, шешуін табуды оқырманның өзіне
қалдырады. “Көркем туынды, ең алдымен адамды ... ... ... ... ... әсемдікке қарай талпынтуға міндетті” [71, 59 б.].
Романдағы ерекшеленетін ... бірі - ... ақ туын ... жастар бейнесі еді. Бұл топ ... ашып ... өз ... ... ... айнымас жастар бейнесінің шынайы суреттелуінің
алғашқы қадамдары болатын. Тіпті желтоқсан оқиғасының жастар ... ... ... сол ... ... ... бұл топ жастар
характерінің ерекшеленіп сомдалған бейнесі десек қателеспейміз.
Б. Мұқай уақыт шындығын ... ... бір ... ... сол ауыр ... ... әр ... кейіпкерлерге де
бөледі. Асылхан, Хадиша, Камал, Қанат, Алмас, Мұса,Жақия арқылы ... ... ... ... ... ... бейнелер сомдалады.
Бұл кейіпкерлер автор тарпынан осы өмірдің ... әр ... ... ... ... ... Мұса ... бейнелер сол ауырпалықтың дамуын
өз қолдарымен жалғастырып, келесі жақсылық пен ... ... ... ... кеседі. Себебі олар халықтық мүддене гөрі өз ... ... ... атақ пен даңқ жолында “құрбан” болған пенделер. Ал,
Асылхан, Хадиша, Камал, Қанат ... ... ... жоғары
ұстайтын, осы жолда ештеңеден ... ... ... Осы айтылған бейнелер басындағы ауыртпалық сол замнның салып
отырған адам баласының қолымен жасалған ауырпалық, ... өмір ... ... Бұл ... ... ... ... шынайы көңілмен
сенімнің барысында көмектесу жолында ашыла түседі. Өмірдің ... ... ... ... ... ... ішкі ... шығармадағы
психологиялық өріспен өте нәзік астасқан бұл роман аясында ... ... ... ... ... ... сақтауға күш
салады. Шығарманың шешілуі - өлім. Бірақ трагедия жеке дам ... ... ... ... осы туынды аясында жанр ереешелігін
терң сезініп, ұлттың жан-жарысмен ... ... ... ... ... ... артық айтқандық емес. Жазушы қазақ
тарихында жарыл оқиға тізбегін салып кетекен ... ... өнер ... ... ... та ... Қаламгердің шығармашылық жолындағы идеялық көркемдік ізденістері
мен көркем туындысының қыртыс қатпарйна молырақ үңілу ьарысында ... ... ... ... мен ... ашып көрсетуга мүмкіндік
аламыз. Бұл оардйда негізгі объекті –көркем ... өзін ... ... мен ... ... ... нәр алған Б. Мұқай өз туындыларныда әдеби
тілдің өзіндік тәсілдерімен көркемделіп, жинақтлаған ... ... ... қоса ... де көп ... бөледі. әдебиет әлеміндегі ерекше
мазмұнды мәнері мен ой-толғанысын жеткізудегі өзегеше өрнегімен шын шебер
жазушы ... ... Б. ... өз ... ... ... ... психологиясын, оның өмірге қоршағаан ортаға ... ... ... және оның ... ... ... ... жазу барысында қым-қиғаш сюжет, ерекше кейіпкер
іздеп әуреленбеген. Әдеттегі өмірдің өзінде ... ... ... ... да ... ... ... тәсілдерімен тамаша етіп бейнелеп
берген. Сол себепті де оның шығармасы мен ондағы ... адам ... ... ... ... өзімізібен араласып, бірге жүргендей
шынайы, табиғи қасиетке ие болып келеді. ... ... ... ... әңгіме мен повесті бар болсымыен ішкі жан-дүниесімен терең түсіне
отырып, заман шындығын, уақыт бедерін ... ... ... ... ... Өзі өмір ... ... ортаны қоғамды, уақытты жіті бақылап,
халықтық тұрғыда өзіндік баға береді. ... ... ... ... ... ... бояумен зерделегнген бейнелер.
Жазушының аталмыш ... ... ... ... ... сөзі мен істеген ісі шыншыл да ... ... ... сүйіспеншілік пен жазылғанына шүбә келтіре алмайсыз.
Романдағы тағы бір ... ... ... ... ... ... ... Табиғат сыры, қоршаған орта қашан да адамның көңіл-
күйіне, ... ... ... әсер ... ... ... тамсанумен бірге, таңдана ғұмыр кешеді. Кез-келген ... ақын ... ойлы ... ... жаратылыс әлемін, табиғат құбылысын,
оның әр алуан көріністерін, тылсым әрекетін суреттеуге тырысады. Б. ... ... бір ... орын бөлінбегенмен туынды арасында
жазушы шеберлігінің нәтижесінде пейзаж жан-жақты ашылады. Автор адамның ой
санасындағы жаратылыс ... ... әр ... ... ... арқылы көркемдік тәсілмен жеткізеді. Әсіресе, романдағы жазушы
суреттеген ... ... ... ... мен жауған ақ қармен
байланыстыра суреттеуі, көңіл-күйі ауандарының ... ... баса ... ... ... ауа райы биыл да өзгеше мінез
танытты, бұрнағы жылдары наурыз туысымен-ақ ... ... ... жіберердей ысып кететін күн жарықтықтың қызуы бәсең. Наурыз айының
соңында ... суға ... ... балалар май мерекесінде шеруге қалың
киіммен шықты..Жеңіс тойында сіркіреп басталған жаңбыр ымырт үйіріле ... ... да, арты ... ... ... ... көктей бастаған
өсімдік атаулы аппақ қардың астында ... бұл ... ... ... Аяқ ... ... жауып, жер
дүниенің шаң-тозаңын басқан аппақ қар жақсылықтың хабаршысындай еді. ... ... ... қар ” деп ... Аяған. Осы ойына өзі нанды. Өйткені
оның өмірінде бір жақсылық ... ... қар ... әдеті еді. Әсем
екеуінің үйлену тойы болатын күні аппақ қар жауғаны ... ... ... күні де жер ... аппақ қар басқан. Кандидаттық диссертациясын
қорғайтын күні алай-дүлей боран соғып, қалаң қар ... ... ... бір ... боларда табиғат ана алдын ала Аяғанға хабар
береді” [97, 340 б.]. ... ... ... ... ... пейзаж
көркемдігін үстеуге тырысқандай. Суреткер кейіпкер ішкі әлемін, болашақтағы
бір жақсылық оқиғаның келе ... ... ... психологиялық
параллелизмге арқа сүйей отырып жеткізуі, шығармадағы табиғат көрінісінің
орнын айқындағандай. Табиғат құдіреті мен ... ... осы ... ... ... ... Жазушы ерекшелігі осы ақ қардың жаууы
әдеттегі жауған қардан ... оны ... ... ... күнге деген
сенімінің, үмітінің аяқ алысы еді.
Табиғаттың көркем шығармадағы атқаратын қызметі ерекше. ... идея мен ... ... ... ... шығармада табиғат
барша объективті болмысымен суреттелген күнде де, адам өмірінен алатын
рухани ... ... ... ... ... ... ... сан қилы эмоционалдық құбылыстар оны ... ... ... бір кезең, сәттегі экспрессивті жан толқыныстары арқылы
неғұрлым толымды өрнектелетіні дау ... ... [74, 34 б.]. ... ... көркем пейзаждар осылай романның ішкі мазмұнымен
бірлесіп, ... ... ... отырып, композиция тұтастығын
қарастырумен бірге, кейіпкер характерін аша ... ... ... бөлек, қытымырланып қабағы ашылмай тұр. Көкпеңбек мұз түстенген
аспаннан жылы шуақ ... суық ... ... ... ... тоңы да жіби
қоймаған тәрізді. ... ауа бере ... ... ... өтердей
суық жел соғады. Мамыр аяғы аяқталуға айналғанмен таудың теріскей бетіндегі
қалың қар әлі сіресіп жатыр. Жазықтың өзі ала ... ... ... еріген
болады да кешкілік жер қатқаққа айналады. Табиғаттың ... әсер етті ... ... ... ... жаны ... еңсесі көтеріле қоймады.
Анталап келіп, бас салатын ашқарақ ойлапрдың талауына түсіп, күні бойы мең-
зең болып жүреді де ... Сары ... ... ... маза ... Бір
уақ бала-шағасын алданыш қылып, уайымның азабынан құтылғандай болады” [97,
364-365 бб.]. Келер күнде болатын әлдебір ... ... ... ... ... ... ... оқырманды көңілсіз оқиғаға
дайындаған автор көркем тәсілінің бір ... ... ... ... көрініс, қатаң пейзаж болашақ бір ... бір ... Яғни ... пен болашақ оқиғалар желісі кіндіктесіп. ... ... ... ... ... ... ... тұр екен. Ызғырық
жел суық, ызғарлы. Сол ызғар қыр астында тұрған қыстың хабаршысы сынды. Ауа
деміне ... ... де ... болған, сонысына қарағанда биыл қыс ... ... ауа ... мінезі бөлек. Жүріп-жүріп бір-ақ ... ... қыз ... жарқ ете ... ... көктемі кешікті,
қашан шілде туғанша жаңбыр сіркіреп, жердің қыртысына жылу жетпей, ... ... ... бере аспанның қабағы ашылып, Жер-Ана шуаққа
шомылды да, бой көрере ... ... ... көк дүр ете қалды. Шілде
әдеттегідей ыстық болған, тамыз ауа райы күрт ... ... ... ... [97, 9 б.]. Бұл табиғат мінезінің ... ... ... ... ... келе ... келеңсіз жағдайдың белгісі сынды. “Табиғат
өзінше бейтарап ... ... ... ... [106, 196 б.] – дейді
әдебиет зерттеушісі Б. Галанов. Бұл пейзаждық көрініс ситуациялық көрініске
құрылған. Пейзаждың ... ... ... ... үшін ... жайттардан
сыр шертеді. Қаламгер табиғат құбылыстарын шығарма ... тез ... ... ... ... ... табиғат құдылыстарын шығарма
бойында тез аңғарта отырып, бедерлі пейзаж тудырады. Адам ... ... ... де әсер ету ... ... де
байланыстыра көркемдеуі де шығарма нанымдылығын одан әрі ... ... ... ... да ... ... ... Әсемге әсері
сынды кезеңдер шығармада айқын көрсетіледі. Осындай ... ... ... бір ... іспеттес. Яғни, жазушы кез-келген құбылысты, кез-
келген нәрсені ұлттық ұғымға, ... ... ... ... ... Әсем ... ... хабардар етпек бұл пейзаждық
көрініске де жазушы ауыр жүк артқандай. ... ... ... бе ... ... Наурыз айының бел ортасына дейін қайта-қайта қар ... ... ... ... ... ... күн бойы аспан тазарып, күннің қызуы
көтерілген, буыны бекіп үлгермеген қар ... ... ... болып
терледі. Алматының көшелерімен сел жүрді. Наурыздың аяғына қарай қара ... Ауа ... ... ... ... ... ... жақпады.
Ауруханадан сіңіріне ілініп, әлсіреп шыққан бейшара екі ... ... ... ... ... ... болып жүр” [97, 306 б.]. ... ... ... ... әдеби-философиялық, көркемдік
эстетикалық мәні зор. ... ... ... ... ... сай әдебиетке үлес қосады. Ф. Оразаев: “Әрине, нашар ... ... ... ... ... ... ... тек
шеберліктің шыңына жеткен жазушыда ғана ... ... ... ... ... ... ... стиль мен шеберлік ағайын… жазушы стилін
әңгіме ... осы ... ... ... тыс ... ... 151 б.]. ... сөздік қоры ғылым жолындағы оқыған зиялы қауым
тілімен де, қарапйым ауыл адамының ... ... ... ... ... ... Бұл ... емес, қайта әрбір кейіпкердің ... ... ... ... ... ащы ... ... қиын емес. Қысқаша айтар
болсақ, көп қырлы, терң сырлы жазушының ... ... ... ой-танымға көз жеткізуге болады. Адам әлемін, оның рухани
болмысын көркемдік ... ... ... толғауда түрлі мазмұнды-
формалық әдеби тәсілдерді негізгі идеяны жан-жақты жеткізуге ... ... ... ... Б. Мұқай туындысы қарапайым табиғатымен,
шынайы көркемдігімен ерекшеленеді.
Адамгершілік қасиетінің ең бір озық ...... дер ... ... кереғар алынады. Туған халқына тек адалдық пен тазалықты мұрат еткен
Аяған тобы Отанға деген шексіз адалдығы, ... ... ... ... ... ... ... тартысқа түседі. Жазушы
өз кейіпкерлерін осы тартыс жолында іштей толқынысқа түсіріп отырады.
Қаламгер бұл ... өзі өмір ... ... ... ... ... адам ... жабысқан жаман қасиет дертін қатал сынға
алады. Автор ұғымында – адам бойындағы жағымсыз қасиеттер туа ... ... адам ... ... ... ... алады. Шығарма аясының
эстетикалық мұраты жаңа көркемдік шешіммен астасатын ұлттық ... ... ... бейнесінің мінез-құлық, ұлттық болмысты
сырттай сипаттамай, оның ... ... ... ... ... білген. Қаламгер идеялық-эстетикалық позицияны өзіндік
болсыммен табиғи түрде сомдалған бұл ... ... ... ... ... көркемдеген шығарма десек те қателеспейміз. Оған аталған
тақырыпты өзек ... ... ... алтыншы жыл” романын талдау
нәтижесінде көз ... ... өн ... ... ... ... ... өрілетін, ұлттық
құндылықтардың жойылуы туралы ойлар, заманның келеңсіз құбылыстарының от
басына тигізген залалы туралы авторлық ... ... мен оның ... ... ... сипаттаумен берілген. Мансап пен биікті
ғана мұрат тұтатын, сол жолда неден ... да ... ... ... өз ... тіл ... алмауы заман трагедиясы. Айбын өтірік
пен жалғандыққа жаны қас, арманы асқақ, өмір жайлы тек ... ізгі ... жаңа ... ... Ал ... мен ... ... келеңсіз
жайттардың салдарынан адамдық болмыстарына нұқсан келген образдар. ... бала ... ... ... ... ескі мен ... пен ... ара салмағын шебер бедерлей білген.
Жазушы Сәлкен бейнесі арқылы ұлттың интелегенция арасындағы нигилистік
көзқарастың сипатын ... ... ... үшін ... ... шыққан
жаулардың аса қауіпті екендігін меңзейді.
Б.Тілегеновтің “Сексен алтыншы жыл” романы осы оқиғаны ғана емес, ... ... ... сырына терең үңілген, түрлі адам
тағдырларының ... ... ... ... Заман, қоғам тынысынан бөлек,
жаңа бір толқынның, ... ... ... ... ... ... Ол ... мен Нәзік образдары. Нәзік – атына заты сай, ... мен ... нұры ... ... да ... ... қызы. Әкесі талай
ұрпақтан тарихын тануға тәрбиелеген, заманынан ойы озық, ... ... ... айналған тұлға. Ал Нәзік сол ізгіліктің заңды жалғасы.
Нәзік желтоқсан оқиғасына дейінгі өз ... үшін ... ... да, ... ... ... ... тек жақсы жағына көркемделген.
Ал оның оқиға тұсындағы Айбынмен пікірлес серіктес болуы, алаңдағы орыс
солдатын аян ... ... өзі ... ... ана ... ... ... алаңға шақыруы ұлттық рухының биіктігін ... ... ... тұсы – ... өзі құтқарған орыс солдатының өзін
аяусыз соққыға шығуы мен оның ... ... ... көз ... сәті мен ... ... заманның бүкіл залал-зардабы
жүрегін улаған Айбынның да мерт болатын ... ... ... ... ... Б. Мұқай “Өмірзая” туындысында қоғам алдындағы
болашақ ұрпақ алдындағы ... ... адам ... қас ... пен ... ... оқырманын жирендіре отырып,
ізгілікке ұмтылдыратын эстетикалық заңдылықтарға сәйкестендіре отырып,
көркемдік ... ... ... ... тұс, ... ... уақыт шындығын, замандастар бойындағы адамгершілік сынды ... мен оған ... ... қоғамдық санаға сәйкес суреттеу
арқылы ... ... ... ... ... ... ... ашу,
бастан кешкен қиындықтарға қарамай, қайткен күнде де адам болып қалу
мәселесін алғы ... ... - адам ... ... ... ... ... қуаты туралы салиқалы ойларға бастайтын шығарма. Жазушы көтеріп ... ... ... бар көркемдік әлемімен қиюластыра түседі.
Қай қаламгердің болмасын, өзі үшін ... ... үшін ... ... ... хақ. Б. ... осындай туындысы, көтерер
мәселесімен , ... ... де ... творчестволық
тұрғыдан әбден толысуының куәсі - “Өмірзая” ... ... ... ... әлемдік әдеби дәстүрмен өзара
сабақтасып жатыр. Қаламгер ... ... ... ... ... ... ... қажетін ғана қабылдап, дәстүрді байыту арқылы
көркемдік көкжиектерін кеңейте түсті. Б. ... ... ... да ... ... ... жік түсірмей, әрбір оқиға астарын анықтап, ажыратып
алуды оқырманның өз еншісіне қалдыратын ... ... ... ... мен сының ұлттық әдебиетіміздің жетекші саласы – проза
проблемалары түбегейлі ... ... ... ... де ... Соның ең
бастысы - ұлттық әдебиетіміздің көркемдік ... ... ... ... мен ... көп сөз ... ... әр жазушының даралық стиль ерекшелігі, өзіндік
көркемдік шешімін айқындала ... ...... ... ... ... сабақтастығы, дербестігі де назардан тыс қала береді. Сөз
жоқ, мұның бәрі әдебиеттану мен сынынан қажыр-қайрат тілейді. Олай ... ... ... ... ... ... хроноогиялық
тақырыптық-идеялық бірізділіктен шығу керек те, негізінен дәстүр ... ... ... ұлттық өнеріміздің негізгі кредосын айқындау
керек сияқты. Дара творчество ... ... күш ... бұл ... ... ... Бұл ... ғана пікіріміз ғана емес, қазіргы әлемдік
әдебиеттану ілімінде мойындай мән беріліп отырған түйінді мәселе” [108, 204
б.], - деген ... Б. ... ... сүйенсек, біз сөз етіп
отырған туынды осы ... ... пен идея ... ... ... ... дәстүрі мен жаңашылдық сипатын тоғыстырған.
“Өмірзая” – қазіргі қазақ әдебиетінің өскен биігін ... ... ... ... ... ... ар-ұждан, азаматтық
күресінің, ізденісінің нәтижесі – ... ... ... ... бұл шығармада оның бар күрделілігі айқындалады. Қоғамдық
ой-санының жинақталған ... ... ... ... болсақ, аталмыш
романның арқылығын жүгінің қаншалықты деңгейде оны ашып, танытқанын ... ... өз ... қалыптасқан әдеби дәстүрді
тәжірбие талабына сай әр ... ... үлес ... Оны ... ... ... ... жаңа характер сомдау қырынан
көруге болады. Бұл, әрине, әдеби жаңашылдық. Әрбір суреткер өз ... ... ... отырып, жаңашылдыққа септігін тигізеді. Яғни, қазақ
әдебиетінде ізденімпаздық пен көркем сөз ... жүгі арта ... ... ... ... ... ... отырып, көркем прозаға
жаңа түр, өзіндік тәсіл ... Б. ... өз ... ... ... ұлттық характер сомдап, тың идеялық шығармаларымен
барынша ... ... ... ... ... бар түріне қал қадірінше
қалам тартқан жазушы келелі де кемелді, озық ... ... ... бір ... ... бейнеленген өмір құбылыстары сол туындының
тақырыбы десек, әдеби шығарманың идеясы оның ... ... ... ... отырған өмір құбылыстарына берген бағасы ... ... ... ... өзі ... ... ... барынша нанымлықпен баға беруге тырысады. Оның суреткерлік
бейімі эстетикалық талғамы, қаламгерлік қабілеті барынша аңғарылады.
Шағын жанр ... ... ... ... ... ... кең ... мәселелердің көрпештік тұрғыдан шешілуі
кемшін түсіп жататын сәттері болады. Ал, Б. Мұқай прозаның бұл екі ... өз ... ... ... ... тың ... қалам тербей отырып,
қарымды тарихи оқиғалар мен құбылыстарды тақырып етіп алғанда өзіне дейінгі
кезеңге көбірек қалам тартады. Ал өзі өмір ... ... ... ... ... өткізіп, ой-таным сарабына салып, көркем дүние тудыру аса
талатты тұлғаларға ғана тән құбылыс. Б. ... ... ... ... ... бағалы. Негізгі кейіпкерлері Алдияр Ақпанұлы, Аяған,
Асылхан, Әсем, Хадиша т.б. бейнелердің адамдық ақ туын биік ... ... азап ... ... ... ... қоғам мен заманның тұтқасын
ұстағандармен байланыстырылуы шығарманың бөлек бітімін танытады. ... ... ... ... намыстың Аяған Қуатов бойына жинақталуы,
оның басынан кешіріген ауыр да азапты өмірі арқылы халықтың өмір ... де ... ... ... ... айтқаны үшін ғана адам айтқысыз
ауыр жазаларға тартылған кейіпкерлер тағдыры ... ... ... ... ... ... өз кейіпкерінің кездескен бөгет-
тосқауылы мен көрген құқайын шегіне жеткізе көрсету арқылы жеке адам ... ... ... шын ... ... ... Идеялық
тұрғыдан жалаң ұрандар мен көпірме қызыл сөзге құрылған ... ... жеке адам ... ... ... ... тек бір желімен ғана
қанағаттанып қана қоймайды, трагедиялық ... ... ... Жазықсыз
жалада жүрген Аяғанның анасынан, жарынан, әкесінен бірінен-соң бірінің
қайтыс болуы мен ... ең ... ... ... ... сала ... қиналысы арқылы адам өміріне деген заман қатынасын ашып ... ... ... еркіндігіне бұғау салынған қоғамның әрбір
мүшесінің алдында күтіп ... ... ... ... ... екені
Аяған тағдыры арқылы роман бойында көркемдікпен өріледі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біз өз жұмысымызда әдебиеттің проза жанрына бір адамдай өз үлесін
қосып келе жатқан ... ... ... ... ... ... мен
уақыт талабына орай кейіпкер келбетін бейнелеудегі өзіндік ерекшеліктерін
айқындап, ... ... ... ... қадам
жасадық. Жазушы туындыларындағы өмір шындығының көркем шындыққа ... ... ... ... қызметін баса көрсетіп, автор
сомдаған кейіпкердердің адами болмысының адамгершілік ... ... ... ... ... ... тұрғыдан тұжырымдауға талаптандық.
Алайда, бұл Б. Мұқайдың шығармашылығы толық зерттеліп ... ... ... ... Керісінше, болашақ іргелі жұмыстардың басында тұрған
арнайы ғылыми ... деп ... ... зерттеу жұмысымызда Б. Мұқай шығармашылығының даму,
көркемдік кемелдену жолына, ... ... ... алар орнына
мінездеме берілді. Жазушы ... ... ... ... ... және өзіндік даралығымен көрінген құбылыс екені зерттеу жұмысында
тұжырымдалып берілді.
Шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... барған жазушы прозасымен қатар, оның ... ... ... ... ... ... дүниетанымды саралап,
зерделеуге талаптандық. Кішкентай ғана мәселенің ... ... ... ... ... арқылы уақыт тынысын шынайы бейнелей ... ... ... ... ... атты ... отаудың табалдырығын шынайы талантымен аттап,
шын жанашырлықпен қалам тербеп, биік ... ... ... ... ... ... көрнекті қаламгер өмір атта тұңғиықтың ... ... етіп қана ... адам сезімінің шынайылылығын аялап,
оның жан-дүниесіндегі нәзік те ... ... ... ... ... ... ... баурап алады.
Әдебиеттің өміршең сипаты – оның адамтану қызметіне байланысты
екенін жете ... ... ... өз ... сай образдар мен соны
ізденістермен байытты.
Жазушының қаламгерлік ... ... ... ... ол ... ... шындықтың сонылығынан, сол арқылы әдебиетке
“таныс-бейтаныс” характер әкелуінен, қысқасы, адам жанының диалектикасын өз
көзқарасы тұрғысынан ашуынан ... ... [74, 135 б.], - ... ... Б. ... ... сөз зергерінің суреткерлік табиғатын тап басқан.
Б. Мұқай шығармаларында замандас бейнесі әр ... ... ... ... ... ... мен ... шағындағы психологиясын дәл
бере отырып, қалыптасқан ұлт мінезіндегі ... ... ... азу мәселелерін көркем бейнелейді. Әңгіме жанрының ... ... ... ... ... ... ой-сезім арпалысында
өзіндік келбеті тұлғалана түседі. Еске түсіре отырып, шегініс ... ... адам ... ... табиғатын танытады.
Сонымен, диссертациялық жұмысымда зертеудің нысаны болған Б. Мұқайдың
шығармашылығының өсу ... дара ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерін шығарма тақырыбына арқау
еткен. Сондықтан жұмысымыздың бірінші ... ... ... ... деп ... ... шағын әңгімелеріндегі өмір шындығының
көркем шешімі, өзіндік қолтаңбасы айқындалады.
Б. Мұқай елімізде болып жатқан ... ... дер ... ... ... ... тынысына ілесіп отырған. Уақытпен ... ... ... ... өмір ... ... мәселелерін тарихи оқиға желісімен, бүгінгі күндегі мәнді
мәселелермен ... ... ... біз ... “Б. Мұқай повестеріндегі уақыт тынысы” деп аталатын екінші
тарауында ... ... ... тарихындағы ауыр шежіресін сездіретін, өз мезгілінің
мұңы мен мұқтажын суреттеуді мақсат еткен ... ... ... ... ... бөлім ““Өмірзая” романындағы дәуір шындығы
және көркем шешім” деп аталады. Жазушы ... ... ... ... ... тынысы мен өзгерістерді жаңашыл әдспен ... ... ... ... ... жалғастық мәселесі, авторлық даралық
мәнерін қалыптастыру әдісіндегі маңызы, орны айқындалды. Айтылған ой, түйін
– барлығы да ... ... яғни ... ... ... осы ... ... өз талдауын тапты.
Еңбекте жазушы шығармаларына алғаш рет толық әрі ғылыми түрдегі талдау
жасалды. Теориялық жағына назар ... ... ... ... туралы да жеке сөз болды.
М. Горький: “Әдебиетші тек қаламмен жазбайтынын, сөзбен ... ... ... ... Және де ол ... шебері сияқтанып, адамды қимылсыз
суреттемейді, тынымсыз қозғалыс, ұдайы әрекет, ... ... ... топтардың, жекелеген күресі жағдайында суреттеуге тырысады. Ал,
әлемде қарсылық жүрмейтін қозғалыс жоқ” [109, 317 б.] – ... ... ... ... ... оқшау
тәсілімен дараланған жазушы сөз өнерін жаңа ... мен ... ... Оның ... ... ... өмірде
кездесетін, өмір шындығынан жаралған шыншыл ... ... ... дерлік тақырыптық-идеялық, проблемалық
мәселелерден ... ... ... ... ... ... даралығын айқындайды.
Сонынмен ойымызды түйіндер болсақ, біріншіден, жазушы әңгімелерінің
ұлттық сөз өнерін дамытудағы орны, заман мәселелерін ... ... ... көз ... Екіншіден, прозаның шағын түрінен
бастап іргелі жанрларға дейін қалам тербеген Б. ... ... ... өзіне тән суреткерлік ерекшеліктері туралы ой қозғады.
Үшіншіден, жазушының образ сомдау, кейіпкер жан-дүниесін ашу, ... ... ... құралдарды қолдану тәсілін, көркемдік-
тілдік қолданыс аясын сарапқа салып, талдаудан өткіздік.
Әдебиетті ... ... соны ... ... ... ... ... шығармашылығы үлкен зерттеуді тереңірек
бағамдауды қажет етеді. ... ... ... ... ... ... көркемдікпен жеткізе білді. Сонымен қатар, ірі талаттарға
тән негізгі қасиеттер: суреткерлік, әлеуметтік тұрсымты шынайы бейнелей алу
және өмір ... ... ... толғамлар айта білу жазушы қаламына тән.
Қорыта айтқанда, біз өз жұмысымызда белгілі қаламгер ... ... ... ... ... өзіндік мәнерін соны ерекшеліктерін
таразылап-тануға ұмтылдық. Оның әсіресе эпикалық ... тән ... ... шеберлігін дәлелдеуге қадам жасадық. Сөйтіп, жазушының көркемдік
әлемінің көкжиегін көтеруге өз ... ... деп ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш // Бес томдық шығармалар
жинағы. – ... ... 2003. – 1 т. – 188-226 ... ... С. ... ақтаңдар беттері. – Алматы: Білім,
1995. – 288 б.
3 Мағауин М. Зобалаң // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 24 ... ... Б. ... ... ... // Қазақ әдебиеті. –
1980. – 30 қаңтар.
5 ... Б. ... ... // ... әдебиеті. – 1983. – 24
маусым.
6 Бейсебаев Ә. Жан шуағы // ... жас. – 1981. – 30 ... ... Ж. ... ... ... // Жетісу. – 2001. – 3 наурыз.
8 Бақбергенов С. Ар алдындағы сыр // Қазақ әдебиеті. – 1979. – ... ... С. ... ...... күресі // Жетісу. – 2000.
– 30 қараша.
10 Құрманғалиева С. Бүгінгі әдеби ... // ... – 1978. - 26 ... ... Ж. Өмір неге зая болу ... // ...
1998. – 31 шілде.
12 Мамырбаев Д. Өмір шындығы өшпейді // Қазақ әдебиеті. – 1981. ... ... ... Ж. ... игі ... // Жұлдыз. – 1981. - №11. ... ... ... С. ... айдай жүзі // Қазақ әдебиеті. – 1989. –
5 ақпан.
15 Кенжеханов М. Түйіні бір төрт повесть // Жұлдыз. – 1981. - ... – 6 ... ... Ә. ... ... көңілсіз көріністері // Заман-
Қазақстан. – 1998. – 31 шілде.
17 Жұмабеков С. Төрт ауыз сөз // ... ... – 1987. – ... ... Р. Адам болдың арлы бол // Жезқазған туы. – 1980. – 5
тамыз.
19 ... Ә. ... зая, ... зая ... // ... – 2000. – 28 қараша.
20 Мұқанов М. Заман ақиқаты // Әділет. – 1993. – 27 ... ... А. Ақ жол: ... мен ... ...... 1991. – 228 б.
22 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959. – 556 ... ... С. ... және ...... ... 1983. –
280 б.
24 Қабдолов З. Көзқарас. – Алматы: Рауан, 1996. – 254 ... ... Т. ... ... ... ...... Жазушы, 1985.
– 439 б.
26 Бердібаев Р. Роман және заман. – Алматы: Жазушы, 1967. - ... ... Б. ... ... тарихының мәселелерi. – Алматы:
Ғылым, 1973.- 170 б.
28 Кәкішев Т. Дәуір дидары. – Алматы: Рауан, 1985. – 303 ... ... Ж. ... ... ...... Жазушы, 1988. –
187 б.
30 Әбдезұлы Қ. Жазушы және замана ...... ... 2003. – 185 б.
31 Тілепов Ж. Тарих және ...... ... 2001. – 376 ... ... С. _Өнерпаздық өрнектерi. – Алматы: Ана тiлi, 1996. –
88 б.
33 Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. – ... ... – 268 ... ... Б. ... ... және ... талдау. – Алматы:
Санат, 1996. – 336 б.
35 ... Т. ... и ... проза. – Алматы: Ғылым,
1997. – 230 б.
36 Күмісбаев Ө. Зерттеу, әдеби мақалалар. – ... ... ... 156 ... ... Б. ... шығармашылығының дәстүрлік және
көркемдік негіздері. – Алматы: Жазушы, 2001. – 296 б.
38 Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ ... ...... 1992.- 327 ... Тебегенов Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен
фольклор ...... ... 2001. – 346 б.
40 Жақсылықов А. Образы, мотивы и идеи с ... в ... ... ... ... генезис. – Алматы: Білім, 1999. –369 б.
41 Ысқақұлы Д. Сын шын болсын. – Алматы: Ғылым, 1993 – 293 б.
42 ... Р. Ар ...... ... университетi, 2000. –
396 б.
44Жуанышбеков Н. Проблемы ... ...... 1995. – 297 ... ... Л. Я. О психологической прозе. – Л.: Худ. Литература,
1977. – 428 с.
46 Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. – М.: ... – 420 ... ... Г. Л. ... в ...... 1976. – 352 ... Бахтин Эстетика словесного творчества. – М.: Искуство, 1979. –
423 с.
49 Виноградов В.В. О языке художественной ... - М.: ... – 360 ... ... ... сөздігі / Құраст. З. Ахметов. – Алматы:
Ана тілі, 1996. – 240 ... ... З. Сөз ...... ... университеті, 1992. –
351 б.
52 Қирабаев С. Шындық және ... // ... 2т. – ... 1998. – 1т. - 120-145 бб.
53 Мұқай Б. Жазушының жан сыры // Қазақ ... – 1995. – ... ... Б. Қара талқан // Қазақ әдебиеті. – 1980. – 10 ... ... Ж. ... ... ... // Жас ... – 1994. – ... Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі ( 1980-1990): Филол. ғыл.
канд. дис. – ... 1999. – 120 ... ... Б. Тіршіліктің жүрегі // Қазақ әдебиеті. – 1984. – ... ... З. ... ... ... ... в свете истории и ее
создания. – Алматы, 1984. – С. ... ... М. ... ... ... сын, ...... 1976. – 22 б.
61 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы
көркемдік қызметі: Филол. ғыл. канд. дис. – ... 1996. – 289 ... ... М. ... және ... // Таңдамалы: 3 т. – Алматы:
Жазушы, 1974. – 2т. – 302-354 бб.
63 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және ... ... - ... 1992. – 210 ... ... А. ... ... сатира мен юмор поэтикасы (1960-
1990): Филол. ғыл. канд. дис. – ... 1999. – 281 ... ... Т. Сатиралық дүниелер.-Алматы: Жазушы, 1995. – 253 б.
66 Мұқай Б. Дүние кезек. – Алматы: Жазушы, 1992. – 445 ... ... С. ... және көркемдік шешім. - Алматы: Жазушы,
1972. – 230 б.
68 Хасенов М. Уақыт тынысы және замандас ... // ... ...... Ғылым, 1985. – 348 б.
69 Мұқай Б. Алғашқы махаббат: Хиқая мен ...... 1993. – 184 ... ... Р. ...... Жазушы, 1977. – 184 б.
71 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Ғылым, 1977. – 284
б.
72 ... С. ... ... ... ... в
современной казахской прозе. – Алматы: Рауан, 1998. – 340 с.
73 Атымов М. Идея және ... - ... ... 1970. – ... ... Б. ... мен ... – Алматы: Қазақ
университеті, 1991. – 146 ... ... М. ... ... ... ... ғыл. канд. дис. –
Алматы, 1998. – 163 б.
76 ... З. ... ... әлемі. - Алматы: Ана тілі, 1995. –
272 б.
77 Асылбеков С. Қазіргі қазақ повестеріндегі замана шындығы (1970-
1989): Филол. ғыл. канд. дис. – ... 1999. – 160 ... ... Б. Ертегідей ертеңім. Толғаулар мен эсселер. – ... ... 2003. – 416 ... ... Л. Н. О ... – М.: ... 1955. – С. 764.
80 Мұқай Б. Жеті ...... ... 1996. – 496 б.
81 Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1989. – 360 ... ... Б. Алғы ... үміт күт // ... – 2001. – 5 сәуір.
83 Леви В. Охота за мыслью. М.: Молодая гвардия, 1971. – С.224
84 ... Б. Аққу ...... ... 1996. – 496 б.
85 Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. - ... 1989. – 136 ... ... Б. ... ... әлемі. – Алматы: Жазушы, 1967.
– 232 б.
87. ... Ә. ... ...... кепілі. – Алматы:
Жазушы, 1989. – 182 б.
88 Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1985. – ... ... Ә. ... іңкәр әлем // Лениншіл жас. – 1983. –
15 қараша.
90 Сигуа С. Миф и ... ... ... К. ... -
Тбилиси: Мерани, 1984. – С. 336.. С. 145.
91 Гончарев И. А. ... ... // ... Соч. – М, ... Т. 1- С. 141-152
92 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. - Алматы: Жазушы, 1993. –
623 б.
93 ... Р. ... ... ... - М.: ... 1978. –
450 с.
94 Әбдезұлы Қ. Т. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 70-80 жылдар
прозасы. - ... ... 2001. – 270 ... ... М. ... ... // Таңдамалы шығармалар: 6 т. -
Алматы: Қазмемкөркемәдебиет, 1956. – 1т.- 304-310 бб.
96Мұқай Б. Өмірзая : Екі бөлімді ... // Жас ... 1992. – ... ... Б. ... - Алматы: Жалын, 1998. – 489 б.
98 Мұқай Б. Тағдыр талқысы // Егемен қазақстан. – 1998. - ... ... Р. ... ... Мақалалар мен зерттеулер. – Алматы:
жазушы, 1989. – 360 б.
100 Атымов ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1975.
– 312 б.
101 Нұрғали Р. Арқау: Екі томдық шығармалар жинағы. – ... 1991. – 2т. – 457-504 ... ... Б. ... ... - Алматы: Ғылым, 1969. - 386
б.
103 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас ... - ... 1982. - 148 ... ... А. ... повесть және көркемдік ізденіс / ... ҒА; М.О. ... ... және өнер ... ... Ғылым, 1985.-176
б.
105 Галанов Б. Живопись словом: Портрет. Пейзаж. Вещь. – М.: Сов.
писатель, 1974. – 343 ... ... Ф. ... ... зерттеудің кейбір мәселелері //
Жұлдыз. - 1970. - № 8. – 56-61 бб.
107 Горький М. Әдебиет ... - ... ... 1984. - 424 ... Б. ... ...... Жазушы, 1995. – 252 б.
109 Горький Шығармалары. – Москва, 1973. Т.27. – 217 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 173 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері168 бет
Баққожа Мұқай редактор әрі журналист68 бет
Баққожа Мұқай – драматург45 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Аңыз әңгімелер6 бет
Балалар қиялын дамытуда ертегі әңгімелердің тигізетін ықпалы28 бет
Басшылардың келушілерді қабылдау кезіндегі әңгімелесу мәдениеті10 бет
Биоыдырайтын суда еритін полимерлер, заманауи мәселелері және оны шешу жолдары16 бет
Болашақ педагог маман тұлғасын заманауи ақпараттық құралдар көмегімен дамытудың психологиялық-педагогикалық негіздері53 бет
Бұқар жыраудың толғауынан үзінді, Ш. Құдайберді ұлының "Ұждан" аттты әңгімесін, Кенже бидің нақылдары мен Абайдың "он төртінші" қара сөзі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь