Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының дерек көзі (1990-2006 жж.)

Кіріспе
1. Н.Ә.Назарбаев еңбектерінің пайда болуын сынау
1.1Н.Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан тарихының дерек көзі ретіндегі маңызы мен ерекшеліктері
1.2 Н. Назарбаев еңбектерінің тарихи дерек көздері ретінде пайда болуының объективтілігі, тарихи жағдайы және оларды сыныптау проблемалары

2 Н.Ә.Назарбаев КСРО.ның ыдырау себептері туралы
2.1 КСРО.ның ыдырауының саяси себептері
2.2 КСРО.ның ыдырауының әлеуметтік.экономикалық себептері

3 Н.Ә.Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттілігі тарихының дерек көзі
3.1 Н. Назарбаев тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігін қалыптастырудың алғышарттары мен маңызы, теориялық негіздері мен жолдары, ерекшеліктері мен кезеңдері туралы
3.2 Н. Назарбаев еңбектері Қазақстан Республикасында президенттік билік институтының пайда болу және қалыптасу тарихының дерек көзі
3.3 Н.Ә.Назарбаев еңбектері Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің атрибуттары тарихының дерек көзі

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Келешек Қазақстан тарихнамасының өзекті мәселелерінің бірі – тәуелсіз Қазақстан Республикасының пайда болу, қалыптасу және даму тарихы болары күмәнсіз. ХХ ғасыр соңында адамзат тарихындағы ең алып империялардың бірі – КСРО-ның күйреуі нәтижесінде, әлем картасының бетінде бірнеше жаңа мемлекеттердің пайда болып,тарих сахнасына шыққандығы белгілі. Солардың бірі – Қазақстан Республикасы. Бұл бірнеше мыңжылдық тарихы бар қазақ халқының өміріндегі жаңа кезеңнің, яғни ең жаңа тарихының басталуы болды. Қазақ халқы, осы елді мекендеген басқа да ұлттар өкілдерімен бірге, өз мемлекетін қайта құру ісімен айналыса бастады. Қорытындысында өз тәуелсіздігінің 15 жылдығын қазақ халқы әлем таныған ұлттық мемлекеті бар іргелі ел ретінде қарсы алды.
Қазақстан сияқты жер көлемі жағынан әлемде тоғызыншы орында тұрған, табиғи байлығы мол, өзіндік даму жолын таба білген елдің ең жаңа тарихы, әсіресе оның бастапқы кезеңі, атап айтқанда жаңа мемлекет ретінде дүниеге келіп, қалыптасу және даму тарихы кімді де болса қызықтырары даусыз. Ең алдымен ол, ұлт тағдыры үшін шешуші рөл атқарған аса маңызды тарихи құбылыс ретінде, осы елдің қазіргі және келешекте дүниеге келер жас ұрпағы үшін қымбат.Уақыт озған сайын қайта құрылған мемлекетіміздің алғашқы қалыптасу кезеңіне, яғни ірге тасының қайта қалану кезеңіне деген қызығушылықтың арта түсері, ол кезеңнің қарама-қайшылықтарға толы күрделі де, маңызды кезең ретінде жан-жақты зерттелері, оның тарихына арналған іргелі еңбектердің дүниеге келері анық. Сондықтан осындай заңды құбылысқа, яғни тәуелсіз Қазақстан Республикасының дүниеге келу, қалыптасу және даму тарихының терең зерттеліп, шынайы да, объективті жазылу ісіне дайындық осы бастан жүйелі де, ғылыми негізде жүргізілуі тиіс. Солардың бірі – тәуелсіз Қазақстан тарихының ірге тасын құрайтын деректік негізінің тарих ғылымының талаптарына сай дұрыс қалануы.
Тағдыр бізге бірінші рет өз тарихымыздың өтпелі кезеңдерінің бірінің ірге тасын ғылыми негізде және жүйелі түрде қалыптастыруға мүмкіндік беріп отыр. Ондай мүмкіндікті толықтай ұлт мүддесіне сай пайдалана білмеу үлкен қателік болар еді. Халқымыз бұрын да талай өтпелі кезеңдерді басынан өткерген. Бірақ, өз тарихының төл деректерін өз мүддесіне сай дер кезінде жинастыруға мұршасы болған жоқ. Өз алдымызға ел болып, ес жинай бастағанымызда Елбасының бастамшылығымен арнайы мемлекеттік “Мәдени мұра” бағдарламасын қабылдап, бүткіл әлемнен дерлік мәдени мұраларымызды, яғни тарихи деректерімізді іздеп тауып, жинай бастауымыз соның салдары.
Тарихи деректерімізді дер кезінде жинастырып, өткенімізді объективті жазуға пайдална алмауымыздың - көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтымыз, өз еркіміздің өзімізде болмауы сияқты объективті себептері мен қатар, тарихымызды ғылыми негізде жазу ісінің кеш басталуы, біздегі тарих ғылымының негіздерінің кеңестік кезеңде қалыптасуы, тарихшы мамандар даярлаудың ұлттық мүддеге сай жүргізілмеуі және ұлттық төл деректерімізді
1 Назарбаев Н. Еркін елдің ертеңі – кемел білім мен кенен ғылымда //Егемен Қазақстан. -2004. -13 қазан.
2 Ақбиев М. Президент шыққан шаңырақ // Өмір.-1992.-№1.-16-22 б.
3 Әбділдаұлы Б. Тұңғыш Президенттің туған жерінде // Ақ жол.-2003.-10 шілде.
4 Әзиев Ә. Алатаудан ұшқан ақиық // Орталық Қазақстан.-2001.-8-15 желтоқсан.
5 Әмірова К. Әділетсіздікпен бетпе-бет; Таусылмайтын туған күн; Бізге беймәлім Теміртау:// Ана тілі.-2000.-22 наурыз.
6 Боржымбай Ж. Кейіпкерім – мақтанышым // Президент және халық.-2005.-2 желтоқсан.
7 Кенжебайұлы М.-Ш., Шайқақов Ж. Президенттің кіндік шешесі // Егемен Қазақстан.-1998.-6 маусым.
8 Лұқпан Е. Құрыш қалай шынықты? // Егемен Қазақстан.-2005.-6 шілде.
9 Машрапов Қ. Өмірі мен ісі өнеге // Сарыарқа.-1991.-30 қараша.
10 Омашев Қ. Теміртау мектебі // Егемен Қазақстан.-2006.-7 қаңтар.
11 Сапаралы Б. Президенттің балалық шағы: - Алматы: Ер-Дәулет,-1995, 174 бет.
12 Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды. – Алматы: “Санат”,-1994.-512 бет.
13 Қонаев Д. Өтті дәурен осылай. - Алматы: РГЖИ “Дәуір”, МП Ынтымақ, -1992. -448 бет.
14 Кекілбайұлы Ә. Азаттықтың ақ таңы. - Алматы: Қазақстан, -1998.-736 бет.
15 Кекілбаев Ә. Тәуелсіздік толғауы. – Астана: -2002. -376 б.
16 Әбдікәрімов О. Елбасы еліне, елі Елбасына сенеді. // Егемен Қазақстан.-2005.-6 желтоқсан
17Тасмағамбетов И. Социально-политическое обновление Казахстана: тенденции и приоритеты. –Алматы: 1996.-190 с.
18 Тасмағамбетов И. Социальная политика и политическая трансформация.- Алматы: Ғылым.-1997.-250 с.
19 Терещенко С. Мен Назарбаевты тек Президент ретінде ғана емес, адам ретінде де білемін...// Жас Алаш.-1998.-24 желтоқсан.
20 Тоқаев Қ. Беласу.-Алматы: Дәуір, -2003.-656 бет.
21 Абдрахманов С. Тәуелсіздік шежіресі.-Астана:-Елорда.-2001.-328 б.
22 Ертысбаев Е. Казахстан и Назарбаев: логика перемен.-Астана: Елорда,-2001,-576 с.
23 Қасымбеков М. Елін сүйген, елі сүйген Елбасы.- Астана: Елорда, 2005. -200 бет.
24 Қасымбеков М. Елбасы қалай жұмыс істеді? // Егемен Қазақстан.-1999.-6 шілде.
25 Қасымбеков М. Билік және жүйе.// Парасат.-2002.№ 5.
26 Қасымбеков М. Елбасының жұмыс кестесі.// Егемен Қазақстан.-2000.-14 шілде.
27 Қасымбеков М. Қазақстан Республикасында Президенттік институттың қалыптасуы.// Егемен Қазақстан.-2000.-22 сәуір.
28 Құл-Мұхаммед М. Менің Президентім // Қазақ елі.-1999.-8 қаңтар.
29 Құл-Мұхаммед М. Президент Назарбаев: Кісілік келбеті // Егемен Қазақстан.-1996.-2 наурыз.
30 Құл-Мұхаммед М. Тарих табыстырған тағылым. // Егемен Қазақстан.-1995.-31 мамыр.
31 Мұхамеджанов Б. Президенттің нормативтік қызметі нені көрсетеді? // Егемен Қазақстан.-1995.-1 наурыз.
32 Сұлтанов Қ. Тәуелсіздік толғауы: 1993. // Егемен Қазақстан.-2001.-12 мамыр
33 Акулов В. Назарбаевқа сенуге болады // Егемен Қазақстан.-2006.-2 қаңтар
34 Ақатай С. Н. Ақ жол адастырмайды // Егемен Қазақстан.-2000.-6 шілде
35 Ақтаев С. Ел басы – біреу, басқалар тіреу болса игі // Ақиқат.-1995.-№ 6-3-13б.
36 Ақтаев С. Елбасы // Халық кеңесі.-1995.-25 сәуір.
37 Алаштың ардағы // Жас Алаш.-1993.-26 қазан
38 Аманжолов Қ. Сіз сол үшін де Президентсіз // Дала дидары.-1991.-25 сәуір.
39 Аманжолов Қ. Сені жақсы көрмесе // Дала дидары.-1991.-1-7, 15-21, 22-29 қараша; 5, 6-12 желтоқсан
40 Асаубаев Қ. Қазақстан Президентін жақан құрметтейді // Астана.-2005.-№ 6.-8-9 б.
41 Ахметбекұлы А. Әлем мойындаған дара тұлға // Әдебиет айдыны.- 2005.- 1 желтоқсан.
42 Әбдіманапов С. Елбасын ұлықтау – елдің мерейі // Астана хабары.-2006.-14 қаңтар
43 Әбдіманапов С. Елдің нұрлы жолы: ҚР Президенті жайлы // Нұр Астана.-2006.-15-22 ақпан
44 Әбіш Қ. Туған халқының дана перзенті // Алдаспан.-2005.-№ 11-12.-1-3 б.
45 Әлімбекұлы Б. Қиындық - өтпелі құбылыс // Халық кеңесі.-1995.-15 сәуір.
46 Әмшина Н. Ел рухын көтерген елбасы // Сыр бойы.-2005.-29 маусым.-1-2 б.
47Әуелбек Ә. Ертеңіне қол созған Қазақстан жарқын болашаққа бастаған 48 48 Елбасына сенеді // Дала мен қала.-2005.-11 маусым.-12-13 б.
49 Байжан-Ата С. Нар тұлғалар // Ақиқат.-1997,-№ 12.-51-55 б.
50 Байжан-Ата С. Ел тізгіні – ер қолында // Қазақ елі.-1998.- 5 маусым.
51 Байғұт М. Тұңғыш: ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев туралы // Егемен Қазақстан.-2005.-23 желтоқсан
52 Бозымбекұлы Ж. Нұрсұлтан салған нұрлы жол //1993.-желтоқсан № 49.-1-3 б.
53 Бочаров Г. Президент Назарбаевтың батыл шешімі («Известия» газеті 1995 ж. 18 сәуір) // Егемен Қазақстан.-1995.-21 сәуір
54 Ғали Ә. Назарбаев – реформашыл тұлға //Қазақ әдебиеті.-2001.-28 шілде
55 Ғұмар М. Президент – халықтар сенімінің діңгегі // Қазақ әдебиеті.-1997.-29 сәуір.
56 Доғру Ш. Нұрсұлтанның нұрлы жолы // Қазақ елі.-2003.-№ 4.-4 б.
57 Жақып С. Нұрсұлтан Назарбаев// Дала мен қала.-2003.-18 қыркүйек
        
        Нұрсұлтан  Әбішұлы  Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі
тарихының ... көзі ... ... Н.Ә.Назарбаев еңбектерінің пайда болуын сынау
1.1Н.Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан тарихының ... ... ... мен ... Н. ... ... ... дерек көздері ретінде пайда
болуының объективтілігі, тарихи жағдайы және оларды сыныптау
проблемалары
2 Н.Ә.Назарбаев КСРО-ның ыдырау себептері туралы
2.1 КСРО-ның ыдырауының ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық себептері
3 Н.Ә.Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттілігі тарихының
дерек ... Н. ... ... ... ... қалыптастырудың
алғышарттары мен маңызы, теориялық ... мен ... мен ... ... Н. Назарбаев еңбектері Қазақстан Республикасында президенттік
билік институтының пайда болу және қалыптасу тарихының ... ... ... ... Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің
атрибуттары тарихының дерек көзі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Келешек Қазақстан ... ... бірі – ... ... Республикасының пайда болу,
қалыптасу және даму тарихы ... ... ХХ ... соңында адамзат
тарихындағы ең алып империялардың бірі – КСРО-ның күйреуі нәтижесінде, әлем
картасының бетінде бірнеше жаңа ... ... ... ... ... ... бірі – ... Республикасы. Бұл бірнеше
мыңжылдық тарихы бар ... ... ... жаңа ... яғни ең ... ... ... Қазақ халқы, осы елді мекендеген басқа да ұлттар
өкілдерімен бірге, өз мемлекетін қайта құру ... ... ... өз ... 15 жылдығын қазақ халқы әлем таныған
ұлттық мемлекеті бар іргелі ел ретінде ... ... ... жер ... ... әлемде тоғызыншы орында тұрған,
табиғи байлығы мол, өзіндік даму ... таба ... ... ең жаңа ... оның ... ... атап ... жаңа мемлекет ретінде дүниеге
келіп, қалыптасу және даму ... ... де ... ... ... Ең
алдымен ол, ұлт тағдыры үшін шешуші рөл атқарған аса маңызды тарихи құбылыс
ретінде, осы елдің ... және ... ... ... жас ұрпағы үшін
қымбат.Уақыт озған сайын қайта құрылған ... ... ... яғни ірге ... ... ... ... деген қызығушылықтың арта
түсері, ол кезеңнің қарама-қайшылықтарға толы күрделі де, маңызды кезең
ретінде ... ... оның ... ... ... ... ... анық. Сондықтан осындай заңды құбылысқа, яғни ... ... ... ... ... және даму ... ... шынайы да, объективті жазылу ісіне дайындық осы бастан ... ... ... ... ... ... бірі – ... Қазақстан
тарихының ірге тасын құрайтын ... ... ... ... сай дұрыс қалануы.
Тағдыр бізге бірінші рет өз ... ... ... ... ... ... негізде және жүйелі түрде қалыптастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ұлт ... сай ... ... үлкен
қателік болар еді. Халқымыз бұрын да ... ... ... ... ... өз тарихының төл деректерін өз мүддесіне сай дер ... ... ... жоқ. Өз ... ел болып, ес жинай
бастағанымызда Елбасының бастамшылығымен арнайы мемлекеттік “Мәдени ... ... ... ... ... ... мұраларымызды, яғни
тарихи деректерімізді іздеп тауып, жинай бастауымыз ... ... ... дер ... ... ... ... пайдална алмауымыздың - көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтымыз,
өз еркіміздің өзімізде болмауы сияқты ... ... мен ... ... ... жазу ... кеш басталуы, біздегі ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мүддеге сай жүргізілмеуі және ұлттық төл деректерімізді
пайдалана білуге үйрететін деректану ғылымының ... ... ... да ... ... ... ... егер, бүгін біз ұлт
талғамына сай объективті тарихымыз әлі ... жоқ ... ол ... ... ... заңды нәтижесі.
Сондықтан алдағы уақытта біздің алдымызда, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... сақтау және
деректанулық сыннан өткізу арқылы тарихымызды жазу міндеті тұрса, екінші
жағынан, тәуелсіздік ... ... ... мен ... ... ... жүйелеп, деректанулық өңдеуден өткізу арқылы ғылымый айналымға тарту
міндеті тұр.
ҚР тұңғыш ... Н.Ә. ... 2004 жылы 13 ... білім және
ғылым қызметкерлерінің ІІІ съезінде сөйлеген сөзінде: “Осы күнге ... ең жаңа ... ... ... ... жоқ. ... қасіретті оқиғалары және оны нығайту жолындағы біздің
күресіміз ... ... ... [1, 4 ... ... ең жаңа ... ... сараптап жазған объективті
оқулықтың жоқ ... рас. Ал, ... ... ең жаңа тарихы саналы
түрде бұрмаланып жазылған кітап жарық көріп те ... Ол ... ... ... өз ... біздің тарихымыз туралы шет елдіктер
жасаған субъективті деректер арқылы ... Бұл ... ... ... мен ... көздеріне осы бастан мұқият ... тағы бір рет ... ... ... ... тікелей қатысуымен жасалынған
және жасалып жатқан тәуелсіз Қазақстан тарихы, қазіргі ғылым мен техниканың
даму деңгейіне сай, әр түрлі формада, әр ... ... және әр ... әр ... дерек көздерінде бейнеленді және бейнеленуде. Осыларды
белгілі бір ... ... сыни ... ... ... ... ... жоғары мәлімет ала білу Қазақстан тарихшыларының басты
міндеті. Ал, ол, өз кезегінде, ... ... ... ... ... сай талдау жасай білуді талап етеді. Осындай,
деректану ғылымының ... ... ... ... ... ... ... жазба деректерінің үлкен бір тобын ҚР тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... ең бір күрделі кезеңінде ел басшылығына
ие болған Н.Ә. Назарбаев, ел басқару ісімен қатар көптеген еңбектер жазып,
тәуелсіз ... ... ... ... ... да өз ... ... Елбасы ретінде Н. Назарбаев еңбектерінде ... ... ... ең ... күндерінен бастап-ақ, барлық қырынан
дерлік бейнеленген. Сондықтан Н. Назарбаев еңбектерін тәуелсіз Қазақстан
тарихының дерек көзі ... ... ... ең жаңа ... ашып
көрсету мүмкін емес.
Ең жаңа тарихымыздың өзекті мәселелерінің бірі – ... ... ... құру ... Тарихымыздың басқа да түйінді мәселелері
сияқты, мемлекеттігімізді қайта құру мәселесі де ... ... ... ... яғни деректану ғылымының тілімен айтсақ,
Н.Ә. Назарбаев еңбектерінде мемлекеттігімізді қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... ... Н.
Назарбаев еңбектеріне тәуелсіз Қазақстан мемлекетін қалыптастыру, ... ... ... дерек көзі ретінде талдау жасау, тек деректану
ғылымының ғана емес, жалпы Қазақстан ... да ... ... болып табылатындығы күмәнсіз.
Егер, деректің әлеуметтік табиғаты, сол деректі ... ... ... ... ескерсек, онда Н.Ә. Назарбаев еңбектері
тұңғыш Президентіміздің өзі туралы құнды мағлұмат бере алатын маңызды дерек
көздері міндетін де ... ... Н.Ә. ... ... және ... ... жазған еңбектері тек тәуелсіздік
тарихының ғана емес, сонымен қатар оның Елбасы ретіндегі өз ... ... ... ... мен қызметінің, саналы іс-әрекеттерінің, мақсаты мен
мүддесінің, саяси көзқарасы мен қоғамдық және ... ... және даму ... ... да ... ... ... табылады.
Сондықтан Н.Ә. Назарбаев еңбектеріне ... ... ... оның
тәуелсіз елдің тұңғыш Президенті ретіндегі де, әлемдік деңгейдегі тарихи
тұлға ретіндегі де ... ... ... ... ... қайта
құру және нығайту ісіндегі рөлі мен ... аша ... ... анық.
Демек, тақырыптың өзектілігі, яғни ҚР тұңғыш Президентті Н. Ә. ... ... ... ... ... ... ... ретінде
деректанулық талдау жасаудың қажеттілігі еш күмән туғызбайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ҚР тұңғыш Президенті Н.Ә. ... ... ... тарихының, оның ішінде ... ... ... ... да, дерек көзі ретінде арнайы ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихнамасында
алғаш рет қойылып ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мемлекетін қалыптастыру тарихының маңызды
деректер тобын жасаушы – Н.Ә. Назарбаевқа арналған еңбектер мен ... ... құру ... ... жазылған еңбектер баршылық.
Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапқанасында 1993 жылдан Президент
Назарбаев туралы электрондық мәліметтер ... ... және ... ақпараттармен толықтырылып отырады. Соңғы көрсеткіштер бойынша,
зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... көздерін жасаушы Н.Ә. Назарбаевқа және мемлекетіміз тарихына қатысты
өз елімізде ғана төрт мыңнан астам әралуан ... ... ... ... ... ... ... мен мазмұндарына қарай бірнеше
негізгі топтарға бөлсек онда: Н.Ә. Назарбаевтың ... мен ... және ... ... арналған еңбектер; тікелей біздің зерттеу
объектілеріміз – ... ... ... мен ... ... парламентке; конституцияға; құқықтық ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатқа; дипломатияға; шекара; жаңа астана
салу т.б. ... құру ... ... ... ... деп қарастыруға
болады.
Әрине, олардың ... ... ... ... ... ... пайдалану мүмкін емес. Дегенмен, деректану ғылымы үшін
атрибуция проблемасының, яғни дерек авторын ... ... ... ... ... ... мәліметтердің шынайылық деңгейі мен
ғылыми құндылығы дерек авторының жеке адами ... ... ... ... ... ... іскерлік қабілетімен,
өмір тәжерибесімен т.т. тікелей байланысты. Демек, Н.Ә. Назарбаевтың өмірі
мен қызметіне, ... ... жеке ... ... ... зерттеу жұмысымызда қосымша дерек көздері ретінде ерекше орын
алатындығы түсінікті. Өйткені, ... ... ... ғылыми
құндылығына, шынайылық деңгейіне әсер ететін дәл осы факторлар.
1990 жылдың 24 сәуірінде, республиканың сол кездегі ең ... ... ... ... КСР Жоғарғы Кеңесінде, Қазақ КСР-інің Президенті
болып сайланғаннан бастап, ... ... бес ... ... ... 91 ... ... дауысына ие болып, 7 жыл мерзімге
ҚР Президенті болып қайта ... 2005 ... 4 ... ... ... кейін де баспасөз беттерінде қазақ және орыс тілдерінде жарияланған
мақалар мен ... ... ... мен қызметіне арналған зерттеу
жұмыстарын және ... ... ... бірнеше сыныптарға ... ... ... ... ... жеріне, балалық және жастық
шағына арналған М. ... [2 ], Б. ... [3],Ә. ... К. ... Ж. Боржымбай [6],Б.М.Кенжебайұлы, ... [7], Е. ... ... Б. Сапаралының [11] еңбектері. Бұл авторлардың
еңбектерінде келешек Елбасының туып өскен жері - ... ... ... елді мекені мен Ұшқоңыр жайлауынан бастап, әкесі Әбіш
ақсақалдың отбасы, оқып білім ... ... ... ... ... ... басшыға тән қаситетерінің алғашқы көріністері
туралы айтылған. Демек, олардан келешек Елбасының ұлт тағдыры шешілер сәтте
бар ... өз ... ала ... ... ретінде қалыптасуының
негіздері, яғни терең тамырлары туралы құнды мәліметтер алуға ... Н. ... ... Республика көлеміндегі басшылардың
бірі ретінде, кейіннен тұңғыш Президент ретінде жақсы білетін Республиканың
бұрынғы бірінші басшысы Д. А. Қонаев[12;13], ... ССР ... ... Ә. ... ... ... О. Әбдікәрімов[16], И.
Тасмағамбетов[17;18], Қазақстан Республикасының Үкімет басшылары ... Қ. ... [20], Н. Ә. ... ... ... көмекшілері: С. Әбдрахманов[21], Е. Ертісбаев[22], М. Қасымбеков[23-
27], ... Б. ... ... Қ[32] т.б.
еңбектері. Бұл авторлардың еңбектерінде Н. Назарбаевтың ... ... ... ең бір ... ... ... іс-әрекеттері туралы мол мәліметтер кездеседі.
Н. Ә. Назарбаевқа қатысты мерзімді ... ... ... ... бір тобын, оның жеке ... ... ... ... Олар ... ... Әбішұлының ҚР тұңғыш Президенті
болып сайлануына, 60 жылдық мерейтойына, 2005 жылғы Президенттік сайлауға
орай жарияланған ... Бұл ... әр ... ... ... ... ҚР Президенті ретінде атқарған нақты істері туралы айтып, өз
бағаларын берген. [33-61].
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті туралы О. ... [69], ... Ж. ... С. ... М. ... Сйдінбек, Қ.
Сағары[73], Д. Исабеков[74], З. ... ... Т. ... Ш. Мұртаза[79], Р. Нұрғали[80], Қ.
Олжай[81], Н. ... К. ... Г. ... т.б.
еліміздің белгілі ақын-жазушылары, әдебиеттанушы және тілтанушы ғалымдары
мен ... да ... мен ... ... Елбасын әр түрлі
қырларынан бейнелеген.
Н. Ә. Назарбаев еңбектеріне тәуелсіз ... ... ... ... ретінде талдау жасаудың зерттелу деңгейін анықтауда,
еліміздің заңгер ғалымдарының ... ... орын ... ... Ол, ең алдымен, біздің ең жаңа тарихымыздың басты ерекшелігі –
құқықтық мемлекет құруымызбен байланысты. 1990 жылы 25 ... ... ... ... ... ең жаңа тарихымыздың барлық басты
кезеңдері мен нақты нәтижелері, әр түрлі деңгейде және әр ... ... ... ... ... ... белгілі. Демек, сол
заңдарды Президент бастамшылығымен немесе тікелей ... ... ... да ... ... еңбектері де мәселенің
тарихнамалық жағын толықтыра түсері даусыз. Мысалы, ҚР ҰҒА ... ... [86,87], С. ... Ғ. ... т.б. ... Н. Назарбаевтың еліміздің Ата заңын дайындаудағы, президенттік
билік жүйесін қалыптастырудағы рөлі туралы айтса, ... ... осы ... ... ... дұрыстығы, өміршеңділігі нақты
фактілермен дәлелденген ... ... ... аса маңызды дереккөздер тобының
үлкен бір бөлігін жасаушы субъект ретінде, Н. Назарбаевқа ... ... ... ... талдау жасау, Қазақстан Президентінің өмірі
мен қызметіне қатысты жақын және алыс шетелдіктердің де әр ... ... ... жариялаған көптеген пікірлері және мақалаларымен қатар,
іргелі зерттеу еңбектерінің де дүниеге келгендігін ... ... ... ... және ... ... ... ғалымы Мұрат Байкал. [99], украйндықтар В. Базарянников, Л.
Ежевский[100], ресейлік Д. ... [101] т.б. Н. ... ... жұмыстарын жариялап, біздің елдің ... өз ... Ә. ... ... жеке ... ... ... еңбектер да дүниеге келді. Бұл орайда 2005 жылы жарық көрген “Азия
асқарлары” атты ұжымдық еңбектің орны ... Ол ... ... ... арналған бөлігін қазақ тіліне аударып, “Газет ішіндегі кітап”
ретінде жариялаған “Егемен Қазақстан” газеті: “Нұрсұлтан Назарбаевтың күні
кеше ... ... ... ... ... халқымыздың ауызбірлігін,
асылын ардақтайтын қымбат қасиетін ... ... ... ... ... әлемдік ауқымдағы құбылыстар қатарына
қосылды. Осы арқылы Нұрсұлтан ... ... ... ... ... тұлғалар қатарынан ойып тұрып орын алды. Бұл ойымыздың кезекті бір
айғағы – ... ... ... ... ... ... прорыв” / “Азия асқарлары”/ атты кітап. Онда Азияның бес бірдей
асқар ...... ... ... ... түрлентіп кеткен Мұстафа
Кемал Ататүріктің, Сингапур кереметінің авторы Ли Куан ... ... иесі Дэн ... ... ... ... Махатхир
Мұхамедтің, Қазақстанды қарыштатып берген Нұрсұлтан ... ... ... сыры терең ашып көрсеткен.”-деп жазды [102].
16 беттен тұратын газет ішіндегі кітапта Н. Назарбаевтың өмір жолы мен
тұлғалық ... ... ... ... ... Қазақстанның бүгінгі
қол жеткізген табыстарындағы рөлі туралы айтылған.
Әрине, ҚР тұңғыш Президенті туралы еңбек ... ... ... ... шығу және ... ... тарихнамалық талдау жасау мүмкін емес.
Дегенмен, бұл орайда ... ... орны ... екендігі
түсінікті.
Елбасының саяси портретін жасап, оның ... ... ... ... ... көрсетуде тарихшы ғалымдар да әдәуір жұмыстар
атқарды. Мысалы, өткен ғасырдың 90-шы жылдарының басында тарихшы Б. ... ... ( ... ... ... С.С.) ... ... елшісі”
атты мақала жариялап, алғаш рет Н. Ә. ... ... ... ... ... ... ... кеңінен танымал тарихшыларымыз
М. Қозыбаевтың[105,106]., К. Нұрпейістің[107]., К. Есағамбетұлының[108]. т.
б. еңбектері жарияланды[109-110]. Оларда Н. Назарбаевтың ... ... ... ... жасалынып, саясаткер ретіндегі қасиеттері
айқындалды. Жақында Қазақстан ғалымдары Б. ... К. ... және ... ... ... ... тарихына арналған іргелі
еңбектері жарық көрді. Онда Н. ... ҚР ... ... алар ... ... ... өкінішке орай, кейбір Қазақстан тарихшыларының, уақыт сынын
күтпей-ақ, тәуелсіздігіміз тарихын саналы түрде өрескел ... ... ... ... та ... ... керек. Ол туралы тарих
ғылымдарының докторы, профессор Қ. Атабаев “Қазақ әдебиеті” газетінің 2003
жылғы 10 қазандағы ... ... ... ... бұрмаланбақ?”
деген мақаласында: “Оқулық ... даму ... ... мәнерінде баяндаған... Оқу құралы біздің Конституциямызды,
заңдарымызды, құқықтық жүйемізді және ... ... ... ... ... ... ... бағытталған”-
дейді [109]. Бұл факті тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының негізін
құрайтын дерек ... осы ... ... ... аударудың қажеттігін тағы
бір рет дәлелдейді ғой деп ... ... ... ... ... ... бір
жағынан, көрнекті кәсіпқой қазақ тарихшыларының Н.Ә. Назарбаевтың Елбасы
ретіндегі қызметін алғашқы күндерінен бастап жіті ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихнамасында
ең жаңа тарихымыздың, атап айтқанда тәуелсіз мемлекетіміз ... ... ... ... Н.Ә. ... ... тарихының да арнайы
зерттеу объектісіне айналып, өздеріне тиісті орындарын ала қоймағандығын
көрсетеді. Ол тарих ғылымының ... ... ... ... да
мүмкін. Әдетте, тарих ғылымында тарихи құбылыстар мен ондағы жеке тұлғалар
бейнесінің ғылыми реконструкциясы белгілі бір ... ... ... ... Біздің жағдайымызда тәулесіз Қазақстан мемлекеттігін одан әрі
нығайту және дамыту процесі де, ондағы Н.Ә. Назарбаевтың ... ролі ... ... ... ... ... тарихын, ондағы тұңғыш
Президенттің рөлін жан-жақты тарихи тұрғыдан зерттеу ісі әлі ... ... сол ... іске ... ... ... мен міндеттері. Жұмысымыздың негізгі мақсаттары:
біріншіден, ҚР тұңғыш Президенті Н. Ә. ... ... ... мемлекеттігінің қайта қалыптасу, нығайу және даму ... ... ... ... бірі ... ... ... жасау
арқылы, ең жаңа тарихымыздың ... ірге ... осы ... ғылыми
негізде дұрыс қалануына үлес қосу, екіншіден, келешек зерттеушілерге ... Н. Ә. ... ... ҚР ... ... ... ... білу және олардан шынайылық деңгейі жоғары мәліметтер ала білу
жолдарын көрсету, үшіншіден, өз еңбектерін ... ... ... пайдалана
отырып, Н.Ә. Назарбаевтың ұлттық мемлекеттігімізді қалыптастыру және дамыту
ісіндегі рөлін айқындау. Осы ... сай ... ... ... ... ... Назарбаев еңбектерінің ҚР тарихының дерек көздері ретіндегі маңызы
мен ерекшелігін анықтау мақсатында, ... ... ... ... өмір ... ... ... ретінде қалыптасу кезеңдері мен жеке
тұлғалық қасиеттерін зерделеу;
Н. Назарбаев еңбектерінің дерек көздері ретінде пайда болуын сынау, ... ... ... ... ... ... / ... Назарбаев еңбектерін тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының дерек
көздері ... ... ... ... ... сай
сыныптау;
Н. Назарбаев еңбектеріндегі КСРО-ның ыдырау себептері мен ... елде ... ... және ... ... ... талдау жасау;
Жаңа мемлекет қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... көрсету;
Н. Назарбаев еңбектеріндегі тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігінің саяси
негіздерінің қалыптасу, нығайу және даму тарихына ... ... ... ... ... ... Назарбаев еңбектерін Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің
атрибуттары тарихының дерек көздері ретінде талдау.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ... Н.Ә. ... 1990 ... ... ... Президенті болып сайланған күнінен бастап, 2006
жылдың қаңтарында ҚР Президенті міндетін атқаруға қайта кіріскенге ... ... Осы ... ... ... ... Н.Ә. ... тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының ... ... ... ... ... құрайды.
Зерттеу жұмысының теориялық- методологиялық және әдістемелік негіздері.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының ұлттық мүдде ... ... ... сай, ... жұмысы деректану ғылымының өзіндік
ерекшеліктерінен туындайтын – ... ... ... ... ... ... мен ... жағдайлары, сақталу формалары мен
ерекшеліктері, деректерді сыныптау және сыни талдау қажеттілігі ... ... ... ... және ... ... ... теориялық-методологиялық қағидаларға, ғылыми зерттеудің
объективтілік, партиялық және тарихилық сияқты жалпы ғылыми принциптеріне,
арнайы және нақты ... ... ... мен ... негізделген.
Зерттеу жұмысының барысында Еуропа мен ... ... ... ... ... мен ... ... пайда
болған ұлттық дерек көздеріне деректанулық талдау жасалынған Қазақстан
ғалымдарының ... ... ... ... ... ... Жұмыстың практикалық маңызы
мен қолданыс ауқымы өте кең. Онда жасалынған тұжырымдар мен ... ... ... ... ... оның ... ... қалыптасыру тарихын да, ондағы тұңғыш Президент Н.Ә. Назарбаевтың
атқарған қызметін орта мектептерде және ЖОО ... ... ... ... Н.Ә. ... ... мен ... зерттеуде пайдалануға болады.
Диссертациялық жұмыс тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... жасалынған алғашқы зерттеу ... осы ... ... ... ... ... кеңінен
пайдалынатындығы күмәнсіз.
Зерттеу жұмысының негізгі дерек көздері. Диссертациялық ... ... ... ... ... сай, ҚР тұңғыш Президенті Н. ... ... ... ... ... ... еңбектері құрайды.
1990 жылдың көктемінде дайындаған “Әділеттің ақ жолы” атты ... 2006 ... ... ҚР Президенті міндетін атқаруға қайта
кірісуіне арналған салтанатты жиында сөйлеген сөзіне дейін, Н.Ә. Назарбаев
“Ғасырлар ... ... ... ... он ... “Еуразия
жүрегінде” сияқты бірнеше іргелі ... ... ... ... – Ресей қатнастары” сияқты жинақтар, “Қазақстан – 2030” сияқты
Қазақстан халқына Жолдаулар, ҚР ... ... ... ... ... ... мен өз еліміздің және шет ел
басылымдарына берген сұхбаттары т.б. еңбектер жариялады. ... ... ... бір ... тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихына қатысты
мәліметтер сақталынған. ... ... ... ... ... негізгі дерек көздері ретінде деректанулық талдау
жасалынды.
Негізгі дерек көздерінде сақталынған ақпараттардың шынайылық деңгейі ... ... және ... ... ... ... деректану
ғылымының талаптарына сай, өздерінің пайда болуы жағынан ... ... әр ... ... де ... Олардың үлкен бір
тобын, дерек жасаушы субъект ретінде, Н. Ә. ... жеке ... ... ... ашуға арналған еңбектер құрайды. Негізгі дерек көздерінің
авторы туралы құнды ақпараттар алуға мүмкіндік беретін ... ... ... мен ондағы мәліметтерге деректанулық талдау жасау
барысында кеңінен қолданылды.
Сонымен ... ... ҚР ... ... ... ... ... қайта құруға ат салысқан қоғам қайраткерлерінің, ғалымдардың,
дипломаттардың т.б. ... ... шет ... ... де ... ... көздері ретінде пайдаланылды. Олардағы ... ... болу және ... ... ... ... ... еңбектеріндегі мәліметтердің шынайылық деңгейін, ғылыми маңызын
анықтауға, Елбасының осы істегі ... ... ... Мысалы, солардың
бірі, ұзақ жылдар бойы Президент әкімшілігінде қызмет етіп, Елбасының ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
қызметкерлері дайындаған еңбектер.[]
Жұмыстың дерек ... ... бір ... осы ... елімізде шығып
тұрған, өзіндік ерекшеліктері бар, мерзімді басылымдар құрайды. Мерзімді
басылымдардың ... да ... ... ... ...... синхронды /ілеспелі/ бейнеленуі. Ол, біріншіден, зерттеушіге оқиғаны
даму динамикасында зерттеуге ... ... ... ... ... қалыптасқан демократиялық үрдістерге орай, мерзімді
басылымдардың әр алуан әлеуметтік ... ... сай, әр ... ... ... оқиғаны әр түрлі қырынан зерттеуге мүмкіндік
берді.
Жұмысты орындау барысында ҚР Президентінің мұрағат қорларының құжаттары
да қосымша дерек көздері ... ... ... Н. Ә. ... ретінде қалыптаса бастауынан мәліметтер беретін және ... ... ... өмір ... ... сай ... құнды деректер сақталынған. Мысалы, мұрағаттың 812 қорында ... Н. ... ... рет ... ... өзін ... ... комсомолдарының 1962 жылы ақпан айында өткен оныншы съезінде
жасаған баяндамасының мәтіні ... 708 ... ... ... ақ жолы” атты кітабында келтірген тәуелсіздік ... ... ... және ... ... ... шынайылық деңгейінің ... ... ... жұмыста тақырыпқа сай маңызды дерек көздерінің үлкен бір тобын
құрайтын кейбір мұрағат қорларын пайдаланануға мүмкіндігіміз болғандығын да
айтуға тиіспіз. ... ... ... ... ... ... ... қызметіне қатысты мұрағат құжаттары “Қазақ
Кеңестік Социалистік Респуликасы Президенті” атты № 7-ші ... ... қор ... ... Бұл бір ... ... өкінішті, екінші жағынан,
дәл осы тақырыпқа арналған ... ... бір ... ... да ... Керісінше, бұл үлкен жұмыстың тек ... ... ... ... ашылуы зерттеушілерге бұл ... ... ... аша ... яғни ... ... ... әрі жалғастыруға мүмкіндік берері даусыз.
Сонымен қатар, 2005 жылдың қыркүйегінде интернет жүйесінде мемлекет
басшысы Н. ... w w w. akorda KZ деп ... ... ... веб-сайт қазақ, орыс, ағылшын ... ... 11 ... ... ... ... айдарлар мен
айдаршалардан тұрады. Мысылы, “Бірінші тұлға бөлімінде” ҚР Президенті Н. Ә.
Назарбаевтың өмірбаяны ... ... ... ... ... басшысының еңбектері берілген. Ондағы мәліметтердің де жұмыста
кеңінен пайдаланылғандығы түсінікті.
Аталған және ... да ... ... ... жұмысты орындау барысында,
тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихына қатысты ... ... ... ... ... ... мен ... құндылығын анықтауға
көмектесті.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
-Қазақстан тарихнамасында Қазақстанның ең жаңа ...... ... ... маңызды дерек ... ... ... ... атап ... ... Н.Ә. Назарбаев
еңбектерін тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігін қайта қалыптастыру ... көзі ... ... ... рет ... алынып отыр;
-алғаш рет ҚР тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз
Қазақстан мемлекеттігі тарихының ... көзі ... ... ... ... ... ... болуының объективтілігі, тарихи жағдайы,
сақталу формалары деректану ғылымының талаптарына сай сыни ... ... ... Н.Ә. Назарбаев еңбектерін дерек көзі ретінде пайдалану ... жеке ... және ... ... ... аша ... және ... мен басқару ісіндегі табыстарының сырын анықтауға әрекет
жасалынды;
- КСРО-ның ыдырауының саяси, әлеуметтік-экономикалық ... ... Н.Ә. ... ... өмір ... сай ... ... Н. Назарбаевтың тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... ... оның жолдарын анықтағандығы және іске асыра
білгендігі ... ... рет Н. ... еңбектеріне қазақ тарихындағы жаңа саяси
құбылыс – президенттік ... ... ... ... ... ... талдау жасалынды;
- Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігінің ішкі және сыртқы атрибуттары
тарихының дерек көзі ... ... рет Н. ... ... ... ... ... мәліметтердің шынайылық деңгейлерінің
жоғары екендігі дәлелденді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. ҚР тұңғыш Президенті Н.Ә.
Назарбаев ... ... ... мемлекттігі тарихының дерек көзі
ретінде деректанулық талдау ... ... ... тұжырымдар қорғауға
ұсынылды:
1. Н.Ә. Назарбаевтың тәуелсіздік қарсаңында және тәуелсіздік жылдарында
Қазақстан Президенті, яғни ... ... ... ғасырлар тоғысында елде
орын алған түбегейлі қоғамдық өзгерістердің бел ортасында жүріп, ... ... ... ... оның ... ... ... тарихының өзіндік ерекшелігі бар, маңызды дерек көздерінің
біріне ... Н.Ә. ... ... ҚР ... Президентінің адами және тарихи
тұлғалық ... ... ... ... ... көзі міндеттерін де
атқарады.
3. Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің пайда болуының ... ... 80-ші ... ... ... ... ... аталатын
алып империядағы қайта құру процесінің ... ... ... өз ... ... және тәуелсіз Қазақстан мемлекетін
қайта құру ісінің ... ... Н.Ә. ... алғашқы іргелі еңбегі “Әділетің ақ жолының” ... яғни ... ... кезінде дүниеге келуі, ондағы КОКП басшылығы
атына айтылған сындардың КСРО-ның күйреуінің ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік
жылдары пайда болған еңбектері Қазақстан мемлекеттігін ... құру ... ... және даму ... шынайылық деңгейі жоғары дерек
көзіне айналдырды.
5. Н.Ә. Назарбаев еңбектеріне деректанулық талдау жасау, оның ... ... ... мен ... ... меңгергендігін және оны
тәуелсіз Қазақстан мемлекетін құру ісінде ... ... ... Н.Ә. Назарбаев еңбектері Қазақстан Республикасында президенттік билік
иниституты қалыптасу тарихының маңызды дерек көзі ... ... Н.Ә. ... ... ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және
Қазақстанның мемлекеттік ... ішкі және ... ... шынайылық деңгейі жоғары дерек көзі.
Зерттеудің сыннан өтуі. ... ... ... Қазақ Ұлттық
университетінің деректану және тарихнама кафедрасында орындалды және сонда
талқыланып, ... ... ... ... ... ... қағидалары Республикалық Қасымбаев және Бекмаханов оқуларында /Алматы,
2005, 2006/, ҚР тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған ... ... ... ... 2006/ баяндалып, “Қазақ тарихы”
жорналында /Алматы.-2006,-№ 3/, Қазақ ұлттық университеті ... ... ... № 4, 2006, № 1/ т.б. ... құрылымы. Диссертация кіріспеден, төрт тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ... ... Н.Ә. ... ... ДЕРЕК КӨЗДЕРІ РЕТІНДЕ ПАЙДА БОЛУЫН СЫНАУ
1.1 Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан тарихының дерек көзі
ретіндегі маңызы мен ерекшеліктері
Деректану ... ... сай ... дерек көздерінің
маңыздылығын анықтау,біріншіден, зерттеушіге маңызды дерек көздерімен жұмыс
істеп, олардан ғылыми ... ... ... алуға мұмкіндік берсе,
екіншіден, дерек ... ... ... ... ... ... сол дерек көзінің немесе нақты деректің ерекшелігінен шыға
отырып, ... сай ... ... ... ... ... ... Дегенмен, тарихи деректердің де, дерек көздерінің де маңызы
мен ерекшелігі, ең алдымен, сол деректерді ... ... ... ... тығыз байланысты. Егер, белгілі орыс деректанушысы А.С. Лаппо-
Данилевскийдің сөзімен айтсақ: “ Тарихи дерек дегеніміз - адам ... ... ... [112, 365 ... ... ... пайда болуының басты объективті алғышарты белгілі
бір оқиғаның немесе қоғамдық құбылыстың ... ... ... Бірақ, оның
әр түрлі дерек көздерінде қалайша бейнеленуі деректі жасаушы жеке субъектің
қолында екендігі де анық. Олай ... ... ... немесе болып өткен
объективті тарихи құбылыстардың деректерде қай дәрежеде бейнеленуі, яғни
объективті құбылыстар ... ... ... қай ... ... сол ... жасаушы субъектің психикасына /дүниетанымы, ой
өрісі, білім дәрежесі, діни ... ... ... т. т./ ... ... Н. Назарбаев еңбектерінің ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасыр
басындағы объективті қоғамдық құбылыс – КСРО-ның ыдырап, тәуелсіз Қазақстан
мемлекетінің пайда ... және ... ... ... көзі ... мен ... сол еңбектердің авторы, яғни тәуелсіз Қазақстан
тарихының дерек ... ... бір ... жасаушы субъект - Н.Ә.
Назарбаевтің қоғамдағы орны мен өзіндік адами және ... ... ... Назарбаев еңбектері, деректану ғылымы тұрғысынан қарағанда, өзінің
пайда болуы жағынан жазба дерек көздерінің жеке адамдық тобына ... ... ... дерек көздерінің басты ... ... ... ... орын ... Сондықтан дерек көздерінің осы түрлерімен
жұмыс істегенде олардың ... яғни ... ... субъект туралы
объективті мәліметтерді пайдалана білудің ... ... ... ... ... ... фактор ретінде, дерек көздерін жасаушы Н.
Ә. Назарбаев туралы мәліметтерге сүйенуге тиіс боламыз.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті ретінде Н. ... ... ... аз ... аз ... ... жоқ. Соңғы
Президенттік сайлау қарсаңында, әсіресе сайлаудан кейін, Н.Ә. Назарбаев
туралы, оның ... ... ... ... ... ... ... жарияланды. Н. Ә. Назарбаевтың ... - ... мен ... ... кезеңдері жұртшылыққа жақсы таныс. Сондықтан біз ... яғни Н. ... ... мен қызметіне, әдеттегідей,
хранологиялық принципке сай ... ... ... ... көздерін
жасаушы субъект ретінде, деректанулық тұрғыдан қарауымыз қажет болады.
Егер, осы тұрғыдан келсек, Н. ... ... ... Қазақстан
тарихының дерек көзі ретіндегі маңызы мен ерекшелігі ең алдымен, оның
тәуелсіздік қарсаңындағы және ... ... ... ... ... ... ... байланысты екендігіне ерекше көңіл
аударуға тиіс ... ... ... ... ... түскен Н.
Назарбаев, өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан бастап ... ... ... ... ... дәл ... яғни ... соңы мен 90-шы жылдардың басында Қазақстан ... ... ... ... ... ... Ол туралы ҚР Президентінің
интернет жүйесіндегі веб-сайтында: “1979-1984 жылдары Қазақстан КП Орталық
Комитетінің хатшысы. 1984 - 1989 ... - ... КСР ... ... 1989-1991 жылдары - Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы, 1990 ... ... ... КСР ... ... төрағасы болды. 1990
жылдың ... - ... ... ... ... Демек, бұл, Н.Ә. Назарбаевтың дәл сол ... ... ... КСРО ... ... алып ... ... шешкен
аласапыран оқиғалардың бел ортасында жүріп, ел тағдыры үшін жауапты бірінші
адам ретінде, жаңа ... ... ... ... ... көзінде тұруына тура келді деген сөз.
Ол туралы Н. ... өзі ... ақ ... атты ... қызмет жағдайыма орай осы жылдардың барлығында да, ... ... ... жүріп, оларды талдауға және салыстыруға,
қорытындылар жасауға, шешімдер ... тура ... де, ... пікірімді айтуға барып отырмын”-деп, жазды [114, 219 б.]. Олай болса,
Н. Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан ... ... көзі ... ... ... басқа да тәуелсіз Қазақстан тарихының ... ... ... сол ... ... ... мен
түбегейлі өзгерістердің “қалың ортасында жүріп”, ел тағдырын, ұлт тағдырын
шешкен “шешімдер қабылдаған” адамның дүниеге әкелгендігінде. ... ... ... және мемлекет қайраткерлері тәуелсіз ... ... ... ... ол ... өз естеліктерін жазды, яғни
тарихи деректерді дүниеге ... Сөз жоқ, ... бәрі де ... ... ... дерек көздерін құрайды. Және де келешекте тәуелсіз Қазақстан
тарихын ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінің тарихымыздың түбегейлі өзгерістер кезеңінің ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Дегенмен, деректанушы ретінде, біз ҚР Президенті веб-сайты сияқты ... ... ... ... ... де ... ... кеткендігін айтуға
мәжбүрміз. Н. Ә. Назарбаев веб-сайтта көрсетілгендей: “1990 ... - ... ... ... ... ... атлатын
алып империяның құрамындағы Қазақ КСР-нің Президенті болып сайланды. Ал,
Қазақсатан Республикасы деп ... ... сол ... күйреуі
салдарында кейін пайда болды. Бұл ... ... ... ... ... оны ... сыннан өткізу қажеттігін тағы бір ... ғой деп ... ... өз ... ие болуы сияқты түбегейлі тарихи
өзгерістер кезінде республика басшылығында дәл Н.Ә. Назарбаевтың болуы, бір
жағынан тағдырдың ... ... ... ... онда ... ... ... да байқауға болады. Туа біткен табиғи ... ... өзін өзі ... ... ... бірі ... ... ортада жүруді қаламауы Н. Назарбаевты жастайынан белсенділік
танытып топ ... ... ... Ол ... Н. ... ... өзім
туралы айтар болсам, мен ешқашан қандайда бір басшылық қызметтерге айрықша
құмартқан жан ... ... бала ... ... ... ... өз қадірімді өзім сезерліктей әлде бір ішкі ... ... ... ... ... оқуда бірінші болуға талпындым.
Мұндай сезім өзін құрметтейтін кез келген адамға тән деп ойлаймын. Ал ... өзін ... ... онда одан ... ... ... ешнәрсе
шықпайды. Маған ұдайы басшылық ету ... ... ... бір
органдарға сайланумен болдым: жоғарғы кластарда мектеп оқушылар комитетінің
мүшесі болдым, әрдайым мектеп, аудан комсомол активінің қатарында ... [114, 69 ... ... мектепте оқып жүргенде-ақ белсенділік танытып, қатарының
алды болып жүретіндігі туралы ұстазы Сейітхан ... ... ... мінезі орнықты, білімге ынталы бала болатын. ... ... ... ... ... жататын. Қоғамдық жұмыстарға, мектеп
өміріндегі әр қилы ... бел шеше ... ... ... ... ... шаруаларының әр кез басы-қасында жүретін”- деп еске алады[11,123 ... бала ... ... ... ... ... Н. Назарбаев өмірге енді араласа бастаған жастық ... әрі ... ... Келешек Елбасының өзінің іскерлік қасиеттерін,
ұйымдастырушылық қабілетін жас ... ... ... ... ... ... ... досы, Қарағанды металургия комбинатының цех
бастығы Қуаныш Омашев ... ... ... ... ... жас ... ... туралы айта келе: “Иә, адам ... ... ... топ ... ... бұл жігіттің тегін азамат
еместігі сол кездің өзінде сезілетін”-деп [10, 12 б.], оған ... ... ... ... ... ... ... иниститутының Теміртаудағы
филиалында оқып жүргенімде таныстым”-дейді Қ. Омашев. “Кісіні баурап ... ... ... әкетті. Өндірістен қол үзбей оқыдық.
Күндіз жұмыстан мойын ... ... ... ... ... бір уақ ... үйірмесіне қатысуға
да үлгертінбіз. Аралас-құраластығымыз студенттік құрылыс отрядында бірге
болғанымызда тіпті беки түсті. Бұл да ... кім ... ... ... ... бір ... ... жас Нұрсұлтанның бойынан мұнда да танылып
еді.
Ол уақытта, яғни алпысыншы жылдардың ... Нұра ... ... жаңадан шаңырақ көтеріп жатқан еді. ... ... үй ... кіріскен отрядымыздың жұмысы көпке ұзамай тоқтады да, қол
қусырып отырып қалуға мәжбүр болдық. Отряд жетекшісі Князев ... ... қам ... ... ... өткізумен жүрді. Күзге дейін бірқатар
отбасыны баспаналы етуге ... үміт ... ... басшылардың:
“Жігіттер, қапыда қалдыратын болдыңдар-ау”,-деп реніш білдіруі жанымызға
батып, тығырықтан шығудың ... ... ... сол тығырықтан
Нұрсұлтанның белсенділік таныту арқасында ғана шыққандығын ... ... жоқ ... кетіп, қажетті құрылыс материалдарын тауып келген
Н. Назарбаев туралы: “Ол ... ... ... ... басшыларының есіктерін тоздырып, ақыры мақсатына жетіпті. ... да ... сала ... ... ... ... батысы тыным болмай,
үйлерді бірінен соң бірін қаз-қатар салып шықтық. Олар пайдалануға беріліп,
жұрт ... ... ... ... ... соның ішінде әсіресе,
командиріміз ... ақ ... ... бой ... көшедегі үй қабырғасында “Бұл ... ... ... ... ... құрылыс отряды салды” деп жазылған ескерткіш
тақта тұр”-дейді [10, 19 ... ... ... өмірін өз іскерлігінің арқасында қатарларының алды
болып, көпшіліктің алғысын алудан бастаған Н.Ә. Назарбаевты ... ... Одақ ... де ... ... әсер ... де, ... табиғат берген бойындағы талабы мен таланты деп айтуға
болады. Оның ... ... 1962 жылы ... ... яғни 21 ... ... оныншы съезінде сөйлеген ... ҚР ... ... ... сол ... ... ... Н. Назарбаевтың
саясаткер ретінде қалыптасу тарихының маңызды ... ... бірі ... талдау жасау, бойында ұлттық сезімі бар, жалындаған жас
саясаткердің қалыптаса ... ... ... ... өз ... ... ... бойы біздің ата-
бабаларымыз маңыратып қой, ... ... ... ... ... халқының қолымен жасалған алып завод бой көтерді – ол біздің
еліміздің ... ... ... – ол Қазақстан магниткасы”- деп
бастаған Н. Назарбаев: ... ... ... қазақ жігіттеріне ерекше
тоқталып, ... ... мен ... ... ... ... Олар өз
кәсіптерін жете меңгеріп, қәзір жақсы және үйлесімді жұмыс істеп жүр. Олар:
Сүлейменов, Сәрсекенов, Мырзахметов, ... ... деп ... ... ... ... ... металлург мамандығын үйренуге
көмектескен, еліміздің басқа металлургиялық заводтарынан ... ... ... аға буын өкілдеріне алғыс айтуды да ұмытпаған [115].
Сонымен қатар Н. ... өз ... ... де тоқталған. Ол:
“Өндірістік тәжірибеден өткен 800 ... 300 ... ... ... ... ... ... кеткен. Әсіресе, ол, Семей, Алматы,
Оңтүстік-Қазақстан облыстарынан келген жастарға тән”-деп, қазақ ... ... ... ... үшін сол ... ... ұйымдарының
жетекшілерін сынға алған [116].
Баяндамада: “1960 жылдың 3 шілдесінде (Демек, дәл 20 жасында – С. ... өз ... ... ... ... ... тура ... Басқа да
көптеген жолдастарым сияқты, мен де политехникалық институтта оқимын. Өткен
жылдың соңында мені КОКП-ға ... ... етіп ... 1961 жылдың
соңында маған коммунистік еңбектің екпіндісі деген атақ берілді”- деп, Н.
Назарбаев өзі туралы да ... ... әрі ... съезде республика басшыларының да қатысып
отырғандарын пайдаланып, қала мен ... ... ... проблемалары
туралы айта келе: “Бұлардың біразын өз күшімізбен шеше аламыз, бірақ
басқаларын біз ... шеше ... ... ... ... демалуларына
қажетті мәдениет сарайының жоқтығы, спортпен айналысуға ... ... ... ... ... комсомал жастарының атынан осы бір біз
үшін қиын мәселені шешуге көмектесулеріңізді сұраймын”- деп қала жастарының
өтінішін де ... ... ... әсіресе, қазақ жастарының тағы бір ... ... өз ... ... ... ... Ол: “Тағы бір өтініш.
Бірақ бізді дұрыс түсініңіздер, ... ... ... саны өте көп, ... ... ... жоқ. ... өз достарымның атынан дәрігер, мұғалім,
құрлысшы қыздарға айтамын – бізге, Қазақстан Магниткасына келіңіздер, мұнда
бәріңе де ... ... ... деп, съезге қатысушыларды ду
күлдіреді[118]. Жалпы, жаттанды баяндамалардан ... ... ... ... ... бір ... тастаған сияқты. Олай
дейтініміз баяндама барысында “ду қолшапалақтаудың” жиі естіліп ... ... ... өз ... ... ... ... өмір сүретін болады, біз оны
өз қолымызбен орнатамыз, біз оған ... ... ... Бұл, жас жігіттің адал сенімінен туған сөздер екендігіне еш
күмән жоқ. Олай ... ... ... 60-шы ... өз қатарлы
миллиондаған жастары сияқты, Н. Назарбаевта партияға шексіз ... ... ... ... ...... қоғам орнатып
жатқандығына сенімді болды.
Жалпы алғанда, баяндама ... ... ... ... ... және баяндамашы өз ойын шеберлікпен жеткізе білген деп айтуға
болады. Осы баяндамадан кейін оны ... ЛКЖО ОК ... етіп ... жылы өткен БЛКЖО 14 съезінде БЛКЖО ОК мүшелікке кандидат болып ... ... ... ... саясатқа келуі осылай басталды деп айтуға болады.
Н. Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан тарихының дерек ... ... мен ... ... ... ... бірі –
қандай қызмет атқармасын, қандай биік лауазымға ие болмасын, барлық уақытта
оның объективті қалыптасқан реальді жағдайды ... ... алуы ... шыға ... ... ... ... Мысалы, ол өзінің Қарағанды
металлургия комбинатының партком ... ... СОКП ... Комитеті
Секретариатында, оның алдында сол кездегі ... ... адам ... ... М.А. ... ... әңгімесі туралы: “... ... ... ... ... ... ... жағдай жасалмаса да комбинатты
қалай салып шыққанымызды айттым. Алып құрылыстың жүздеген ірі-ірі ... ... әлі ... ... ... ... қалай болса солай үйді-үйіне машинамен тасып алып ... да ... ... ... балабақшаның салынбағанын, күнделікті
қажетті азық-түлік өнімдері мен бұйымдардың жетіспейтінін де сөз еттім. Ауа
райының аса қолайсыздығын, боранды-шашынды ... ... ... ... ... ... де ... Әйелдерге жұмыс табыла бермейтінін
де жасырған жоқпын...
Ол менің сөзімді бөлместен ықылас қоя тыңдады. Ал сонан кейін сұрақ бере
бастады, ... ... ... да ... ... ... дәптеріне түртіп
алды”-дейді [114, 103-104 бб.].
Ал, ондай, сол кездегі өлшем бойынша ең жоғары деңгейде өткен бүкпесіз,
боямасыз ашық ... не ... ... ... бой түзей бастады.
Жақсы жабдықталған тұрғын үй орамдары, ... ... 15 мың ... елу ... жүзу ... бар су ... салынды. Су
қоймасының оң жағалауында демалыс үйі, сауықтыру-емдеу ... ... Ең ... ... ... ... ... жойдық. Мамандардың
тұрақтамауы бұрын 32 процент болса, енді ол 9 – 10 ... ... 106 ... ... көркейуіне Н. Назарбаев үлес қосқан Теміртау қаласының
бүгіні туралы Қуаныш Омашев: ... ... ... қаласының орнағанына 60
жыл толғаны атап өтілді. Бұл күнде ол жайнап-жарқыраған, көз қызығарлық
күйге еніп, ... ... ... ... ... тойын жасаушылар көп.
Пәтер бағасының қалтаға қолайлығын пайдаланып, ... қолы ... ... ... дені жастар. Шуақты өмір құшағы ашылғанына
шаттанады бәрі. Бірінен соң бірі бой түзеген әлеуметтік-тұрмыстық ... ... бет ... ... ... мұны өз
орталарынан шыққан Президенттерінің елі үшін ерен ... ... ... [10, 25 б.].
СОКП Орталық Комитетінің Секретариятында сөйлеген сөзі, тек ... ғана ... ... ... ... ... өз ... да
әсер еткен сияқты. Ол туралы Н. Назарбаев: “Арада ... жыл ... Д.А. ... көңілденіп отырған бір сәтінде менің СОКП ... ... ... сөзімнің әсері ... ... ... ... ... естерінде сақтап қалғанын өзіме айтқан
болатын. Төрт жылдан кейін менің Қарағанды ... ... ... ... хатшылығына ұсынылуыма шамасы, осы жағдай көбірек ықпал
етсе керек”-деп, еске алады дейді [114, 107 ... оның ... СОКП ОК ... ... ... ... ... қалай түскендігі туралы Азияның бес бірдей асқар
тұлғаларына арналған ... ... атты ... Н. ... арналған
бөлітінде: “Оның өмірі тіпті де жай емес ... ... ... ... шығып, өз еңбек жолын зауытта түрлі жұмыстар атқарудан
бастаған балаң жігіт өз ... ... ... кез ... ортада айқын
көшбасшылық қасиеттерімен танылады, ал ол ... сол ... үшін ... жолы ... ... ... жоғары комсомолдық, онан кейін
партиялық қызметтерде жоғарылауына жағдай жасады.
Дегенмен Назарбаевты қарапайым ... ... деп атау ... ... өрлеген алғашқы сәтінен бастап ол өзін ... ... ... ... ... таныта білді.
...37 мыңдай адам жұмыс істеген алып металлургия комбинатының партиялық
басшысы бола ... ол ... ... ... ... көре ... басқа да кәсіпорындарындағы сияқты комбинаттың өндірістік жоспары
жоғары жақтың күштеп ... ... Оны ... жолмен орындау
керек болатын. Сондықтан өнім көлемін өсіріп көрсету, қоймадағы қорлар және
қосып жаза салу сияқты айла-амалдардың бәрі пайдаланылды.
Ол ... бәрі ... ... ... ол ... ... газеті –
“Правдада” жарияланды. Одан ... ... ... есеп ... ... ... бәрі оның ... жолы аяқталды деп санады. Кейін
өзі: “Қызметтен алып, ... ... ... ... деп ... Егер ... парторг зауытты дағдарыстан шығарудағы өз жоспарын
баяндап, ... ... ... ол ... болатын да еді. Оған сенді
– ол сендіре білетін. Комбинатқа ... ... ... ... ... ... ... қатарындағы Қарағанды облысының екінші
басшысы болды”-деп жазылған [102, 14 б.].
Осылай, саналы өмір жолының басында-ақ өзін ... ... ... ... Н.Ә. ... ... позициясына айналды. Қай жерде болмасын
қалыптасқан реальды шындықты айтуы, оған талай жауапты сәттерде, ... ... ... жол таба ... және ... ... ... көмектесті. Мысалы, 1986 жылдың ақпанында Министрлер Кеңесінің
Төрағасы ретінде ... ... ХҮІ ... ... ... ... ... жекелеген табыстарды
бадырайтып көрсетудің және қайдағы бір еңбегі үшін аудандық және облыстық
бастықтарды ... әлі ... ... ... ... ... Осының бәрінің мүмкін болуының тағы бір ...... ... ... ... әдістерін дер кезінде және ... тиып ... Жеп қою мен ... ... ... ... 5 ... ішінде 120 мыңға жуық ірі
қара, 1,7 ... қой, 42 ... ... мен ... кем ... ... деп,
республика көлемінде жіберілген кемшіліктер туралы ашық айтса [114, 172-181
бб.], СОКП саяси ... ... ... СОКП ХХҮІІІ съезінде сөйлеген
сөзінде: “Қайта құру басталғалы бес жыл ... ... ... кемшіліктерсіз
жүріп жатқан сала бізде жоқ екенін адал мойындауымыз керек... Менің өзіме
жоспарлы шаруашылықтан рынок стихиясына көшу ... ... ... ... ту ... күні ... ... айқындамалары жоқ армияның
жанталаса шегінуін еске салады... Қайта ... ... ... ... ... ... ... салқынын тигізді. Көп ұлтты
мемлекет жағдайында нақ осы неғұрлым маңызды ... ... ... ... ... тыс ... тек қана ... [114, 259-267 бб.], ССРО Халық депудаттарының ІҮ съезінде
жасаған баяндамасында: “Мүлдем ашық ... ... ... экономикалық
реформаны жүзеге асырудағы қателіктер елді оның тарихында болып көрмеген,
көп ұзамай-ақ басталатын дағдарыс шегіне жеткізді...Үкіметтің ... ... өлі ... бағдарламасына үкіметтің беделін сақтау үшін жасанды
түрде жан ...... де мәз ... ... ... “Жабы ат пен сұлу
құралайды бір арбаға жегуге болмайтыны” белгілі ғой! Ал біз ... ... ... ... екі ... ... енді ... қайшы
некенің нәтижесінде, былайша айтқанда, қандай құбыжықтың пайда ... ... [114, 260 ... келтірілген мысалдар, біріншіден, Н. Назарбаевтың барлық деңгейде де
шындықты тайсалмай айта ... ... ... СОКП ... ... бойы қалыптасып, әбден қатып-семген елді басқарудың
“дәстүрлі” тәсілдерінен бас тартып, басты мақсат етіп ... де ... ... қалу” емес, қалыптасқан реальды жағдайдан шыға отырып,
қаншалықты ащы болмасын шындықты мойындай отырып, ... ... ... типті басшы екендігін көрсетеді.Үшіншіден, мұндай принципті ... ... ... ... ... ... ... Ә. Назарбаевтың жастық жігері, қандай істе болмасын алғырлық танытуы
және бойындағы құдай берген күш-қуаты мемлекет ... ... ... әсер ... Оның ... 44 ... ... КСР-ы сияқты үлкен
республиканың Министрлер Кеңесінің төрағасы болып тағайындалуына да ... ... ... ... ... болған. Ол туралы сол ... ... ... Д. А. ... ... ... болмайды”
деген атпен жарық көрген заманхатында: “Назарбаевтың ең басты ... ... ... ... мен лапылдаған қайрат-жігері еді.
Өзіміздің орнымызды басатындырдың қамын біз ойламасақ, кім ойлауға ... да ... КСР ... ... ... Б. ... ... КСР
Жоғарғы Кеңесінің Призидумының төрағалығына сайланған кезде мен Назарбаевты
үкімет басшылығына ұсындым” деп жазды[12, 385 б.].
СОКП басшыларының өздері еш ... ... ... ... ... ... ... деңгейде айтуларының, өз ойларын өмір шындығы
ретінде халыққа ұсынуларының іс ... не ... ... ... ... белгілі. Ол туралы Н. ... ... ақ ... ... ... өз ... көз жүгіртер болсақ, аса күрделі
мемлекеттік, әлеуметтік және экономикалық ... ... ... келудің қаншама мысалын табар едік десеңізші!”-дейді [114,41б.].
Большевиктік-коммунистік партияның “дана ... ... ... ... ... ... ... орнатқан кеңес халқы
өтірікке, жалған уәдеге әбден тойып болған. Оған ащы да ... ... ... ... осындай жағдайда Н.Ә. Назарбаевтың шындықты айта білетін жаңа
буын басшыларының өкілі ... ... ... ... ... ... оған деген ел сенімін тудырды. Оның Тибилиси, ... ... ... ара ... ... ... ... шығуы, Одақ
көлеміндегі ең жоғары орындардың біріне ұсынылуы соның дәлелі.
Н. Назарбаевтың бүкіл КСРО ... елді ... ... ... ... ... ... “Азия асқарларында”: “Назарбаев КСРО
Халық депутаттарының 1989 ... 1 ... өзі ... және ... ... қайта құрудың төртінші жылында, жаңа ... әрі ... ... ... ... ... ... ел күткен
реформа бір орында малтығып қалған болатын.
Қайта құру ... ел ... ... ... сөздерінен тың леп
естиміз бе деген ... ... ... ... ... Сол кезде реформаның кемшіліктері мен осал тұстары туралы ... ... ... ... ... өз ... ... елге
мәлімдеген Назарбаевтың сөзі көптеген адамдарды таңырқатты. Қазақстандағы
бес жылдық ... ... ... үшін ... мектеп болды. Оның
айқын дәйектелген, ... де ... ... сол ... ... ел назарын
өзіне тартып, Гарбачевтың өзінен де кем түспейтін күшті, ... ... ... бүкіл елге паш етті”- деп айтылған [102, 15
б.].
Н.Ә. Назарбаевтың ХХ ... ... ... КСРО ... ... ... ... осындай үлкен беделге ие болуының тағы бір
себебі, оның өз ... өз ... аса ... ... ... сөзі
мен ісінің үнемі сай келуі, яғни ел ... ... ... ... ... ... сезімі. Ол туралы Нұрсұлтан Әбішұлы 1991
жылдың көктемінде, яғни ел ... ... ... ... ... “Иә, бір кезде мен ... өз ... ... ... ... едім. Бірақ, өмір өзінше өктемдік
жүргізді.Қазір мен үлкен саяси жолдан өтіп ... ... ... ... өзімді өзімнің көрсетуіме, өзімнің бойымдағы әлде бір ... ... ... тигізді. Бірақ, нағыз қанағаттанғандық
сезімі ... де ... ... мен ... ... ... жатқан
құблыстарға ықпал етуге мүмкіндігімнің бар екендігінен келмейді. Саяси ... ... ... – бұл ең ... оның иығына түскен орасан
зор ауыр еңбек және , ... ... ... өмір ... ... бермейтін
ғаламат күшті жауапкершілік сезімі. Бұл жерде моральдық ... ... ... ... бар, ол өз халқыңның мұң-мұқтажы мен талап-
тілегін түсінетініңді, оны айта алатыныңды, адамдардың ... ... ... ... Әлібетте, бұл ретте ешқашан да ... ... ... жоқ - ... өзің ... бағалаудың неге алып барып
соқтыратынын ... ... де ... білеміз. Ал, еңбегіңнің еш кетпегенін
сезінгенде, өткен жолдардың қиындығына өкінбеу керек”-деген [114, 100 б.].
Ол кезде елдің де, ... де, ... ел ... да “ ... түскен
орасан зор ауыр еңбектің”, жұрт болып бірігіп көтерер ... ... әлі алда ... әрине ешкім де білген жоқ. КСРО сияқты
алып империяның көп ұзамай-ақ түбінен шіріген кәрі емендей құлауы, ... ... ... жаңа міндеттер шешуге мәжбүр етті. Дегенмен, бұл ... ... ... Н.Ә. ... ... ... ... ауыр
еңбектің” бірнеше есе артқандығы түсінікті.
КСРО-ның ыдырауынан ... ай ... ... ... ... ... ниет атымен болған емес, оны ойлауға мұрша да жоқ еді – өмір
маған қашанда өзінің, ... ... ... ... тым ... ... талаптарын үстемдікпен ұсынып келді. Негізінен алғанда ... ... бір ... қайткенде де шыдау, төтеп беру проблемасын шешуге
тура келіп ... - деп, ... [114, 48-49 бб.]. Н. ... ... да ... ... ... Қазақстан мемлекеттігін қайта
қалыптастыру міндетін жүктеді. Оның еңбектерінің ... ... ... ... көзі ретіндегі маңызы мен ерекшелігі де осы
факторлерден туындайды.
Н. Назарбаев еңбектерінің ... ... мен ... ... ... тобын оның жеке адами және тұлғалық қасиеттері құрайды.
Белгілі зиялы қауым өкілдері М. ... Қ. ... және ... “Елбасы қандай болу керек?-деген сұраққа:
“ - Ұлты қазақ, ұлттық дәстүрдің уызына жарыған, ... бар ... ... ... тілін, тарихын, мәдениетін, әдет-ғұрпын, салт-
дәстүрін жетік білетін; ұлтын жан-тәнімен сүйетін, оның ... ... дені ... ары ... ... ... ... аялайтын,
сенімін үмітін ақтай алатын, ел тағдырына жауап бере алатын Азаматы; кек
сақтамайтын, өштеспейтін, бар ... ... ... ... ... ... Жанашыры; қар жауса – күрек, жел тұрса тірек бола алатын халақтың
қамқоршы ... ... ... ... ... сыйлайтын, әдептен
аттамайтын, ешкімді бөліп-жармайтын, ... ... ... – қорған, тарыққанда – пана, зарыққанда сана бола ... ... ... ... ... бай, ... адал, сертке берік, пейілі
кең, байлыққа құнықпайтын қазақ халқының шын Перзенті болуы керек;
- Ел басына күн туса ... су ... ... су ... ... ... ... қорғайтын, көзінің қарашығындай сақтайтын; іске
алымды, сөзге шалымды, бүгінгісін оза ... ... ... ... ... ... ... Адамзат тарихын, дін тарихын, ... ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыра алатын
Іскер; Қазақстанның байлығын төгіп-шашпай халықтың игілігіне ... озық ... ... қоса ... ... ... ... болуы керек;
- Халықаралық қауымдастыққа кеңінен танылған, өркениетті елдердің
басшыларымен терезесі тең, ... сөзі ... ... ... елдескенде мейрімін шашатын аузы уәлі, сөзі дуалы Саясаткер болуы
керек.
Мұндай ердің ... ем, ісі ... елі ... ... ... сай туған осындай ерге ғана сеніп, соңынан ереді”-деп жауап ... 11 ... ... ... Н. ... бойынан табылатындығы және олардың
оның жазған еңбектерінің шынайылық, толықтық деңгейлерінің жоғары болуына
әсер ететіндігі анық. Біріншіден, Н. ... ... ... қалың
ортасынан шыққан қарапайым көпшіліктің өкілі. ... ол өз ... ... тілі мен ... ... ана ... ... еңбеке ерте араласып, соғыстан кейінгі ауыл тауқыметін
жастайынан көріп өскен жан. Ол ... ... ... яғни ... қалыптасуының
негізі туралы “Әділеттің ақ жолында” және 1997 жылы “Егемен ... бас ... ... Қалижан мен баспагер Мұхтар Құл- Мұхамедке
берген және “Халықтан жасыратын ештеңе ... ... ... ... ... ... ол еңбектер түпнұсқалық дерек көзі
ретінде келешек Елбасының жастық шағынан мол мәліметтер береулерімен ... ол ... ... ... сұхбатында: “Иә, біреулер
ойлайтын шығар мен ... ... ... ... ... деп. Президент
болғаныммен бүйрегім жерге бұрып тұрады. Мен ... ... әлі ... жоқ. ... да ... ... өскенімді жасыра алмаймын. Сиырды да
бұзаулаттық, биені құлындауды да көрдік. Менімен бірге ... ... ... екі ... ... ... жоқ па? Мысалы, сиыр бағамыз, оған он
жасымнан бастап шөп шаптым. Сиыр қораны тазалау керек, суару қажет, ... тағы ... [120, 10 б.], ... ақ жолында”: “Ол кезде менің
бір ғана ... ... ... ... тезірек еңбекке араласып табыс тауып,
үй ішіне түскен ауыртпалықты аз да ... ... ... ... үлкені мен едім”-деп, өзінің жастайынан қандай ... айта ... ... ауыл ... қатардағы оқушыларының
бірі ретінде сабағын ... ... ... ... ... тапсырманы
орындайтын уақыт тек түн мезгілі ғана. Өйткені атқаратын шаруа шаш етектен:
малға шөп салу, ... ... ... тазалау, су әкелу, огородтың арам
шөбін отау ... ... ... Оның есесіне алтындай қымбат
уақытты бағалай білуді үйрендім, ... ... да, өзім ... ... ... оқуға да уақыт табатын болдым”- дейді [114, 20-21
бб.]. Демек, ол өзінің өмір жолының бастауында, оның ... ... не ... ... ауыл ... өмір ... бастауындай ұлттық,
халықтық негізден нәр алған. Президент ... ... ... ... сыры ... емес ... ... саясатының алғашқы күндерден бастап өн бойынан өтіп
келе жатқан өзегі ұлттар достығын сақтау және оны нығайту ... ... ... көп ... ... үшін бұл ... шешуші маңызы бар
фактор екендігі түсінікті. Бүгінгі ... қол ... ... ... ... ... ... білгендіктің салдары екендігі де
және бұл істе Н. Назарбаевтың қосқан үлесінің ерекше екендігі де ... ... ... фактілер.
Өзге ұлт өкілдерімен тіл табыса білу, олармен қоян-қолтық араласып
тіршілік ете білу де Н. ... ... ... ... ... ол ... Н. ... өз сұхбатында: “Кеңес өкіметі, Компартияның
саясаты ұлтаралық мәселені түгел шешті деп жүрдік қой. Қазір ... ... емес ... Егер ол ... ... Қарабақтағы, Тәжікстандағы қантөгіс,
Приднестровьедегі оқиғалар болмас еді. Югославияны айтайық, ... ... бәрі ... ма еді? ... ше? Оу, осылай деп айтайық, доспыз деп
айтпасаң құрисың деп, ... ... деп ... барлығы жым болып
жүрді. Ол Кеңес ... ... ... ... болды”- деп Кеңес
өкіметінің, коммунистік партияның ұлттық саясатының мәні мен ... ... ... және оның ... ... айта ... ... та,
біздің ауыл Шамалған деген қазақ пен орыс, украйындықтар аралас тұрған ауыл
еді... Орыстармен, украйындармен, қазақтармен, Кавказдан ... ... мен ... ... бірге болып, солармен араласып өстік. Сол
кезде біз ... ұлт деп, ... да ... жоқ”- десе [120, 10 б.],
“Әділеттің ақ жолында”: ... сол ... еске ... көп ... ... ... ... өмір болатын! Мәселен, бүгіндері ... ... ... ... да ... тіл ... ... Ол
кезде бұл мәселе ешкімнің ойына да кірмейтін. Екі ... ... тіл ... ... ... Әкем жер ауып ... балкарлардың тілін жақсы
білетін, олардың бауырындай болып кетіп еді. Иә, бұрын бірде-бір орыс сөзін
естімеген алты жасар мен ... ... ... ... ... ... ... болар едім? Араға бір жыл салғанда менің де әжептеуір орысша
тіл сындыруым онша ... ... жоқ. ... ... ... ... чешендерді түсініп, тіпті неміс балаларымен олардың
тілінде бірлі-жарым сөздерін ... тіл ... ... дейді [114, 14-15
бб.].
Міне, осылай, “ұяда не көрсең, ұшқанда соны ... ... ... ... ұлттар достығына Нұрсұлтан Әбішұлы Елбасы болған ... ... ... ... ... бірі ... ... ерекше
көңіл бөліп келеді. Елбасының бұл саясатын өз халықы түгілі өзгелерде
байқап, оның Қазақстан үшін ... ... ... ... ... Мысалы, “Правда” газетінің Қазақстандағы бұрынғы тілшісі Д. Валовой
“Кремлевский тупик и Назарбаев” деген кітабында: “Ұлтына, ... ... ... ... ... идеялық бірлігі президент
Назарбаевтың барлық ... ... ... Ол ... ... ... атты ... айтқан ойларын табандылықпен іске асыруда,
жәнеде ол қайдан шықпасын, ... ... ... ... бұл ... жаңа ... ... Оларды қатаң сақтау
Қазақстандағы тұрақтылықтың берік кепілі болады”-дейді [101, 166 б.]
Үшіншіден, Елбасы бойындағы еркше қасиеттердің бірі, оның ... ... ... ... ... ... ден қойуы. Ол өзінің
сұхбатында: “Қазақтар – мұсылмандар, мұсылмандардың ішіндегі сунниттерміз.
Сондықтан халық Алласына, Тәңіріне сеніп, ертеңгі ... ар ... ... ... ... ойлап, дүниедегі мынау бүгінгі күннің күйбеңімен жүре
бермей, жаңағы Мұхаммед пайғамбардың хадистеріне сәйкес өмір сүрсе ... ... ... ... ... ... болмайды. Өзіңе ғана
жақсылық тілеме, басқаға да ... ... ... ... ... ... ел ... адамға қызмет ет деген Құранда жазылған сөздер
бар. Сондықтан ... ... ... ... ... ... деп ... Қай
кездерде біз нағыз мұсылман бола аламыз ба, бола алмаймыз ба, кім ... ... ... ... ... ... мен қызмет етіп
жатырмын”-деуі және осы бағытта атқарған нақты ... ... ... [120, ... ... тек мұсылман дінін насихаттаушы ғана емес, көп ұлтты, көп
дінді елдің ... ... ... түсіністік, дінаралық татулық
жолында да еңбек етіп жүр. Ол тарихта ... рет ... әр ... ... ... ... ... пікір алмастыруды ұйымдастырды.
Төртіншіден, Н.Ә. Назарбаевтың ешкімге де кек ... ... де ... аян. Елде демократияның ... ... ... ... ... ... ... басылымдар Елбасы туралы
әр түрлі алыпқашты әңгімелер айтып жүргені де ... ... 2005 ... ... ... аузына, бейнелеп айтсақ, “ақ ит ... көк ... ... ... қай ... не деп ... ... жатудың қажеті
жоқ. Оның үстіне олардың не ... не ... ... ... ... ... ... Қазақстан” газетіне берген сұхбатында толық
айтқан. Ол: “Халықтың өзі де көрді, мен ... ... ... ... деп ... Өйткені, өткен жеті жылда атқарылған жұмысқа
қарап елдің маған әділ баға ... ... ... ... ... ... бір ауыз ... сөз айтқан жоқпын. Олардың кейбірінің
мен туралы айтпағаны жоқ, солардың сойылын соғатын газеттердің мен ... жоқ. Мен оған ... ... ... бәрі де ... ғой. Сондай-ақ, басқа кандидаттарды қолдап ... ... мен үшін жат ... Неге ... олар осы шешімі арқылы менің ... ... ... бөлуім керектігін көрсетіп тұр. Ел басқаратын адам
кең ... ... Мен кең ... ел кең ... ел кең ... тең болмайды. Жалпы, ешкімді де дұшпан тұтып керегі жоқ. Өз
басымда оппазиция ... ... да ... ... жоқ. Болған да
емес”-деді [121, 23 б.].
Президент Н. Назарбаевтың оппазиция өкілдеріне қатысты бұл ... ... ... ... барша жұрт куә. Дегенмен сол
оппазициялық басылымдар арасында ... ... ... де ... өкінішті-
ақ. Қолында көп мүмкіндігі бола тұра Назарбаев осылардың ешқайыссын ... ... жоқ. ... ... ... соңынан еруді таңдау
құқығын Қазақстан халқының өзіне қалдырды.
Бесіншіден, Н. ... ... ... тиянақтылық,
тыңғылықтылық, еңбексүйгіштік, жұмысындағы жүйелілік сияқты іскер адамдарға
қажетті ... де жат ... ... М. Қасымбеков ол туралы: ... ... ... өте жинақы жан. Өзінің жұмысын дұрыс
ұйымдастыруға ... мән ... ... өзі бүгінде үйреншікті әдетке айналып
кеткен. Үстелінің ... бір ... ... ... ... ... көргеніңіз бар ма осы? Зер сала қарасаңыз, ол
сиялы қаламмен тайға таңба басқандай етіп, маржандай ... ... ... ... өзін ... оқи ... Өз басым осыдыа-ақ Нұрсұлтан
Әбішұлына тән ... ... ғана ... ... ... ... ... деген нық сенімді, тиянақты тыңғылықтылықты көргендей
боламын...
Осыларға Елбасымыздың жанкешті еңбексүйгіштігін қосыңыз. Ол өзін аяу
дегенді ... ... ... ... ... әр ... ... Әр жылдың соңғы тоқсанында алдағы жылы Президенттің тікелей
қатысуымен атқарылатын маңызды істердің ... ... ... ... ... Ол ... айлық кестелерде ширатылып, нақтылана
түседі. Елбасымыз осыларды өте мұқият жасатады да, ... ... ... ... ... ... ... бейберекеттікті
ұнатпайды”-дейді [24, 25 б.].
Нұрсұлтан Әбішұлының тұлғалық және жеке адами қасиеттері туралы, тек өз
отандастары ғана емес, ... және алыс шет ... де ... ... да, одан кейін де баспасөз ... ... ... ... ... бәріне бірдей тоқталып жату мүмкін емес.
Дегенмен, солардың біразына көңіл ... ... өз ... ... ... ол туралы объективті мағлұмат алуға мүмкіндік берері анық.
Мысалы, А. Андреев ... ... ... ... ... ... не ... деп аталған мақаласында, Назарбаевтың іскерлік
қасиеттеріне ерекше көңіл бөле келе: ... ... ... саяси және
экономикалық проблемаларды шешудегі прагматикалық ұстаным, өзін өзгелердің
орнына қоя білу. Назарбаев бұрынғы КСРО республикалары ... ... ... ... ... сыры әлі көп ... ашылған
жоқ ...” десе[122], “Красная звезда”газетінің тілшісі Олег Феличев ... атты ... ... ... ... ... ... айту қиын.
Бірақ біз кенеттен Қазақстан ... ... ... ... ... мәселелерімізді шешудегі аналитикалық көзқарасты “ашып” таң қалдық.
Оның көптеген саяси басшылардан жарты қадам, кейде ... бір ... ... ... дейді[123].
“Российские ведомостий” газетіне берген сұхбатында Эдуард Макаревич:
“Сонымен президентті кім өсірді, ... ... кім ... ... ... өзі: “- Мүмкін, төтенше жағдайларға толы уақыт шығар. ... және жоқ! ... ол ... ... бәрі де ... ... ... тілшісі Д. Валовой: “ Мен Нұрсұлтан Әбішұлын он
жеті жыл бойы білемін... Бұл ұзақ ... ... ... ... ... оның
табыстарының сырын ашатын өз формулаларымды ... ... ... ... ... ... бірінші бөлімі: ол мақсатқа ұмтылушылық, өзіне жоғары талап
қоя білу және ... ... ... ... ... ... Назарбаев
өз табиғатында сыншы – жасампаз адам. Ол нені сынамасын, түпкі ... ... ... ... ... ... да тиімді жолдарды ұсынады... Және,
соңғы, формуланың үшінші бөлімі, Назарбаев қызмет сатысымен жоғары өрлей
отырып ФЗУ ... және ... ... ... өсіп, барлық
сатыдан өтті. Сондықтан ол ... ... қыры мен ... ... ... емес, өз көзімен көріп өсті. Назарбаев өзінің бүкіл саналы өмірін
еңбек адамдарымен және ... ... ... ... ... Жуков, екінші дүниежүзілік соғыста әлем мойындаған бірінші
қолбасшы; Андрей ... ... ... аты әйгілі ғалым; Михаил
Александрович Шолохов, әлем ... ... ... ... ... ... деңгейдегі мемлекет және саяси қайраткер – ... ... ... ... халықтың ең төменгі топтарынан шыққан және олардан
еш уақытта қол үзбеген нағыз “аспазшының балалары” - деп, өзінің ... ... ... мысалдармен дәлелдейді [101, 36-62, 188-189 бб.].
Нақты бір адам ... ... ... ... бір жерден шығып жатса,
онда ол адамның шынында да ... адам ... да. ... ... ... ... зиялы қауым өкілдерінің сөздерімен айтсақ: “Әр бір жеке
тұлға өз тағдырының ғана ұстасы ... ... ... өзі ... ... керек десеңіз өзі ғұмыр кешкен уақытқа ықпал ететін қайталанбас
жаралым. ... сол жеке ... ... Тәңірі – шебер айрықша
қабілет пен қасиет дарытса, ол ... пен ... тек қана ... қана биік ... бағышталатын болса, ондай тұлға өз өмірін ғана
мазмұн-мағанаға ... қана ... ең ... өзі ... ... ... ... да сәулелендіріп, оның мерейін өсіріп, мәртебесін биіктететін
болады. Бұған тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш ... ... ... ... мен болмыс-бітімі жарқын айғақ” [73]. Оған қосарымыз
мұндай тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... да жоғары болуы заңдылық. Демек, Н.Ә. Назарбаев
еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан тарихының, оның ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар маңызды дерек көзі
екендігі күмәнсіз.
Дегенмен, кез ... ... ... тән ... ... ... ... түрлі көңіл күйлер, басқа да адами қасиеттер Нұрсұлтан Әбішұлына да тән
қасиеттер. Ол туралы біраз ... бері ... ... ... ... жақыннан байқауға мүмкіндігі болған Ермұхан Ертысбаев: “Менің
барлық достарым, таныстарым, жорналшылар, шетелдіктер және тағы да ... ... ... жиі ... “Айтшы, ол өзі қандай?” - деп. Мен; “Әр
түрлі”-деп жауап беремін. Шынында да, ол әр ... Мен оны ... ... ... ... де, ... ... көтеріңкі кезінде де, пәс кезінде
де, байсалды-ойлы кезінде де және тіптен ашулы кезінде де көрдім...
Шынында, ол әр ... ... ... ол ... сабырлылық
танытса, керісінше, тыныш қалыпты саяси жағдайда мазасыз және эмоциональды.
Ол жалпы нашар актер, өйткені еш ... өз ... ... ... Егер ол
біреуді ұнатса немесе силаса, онда Назарбаевтан артық шын берілген және
сенімді жолдас табу ... Егер ... онда оның ... жиеркеніш
белгісі пайда болады және оны өзі жасыра алмайды”-дейді [22, 15 б.] /Барлық
аудармалар біздікі – С.С./ ... ... ... қасиеттерінің оның
жазған еңбектеріне де әсер еткендігі ... ... ашық ... еңбектердегі
мәліметтердің шынайылық деңгейін көтермесе, төмендетпейтіндігі анық.
Сонымен, қорыта айтсақ, Н. Назарбаев ... ... ... ... ... көзі ... маңызы мен басты ерекшелігі,
біріншіден, оның тәуелсіздік қарсаңында және ... ... ... қызметтерімен тікелей байланысты. Өткен ғасырдың 80-ші
жылдарынан бастап республикалық деңгейдегі басшылық ... ... ... алдында Елбасы болып сайланған Н.Ә. Назарбаевқа сол жылдары
болған барлық түбегейлі өзгерістердің ортасында жүріп, ... ... ... тура ... ... ... бәрі туралы өз еңбектерінде жазып,
маңызды дерек көздерін дүниеге әкелді. Екіншіден, Н. Назарбаев ... ... ... ... дерек көзі ретіндегі маңызы мен
ерекшелгі, олардың Қазақстан Республикасының ... ... ... оның
ең бір қиын-қыстау сәттердегі тарихи шешімдер қабылдап, жаңа мемлекет
қалыптастыра білу тарихы туралы мол ... ... ... ... ... ... маңызы мен ерекшеліктері автордың жеке
адами қасиеттерімен тығыз байланыстылығында. Оның ең бір ауыр ... ... ... ... ... ... ерте ... ел өмірін жете біліп, бар ... ... ... ... ... ... Н. ... бастауыш партия ұйымынан ... ... ... ... оған ... ... саяси-әлеуметтік және
экономикалық жағдайын әрдайым объкетивті бағалап, өз ... ... ... ... ... Н. ... еңбектерінің пайда болу объективтілігі, тарихи жағдайы
және оларды сыныптау проблемалары
Деректану ғылымының қағидасы бойынша әр бір ... ... ... пайда
болуы жағынан объективті. Өйткені ол белгілі бір тарихи ... ... ... процестің салдарында пайда болады. Дәлірек
айтқанда, нақты тарихи оқиға, құбылыс немесе қоғамдық процесс нақты ... ... ... әр бір ... дерек өз бойында сол тарихи
оқиға, қоғамдық құбылыс немесе ... ... ... ... ... ... немесе құбылыс болмаса дерек те болмайды. Олай ... ... ... ... бір тарихи оқиғаның дерек көзі ... ... ... ... ... ... яғни нақты қандай
оқиғаның салдарында ... ... ... ... үлкен. Сонымен
қатар, кез келген дерек тарихилық принципіне сай белгілі бір ... ... ... және ... бір ... ... болады. Уақыт ерекшелігі,
дәлірек айтқанда, деректің жасалу кезеңіндегі нақты бір кеңістіктегі, ... ... ... жағдай, үстем саяси құрылыс т.б. ... ... оның ... мен ... әсер ... ... ... нақты
дерекке немесе дерек көздеріне деректанулық талдау сол ... ... ... ... Тек ... ғана ... деректен немесе дерек
көздерінен нақты оқиға немесе құбылысқа ... ... ... ... ... болады.
Демек, Н.Ә. Назарбаев еңбектерін тәуелсіз Қазақстан мемлекеті тарихының
дерек көзі ... ... ... ... болуының себептерін,
алғышарттарын, яғни объективтілігін және тарихи жағдайын ... ... ... ... ... айтылғандай, Н. Назарбаев 1991 жылдың
көктемінде дайындаған ... ақ ... атты ... бастап, 2006
жылдың қаңтарында ҚР Президенті міндетін атқаруға қайта кіріскенге ... ... ... ... ... және ... жариялады.
Солардың бәрінде дерлік, біздің тікелей зерттеу объектіміз ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер бар.
Демек, олардың пайда болуының объективтілігі мен тарихи ... ... ... Қазақстан мемлекеті тарихы туралы ғылыми құндылығы
жоғары мәліметтер алуға көмектесері анық.
Н.Ә. ... ... ... ... ... ең алдымен ХХ
ғасырдың 80-90 жылдары Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы деп ... ... орын ... ... ... ... ... нәтижесінде Қазақстанның өз тәуелсіздігін ... ... де ... ... ... салдарында пайда болған сол
жылдардағы саяси ахуалмен тікелей байланысты. Атап айтқанда, Н. ... ... ... алып ... және оның ... бейнеленген
нақты объективті оқиғалар, құбылыстар және қоғамдық процестер мыналар: КСРО-
да қайта құру процесінің басталуы, елдегі саяси, ... ... ... ... да бар КСРО ... ... ... Қазақстанның өз тәуелсіздігін алуы, жаңа тәуелсіз
Қазақстан мемлекеттігін қайта құру ... ... ... ... Президенті, яғни Елбасы ретінде және КОКП ОК
Саяси бюросының мүшесі, яғни бұрынғы Одақ ... ... ... бірі ... ... ... ... саяси-әлеуметтік
және экономикалық жағдайына жан-жақты аналитикалық талдау жасаған ... ... ... ... ... ... ... орыс
тілінде “Без правых и левых” деген атпен 1991 жылы шықса, қазақ тілінде
“Әділеттің ақ ... ... ... ... ... сол жылы ... ... “Өмірбаян өткелдері,ой-толғау, бағыт-бағдар...
Баспаның сұрақтарына жауап”-деп жазылса, ... деп ... ... ... ... ... ... - өмірбаяндық баяндау да
емес,белгілі бір тақырып ... ... та ... Біз бұл ... өзі туралы айтуды қажет деп санайтын нәрсенің бәрін де ... ... [114, 4 б.]. Тағы бір ... ... аударатын нәрсе,
ол алғы сөздегі кітаптың дайындалған уақыты мен жері ... ... Ол ... ... “ Қоғамдық және саяси өмірде қазіргі жүріп
жатқан процестердің жеделдік сипатын ескере отырып, бұл ... ... ... ... ... ... ... кетейік: 1991 жылғы наурыз-
сәуір айлары, Алматы қаласы”- деп көрсетілуі [114, 5 б.]. Сонымен қатар,
кітаптың орыс ... ... ... с Н.А. ... вел ... деп жазылған.
Демек, біріншіден, кітап: естелік, өмірбаян, заманхат,сұхбат, ой-толғау,
сияқты немесе т.б. ... ... еш ... да ... ... ... де элементтері кездесетін, өзіндік ерекшелігі бар,
күрделі туынды. ... ... ... ... ... деп ... ... түрде алғанда, ... ... шақ ... ... ... ұласып, өткен ғасырдың 80-90-шы жылдарын да
қамтиды. Ал, әр ... ... ... бар. Олар ... ... зерттеу тәсілдерін қолдануды қажет етеді. Демек, зерттеушілер
мұндай күрделі ... яғни ... ... ... ... олардың
осындай ерекшеліктерін ескерулері қажет болады.
Екіншіден, кітап орыс тілінде дайындалып, қазақ тіліне ... екі ... ... ... Ал, кез келген аударманың ... бір ... ... ... Сондықтан, кітаптың қазақ
тіліндегі нұсқасын пайдаланушылар оны ... ... ... Үшіншіден, кітап КСРО-ның да, оның жетекші саяси күші коммунистік
партияның да, Мәскеулік орталық биліктің де дін аман ... ... ... Бұл ... деректану ғылымы үшін принципті ... ... Ол ... Н. ... ... оның ... ... атына
айтылған сындары, олардың артынан тас лақтыруы емес, керісінше, ... ... ... ... сақтап қалу және нығайту мақсатында
айтылғанын ... Бұл ... ... ... келтірілген
фактілердің, яғни тарихи деректердің шынайылық деңгейінің жоғары екендігін
дәлелдейтін негізгі фактор.
Төртіншіден, кітаптың жарық көрген ... ... ... ... алып ... ретінде өмір сүруін тоқтатуының қарсаңы болып ... бұл ... ... ... СОКП ... атына, Орталық
билікке, басқа да басқару ... ... ... елдің
әлеуметтік-эконмикалық жағдайына аналитикалық талдау ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыруларына
мүмкіндік береді. Өйткені, дәл сол кітапта көрсетілген кемшіліктердің
асқынғаны соншалықты, оларды түзету ... ... ... Нәтижесінде олар
КСРО-ны күйреуге алып келді. ... және алыс шет ... ... ... ... себептері туралы айтқан еңбектерінде көбіне Н. Назарбаевтың осы
еңбегіне жүгінулері соның дәлелі.
Бесіншіден, ... ақ ... ... ... тұңғыш
Президенті туралы мол мағлұмат беретін түпнұсқалық ... көзі ... Онда ... ... ... әр түрлі кезеңдері, тұлғалық
қалыптасу жолдары, ұлт тағдыры үшін жауаптылық деңгейіне дейін ... ... ... сол ... өз аузымен айтылған.
Сондықтан ондағы мәліметтердің толықтық және шынайылық деңгейлерінің жоғары
екендігі ... ... ... ... ... көзі ... маңызын
ескере отырып, онда мүмкін қарапайым себептермен ... де, ел ... ... ... орын ... да айтуымыз керек. Өйткені, дерек
көздерінде қандай да бір себептермен болмасын жіберілген ... ... ... ... ... ... да, ... да тікелей міндеті. Мысалы, кітаптың қазақ тіліндегі нұсқасының
238 бетінде ... ... ... ... Жоғары Кеңесінің 1990
жылғы 24 наурызындағы сессиясында мені жабық дауыспен республиканың тұңғыш
Президенті етіп сайлады”-десе, орыс ... ... 215 ... “24
марта 1990 года на сесии Верховного Совета Казахской республики ... меня ... ... ... республики”-деген. Ал,
түпнұсқалық дерек көзі болып табылатын сол жылдардағы Қазақстан коммунистік
партиясы Орталық Комитетінің, ... ССР ... ... мен ... ... ... ... “Социалистік Қазақстан” газетінің 1990
жылғы 25 сәуірдегі 97 нөмірінде жарияланған информациялық хабарда: “Қазақ
ССР Жоғарғы ... ... ... ... ... ... туралы.
Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі қаулы етеді:
Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Президенті болып Нұрсұлтан
Әбішұлы Назарбаев ... ... ... ... ... 24-і.”-деп жазылған.
Демек, Н.Ә. Назарбаев, “Әділеттің ақ жолында” ... ... ... Президенті болып 1990 жылдың 24 наурызында емес сол
жылдың 24 сәуірінде сайланған.
Әрине, еңбек сұхбат ретінде ... ... ... ... жәй ... алуы да, немесе қарапайым техникалық қателіктің де
кетуі мүмкін. Басқа жағдайда мұндай қарапайым қателіктерге көңіл ... ... еді. ... біз дәл осы ... ... көңіл аударуға тиістіміз.
Себебі, бұл жерде әңгіме тек бір ... ғана ... ... ... жоқ. Әңгіме қазақтардың тұңғыш Президентінің дәл қай ... 24 ... яғни ... ... жаңа ... Президенттік басқару
жүйесінің дәл қай күні дүниеге ... ... ... ... ... маңызы да осында.
Н.Ә. Назарбаевтың “Әділеттің ақ жолынан” басқа еңбектері тәуелсіздік
жылдарында, яғни ... ... ... ... ... ... келді. Жәнеде Қазақстан халқының өмірінде орын ... ... мен ... ... сол ... ... ... 1992 жылы мамыр айында жарық көрген “Қазақстанның егеменді
мемлекет ретінде ... мен ... ... деп ... ... Н. Назарбаев: “Қиын толғаныстар мен шешімдер, өмірді түбегейлі қайта
өзгерту ... ... ... ... үлесімізге тиіп отыр... Айқын
мақсатсыз адам да, билік жүргізуші құрылым да, қоғам да өмір сүре ... ... [124, 4 б.]. ... еңбектің пайда болуының объективтілігі,
біріншіден, қоғамда бастау алған түбегейлі қайта өзгерту ... ... ... ... ... ... айқын мақсатты, дәлірек айтқанда,
Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының ... ... ... ... жылы Н. ... ... ... – қоғамның идеялық
бірлігінде” атты еңбегі жарық көрді. Онда автор ... ой - ... ... ... ... ... идеялық бірлік тұғырнамасы, саяси-
әлеуметтік, экономикалық үрдістер ... ұзақ ... бойы ... ... ... шешімдерін ортаға салған. Еңбекте ... ... ... ... ... жасалынып, нақты тәуелсіздікке жету
жолдары көрсетілген. Қазақстан мемлекеттігін қалыптастыру ... ... ... ... айтылған.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекетін қайта құру, қалыптастыру және дамыту
тарихының дерек көзі ретінде Н.Ә. Назарбаевтың 1996 жылы ... ... ... ... атты ... алар орны ... ... еңбекте алғаш рет КСРО-ның күйреу себептеріне жан-жақты талдау
жасалынып, Қазақстанның 1991 ... ... мен 1995 ... ... жүріп өткен жолы сараланған. Сонымен қатар еңбекте жаңа ... ... ... ... ... ... жас ... қадамдары туралы айтылған.
Автордың өзі жанрын “болашақ жайлы естелік” деп ... ... ... ол күні ... түннің бір уағына дейін отырып қаппын.
Соңғы айлардың қаурыт тіршілігі бойды да, ойды да ауыр ... ... екі ... ... ғана өткен референдумның алдын-ала қорытындылары қолыма
тиді. Ұққаным – ... ... ... жаңа ... бойынша өмір сүретін
болады.
Ойыма, неге екені белгісіз, ... ... ... Ескі ... ... ... ... қайта ақтара бастадым. Көз алдыма
болған-қойғандардың егжей-тегжейлері, ... ... ... күндер
мен түндер тұра қалды. Есіме біз үшін жол ... ... 1991 ... ... 1991 ... тамызы мен 1995 жылдың тамызының арасында
бейбіт тарихтың әлденеше ... өз ... ... алмайтын оқиғалары
сыйып кеткендей. Сол бір жым-жырт ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдар тап қылған драмалық ахуалдың
иірімдері мен үйірімдеріне үңіліп, ... ... ... жаман болмас еді-ау
деген ой келді”-деген жолдармен ... [126, 7 ... ... Қазақстанның бүгінгі күні өмір сүріп отырған жаңа
Конституциясы ... ... ... 1995 жылы 30 ... ... белгілі. Демек, Н. Назарбаевтың өз “кабинетінде ... ... ... ... қалған”, оған өзінің іргелі еңбектерінің бірін ... ... ... бір жым-жырт түннің” 1995 жылғы тамыз айының 30- нан ... түні ... ... Ал, ... алғы сөзі ... ... жазбасы “Нұрсұлтан Назарбаев. Алматы. 1996 жылдың 15 қаңтары”-
деген ... ... Бұл ... ... кітапты жазу ісінің 1995
жылдың тамызының соңғы түнінен басталып, 1996 ... ... ... ... ... ... яғни оның пайда болуына әсер еткен фактор -
1991 жылғы және 1991 жылдың тамызы мен 1995 ... ... ... ... “өз бойына сыйғыза алмайтын” драмалық оқиғалар. Ол
драмалық оқиғалардың қандай оқиғалар екендігі, ... ... ... ... бұрынғы “кеңес халқының” тарихы мен ... ... әсер ... ... “1991 ... драмалық оқиғаларға қолма-қол араласып, көзбе-көз
бақылаған адам ретінде ... ол ... ... ... одақтық
мемлекетті тап бұлай тез арада быт-шыт шашыратып жіберуді әдейі көздеген
емес. Вильнюс, Баку, Тбилиси және ГКЧП ... ... ... ... тәуелсіздік алуға өркениетті конфедерациялық мемлекет орнату
көзделген еді. Әрине, 1991 ... ... соң ... ... соң -
С.С/, бұл ойдың іске асуы еш мүмкін болмай қалды”-деп жазды [126, 41 ... бұл ... сол ... болып өткен драмалық оқиғалар ілеспелі
/синхронды/ бейнеленген жазба дерек көзі емес. Ол Н. ... ... тән ... бар, ... көздей отырып, өткенге талдау жасалынған
ерекше күрделі туынды. Автор өз еңбегінің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... оқиғалық жүйелілікті
қадағалағаныммен, хронологиялық жүйелікті қадағалағаным жоқ”-деп ... 41 б.]. ... ... кітапта өзіндік ерекшеліктері бар дерек
көздерінің үлкен бір тобын құрайтын, ... ... ... ... ... де ... ... Әрине, зерттеушілер бұл
ерекшеліктерді ескерулері ... ... ... ... ... ... ... бірі, ол
“Ғасырлар тоғысының” тәуелсіз Қазақстан тарихының дерек көзі ретінде пайда
болуының тарихи ... ... ... өзі ... ... жаңа Конституция бойынша өмір сүре бастаған ... ... Жаңа ... ... ерекшелігі Қазақстан Республикасының
толығымен Президенттік билік фрмасына ... еді. Ал ... 1990 ... осы ... ... келе жатқан Нұрсұлтан Назарбаевтың өзі.
Демек, еңбек бұрыннан билік басында болған, ... ... ... Ата
заңымызға сәйкес, тұтас бір республика ... үшін бар ... өз ... алған адамның ел басқару ісіндегі жаңа кезеңінің
басында жазылған. Бұл ... ... ... яғни ... әсер ... ... түсінікті. Автордың: “Өз басымыз –
кейбір үзілді-кесілді кесіп-пішіп ... ... ... ... ... ... әр ... билік ортасында көптен араласып келе жатқан
адамбыз. Сол себепті де кісілерге баға бергенде мәмлегерлік әдеп ... ... неге олай ... ... ... түсінеді ғой деп
ойлаймыз”-деп жазуы соның дәлелі [126, 3 ... жылы Н. ... ... – 2030” деген атпен Ел
Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы ... ... ұзақ ... стратегиялық ұсыныспен Қазақстан халқының алдына шығу себебін Н.
Назарбаев: “Мен сіздермен келер ... жаңа ... ... ... бойлайтын болашақ жайлы өзімнің ... ... Біз ... ... және ... болашағын
қандай күйде көргіміз келеді, осыны айқындап алатын уақыт жетті”-деп
түсіндірді [127, 5 б.]. Ал, оның ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқына ішкі және сыртқы саясатымыздың негізгі бағыттары
туралы жыл ... ... ... сөз ... ... Конституциялық
міндеттерімнің шеңберінде әзірленген болтын”-деп жазды [127, 11 б.]. Демек,
біріншіден, еңбек Елбысының ел болашағының ... ... ... өз
ойын, уақыт талабынан шыға отырып, халықпен бөлісу арқылы ... ... ... ... ... ... ... міндетін орындау барысында пайда болған. Сондықтан еңбек
біржағынан, ел басқарып отырған тұлғаның ел болашағының алыс ... ... ... ... ... ... Президенттің өз
құқықтарына сай ұсынған мемлекеттің дамуының 2030 ... ... ... бағытын айқындаған бағдарлама, яғни ... ... ... Біздің ойымызша еңбектің басты ерекшеліктерінің бірі де осында.
2005 жылы 11 қазанда Астана қаласында Даму стратегиясының жарияланғанына
сегіз жыл ... ... ... Стратегиясы іс жүзінде” деген
тақырыпта өткен халықаралық ғылыми-практикалық конференцияда ... Н. ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктері туралы: “Еліміздің 2030 жылға дейінгі ... осы ... ... ... оны ... ... басым еді. Мен сол кезде ел өміріндегі әлі шешілмеген түйінді
проблемалардың ... ... ... ... ... ... туралығына сендім. Бүгінгі Қазақстанның қол жеткізген
табыстары – біздің бірден-бір дұрыс жолды ... ... ... бұл ... ... ... ішіндегі ұзақ мерзімді
стратегиялық дамуға арналған алғашқы құжат болды.
Екіншіден, бағдарлама ... ... ... бар мүмкіндігін
мейлінше елеп-ескеріп, еліміздің нақты мүмкіндіктері мен ... ... ... ... өмірінің: ұлттық қауіпсіздік, ішкі ... пен ... ... ... экономикалық реформа, денсаулық
сақтау, ғылым-білім мен халықтың әл-ауқатын көтеру салаларын түгел ... ... ... ... даму ... деп ат ... үлгерген
дамудың қазақстандық моделі жасалды”- деп баяндады [128, 56 б.].
Жолдаудың мазмұнына деректанулық талдау жасау оның ... ... ... ... Қазақстан тарихының дерек көздері ... ... бар ... дерек көзі екендігін көрсетеді. Мысалы, “Біз бүгін
қай жерде тұрмыз”-деп аталатын Жолдаудың бірінші тарауында еліміздің ... яғни ... ... ... ... ... экономикалық
және әлеуметтік жағдайы айқын көрсетілсе, “Қазақстан мұраты” деп аталатын
тарауда 2030 жылғы Қазақстан ... ... Ал, ... мерзімді басым
мақсаттар мен оларды іске асыру стратегиялары” деп ... ... ... жету ... ... Бұл ... Қазақстан тарихын
зерттеушілерге осы еңбекті дерек көзі ретінде пайдалана ... ... ... ... ... ... ... оған қалай
жеткенімізді зерделеуге мүмкіндік ... ... ... – С.С./ ... көзі ... ... қатар 1998 жылы Н. Назарбаевтың “Қалың елім, қазағым” және
“Қазақстан-Ресей қатнастары” деп ... екі ... ... ... Екі
еңбекке де тән ортақ ерекшелік, екеуінің де жинақ түрінде дайындалып, жарық
көруі. Бірінші ... Н. ... ... қазақтары қауымдастығы
төралқасының Төрағасы ретінде қазақ ... ... ... ... мен
болашағы және шет елдердегі қазақ диаспорасы ... ... мен ... ... ... екінші кітапқа Қазақстан
Республикасының ең ірі көршісі және ... ... ... ... ... туралы айтылған баяндамалар, сөйлеген
сөздер, мақалалар, сұхбаттар енген. Екі туындының дайындалу және ... ... ... болғанымен, екеуі тарихымыздың екі түрлі саласынан мәлімет
беретін екі бөлек дерек көздері болып ... ... ... жинағына ХХ ғасыр соңына қарай өз тәуелсіздігіне
қол жеткізіп, өз ... ата ... өз ... ... құра ... ... тарихы мен тағдырына, бүгіні мен келешегіне арналған дүниелер
енген. Демек, олардың пайда болуы, жаңа мемлекет қалыптасырушы негізгі ... ... ... ... ... ... ісіндегі
ерекше орнымен айқындалады [129]. Ал, “Қазақстан-Ресей қатнастарына” енген
дүниелердің пайда болуы тарихи, географиялық, әсіресе әлеуметтік және т. ... ... ... ... Қазақстан тарихы үшін де, ... ... ... ... алатын ерекше орнынан туындаған[130].
Н. Назарбаев ... ... ... ... ... ... жағынан да, мақсаты мен міндеттері жағынан да, ... ... ... да, ... ... көзі ... ... жағынан да
оқшау тұрған еңбек, ол 1999 жылы ... ... ... ... ... атты ... Елбасының, әлем мойындаған ... ... ден ... елінің, ұлтының бүгіні мен келешегін сол ... ... ... себебі туралы автор кітаптың алғы ... ... ... Қазақстанның аспан түстес туының бетінде алтынға
айналған бүркіт қанат керген. ... ... ... ... да ... өн бойында табиғат та, тарих та тоғысып жатыр. ... ... ... ... ғана ... болса, онда олардың тағдыры
анағұрлым жеңілдеу болар еді. ... ... ... ... ... ... болсын, олардың драмаға толы тірлігі қайткен
күнде де тарихтың толқындарымен шендесіп ... Мұны ... ... ... ... ме, жоқ па, онда тұрған ештеңе жоқ. Гәп ... – гәп ... ... ... жататын күштің таза практикалық немесе
өткінші істерді бірде айқындап, енді бірде ... ... ... ... ден ... ... де ... күннің оқиғаларынан
тарихтың “табын” сезінгендігімде деп білемін”-деп ... [131, 4 ... Н. ... ... ... ... тарих сабақтастығы, “бүгінгі
күннің оқиғалары” сырына тарих арқылы тереңірек үңілудің қажеттілігі.
Тыңдай білген адамға ... ... мол ... ... ... ... теңдесі жоқ таным тәсілі. Ол бәріне де, оның ішінде саясаткерге де
қажетті құрал. Сондықтан да ... ... ... зерттеулердің
пәні тұрғысынан қарамай, бүгінгі өмірді танудың тәсілі тұрғысынан қарағанда
“саясат” деген кінәмшіл үрдіс әрқашан алдыңнан шығып отырады.
Үшінші ... ... ... ... біздің болмысымыздың ең
көкейтесті сұрақтары – ұлттық үндестігіміздің мән-мағанасы ... ... үшін ... ... ... ... ... біздің ұлттық
санамыздың арқауы неде, қазіргідей жедел ... ... ... ... ... қалай сақтап қалуға болады – міне, мұның бәрі де нақтылы
өмірмен беттескен саясаттың сұрақтары. Ал оның жауабы бүгінгі ... ... ... жоқ, ... мен тұманы қабаттасқан тарихтың тұңғиығымен де
тамырласып жатыр”-деп жазды [131. 6 б.].
Сонымен қатар Н. Назарбаев: “Бүгінгі ... ... ... ... азат ... ... беріктей түсуден мәнді мақсат та,
міндетте жоқ”-деп [131, 56 б.], ұлт алдында ... ең ... ... ... келе, бұл міндетті орындаудағы тарихтың рөлі ... ... ... тереңнен бастау алғанын танып-түсіну, ата-бабаңның шапағаты мол
шабытты істерін ... ... ету, ... кезеңнің зардаптарынан
арылу, сөйтіп тарихи ... ... ... сай ... ... ұлттық
тұтастануға тегеурінді серпін беруге тиіс... ... өз ... ру ... ... ... ... өреде мақтан
тұту, ұлан-байтақ Евразия тарихында ұлы ... ... ... ... ... ... өзіндік орнын танып-түсіну, ұлттық қадір-қасиетіңді
қорлайтын ... ... ... ... ұлттық тұтастыққа кепіл болатын
бүгінгі күннің ең қуатты тетіктері осылар!”-деп жазды [131, 56-58 бб.].
Сонымен қорыта айтсақ, Н.Ә. ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан тарихының жеке адамдық жазба дерек көзі
ретіндегі басқа еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... Егер, басқа еңбектерде ... ... ... ... ... алғышарттары туралы
айтылып, нақты мемлекет құру ісі ... ... ... ... тереңнен бастау алған ірге тасы туралы айтылған.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігін құру және нығайту тарихының маңызды
дерек ... ... Н. ... 2001 жылы ... ... ... жарық көрген “Бейбітшілік кіндігі” атты еңбегі.
Кітаптың алғы ... ... ... ... ... ... ... бірақ өзін басқаруды үйрене алған жоқ. Адамдар адамға ... ... ... ... ... ... Адамның мұндай сенімінің ақыры немен
тынады? Адамзат өзіне деген сенімге ... ... ... ... ... шегі мен оны ... бағалаудың
рецептері туралы кітап емес. Бұл кітап – күштің парасатқа өктемдігінің
күшейе түскен қатері мен ... ... ... ... ... туралы толғам-кітап”-деп жазған [132, 3 б.]. Демек, кітап
еліміздің ядролық ... ... ... Ол біздің тарихи
тағдырымыздың ерекшелігінен туындаған ... ... ... 90-шы
жылдарының басында әлемге Қазақстан тек жаңа ... ... ... ... ... қойған жоқ, сонымен қатар ядролық қаруы бар жаңа ... де ... ... ... тәлкегімен, тәуелсіздік бізге жойқын
қуаты бар, көптеген елдердің қолы ... ... ... ... ... Ел ... Елбасы алдында тек жаңа мемлекеттің іргесін қалау ... сол ... ... үшін ядролық қарудан құтылу міндеті де
тұрды.
Кітаптың пайда болуының объективтілігі ядролық қару мәселесімен тікелей
байланысты. Ол туралы Н. ... ... мен ... деп ... ... “Қазақстан ядролық қарудан бас тартты. Уақыт біздің
таңдауымыздың кемеңгерлігін қуаттады. Бұл жөнінде ... ... ... керек те, қажет те және мұны сөз ... ... ... ... Осынау
ақ жарылып, сыр айтар кітап осылай туды”-деп, кітаптың дүниеге келу ... ... [132, 12 б.]. ... ... ... ... ... әлем
тарихында Қазақстанның бірінші болып ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан
ел екендігін “бүкіл адамзатқа сөз иесінің ... ... ... ... Назарбаевтың келесі 2003 жылы Алматы қаласындағы “Атамұра”
баспасынан ... ... он ... атты ... да, сол қауіпсіздік
мәселесіне арналған. Бірақ, онда ... ... ... ... кең етек ... халықаралық терроризм, сепаратизм, экстремизм
сияқты әлемдік дерттер және оларға қарсы күрес ... ... ... ... ... ... автор: “Терроризм, сепаратизм,
экстремизм дегеніміз соғыс. ... кез ... ... ... ... ... мен ... елдер ынтымақтастығының мүшесі ретінде
қару қолданбай отыра алмаймыз. Алайда халықтар мен мемлекеттердің мүддесіне
қайшы келетін байлар мен ... ... ... ... ... ... ... отырып, қару-жарақ сатушылықты,
планетадағы миллиондаған адамдардың ... ... ... ... ... ... ... пен өзімшіл өлермендікті
жоймай тұрып, терроризмді жою да мүмкін емес”- дейді [133, 12 ... ... ... ... ... объективтілігі халықаралық
қауіпсіздік және оған жету жолдары екендігін байқауға болады. Сонымен қатар
әлем қауіпсіздігі аймақтық, ұлттық ... ... ... ... де, ... ... ... жолындағы ұстанымы да,
кітаптың пайда болуына әсер еткендігі даусыз. Ол туралы Н. ... ... ... ... ... қауіп-қатер баршылық және
оның сипаты өзгермей тұр. Алайда мен ... тек ... ... ... ... пен ... ғана алдағы уақытта ... осы ... ... ұстанып келгеніндей, бейбітшілік ... ... ... да ... ... бола ... сонымен бірге алдағы
ахуалға да қызмет етеді деп есептеймін”-дейді [133, 26 б.].
Тәуелсіз ... ... ... ... оның ... және ... келер ұрпағының өз тарихындағы мақтан тұтар тұстарының, тәуелсіз
Қазақстан мемлекеттігін құрудағы атқарған басты істерінің, ... ... ... тұрғызған жасампаздық нысаны – Ел Ордасы Астана қаласы. ... 2005 жылы ... ... “Еуразия жүрегінде” атты кітабы сол
Астана қаласының тарихына арналған. ... алғы ... Н. ... құру – ... ... жаңа ... ... Мұндай мәртебе әр
ұрпақтың маңдайына бұйыра бермеген. Екі мыңжылдықтың тоғысында біз шешім
қабылдап, Еуразаияның ... іс ... жаңа ... құрдық”-деп жазса
[134, 9 б.], кітаптың соңында “Нұрсұлтан Назарбаев, 1993-2005.”-деген жазу
бар [134, 182 б.]. Демек, кітаптың ... ... ... ... ... ... ... бірі – Астана қаласының дүниеге
келуі, оның көрсетілген жылдар аралығындағы, яғни сегіз ... ... ... ... ... ... тек ... түрде ғана емес,сонымен
қатар қала ... оның ... ... ... ... да
бейнеленген. Маңызды дерек көздері ретінде олар кітаптағы ... ... ... толықтыра түсері күмәнсіз.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері аясында дүниеге келген біздің
тақырыбымызға тікелей ... ... ол ... ... ... Назарбаевтың 2005 жылғы “Қазақстан ... және ... ... жаңару жолында” атты Қазақстан халқына Жолдауы.
Әрине, Жолдаудың Ата заңымызда көрсетілгендей Президенттің жылдағы міндетті
Жолдауы ретінде пайда болғандығы белгілі. ... бұл ... ... ... маңызы бар тарихи Жолдау ретінде қабылдағаны да шындық. Оның
саяси-әлеуметтік маңызын айтпай-ақ, Жолдаудың бірінші ... ... ... ... ... ... тарауда осы жылдар аралығында
жүріп өткен жолымызға, нақты қол жеткізген табыстарымызға, ... ... ... ... ... ... ... еңбектің деректік
маңызын арттыра түскен.
Мемлекеттілігіміз тарихының ... ... ... бір ... Н. ... әр ... әр ... басылымдарға берген сұхбаттары құрайды.
Олардың бір тобы ... ... ... ... енді бір бөлігі газет
не жорнал беттерінде сақталынған. Көп жағдайда Н. Назарбаев сұхбаттарында
өзі ... не ... ... ... мәселелер туралы айтқан. Сондықтан
олар да біздің зерттеу объектіміз болып табылады. Мысалы, солардың бірі ҚР
Президенті Н. Ә. Назарбаевтың 1997 жылы ... ... ... ... У. ... мен ... М. Құл-Мұхамедке берген “Халықтан
жасыратын ештеңе жоқ”деген тақырыппен жарияланған сұхбаты[120].
Сонымен қатар Н. Ә. ... ... ... ҚР ... ... 2001 және 2006 ... салтанатты жиындарда жасаған баяндамалары да
тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі ... ... ... құрайды. Ел
тәуелсіздігінің 5, 10 және 15 жылдығына орай ... өз ... ... ... ... жаңа ... пайда балу, қалыптасу
және даму тарихы туралы ойларын Қазақстан халқына ... ... ... ... ... маңызы үлкен. Ол
зерттеушіге нақты деректің немесе дерек көзінің ерекшелігін анықтауға және
сол ... шыға ... ... ... пайдалануға мүмкіндік
береді. Осы қағидаға сай Н.Ә. Назарбаев еңбектерін тәуелсіз Қазақстан
мемлекеті ... ... көзі ... ... ... ... мақсаттық, формалық т. б. принциптерге сай ... ... 1991 жылы ... ... ... ақ жолы” кеңестік кезеңде
дайындалып, жарияланған еңбекке жатса, ... ... ... ... ... Н. Назарбаев еңбектері тәуелсіздік кезінде жарияланған
еңбектерге жатады. Ал, олардың дерек көздері ретіндегі ерекшеліктері де ... ... ... ... ... ақ ... Қазақстанның әлі де болса ... ... ... ... яғни ... және КОКП ... тұрған кезінде жазылған. Бұл фактордың кітаптың мазмұнына әсер
еткендігі түсінікті. Сондықтан ... ... ... ... ... Одақтық проблемалар контексінде қараған. Ал, басқа
еңбектерде тәуелсіз мемлекет құру тарихы ... ... ... де тәуелсіздік тарихының даму кезеңдеріне сай ... ... ... ... бастапқы кезеңінде дүниеге келген еңбектер
мен соңғы жылдары пайда болған еңбектердің арасында ... ... ... өтен ... 90-шы ... бірінші жартысындағы еңбектерде
негізінен елдегі саяси және экономикалық өзгерістерге байланысты ... мен жаңа ... ... теориялық негіздері мен жолдары туралы
айтылса, кейінгі еңбектерде қол жеткен табыстар мен тәуелсіздікті одан ... ... ... ... ... сай сыныптау да Н. Назарбаев еңбектерінің әр
қайсының ... ... ... ... береді. Мысылы, 1993 жылы
ҚР бірінші Констиутциясының қабылдануы елде ... ... ... қалыптасуын заң жүзінде бекітсе, 1995 жылдың 30 тамызында
бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданған Ата заңымыз елде ... ... ... заң ... бекітті. Осыған сай еңбектердің
де 1995 жылдың тамызына дейінгі еңбектер және одан кейінгі еңбектер болып
сыныпталуы мүмкін.
Сонмен ... Н.Ә. ... ... тақырыптарына және мазмұнына
қарай да сыныптау тәсілін пайдалануға болады. Оларды ... ... ... ... ... ... ... немесе
сыртқы саясатқа, ұлттық қауіпсіздікке, ұлттар достығына, қазақстар
қауымдастығына, ұлт ... ел ... т.т. ... ... ... ... Әрине, оның бәрі шартты түрдегі ... ... ... Н. ... ... ел өмірінің барлық саласын
қамтиды, ... ... әр ... ... ... ... ... болады. Дегенмен шартты сыныптаулардың өзі де зерттеушіге ... сай өз ... ... ... күмәнсіз.
Пайда болу формасы жағынан да Н. Назарбаев еңбектері әр ... ... ... ... ... ... ... ой толғаулар,
сұхбаттар, Жолдаулар, баяндамалар, мақалалар т.т. Кейде осылардың бірнешеуі
кездесетін күрделі еңбектер де бар. ... әр ... да ... сай
деректанулық талдау тәсілдерін қолдануды қажет етеді. Сонымен ... ... ... ... пайда болу формасы жағынан ерекше туынды
болып табылатын - өлеңдер де бар. Н. Назарбаевтың халық ... кең ... ән ... ... екендігі көпшілікке белгілі. Бодандық
қойнауында дүниеге келіп, бүгінгі күні еліміздің ән-ұранына айналған “Менің
Қазақстаным” да ... ... ... ... елдің ән-ұраны
дәрежесіне ие болды.
Н.Ә. Назарбаев ... ... ... көзі ... сақталу формасы
жағынан да әр алуан. Олар бұхаралық ... ... ... ... – газет не жорналдарда, жеке ... мен ... ... ... ең жаңа түрі - интернетте қазақ, орыс және басқа да
көптеген ұлттардың ... ... ... ... көбі қазақ немесе
орыс тілінде тілінде пайда болған түпнұсқалық еңбектер болып ... ... ... үшін маңызы аса үлкен фактор.
Қорыта айтқанда, Н. Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз ... ... ... ... ... пайда болуының объективтілігі,
КОКП-ның 1985 жылғы сәуір Пленумынан кейін басталған ... ... ... байланысты. “Қайта құру” деген атпен басталған
қоғамдық процесс КСРО-ның ыдырап, ... ... ... ... Ал, ол, өз ... басқа да бұрынғы одақтас республикалардғы
сияқты, Қазақстанда да жаңа мемлекет құруға алып келді. ... бәрі ... ... бейнеленді. Демек, Н. Назарбаев өзі куә ... ... ... ... туралы жазу арқылы, тәуелсіз
Қазақстан тарихының ... ... бар ... ... көздерін
жасады.
Шексіз билікке ие болған КОКП басшылығын сынаған “Әділеттің ақ ... ... КСРО өмір ... ... ... пайда болуы, ондағы тәуелсіздік
қарсаңында қалыптасқан елдегі жағдай туралы мәліметтердің ... ... ... ... ... жылдары дүниеге келген
еңбектерінде өз мемлекетімізді қайта қалыптастыру тарихының бейнеленуі Н.
Назарбаев еңбектерін ... ... ... ... ... ... көздеріне айналдырып отыр. Сонымен қатар, Н. Назарбаев
еңбектерін ... ... ... ... мен ... жаныры мен
формасына қарай сыныптау, әр еңбектің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып,
сол ерекшеліктерге сай деректанулық ... ... ... қажеттігін
көрсетеді.
2 Н. Ә. НАЗАРБАЕВ КСРО-НЫҢ ЫДЫРАУ СЕБЕПТЕРІ ТУРАЛЫ
2.1 КСРО-ның ыдырауының саяси себептері
КСРО сияқты жер ... ... бір ... алып ... ... ... сахнасынан кетуі - ХХ ғасыр соңындағы әлем халықтары
тарихының ... ... ... КСРО-ның күйреуі, тек сол ... ... ... ғана ... жалпы әлемдік даму үрдісіне ... ... ... Әлем ... және ... деп ... ... бәсекелестік пен текетірестен құтылып, халықтар мен
мемлекеттер ... жаңа ... аяқ ... ... Қазақстан
мемлекетінің пайда болып, қалыптасуы да сол империяның күйреуімен тікелей
байланысты. Сондықтан КСРО-ның күйреу тарихы, оның ... мен ... үшін де ... ... бірі болып табылыды. Келешекте бұл
мәселенің, ... ... ... ... ... да ... күмәнсіз.
Тәуелсіздігіміздің объективті алғышарттарының маңызды факторларының бірі
ретінде, КСРО-ның күйреу ... ... ... ... Президенті
Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің дерек көздері ретінде алар орны ерекше. 1980
жылдан ... ... ... ... ... 1984 ... Министрлер Кеңесінің төрағасы болып жұмыс істеген, 1989 ... ... ... ... ... ... бірінші
хатшысы,1990 жылдың 24 сәуірінде Қазақстан ... ... ... ... ... жағдайына байланысты КСРО-ның күйреу процесін іштей
бақылап, КСРО-ның күйреуін ... ... ... тақ үшін
таластарының куәгері болуына тура келді. Ол туралы Н. ... ... ... ... орай осы жылдардың барлығында да, әрдайым
оқиғалардың қалың ортасында жүріп, ... ... және ... ... ... ... тура келгендіктен де, өзімнің жеке
пікірімді айтуға барып отырмын”- деп жазды [114, 219 б.].
Бұл жерде ... ... ... ... ол Н. Назарбаевтың “өзінің жеке
пікірін айтуға бару” себебі Одақты жаңарту арқылы сақтап қалу ... өз ... ... ... ... тура қарайтын кездің
келгеніне көп болды... ... ...... ... ... ... мұны құрғақ ұран деуге тіпті де болмайды. Бәрімізді біріктіре
алатын қуатты күш ретінде дағдарысты ... ... ... аман ... ... ... ұлы Одағымыздың жаңаруы мен нығайуы
сияқты ортақ мақсаттарымыз күшті қызмет ете алады”- деп ... [114, ... ... ... ... Назарбаевтың Одақты сақтап қалу, оны жаңарту ... ... ... өмір ... ... қажеттілік еді. Ол туралы Н. Назарбаев:
“Егерде республикалар бас-басына тым-тырақайлап, ... ... ... ... ... өмір ... не болатынын бәріміз
бірдей, жеріне жете ойланып, түсіне қойдық па? Ау, ... ... ... ала ... батпан құйрық емес қой. Бүгінгі ... ... ... ... қарға тамырлы болып кеткен экономикалық
байланыстарымызды быт-шыт етіп үзудің қаншалықты қатерлі екенін ... білу үшін ... де ... ... ... ... жоқ. Оның үстіне
бір-біріне мүлде тәуелсіз, жаңа мемлекеттерді құру ... де ... ... іс ... ... жатудың сірә, керегі бола қоймас”-деді
[114, 257 б.].
Н. Ә. Назарбаевтың жаңартылған ... ... үшін ... ... ... бұрынғы Одақтық орталық баспасөз ... әр ... ... ... Н. ... ... жаңарту арқылы сақтап қалу
үшін жүргізген күресі ... ... ... ... Д. Валовой:
“Демократиялық басылымдарда Назарбаев Одақты жаңартылған ... ... ... ... ... тым ұзақ ... деген сын айтылады”-дей
келе, Назарбаевтың ... олай ... ... “Ол ... ... немесе оның қызметіне риза болушылықтан жасалынған жоқ.
Әңгіме тіптен басқада. Нұрсұлтан Әбішұлы ... ... ... ... ... ... ... ішкі проблемаларын жете білді.
Республикалардың азғана жетекшілерінің бірі ... ол ... ... ... ... ... ... байланыстарының жылдам ... ... ... ... ол өзіне есеп берді. Біртұтас экономикалық кеңістікті
бұзу ұлттық ... ... ... ... ... баж ... енгізу,
виза ашу т.т қажеттігін туғызады, ал ең ... ... ... керек
болады. Мұның бәрі экономикаға қосымша салмақ түсіретін өте қымбат істер.
Сондықтан, жаңартылған Одақты сақтап қалу ... қызу ... ... ... ... өз шешімдері мен іс –қимылдарындағы
батылсыздықтары, жүйесіздіктері үшін ... де көп ... - ... және өз ... дәлелі ретінде Назарбаевтың КСРО халық
депутаттарының ІҮ ... ... ... ... ... [101, ... ... Назарбаевтың жаңартылған Одақты сақтап қалу үшін күресу себебін “Азия
асқарларында”: “Халқының арман-аңсарын анық ... және ... ... ұлт ... ... Нұрсұлтан Назарбаев қайта құруды жан-тәнімен
қабыл алды. Қашанда айрықша стратегиялық ... ... ... ... ... ... ашылғанын анық көрді. Алайда
прагматик ретінде ол бұл жолдың жақын да болса алыс ... ... ... ... ... қанды оқиғаларын, бірақ енді бүкіл көпұлтты ел
аумағында, қайталау қаупі бар еді, ал бұл азамат ... ...... сол ... ... табылатын. Екінші жағынан, ... ... ... тым ... қабыстырылған, сонан да ... бырт ... үзіп ... ... қан тамыры жүйесінен қол
үзгенмен бірдай. ... бәрі ... келе ... ... ... Республикалар Одағына деген ұстанымын айқындады.
Біртұтас экономикалық кеңістіктің заңды түрде, бірақ тым тез күйреп
түсуінің ... ... бар ... ... жұрттың бәрінен айқын ұғынды.
Сол кезге дайындалып үлгеру үшін ... ... ... еді. ... болмай
қоймайтын қирау сәтін мүмкіндігінше ұзарту үшін ол ... ... ... ... ... ... біріне айналды. Алайда жүрдек
дамып жатқан оқиғалар уақыттың таусылуға айналғанын көрсетіп ... ... ... кітапта айтылған өткен ғасырдың 70-80 жылдарында қалыптасып,
90 жылдары шарықтау шегіне жеткен кемшіліктер туралы пікірлердің ... ... ... ... ... көп ... сол ... көрген, 1991 жылдың күзінде күйреуі, тарихшыларға Н. Назарбаевтың сын
пікірлерін КСРО-ның күйреу ... ... ... ... ... ... Өйткені, кітапта айтылған кемшіліктердің асқынғандығы
соншалықты, оларды түзету мүмкін болмай шықты. Ал, ... ... ... ... КСРО ... алып ... көз ... күйреді.
КСРО-ның күйреуінің ең басты себептерінің бірі – елде сөз бен істің
бірлігінің болмауы еді. Бар ... өз ... ... ... ... ... сай “дұрыс” сөйлеу, бірақ басқаша ойлап, іс ... ... яғни ... ... елде кең етек ... аға ... есінде. Мұндай ел тағдыры үшін аса қауіпті үрдістің
пайда болып, ... және ... ... басқа емес, басынан шіріген
балық сияқты, сол ел ... ... ... ең ... басшыларының
өздері еді. Ол туралы Н. Назарбаев: “Жетпісінші жылдардан бастап партияның
жоғарғы эшелондарында сөз бен ... ... ... ... ... күштірек әрі табандылықпен естіле бастады. Турасын айтайық, бұл
талаптан нағыз екіжүзділік аңғарылып тұрды. ... ... ... ең ... ... өздері шақыруы тиіс болатын. Л.И. ... ... ... ... ... және ең ... ... жақын адамдарға
жасалатын бүкіл игіліктерді пайдалана ... ат ... ... ... ... ... сайын қол үзе бастаған еді.”-дейді [114, 98 б.].
Ең жоғарғы дәрежедегі шешімдер де мемлекеттің, кеңес халқының ... сол ... ... ат ... әміршіл топтың мүддесіне сай,
кітапта айтылғандай “Жоғарыдағылардың алаңсыз өмір ... ... [114, ... ... болды. Автор пікірінің сол кезде қалыптасқан ... ... сай ... ... ... ... арқылы дәлелдеуге
болады. Солардың бірі- 80-ші ... ... ... ... ... ... басында отырған КОКП ОК Бас хатшыларының ... ... соң ... ... ... яғни ... ең ... билікке ауруы
асқынған адамдардың келуі. Ел ... ... ... нашарлауына байланысты өз басымен қайғы болып жүрген ауру
адамдардың қолында болуы.
Ұзақ жылдар бойы партия басшыларын емдеу ісімен айналысқандықтан ... ... ... ... ... академик Е. Чазовтың
айтуынша, 1975 ... ... Л. ... өз ... ... ... қалса да, өмірінің соңғы күндеріне ... сол ... Оның ... КОКП ОК ... ... яғни ... ... ие бір
топ адамдардың, шешімімен көп жылдан бері ауру Ю. ... Бас ... ... Көп ... ол да ауруханаға жатуға мәжбүр болды. ... алып ... ... ... ... ... жатып “басқарды”.
Оның орнына демікпе аурумен ауру, сөздің тікелей мағанасында, бір ... бір аяғы ... ... К. ... сол топтың шешімімен, Бас хатшы
болып тағайындалды. Оның да ... ... ... ... ... да ... симайтын мұндай шешімдердің, сол топтың тек өз ... ғана ... еш ... ... ССР ... ... Төрағасы қызметіне тұру үшін Бас хатшының
келісімін алу қажет болғандықтан К. У. Черненконың ... ... ... рет барғанда ғана қабылдауында бола алған Н. Назарбаевқа бар
жоғы: “Мұның жасы қаншада?”-деп жаңғыз ... ... ... ... ... ... ... қала жаздаған елдің бірінші басшысының
қалін өз көзімен ... ... ... ой мен ... қортындысы туралы
Н. Назарбаев: “Аса ірі мемлекеттің басында осындай адам да отырады ... да ... ... ... ... ... адамның бір нәрсеге елеулі
ықпал етуге ... бола ... ... ... тұр еді. Олай ... Бас ... ... билігінің өзіндік символы ретінде ұстап, сол бір
символикалық тұлғаның панасында емін-еркін рақат өмір сұру ... ... ... ... [114, 168 ... ... ... басшының кімдер үшін қажет екендігі туралы:
“Мысалы, біз ... ... ... білдік. Саяси Бюроның арнайы жабық
қаулысы қабылданыпты. Онда Саяси ... жасы ... қарт ... жұмыс күні және аптасына бір рет – жұма сайын – ... ... күні ... ... да олардың ешқайсысы да ерекше ... ... ... ... ... бейсембінің өзінде-ақ бәрі ... кете ... онда таза ауа ... арнаулы орындарда аң
аулап демалатын.”-дейді [114, 168 б.].
Мұндай жан қинамай жұмыс істеу тәсілін республика ... да ... ... ... ... үкіметін басқаруға келген кездегі
қалыптасқан жағдайы мысалында: “Көптеген басқа да ... ... ... ... ... ... адам ... бір ғана принципті басшылыққа
алушы еді: ең бастысы барлығы да ың-шыңсыз тыныш болғаны керек. ... ... өзің де ... өмір ... Тек ... ... жиі-жиі қарап
қою керек, өйткені бірінші басшыға дер кезінде жағыну және оның еркі мен
тілегіне ... ... ... қажет. Мұндай айқындамадан ... ... ... ... ... ... Еңбек
Ерінің Алтын Жұлдызы жарқырап шыға келгені де содан еді”-дейді [114, 168-
169 бб.].
Одан әрі автор ... және ... ... ... ... ... көп ... партия ішінде ... ... ... сай, ... төмен қарай тез тарап, төменгі
партия ... ... де ... және оның не ... : ... ... жұмыстарды жақсарту мен жетілдіру жөніндегі
көптеген қаулылар көзбояушылық ... ... ... ... ... қызметі де барған сайын жасандылыққа бой ... ... ... қалған догмалық дүмшелік пен цифрлардан алуан түрлі есеп
құрастырудан басқа ешнәрсе талап ... ... ... ... екпінмен
құлдырай бастады”-дей келе [114, 98 б.], “Партия ешқандай да игіліктер
бермейді,коммунистің бір ғана артықшылығы бар – ол ... ... ең ... ... деген даурықпа сөзге ендігі жерде ешкім де сенбейтін ... [114, 99 б.], ... ... ... себебі басқарушы партияның
басынан шірігендігі екендігін ашық ... ... Н. ... ондаған жылдар бойы қалыптасқан тоталитарлық
жүйенің, бар биліктің бір ғана партияның қолына көшуінің былайғы ... ... ... ... ... де біле ... қырларын да
ашып көрсеткен. Мысалы, ол жылдары шексіз билікке ие жоғарғы ... ғана ... ... ... ... жұмыс істейтін қатардағы
қызметкерлердің өздері де ... ... ... ... ... ол: “СОКП Орталық Комитетінің партия органдары бөлімінің
өз республикаңызды ... кез ... ... сіз ... ... ... да ... алады... Ал, СОКП Орталық Комитетінің ... ... ... ... меңгерушісі – барып тұрған
патшаның да, құдайдың да тап өзі! Бәрі де ... ... ... жазып
жіберетін бір жапырқ қағазына байланысты. Сіздің тағдырыңызда тап сол
қағазға байланысты – ... да ... ... бас ... беру керек болатын. Сектор меңгерушісінен жоғары қызметте отырғандар
туралы әңгіме етудің де қажеті жоқ. Олар кез келген ... ... ... ... ... ... ... [114, 140 б.].
Демек, республика көлемінде үлкен лауазым иесі ... ... ... де өз ... ... болмаған. Олар да қатаң
бақылауда, күндіз-түні аңдыуда болған. Осының ... өз ... ... ... Н. ... ... қыспақтың мұншалықты тауқыметін
жергілікті жерлердегі басшы кадрлардай тартқан ешкім де жоқ ... ... ... ... Орталық Комитетінің хатшысы болып отырған менің
өзім де жоғарыдан бәрін де көріп ... ... таса қала ... ... жұмыстан тыс уақытта да ... ... ... ... ... демалыс үйінің территориясында кіммен бірге серуендедің,
кіммен және не туралы әңгімелестің – бәрі де ... ... ... [114, 140-141 бб.], ... сай емес деп ... де айта алмайды.
Империяның күйреу себептерін түсінуде саяси билік жүйесінің ішкі ... ... адам ... Н. ... ... ... ... механизмін ашып көрсетуінің маңызы үлкен. Сондықтан, Н.
Назарбаевтың осы мәселеге ... ... ... ... ... ... барлық салаларында: идеологияда да, адамдар арасындағы
қарым-қатнаста да орын ... ... жеке ... ... етек ... әсіресе жетпісінші жылдардың аяғы мен ... ... ... ... ... ... ... пайда болып, барған сайын
күшейе түсті. Бұл жолы жеке басқа табыну ең алдымен Мәскеуден басталып, ... ... ...... Бюро мүшелері, СОКП Орталық
Комитетінің хатшылары қалыптастырды. Дерт ... ... ... дейін меңдеп алды. Ол республикалар мен облыстардың басшы
кадрларына да тез жұқпай қала алмады. Л.И. ... ... ... ... ал олар өз ... ... ... ... жеке өздеріне шын берілгендік принципі бойынша –
тек өз адамдарын ғана қойып отырғанын ... ... Оның ... ... ... аппарат та “жаңылыс кету” ықтималдылығына іс жүзінде титтей
де жол ... ... ... ... ... ... ... хатшысы
болып сайлану үшін ол қызмет орнына ұсынылған кісі әуелі ... ... ... одан соң СОКП ... ... ... ... сатыларында болып, нұсқаушымен, сектор
меңгерушісімен, ұйымдастыру-партиялық жұмыстар ... ... және ... кадр мәселелерімен айналысатын хатшымен,
Саяси Бюроның екі-үш мүшесімен алдын ала ... өтуі ... еді. ... ол ... ... дәрежелі адамға баратын, ал ең соңында ғана Бас
хатшыға жететін, осының бәрінен кейін Орталық Комитеттің ... ... ... ... ... ... ... ешқандай
демократия болған жоқ – СОКП Орталық ... ... іс ... ... ... ... болып есептелді. Обком пленумының үлесіне қалай
болса солай қол көтеріп, дауыс беру ғана қалатын”- ... [114, 30-31 ... ... ... бар ... жоғарғы пртия басшылығы мен орталық
аппарат қызметкерлерінің қолында болса, республика көлемінде билік бірінші
басшы мен ... ... ... ... Сол жылдары Қазақстанда
қалыптасқан “дәстүр” туралы Н. ... ... ... ... басшының төңрегіне топтасқан шағын шоғыр практика жүзінде барлық
істі шешетін. Көп жағдайда біз, Орталық Комитеттің ... ... ... ... Бюро ... бола ... та, кадырларды
тағайындау, оларды ауыстыру сияқты басқа да ... ... ... ... ... кейін ғана естіп білетінбіз. Д. А. Қонаевтың үй-ішімен
аралас-құралас адам өзге кімнің ... да ... шеше ... ... ... ... ... пәтер беретін”-дейді [114, 141 б.].
Осылай, “дәстүр” жоғарыдан ... ... ... беретін. Облыс көлемінде
бар билік облыстық партия комитетінің бірінші хатшысының қолында болса,
аудан ... ... ... ... ... ... ... “біріншінің” көңілін тауып,соның ойынан шығу партияның
барлық бастауыш ұйымдары хатшыларының ... ... ... ... ... ... құрайтын, яғни басты тірегі болып
табылатын бастауыш партия ... да ... ... Тірі ... қатардағы партия мүшесімен жұмыс істеу, қағазбен жұмыс істеумен
ауыстырылды. ... ... ең биік ... ... ...
екіжүзділік, жеке бастың мүддесін ғана ойлау, жағымпаздық, ... ... ... ... ... ең төменге дейін жетті.
КСРО сияқты алып империяны басқарып отырған партия ... ... ... ... ... ... ... індетіне шалдыққандығы
туралы айтқан Н. Назарбаевтың бұл пікірінің шындыққа толық сай келетіндігін
ондаған, жүздеген ... ... оңай ... ... ... оның
қажеті де бола қоймас. Өйткені оның ең басты дәлелі өмірдің өзі. ... ... аса ... ... еш күмән туғызбайтын бір ғана
дерек келтірейік. СОКП ОК ... ішкі ... өте ... бірі ... Б. Н. ... өз ... ... СОКП ОК
аппаратының жұмысы – қайталанбайтын ерекше құбылыс... Ол ... ... де, тек ... ... ... қағаз. Ең қызығы,
жұмыстағы жетістік, осы таудай боп ... ... ... жоқ ... ... ... талдаулар, жобалар т.т. ... ... ... ОК ... ... ... та дәл ... жақсы да емес,
жаман да емес... Бұдан сәл бұрын Брежневтің дамыған социализм туралы айтуы
мұң екен бүкіл ... аса ... ... ... ... қалай
дамығандығы және дами беретіндігі, оның кезеңдері мен жолдары, ... ... ... ... ... жақсы тұратындығы туралы
“аңыздар” өндіре бастады”-деп жазды[135, 113 б.].
Бұл, сөз жоқ, ... әр ... ... ... ... ... адал ... наразылығын, іштей қарсылығын тудырмай қойған
жоқ. Н. Назарбаевтың айтуынша: ... ... ... риза ... ... сонымен қатар бұған дейін мызғымастай берік ... ... ... ... ... ... қажеттігі де сөзсіз өсе түсті” [114,
142 б.].
Сонымен қатар Н. Назарбаев өз еңбегінде ондай ... ... ... ... бола ... ... “Мен өзгеріс жасаудың қажеттілігін
түсіну партия ұйымдарында, партияның ... ... ... әр ... буындарында шамамен жетпісінші жылдардың орта кезінен бастап пісіп-
жетіле бастады ғой деп ойлаймын. ... ... ... сайын
формализмге ұрынып бара жатқаны, дүмшелік ... ... ... көпірме статистиканың көбейіп, асқына түскені тап сол
кезде байқала ... келе [114, 142 б.], ... ... жұмыс
істеу тәсілін, оның бар мән-мағанасын және салдарын ... ашып ... ... “Партия ұйымдарының хатшыларын есеп бергенде коммунистердің
партия жиналыстарына қатысуын көбейтіп ... ... ... әр түрлі формаларына СОКП мүшелерін ғана емес, сонымен
қатар партияда жоқтарды да түп-түгел қамтыуға, ... де ... жоқ ... мен анықтамаларды тау-тау етіп жасауға мәжбүр ете бастады. Өмірде
бар адамдардың ... ... ... ... ... ысырылды. Партия
ұйымдастырушыларының жұмысындағы басты нәрсе дер кезінде және сауатты есеп
беру, ропорт ... ... ... ... аудандық пратия комитеті
жіберген қағаздарына қарай баға беретін болды. Партия ұйымдарына басшылық
жасаудың нәзік әкімшілік ... ... нық ... ... сайын, оның
барлық қызметіндегі жанды мазмұн соғұрлым жойыла түсті.
Кейбіреулер бұған тез ... те ... ... ... ... ... бұлай өзгере бастауы жұмысшылардың СОКП-ға деген
көзқарасына да әсер етті. Партия қатарындағы жұмысшылар тобын жасанды ... ... тура ... [114, 142-143 ... ... бір ... жасамауға болмайтындығын 1985 жылы Бас
хатшылыққа келген М.С. ... та ... ... Соның тікелей
бастамшылығымен КОКП Орталық Комитетінің 1985 жылғы сәуір Пленумында елде
“қайта құру” шараларын ... ... ... одан әрі ... ... шешім
қабылданды. Оның аяғы немен тынғандығы тарихтан жақсы белгілі. Басқа ... ... ... Бас ... ... ... ... және
Орталық Комитеттің мақұлдауымен елді “қайта құру” бағытында басталған нақты
іс-шаралар, көп ұзамай ондаған жылдар бойы қалыптасып, ... ... ... бір топ ... ... “қытай
қорғанындай” мызғымас қарсылығына тап болды. Қортындысында 1991 жылдың
күзінде КСРО ... ... өмір ... тоқтатты. Ал, М.С. Горбачев КСРО-
ның тұңғыш және соңғы Президенті ретінде тарихта қалды.
КСРО сияқты алып империяның ... ... 1985 ... ... ... Н.Ә. Назарбаев содан тура 20 жылдан кейін өзінің “Еуразия жүрегінде”
атты еңбегінде: “Нақ сол жылы Михаил Горбачев мәңгі ... ... ... ... шешуші ықпал еткен бағдарламаны өзі бастап қолға
алғаны белгілі.
Кеңес Одағының қуатты әлеуетіне ... ... КОКП ... ... ... сол ... ... Сергеевич Горбачевтың
кеңес қоғамын ауқымды тұрғыда жаппай қайта өзгерту ... ... ... “қайта құру” деген қарапайым ғана аталып, жалпақ жұртқа жария
етілген әйгілі баяндамасын мен ... ... ол ... ... КСР Үкіметінің Төрағасы едім және Горбачевтың маған
айтарлықтай іш тарта қарайтынын, әрі менің ішкі толғаныстарымды ... ... Оның өзі де ... ... ... қажет екендігін ұғынып,
терең толғаныс үстінде жүретін. Сондықтан бұл пленум талайларды ... ... ... ... ... ... өз өкілдерін
бірінен кейін бірін соңғы сапарға аттандырып жатқан Кеңес Одағының ... ... ... ... ... ... торығу мен тығырықтан
қиналған күндер әлі жадымда.
Ескі заманның дәурені ықылассыз, баяу өтіп бара ... оның ... ... ... ... ... айырылып жатқанын, билікке
сондай өлермен табандылықпен жармасып ... ... ... ... көрініс
еді”-деп еске алған [134, 25 б.].
Жоғарғы басшылықтың қандай да болмасын өзгеріске жанталаса қарсы тұру
себебі ... Н. ... өз ... “1985 жылы СОКП ... Комитеті
сәур Пленумының шешімдерін жан жүрегімен қабылдаған және оған ... ... ... ең ізгі ниеттері қасарысқан қарсылыққа неге
душар болғанын мен кейінірек қана түсіндім. Қоғам мен халықтың ... ... бойы ең ... ... ... ... сөздермен жариялап
келген әміршілдік-әкімшілдік жүйенің ат төбеліндей аз ғана тобы өздерінің
іс-әрекеттерін бір ғана ... - ... ... ... ... Сондықтан да салтанатты түрде отырып алып, көркейіп өсе түскен топ
ол жүйеге ең кішкентай сызат түсіруге қаблетті ... бәрі де ... ... ... ... ... ... өміріне қатер төндіру болып
табылады деп негізсіз есептеген жоқ”-деп жазды [114, 170 ... ... Н. ... елде ... “қайта құрудың” берген алғашқы
нәтижелеріне де талдау жасай отырып, КСРО-ның құлауына алып ... ... ... ... өте ... ... айтқандықтан оларды
толығымен келтірейік. Ол: “Соңғы жылдары “қайта құру” деген сөз өзінің
құнын ... ... алды ... ... өзі ... ... ... Ендігі жерде бұлай өмір сүруге болмайды деп алғаш рет ... жұрт ... ... ... ... ... ... жерде шындығында
да бұлай өмір ... ... ... адам ... түсінген еді.
Демократияландыру мен жариялылық бағыты жарияланған кезде, жұрт мұны ... ... ... ... ... ... тыныс алудың өзі барған
сайын ... ... бәрі де ... ... ... ... сөз
бостандығына, пікір білдіру еркіндігіне толық қол жетсе-ақ болды, өміріміз
бен экономикамыз ... ... жүре ... деп деп ... Бірақ
демократияландыру мен жариялық қайта құрудың мақсатынан гөрі оның маңызды
құралы екені, ал бұл ... ... ... ... ... ... ... ұзамай-ақ айқын болды. Мемлекеттік және экономикалық құрылым
негіздерімен ... ... ... ... ... абыржыдық. Неден
бастау керек, нені керексіз деп қиратып, лақтырып тастауға болады, нені
сақтап, нені жаңадан ... ... ... ... де ... ... Пікірлер
бір-біріне қарама-қайшы, қызу әрі ымырасыз бола бастады... Батыл өзгерісер
жасау қажеттілігін бірінші болып ... ... да, ... ... ... ... және сындарлы бағдарламасын ұсына алмады...өйткені СОКП-да
нағыз ақыл-ой орталығы жоқ болатын. Партияның орасан ... бар аса ... ... атам ... ... ... ... аппараттың
ұсақ мүдделеріне ғана қызмет етуді одан әрі жалғастыра берді, ... және ... ... ... артта қалып қойды”-дейді [114, 207-
209бб. ... Н. ... ... еңбегінде осылай КСРО-ның күйреу қарсаңындағы
елдің саяси басқару жүйесінде қалыптасқан жағдай туралы айтса, 1996 жылдың
басында, яғни КСРО құлағаннан кейін 4 ... соң, ... ... “Ғасырлар
тоғысында” атты кітабында, КСРО-ның ... ... және ... себептерін көрсетіп, оларға талдау жасады және өз пікірін
айтты. ... ол ... ... ... сол ... айтылып жүрген әр
түрлі пікірлердің бар екендігі ... ... ... ... ... ... пікірлер, негізінен, екі арнаға тоғысады. Біріне құлақ ассаңыз:
КСРО ... ... ... және геосаяси бәсекелесінің көзін
құртуға тырысқан сыртқы және ішкі іріткі ... ... ... ... ... ден қойсаңыз: бұл әлдеқашан ... жете ... ... ... де субъективті де себепсіз-
ақ, тап осы кезеңде қалай да болмай қоймайтын ... ... еді. ... бұл
екеуі – бір-біріне еш қиыспайтын ең кереғар ... ... ... [126, 9 ... ... ... Кеңестер Одағы ақпараттық және мағыналық
шабуылды күшейтіп, жүйелі түрде іргесін сөге беруді ... көп ... ... ... ... дейтін пайымдаудың, былайғыларына
қарағанда көбірек қисынға ... рас. ... ол ... ... ... Ондай пікірдің астарында не жатқандығы туралы Н. Назарбаев:
“Егер, КСРО ... ... ... ... нәтижесінде
құлаған болса, ТМД-ның ешбір елінің тәуелсіз дамуының ... жоқ ... ... ... ... бұл ... ... ақпараттық шайқастың
орнында қалған мүгедек мүскіндер болып шығады. Талайға дейін естерін жиып,
етектерін жаба алмайды. Бұл пікірдің ... ... ... не ... ... ... жоғалуға тиіс, не қайтадан бір мемлекеттің қатал
уысына бірігуі керек деге түйін ... ... [126, 12 ... ... таза ішкі ... ... ... екінші пікірдің
де көңілге қона бермейтіндігі туралы Н. Назарбаев: “Екінші жағынан, ... ... ... ...... реформа емес, саналы түрдегі
бүлдіру мен күйрету деген ... де еш ... жоқ. ... ... нені
бүлдіру? – деген сұрақ туады”-дейді [126, 13 б.].
Сондықтан, Н. ... ... ... ешқандай теориялық жаңалық
ашуға талаптанбай, орасан ірі мемлекеттің күйреуіне әкеліп соқтырған ... ... мен одан ... ... жайында өз пікірін ортаға
салған. Оның үстіне, ... ... ... ... ... ... ... құлағанына төрт жыл өтсе де құлаққа ... ... ... бере алмай жүргендігі де оған әсер ... ең ... ... ... он төрт жыл ... соң да өмір Н.
Назарбаевтың бұдан он жыл бұрын айтқан пікірлерінің ... ... ... ... ... жоқ. ... зерттеушілер КСРО-ның ыдырау
себептері туралы Н.Ә. Назарбаевтың “Ғасырлар ... ... ... ... ... ... тарихының дерек көздірі ... ... ... ... аса бір ... құбылысы сырын
ашуға көмектесетін дәйектер ретінде сол пікірлерге тоқталайық.
Н. Назарбаев: “Бұл оқиғаларды “ақпараттық ... ... ... ... ... арзанқол терминдермен түсіндіру орынсыз”-дей
отырып [126, 13 б.], оның терңде жатқан күрделі себептеріне ... ... ол ... ... ... ... саяси себептеріне
талдау жасауда өзінің “Әділеттің ақ жолында” айтқан ең жоғарғы дәрежедегі
басшылық туралы ойын жалғастырған. ... ... ақ ... басшылық
атына айтылған сын, келтірілген нақты дәлелдер, сол басшылықты жақсарту,
жіберілген кемшіліктерді түзету, ... ... ... ... ... ... тоғысында” КСРО-ның күйреуі іске асқан факті
ретінде қарастырылған, ал ... ... ... ... ... басты факторлар, нақты ... ... ... қорытындылар
жасалынған.
Мысалы, ол өзінің бірінші кітабында айтқан елдегі ең жоғарғы басшылықтың
жастарының ... ... ... ... ел ... ... бастағандықтары туралы ойын жалғастырып: “КСРО-ның
кейінгі кезеңі ... ... ... боп ... Тіпті
брежневшілдік кезеңнің тілінде де ... ... анық ... ... ... ... үміт күттіретін әдебиетші болып ... ... ... асып ... мүшесі болашағы әлі алдағы қабілетті
саясатшы ... ... Ол ... ... пен ... ... екі ... аттап шықпайтын абайшылдық қана қызмет бабында өсуге кепілдік бере
алатын”-деп, сол ... ... айта келе [126, 42 б.], ... ... бұл ... ... ... Он жылдан соң орасан үлкен
елдің быт-шытын шығарған қопарылғыштың сағат механизімінің құлағы маған тап
сол кезде бұралған сияқты ... ... Тобы ... бірге қартайып,
бірге алжи бастаған ... ... ... айналған кадр
тұрақтылығы бірте-бірте кадырлардың азғындауына ұрындырды”-деп, аса маңызды
саяси қорытынды ... [126, 42 ... ... қойнауына енген саяси басшылықтың іс-әрекеттеріне, өмір
салттарына, кадр ... ... ... мен ... талдау жасай келе, КСРО-ның күйреуінің саяси себептерінің
субъективті-адами факторлармен байланысты терең ... да ашып ... ... ол: ... де, Суслов та, Устинов та, Громыко да,
Байбаков та, республикалардың басшылары да, тіпті Брежневтің өзі де, ... ... ... ... ... 30-35 ... бастап араласты.
Әрине, осындай жас адамдар қабілеттері ... ... биік ... ... даусыз. Алайда олардың араға 25-30 жыл түскен соң ... ... қай ... келгендерін ұмытып, элитаның құрамын ... ... ... мән ... таң ... ... ... бұл тарихи шындық. Осылардың көбі әр дәрежедегі билікке жастайынан,
яғни Сталиннің ... ... ... Оны ... ... ... көзі ретінде алып оңай дәлелдеуге болады. Онда неге олар
жастарға жол ... өз ... ... ... ... бойы ... Оның ең ... себебі ел басшыларының ел қамын емес, жоғарыда
айтылғандай, өз бастарының ... ғана ... еді. Ең ... дәрежедегі
ондаған басшылардың бір уақыт аралығында /өткен ғасырдың 70-80 жылдарында –
С.С./, бір кеңістікте /Кремльде – С.С./ тек өз ... ... ... ... ... бір ... тоғыса келе, сол мемлекеттің түбіне
жеткен мемлекеттік саясатқа ... Ол ... ... “Шарықтау
шыңдарына 70-жылдардың басында-ақ жете тұра, кейінгі буындардың ... ... жол ... ... осы бір ... қаблетті адамдардың
аттарына лайық, отырған ... ... ... ... ... ... ... элитасын
түбегейлі алмастыратын кезең туды. Алайда ... бұл ... ... беруге біздің саяси жүйеміз атымен әзір емес болып шықты. Жүйеміздің
тағы бір ішкі осалдығына, мен ... ... ... ... іші
қалтырақ көзбояушылар мен даңғойлық қана болып шыққанын қосар ем”-деп, оның
мысалы ретінде ұзақ ... бойы КСРО ... алып ... ... ... ... “Он сегіз жыл ел билеген адам. ... да, ... да ... ол ... ... ең жақындарынан басқа ешкім көздеріне жас алып
жыламақ түгілі, тіпті реніш те білдірмеді. Бұдан жаман не ... ... ол ... ... ... ... ... рет
шетелдерге барып қайтуға тура келді. Сонда ... ... Л. ... ... бүкіл елді қылжақ қылатын еді. Можап қалған елбасына
қарап, ... ел де ... ... ... ... [126, 42-43
бб.].
КСРО-дағы билік басында мұндай адам таңғаларлық жағдайдың қалыптасуы
шетелдіктердің қылжағын ғана ... ... жоқ, ... ... да
туғызды. Оның бір мысалы ретінде Н. Назарбаев: “Брежнев ... елді ... Р. ... К. ... ... ... өз ... ашық жазған: “Кремльге тағы да жаңа адам келді. ... ... ... ... соң бірі өліп ... мен ... не ... келісімге
келе алмақпын? – деп Ненсиден сұрадым” деген сөздерін оқығанда, бір түрлі
жәбірленіп қалғаным бар”- дей ... ... ... қиын болғанмен де,
ештеңеге жеткізе алмай, дүниеден ... ... ... ... көне ... өз-өзінен өле бастағанын біз де амалсыз аңғара бастадық”-дейді [126, 49
б.].
Үшіншіден, Н. ... ... ақ ... ... Д. А. ... республика деңгейінде қалыптасқан саяси жағдай туралы ойын да
жалғастырған. Ол: “Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев...Мен оған әрдайым, ... ... аса ... ... тұстарда да, шынайы ізетпен қарадым. Менің
экономикада, кадр ... ... ... оңға ... ... ... ... мен Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев
отыз жылдай Қазақстанның ен ірі ... ... өз ... ... ірі ... ... ... асып кеткен жасында,
психологиялық жағынан да, ... ... да жаңа ... ... ... екенін ескермеппін. Оның үстіне, орталық басшылыққа ... К.У. ... ... [126, 45 ... әрі ... Д.А. Қонаевтың жаңа жағдайға сай бейімделіп кете
қоймауының себебін: “Меніңше Д. Қонаевтың ол кезде ұстанған бағыты тек ... ... ... ... ... да ... ... ғана емес, өз өмірінде көп нәрсені бастан кешіп, әбден
шаршағандықтан да туындап ... ... Д. ... ол ... ... істей
жүре, аса қиын да күрделі талай жәйттерді бастан өткерген-ді. Оның ... ... ... “... ... барлығы жалықтырды, 75-ке дейін
істеймін де кетемін...”-деп түсіндіреді [126, 45 ... ұзақ ... бойы ... ... әбден бейімделген және сол
жүйеге адал ... ... оның ... жасы келген адамның қоғамда болып
жатқан ... ... ... сай тез ... кете ... ... ... Дегенмен, Н. Назарбаевтың: “1980 жылдың басындағы бір
оқиға ойыма келеді. Біз ... оның ... ... күнгейінен
теріскейіне бардық. Кенет мені қасына шақырып ... ... ... ... ... өз алдымызға дербес мемлекет болсақ ... - ... ... ... ... ... нәрселерді ол ылғи, әуелі, ұшақта
да ... ... ... ол ... бюро ... де қыл ... білген”- деп жазуы біраз нәрсені аңғартады [126, 47 б.].
Біріншіден, өмір бойы компартияға адал қызмет ... Д.А. ... ... ... ел ... ұлт ... ... арман жатқан.
Екіншіден, өмір оған әбден сақ болуды үйреткен. Саяси бюро мүшесінің, яғни
ең жоғарғы биліктегілердің ... ... ... ... ... басшысының өзінің ой-арманын “тіптен ұшақта да сыбырлап ... ұзақ ... бойы ... ... ... іс жүзінде қай
дәрежеде болғандығын көрсетеді.
Н. Назарбаев ... ... ... ... оның бұл
дүниеден өтер алдында өзін қолдағандығын да айтқан. Ол: “Кейін ... соң, ... ... ... Әйелі қайтыс болғанда, үйіне кіріп
шықтым. Шаруасы шығып қап ... ... ... ашық ... ... ... Д. Қонаев саясаттан толығымен аулақтап, инабатын
жоғалтпай, өзін ... ... ... ... ... ... ... қолдады...ақырғы ұшырасуымыздағы бір сөзі әлі есімнен ... ... да, ... де ... ... ... ... Мен
сен алған бағытты қолдаймын”, - деп еді”-дейді [126, 47 б.].
Д.А. Қонаевтың ... ... ... аса ... кезеңде өз елін
басқарып, халқына мүмкіндігінше қамқор болған басшы ретінде, ұлтының аяулы
ұлдарының бірі ... ... ... өз ... алары күмәнсіз. Бүгінде
Алматыда оның атымен аталған көше, университеттер бар. Орталықта ескерткіші
тұр. Д. Қонаев атындағы қор жұмыс істейді. ... ... рет ... ... ... алып келген саяси, әлеуметтік-
экономикалық себептердің тамыры тереңде жатқанымен, оның іс жүзінде ... ... енуі М.С. ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев “Ғасырлар тоғысында” КСРО-ның ... ... ... бірі ... М. ... ... басшы қызметіндегі іс-
әрекеттеріне де талдау жасап, өз ойларын айтқан. КСРО-ның құлауы ондаған
мемлекеттердің, олардың миллиондаған тұрғындарының ... күрт ... ... ... ... Оның ... терең зерттеліп, жан-жақты
зерделенері анық. Дегенмен, бүгіннің өзінде-ақ ... ... ... ... ... Н. ... ... соңғы басшысы туралы жасаған
тұжырымдарының негізінен дұрыс екендігін көрсетіп отыр. Сондықтан ... ... ... ... ... және соңғы президенті М.
Горбачевтың тарихтағы ролін анықтап, КСРО-ның ыдырауының саяси себептерін
аша түсуге көмектесетін маңызды дерк көздерін ... ... ... өз ... ... ... КСРО тарихында кеңес
жүйесін түбегейлі өзгертуді ең мықтап қолға алған алты жылдық кезең осы ... ... ... [126, 49 б.], оның биліке ... ... ... ... ... айта ... “Алайда көп адамның әліге
дейін түсінбейтіні: күллі өмірі комсомол-партия ... ... ... ... ... боп қалыптасқан М.С. Горбачев бұл жүйені құртпай
тынбайтын қайта құруға қалайша бастамшы ... ... ... ... [126, 49 ... деп ... Назарбаев, - коммунист ретінде де, саясатшы ретінде
де М. Горбачев мұндай терең өзгерістер жасаймын ғой деп ... жоқ. ... ... ол тек ішкі саяси жүйеге жекелеген түзетулер енгізіп,
“қырғи қабақ соғысты әлсіретіп” “тарихи ... ... де атын ... ... ... ... тарихқа тек реформашы ғана емес,
әлемдік деңгейдегі ... боп ... ... М.С. Горбачевтың іш пиғылы
да талай ... ... ... ... Оны ... ... ... айқын аңғаруға болады” [126, 49-50 бб.].
Горбачев билігінің соңғы ... ... ... ... ... тұрған адам ретінде Н. Назарбаевтың, оның іс-әрекеттерін бақылауға
мүмкіндігі болды. Мысалы ол: “Мен оның Батыс көсемдерімен ... ... ... қасында болдым. М. Тэтчермен өз адамындай, Бушпен ішек-
қарыны араласып кеткен өз досындай боп көрінуге қатты тырысатынын ... ол ... мен ... телефонды қолына алып жатып: “Қара да
тұр, қазір мен оған ... ... ол ... ... ... - деп ескертті.
Бұған өзі қатты мәз болатын. Біз онысына түсіне алмайтынбыз”-дейді [126, ... Ал, ... ... М. ... ... Вежа ... ... айырылып қалғанда телефен соғып жағдайында ... ... ... ... ... тақтан тайдырған Ресейдің жаңа көсемі
Б. Ельцинмен телефон арқылы сағаттар бойы сөйлесетін.
Н. Назарбаев қолына билік тиген М. ... ... ... ... ... ... алты жыл мерзім ішінде ол адам танымастай
өзгерді. Бастапқы ... пен ... ...... мен ... ... Бас ... болған соң, оның қабылдауына кіру, қасына бару қиындап кетті.
Ол бас хатшылықтың “дәміне” ... ... ... ... ... ... ... көзге ілмейтін болды”-деп оған мінездеме бере келе
[126, 50-51 бб.], оның ... ... ... ретінде жіберілген
кемшіліктерді атап көрсетті. Мысалы, Н. Назарбаев: “М. Горбачев айналасының
айтқанынан шыға ... ... ... ... ... ... айтқанына
құлақ асты. Батыстағылар бір кеңес берсе, елдегілер – атымен ... ... ... ... ... ... билік басындағы
шешімділіктің екеуі екі басқа нәрсе. М. Горбачевке осының ... Оның ... ... ... бар еді. Біріншісі - өзіне
мұраға тиген ахуалды сол күйінде қалдыру еді. Екіншісі – ... ... ... андроповшылдық бағытты жағастыру еді. Үшіншісі – елді социал-
демократия үлгісімен реформалау еді... Оқиғалар дами ... және бір ... Ол – ... ... және экономикалық жүйесінен атымен бас
тарту... Бірақ ол түбегейлі таңдау жасай алмады”-дейді [126, 52 б.].
Мемлекет басшысының ... ... ... ... жалпы жағдайға әсер
етпей қоймайтындығы түсінікті. Ол туралы Н. Назарбаев: ... ... ... ... ... беті болуы керек. Шешімділік танытуы
керек. Бұл ... ... ... ... ауадай қажет...Ал, М. Горбачев
қабырға сағаттың тіліндей әрлі-берлі құйғылжумен ... ... ... ап ... ... айтып, екінші біреуді тыңдап ап – екінші әңгіме айтты. Дағдарыс
үдей түсті. Одан ... ... ... алатын адам не істерін білмей
аласұрғаннан ... ... ... ... ... ... пен
жауапсыздықтың бірден-бір себебі ретінде, өкіметті дағдарысқа апарып
соқтыратыны ... ... М.С. ... осы ... бірнеше рет
сөйлесуіме тура келді және оны мінбеден көпшілік алдында сынадым да. Ол
өкпелейтін...”-дейді [126, 54-55 ... ... ... ... ... ... айтқан бұл
пікірлерінің де шынайылық деңгейінің жоғары екендігін, ... ... ... ... сол М.С. ... ... байланысты екендігін
еш қиындықсыз-ақ дәлелдеуге болады. Біріншіден, Н. Назарбав, өзі ... ... КСРО ... ол ... ... ... емес, КСРО-ның
кезінде, яғни Горбачев билік ... ... ... ... ... ... Горбачевтың бастаған “қайта қруы” және оның немен аяқталғандығы туралы
тәжірибелі саясаткер ретінде Д. А. ... ... ... ... ... ... бірі болп үн ... адаммын” дей келе “Қайта құру
тұсында “тың ойлар” көп ... ... бәрі ала ... ... арты құмға сіңгендей, немен аяқталғанын жұрт әлі күнге дейін
білмейді”- деуі де Н. ... ... ... көрсетеді [12, 422-425
бб.].
Үшіншіден, өз кітабында Н. Назарбаев М. Горбачевтың жіберген
қателіктерімен қатар, оның ... оңды ... ... да ... ... ... ... Мысалы, М.С. Горбачевтың бұрынғы кеңес халқының
алдында сіңрген еңбегі ... Н. ... ... ... ... тағы
бір жәй бар. Толып жатқан кемшіліктері мен қателіктері бола тұрса да, елді
қозғалысқа түсірген, қоғамды ... ... ... ... өктемдігінсіз өмірдің қалай болатынына көзін ашып берген адам –
Михаил Горбачев. Адамдарды ... ... ... ... еткен де сол. Иә, даңғаза мен далаңбайшылдықтың көп болғаны
рас. Бірақ ... ... ... ... ... не ... ... дейтін құлақкестіліктен тиыла бастағаны да сол тұс... Қолында
орасан зор билік бола тұра, ол ... ... Оның ... ... ... [126, 55 б.].
Сонымен, Н.Ә. Назарбаев еңбектерінде көрсетілген КСРО-ның ыдырауының
басты саяси ...... ең ... ... ... шексіз
билікке ие болған партия басшылығындағы ат төбеліндей әміршіл ... ... ... ... т. б. факторларға
байланысты ел басқару, елде ... ... ... ... ... қажетті шешімдер қабылдай білу қаблеттерінен толық дерлік
айырылулары. Елдің ... ... ... ... ... ... ... жоғарыға дейін кең етек алуы. ... КСРО ... ... мемлекетте болмай қоймайтын қайшылықтарды
дер кезінде шешуде қаблетсіздік танытуы. Елдің саяси өмірінде түбегейлі
өзгерістер ... ... ... ... ... қатар, елде “қайта құру” процесін бастаған М. Горбачевтың ... ... ... принципті мәселелерде табандылық таныта алмауы
т.т. Ал осы кемшіліктерді Н. Назарбаевтың өз ... Одақ ... М. ... ... ... ... ... объективті
бағалауы, оның еңбегіндегі ... ... ... ... ... 2 КСРО-ның ыдырауының әлеуметтік-экономикалық себептері
КСРО-ның ыдырауының басты себептерінің бірі саяси себептер болғандығы
даусыз, сонымен ... оның ... ... де ... олар бір ... ... байланысты, бірінен бірі туындайтын себептер
еді. Н.Ә. Назарбаев өз ... ... ... дәлірке айтсақ,
күйреуге алып келген сол әлеуметтік және ... ... ... ... оларға да жан-жақты талдау жасады. Демек, Н. Назарбаев ... ... ... ... да ... ... табылады.
Н. Назарбаев еңбектерінің КСРО-ның ыдыру тарихын зерттеудегі маңызы
туралы, Одақтың күйреуіне алып ... ... ... ... еңбектері арқылы айқын ашып көрсетуге болатындығы туралы Д.
Валовой: ... ... ... бұрынғы республикалар/ үшін
практикалық маңызы үлкен, бұрынғы Одақты ыдыратуға алып ... ... ... ... тұлғасы арқылы ғана ашуға болады. Әңгіме
мынада, ... ... ... ... қоса ... ... ыдырауын талдай отырып, басты көңіл саяси аспектілерге және субъективті
... ... ... осы ... ... ... рөлін атқарған
нақты адамдар ... ... ... үлкен шындық та жоқ емес.
Дегенмен, өзінің саяси шешімдерін таппағандықтан көртышқан сияқты ... ... ғана ... - ... ыдыратуға алып келген басқа да ... ... Ол ең ... ... ... [101, 61 ... ... Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзінің 2005
жылдың ақпан айындағы Қазақстан халқына Жолдауын: “Біз неден бастадық, жол
басында ... не ... сол ... ... нақты мүмкіндіктеріміз
қандай еді?”-деген сауалдар қойудан бастағандығы белгілі [136, 5 ... ... аса ... ... ретінде, үлкен қызығушылықпен
қабылдаған Жолдауын Елбасының осындай сауалдар қойудан бастауы және ... ... және ... ... шын ... сын ... еді. Қазақстанның экономикалық және саяси ... ... ... экономикасы әлжуаз; қазынасы бос; саяси жүйесі балаң...”-
деп, жауап беруі [136, 5-6 бб.], ... ... ... ... ... ... ... анықтау, оған жан-жақты
талдау жасау арқылы негізделген шешім қабылдау Н. Назарбаевтың ұзақ жылдар
бойы ... және өзін ... ... ... ... ... ол өзінің
“Әділеттің ақ жолы” атты кітабында: “Өзімізді өзіміз басымызбен тұрғызбай,
аяғымызбен тұрғызатын, сөйтіп қалыпты жағдайда ... шын ... ... жағдайлар болған өзі деп, жан-жағымызға жіті қарайтын кез әлдеқашан
жетті”-деп, 1990 жылдың көктемінде / кітап 1990 жылы наурыз-сәуір ... ... ... кезінде-ақ айтқан [114, 190 б.].
Екіншіден, дәл осы “Әділеттің ақ жолы” атты ... Н. ... ... ... ... бізде нендей жағдайлар болған өзі деп, ... жіті ... ... елде ... ахуалға терең талдау жасауы,
кітапты тәуелсіздік қарсаңында ... ... сол ... ...... да, ... ... мағынасы – Республикамызда да – С.С./ ... және ... ... ... ... ... жоғары
мәлімет беретін дерек көзіне айналдырып отыр.
Елдегі ең жоғарғы деңгейдегі ... ... бірі ... ... ХХ ғасырдың 80-ші жылдардың соңы мен 90-шы жылдарының басында,
яғни КСРО-ның күйреуі қарсаңында елде ... ... ... де, ... ... ... өмір ... алыс
еместігіне де күмән жоқ. Ол туралы Н. Назарбаев: “Өзімнің қызмет ... осы ... ... да ... ... қалың ортасында жүріп,
оларды талдауға және салыстыруға, қорытындылар жасауға, шешімдер қабылдауға
тура келгедіктен де, өзімнің жеке ... ... ... отырмын”- дейді
[114, 219 б.]. Демек, үлкен бір ... ... ... ... реальды жағдайды объективті бейнелеудегі мақсат - шындыққа көз
жеткізу арқылы дұрыс шешім, дұрыс бағыт-бағдар ... ... ... ... қай ... болмасын қалыптасқан жағдайды әдейі жақсартып
көрсетудің де немесе әдейі ... ... де ... ... ... ... үшін бұл аса маңызды фактор болып табылады.
Ең алдымен, Н. Назарбаев ... 70 жыл бойы “ХХ ... ең ... ... ... келген: “Ұлы Қазан социалистік революциясы”
мен орнатқан “социализіміміз” туралы: “Барлығы да адам үшін” деген ұранды
біздің ... ... ... ал шын ... ... революциямыздың
көздеген мақсаты – адам емес, ... ... ... болып шықты.
Адам бір қапшық цементтен арзанға бағаланатын ондай социализм ... Егер ол шын ... ең озық ... ... болса, соғыстан
кейін шамамен ... ... ... бола тұрып, өзімізден жеңілген
елдерден көш кейін қалып қоюымыз қалай. Қорытынды ... ... ... ... өркендеу бағытында біздің жүйеміз өзінің әлсіз
екенін ... ... ... [114, 126 ... Назарбаевтың сол “социализм” әлі өмір сүріп тұрған кезінде айтқан бұл
пікірінің дұрыстығын еш қиындықсыз-ақ ондаған, ... ... ... дәлелдеуге болады. Адамның құны бір қап цемент емес, бір уыс бидайдан
да арзан болып, ... сол ... ... шыбындай қырылғанын
айтсақ та жетіп жатыр.
Екіншіден, Н. Назарбаев: ... ... ... та, ... ... жолдары туралы айтыс-тартыстар барысында ең басты сауалға – саяси
дағдрыстың, ұлтаралық қатнастар ... ... және өзге ... ауыр ... құбылыстардың салдарынан одан әрі шиеленіске
түскен экономикалық дағдарыстан елді қалай алып шығуға ...... әлі ... ақылға қонымды жауап берген жоқ”-деп, қоғамның барлық
саласының дағдарысқа ұшырағандығын жәнеде, ең ... ол ... ... ... ... ... ... [114, 130 б.].
Демек, КСРО-ның күйреуіне алып келген – “ұлтаралық қатнастар саласындағы
дағдарыстың және өзге де бірталай ауыр әлеуметтік ... ... ... ... ... Н. ... “Ғасырлар тоғысында” көпұлтты
мемлекеттер үшін аса маңызды мәселе болып табылатын, дәл осы “ұлтаралық
қатнастар” ... ... ... ... ... ... оның дағдарысқа
ұшырау себептеріне талдау жасаған. Жәнеде, ең ... өмір Н. ... ... ... ... ... ... жіберілген
кемшіліктерді үнемі ескеріп отыратындығын көрсетіп отыр.
Мысалы, ол: “Үлкен мемлекеттің құлауына технологиялық, стратегиялық
мешеулік, ... ... ... қоса, ұлт мәселесі де аз
себепші болған жоқ. Кейбір саясатшылардың айтуынша, ең ... ең ... те осы ... дей келе [114, 26 б.], “Ұлт ... ... ... ... ... етек ... ... да, ғылыми
орталарда да бұл мәселемен шындап шұғылданғысы келген ешкім болмапты”- деп
қорытынды жасаған [114, 26 б.]. Одан әрі Н.Ә. ... ... ... ... айналысып келгендігін, тек кейінгі он жыл бойына
ұлт мәселесімен үзбей айналысып, жаңа ... ... ... ... ... айта келе: “Көп ұлтты ... ... жүре ... ... түбегейлі теориялық тұғұрнамасыз,
қалыптасқан ахуалды теориялық түрғыдан жан-жақты пайымдамайынша, салиқалы
ұлт саясатын түзіп шығу ... ... ... ... [114, 27 ... ... өз еңбегінде ұлт мәселесін шешудің бірден бір дұрыс жолы
ретінде ұзақ ... бойы ... ... марксизмнің осал тұстарына
талдау жасау ... ... ... Одағында ұлттық ... мен ... ... ... әр ... түрін бір-бірімен
шатастырып алу орын алды. ... ... әр ... ... ... ... мүмкін екендігіне жете мән берілмеді”-деген қорытындыға ... ... б.]. Ал ... ... ... ... болмауының неге әкеліп
соқтырғаны туралы: “Ұлтаралық қайшылықтар тартысқа, тартыс қантөгісті
кикілжіңдерге ... ... ... ... ахуалға шындап
түсінбеген ел басшылары, сексенінші жылдар аяғында ұлт ... ... ... деп, қоғамды тығырыққа апарып тіреді”-дейді [114, 33-34
бб.].
Оның айқын дәлелі 1986 ... ... ... ... ... ... ... атты кітаптың “Империяның ыдырауы” деген тарауында:
“1986 жылдың 17-18 желтоқсанында Алматы қаласында ... ... ... түбегейлі өзгертіп жіберген оқиға болды. Желтоқсанның сол
бір аязды күндерінде қазақ ... ашық ... ... ... ... ... ... етуге құқылы екендіктерін мәлімдеді. Тоталитарлық мемлекет
жағдайында мұның өзі саяси жарылысқа тең болатын: іс ... ... ... ... Жүйеге ашықтан-ашық атой салды. Сол екі күн кеңестік
болмыс ... дүр ... ... партия тәжірибесіндегі кәдуілгі шешім – Орталықтың республика
жетекшісі қызметіне Қазақстанға үш қайнаса српасы қосылмайтын ... ... ... ... ... ... ... Г. Колбинді
тағайындауы себеп болды”- деп, ... ... ... мен ... ... ... айта ... “Бейбіт қарсылық митингісін Орталық
аяусыз ... ... Бұл есте ... ... ... ... ашық сабақ еді. Бейкүна адамдарды сапер ... ... итке ... ... ... ... ... қатырды. Халықтың тәнін
жазалап біткен соң енді ... ... ... бүкіл халық “қазақ
ұлтшылдығы” үшін айыпталды, жазалау әрекеттері басталды. Алайда мұның өзі
жүйенің іріп-шіруін ... ... еді: күш ... ... ... кетірді”деп жазды [102, 3 б.].
Ал оның нәтижесі туралы: “Кеңес империясына өлімші соққы берілді, сол
соққыдан ол есін жия ... ... ... ... ... ... ... бойында, Грузияда, Әзірбайжанда, ... ... ... ... ... өзінде де демократиялық
күштердің тоталитарлық диктатураға қарсы ашық ... ... соң ... ... ... қол жеткізер жолы осылай басталды...”делінге
[102, 3 б.].
Н. Назарбаев аталған еңбегінде: “1986 жылғы желтоқсан оқиғалары ... ... ... ... ... көрсетіп берді. Бір ғасыр
бойы халықты ашса алақанында, жұмса ... ... ... ... ... алғаш рет еңсерілді. Жастар айдай әлемнің алдында кез
келген ... тән ... ... ... ... ... баса көктеуге мойын
ұсынбайтынын паш етіп ... ... ... әрі ... әрі ... ... мен сағаттарды, күндер
мен кезеңдерді талай бастан кешкен-ді. Жаңа ... ... ... бір ... ... – 1986 ... ... үміт пен үрей құшағында
өткен үш күн...”-деп желтоқсан оқиғсының маңызын көрсетті [126, 34-35 бб.].
Осылай, Н.Ә. Назарбаев КСРО-ның құлауының басты ... ...... мемлекеттегі ұлтаралық қатнастарда туындаған мәселелердің
ғылыми негізде және дер кезінде шешілмеуі ... ... ... ... ... ... тыс ... аулақ, шынайы ұлттық
сана жоқ жерде өзге ... мен өзге ... ... ... ... ... емес ... Менің көзім анық жеткен бір нәрсе: өзгелердің ұлттық
мәдениетіне тиісті құрметтеу жоқ жерде ... ... ... ... ... орыс ... жете меңгерді. Ендеше қазақ әдебиеті де
Қазақстанда тұратын басқа ұлт адамдары үшін жеті қат жер астындағы нәрседей
алыс құбылыс ... ... ... ... ... үшін маңызды
қорытынды жасайды [126, 35 б.].
Н. ... ... ... ... көз ... күйреуінің
басты себептерінің бірі, дәл сол ұлтаралық шиеленістер болғандығы және
оларды шешуде М. ... ... ... ... Д. А. ... үлкен себеп – елде ұлтаралық шиеленіс ... ... ... ... Біздің көпұлтты мемлекетіміздің осыншамалықты дос күйініп, дұшпан
күлгендей ауыр қалге жетіп, аяғы аспаннан ... ... ... М. ... және оның командасының кінәсі аз емес...Горбачевтың ұлтаралық
проблемаларды шешудегі жалғыз тәсілі – бұл мәселелерді сырт ... ... де ... отыра беру”- деп жазды[12, 430-431 бб.].
Сонымен қатар Н. Назарбаев ... ... және ... ... ... себебі туралы: “Өзіміз талай рет басымыздан
кешкен және әлі де кез болып жүрген көптеген ... ... бәрі де ... ... ... сияқты көрінеді: біз өзімізде не бар, не жоғын, ... ... ... бас ... керек екенін тым бұлыңғыр түсінеміз”-дей
келе [114, 130 б.], КСРО-ның ыдырауының экономикалық себептеріне де талду
жасады.
Мысалы, ол ... ақ ... ... ... негізгі өзегін
құрайтын, оның капитал билеген ... ... ... ... жылдар бойы дәріптеліп келген “жоспарлы экономика” туралы: “Қалай
дегенде де соңғы отыз жылда бізде ешқандай жоспарлы ... да, ... ... та ... жоқ. Егер ... ... десек, оның өзі –
жағдайға бейімделгіш жағымпаз қоғамтанушы – ... мен ... ... ... сөздері ғана”-дейді [114, 131 б.].
Бұл сенсация жасап, ... атақ ... ... ... ... салған сөзі емес, сол “жоспарлы экономиканың” ішкі механизімін ... ... ... ... саналы да дәйекті сөзі. “Әсіресе Қазақстан
Министрлер Кеңесінің Төрағасы болып ... ... мен ... ... куәсі болдым”-дейді Нұрсұлтан Әбішұлы және ... ... ... ... ... туралы нақты дәлелдер
негізінде жан-жақты баяндайды. Қалыптасқан жағдай ашып көрсетілгендіктен
осы жолдарға ... ... ... ... ... өз ... ... де сол еді, республикалық мемлекеттік жоспарлау
комитетінің ... ... Ол ... ... ... және ... ... бір айлық жалақысы мөлшерінде силық беруімді өтінді.
-Силықты қандай еңбектеріңіз үшін алмақсыздар?–деп таңдана сұрадым.
-Сіз біздің алдағы жаңа ... ... ... үшін ... ... білмеуші ме едіңіз?
- Ал білдік. Онда не тұр?
- Онда ССРО Жоспарлау кмитетінің ... ... ... ... ... ... шақыруымыз керек қой.
Арада екі күн өтпей жатып маған ... ... ... ... ... ... кетіп барамыз, өзіме және орынбасарларыма силық
беріңіз.
Міне, мұндай ... ... шын ... ашық ... ... ... болатын”- дейді [114, 133-134 бб.]. Жәнеде ондай ... ... ... “дәстүрдің” неге әкеліп соқтырғаны туралы:
“Шектен шыға ... ... ... ... ... ... азғындатты. Қаласаң да, қаламасаң да – бәрі
бір ... сол бір ... ... ... жорғалап сый-сияпат жаса,
құлдық ет, көңілін тап, ішкіз, жегіз. ... ... ... ... белгілі бір саланы, кәсіпорынды тақырға отырғызасын. Ал бұған
ақшаны қайдан аласың? Қулық жасау керек, есебін табу ... ... ... ... дүниеге сатылудың түп-тамыры осында жатыр. Осы жұйе
қанша адамды қылмысқа итермеледі десеңші!”-дейді [114, 135 б.].
Одан әрі “жоспарлы” ... сол ... ... қабылданып, қалай іске
асатындығы туралы да, істің бүге-шігесіне дейін жетік білетін адам ... ... ... ... ... ССРО ... ... мен Мемлекеттік жабдықтау комитетінің жоспарды қағаз
жүзінде қалай ... ... ... ... ... рет ... ... ресурстармен бар болғаны 70-80 процент қана қамтамасыз етілетінін
алдын ала бәрі де көріп-біліп отырса да, ... ... ... ... ... баланыс бұзылатын. Сорымыз да, сор ... ... да ... ... жататын... Мемлекеттік жоспарларды орындаудың
тағдыры кейде 31 ... – Жаңа ... ... ... минөт
қалғанда тағы да сол баяғы телефон арқылы шешіле салатын. Ол үшін Орталық
Комитеттің бөлімімен, министрмен ... ... ... ... ... ... керек болатын”-дейді [114, 136-137 бб.].
Н.Ә. Назарбаевтың социалитік ... ... ... оның стихия
билеген нарықтық, демек капиталистік ... ... ... ... ... біздегі экономиканы жоспарлы түрде ... іс ... ... ... ... өмір шындығымен толық сай
келетіндігін мойындай отырып Д. Валовой: ... ... ... оқи отырып, амалсыз өзіңе мынадай сұрақ қоясың: неліктен елдің
экономикалық бас штабында мұндай аста-төк ішіп-жеумен болатын ... ... ... ... ... ... ... бюро мүшелерін қоса
алғанда, бұл туралы білген жоқ ... [101, ... ... одан әрі өз ... ... ... ... бассыздықтың
себеп-салдары туралы: “Егер тереңірек қарасақ, онда бұл – ... ... және ең ... ... ... ... ... айтқанда, іс жүзінде өндіріс үшін өндіріс принципімен жұмыс
істеу. Оны іске асыру нәтижесінде біз ... ... ... ... ... ... өндіріс көлемін трллиондық биіктікке көтердік. Бірақ әр бір
сомға шаққанда нақты тұтыну құны азайғанның ... азая ... деп, ... ... ... [101, 56-57 ... кең ... етек алған жаппай ... ... ... ... ... ... жазу тек жоғарғы мемлекеттік
деңгейде ғана емес, ел экономикасының негізін құрайтын ... ... оның ... ... да, ... ... Ол ... Н. Назарбаев
республика үкіметінің басшысы ретінде Семейге барған сапарында “облыста
есепте ... ... ... 330 мың бас ... ... айтады [114, 147 б.]. Республикалық Халықтық
бақылау комитеті көмегімен жүргізген ... ... ... талай
сорақылытың беті ашылған. Мысалы, Қызылордаға таяу бір жерде бір табын сиыр
бар, оны бағатын кәдімгі бақташы және оның ... бар деп ... ... ... ... мен оның көмекшісінің бар екені, әйтеуір
жалақы жөніндегі ... ... ... қол ... ... алатыны рас
болып шықты. Бірақ әлгі табын тіпті атымен жоқ екен [114, 148 б.].
Н. Назарбаев өз кітабында қоғам ... ... да ... орын алған
кемшіліктер туралы айта ... ... бұл ... ... бәрі де міз бақпайтын іштей құпия наразылыққа тірелумен
болды. Ақырында маған ашықтан-ашық ... деп ... ... бәрі де
жақсы, бәрі де орын-орнында, өз арамыздағы әңгімені сыртқа жаймау керек”-
дейді [114, 149 б.]. ... Н. ... ... ... және ... жағдай туралы өзінің 1986 жылғы ақпан
айында өткен Қазақстан Компартиясының ХҮІ ... ... ... айтқандығы тарихымыздан жақсы белгілі. Кітапта сол ... ... күні ... ... ... жағдайы туралы мәлімет
жетізіп отырған дерек көзі міндетін ... бұл ... ... ... ... ... кооперациясында
қалыптасқан жағдай нақты мәліметтер келтірілу арқылы баяндалған. Мысалы,
Қазақстанның ... ... ... ... ... ауыл ... ... “Жеп қою мен талан-таражға салудың салдарынан республика
совхоздарында 5 жылдың ішінде 120 мыңға жуық ірі ... 1,7 ... қой, ... жылқы мен шошқа кем болып шықты”-десе [114, 176 б.], ... ... ... ... бөлу ... ... бөлу кезіндегі
әлеуметтік әділеттік принциптерін бұзудың ашу-ыза туғызатын фактілерін
айтпай кетуге болмайды. Ал бұл ең ... ... ... қасиетті
міндеті ғой. Тұрғын үй заңдарын өрескел бұзғаны үшін Көкшетау, ... ... ... ... ... мен ... атқару
комитеттерінің төрағалры, Жамбыл қалалық атқару ... ... ... ... адамдар қызметтен босатылды.
Алматыда үлкен еркінсушілік пен жолсыздықтарға жол берілді. Тексерудің
көрсеткеніндей, соңғы 2,5 жылдың ішінде ... ... ... ... ... ... ету үшін астанада /ол уақытта астана Алматы
қаласы болтын – С.С. / пайдалануға берілген ... ... тек ... ғана бөлген...”-дейді [114, 178-179 бб.].
Осындай нақты мысалдар өмірдің басқа салалры ... да ... ... ... нәрсені өз атымен атап, ашық айту себебін Н. ... ... бұл ... мен ... жеке ... ... жоқпын.
Оның үстіне, мәселелердің бұлай батыл қойылуы арқылы оған ... ... ... ... алған басшылардың тобын әлдебір серпілдіре
алармын, Орталық Комитеттің бірінші хатшысын да ертелі-кеш біржола ... ми ... ... ... үмітте болдым”- деп түсіндіреді
[114, 181 б.].
Бірақ, іс ... ... ... ... Бар ... баяндамада айтылған
жәнеде ешкім жоққа шығармаған, демек өмірде орын ... рас ... ... баяндамашының өзін жоюға бағытталған. Ол туралы Н. Назарбаев:
“Сол күннен ... ... ... ... шын ... ... етек алды.
Өзіме жасалған жан-жақты шабуылдың, жұмсартып айтқанда, этикаға ... ... ... ... ... ... нәрсені
айтайын. Қазақстан Компартиясының ХҮІ съезі мен СОКП ... ... ... үш аптаның ішінде менің ... 53 ... ... ... де неше ... ... ... тексерді”-
дейді [114, 181-182 бб.].
Дегенмен, 1985 жылғы СОКП ОК сәуір Пленумынан кейін басталған “қайт
құру” әкелген ... ... атап ... СОКП ОК Бас ... ... ... және СОКП ОК хатшысы Е. К. Лигачевтың Н. Назарбаевты қолдауы
оған өзі бастаған ісін одан әрі жалғастыруға ... ... Н. ... ... Үкіметін басқарып тұрған кезінде шын
мәнінде республикада қалыптасқан ахуалды толық анықтау мақсатын көздеген.
Ол туралы жазушы Шерхан ... ... ... Республика Министрлер
Кеңесінің Төрағасы болып тұрғанда өз бастамасымен тексеру ... ... бір ... ... ... ... ... Оның
отызы артта қалудың “шыңына” жеткен екен. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени жағынан өркендеуі үшін көмек
көрсету жөнінде жап-жақсы қаулы да қабылданды...Шалғайда жатып, ... ... ...... ... ... ... тұратын
аудандар. Басқалар су ішкенде олардың у ішіп отырғаны ... 17 ... ҚР ... ... ... Н. Назарбаевтың
баяндамасында келтірген мәліметтердің әбден ... ... ... яғни ... ... жоғары мәліметтер екендігін дәлелдейді.
Мысалы, Қазақстан КП ОК ... 1985 жылы ... ... ... ... ... ... өнімдерінің маңызды
түрлері, әсіресе ет және сүт ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде арттыру
және олармен тұрғындарды қамтамасыз ету өте баяу жүргізілуде,... бұл
еңбекшілердің ... ... ... сатуды
ұйымдастыруда үлкен кемшіліктер орын алуда”десе[139], оның себебі туралы:
“Министірліктер мен ведомствалар басшылары, ... ... ... ... ... ... және ... органдары күні бүгінге
дейін 1985 ... ... мен ... ... орындау мақсатында
еңбек ұжымдарын жұмылдыру бағытында қажетті ұйымдастырушылық және саяси
жұмыстарды ... ... ... ... КП ОК ... 1985 жылы ... айында өткен отырысында:
“Республикада қосып жазу, жұмыстан кетіп қалу, маскүнемдік, ұрлық саны ... Н. ... ... көрсетілген келеңсіз жағдайлар
1985 жылдан кейін де ... ... Бұл ... келеңсіз жағдайлардың
кездейсоқ емес, жүйелі ... ... ... ... 1986 ... ... ... КП ОК бюросы Көкшетау облыстық ... ... ... келе: “Иесіздіктің, жеп қою мен талан-таражға салудың
салдарында облыс ... ... ... ... ішінде екі есе өскен,
оның 90 пайызы агроөндірістік кешендердің үлесіне тиеді. Жемқорлық әсіресе
сауда мен тұрмыстық қызмет көрсету саласында, ... аса көп ... ... ... өнеркәсіп объектілерінің әрбір екіншісінде, ал
совхоздар мен колхоздарда түгелдей қаржы тәртібі бұзылған.
Кадрлар ... ... ... мен ... елеулі
кемшіліктер жіберілген. Басшылық қызметтерге қажетті ... ... ... жоқ ... ... ... орын алған.
Социалистік меншікті жеп қоюшылардың әр бір төртіншісі жауапты адамдар, ... бір ...... ... ... ... ... қорытындысы бойынша: “1986 жылы қылмыстық заң бұзушылық
өткен жылмен салыстырғанда 11,4 пайызға ... ... ашу ... ... ... ... жап ... талан-таражға салудан
келген шығын үш есе ... ... ... ... 1985 ... жылдары мемлекеттік сауда мен тұтынушылар кооперациясы саласында әр
түрлі қылмыспен айналысқан 30 мың адам әшкереленген[144].
Мұндай жағдай 1987 жылы да ... ... ... ... ... ... ... бірге 183 мың жеке меншік мұйізді ірі қара, 85 ... мен ... 1,2 ... қой мен ешкі мемлекет есебінен бағылғандығын
көрсеткен[145]. М. Горбачевтың бастамшылығымен жүргізілген ... ... ... кері ... ... ... қолдан арақ жасау көбейген.
Адам басына шаққанда ішімдік ішу іс жүзінде 1,5 есе артқан. ... ... ... ... ... оның ішінде әдейі адам
өлтіру, бұзақылық, зорлау саны артқан[146]. ... үш ... ... саны да 1,5 ... ... Олардың 40 пайызы әскер
қатарына шақыру жасындағылар[147].
Дегенмен, ... ... ... елде ... ... әсер ... рас. ... де, ол да КСРО-ны дағдарыстан алып ... ... ... Елде ... құру қажеттігін түсініп, соған бағыт
алғанымен, партияның ең жоғарғы ... ... ... ... Ол ... жоғарыда айтылғандай, “қызмет жағдайына орай ... ... да ... оқиғалардың қалың ортасында жүрген” Н.
Назарбев: “Бір жағынан, біз СОКП-ның ... ... ... ... ... ... сын мен ... пікірлерге
менсінбей қарап, оны қынжыла ауыр қабылдау сияқты ескі ... ... құр ... ғана отыра бердік. Екінші жағынан,
ешқандай маңызды ұсыныстың жасалуы да мүмкін емес еді, ... ... ... орталығы жоқ болатын. Партияның орасан зор штаты бар аса ірі
ғылыми-зерттеу мекемелері атам заманғы ... ... ... ұсақ ... ғана ... ... одан әрі жалғастыра берді,
қазіргі ғылыми және қоғамдық ақыл-ойдан мүлдем артта қалып қойды”-деп [114,
209 б.], ... ... ең осал ... дәл басып, көрсете білді.
Сонымен қатар, Н. Назарбаев қайта құру жылдарында экономика саласында
көрініс берген оңды нәтижелер ... да ... Ол: “1987 жылы ... озық ... өндіріске енгізуге, ескірген құрал-жабдықтарды
және негізгі қорларды ауыстыру мерзімін қысқартуға ынталандыруды ... ... ... ... ... ... ... жетекші саламыз – машина жасау өнеркәсібін жаңа сапалық
деңгейге көтеру ... де ... ... болды. Ауылшаруашылық өндірісінде
болмай келген сенімді тірек нүктесі ідеп табылды – ауылшаруашылық ... ... мен оны ... ... ... қолға алдық, бұл
мақсатқа 77 ... сом ... Ең ... – біз ... ... ... ... қажеттілігін ақыры әйтеуір ұқтық. Адамдарға миллиондаған тонна
болат, ... ... ... ... баспана, тамақ, киім-кешек, балабақша керек
екенін түсіндік. Бүкіл дүние жүзіндегі елдерде ұлттық ... ... ... тұтынуына жұмсылып, тек қалған бөлігі ғана қор ... ... ... ... де ... жасап, өңін теріс айналдырумен
келдік... ... ... ... ... ... шектен
әлдеқашан асып кеткеніне көз жеткіздік.Ұлттық табыстың қомақты ... ... ... олар тек ... зор ... қаржыларды
ғана сүліктей сорып қоймай, сонымен бірге еліміздің интелектілік күш-қуатын
да, ең үздік ... ... де, ... ... инженерлер мен
жұмысшыларды да өз уысында ұстап отырды”-дейді [114, 209-210 бб.].
Бірақ, ... ... бұл оңды ... де елді ... алып шыға ... Жаңа бастамалар ондаған жылдар бойы
қалыптасып, ... ... ... ... ... көз
алдымызда жан ауыртатын жыға таныс көріністер тағы да бой ... ... Н. ... жоспарлаймыз, іске кірісеміз, содан соң оны ... ... бір істі ... ... ... ... ... созыла
береді... Осыдан барып төніп келе жатқан дағдарысты кез келген тәсілмен
тоқтатуға жан ... ... ... ... соң ... ұшыраған тәжерибелер тізбегінің аймағына енді. Экономиканың
кооперативтік секторын жаңғырту әрекеті де тым ... ... ... ... ... ... өрті шарпыды...Экономиканы
бейберекеттілік жайлап алды. ... ... ... ... ... ... жетті” [114, 210-211 бб.].
Міне, осылай, өмірдің өзі бізді нарықтық қатнастарға алып ... ... Н. ... елде ... ... және ... ... ойларын өз уақытында СОКП-ның ең жоғар форумы ХХҮІІІ съезінде
және КСРО Халық депутаттарының съездерінде сөйлеген сөздерінде, яғни бүткіл
КСРО ... ... сол ... ... ... ... ... партия съезінде: “Қайта құру басталғалы бес жыл
өткен кезде елеулі кемшіліктерсіз жүріп жатқан сала ... жоқ ... ... ... ... жоспарлы шаруашылықтан рынок стихмясына
көшу жолындағы осындай дүрлікпе, асығыс әзірлік ту ... күні ... ... жоқ ... жанталаса шегінуін еске салады”-десе,
оның әлеуметтік салдары туралы: “Қайта құрудың нақты айқындамасының ... ... ... ... ... тигізді”-дейді [114, 261-264
бб.].
Халық депудаттарының І ... ... ... ... ... ... рыныкта жоғары сұранысқа ие шикізат қоры ... ... ... ... ... ... ауыр ... тап
болды және экологиялық дағдарыс қарсаңында отыр. Министірлік ... ... ... ... ... ... ... далаға
шашуда. Мұнайдың өзін өндірушілері үшін еш ... жоқ. Әр ... ... үшін мал ... ... ал оған ... төлеу ешкімнің де
ойында жоқ” - деп, Орталықтың ... ... ... қандай
“жақсалық” әкелгендігі туралы айтқан[ 101, 100 б.]. Ал, ... ІІ ... ... ... ... ... ... саясаттың халықтың тұрмыс-жағдайына тигізген әсері ... ... әсем ... сірнесіне шашалған еліміздің ырзық
іздеп Европаның бай “дастарқандарына” телміре қарап, қол жая ... ... ... дей ... ... ... ... көрген халық
сізден, Михаил Сергеевич / М. С. Горбачев - СОКП ОК Бас Хатшысы, КСРО-ның
тұңғыш және ... ... – С. С./, және ... ... ... / Н.
И. Рыжков - КСРО ... ... ... – С. С./ ... ... ... машина жасау саламызды ... ... ... ... ... ... ... жемісі қайда? Ғылыми-
техникалық ... өз ... ... бағдарламасының нақты
нәтижелері қайда? Ауыл шаруашылығы өнімдерін ұқсату ісін ... ... ... сом қайда? Біз қайта құруды бастаған осы практикалық қадамдар
әбден дұрыс болатын. ... ізгі ... ... ... ... ... астында қалды”- дейді [114, 270 б.].
Осылай, тәуелсіздік қарсаңында елде қалыптасқан ... ... ... Н. ... 1996 жылы ... ... ... тоғысында” атты
еңбегінде одан әрі жалғастырды. Егер, тәуелсіздік қарсаңында дайындаған
еңбегінде саяси және ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ауыр ахуалды жақсарту мақсатында,
оларды түзету арқылы елді дағдарыстан ... ... ... ... ... ... ... басты себебі ретінде талдау жасап,
бірнешеуін атап көрсеткен.
Мысалы, ол аталған еңбегінде КСРО-ның құлауы ... ... ... ... аядағы екі жүйе арасындағы тайталастың сол
кездегі сарапшылырдың назарынан тыс ... ... ал ... потенциалы әлдеқайда жоғары елдермен ... ... ... ... титықтатқаны туралы айта келе: “Қарулану
жолындағы бәсеке – Кеңес Одағы Құлауының ... ... ... ... оған ... дәлелдер келтірген [126, 16-18 бб.]. Одан әрі
Нұрсұлтан ... ... ... ... ... ... ... Бірақ
соның ең бастысы – экономикамыз бен қоғамымыздың технологиялық мешеулігінің
күшейе ... ... ... ... мен ... мойнына жарыса
қарулану салған салмақтың молая түсуі болғаны даусыз.
Сексенінші жылдардың басында әскери және ... ... ... ... ... ... экономикамыз тұралай
бастады...Мен бұған сол кездегі бір аса ірі ... ... ... төрағасы ретінде, Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің экономика мәселелерімен ... ... ... де
жауапкршілікпен ол туралы куәлік бере аламын”-деп бірнеше статистикалық
деректер келтірген [126, 21-23 бб.].
Өзінің ... ... ... себептеріне жасаған талдауын
Назарбаев: “Көңілімді нілдей бұзған тағы бір дерекке тоқталайын. ... ... ... ... бір ... орнының өнімділігі озат
елдердегі комьпютерленген жұмыс орнының өнімділігінің бір процентін ... ... ... не деп дау айта ... Жанымызға жақсын, жақпасын,
шын жағдайға өзіміз әбден қаныға ... ... ... ... ... ... [126, 25 ... қатар, Н. Назарбаев “Ғасырлар тоғысында” елде ... және ... ... қайда алып келгендігі туралы:
“Қоғамды торығушылық кеңінен ... ... ... ... ... етек ... Көне ... жүйесі тез күйрей бастағанымен, жаңа
саяси және экономикалық құрылымдар ... ... ... ... ... ... ұлттық қозғалыстар билікке қол ... ... КСРО ... ... пейілі танылған кезде,
менің Кеңестер Одағы күндерінің ... ... ... көзім жете
бастады...Не тарих қойнауына жылжып бара жатқан көне ... өз ... ... не “өз ... аймақ” - Қазақстанды ... ... ... ... президент сайлаған халықтың –
қазақстандықтардың алдындағы жауапкершілігімді сезініп, ... ... ... амал қалмады”-дейді [126, 56-57 бб.].
Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевты сол бір ... ұлт ... ... ... ... көріп, жанына үңілген
адамдардың бірі ретінде туған інісі ... ... ... ... ... былай деп еске алады: “Әлі көз алдымда: сол күндердің бірінде ... ... ... ... ... аға ... өте жай ... күлімдеп амандасқанымен де қабағынан шаршаңқы рай ... аға ... ... ... ... атын атап, не
істеп жүргенін, хал-жағдайларының қалай екенін де сұрауды ... ... Сара ... ... ... ... аға ... отырып тамағын ішті. Бір ауыр ой еңсесін ... ... Мен де, Сара ... де ... ойын ... тырыстық.
Ағаның шашына ақ түсе бастапты. Бірақ кең ... әжім жоқ. ... ... пен ... ... онша жақсы емес. Одақ ыдырайтын түрі
бар. Қазақстанды ешқандай қақтығыстарға ұрындырмай, ішкі тынышты-ғымызды
сақтап ... күш ... ... Онсыз тәуелсіздікке жетуіміз қиын. Менің
ойымнан кетпей жүрген ең ұлы ...... – деді ... аға. ... айта ... ... ғана түсініп отырмыз. Бүкіл елдің бүгінгі арманы
тәуелсіздікке жету екенін де білеміз. Және халық Нұрсұлтан ... ... да рас. Ел ... ақтау үшін иығына артқан жүгі де ауыр ағаның.
Мұңы, азабы, жауапкершілігі, ауыртпалығы мың ... ... ... күрт
басқа бағытқа бұрылды...
Бәрі де жақсы болады.! – деді Нұрсұлтан аға сенімді дауыспен, - ... ... Мен ең ... ... ... кейін батыр бабалар рухына
сыйынамын...” [138, 62-65 бб.].
Н. Ә. ... ... ... ... Одақ бейбіт жолмен
ыдырап, тәуелсіздік таңы да ... 1991 ... ... ... декларациясында: “Тәуелсіз мемлекеттер Достығының ... ... ... республикалар одағы өзінің өмір ... ... ... ... ... ең соңғы нүктесі ... ... Ол ... сол ... ... куәгері Ә. Келілбаев:
“Жетпіс жылдан астам жер дүниені тітіреткен қызыл ... ... ... құрманғазы көшесіндегі Достық ... ... ... Жасы ... ... қараған әлемдік социализм мен алтыдан асып
бара жатқан кеңестік қайта ... ... ... ... ... ... ... аяқталды”-деп жазды[148, 45 б.].
Қорыта айтқанда, Н.Ә. Назарбаев өз еңбектерінде КСРО-ның ыдырауының
саяси ... ... ... ... де ... жан-жақты талдау жасау арқылы Одақты күйреуге алып келген процестің
объективті негіздерін айқын аша ... ... ... ыдырауының әлеуметтік
негіздерін ұлтаралық қатнастарда, әлеуметтік қамсыздандыру саласында, т. ... ... ... ... ... ... ... бір
орталықтан басқарылған жоспарлы экономиканың тоқырауы, жаппай көзбояушылық,
талан-таражға жол беру т.т. құраған. Осының бәрі Н. ... ... ... ... ... ... ... жұмыста
келтірілген мысалдар мен дәлелдер Қазақстанның тұңғыш ... ... ... ... ... ... елімізде қалыптасқан
әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуалы объективті бейнеленген, шынайылық
деңгейі жоғары дерек көзі екендігін толығымен ... деп ... Н.Ә. ... ЕҢБЕКТЕРІ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІГІ ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕК
КӨЗІ
3.1 Н.Ә. Назарбаев тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігін қалыптасырудың
алғышарттары мен ... ... ... мен ... ... ... туралы
ХХ ғасырдың соңғы онжылдығындағы әлем тарихының ... ... ... енген КСРО сияқты алып империяның күйреуі нәтижесінде пайда ... бірі – ... ... халқының, бірінші кезекте қазақ
халқының алдында жаңа мемлекет қалыптастыру міндеті ... ... ... ... ... ел тағдыры шешілер сәтте ... ... ... ... ... Әбішұлы Назарбаевтың тұрғандығы
белгілі. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті, яғни ... ... ... ... оның ... деректанулық
талдау жасау, Н. Назарбаевтың ... ... ... ... ... мен ... анықтап, теориялық негіздерін
жасағандығын және жолдары мен ... ... ... ... ... құру ісінің өте қымбатқа түсетін, аса күрделі ... Н. ... ... ... жете ... және оны ашық
айтқан. Мысалы, ол ... 1991 ... ... айларында, демек КСРО-
ның күйреу қарсаңында дайындаған “Әділеттің ақ жолы”-атты кітабында ... ... сол ... ... ... бойы қалыптасқан
экономикалық байланыстарды үзудің бәрі үшін де қатерлі екендігін айта келе:
“Оның үстіне бір-біріне ... ... жаңа ... құру ... өте ... ... іс екенін дәлелдеп жатудың сірә, керегі бола
қоймас”-деуі соның дәлелі [114, 257 ... көп ... ... ... сол “өте қымбатқа түсетін”, жаңа мемлекет құру ісімен айналысуға мәжбүр
етті.
Н. Назарбаевтың қандай жағдайда жаңа ... құру ... ... ... ... үшін, КСРО ыдырағаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... асқарларынан”
үзінді келтірейік. Онда: “Кеңестен кейінгі елдердің ... ... ... да қайырым білмес жүйелік дағдарыстың жылымына батып жүре ... ... ... бірге бәрі де: үйреншікті байланыстар, ... және ... ... ... ... Бұрынғы Одақтан мұраға қалған
дерттерге енді ... ... ... және инфрақұрылыммен
бекемделген біртұтас ағзаның ... ... ... жаңа ... Соның өзінде де Қазақстан басқалармен салыстырғанда аса бір қиын
жағдайда қалған болып шықты.
Оның өзіндік себептері де бар. Елді ... ... ... ... ... ... баяғыдан сыздауықтай пісіп келе жатқан
ауқымды дағдарыстың ... ... және ... еді. ... дәл
осындай мұра қалды: жантәсілім ете бастаған эканомиканың жарқыншағы, тозығы
жеткен ... ... ... ... ... мен
құрал-жабдықтар, экстенсивті ауыл шаруашылығы және азып-тозған ауыл, ақыр
аяғында, ... ... мен ... ... тапшылығы”- дей
келе, мемлекеттік басқару жүйесіндегі ауыр ахуал мен оның салдары ... ... ... мемлекет басқару жүйесінің быт-шыты ... белі ... ... Оның көлемі 55 ... ... ... да, өнім ... ... да жоқ еді, ... бәрі дерлік тоқтады. Дүкендерден азық-түлік пен ең зәру
заттар табылмайтын. ... ... мен ... ... бойы алудан қалды.
Елді жаппай жұмыссыздық жайлады. ... ... ... ... ... ... жалмап жатты. Қылмыс өсіп кетті.
Ел қауіпсіздігінің мәселелері де оңай емес-ті. Шекаралардың аты бар ... ... ... ядролық арсеналдың қолда тұруы, көмірсутектерінің мол
қоры және жағдайы тұрақсыз өңірдің дәл ортасындағы ... ... ... ... ... болатын. Егер бұған аса ауқымды аумаққа шашырай
орналасқан халықтың этностық құрамы бойынша ... ... ... ... ... қаншалықты күрделі екендігі
көрінеді”- деп баяндалған [102, 21 б.].
Міне, ... ... ... ... ... әлі ... ауыр ... Елбасына жаңа мемлекет қалыптасыру сияқты аса
күрделі істің басында тұруына тура келді. Н.Ә. ... ... ... ... оның бұл ... ел ... үшін шешуші маңызы
бар мәселе ретінде қарап, оған ерекше көңіл бөлгендігін, оның бар маңызын
жете түсініп, үлкен ... және ... ... ... теориялық дайындықпен келгендігін көрсетеді.
Егер, кез-келген ғылыми-танымдық зерттеу ... сол ... тән ... мен ... ... ... ... онда мемлекттану ғылымының таным объектісі ретінде алғанда
«Қазақстан мемлекттігі ...... ... ... ... ... (25 ... 1990 ж.) мен КСРО-ның тарау
кезеңіндегі және ... ... ... ... ... (16 желтоқсан 1991 ж.) конституциялық заңның жәй ғана заңды нәтижесі
емес, Қазақстанда адам бостандығынан ... жеке ...... ... және ... саты – Қазақстан Республикасы мемлекеті сияқты
сатылардан тұратын қазақ жеріндегі әлеуметтік-генетикалық ... ... жолы ... табылады» [149, 5 б.]. Ал өз кезегінде «Қазақстан
Республикасы ... де ... ... белгілі бір сатысы бола
отырып, мемлекеттің нығайуы мен дамуына, әсіресе, Қазақстан қоғамында және
мемлекеттер мен ... ... ... ... ... іске асыру бағытында шешуші орын алатын» таным объектісі. [149, ... ... ... Н. Ә. ... еңбектеріне тәуелсіз
Қазақстан мемлекеттігі ... ... ... бірі ... ... шындықтың, яғни Қазақстан Республикасы деп
аталатын нақты ... ... ... ... қалыптасқан
нышандарын ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... мен ... ... ... теориялық негіздері
мен жолдарын, нақты тарихи жағдайдағы даму ... мен ... ... ... ... деректанулық талдау жасалынады.
Әрине, ХХ ғасыр соңында іргесі қалана бастаған Қазақстан мемлекеттігіне
де жалпы заңдылақтар мен ... ... тән. ... ... ... туралы мемлекеттанушы ғалымдар Е. Қ. Нұрпейісов, А. К. ... ... ... ... ... элементтерінің толық емес
түрдегі жиынтығы бола отырып, адамдар қаблеттерінің табиғи теңсіздігі мен
олардың жеке ... ... ... пен ... деген бірдей
ұмтылысымен негізделеді. Осыған байланысты ... ... тең ... үшін ... билікті орталықтандыру қажеттігі туады. Сондықтан
мемлекеттік болмыс тарихта заңды түрде егемендіктің ... ... ... ... ... ... және оның ... егемен мемлекеттің
құрамында жұтылып кетуі түрінде көрінеді. Нақты бір ... мен ... ... болмыс бостандықтың мемлекет болып қалыптасу процесінің нәтижесі
болумен қатар, бір мезгілде бостандықтың халықаралық құқық ... ... ... құқық ретінде қалыптасуы болып табылады”-
дейді[149, 6 б.]. Мұның бәрі де ... ... ... әрі ... ... ... ... негіздері туралы:
“Қазіргі таңдағы біздің мемлекеттігімізді Қазақстан ... ... ... ... ... ең ақарғы өлшем деп қарауға болмайды. Ол
қазақ жеріндегі тұрғылықты халықтың сан ғасырлық ... ... және ... да ... ... ... нәтижесі болып табылады”- дейді[149, 6 б.].
Дегенмен, тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігінің өзіндік ерекшеліктері мен
жалқылықтары бар күрделі қоғамдық құбылыс екендігі де рас. Н. ... ... ... сай, ... ... уақыттарынан шыға
отырып талдау жасау, оның жаңа Қазақстан мемлекетігін құру ... ... мен ... даму динамиксын байқауға мүмкіндік береді.
Мысалы, ол өзінің тәуелсіздік таңы жаңа ... 1992 ... ... ... ... мәжілісінде сөйлеген сөзінде: “Қазір
біздің ұлтымыздың алдында тұрған ең басты ... ең қиын ... ... егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының негізгі бағыт-
бағдарын дәл айқындап, сол ... ... ... ... жолында аянбай
еңбек ету.” десе [129, 32 б.], сол жылы жариялаған “Қазақстанның егеменді
мемлекет ретінде қалыптасуы мен ... ... атты ... “Ұлт
мемлекеттіліксіз өмір сүре алмайды, құрып кетеді. Өз кезегінде ұлттың
жойылуы оның ... өмір ... ... ... ... ... осындай. Сондықтан қай ұлтқа жататынына қарамастан ... ... ... мен ... заң ... тең ... ... біздің мемлекетте тұрғылықты ұлт – қазақтардың – ... ... ... ... орын алып ... ... ... да әбден орынды”- деп [124, 5 б.] ... ... ұлт ... үшін ... ... екендігін, бұл істегі
қазақ ұлтының алар орнының ерекше екендігін атап ... ...... ... мен өмір сүруінің нысаны болып
табылатын қоғамның негізінде ... ... ... дамуының белгілі бір
кезеңінің нәтижесі екендігін ескерсек, онда нақты ... ... мен ... ... ... болса, нақты мемлекеттің де бейнесі,
жалпы сипаты мен әлеуметтік табиғатының да сондай болатындығы ... ... ...... ... ... соның базисі.
Демек, бізде бүгінгі күні негізінен қалыптасып, дами бастаған мемлекетіміз
қазақ қоғамының, ХХ ... соңы мен ХХІ ... ... ... ... ... ... соның бейнесі және көрінісі. Н.
Назарбаев аталған еңбегінде: “ ... ... ... бет-бейнесін
түбегейлі өзгерткен оқиғалар тарих еншісіне айналды. Бүгінде өз ... ... ... ... жас егеменді мемлекеті, Қазақстанның ... мен ... ... жаңа ... ... ... ... онда орын алған саяси және ... ... ... ... мен ... ... сайын ашық сипатқа ие болуда.
Демократияның дамуы, меншіктік қатнастарды реформалау және ... ... ... ... ... ... шығарудың баламасыз
құралы ретінде танылды, ұлттық мемлекеттің қалыптасуы үшін қолайлы жағдай
жасалуда”-деп [124, 5 б.], ХХ ... 90-шы ... ... ... ... ... ... өзгерістер салдарында елде
ұлттық ... ... ... ... пісіп
жетілгендігін айтты.
Одан әрі Н. Назарбаев: “Қазақстанды біз үшін ... ... ... ... жүзі ... оған ... орын алып
бермейтінін, біздің өміріміздің стандартын жоғары көтермейтінін ... деп [124, 5 б.], ... ... де, әлем ... өз ... таба ... ... қазақстандықтардың өзіне ғана
байланысты екендігін айта ... ... ... ... бағытын көрмейінше, алыстағы мақсатты түсінбейінше, олардың
стратегиялық байланысындағы нақты бағдарламалық ... ол бос ... қала ... ... деп [124, 5 б.] ... ... бағдарды,
түпкі мақсатты дәл таба білудің маңызын көрсеткен.
Осылай, Н. Назарбаев аталған еңбегінде ұлттық мемлекетті ... ... ... стратегиялық мақсат екендігін дәлелдесе, 1993 жылы жарық
көрген “Қазақстанның болашағы – ... ... ... ... “Біз үшін алдағы жұмысымыздағы басты саяси аспектілердің бірі
мемлекетті нығайту болып ... ... ... бұл ... ... заңды тұжырымы: терең дағдарыстар мен сілкіністер дәуірінде
мемлекеттің реттеуші ықпалын күшейтудің объективті ... ... Ал бұл, ... кезекте, дағдарыстан шығуды ... ... және ... ... ... ... [125, 14 б.], Қазақстан тәуелсіздігін баянды етуде мемлекеттің
ролі мен оның нақты ... ... одан әрі осы ... ... ... ... шыға отырып: “Көріп
отырғанымыздай, Қазақстан мемлекеттілігін құру ...... ... қажет ететін, сан қырлы міндет. Бұл тұста ... ... ... жайбасарлық болмауға тиіс. Биліктің ... ... ... ... ... қамтамасыз ету маңызды”-деп, қорытынды
жасайды [125, 15 б.].
Н. Ә. Назарбаев еңбектеріне деректанулық ... ... оның ... қалыптастыру сияқты аса күрделі істе нақты тұжырымдама жасап, оның
теориялық негіздері мен жолдарын айқындау ... ... ... ... ... ол өзінің Қазақстанның егеменді ... ... мен ... ... ... еңбегінде: “Кеңес
адамдары өздерінің өз өмірлерінің, өз меншігінің, өз ... ... ... ... шынайы сезінбей, тек партиялық-мемлекеттік
мәшиненің тілсіз бұрандасы ғана болып келді.
Тұлғаның жалпы бұқара ... ... ... бірдей
теңгермешілік – қоғамдық ... ... ғана ... ... ... ... ең ... құқығының бірі – талдау құқығынан айыратын
зор әлеуметтік қасірет екеніне ... ... ... ... ... басты ерекшелігі мен негізгі қасіретін көрсете келе,
үйреншікті бағытынан бір күнде айырылып, абдырап ... ... ... ... ... “Айқын мақсатсыз адам да, билік жүргізуші ... ... да өмір сүре ... ... ... ... ... өмір сүретін
адамдарды ұсақ, тоғышарлық мүдде, бір сәттік жеке ... ... ... ... ... ... алады. Сөйтіп соның салдарынан
қоғамдық азғындау басталады. ... ... ... ... ... ... болжап білуге, түпкі мақсатқа қол жеткізуге сенімді болуға
мүмкіндік беретін Қазақстан қоғамы дамуының айқын және ... ... ... да қажет”-деп, жаңа бағыт-бағдардың, айқын мақсаттың
керектігін айтумен қатар, ... ... ... ... және нақты
тұжырымдамасының” қажеттігін де дәлелдеген[124, 4 б.].
Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің қалыптасуы мен дамуы, ... да ... ... ... ... Ол өзінің қалыптасу және даму
процесінің барысында бірнеше кезеңдерден өтері ... ... ... аса ... ... ... ... жататындығын
ескерсек, онда Н. Ә. Назарбаевтың өз еңбектерінде Қазақстан мемлекеттігінің
қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдерін ... ... ... ... ... жасай білуі, оны еліміздің даму ... ... ... ... мемлекеттік бағдарлама ретінде қабылдатуы
және сол болжамдардың іске асуына басшылық ... ... ... да, адами да
ерлік ретінде бағалануға лайық деп ойлаймыз.
Ол ... 1992 жылы ... даму ... ... ... ... ... өсу стратегиясы ойдағыдай жүзеге
асырылған ГФР, Жапония, Оңтүстүк Корея, Сингафур, Тайвань, ... ... ... ... тәжерибесіне талдау ... ... жаңа ... өтуі ... 15 – 20 ... ... қысқыртуға
болады”-деген болжам жасады және ол жылдарды бірнеше ... ... ... сай ... ... нақты істер мен міндеттерді де көрсете
білді[124,15-17бб.].
Н. Ә. Назарбаевтың болжамына сай “Бірінші ... 1992 – 1995 ... және ... тұрақтандырудың екі негізгі процесімен
сипатталуға тиіс: олар меншікті мемлекет иелігінен белсенді түрде алу, оны
жекешелендіру және ... ... ... ... ... (1996 – 2005 жылдар) экономиканаң шикізаттық бағытын
біртіндеп жою жалғасады, бірақ оның ... ... ... жүйесі мен
телекоммуникацияны жедел дамыту, сондай-ақ дамыған тауар және валюта
нарығын, ... ...... ... ... ... қағаздар,
интеллектілік меншік нарығын құру болмақ”-деп, бастапқы ... ... ... көрсетумен қатар, екінші кезең ... ... ... қозғаушы күштері мен стимулдарын да
көрсеткен. Олар:
-толыққанды ... ... ... ... шынайы еркіндігі;
-табиғатты ұтымды пайдалану;
-шапшаңдығын үдете түскен жоғары технологияларды игеру процесі мен ... ... ... жеңіп алу;
-отандық және халықаралық бизнес саласында білікті кадр корпусы пісіп-
жетілуге ... ... 5 – 7 жыл ... ... ... ашық ... шапшаң қарқын алып дамуымен сипатталады, соның негізінде
өтпелі кезеңнің стратегиялық ... ... ... ... ... ... және ... жүзіндегі жаңа индустриалды
елдер қатарына кіруімен сипатталатын болады»-деп жазды [124,15-17бб.].
Әрине, болжаның аты болжам. Оның барлық уақытта өмір ... ... ... келуі мүмкін емес. Олай болмайды да. Егер, Н. Назарбаевтың
еңбегінде көрсетілген ... ... ... ... болжам мен бүгінгі
қоғам ... ... ... ... ... ... кейбір
алшақтықтың барлығын байқауға болады. Оларды тек болжамда айтылған ... ... іс ... ... ғана ... сонымен қатар, болжамда
айтылмаған кейбір істердің де өмір шындығына айналуынан көруге ... ... ... ... жаңа қала салу ... ... жоқ. ... Астана бүгін біздің ұлттық мақтанышымызға айналып отыр. ... кез ... ... ... ... теорияның өміршеңдігінің, сол қоғам
дамуының реальды ... ... ... онда ... міндеттердің негізінен бүгінгі күннің өмір шындығына
айналғандығын ... де ... ... ... Бұл Н. Ә. ... ең ... кезінде Қазақстан қоғамының дамуына қатысты
өзінің ұсынған тоериялық болжамдарын ғылыми негізде ... ... ... даму ... ... ... ... көрсетумен қатар, Н. Ә. Назарбаев өз еңбегінде әлеуметтік даму
стратегиясына да ... ... ... негізгі бағыттарын көрсетті.
Қоғамның әлеуметтік құрылымы мен оның бағыт-бағдары мен даму жолдарын ... ... де, ... ... ... ерекшеліктері бар
күрделі мәселе екендігі белгілі. Дәл осы ... өз ... ... ... КСРО сияқты алып империяның күйреу ... ... және ... ... ... ... ... азамат соғысына алып келгендігін есекрсек те ... ... ... ... ... ... елдің
әлеуметтік даму стратегиясын ... ... ... яғни ... теориялық мәселелерінің бірін дұрыс шеше білгендігі даусыз.
Н. Ә. Назарбаев экономика саласындағы міндеттерді жүзеге ... даму ... ... ... екендігін айтумен қатар:
“Әлеуметтік стратегияны іске асыру мерзімі экономикалық даму стратегиясын
жүзеге ... ... сай ... ... ... ... қоғамның
әлеуметтік құрамындағы құрылымдық өзгерістермен ғана емес, ... ... ... ... ... ... де ... ол экономикалық және әлеуметтік жағынан неғұрлым белсенді жаңа ұрпақ
өмірге келмейінше ... ... ... ... мен экономикалық
мәселелердің өзіндік ерекшеліктерін көрсете келе: “Жалпы алғанда ... үш ... ... 1) ... әлеуметтік жікке бөлінуі; 2) жаңа
әлеуметтік құрылымдардың нарық ... ... 3) ... ... және ... ... ... әлеуметтік өзгерістердің
негізгі сатылары туралы да айтқан. Бұлардың да бүгінгі қоғам ... ... таба ... ... ... бізде аса байлардың да,
орташалардың да, кедейлердің де пайда болғандығы, яғни ... ... ... де, ... ... ... келмейді деп жүрген қазақтардың
саудаға үйренгендігі де рас. Демек, бүгінгі күні Қазақстан қоғамы Елбасы
еңбегінде ... ... даму ... ... ... сатысына өту үстінде деп айтуымызға болады.
Өзінің 1992-ші, яғни тәуелсіздік таңы жаңа ғана ата ... ... ... мен ... ... Н. Ә. ... тәуелсіздіктің
алғашқы жылдары елдегі болған өзгерістерге сай, кейінгі еңбектерінде одан
әрі дамытып және жетілдіріп ... ... оның өз ... айтсақ:
“Қоғамымыздың болашағы мен мемлекетіміздің мұраты ... ... 1998 ... тарихқа “Қазақстан – 2030” деген атпен енген, Ел
Президентінің Қазақстан халқына Жолдауында елдің тәуелсіздік жылдары жүріп
өткен ... ... ... ... жеті басымдықтан тұратын “Ұзақ
мерзімді басым мақсаттар мен оларды іске ... ... ... ... 33-34 бб./, 2005 ... ... алғашқы жылдардың маңызы ... жән сол ... ... стратегиялық даму бағыттары
туралы: “Сана мен сезімнің шиеленісі мен ширығуы жағынан бұл ерекше ... Бұл ... ... ... ... ... айқындайтын аса
маңызды шешімдер қабылданған жылдар болды, сол кезде қабылданған бір ғана
бұрыс шешім еліміздің ... ... ... ... өзгеріске
ұшыратуы әбден ықтимал еді” - деп, шешімдердің дұрыстығын нақты фактілермен
дәлелдей келе: “Қазақстанды демократияландырудың жаңа ... ... ... айтқан. Бұл Елбасының тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігін үздіксіз
дамыту процесіне ерекше ... ... ... ... ... Н. ... ... жаңа мемлекет құрудың теориялық
негіздері туралы ойларын 1996 ... ... ... ... және 1999 жылы жариялаған “Тарих толқынында” атты еңбектерінде
кеңінен ... ... ... ... ... мен
тәуелсіздіктің алғашқы жылдары жүріп өткен жолды пайымдай отырып ... ... ... ең кемі үш қасиет керек: ... ... ... ... ... ... ... - дейді [126, 127 б.]. Өмір Н. Назарбаевтың саясаткерлерге
қажет осы және т.б. қасиеттердің ... де өз ... ... ... ... бірі – ... жан-жақты теориялық дайындығы.
“Қазақстанның болашақ мемлекеттілігінің негізгі сипаттары менің ұғымымда
1991 жылға жетпей тұрып-ақ ... ... ... Әбішұлы
“Ғасырлар тоғысында” [126, 128 б.]. Дегенмен, ол кезде Елбасы Қазақстанды
жеке дербес ... ... ... ... мемлекеттер федарациясының
құрамында болады деп ойлаған және соған дайындалған. Өйткені бәріде соған
қарай келе ... еді. ... 1991 ... тамыз оқиғасы бәрін де күрт
өзгертті. Түбірімен өзгеше жаңа ... ... Енді ... ... ... оның ішінде Қазақстанның да, өздерінің ұлттық
мемлекеттігін қалыптасыру ... ... ... Есмағамбетұлы Н.Ә. Назарбаевтың ұлттық мемлекеттігіміздің
теориялық негіздерін ... ... ... ...... ... ... қайнар күші, даму ... ... ... ... ... ... ... анықтауға арналған бірнеше ... ... ... ... отаршылдықтың негізін қалаған, ұлттар теңдігін сөз жүзінде ғана
мойындап, ал шын мәнінде, ... ... ... т. б. ... ... ... олардың этникалық бірлігін жою және орыстандыру
саясатын жүргізген империя ... ... Н.Ә. ... ... ... осы даму ... ... талдау жасады және отандық
қоғамтанушы ғалымдар ... ең ... бірі ... ... ... алға тартты”-деп, жоғары бағалады [108].
Н. Назарбаев өз еңбектерінде, ең алдымен, ... ие ... ... ... ... өз ... құру ісіндегі
негізгі ерекшеліктерін атап көрсетті. Оның айтуынша: біріншіден, ... ... өз ... құру ... ... жерден
басталған жоқ. Халықтар кеңес жылдарында да ондай ... ... ... ... қарамастан, өз мемлекеттілігін жаңғырту жолындағы күрес
мысалдарын кеңес халықтары тарихынан көптеп ... ... [126, ... Иә, ... ... ... халқының тарихынан да көптеп келтіруге
болады. Алдымен ... ... ... ... ... тарапынан
жүргізілген үздіксіз қуғын-сүргінге қарамастан қазақтар, бір кезде әр ... ... ... өзінің ұлттық мемлекеттілігін қайта қалпына
келтіру жолында жүргізген ... еш ... да ... жоқ. ... ... - Махамбеттің, ХХ ғасырдың басындағы Алаш зиялыларының
ұлттық мемлекет үшін күресі 1986 жылы ... ... ... ... “Ұзақ уақыт насихатталған “адамдардың тарихи жаңа
қауымдастығы – кеңес халқы” дейтін тұжырымдама ... ... ... ... ... өспесе, өше қоймайтын ұлттық мемлекетті
жаңғырту идеясын жоққа ... ... ... [126, 131 б.]. ... да ... ... ... мемлекетті жаңғырту идеясын” өшіре алған
жоқ.
Екіншіден, Н. Назарбаев: “Жер шарының басқа бөліктеріндегідей ... ... ... ... ... жоқ атымен жаңа мемлекеттердің пайда болуына
емес, тарихи тамыры ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтірілуіне ұласты. Біз тек КСРО-ның
ыдырауының ғана ... ... ... ... ... жан-жақты күрделі процестеріне ұласты деп айтқан болар
едік”-дейді [126, 131 б.]. Бұл да толығымен ... ... сай ... сақ, ғұн, ... ... ... өзінде ХҮ ғасырдың ортасынан
бастап ... өз ... ... ешкімде жоққа шығара
алмайды.Демек, 1991 жылдың соңынан бастап біз де өз ... ... ... ... ... ... Н. Назарбаев: “Ұлттық жаңғыру, мемлекеттілікті қалпына
келтіру әрдайым оп-оңай ... аса ... келе [126, 132 б.], ... бірі - империяның күйреп, саяси үрдістер алмасып ... ... ... ... ... бағыт – этнопопулизм
екендігін айтады. Оның ... ... ... ұпай жинау үшін
ештеңеден тайынбайды. Ең бір қасиетті ұғымдарды да ... ... ... үлкен уәделерге, даңғаза ұрандарға оңай ... ... ... Қоғамның небір күрделі мәселелерін оп-оңай шешіп тастауға
серт береді... этнопопулизм – ... ... ... ... ... Ол – вирус. Онымен ұдайы күреспей ... [126, ... КСРО ... да, қазіргі тәуелсіз елдердің тұрғындарының да
популистердің талай тұрлерін көргендері де, ... ... ... деп
талай опық жегендері де рас. Оның “тамаша” мысалы большевиктер партиясының
“шаруаларға жер”, “жұмысшыларға завод пен ... ... ... елде ... ... ... жалған уәделеріне сеніп оңбай
алданған орыс халқы.Оның зардабын басқа ұлттармен бірге қазақ халқы да ... жоқ. ... уәде ... ... де жеткілікті. Сондықтан оған
қарсы күрес үнемі жүргізілуі керек. Олардың өміршеңдігі және ... ... ... ... ... одан әрі ... де қыр
соңымыздан қалмайды. Мұндай кесапатпен әкімгершілік жолмен де, идеологиялық
жолмен де күресіп, көп ештеңе бітіре алмайсың. Онымен ... ... жолы ... ... ... ... ... күш салу”- дейді, Н. ... 133 ... ... Н. Назарбаев өзінің “Ғасырлар тоғысында” атты ... ... ... іс ... ... ... ... ерекшеліктері туралы да айтты. Ол КСРО-ның, ойын ... үй ... көз ... ... ... ... туындаған
қысылтаяң жағдайда ескі, әбден сынға ұшыраған мемлекттік аппраттың нәтижелі
жұмыс істей алатындығын айта ... ... ... ... жолмен күйрете салуға бой ұрған жоқ. Реформаның сипатына және
даму барысына орай бірте-бірте өзгертіліп, жаңа сапаға көтерілді.
Әсіресе мемлекеттілігімізді қалпына ... ... ... ... ең ... ... деп ... [126, 134 б.].
Демек, Қазақстан бір жүйеден екінші жүйеге көшуде революциялық емес,
эволюциялық ... ... ... ... ... дұрыс жолды
таңдай білгендігін толығымен дәлелдеп отыр.Түбегейлі қоғамдық ... ... ... ... ... халыққа не беретіндігі тағы да
біздің өз тарихымыздан жақсы белгілі. Большевиктер партиясының сөзіне сеніп
үш ... ... ... сөйтіп қоғамды өзгертпек болған Ресей халқының
жағдайы соның айқын дәлелі.
Эволюциялық жолды таңдаудың Қазақстанға не ... ... ... өз ... ... қоғам мен экономикны басқарудың әкімгершілік
жүйесін ... жаңа жүйе ... оны ... шығару мен
күйретуге үзілді-кесілді кірісе қойған жоқпыз. Бұл, бәлкім, ... ... ең ... ... бірі ... [126, 134 б.]. Өтпелі кезеңде, ескі мемлекеттік машина
әлсіреп мүшкіл хәлге ... ... ... ... салу ... ... діни және ұлттық өшпенділіктің, қылмыстың
қаулап өсуіне қолайлы жағдай туғызатындығына ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік аппарат орнықтылықтың бірден-бір
кепілі болып табылады”-дейді, Н. ... [126, 135 ... ... ... ... аймақшылдықтың” әсіресе “діни және
ұлттық өшпенділіктің” болмағаны да, бұл ... ... ... мемлекеттік
аппарттың өз ролін атқарғандығы да рас. Дегенмен,бізде де капитализмнің
бастапқы кезеңіне тән, К. ... ... ... ... ... жанталаса баю жолына түсу / мемлекет мүлкін талан-таражға
салу арқылы көбірек қарпып қалу - С. С./, ... ... ... ... ... т.т. көрініс бергендігі де рас. ... да, ... ... да сол ескі ... ... ... ... жоқ. Демек, қалыптасқан жаңа жағдайда ескі мемлекеттік
машинаны ... ... білу ... ... өзін ... ... ... болады. Бірақ мұндай жағдайдың ұзақ сақталуы мүмкін емес ... жаңа ... жаңа ... қойып, жаңа шешімдер қабылдауды ... ... жаңа ... сай жаңа ... ... ... ... міндеттердің бірі туралы Н. Назарбаев: “Егемендікті нығайта
келе, алдымыздан басқа бір мәселе – ... ... ... ... ... бар ... ғұмыры ұзақ емес екендігі белгілі
еді. 1990- 1991 жылдары бір жүйеден екінші жүйеге ... ... ... ұдай ... орын алды: президенттік билік компартия және кеңестер
билігімен қатар өмір ... ... да дәл ... ... қону ... [126, 135 б.]. Бұл ... ... қалыптастырудың біздегі
өзіндік ерекшеліктерінің бірі еді.
Еліміздің бір жүйеден екінші ... көшу ... ... ... ... және ... ... Н. Назарбаевтың рөлі туралы
“Азия асқарларында”: “Ел ... үш ... ... ... яғни ... үш өлшем бойынша: жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға; бір
партиялық ... ... ... демократиялық жүйеге, дәстүрлі санадан
либералдық құндылықтарға өту міндеті қойылды. Мұның өзі ... ... мен ... ... түбірінен бұзу ғана емес, ондаған жылдар
бойы қалыптасқан қасаң ұғымдарды, адамдардың ойлау жүйесі мен өмір ... ... ... талап етті.
Осындай жағдайда Назарбаевтың алдына күрделі таңдау қойылды: бірте-бірте
қимылдау, сөйтіп ... ... ... немесе әлеуметтік
қарсыластық туғызу қаупі ... біле тұра ... да ... іс- ... жазылған [102, 44 б.]. Бұл, Н. Назарбаевтың өз еңбегінде ... өмір ... ... ... Н. Назарбаев “Ғасырлар тоғысында”, осылай, ұлттық мемлекет құрудың
теориялық негіздерін жасап, оның жолдары мен ерекшеліктерін көрсетсе, жаңа
сипаттағы ұлттық мемлекет ... ... мен оны ... ... ... ... ... атты кітабында одан әрі жалғатсырған.
Ұлттық мемлекет құру сияқты ... сол ... ... ... тарихымен,
бүгінімен және болашағымен тығыз байланысты аса күрделі іс екендігін ... ... ... ... отырып негіздеген.
Ол, “Тарих толқынында”: “Егер сыртқы әсер-ықпалды былай қоя ... ... ... ... онда ... әрекеттің аясы үш ... ... [131, 20 б.], ... құрудың ұлт әрекетіне
қатысты ішкі факторларын, яғни алғышарттарын көрсеткен. Оның ... ең ...... бірігу (интеграция) мен ыдыраудың
(дезинтеграция) тетіктері” [131, 20-21 бб.]. Осы ең ... ... ... ... салдары мен мемлекеттіліке тигізген әсері туралы: “Қазақстардың
өз ішінде ыдырауы ұдайы ... ... ... болып, қазақ
мемлекеттілігінің мүмкіндігін қатты тежеп ... ... [131, ... ... ... ... ұлттық әрекеттің ең мәнді бағыты
болып отырғандығын айтқан. Н. Назарбаев: “ ... өз ... ... ... ... жетілдірудің мән-
маңызы әскери құрлыстан немесе сыртқы ... ... ... бір
де олқы емес”-деп, қазақтардың өзара ауызбірлігінің маңызын ... [131, 21 ... Н. ... әрі ... қазақтың ұлттық тұтастануы үшін табан
тірейтін негізгі идеялық тұғыр біршама ... дей ... ...... ... және ... Бұл – мемлекеттік тіл ретінде ... ... және ... ... ... Бұл – ... ... [131, 21 б.]. Осылай, ұлт алдында тұрған, ұлтты ... ... атап ... отырып, ол міндеттердің аса күрделі және
ұзақ ... көп ... ... ... ... ... ... қазақтың
білуі керектігі туралы: “Азаттыққа, Қазақстан аумағының тұтастығына,
нақтылы экономикалық, әскери, ... ... қол ... ... ... және ұзақ уақытқа созылатын, сондай-ақ ұлттың ерекше қажыр-
қайратын қажет ететін ... ... ... ... ... үшін әліппелік ақиқат
болуға тиіс”-дейді [131, 21 б.].
Үшіншіден, ұлттық рухты ... ... және ... ... ... рөлі ... айта келе Н. Назарбаев: “Ұлттық мүддеге
қызмет етудің тарихи ұлы үлгілерін шын ... ... ... ... ... мемлекет басқарушыларының тұтас легі ... ... Олар ... ... ... ... жиырмасыншы
ғасырдың бас кезінде-ақ көрсетіп берген болатын...Біз асқақ сезімге ... ... ... қатысты ғасыр басында Алаш қайраткерлері
бастап берген жолнұсқалар ғасыр соңында жалғасын ... деп айта ... ... төл ... ұлттық мүддеге қызмет атудің тамаша үлгілерін
көрсете білген зиялыларымыздың болғандығын, солардың үлкен бір тобын ... ... және ... ең жаңа тарихымызда құра бастаған
мемлекеттігіміздің солар бастаған істің тікелей ... ... ... 22 ... ... Н. ... ... толқынында” қазақ халқы үшін өзінің
ұлттық мемлекетін құру ісінің КСРО-ның күйреу салдарында аяқ астынан ... ... іс ... ... ... қазақтардың ғасырлар бойы
армандаған мақсатына қол жеткізуге тек мүмкіндік қана бергендігін ... ... осы ... жету ... ... қиыншылықтарға болса да
төзе білгендігі туралы: “Жатжұрттық басқыншылармен болған соғыстарда ауыр
қырғынға ... ... ... ... ... ... ... ғасырды бастан кешсе де мойымаған ата-бабаларымыз іс ... ... ... ... ... ... құру мүмкіндігін ғасырлар
бойы дайындады”-дей келе [131, 51 б.], ... ... сол ... ... ... ... екендігі туралы: “Енді, бүгінгі таңда
қазақ халқы келісті ғұмыр кеше алатын мемлекет құру жолында өз ішіндегі ара-
дара келіспеушіліктің ... ... ... ... мұны еш ... болмайды”-дейді [131, 51 б.].
Одан әрі Нұрсұлтан Әбішұлы мемлекет құру ісінің аса жауапты да күрделі
іс екендігі туралы: ... ... та ... ... ... – ұлттың өзін-өзі тануы ... өте ... әрі ... ... аса ... ... [131, 54 б.]. Әсіресе, Н.
Назарбаевтың бұл істегі сол мемлекеттің іргесін ... ... ... ерекше назар аударғандығын ... ... ... ... ... берген халық ел ішіндегі ахуалдың бүгіні мен
болашағы жолындағы жауапкершілікті арқалауға да ... ... ... біздің халқымыз бүгінгі таңда басымыздан кешіп отырғандай жаңа
мемлекеттің орнығар ... ... ... ... қиындықтар мен
мұқтаждықтарға және сонымен үндес тарихтағы терең ... ... ... онда ... ... ... ... күйреу қаупі алдымыздан
шығады. Сонымен бірге ұлтымыздың да өзін-өзі ара-дара етіп, қожырап тынуы
мүмкін”-дейді [131, 54-55 ... атап ... екі ... ... құра ... ұлттық
мемлекетіміздің тағдыры “мемлекетке негіз салып берген халықтың”, яғни
қазақ халқының қолында, өз кезегінде ... ... ... сол мемлекеттің
беріктігімен тікелей байланысты. Сондықтан, қазақ халқы, мүмкін соңғы рет,
тарихтың ... өз ... ... ... басқалармен
терезесі тең ұлт ретінде өмір сүру мүмкіндігінен айырлып қалмауы тиіс. Олай
болса, Н. Назарбаевтың ... ... ... үшін: “Бүгінгі таңда, ұлттық
тұтастығымызға тұғыр болатын азат мемлекеттігіміздің құрлысын ... ... ... та, ... те ... [131, 56 ... ... айтсақ, ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында ... ... ... ... ... ... ... аса күрделі де
қиын, маңызды да ... ... да ... істің басында тұрған
Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы ... ... ... жасау, оның мемлекет құру барысында, осы істің
теориялық негіздерін ... оның ... мен ... ... мен ... ... ... көрсете білгендігін
дәлелдейді.
Біріншіден, жаңа мемлекет құру қазақ халқының ғасырлар бойы ... ... құру ... ... ... ... ... бұл
тарихи тамыры тереңде жатқан бұрынғы мемлекеттеріміздің жаңадан ... ... ... бір ... ... ... өтуде революциялық
емес, эволюциялық жолды таңдаған. Төртіншіден, жаңа жағдайға сәйкес жаңа
мемлекет ... ... ескі ... ... ... ... білу
тактикасы өзін толық ақтаған. Бесіншіден, ең бастысы, жаңа қалыптаса
бастаған ұлттық мемлекеттің ... сол ... ... ... қазақ
халқының қолында екендігін, өз кезегінде қазақ халқының тағдыры, сол
мемлекеттің беріктігімен тікелей ... ... ... Назарбаевтың жасаған тұжырымдарының айқын дәлелі өмірдің өзі.
Қазақстан халқының, қазақ ұлтының өз мемлекеттілігін құру ... ... қол ... ... Бұл ... Қазақстан тарихының келешек
зерттеушілері ескеруге тиіс маңызды фактор.
3.2 Н. Назарбаев еңбектері Қазақстан Республикасында президенттік ... ... болу және ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан мемлекеттілігі тарихының бұрын-соңды қазақ
жерінде өмір сүрген мемлекеттер тарихынан ... ... бірі ... ... ... президентік басқару институтының қалыптасуы болды.
“Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының ... ... ...... саяси жүйесінің өзегі. Ал, қоғамның саяси
жүйесі саяси биліктің ... ... ... ... ... ... ... тұратын, әр алуан саяси институттардың қызмет
істеуіне әсері бар билік субъектілерінің жиынтығын өзіне қосып ... ... [150, 82-83 бб.]. ... ... ... ... бұрын
болмаған саяси институттардың, билік субъектілерінің бірі – ... ... ХХ ... соңында бізде де өмірге келіп, ... ... күні өз ... ең жаңа ... ... ... елестету мүмкін емес. Бұл, жаңа билік жүйесінің,
дәлірек айтсақ, президенттік басқару ... ... ... ... оның ... ... ... айналғандығының айқын көрінісі.
Мемлекеттік билікте президенттік жүйенің қалыптасуын өзінің көлемі
жағынан жаһандық құбылыс деп айтуға ... ... 1993 жылы БҰҰ мүше ... ... артығында мемлекеттік билікте Президенттік лауазам болған.
Ал, әлемнің 84 мемлекетінде Президенттік ... ... бар. ... – АҚШ, Франция, Аргентина, Мексика, Россия т.б. елдер бар. Демек,
Қазақстан да сол ... ... ... ... ... ... формасының қалыптасу тарихының
өзіндік ерекшелігі де бар. Мысалы, бізде ... ... ... ... ... ... ... келсе, тәуелсіздік ... ... ... ... Сондықтан, Қазақстанның ең жаңа
тарихының маңызды мәселелерінің бірі ретінде, ... ... ... болу және ... тарихының кімді де болса қызықтырары
да, келешекте оның Қазақстан ... ... ... ... да, жәнеде, оның маңызды дерек көздерінің бірін, сол, жаңа басқару
жүйесінің пайда болуының қайнар ... ... оның ... ... өз ... ... тұңғыш Президентіміз – Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
еңбектерінің құрайтындығы да күмәнсіз.
Президенттік билік формасының пайда болу және ... ... ... Н. Назарбаев еңбектерін де дерек көздері ретінде
екі кезеңге бөліп қарасыруға ... ... ... кезеңдегі
мемлекеттік билік жүйесінде президенттік лауазымның пайда болу ... көзі ... ... ... жылдарындағы президенттік басқару
формасының пайда болу, қалыптасу және даму ... ... ... Егер,
біздегі президенттік жүйенің пайда болуы туралы Н. Ә. ... ... ақ ... атты ... ... ... ... “Ғасырлар
тоғысында” айтылған. Сондықтан, жұмыста осы екі еңбекке ҚР президенттік
билік ... ... болу және ... ... ... ... ... деректанулық талдау жасалынады.
Сонымен қатар, президенттік билік жүйесінің пайда болуы, оның ... ... ... Президенттің мемлекет басшысы ретіндегі нақты іс-
әрекеттері әр алуан дерек көздерінде бейнеленген. Олар да ... ... ... шынайылық және толықтық деңгейін анықтау
мақсатында қосымша дерек көздері ретінде жұмыста ... ... ... бір ... ... жабық тұрған ҚР Президенті қорының орнын
толтыруға көмектесті. Қосымша дерек ... бір тобы № 2 ... ... таблица
Президенттік басқару формасының пайда болу және қалыптасу тарихының
қосымша дерек көздері:
№ Авторы немесе аты ... ... ... ... ... ... 1990 ... биліктің
алғашқы
Қазақстан ... 29.06 ... ... През-тің жүз 1990 ... ... күні ... істері
3. Ақорда (веб- 1991 жыл 1991 ж. ... ... ... жұмыс кестесі
4. Н.Жигалов, Пер. ... РК 1993 ... ... ... ... Қаз. КСР Жоғ. ... 1993 ... ... ... есеп ... реформалау
6. Ақорда (веб- ҚР Конс-сы 1995 ... ... ... ... В.Н. ... Пер. През-т РК 1997 ... ... ... Н. ... М. ... ҚР ... 2000 ... ... ... ... ри-ың негізгі
кезеңдері
9. Ж.Түймебаев ... бір 2004 2003 ... ... ... Ақорда (веб- ... 2004 ... ... ... рес. шар-
р тур-ы
11. М. Қасымбеков Елін ... елі 2005 ... ... ... ... ... ... көздеріндегі мәліметтерді Н.Ә. Назарбаевтың
аталған еңбектерінде келтірілген ... ... ... ... ... ... отыратындығын көрсетеді. Ол тарихшыларға ХХ
ғасыр соңы мен ХХІ ғасыр басында еліміз тарихында орын ... аса ... ... бірі, президенттік басқару жүйесі тарихын әр түрлі
қырларын ашып ... ... ... ... ... ... басқару жүйесінің қалай, қашан және неліктен пайда болғандығы
туралы Н.Ә. Назарбаев алғаш өзінің “Әділеттің ақ ... атты ... Онда ... ... ... 90-шы ... ... КСРО-дағы
басқарудың жоғарыдан төмен қарай жүргізілетін тік ... ... ... ... ... ... күмән туғыза бастағандығын
айта келе: “Мемлекеттік ... ... ... ... құрылымын
нығайтуға бағыттылған алғашқы әрі негізді ... ... ... ... ... соң ... кабинетінің құрылуы болды. Бұл
бағытты республикалар да қолдады”- деп, жазды [114, 238 ... ... ... ... енгізілуі сол кездегі өмірлік
қажеттіліктен туындаған. Егер, М.С. Горбачев КСРО ... ... Н.Ә. ... Қазақстан Президенті болып сайланды. Ол туралы
оның өзі ... ... ... ... Жоғары Кеңесінің 1990 жылғы
24 наурызындағы /наурызындағы деп қате айтылған, сәуіріндегі ... ... ... ... мені ... ... ... тұңғыш Президенті етіп
сайлады. Сайлау Қазақ ССР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес
жүргізілді”- деп, ... [114, 238 б.], ... ... ... /қазіргі “Жас
Алаш” газеті – С. С./ “1990 жылдың 24 ... ... ССР ... Советінің
мәжіліс залы. Он екінші сайланған Қазақ ССР ... ... ... ... ... Бұл – республика өміріне зор тарихи жаңалық
әкелген күн болды. Уақыт – 21 сағат 55 ... Дәл осы сәт ... ... ... ... ... ... Назарбаев сайланды”- деп, тарихи
оқиғаның қай форумда, қай ... дәл қай ... ... ... ... Әбішұлы еңбегінде келтірілген тұңғыш Президенттің сайлануы
туралы мәліметтерді толықтырып отыр [151].
Н. Назарбаев одан әрі өз еңбегінде Президенттік басқару ... ... ... ғана ... ... ... да ... болу себебін:
“Біріншіден, республикалардағы қалыпты өкімет билігі орнамайынша, ... ... ... нығайту туралы сөз етуге де болмайды.
Екіншіден, мен ССРО-ны жаңарту және одан әрі ... ... тек ... ... ... ... – орталық та күшті. Ал, орталық пен
республикалар арасындағы өкілеттіліктерді ... ... ... ... ... [114, 238-239 бб.].
Демек, біріншіден, президенттік басқару жүйесінің ел көлемінде де, басқа
одақтас республикаларда да пайда болуының басты ... ескі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік өкімет билік құрылымының іргесінің шайқала бастауы,
мемлекет шеңберінде тәртіптің қожырауы т.т.болған. Оны басқа дерек ... ... ... ... сол ... республикада қалыптасқан жағдай туралы
“Социалистік Қазақстан” газеті өзінің 1990 жылғы 29 ... ... ... 100 ... байланысты жариялаған “Үлкен жолдың
басында” атты ... ... ... ... ... айту ... ... аса бір күрделі кезеңде, ауыр жағдайда, социалистік
құрылыстың өмір сүруіне, біздің халқымыздың болашағына бәс тігіліп ... ... ... ... ... ... пен ... пен байыптылық таныту, халықты иландыру өте маңызды”-деп жазды
[152].
Осындай ... ... ... болып сайланған Н. ... ақ ... 1991 ... көктеміне қарай елде қалыптасқан саяси-
әлеуметтік жағдайға талдау жасай келе: “Шындықтың бетіне қаймықпай ... ... ... көп ... ... ... ... нәтижесіз
бос мылжыңынан мезі болып бітті, ендігі жерде қиындықтардан шығудың ... ... ... оңшылдардың немесе сошылдардың, демократтардың
немесе консерваторлардың арасынан қайдағы бір ... одан әрі ... ... ... арқылы халықтың төзіміне қиянат жасауға
болмайды. Тарихтың өзі куә: біз ... ... ... ... де ... жасау үшін ондай тағылым бізге ... ... ... ... ... ... ... деп жазды [114, 246 б.]. Н.
Назарбаевтың бұл айтқандарының ... ... ... айтылған
ойлармнен толық сай келетіндігін байқау қиын емес.
Егер, республикамыздың бас газеті ... ... ... ... деп ... бүгінде “Егемен Қазақстан” деп аталатын сол
газет, 2005 жылғы 15 желтоқсандағы нөмірінде, яғни 15 жыл 8 ... ... бір ауыр ... ... ... ... ... және
этностық қақтығыстардан қорққандықтан елді миллионнан астам адам тастап
кетті. ... ... ... төне ... он жыл ... ... ... тәуелсіздіктің алғашқы
жылдарындағы Қазақстанның жағдайын: “Ахуалды ұшындырмай-ақ ... ... ... 1990-шы жылдардың басында біз терең ... ... ... ... деп ... Бұл жылдар жанбағыс үшін жанталас жылдары еді”-
деп, жазды [153].
Бұл келтірілген деректер, бір жағынан, президенттік билік формасының
бізде ең бір ... ел ... күн ... ең бір қиын ... ... ... ... жағынан, өмір оның республика тағдыры үшін ... ... ... ... ... ... өмірінде пайда болған жаңа құрылым, яғни
президенттік ... ... ескі ... ... негізінде, өз
мүмкіндігін толығымен тауысқан кеңестік билік қойнауында жәнеде КСРО әлі ... ... ... ... ... ... Бұл факторлар президенттік билік
жүйесінің қалыптасу тарихына өз ықпалын тигізбей қойған жоқ. Қазақстанда
президенттік институтының ... ... Н.Ә. ... өз ... ... ... ... ССР Президенті қызметін тағайындау және
Қазақ ССР Конституциясына /Негізгі Заңына/ өзгерістер мен ... ... ... ... ... мен толықтырулар енгізу арқылы президенттік басқару жүйесіне
көшуге мүмкіндік берген Қазақ ССР Конституциясы 1978 ... 20 ... еді. Ол 1993 ... ... көптеген өзгерістер мен толықтырулар
енгізілу арқылы өмір сүрді. Президент сайлауы Қазақ ... ... ... сайлау туралы” Заңының негізінде жүзеге асырылады” [27].
Бәріне де төреші уақыт. Егер, сол ең ... ... - ... ... онда ... басқару жүйесіне көшудің өзін-өзі
ақтағандығын уақыт толығымен дәлелдеді деп үлкен сеніммен айта ... ... ең ... ... ел ... өз қолына ұстаған Н. Назарбаевтың елін
қауіп-қатерден аман алып шыға алғандығына тарих куә. ... ... бір ... ... ... ... ... қадамдары туралы
“Егемен Қазақстан” газеті 2000 жылғы 22 ... яғни ... ... 10 ... орай жариялаған “Қазақстан
Республикасында ... ... ... атты ... “1990
жылғы 24 сәуірде республика Жоғарғы Кеңесінің Қазақстанның ...... ... ... ... ... мемлекет
тарихында өшпес маңызға ие акт жүзеге асты”- деп, ... ... ... ... атап ... келе, Н.Ә. Назарбаевтың Президент
ретінде атқарған ... ... ... ... басшысы жоғары қызметке
сайланысымен Қазақстанның саяси және экономикалық ... ... ... ... қолға алды және сонымен бірге ... ... ... және ... ... жол ... үшін ... мен табандылық танытты...”-деп, тұңғыш
Президенттің алғашқы күндерден-ақ “ерік-жігер мен табандылық танытта”
білгендігін ... көп ... елде ... ... ... ... сияқты батыл
қадамдар жасаудың дұрыстығын көрсетті. Ол туралы Н. Назарбаев: ... ... бір ... өзі де ... ... ... ... ақтағанын айқын
көрсетіп берді ғой деп ойлаймын. ... ... ... ... ... ... Декларацияда қамтылған принциптерді дәйекті
түрде жүзеге асыру мүмкін болмас еді. Бұл жерде ... ... ... әлі де ... ... сақтап қалған буындарының өктемдік
жасауынан, өзгелердің ішкі ісіне қол сұғып, ... ... ... өз ... ... ... туралы болып отыр. Екіншіден, турасын айту
керек, әзірше Одақтық шартқа қол қойылмай тұрған кезде Одақтың мемлекеттік
құрылымының қай сатыда ... ... сөз ... өзі ... ... ... мемлекет дегеніміз әлі жоқ, ал оның ескі принциптері қазірдің
өзінде ешкімді де ... ... ... ... ... ... дәлдік пен айқындық өте-мөте қажет. Менің ойымша, біздің іс-
қимылдарымыз тұтасымен алғанда халықтың тарапынан қолдау мен ... ... ... үшіншіден, қәзір, әр бір күн қымбат, шұғыл ... ... ... ететін жаңа проблемалар алдымыздан ұдайы ұшырасып отырған кезде,
әрбір жасайтын ... ... ... салып жатуға болмайды”-
деді [114, 251-252 бб].
Сол жылдары ел ... ... ... ... ... ... бірі ... республика халқын топтастыра білу еді. Ол туралы
Н. Назарбаев: “Бізге керегі – қоғамдағы күштердің ... ... ... ... ұран ... тіпті де болмайды. Бәрімізді біріктіре алатын қуатты
күш ... ... ... ... ... ... гүлденуі, мемлекетіміздің нығайуы сияқты ортақ мақсаттарымыз
күшті қызмет ете алады”-деп жазды [114, 247 б.].
Жаппай ыдырау мен идеологиялық қуыс ... ... ... ... да бұрынғы кеңестік мемлекеттердегі сияқты, ұлттық
мәселенің өткірлігі бөлекше болды. ... ... ең ... бірі еді. Елде 45 діни конфессияға қарайтын 130-дай ұлт
пен ұлыс өмір ... ... ... ... ғана ... 40 ... Ашық немесе ... ... кез ... ... ... Приднестровьедегі,
Абхазиядағы, Солтүстік Кавказдағы ағайын арасындағы соғыстар сияқты қанды
қақтығыстарға ұласып кетуі мүмкін ... ... ... талдау жасай келе Н. Назарбаев:
“Қазақстанға тән өзіндік ерекшеліктердің бірі оның байрығы тұрғын ... ... топ ... де, ... ... ... ... алмай отырған
бірден-бір республика екендігінде. Тоталитарлық тәртіптің қатыгездікпен
қанағанына, бір ... ... ... ... ... ... төзіп келген қазақ халқының қайғы-қасіретке ... ... ... ... ... ... ... иниституттары адамдардың салауатты ұлттық мақтаныш
сезіміне неғұрлым толық ... ... әрі ... ... ... қатнастар
саласындағы тұрақтылықты қамтамасыз етудің аса маңызды факторы ... деп ... [114, 248-253 ... Н.Ә. ... ... ақ ... ... халқының тарихында
алғаш рет пайда болған президенттік басқару ... ... ... ... ... ... Қазақстанның тұңыш Президент
ретіндегі өзінің ең басты мақсатын: “Мен үшін ең бастысы – ... ... ... ... нарықтық қатнастарға тиімді жолмен
көшіру арқылы адамдардың тұрмыс жағдайын жақсартуға қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... [114, 254 ... бүгін Н. Назарбаевтың “өзара пайдалы ынтымақтастық жолдарын іздеп таба
білгендігін” көрсетіп отыр.
Дегенмен, мұның бәрі тек алғашқы қадамдар ғана болатын. Өмір осы ... ... ... қабылдауды талап етті. Қазақстан қоғамының барлық
күштерін республиканың ... ... ... және әлеуметтік
дағдарысты еңсеру үшін топтастыру мақсатында, елдің күллі халқының сенім
мандатын алу, ... ... ... әрі ... ... ... ... Қазақстан Президентін жалпықалықтық сайлау өткізу жөнінде
әділ әрі батыл саяси шешім қабылдады. 1991 жылғы 16 ... ... ... ССР-і Президентін сайлау туралы Заңға қол қойды. Сол жылдың
күзінде Қазақстан ... ... Н.Ә. ... елдегі
тұңғыш жалпыхалықтық сайлауда президенттікке кандидат етіп ұсынды. ... 1 ... ... ... ... күрес нәтижелері
қорытындыланғаннан кейін, Н.Ә. ... ... ... ... 98 ... ... қолдауын алып, бүкіл халақ
сайлаған тұңғыш Президент болды. Қазақстан Республикасының Жоғарғы кеңесі
қаулысымен “Қазақ КСР ... ... ... ... КСР ... ... ... және ант беруіне байланысты Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
1991 жылғы желтоқсанның 10-ынан бастап Қазақстан Республикасының ... ... ... алғашқы аса маңызды іс-қимылының бірі оның
бастамшылығымен ... ... ... ... ... өзгерту туралы”, Қазақстан Республикасын әлемге жария еткен Заңға
1991 жылғы 10 ... қол ... ... ... 1991 ... ... “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы”
Қазақстан Республикасының Коститутсиялық Заңына Президенттің қол ... жаңа ... ... шынайы егемендігін жариялаудың ... үшін ... ... ... ... ... ... билік жүйесінің қалыптасуы,
Қазақстан халқының тұңғыш рет өз Президентін бүкілхалықтық ... ... ... ... алып ... ... тарих сахнасынан біржола
кетуі жағдайында жүрді. Үш ... ... ... ... ... ... жасауы шиеленісті ахуал мен сол кездегі
шекараларды қайта қарауға ұласқан Кеңес Одағының түпкілікті ... ... ... ... егесі мен халақтар арасында ұлттық
алауыздықтың бой көтеруінің ... ... ... болды. Жаңа қалыптасып келе
жатқан президенттік жүйеге де, дәл сол күндері бүкілхалықтық ... ... жаңа ғана ... Президентке де сыналар сәт туды. КСРО- ... алып ... ... сол бір ... ... ... ... одан шығу жолдарын, сол миллиондардың тағдырын шешкен оқиғалардың ... ... көп ... дұрыс жол табуға ықпал еткен адамдардың бірі
ретінде “Ғасырлар тоғысында” Н. ... ... аса бір ... ... ... ... ... [126, 94 б.].
Драмалық оқиғалардан басталған КСРО-ның күйреуі Қазақстан Президентінің
белсенділік танытуы арқасында бір-біріне ... ... ... ... емес, Н. Назарбаевтың ұсынысымен жиналған бұрынғы 9 ... ... 1991 ... 21 ... жаңа бірлестік – Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығының ... ... ... болған Алматы
декларациясына қол қоюмен аяқталды. “1991 жылғы 21 ... ... ... 9 ... қол ... ... деп бір дем алдық.
Кейін басқа мемлекеттер де қол қойды. Сонымен, Орталық Азия республикалары
әлгіндей қиын ... ... ... ... ... ... бәрін де істеп бақты”-деп жазды Н.Ә. Назарбаев [126, 96 б.].
Бұл, тарихи факті, бір ... ... да ... одақтас
республикалардағыдай, Қазақстанда да президенттік басқару формасына дер
кезінде көшкендігін көрсетсе, екінші жағынан, бұл ... сын ... ... ... ... Сонымен қатар, Қазақстан халқының Н.Ә.
Назарбаевты өз Президенті етіп бірден-бір дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихының, қазақ халқының тарихының
ең жаңа кезеңі – ешқандай да ... ... ... алаңдамай,
өзінің тәуелсіз мемлектеттілігін құру ... ... ... жаңа
мемлекеттігін құру Қазақстан тәуелсіздігі мен егемендігінің жаңа нышандарын
әзірлеп, ... да ... ... 1992 ... 4 маусымда Қазақстан
Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы ... ... ... ... туралы”, “Қазақстан Республикасының
Мемлектеттік Елтаңбасы туралы”, “Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Гимнің
музикалық ... ... ... ... ... қол ... жылғы 6 маусымда Республика Президентінің Резиденциясы үстінде
көгілдір ...... ... жаңа ... ... ... ... Қазақстан мемлекеттілігінің басты ерекшелігі ... ... ... ... ... тек ... тарихында ғана
емес, жалпы ТМД елдерінде байқалмаған жаңа ...... ... ... ... ... жағдайында жүрді. “Парламентаризм –
демократияның құрамдас бөлігі”-деп жазды Н. Назарбаев “Ғасырлар тоғысында”
[126, 171 б.]. ... ... де, ... ... ... ... ... аймағында өрби бастаған демократияның “жемісі”. Бірақ,
президенттік ... ... ... ол да ... ... ... кете
қойған жоқ. Елімізде парламенттік билік саласының пайда болу және қалыптасу
тарихы, жалпы тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігін құру ... ... ... ... ... Ал, сол әр түрлі билік ... ... үшін ... ... етуін қаматамасыз ету жолында аз тер төкпеген
Президент Н. Ә. Назарбаев еңбектерінің, ең жаңа тарихымыздың осы ... ... көзі ... ... ... де ... шығара алмайтындығы
анық.
Еліміз тарихында бұрын-соңды кездеспеген жаңа қоғамдық құбылыс ... ... ... мен ... ... ... ... мән-
мағаналарын, олардың өзара қарым-қатнастарын және өмірге келмей жатып ... осы ... ... ... қарама-қайшылықтардың себептерін
түсінуде Н. Назарбаев еңбектерінің орыны ... ... ... көздері
ретінде пайдалана білу арқылы ғана ... ... толы ... ... ... ... ... болмай қоймайтын әлеуметтік қайшылықтардың объективті
себебтері туралы айта келе Н. Назарбаев: “Дағдарыстар Қазақстанды айналып
өте қойған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... шығудың конституциялық, құқықтық ... ... ... өз ... ... тура келді”-дейді [126, 145-146
бб.].
Одан әрі ТМД елдерінің көбінде көрініс ... жаңа ... ... ... ... ... сияқты, қоғамдық құбылыстың ... ... келе Н. ... ... ... ... оңай ... жатқан жоқ. Тоқсаныншы жылдар басында, Достастықтың көптеген елдерінде
биліктің екі бұтағы – парламент пен ... ... ... ... шиеленісті. Кей жағдайда ашық текетірес, кей жағдайда бір-бірінің
шешіміне құлақ аспау бой көрсетті. Бұл – ... ... ... ... ... ... айналды. Ендеше, ондай дағдарыстан шығудың
конституциялық ... ... ... ол қайшылықтардың неден өрбіп
жатқандығын да терең түсінуіміз ... деп, ... ... ... ... ... [126, 171 ... ұзақ пайымдау маған белгілі бір қорытындылар жасауға мүмкіндік
берді”-дей келе, Н. ... ... ТМД ... ... ... кезіндегі көп қиындықтар парламентаризм табиғатын
дұрыс түсінбеуден туындап жатты...Депутаттардың көпшілігі жаңа ... ... ... жаңарғанын, өтпелі кезең мен ... ... оның өте ... ... алғанын аңғарып үлгере алмай
жатыр. Ол, әлеуметтік және ... ... ... отырып,
жалпыхалықтық, мемлекеттік мүддеге айналдыру, сөйтіп, күллі халықтың еркін
білдіру. Бірақ көптеген ... ... ... ... ... деп ... Ол – ... жергілікті билік орындары айтуымен,
депутаттарды аймақтық дамытуға қосымша қаражат алуға пайдаланып ... ... ... ... Қайта құру кезеңі депутаттарға
“әкімшілдік-әміршілдік жүйенің” сынаушысы ретіндегі жаңа бір ... ... ... өз талаптары орындалғанша, атқарушы биліктің соңына түсіп алуға
үйренді...Бөлу, ... ... ... ... ... ... ... билікке итере салу – ... ... ... ... ... көп ... ... шығаруға болмайды. Бірақ олар кейін билікті өз қолдарына
тоғыстыруға бағыт ұстанды”-дейді [126, 172-173 бб.].
Осындай, ... ... да ... ... ... ... мен Н.
Назарбаев арасында принципті сипаттағы келіспеушіліктер пайда ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың Жоғарғы
Кеңеспен ел келешігі үшін жүргізуге ... ... ... ... біршама объективті баяндалып, оның себеп-салдарларына жан-
жақты талдау жасалынған. Сондықтан қосымша дерек көзі ... сол ... ... келтірейік. Онда, мысалы, екі жүйенің, екі бағыттың басты
айырмашалақтары туралы: “Басты айырық ескі мен ... ... күн ... ... ... ... Бұл тараптардың әрқайсысының арғы жағында
сол кезеңнің негізгі екі күші тұрды: өткен күннің бейнесі Жоғарғы ... ... ... ... Назарбаев пен оның командасы еді. Тап сол
Жоғарғы Кеңес өз ... ... заң ... және ... ... ... іс жүзінде реформаға қарсы ... ... ... ... ... ... және ... саяси реформаны
одан әрі дамыту ісінің басты кедергісіне ... ... ... Горбачевтың биліктің өзекті органдарын ескі партиялық аппаратқа
қарсы қою ... ... ... Бір кезде олар компартияның
орталықтандырылған билігін ... сол ... ... ... ... рөл ... ... жаңа жағдайда олар саяси сарқыншаққа және /сол
компартиямен бірге/ бұрынғы жүйенің бір ... ... ... ... билік кезінде сайланған депутаттардың басым көпшілігі ... ескі ... ... ... ... ... екендігі де
бұған едәуір септесті. Сол үрдістің жаны сірілігін ... ... ... ... ... Президентке оппозициялық бағыт ұстанатын
Қазақстан компартиясын басқаратындығы да ... тұр. ... ... ... танытушы Жоғарғы Кеңес нарықтық жаңғырулар жолындағы
басты кедергіге айналды”- деп жазды[102, 33 б.].
Ал, ондай ... ... ... Кеңестің жеңісінің немен
аяқталатындығы туралы: ... ... ішкі ... ... ... ... іс жүзінде қосөкімет ... ... ... ... ... ендігі жерде ... ... ... тарихи мүмкіндікті қолдан шығарумен тең болды. Жоғары
Кеңестің жеңісі біртұтас стратегиялық бағыттан ... ... ... ... еді, ал мұның салдары экономикалық күйреуге, тұрақсыздық пен
егемендіктен айырылуға ... ... ... шексіз билікке ие болып алған Жоғары Кеңес басшылығы жағдайды
халық депутаттарының жергілікті Кеңестері арқылы өз ... ... ... ... пен ... ... қатысты кез-келген ұсынысын
өткізбей тастауға айналды. Мұның өзі орын алып ... ... ... ... ... ... сайын күшейе түскен әлеуметтік-
экономикалық дағдарысқа барабар әрекет ... ... ... ... ... ... ... және саяси, экономиклық жаңарулардың
қажеттілігі сол кездегі мемлекеттік билік пен басқару құрылымын өзгертуді,
олардың арасындағы өкілеттілікті қайта бөлуді ... ... ... ... ... ... демократиялық қоғамның іргетастық
негізіне – билікті бөлу қағадатына қайшы келді. Оның батыстық ... ... ... жаңа ... үйлеспейтіндігі айқын еді. Әу баста
классикалық парламентаризмді теріске шығаруға ... ... ... ... ... қатнастардың шеңберіне салуға кезде қарсылық көрсетпеуі
мүмкін емес болатын. Мұндай ... 1993 жылы ... ... ... оның тарихи маңыздылығына қарамастан, нақты
болашақ ашып ... ... ... [102, 33 ... ... да бұрынғы одақтас республикалардағы сияқты, Қазақстанда да
саяси билік үшін ескі мен ... ... ... ... ... алды. Ол
жеке тұлғалардың тақ үшін тартысы емес, ... ... ... ... ... ... ... толық жауапкершілікті өз мойнына алуға
қаблетсіз парламенттік билік арқылы кері ... ... ... ... ... ... үшін жүргізілген күрес еді.
Ескі мен жаңаның арасындағы күрес 1993 жылы қабылданған ... ... ... ... ... ... ... барысында да, тіптен қабылданғаннан кейін де тоқталған жоқ. Мұндай
жағдайда Президент Н.Ә. ... ... ... ... өз жақтастарымен
бірге аяғына дейін күресуге тура ... ... ол жаңа ... жағдайда жасалғаны туралы “Ғасырлар тоғысында”: “Жаңа Конституция
жасауға ... ... ... Кеңес конституциялық кеңес ... ... ... ... ... бәрін кіргізді. Олардың
көпшілігі балама ұстанымдарды талқылауға, диалогке түсуге әзір ... ... еді. ... да ... бір ... ие, көбіне
жергілікті жердегі билік басындағы адамдар еді. Сессиялар әркім өз аймағы
үшін бірдеңе ... ... ... әрі тарт та бері тарт ... ... ... күллі мемлекетке қызмет ету туралы сөз қозғауға болмайтын
еді”-деп жазды [126, 175 ... әрі Н. ... ... ... көп ... ... ... қызмет ету керектігін түсіндіріп бағуға тырыстым. Сол кездің өзінде-
ақ қос палаталы парламент, меншік алуандығы ... ... ... ... ... ... ... тән парламентті
тарату және Президентке ... ... ... ... ... ... депутаттардың қандай да болмасын жаңалыққа ... ... ... ... ... ... ұнамайды. Ол түсінікті
де. Жеткілікті жеңілдіктері бар. Өз “бизнестерінің” қамы үшін министрлерді
қысымға алу қиынға түспейді. Өздерін кім сайлағанын ... тек ... ... ... ... тарихында тек біздің Жоғарғы Кеңес қана
депутаттарға депутаттық қызметте жүргенде ғана емес, одан кеткен соң да,
екі ... ... ... ... ... ... береді. Қысқасы, “бизнес”
саласында өзін-өзі көрсетуге бұдан асқан қолайлы жағдай жасау ... ... ... ... [126, 176 б.].
Осындай, алдарына әр түрлі мақсат қойған ... ... ... ... ... Н. Назарбаев Жоғарғы Кеңесте принципті
мәселелер бойынша өз ұсыныстарын ... ... ... да ... Ол: “Мен Жоғарғы ... ... ... ... ... да, одан ... жерлерде де жағдай өте күрделі еді.
Ондай тұста қоғам ... ішкі ... ... ... қалу,
еліміз үшін өзекті болып табылатын мәселелерді мейлінше дұрыс және біржола
шешіп алудан гөрі ... ... Мен ... ... ... ... ... алмадым. Менің ұсыныстарыма Жоғарғы Кеңес ... ... ... ... ... қарсы шықты. Қызу айтыстар
шықты. Ол саяси кезеңнің ... ... ... ... еді. ... пен ... жолына енді қадам басқан-ды. Одан әрі қарай алға
басуымыздың ... ... ... ... [126, 176-177 ... ... Н. ... өз еңбектерінде шындықты еш бүркемесіз
объективті баяндап отырғандығын тағы бір рет ... ... ... ... ҚР ... талқылау кезінде де
жалғасты. Жоғарғы Кеңес Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... талқылауға ұсынды. Жоба
барлық облыстық және төменгі ... ... ... Ол еңбек ұжымдарында және азаматтардың тұрғылықты жерлері
бойынша ... ... ... ... ... ... әртүрлі мақалалар жарияланып, теледидар мен радио бағдарламаларында
талқыланды. Жаңа Конституцияның жобасын талқылауға 3 ... ... ... олар 18 мыңнан астам ұсыныстар мен ескертпелер енгізді.
Бірақ, өмір ... ... бәрі ... Кеңес пен Президент
арсындағы түсініспеушілікті толық жоя алған жоқ. Ол туралы Н.Ә. ... ... ... ... және оны ... ... туралы Жоғарғы Кеңестің сесиясында жасаған
баяндамасында ашып ... Ол ... ... құру ... ... ... ... туралы күмәні бар екендігін, оған бүкіл халық
алдында Президент ретінде жеке дара ... ... де ... кемшіліктеріне қарамастан екі жақтың ымыраға келуі
нәтижесінде Қазақстан Республикасының ... ... ... көп ... ол өзінің өмір талаптарына сай келе бермейтіндігін
көрсетті. Ол туралы сол Конституцияның ... ... Н. ... ... ... 1993 жылы ... айында күшіне енген бойда-
ақ, кемшіліктерін, әлеуметтік-экономикалық және саяси процестердің шын
ахуалынан аулақ жатқандығын көрсетті.
Желпіністің желі тез ... 1993 ... ... ... ... ... ... қарапайым да ауыр қызметіне құқықтық негіз
бола алмайтындығын аңғартты”-деп ... [126, 177 ... ... ... ... өзгерістер, күн тәртібінде тұрған саяси,
әлеуметтік және ... ... ... ... шешімдер қабылдауды
талап етті. Ал, жаңа Коституция бойынша жұмыс істей бастаған Жоғарғы ... ... да ... ... ... құқықтық негізін қалауға
қаблетсіз болып шықты. Осындай Жоғары Кеңеспен қызмет жағдайында күнделікті
бетпе-бет кездесіп, бірге жұмыс істегендіктен оның ... ... ... ... Н. ... Жоғарғы Кеңестің өте тез қарқанмен дами бастаған
өмір ... сай ... ... ... ... елде қалыптасқан
жағдайтуралы: “1993 жылдың желтоқсанында өте сын жағдайға душар болдық.
Жаңа ... ... ... ... асырғанымызбен, жағдай жаңа әрі
батыл шешімдерді талап етті. Экономикалық сферадағы кезекті ... ... бір ... ... ... бір жыл ... ... қайтып
келмейтін өрескелдікке ұрындыру мүмкін еді. ... ... ... ... Экономиканың берекесіздену қаупі күшейді. Жоғары
Кеңестің қысыр таласы таусылмады. ... ... ... ... алмады...
Мұндай уақытта статус-квоны сақтап тұрудың мүмкіндігі азайды. Президент пен
үкіметке ... ... ... ... отырған Кеңестердің шешуші
билігі жайлы мәселені түбегейлі шешпей болмайтын болды. Мен бұл ... ... әзір ... баяндайды [126, 177-178 бб.].
Бірақ, өмірдің өзі бұл ... ... ... ... ... ... 1993 жылғы 16 қазанда Алматы ... ... ... ... ... ... болмаған өзін-өзі тарату ... ... ... ... бойы ... ... ... іргесін
шайқап, нәтижесінде күйреуге алып ... ... ... ... ... ... жолдаған үндеулерінде: “Кеңестер көбіне-көп
бұрынғы үрдіс пен ескі ... ... ... ... ... ... ... реттейтін заңдардың әрі әбден ескіргендігі, әрі ... ... ... өз ... ... ... азаюы Кеңестердің
шын өмірден аулақ қалуын күшейтті. Олардың сайлаушылардың еркін жүзеге
асыруға қаблетсіз ... ... ... айқындала түсуде. Бұл депутаттық
корпустың ... ... ... басқада – Кеңестердің ... ... ... ... шындығына толығымен сәйкес келе алмайтын ... ... [126, 178 б.]. ... бастамасын басқа
Кеңестер де қолдады. 17 қазанда бұрынғы ... ... ... ... аудандық Кеңестері депутаттары өз өкілеттіктерін мерзімінен бұрын
тоқтатты. ... ... және ... ... ... да қолдады. Осылай,
бұл бастама бұкіл республикаға тарады. “Парасат жеңіске жетті. Жоғарғы
Кеңес ... ... ... тоқтатуға қатардағы депутаттар бастамшы
болды. 360 депутаттың 200-і өз ... бас ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесті өзін-өзі ... ... ... Н.Ә. ... [126, 178-179 бб.]
Дегенмен, Н.Ә. Назарбаев тарих саханасынан осылай кеткен Жоғарғы Кеңес
жұмысы туралы 1993 жылғы 13 желтоқсанда ... ... ... ... ... ... мұддесінен шыға отырып, ... ... ... ... пайдасына жауапты ... өз ... ... 281 б.], ... ... ол ... ... кемшіліктеріне қарамастан,
тәуелсіз Қазақстан тарихында үлкен қызмет атқарды. Ең ...... ең ... ... ... Ол тәуелсіздігіміздің
бастапқы кезеңіндегі, сөзсіз, саяси-құқықтық жетістігіміз еді”-деп, оның
қызметін әділ бағалаған [126, 178 б.],
Қоғамымызды ... ... алып ... ең жаңа ... ең күрделі
мәселелерінің бірінің қалай шешілгендігі және оның нәтижесі ... ... ... ... еді: ... ... билік немесе биліксіз
берекесіздік, реформалар немесе тұралау.
Бүкіл мемлекеттік ағзаны сақтап қалу үшін ауру дене мүшесін кесіп тастау
жөніндегі жанға тиетін, алайда ... ... ... ... ... болды. Дағдарыстан шығу күшті орталықтандырылған билікті ... ... ... ... ... Б. Ельцин бұл мәселені
парламент ғимаратын зеңбіректен атқылау арқылы шешті. Назарбаев ... ... ғана ... ... ... ... ... өзін-өзі таратуына қол
жеткізіп, қалыптасқан жағдайдан аман-есен алып шықты.
Президент-парламент болып ... ... шыңы ... ... ... ... ... олар Жоғарғы Кеңестің мемлекеттік институт
ретінде жойылуымен және ... ... ... ... ... ... 80 ... тұрған Кеңестер билігінің күні осылайша
бітті”-деп жазды [102].
Біріншіден, президент-парламент ... ... ... тән ... ... ол ... ... шешілді,
біразында күні бүгінге дейін шешілмей жалғасуда. Мысалы, Ресейде ол ... Б. ... ... тән ... яғни ... ... зеңбіректен
тікелей оқ ату арқылы шешілсе, Тұркіменстан, Өзбекстан және Белорусияда
Президенттердің шексіз биліктерінің орнауымен ... Ал, бұл ... ... ... ... Қырғызстан, Грузия және Украинда ол түрлі-түсті
революциаларға алып келді. Екіншіден, өмір аса ... ... ... ... ... дұрыс жол таба ... ... ... Бұл ... ... ойлы ... саясаткер екендігін тағы бір
рет дәлелдеп отыр.
Өкінішке орай, парламент дағдарысы бізде ... ... ... ... жоқ. Өмір ... алдына парламетке байланысты жаңа
проблема ... Ол 1994 ... ... ... депутаттардың
өкілеттілігінің заңдылығына байланысты туындады. Ол туралы Н. Назарбаев:
“Мен 1994 жылғы наурызда сайланған ... жаңа ... ... ... Ұзаққа созылған “итырғылжыңнан” кейін, бұл ... ... ... ашып ... ... Оның ... деңгейі де жоғары еді...
Бірақ ойда жоқ ... ... ... ... ... рет болған. Кішкентай
ғана нәрсе оқиғалардың қопарылмалы сипатта өрістеуіне ... ... ... ойда жоқ ... ... ... Қазақстан үшін сондай
оқиға – Қазақстан Республикасы ... ... 1995 ... ... ... болды”-дейді [126, 179-180 бб.].
Әңгіме Т.Г. Квятковскаяның Орталық сайлау комиссиясына Абылайхан сайлау
округында ... ... ... ... ... ... ... еді. Ұзаққа созылған дау-дамайдан кейін Конституциялық сот:
“Орталық ... ... ... ... байланысты енгізген әдісі “бір
сайлаушы – бір ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, сайлау нәтижесінің бұрмалануына ұрындырды және сайлау
жөніндегі Кодексте көрсетілген сайлау жүйесін өзгертіп ... ... ... ... өзінің өкілеттілігін жоғарылатып, Конституцияның
60-бабын бұзды”-деп ... ... Бұл, ... ... қортындылары мен
жаңа сайланған Жоғарғы Кеңес депутаттары өкілеттілігінің заңдылығына күмән
туғызды.
Шешімдердің толық ... ... ... ... ... соң, ... Н. Назарбаев Конституциялық соттың шешімдеріне
орай 1995 жылғы 11 ... ... ... ... сотының
1995 жылғы 6 наурыздағы қаулысынан туындайтын шаралар туралы” Жарлыққа қол
қойды. Жарлыққа сәйкес Жоғарғы Кеңес қызметі ... ... ... ... ... ... те ... мұндай түбегейлі саяси шараларға бару Президентке оңай болған
жоқ. Белгілі ... ... ақын ... ... ... 60-қа ... ... Жарлығын мойындаудан бас тартып, наразылық білдірді.
Н.Ә. Назарбаевқа тағы да табандылық, шешімділік танытып, бар жауапкршілікті
өз мойнына ала ... ... ... ... тура ... Сол бір ... шешілер сәтте Президент қасында болып, оның ... ... ... өз ... ... Е. ... “1995 жылдың 14 наурызында
Президенттің кеңесшісі ... ... ... ... Үкіметтің жабық
отырысына қатыстым. Жаңа ғана Конституциялық Соттың шешімімен парламент
таратылды, бірақ Олжас Сүлейменов бастаған 60-қа жуық ... Сот ... ... ... ... ... ... қатал түрде
жүргізді. Одан қайраттылық пен мызғымас сенімділік лебі есіп тұрғандай
көрінді. ... ... ... 177 парламент мүшелеріне бір
жылда 1 миллиарт 258 ... ... ... ал осы уақыт аралығында
депутаттардың бар-жоғы 7 маңызы төмен ... ... ... кезде
Президент: “Болды, жетеді. Керек заңдарды өзім қабылдаймын, әйтпесе біз
реформаны ... Ал егер ... ... ... олар ... ... ... алсын. Біз өз үйіміздегі мәселелерді өзіміз шешеміз.
Халық пен тарих алдында, егер ... ... ... ... соңғы
нәтижелері үшін мен жауап беремін деді”-деп жазды[22, 13-14 бб.]. ... та ... ... ... дамуының жаңа кезеңі басталды.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекеттілігін қалыптастырудың және нығайтудың жаңа
кезеңі негізінен ҚР жаңа Конституциясын ... ... ... ... ... өз ... ҚР жаңа ... қалай дайындалғаны
туралы қызықта да құнды деректер келтірген. ... ... ... ... жаңа ... қажеттілігінің күннен-күнге арта түскендігін
жете сезінген және өз елін екі бірдей саяси дағдарыстардан аман-есен ... адам ... ... Н. ... жаңа ... ... дайындалғандығы туралы : “Наурыз оқиғалары жаңа Конституция қабылдау
керектігін тағы да ... ... ... ... ... ... ... үстіндегі жұмыспен мен нақты және ... ... ... ... ... ... ... маған көмектескен
адамдарға ризашылығымды айта кеткен жөн. ... ... ...... ... профессор; Бауыржан Мұхамеджанов, Константин Колпаков
– заң ғылымы кандидаттары. Заңның әр түрлі салаларының мамандары. Әрқайсысы
өз тарауларын зор ... ... ... ... үшін 11 ... ... Кейде біз Конституция
баптары үстінде 12-14 сағаттан бас ... ... ... Іске ... ... ешбір беделге бас ұрмау – басты талабымыз болды.
Жобаға әбден сын көзімен ... ... ... ... еттім”-
дейді [126, 184-185 бб.].
Жаңа Конституция жобасын әзірлеуде Президнет ... Н. ... ... аз тер ... жоқ. Ол өз ... ... әлем ... конституциялық
құрылымы, билік салаларының өзара байланысы, саяси ... ... адам ... ... т. б. ... ... ... әдебиеттерді
қайтадан ақтарып шығуға тура келді. Оның бәрі жаңа жобада ескерілді. Әрине,
өз ... ұмыт ... жоқ. ... 1995 жылы жазда “демалып
жатқанда”, ... жаңа ... ... ... ... ... мен 12 мемлекеттің Конституциясын зерттеп шықтым”-деп жазды
[126, 185 б.].
Осылай аса ... және ... ... ... ... ... талқылауға ұсынылды. Жобаны ... мен ... ... ... ... басталды. Жобаны
жетілдірудің ең соңғы кезеңі туралы, осы ұлт тағдыры үшін аса ... ... ... ... ... ... Елбасы: “Күн сайын бізге жобаға
байланысты ұсыныстардың тізбесі ұсынылып отырады. Күніне ... ... ... ... папкасы келіп түседі. Ал баспасөз бетінде
жарияланып жатқан ұсыныстар өз ... 33 мың ... ... ... Оған үш ... астам
азамат қатысты. Олар 30 мыңнан астам ... мен ... ... жартысынан астамына, дәлірек айтқанда, 55 бапқа 1100 түзету мен
қосымша енгізілді”-деп жазды [126, 186 ... ... 25 ... ... бірлігін сақтау мен елдегі саяси және
әлеуметтік жағдайдың терең жарықшақтануына жол бермеу мақсатында, ... ... мен ... ... ... мен есепке алу, сондай-
ақ жан-жақты және терең құқықты даму үшін 1994 жылы ... ... ... ... ... ... – Қазақстан Халақтарының
ассамблеясы Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін 2000 жылғы 1
желтоқсанға дейін ұзарту ... ... ... өткізудің
қажеттігі туралы қарар қабылдап, аталған ұсыныспен Мемлекет басшысына
өтініш білдірді.
Қалыптасқан ахуалды негізге ала ... ... ... ... ... ... ... қолдануын талап еткен ел тұрғындарының
күллі әлеуметтік топтарының пікірін ескере отырып, Мемлекет басшысы ... орай ... ... ... қабылдағаны белгілі.
Бұл, дәл сол уақытта, Қазақстан халқының тарихи тағдырын шешкен ... ... ... еді. Ол ... Н. ... “Мемлекет басшысының
өкілеттілігін ұзарту жайында референдум жаңа ... ... ... ... ... белгілі шешіміне байланысты туған
дағдарыс жағдайында реформаны одан әрі кешеуілдетуге ... ... ... ... реформаны тек халық қолдауына сүйене отырып
бастауға болатын еді. Конституция тексі үстіндегі жұмысты ... ... ... ... ... сын ... Қолдау көрсеткен Қазақстан
халықтары Ассамблеясы болды. Ол жаңа парламент сайлауын күтпей, ... ... ... берді. Меніңше, бұл дұрыс шешім еді”-деп жазды [126,
186-187 бб.].
Иә, бұл шешімнің дұрыс шешім болғандығын ең әділ ...... ... ... ... ... өз тағдырын шешуді Қазақстан халқының қолына
тапсырған Президент Н. Назарбаев та, өзіміз ... ет пен ... ... ... оған да жат ... Өз ... ел ... байланыстырған саясаткердің сын сағаттағы жандүниесін сезіне ... ... ... Сондықтан да, Н.Ә. Назарбаевтың қарапайым пенде ретінде
сол бір сәттегі ой толғанысын өз еңбегінде баяндауының деректік маңызы өте
үлкен. Ол ... ... өз ... өз ... ... ... ... жақын екендігін сезінуге мүмкіндік береді деп
ойлаймыз. Сондықтан, Нұрсылтан Әбішұлының ... ... ... ... жөн ... ... ... күмәндандым”-деп жазады Н. Назарбаев “Ғасырлар
тоғысында”, “Бір жағынан, мәселе дұрыс та әділетті қойылып отыр. ... ... ... ... ... дағдарыс жағдайында, қоғамды мейлінше
саясаттанудан ... ... ... ... қалу үшін ... ... керек. Екінші жағынан, перзидент те басқалар ... ... ... ... мәселенің осы жекебастың жағдайы көбірек қинады.
Талайлардың сынды қарша боратып, ... ... да ... ... ... ... ... отыр дейтіндер де табылды. ... ... ... ... ... мен тек
билігімді сақтап қалғым келсе, сайлауға баруым керек еді. Ондай жағдайда,
Назарбаев пен ... ... ... ... арасындағы
айырманы жеңіп шығу еш мүмкін емес еді. Оның үстіне, сайлау ...... ... ... ... ... Ал референдумда мәселе тікесінен
қойылмақ: Нұрсұлтан Назарбаев... Иә ма, жоқ па? Жұрт ... ... ... – мен, ... басында – өтпелі кезеңнің қиындықтары, тұрмыс
деңгейінің төмендеуі, осы ... ... ... ... ... бір мақсат көздеген сындар мен ашықтан-ашық бақайдан қақпа есеп-
қисап...”дейді [126, 187 б.].
Қазақстандықтар өз ... ... 1995 ... 29 ... ... ... іліккен 9.110.156 азаматтың 8. 309.637-сі
немесе 91,21 проценті дауыс берді. Дауыс беруге қатысқан ... ... ... 95,46 ... ... өкілеттілігін ұзартуды жақтады. [126,
187-188 бб.].
Осылай Қазақстан халқының толық дерлік сеніміне ие болған ... ... ... тағы бір ... ... барып, Қазақстан Республикасының жаңа
Конституциясын қабылдау жөніндегі референдум өткізді. 1995 жылы 30 тамызда
өткен референдум қорытындысы мен ... ... Н. ... “Жаңа
Коституцияны қабылдау жөніндегі референдумға ... 90,51 ... ... 89 ... ... дауыс берді. Дауыс беру нәтижелері
біз таңдап алған жолды ... ... ... ... ... ... бұған өте разы болдым. Әр саясатшының өз жұлдызды сағаты болады. Ол
– бүкіл халықтық ... ие ... ... ... ризашылық алған күні...
Күдік құрсауы ... ... ... ... қолдап тұрғанын көргенде, қажымай-
талмай еңбек ете бергің келеді”-деді [126, 188 б.].
Иә,бұл шын жүректен айтылған сөз еді. Өйткені, 1995 ... 30 ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясы президенттік басқару ... ... ... ... Күшті
президенттік билік Қазақстанның тұтастығы мен тұрақтылығына төнетін кез
келген қатерге қарсы тұруға тиіс еді. ... ... ... жылы
қабылданғанына он жыл толуына байланысты Конституцияның өмір ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл аударды.
Сонымен, қорыта айтсақ, Президент Н.Ә. Назарбаев ... ... ... ... ... қалыптастыру
тарихының аса бір күрделі кезеңі туралы құнды мәліметтер ... ... ... ... ... ... бұрынғы Одақ
көлемінде де, республикаларда да Кеңес өкіметі қойнауында ... ... ... ... ескі ... әміршілдік-әкімшілдік басқару
жүйесінің толық дағдарысқа ұшырауы болды. ... ... ... ескі ... ССР ... өзгерістер мен толықтырулар енгізу
негізінде пайда болды. Үшіншіден, Қазақстандағы ... ... ... ... ... өз ... ... рет өз
Президентін жалпыхалықтық сайлау арқылы таңдауы ... ... ... тарих сахнасынан біржола кетуі жағдайында жүрді. ... ... ... ... ... Қазақстан тарихында
болмаған жаңа құбылыс – парламент пен ... ... ... ... ... ... елімізде президенттік биліктің толық
қалыптасуының заңды негізі, мәтіні Н.Ә. ... ... ... ... ... 1995 ... 30 ... өткен бүкілхалықтық
референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында
қаланды.
3.3 Н.Ә. Назарбаев еңбектері Қазақстанның ... ... ... дерек кһздері
Кез келген тәуелсіз, дербес мемлекеттің оған ерекше сапа беретін және
оны ... ... ... ... ... немесе
кәдімгі әкімшілік-аумақтық бірліктерден айырып тұратын ... ... ... ... ... ... ... докторы, профессор
Бүркіт Аяғанның сөзімен айтсақ: “Сыртқы да ішкі де ... ... ... оған өзге ... қол ... араласуына жол бермейтін мемлекет -
өте күшті мемлекет. Әлсіз мемлекетті әлді ететін де ... [104, 56 ... ... ... сапа беріп, оның “өзге біреулердің қол
сұғуына, ... жол ... ... ... ... ... бет-
бейнесін айқындап тұрған мемлекеттік тәуелсіздігінің атрибуттары ... сол ... ... құру ... ... бір құрамдас бөлігі
ретінде, ... ... ... ... ... ... генезисі әр алуан. Олардың бір ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алуымен тікелей байланысты
және өз ... да ... ... ... олар ... ... ... тек тәуелсіздік жылдары ғана пайда болып, дами бастады. Алайда бұл
барлық атрибуттарға қатысты емес. Олардың кей ... ... ... ... ... ... ... өз тәуелсіздігін алған
сәттен бұрын да болған. Қазақстанның басқа да ТМД ... ... ... КСРО-
ның құрамында одақтас республика ретінде болғаны белгілі. Ал, ... ... ... ... ... ... бар ... емес деуге боларлық егемендігі бар мемлекет ретінде ... ... ... ... билік осылай республикаларды
тәуелсіз, дербес мемлекет ретінде көрсетуге тырысты және оны ... ... ... ... атрибуттары тарихының мұндай ерекшеліктері
туралы “Қазақстан Республикасының мемлекеті мен ... ... ... ... оның КСР ... ... ... кездегі кейбір
бұрынғы мемлекеттік атрибуттары сақталды және қазір де ... ... мәні ... ... ... олар жаңа ... толықты. Олар
бұрынғы сәндік түрінен өзгеріп, ... бар ... ... ... ... ... және кеңестік кезеңнен кейінгі Қазақстанның
сабақтастығы бар, бірақ ол көбнесе сыртқы ... ал шын ... ... ... ... көз ... болып отыр.
Тәуелсіздіктің атрибуттарының көрсетіліп отырған екі ... ... ... ... және одан ... ... ... және б)
дамудың бұрынғы кезеңінен қалғандар бірін бірі өзара ... ... ... ... ... жаңа сапа береді”- деп айтылған
[150, 64 б.].
Сонымен қатар аталған оқулықта Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің
негізгі атрибуттарына шартты ... ... ... Мемлекеттік құрылыс саласындағы және саяси құқықтық жүйедегі
мемлекеттік тәуелсіздігінің негізгі атрибуттары: ... ... ... ... аумақтық үстемдігі. 3. Республикалық азаматтықтың болуы.
4. Меншікті ... жүйе 5. ... ... ... – туы, ... сондай-ақ астанасы, мемлекеттік мерекелерін белгілеу;
ІІ.Экономикалық салада республиканың мемлекеттік ... 1. ... ... және ... бюджеттік-қаржылық жүйе. 2.
Дербес ақша – несие жүйесі. 3. Өзінің салық саясаты;
ІІІ. Қауіпсіздік, әскери құрылыс және ... ... ... ... 2. Ішкі әскер. 3. Шекара және кеден қызметі. 4. Барлау және контр
барлау;
ІҮ. Сыртқы саяси және ... ... ... ... 1. ... ... 2. Дербес сыртқы экономикалық қызмет [150, 65-71 бб.].
Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің негізгі атрибуттарының пайда
болуына тікелей бастамшылық ... адам ... Н.Ә. ... ... ... да ... болу ... туралы жазып, құнды деректер
жеткізіп отыр. ... бір ... ... ... ... ... бірдей
талдау жасау мүмкін емес. Ол келешектің ісі. Сондықтан жұмыста Н. ... ... ... ... тәуелсіздігінің негізгі
атрибуттары – ұлттық валюта – теңгенің енгізілуі мен еліміздің ...... ... ... ... көздері ретінде деректанулық
талдау жасалынады.
Теңгенің неліктен, қандай жағдайда қалай пайда болғандығы туралы Н.Ә.
Назарбаев ... ... ... да ... ... Сондықтан
“Ғасырлар тоғысында” ұлттық ... ... ... ... ... бірі ... ... болу тарихының
дерек көзі ретінде қарастырылды.
Ұлттық ақшамыздың шығу тарихы туралы Президент Н.Ә. ... ... осы іске ... ... 1991- 1994 жылдардағы Қазақстан ... ... ... С. Терещенко, 1991-1993 жылдардағы
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің бірінші төрағасы С. Әбділдин, 1992-
1993 жылдардағы ҚР Ұлттық банкісінің ... ... Ғ. ... ... ... ҚР ... ... орынбасары Д. Сембаев,
сәулетші, суретші-дизайнер, ұлттық валюта “Теңге” жасаушылырдың бірі ... т. б. ... ... да өз ... ... ... Президент деректерін толықтыра түсері, ... ... ... ... бірі - ... ... ... анық.
Аталған дерек көздеріне талдау жасау, біріншіден, “Теңге” тарихының
шытырман оқиғаларға толы, қыры мен сыры мол ... ... ... ... ... болу тарихының бірнеше кезеңнен тұратын күрделі
тарих екендігін көрсетеді. Сондықтан теңге тарихының дерек көздеріне ... ... ... бөліп, оларға деректанулық талдау жасау, тек “Теңге”
тарихының ғана ... ... ... ... ... да ... бірі деп ... валютаны енгізу қарсаңындағы қалыптасқан ... ... Н. ... ... ... келе, алдымыздан басқа бір
мәселе – мемлекеттігіміздің сипатын анықтау міндеті шықты... Ұлттық ақша
шығарарда бәрі де ... ... ... ... ... Мен “рубль аймағын” сақтауға тырыстым. Оның екі себебі бар ... ол ... ... ТМД елдерінен алшақтауды тездетер еді. 1990
жылы М. Горбачев ... ... ... ... ... ... жасау
жөніндегі қаулысының күшін тоқтату туралы Президент Жарлығына қол қоймай
қойды. Ал ... ... жою ... сөз ... жою деген сөз еді.
Екіншіден, расын айтсақ, біз әзір емес едік”-дейді [126, 135 б.].
Мысалы, С. ... сол ... ... жағдай туралы:
“Абыройсыз аяқталған қайта құрудың соңында ... кім ... ... ... айтып, санай бастады, ал Ресей болса бәрін асырап отырмыз
деп шіренді. ... та ... ... жаппай сөз алып,
орталықтан безіну үрдісіне қарамастан, сол ... ... ... ... базасы әжептеуір еді. Дағдарыс шыңы 1990-1991 жылдарға тұспа-
тұс келді, сол кезде ақша күрт ... ... ... ... ... тауар қалмай, өнеркәсіптер болса тұрып қалды. ... өз ... ... ... құлдыраудың көкесін бастан
кешірді. Бірақ та ең бастысы ... ... КСРО ... шықса да
экономика жағынан тәуелсіз бола ... Біз ... ... меншікке
байланып қалған едік”-деп [155, 15 б.], Президенттің ... ... ... ... аша ... әрі Н.Ә. Назарбаев: “Алайда қандай төтен жағдайда да қапы қалмас
үшін сол кезден бастап ұлттық ақша шығаруға ... ... 1992 ... ... баға ... Сол кезде іске кірістік. Мен Қазақстан
валютасын шығаруды бастау туралы құпия жарлыққа қол ... [47, ... бб.]. Жас ... ... үшін ... ... үлкен осындай іске
кіріскендердің бірі, ҚР Ұлттық банкі төрағасы Ғалым Байназаров еді. ... ... ... деп ... ... “Мені Ұлттық банк
басқармасының төрағасы етіп ... ... ... ... ең ... міндеттердің бірі ретінде ұлттық валютаны енгізу міндетін
қойды. Бұл ... ... аса ... ... еді. ... басшысының
теңгеге даярлық туралы жарлығы болды, оны тек ... ... ... ... ... ... ие ... тұлғалардың өзі істің мән-
жайына тартылған жоқ. ... олар ... ... ... та сол ... ... кеудемсоқтығын елеуге болмады. Даярланып
жатқан науқан туралы кеңінен хабар тараса, ... ... әсер ... Онда ... пен ақша ... ... тез қарқынмен жүрер еді, ал
оған біз дайын емес ... Бұл ірі ... ... ... еді. Біз экономика мен әлеуметтік салада тоқырап қалар едік”-деп,
Елбасы жарлығының неліктен ... ... оның ... мен ... [67, 27 ... ... ... тоғысында” ұлтық ақша шығару жұмысының барысына
да тоқталған. Ол тек ұлттық ақша ... ... ғана ... ... ... ... айналысушыларға да мол ақпарат алуға мүмкіндік
береді. Ол: “Барлық қатысушылардан құпияны таратпау жөнінде қолхат алынды.
Ақшаның дизайындық жұмысы ... ... ... ... ... ақша ... жұмыс талай күш-жігерді талап етумен қоса,
көптеген күлкілі сәттерге де тап қылды. ... ... ...... салынған купюрлар жобасы әкелінді. Әрине, мен оны ... ... ... ұлы ... сыртқы бетке мәдени-табиғи
ескерткіштерді бейнелейтін болып шештік. Батыс сарапшылары бұл ... ... ... деп ... ... дизайынды бекіттім. Ол бойынша ойып
жасалған клишелер Англия сейфінде сақталды. Ол ... ... мен ... ... ... ... әкеп тапсырды. Істелер іс істелді. Бірақ
оны ешкім білмейтін.
Мәскеу рубль кеңістігі ... ... ... ... өр қилы ... сөз ете ... Оның ... немен
тынатынын бірден біле қойдым. 1992 жылы жағдай қалай ... ... ... 20 ... ... ... Біз де, ... да
операция құпиялылығын қылыусыз қадағалап бақтық. Ақшаны басу аз. Қандай
және ... ... ... дәл ... есебі қажет. Ақша айырбасы
қалай өтеді, қандай курс белгіленеді, шетелдік партнерлермен байланысымызға
ұлттық ақша қалай ықпал етеді – бәрін де ... ... ... ... - өте күрделі финанстық-экономикалық және саяси ... еді. ... ... үшін жас ... ... топ ... Олар ... пен қаржы министрлігінде істеді. Бізге халықаралық финанс ұйымдары да
көмектесті. Әлемдік ... ... ... ... Евробанк және басқалары
өз мамандарын беріп отырды. Бұл топ қала сыртындағы ... ... ... мен әр кеш ... ... тұратынмын.
Біз өз ақшамызды қалай атау керектігі жайында да көп ... ... ... атау ... ТМД ... ... де ... Түркі
тілдерінде де, славян тілдерінде де бар сөз. Қәзір батыстағы экю сияқты,
ТМД елдерінің айырбас валютасына “алтын” ... атау ... ... ... ... [47, 136-137 ... ... ұлттық валютаны шығару сияқты маңызды да ... ... ... дейін тәптіштеп айтып жатуы мүмкін емес. Ол
өзінің қызмет жағдайына байланысты ... ... ... ... сол ... ... да. Ал ол ... басы-қасында жүрген жоғарыда аттары
аталған азаматтардың естеліктері, Президенттің төл ... ... ... ... іске ... ... дерек көзі ретінде
жоғарыда келтірілген Н.Ә. ... ... ... ... ... ұлттық валютаны дайындауға тікелей ... ... ҚР ... банк ... ... жолында атқарған істер
туралы айта келе: “Банк жүйесін құру ... ... осы ... ала
жұмыстың нәтижесінде ұлттық валютаны енгізу үшін негіз жасалды. Төл ақша –
бұл экономиканы басқару, ... ... ... ету, еліміздің
шынайы тәуелсіздігі үшін басты құрал. Бұл міндет ... ... ... күн ... ... ... ... Енді осы іске белсене
кірісетін ... ... ... ... ... енгізу үшін жауапкершілікті вице-
президент Ерік ... ... ... ол мемлекет басшылығында
экономикалық мәселелер бөлігіне жауап ... Өз ... ол ... ... ... тапсырды.
Банкнот шығаратын елдер аз-ақ, олар – ең алдымен ... ... Осы ... көшбасшысы Ұлыбритания екенін білдік. “Томас
Делару” атты ... ... ... банкнотты әлемнің 90 елі ... ... ... ... мамандармен кездесу ... ... ... ... ... ... өкілдер келді. Батыс
менеджерлері Е.М. Асанбаевпен кездесті. Басқалардың ... 1992 ... ... “Харрисон және оның ұлдары” атты кішігірім
компаниясының ... ... Осы ... банкнот фабрикасы пошта
маркалары мен ... төрт ... бойы ... келе жатқаны анықталды.
Ақыр аяғы біз осы ... ... ... ... ... ... түрде
істедік: ешкім де ұлттық валютаны ... ... ... ... ... Ал үлкен фирмадан ақпарат шығып кетуі кәдік еді. ... ... ... ... біз үшін ... ... ... құпиялық еді, оны осы ағылшын фирмасы қамтамасыз ете алды.
Лондонда болғанымызда оның ... ... ... ... ... ... ... Банкнот фирмасының өкілдерімен алғашқы
кездесулерден кейін біз ақша дизайнының өзіндік құнның 40 ... ... ... ... бұл ... ... жөніндегі
жұмыстың ең қымбат тұратын бөлігі. Үнемдеу мақсатында Ерік ... ... ... ... ... тапсыруды ұсынды.
Жоғарғы Кеңстің депутаты Темір Бимашұлы Сүлейменов пен оның әріптесі,
талантты суретші, “Қазақстанның дизайн орталығы” ... ... ... осы ... ... ... ... анықталды. Бәрі де құпия
сақталды, тіс ... ... ... ... ... ... қол ... Біз
олардың Медеуге апарар жолдағы Үкімет саяжайлары ... ... ... ... ... ... ... әзірлік
туралы мемлекеттің санаулы адамдары білді. Ұлттық банкте екі-ақ кісі, ... ... ... ... ... ... Ал басшылықтың жоғарғы
сатысында ел Президентінен басқа – Асанбаев, Әбдилдин, Тәкежанов білді.
Кейінірек, әлбетте, хабардар ... ... ... оған ... да ... ... ... Іс барысында “теңге” атауы туды. Бұған
дейін біз нұсқа ретінде “сом”, “алтын” және басқа да ... ... ұзақ ... Ең ... ... еді. Тарихи
қайраткерлердің тұлғалары мұрағат құжаттарымен ... ... ... академиясы мойындау керек болатын... Суретшілер жүз
теңгеге ... ... ... ... даярлады. Нұсқалардың ішінде
Қазақстанның тұңғыш Президенті болды. Бірақ Н.Ә. Назарбаев бұл нұсқадан бас
тартты. ... ... ... ... тірі ... басшыларынан
ешкім де өз портретін ақшаға жайғамаған. Өркениетті әлемде бұл ... ... ... ... ... ... соң ... атқарымдағы алғашқы банкноттар басылды.
Біз теңгенің бейнелерін Президенке көрсеттік. Н.Ә. Назарбаев оны құптады да
тапсырыстың орындалуына рұқсат етті. Қысқа мерзімде ... ... де ... ... Англяға ұшып кетті... Суретшілер ... ... ... жедел қарқынмен жұмыс істеді. Оларға ақша
өндірісінің барлық технологиясын игеруге тура ... ... ... ... ... ... ... атқарды. Бірнше айдан соң мемлекеттік
делегация құрамында мен Лондонда болып, ... қол ... ... ... Н. ... Ұлттық банкі төрағасы Ғ. Байназаровтың ... ... ... жеткізіп отырған мәліметтерін суретші-дизайнер
Хайролла Ғабжәлелов ... ... ... ... ... күмәнсіз. Егер Президент осы мәселеге қатысты өз ... ... ... қабылдаса, банк төрағасы сол Президент шешімін іске
асыруды ұйымдастырды, ал ... ... ... әкелгендер, жоғарыда Ғ.
Байназаров айтқандай, “жұмыстың қымбат ... ... ... Демек, олардың естеліктері де “теңге” тарихының маңызды дерек
көздерін құрайды. Бәрі ... ... ... ... барлық
кезеңдерімен қоса, қыры мен сырын терең зерттеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жұмысты” өз қолымен
атқарған суретші-дизайнер Хайролла Ғабжәлелов өзінің ... қыры ... ... ... ... ... деп ... естелігінде теңге
тарихына қатысты шын мәнінде аса құнды мәліметтер жеткізіп ... ... ... валютаны енгізу сияқты аса ауқымды ұлттық көлемде атқарылған істерде
болмай қоймайтын келеңсіз істер туралы: ... ... соң ... ... ... ... ... валютаны жасаудағы өз рөлдерін қампита
көтеріп жүргендерін байқадым. Мемлекеттік ... шара ... ... кез ... деңгейдегі орындаушылардың өздерін қарапайым
ұстағандары жөн ... еді. ... ... мен ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың өзі ... ... ... осы ... ... ... білдірген [67, 51 б.].
Суретшінің бұл айтқандары негізсіз де емес еді. ... ... сол ... ... ... ... құпиядан хабардар болған санаулы
адамдардың бірі Серікболсын Әбділдин өзінің “Теңгенің жасампаз күшін ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мүддені құзыретті
түрде қорғай алмайтын адамдар отырды...мемлекеттің ... ... ... төнді. Сондықтан да рубльдік аймақтан шығу сәтіне алдын
ала ұлттық валютамен ... ... ... Теңгеге даярлық
Жоғарғы Кеңесте жүргізілді”-деп, бар абройды өзі басқарған Жоғары Кеңеске
беріп, Президентті аузына да алмаған [67, 20 ... ... ... ... ... қайда екендігін
көрсетсе, екіншіден, тәуелсіздік тарихының, оның ішінде ... ... ... ... осы ... ... ... жасаудың қажеттігін
дәлелдейді. Одан әрі, Х. Ғабжәлелов өзінің бұл іске қалай ... ... ... ... ... үшін өмір бойы ... болдым.
Сәулетші болып жүріп ұдайы бірдеңелердің суретін салып жүрдім. Безендіргіш
суретші болып мамандандым. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... осы екі машықтың жиынтығы керек
екендігі анықталды”-дейді [67, 51 б.]. ... ... Х. ... біздің еліміз тәуелсіз атанып, оған төл валютасы қажет болған
сәтте мен әжептәуір ақша тауып ... ... Тек ... ... ... ... тұрмақ, өз есебімнен Темір Сүлейменов, ... Әлин ... ... ... ... ... “десантын” Англияға түсіре
алдым. 1992 жылдың 27-тамызында ақша айырбастауға бір жыл ... ... ... ... теңге купюраларының үлгілері бекітілді. ... күні біз, төрт ... ... Лондонға үшып кеттік”-деп, кейбір
қаражат мәселесіне қатысты бұрын белгісіз болған ... ... ... 51 ... ... ... ... күндері туралы Х. Ғабжәлелов:
“Ағылшындар бізді ... жая ... ... ... арнап түскі тамақ берді,
мейманханасына орналастырды. Таңертең Лондоннан 30 шақырым жердегі банкнот
фабрикасына апарды. Бізді банкнот фабрикасының директоры Джеф ... ... және оның ... ... ... студияның басшысы қарсы
алды. Жалпы бізді ... ... аса ірі ... ... ... Себебі мәселе шын мәнісінде миллиондаған сомалық мәміле
туралы еді ғой. Бұл ... ... ... ... лаж жоқ. Мемлекет күнде
ұлттық валютасын енгізе бермейді ... [67, 54 б.], бұл ... ... ... өздерінің күлкілі жағдайға қалай тап
болғандары туралы: “Купюролардың нобайлары желімделген папканы ... ... ... ... қарап, қодан жасалған үлгілерді
мақтады. Біз әлбетте қуандық, енді сонымыз еске ... ... ... ... ... ... ... көрсетпесін! Тап бір ауылдан
келіп астаналық сәнқойларға өздерінің ең соңғы үлгідегі ... ... ... ... ... күні ағылшындар өз жұмыстарын
көрсеткенде мен жердің астына кірерге тесік таппадым: ... ... ... ... аса ұсақ ... ... дайын купюралар
ретінде салады екен. Біздің нобайлар олардікімен салыстырғанда бала-
бақшалық суреттер ... ... ... ... салу тәжірибенің жоқтығына
қарамастан олардан кем салмаймыз деген ... ... ... тартыс,
дәлелдеу керек деген намыс оянды...”-деп, еске алады [67, 54 б.].
Осылай тәуелсіз Қазақстан Республикасының ... ... ... аса құпия жағдайда дайындалып жатқанда, Президент Н. ... ... ... ... үшін ... ... болды. Оқиға
драмалық сипат алды. Мысалы, ол туралы Н. Назарбаев: “1992 жылдың аяғында
Ресей үкіметіне В. ... ... ... ... ... ... деген
үмітім тағы күшейді. В. Черномырдин Қазақстанға ... ... ... ескі ... Сен – ... ... Шыныңды айтшы...
Сіздер ақша айырбастап ... да ... ... сіздің
ықылысыңызбен, өзіміздің шын қалауымызбен рубль аймағында қала ... ... ... ... айтыңыз, біз де өз әрекетімізді жасайық. Виктор
Степанович Қазақстанның ... ... ... ... ... ... [47, 137 б.].
1993 жылы Давоста болған кездесуде де В. С. Черномырдын Н. Назарбаевты
“Қазақстан үшін қажетті мөлшерде ... ақша ... Ең ... ... ... ... ... сендірген. Ең жоғарғы
деңгейлерде жасалынған келісімдерге қарамастан 1993 жылғы 26 шілдеде Ресей
аяқ астынан жаңа ақша ... оны ... ... ... ... ... мағанасында, Қазақстанды рубль аймағынан итеріп шығарды.
Осындай драмалық оқиғалардың бел ... ... ... Н. Назарбаев
таихымыздың осы бір түйінді ... ... ... ... А. ... ... Екеуден-екеуміз. Бәсең дауыспен сөз бастады.
Нұрсұлтан Әбішұлы, әлдеқашан жүріп кеткен Ресей пойызының ... ... ... Сізге қажеті қанша? (Рубль аймағын айтып отыр). Мен
теріме ... ... Сіз кім ... ... ... бар ма?
Сіз күшті басшысыз. Қазақстанның мүмкіндігі көп... - ... баға ... жоқ. ... ... жасау керек пе, керек емес пе – оны
жақсы білемін. Турасын айт – біз ... ... ... ба жоқ па? ... емес.
Құдайы шыным, бәлкім, Александр Шохинге режіудің қажеті де жоқ шығар.
Бәлкім, оның сондағы пікірі дұрыс та шығар. ... ... ... жоқ ... Өз ... ... отырып, өз ақшаңды шығармай болмайтын шығар.
Ерте ме, кеш пе – әйтеуір ... ... қой. ... мен ... ... ... бүйтіп бір сәтте үзе сала қомас деп үміттеніп едім.
Ақша – бұл экономиканың қан тамыры. Ең болмаса, бізде орыс ... ... олар ақша ... ... ... ... араласа
да алмай қалатындығын ескерер деп ойлағанмын. Әрі ... ... ... ... ... алып ... ғой деп ... Қазақстанға Ресей сияқты дос,
экономикалық жағынан күшті ықпалдас ... ... ... ... ... ... ... демократияшыл Қазақстан сондай қажет екендігіне
еш күмәнім болмайтын. Мен енді ешкімге байланысқа шықпадым. Жеті миллион
доллар ... ... ... бөлігін шығаруға қажетті шығынды төледік”-
деп бейнелейді [47, 140-141 ... ең ... ... дейін Қазақстан басшыларына уәделерін беріп
келіп, Н. ... ... ... факторларға қарамастан, ... ... ... ... ... кету ... осы уақиғалардың тағы
бір куәгері – 1992-1993 жылдардағы ҚР ... ... ... ... ҚР ... ... ... ҚР қаржы
ассоциациясының президенті Дәулет Сембаев: “Жаңа рубльді енгізген соң Ресей
басшылары аралық валюта ... ... ... бар өз ... ... ... ұсынды...Бірақ келіссөздер арасындағы жай әңгімеде ресейлік
қаржы министрі Борис Федоров маған былай деген-тін: ... ... ... ... ... ... ... қышымасын. Бізде инфляция
жоғары, несиелік эмиссия мен бюджет зәрулігі орасан. Бірақ та, егер біздің
рубльді қолданғыларыңыз ... ... ... ... ... ... ... субъектісі болады деген шешім
қабылдаңыздар. Сонымен бірге Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... тапсырыңыздар, ал айырмасына біз
мемлекеттік борышты ресімдеп, жабамыз”. Сөйтіп олар өз ... ... үшін ... ... ... ұсынды”-деп түсіндіреді
[67, 47-48 бб.].
Д. Сембаевтың бұл айтқандарының шындыққа толық сай ... ... жоқ. ... ... болған және империя болып қалды. Оның өз рублін
пайдаланып Қазақстанды екінші рет “өз ... ... ... алу ... ... іс-әрекеті дәлел. Бұл Президент Н. Назарбаевтың ұлттық
валюта шығару мақсатында жасаған жасырын әрекеттерінің тек ... ... ... мәні де зор іс ... яғни ... тікелей ел
тәуелсіздігі туралы болғандығын көрсетеді. Ресей басшыларының Қазақстанның
өз ақшасын ... ... ... ... өз ... ... дейін адал атқарғандығы туралы Д.
Сембаев одан әрі: “Бұл сөз тым қатаң және өрескел ... да, ... ... еді. ... ... ... ... мырзалар
Қазақстанның өз ақшасы бар екенін білмей аяғына дейін екі ... ... ... ... ... ... тарта, қанаудың жаңа
шарттарын қоя берді. Біз осы ақиқатқа жету ... ... ... ... аяғына дейін орындадық”-дейді [67, 48 б.].
Демек, Ресей басшылары Қазақстанның өздері терең ойластырып құрған
“рубль торына” ... ... ... енді одан ... ... да ... әбден сенімді болған. Бірақ олардың арам ... іске ... ... ... ... арқасында дер кезінде қамданып
үлгерген Қазақстан өзінің экономикалық та, саяси да ... ... ... бір ... ... ... ... қалай
жеткізілгендігі туралы, осы істің барысын ең басынан жіті қадағалап отырған
Елбасы: “Ил-76” төрт ұшағын ... ... ... 60 ... ... Бұл өте ... ... еді. Құжаттарға: “Мемлекет басшысының
салынып жатқан резиденциясына керекті мүлік”, - деп ... ... ... ... ... жасап қойдық. Төрт ұшақ аптасына
Лондон – Ақтау, одан ... ... ... он ... ... ... 12 ... мен ақшаны енгізу күні деп жарияладым. ... ... ... қалды. ҰҚК басшыларының бәрін операцияны өткізуге
жұмылдырдым. Ең қиыны – ... ... ... ... ... Ол ... күннің ішінде атқарылып шықты. Бәлкім, дүние жүзінде ... ... тап ... тез әрі ... жүзеге асырылған жоқ шығыар”-
десе/47.140/, ақша тасымалдаумен тікелей айналысқан ... ... ... ... “1992 ... ... ... теңге шығару 1993 жылдың
сәуірінде аяқталды. Біз ... ......... ... жасақтадық.
Сөйтіп жаз басталарда төл валютамызды Қазақстанға жеткіздік.
Үкіметтің арнаулы қаулысымен екі-үш ... ... ... бойы ... оны біз ... ... қайта жөнелтетінбіз. Жалпы біз
тасымалмен екі айдай айналыстық. ... өте ... ... ... банк ... орынбасары Мірсұлтан Тұрсыновтың өзі ақша
жеткізіліміне жетекшілік жасады. Алдымен ол ... өзі ... ... ... ... ... ұдайы ауысуынан, шексіз ұшулардан денсаулығын
жоғалта бастады. Тағы да екі-үш кісіні теңгені ... ... ... [67, 36 б.], ... ... ... түседі.
Сонымен қатар Ғалым Байназаров өз естелігінде ақша ауыстыру мәселесінде
қарапайым жұрт біле бермейтін, бірақ маңызы үлкен тағы бір ... ... Ол: ... ... ... ... ... жайғай
отырып, тағы бір проблемамен ұшырастық. Бұрындары қазақстандық қаржыгерлер
ақша шығарумен шұғылданбаған, сондықтан да қажетті ... ... ... ... ... ақша мұқтаждығын анықтау үшін ... ... ... ... маман жоқ еді, себебі ақшаны керек бойынша
купюралардың тозуына, кейінірек инфляцияға байланысты Ресейден ... ғана ... ... ... ... ... ... тізімінде жұмыс істеді, ал барлық есептеулер жөніндегі
жұмыс ежелден Мәскеуде ... ... және оның ... басшылары осы жағдайда көптеген елдер Англиядағы теңдесі ... ... Л.С. ... ... ... ... ... экономист Қазақстан халқын негізге ала отырып,
экономикалық көрсеткіштерді ... ... да, ... ... ... деп атайтын үйреншікті жиырма бестік купюралардан гөрі ... ... ... ... ... шығарды. Ғалым есептеулер
жасады...Екіншіден, қолма-қол ақшаның айналыста пайдаланылуын ... ... ... Ол ... да, ... ... да ескерді. Оның санауынша,
алғашқы кезде барлық ақша айналысқа түсуі тиіс. ... ... ... және 8 ай ... ... тозуын ескере отырып, ол көнерген
банкноттарды алмастыру үшін ... ақша ... ... ... ... іс жүзінде оның барлық шамалар - әрбір атаулық мөлшері, қолма-қол
ақшаның жалпы көлемі ... ... ... ... ... Ол ... үшін де ... есептеулер жасағанда да бірде бір рет
қателеспепті”-дейді [67, 36-37 бб]. ... ... ... ... бірі – ... ... ... осындай.
Сөз жоқ, тәуелсіздігіміздің басты ішкі ... ... ... ... ... ... – Ел Ордасы – Астана. Мемлекет
басшысы Н.Ә. Назарбаев 2005 жылы 28-29 қыркүйекте Астанада өткен ... ІІІ ... ... ... ... оның өз ... ... ең маңызды мәселелерді өз бетінше
шеше алуынан ... ... ... жүрегіне, қазақ жерінің кіндігіне
Ақордасын тіккен Астана – Қазақ елінің өз қалауымен ... ... ... оны осы ... ... шын иесі кім екендігін алыстың да, жақынның да
есіне салу үшін ... Бұл ... біз ... осы бір ... ... ... тілді, өнерді, әдетті, әдепті шайылудан, жойылудан ... үшін ... Біз оны ... ұрпақ үшін, еркін еліміз үшін жасадық.
Ел астанасы Арқа төсіне ауысқалы бері мемлекетіміздің өмірінде жаңа
белес – ... ... ... ... ... ... ... алға сүйреген локомотив сияқты болды...Егер 1997 ... ... саны 200 мың ... ... ... ... ... асып кетті. Егер 1997 жылы қаладағы халық санының 20 пайызы ғана
біздің ... ... ... олардың мөлшері 60 пайызға жақындады.
Қалаға салынған инвестицияның көлемі 634 миллиард теңгеге жетті...Қазақ
мемлекетінің ... ... ... алып бару, елордаға қай өңірден ... ... ету ... ... ... менің өмірімнің ең
мәнді мақсат-мұраттарының біріне айналды. Ендігі жерде жер бетіндегі барша
қазақтың ... ... ... ... рухы ... ... ... осы Астана, ардақты ағайын!”-деді [68].
Иә, Астана бүгінгі күні бар ... Бас ... ... пен ... ... – тәуелсіздік символы, яғни Қазақстан мемлекеттілігі
тәуелсіздігінің ... ... ... ...... ... тарихының ажырамас құрамдас бөлігі. Демек, тұңғыш Президент Н.Ә.
Назарбаев еңбектері ... ... ... ... ... көзі болса, дәл солай Астана тарихының да маңызды дерек көзі болып
табылады. Астана тарихын, тәуелсіз ... ... ... ... Н. ... еңбектерін негізгі дерек көзі ретінде пайдалана білмей ашып
көрсету ... ... ... ... ... – тәуелсіз Қазақстан Республикасының тұңғыш
Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке тұлғалық та ... ... ... ... Н. ... ... ... амас. Олар
бір–бірімен ұштасып, етене араласып кеткен ... ... ... ... Қазақстан – Назарбаев - ...... ... ... ... ... Оларды бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Мысалы, 2003 жылы ел Президенті ... ... ... ма ... ... ... газетінің сұрақтарына Н.
Назарбаев: “Әр үйдің. Әр архитектуралық жобаның. Оның тіпті әр үйдің түсіне
де қатысы ... 55 ... ... ... ... ... ... де құрылыстың өзі емес-тін. Ол бар ... ... ... Мен ... және ол ... айтуға ұялмаймын да”, деп жауап берді [39, 16
б.].
Ол рас. Ел астанасын қазақ жерінің әсем де ... бір ... ... ... ... жатқан Ақмолаға көшіру туралы идеядан бастап,
бүгін бой ... ... ... Н.Ә. ... ерен ... ізін
көруге болады. Астана – ол, ең алдымен, Н. Назарбаев сияқты ... ісі. Ол ... ... Қуандық Түменбай тәуелсіздіктің 10 жылдығына
арналған “Тәуекел – ердің жолдасы” деп аталған мақаласында: “Президенттің
айрықша бір ... бар. Ол – ... ... – ердің ісі. Тәуекел
жасауға ердің ері ғана бара ... ... ... ... ...... тәуекелшіл ердің ісі дер едім”-деп жазды [69].
Дегенмен, нар тәуекел түбінде терең ой, тынымсыз толғаныстың да жатқаны
рас. Астананы Алматыдан ... ... ... ... ... ... және ... келгендігі туралы Н. Назарбаев 2005 жылы жарық көрген және Астана
тарихының негізгі дерек көзі ... біз ... ... ... атты кітабында: “Қазақстандық астананы көшірудің үлгісі өзінің
жылнамалық бастауын 1985 жылғы оқиғалардан алады ... сірә да, ... Нақ сол жылы ... Горбачев мәңгі мызғымастай көрінген Кеңес
Одағының тағдырына ... ... ... ... өзі ... ... алғаны
белгілі...Мен ол кезде Қазақ КСР Үкіметінің Төрағасы едім және ... ... іш ... ... әрі ... ішкі ... ... едім”-деп, астананы ауыстыру идеясының қоғамда бастау
алған түбегейлі өзгерістермен байланысты туындағанын айтқан [53, 25 б.].
Демек, астана туралы ой Н. ... ... ... ... ... ... басында жүрген кезінде-ақ мазалай бастаған. Оған Н.
Назарбаевтың өз ... ... да ... ... ... ... ... Нұрғали сол жылдары Бас редактор ... ... ... ... ... Төрағасы Н.Ә. Назарбаев
қабылдануында болған бір сәтті былай деп баяндайды:
“ - Тағы не шығарғалы жатырсыңдар?
Басылып, ... ... ... ... ... ... ... кезде, премьер тағы сөйлеп кетті:
Бұл дұрыс екен. Менің ойымша, Қазақстан үшін Ақмоланың орны ерекше. Анау
картаға қарашы, далиған ... ... ... кең даласы. Етек-
жеңі мол пішілген ата-бабамның шапаны секілді ғой. Біреу сыйлады дейсің бе,
бәрі де білектің күшімен, ... ... ... Анау бір ... ... ішке ... ... кіріп кеткені болмаса, жеріміз Алтайдан
Атырауға, Отырардан Омбыға дейін керіліп-ақ жатыр емес пе. Жер ... ... ... Алматы әттең бір бүйірде, тығырықта жатыр. Маған
салса, шіркін, астана ... жер – ... ... орталығы, батысқа да,
шығысқа да, солтүстікке де, оңтүстікке де қашықтығы бірдей, жетпіс жеті
жолдың торабында ... ... емес пе. ... жаңа ... ... ... ... қарай ойысар еді-ау, жеріне, суына, байлығына ешкімнің аузының
суы құрымас еді. Қазанның қақпағы жабылса, сұғанаққа жол жоқ” ... ел ... ... ... ... Н. Назарбаевтың тәуелсіздіктен
бұрын-ақ ойлай бастағандығының дәлелі. Дегенмен, ол әлі ... ... ... ғана еді. ... Н. Назарбаевтың ондай ойды іске асырарлықтай ... ... ... ерік жоқ еді. Алда әлі ... қиындықтар мен
қайшылыққа толы жылдар тұрды. Ол жылдар туралы Н. ... “1985 ... ... дейінгі кезең айрықша табанды, ұстасқан және, мен айтар едім,
ескі мен жаңаның ... ... ... өтті” - деп жазды [53, 27
б.].
Дегенмен заман өзгерді. Ел ... ... Н.Ә. ... ... ... ... ... сайланды. Қазақ қоғамы түбегейлі
өзгерістер кезеңіне бет алды. Жаңа ... - ... ... тыс ... ... ... Ол туралы Елбасы ретінде Н. Назарбаев: “Барлық
салада, бәрін де түгелімен, түбегейлі өзгерістер ... ... ... ... барған сайын билеп алды. Қалыптасқан ... ... ... амалын іздеп шарқ ұрдым. Бәрін еңсере ... қана елді ... ... ... ... ... жазуға болатынын ұқтым...
Адамдарды серпілтіп, турасын айтқанда, бастың миын “желдетіп ... тыс ... ... ... болды. Сөйтіп астананы көшіру қажеттігі
туралы ойға бірте-бірте бекіне бердім. Осындай алмағайып уақытта ... ... рөлі ... басына кіріп-шықпағанын білемін”-деп дейді
[53, 28 б.]. Бұл, ... Н. ... ... көшірудің бүткіл
қоғамды түбегейлі өзгертудегі терең өмірлік мәнін сезе ... ... ол ... ... ... ... де қаперінде
болмағандығын білдіреді. Нұрсұлтан Әбішұлын өз сезімінің алдамағандығының
дәлелі – ... ... ... ... дәл сол ... ... ... басына кіріп-шықпағандығын”, тіптен көбінің ... ... ... ... ... ақын ... Медетбек: “Кезінде астананың
Алматыдан Ақмолаға көшуіне көп-көп жұрт ... ... ... ... ... ... жүрген адамдар да қарсы болды”-деп жазса [71], сол
“қасында жүрген ... бірі ... ... ... Н. Назарбаевтың
астананы өзгерту туралы ... ... ... “Нұреке, мұныңыз
стратегиялық жоспар бойынша өте дұрыс-ау, ... ... ... ... біз ... ... өзін әлі 70 жыл бойы ... келеміз, ал
Ақмоланы астана жасау үшін кемінде бір 50 жыл ... ... ... деп
едім дейді [25].
Одан әрі өз кітабында Н. Назарбаев: “Астананы көшіру идеясы мені бірте-
бірте ... ... ... ... ... ... ... проблемаларды
ой елегінде сараптау, оның бүгіні мен болашағы ... ... ... ойға жиі-жиі берілетін болдым...1993 жылдың басынан бастап мен осыны
басшылыққа алдым”-деп [53, 88-89 бб.], оған ... ... ... ... – Н. ... кезіндегі әпербақандығы, А. Солжиницыннің қазақ жерінің
есебінен Ресейді жайластырмақ ... ... М. ... пен
Жириновскийлердің арам пиғылдары екендігін айта келе: ... осы ойға ... ... және ... ... ... ... көз жеткізе түстім.
Астананы көшіру ... ... ... ... буа ... мен ... бәрін
салатынымды, яғни өзімнің саяси мансабымды, тіпті, мүмкін, өмірімді бәйгеге
тігетінімді сөз жоқ түсіндім”-дейді [53, 91 б.]. Осының ... біле ... ... тәуекелге бел байлады. Сөз жоқ, ондай іске тек өз ... ... көзі ... ... ... ... жүрегінің түгі бар
адамдар ғана бара алады. 2006 жылдың наурыз мейрамы қарсаңында ... ... ... ... ... ... ... сапары
кезінде, сол елдің Президенті И. Каримовтың: “Астана салу сияқты іске бару
үшін аттың “кәлләсіндей” /басындай – С. С./ ... ... екі ... түгел естіді.
Дегемен, өзің түсініп, өзің бел шешіп кірісу бір ... да, ... ... ... білу бір ... ... ... жаңа қала салу
бір адамның қолынан келетін іс емес. Бар жауапкершілікті Елбасы бір өзіне
алғанымен, қала салу ... ісі. Енді Н. ... ... өз ... ... ... жеткізу, көпті соңынан ерте білу міндеті тұрды. Ол
да оңай жұмыс емес еді. Оған да шыдамдылық көрсетіп, ... ... ... болды. Ондаған жылдар бойы өзін толғандырып келген ойын сыртқа
шығарып, ... ашық айта ... ... ... мен ... ... ... туралы Н. Назарбаев: “Үкімет, Парламент, кеңесшілерім мен
бірқатар серіктерім астананы көшіру туралы жоспарымды ... ... ... ... ... Біз ... да реформалаудың, қайта құрудың аяқ
алғысыз ... мен ... ... ... ... ... малтығып жатырмыз. Ал енді ол аздай астананы көшіру
мәселесі шықты. Сау ... ... ... осы. Ең басты дәлел – қаржы-
қаражаттың жоқтығы ... ... ... оның ... ... мен ... тығындауға жетерліктей ғана тапшы болуы...
Үкімет және Парламент мүшелері бастапқыда “аң-таң” қалды ... Іс ... ... астананы көшіру қажеттігі туралы алғаш сыртқа
шығарып айтқан ойым менің ... ... ал ... сыртымнан, сірә,
күлкімен қабылданды. Ең ... ... ... ... ... бәрі дерлік менің көшу туралы ойымды тым ... ... деп ... еске ... [53, 91 ... ... ... бойы толғандырған ойын көпшіліктің алғашқыда ... ... Н. ... өзі ... бекінген шешімін іске асыру
мақсатындағы әрекетін жалғастыра берді. Осы бағытта жасаған әр бір қадамын
аңдап басып, алдына ... ... ... ... Ол: “1993 ... мен ... сөйлеген сөздерімнің бірінде Қазақстанның астанасын
Алматыдан басқа қалаға көшіру қажеттігі туралы ... ... ... ... ... мені жаңылып кетті не шамалы шаршаған болар деп ойласа
керек. Сол ... ... де ... ... ... ... ... пен мұңға
батырады” деген сөзін еріксіз еске түсіресін. Көмекшілерім, кеңесшілерім
және серіктестерім жетерлік, бірақ шешімді ... және оның ... ... ... бір өзің ғана.
1994 жылдың басында мен астананы көшіру туралы тағы да айттым. Бұл да
сәтсіз әзіл ... ... Бәрі ... де ... сонмен ұмыт болды”-
дейді [53, 93 б.]. Иә, бұл ... ... ... ... айтып
жеткізу мүмкін емес. Н.Ә. Назарбаевтың осының бәрін өз кітабында айтып,
қағазға түсіруінің өзі, тарих үшін ... ... ... әсем ... кем ... ... ... мәліметтердің бүгінгі жас ұрпаққа,
әсіресе, келешекте дүниеге келер ұрпаққа, Ел Ордасы ... ... ... ... мол ... ... ... даусыз. Онсыз да
жұмысы басынан асып жатқан адамның Астана салу сияқты ұлт ... ... әр бір ... ... тауып, дер кезінде ... ... ... ондай ойдың толығымен бір өзіне ғана тән адам ретінеде, ... ... әр бір ... ... ... сол арқылы келешек ұрпаққа
құнды дерек көзін қалдыруы тарихта сирек кездесетін құбылыс. ... ... Ел ... тұрғызып қана қоймай, сонымен қатар, оның тарихының жазба
дерек көзін де жасап ... ... ... деп ... ... ... мың ... жүз толғанып, бір тоқтамға келген Н.
Назарбаев, жоғарыда өзі айтқандай, бірнеше рет өз ойын ... ... ... ... ... соң шашуші қадамдар жасауға көшті. ... 1994 ... ... ... мен бұл ... пісіп-жетілдім,
астананы көшіру туралы ойды нақты ұсыныс ретінде Қазақстан Республикасының
Парламентіне шығару үшін ... ... ... және геосаяси дәйектерді
қорыттым”-дейді [53, 93 б.].
Одан әрі Н. Назарбаев өз ойын ... ... ... ... ... ... ... Парламентте сөйлеген сөзі туралы айтқан. Президенттің сол
сөзінің тарихи маңызын ескере отырып толғырақ ... Ол: “1994 ... ... ... ... ... отырысында астананы Алматыдан
республиканың орталық өңірі ... ... ... ... ... ... ... сөз сөйлегенім әлі күнге анық ... сол бір ... ... ... деп баяндайды: “Залда отырғандардың
зейінді жүздері тым салқын. Мұны түсінуге болады...Мінбеге шығып, толқуымды
басып, өз ... ... ... Елорданы көшіруді тәуелсіз
мемлекетіміздің ең жоғары мүдделері талап ететіндігін айттым. Басқарудың
жаңа жүйесі ... ... ... көп байланысты болмақ. ... ... ... ... ... бірдей қашықтықта болуға
тиіс. Кең-байтақ Қазақстан үшін бұл жайттың маңызы айрықша. Депутаттарға
жаңа астананы таңдау 32 ... ... ... ... ... ... ішінде әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер, ... ... ... қоршаған орта, ... және ... ... әрі оны ... ... ... кешені, еңбек
ресурстары және басқа да өлшемдер болғанына ... ... ... де алыс ... ... ... Жалпы алғанда, астананы көшіру
туралы ұсынылып отырған төтен де тосын шешім тыңғылықты дайындалғандығын,
мұнда үстірттік те, ... та жоқ ... ... ... ... ... барлық өлшемінің негізінде тәуелсіз Қазақстанның
әкімшілік және саяси орталығын Ақмола қаласына орналастыру нұсқасы мейлінше
оңтайлы болып шыққанына тоқталдым. Өз ... ... ... болуға
лайық үміткер ретінде Ақмола қаласының мынадай ... ... атап ... біріншіден, қала Қазақстанның орталығында дерлік тұр және ... ... ... бұл – ... ... шешу, нарықтық
инфрақұрылымды дамыту міндеттері ... ... ... ... ... ... ... оның аумағы сәулет-құрылыс міндеттерін
икемді шешуге, елдің басқа өңірлеріне ... ... ... ... ... ... ... береді, бұған іс жүзінде
көз жеткіздік;
- үшіншіден, қала ... ... ... ... бар ... қайта
құру пәлендей шығынды және күрделі болмайды;
- төртіншіден, қалыптасқан көлік-коммуникация ... одан ... ... ... да ... қалыпты экологиялық жағдай бар және біздің ортақ күш-
жігерімізбен ол одан әрі ... ... ... тыс ... жағдайда, мүлгіген тыныштықта деп айтуға болады,
Жоғарғы Кеңестің еңселі залын менің тосын сөзім кернеп ... ... ... ... мемлекеттің астанасы талаптарына жауап бере
алмайды. Халқының саны бір жарым миллионға ... ... оның ... де кең ... орналастыру жағынан шектеулі болып отыр. Мұнда
құрылыстың тығыздығы жоғары және бос алаңдарға сығылысып қалған. Қажеттілік
бола ... оны ... жер жоқ. ... ... ... ... ... оңтайлы орналастырар жерді анықтау үшін тыңғылықты ... 32 ... ... ... ... ... ... ішінде Ақмола
барынша артықшылыққа ие екендігін ... ... ... ... ... біздің бірауыздан және қызу
қолдауға үйренген қоғамдық діліміз жағдайында залдың бір ... қол ... ал ... ... ... ... тыныштықпен
қабылдауы өте сирек кездеседі. Жалпы қабылданған ұғымдардан шығып кететін,
күнделікті тақырыптар мен қам-қарекеттер сырт ... ... айту ... ... ... ... сәт ... Бұл жерде салыстыру қаншалықты
орынды болатындығын қайдам, бірақ залдың ... ... ... еске ... үрей, таңырқау, нағыз аңыру сөздерден емес,
жүздерден көрініп ... ... бұл ... ... күтпегендік әсері болды
деу жарамас. Дегенмен мен баяндама ... ... ... ... ... екен ... ақпарат депутаттардың арасында тарап кетіпті.
Мемлекеттік қызметшілер талқылай бастаған. Бірақ ... бір ... өз ... естудің жөні бір басқа. ... ... ... бөтен қалаға кету мүмкіндігі болжам ғана емес, бұдан былайғы
жерде ақиқатқа ... ... ... ... ... ... шешімге ду қол соғу болмады. Мен өз
сөзімді туған күніме орайластырып, мәселенің осындай ... ... ... ... есеп ... Бірақ осы сөзімнен кейін, ешкім
де менің туған күнім туралы естеріне ... жоқ және өз ... ... ... те ... барлық тартысты жағдайдан ... ... ... ... және ... қалаға көшу мәселесінде жеке бастың мүддесіне ... ... ... ... ... ... ... “Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың мемлекет
астанасын Ақмола қаласына ауыстыру туралы ұсынысына ... ... ... ... ... ... [53, 91-95 бб.].
Н. Назарбаевқа да керегі осы болатын. Жоғарғы Кеңестің бұл шешімі ... әрі ... ... ... негіз жасады. 1996 жылы 6 шілдеде /тағы да
Президенттің дәл туған ... – С. С./ ... ... ... ... ... көшіру туралы” тарихи қаулы қабылдады.
1997 жылғы 20 қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... астанасы деп жариялау туралы” Жарлығы қабылданды.
Осылай астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру ісі тез ... ала ... ... ... келісім берген депутаттардың өздері де ... Ол ... Н. ... ... ... ... көшіру туралы шешім
Парламентте осылай жеңіл өтіп кетеді деп ... жоқ ... ... ... бұл ойға құптай қараған себебі, олар іс жүзінде бұл көш
айтарлықтай ұзақ ... ... деп ... ... Олар ... астана
Алатаудың етегінен өзінің ақырғы стансасы Ақмолаға 25 жылдан кейін, ... ... ... ... деп ... ... ... [53, 95 б.]. Мүмкін
көбі бәрі бір жақын арада көшіп жатқанымыз жоқ, ... ... ... күні ... келісе салайық деп те ойлаған болар. Не де
болса Н. Назарбаев өз дегеніне жетіп, керекті шешімді ... ... ... іске ... кезеңі басталды. Мұндай шешімнің қандай ... ... ... ... ... ... ... Назарбаевтың астананы Аламатыдан Ақмолаға ... ... ... жеті ... орай ... Қазақстан” газетінде
жарияланған “Ұлы көштің бастауы” атты мақаласында белгілі жорналшы Мамадтяр
Жақып: “Өткен соң бәрі оңай ... ... ел ... ... ... жөнінде мәселе көтеру де, депутаттардың талқысына салу ... ... ... ... да оңай болмаған. Бәріміз де ... ... ... ... ... еді, халықтың арасындағы қаңқу сөздер қандай
еді?! Бұра тартушылар, арандатушылар оны қасірет кезіндегі той ... ... ... ... өзек ... ... оған ... қоятын адамдар да баршылық
еді. Астананы көшірудің қажеттігін жан-жақты негіздейтін тұжырымды ... еді. Оны ... ... айтты.
Соған дейін бұл идеяны қанша жұрт ... кім ... ... ... ... ... ... де осы бір шара дәл
қазір қажет пе еді, кейінірек қолға алса болмас па еді ... де аз ... ... ... әңгіме жұртқа жетті. Жұрт оны ... ... ... ... ... ... ... идеяны алғашында
халықтың 5 пайызы ғана қолдаса, қазір 95 ... ... ... ... ... жүр. Сол Парламенттегі Президенттің ... ... ... бұл ... қолдағандардың саны көп көтерілгені анық еді”-деп
жазды [72].
Демек, Н. ... ... ... ... “тұжырымды сөзімен” тек
депутаттарды ғана емес, жалпы Қазақстан халқын да өз ... ... ... ... ... нәтижелі болуының ең басты факторы. Өйткені халықтың
қолдауы Президенттің басты тірегі.
Одан әрі М. Жақып мұндай шешімнің ... ... ... ... ... тағдырының тізгінін өзі ұстаған елдің пайымдауы еді. Бұған ... ... ... ... да ... ... сұрай қоймағандай
еді. Елді басқару тізгінін де ұстатқысы келмеген. Енді ... ... ... ... қойып отыр. Ел жүрегінің лүпілін барлық аймақ
сезінуге тиіс...Қашанда біз ... ... ... ... ... 1994 жылдың 6 шілдесін еске аламыз. Сонда ұлы таңдау жасаған,
Президенттің сөзімен айтқанда, ... ... ... еліміздің қазіргі
басшылығының айқындамасы ғана тұрған жоқ. Бұл таңдауда Тәукенің көрегендігі
мен ... ... ... аңызға айналған билердің даналығы мен 1986
жылдың желтоқсанында ұлттық қадір-қасиет дегеннің не екенін ... ... ... сол бір жас ... қаһармандығы тоғысып жатыр. Бұл таңдауда
өз тағдырының қожасы болуы үшін өмірін қиған ... ... ... ... күні жаңа астанамызға бағыт түзеген ұлы көш ... еді. ... көш ... ... істе бой ... көш ... ... не
келетінін аңғартқан, болашаққа барша сеніммен қаратқан көш болды. Бүгінде
жұрт Астананың бейнесіне қарап, бүкіл ... ... ... ... жорналшының бұл айтқандарының көпшіліктің көкейінде жүрген ойлар
екендігі ... ... ... де ... ... ... ... мақтан ететіндігіміз рас. Астананың тәуелсіздік тарихында алар
орнының ерекше ... ... ... де ... жоқ. Бірақ, ол үшін,
1994 жылдың 6 шілдесінен кейін де талай асулардан өту ... ... ... ... ... үлкен. Бәрі де содан басталғандығы рас. Дегенмен, ол
тек үлкен ... ... ғана еді. Алда әлі сол ... тұрғызу міндеті
тұрды. Н. Назарбаев өз кітабында сол тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің жаңа
астансының қалай салынғандығы туралы да ... ... Н. ... ... атты ... тек еліміздің астанасын ауыстыру идеясының
қалай пайда болып, қалай пісіп жетілгендігі мен ауыстыру туралы шешімнің
қалай қабылданғандығы ... ғана ... көзі ... сол идея мен ... ... іске ... да, яғни астананың Алматыдан Ақмолаға
көшіріліп, Сарыарқа төсінде Астана сияқты әсем ... ... ... тарихының да дерек көзі болып табылады.
Астананы Алматыдан Ақмолаға көшіруді және жаңа астананы ... ... адам ... Н. Ә. ... өз ... осы мәселелерге қатысты
көптеген түпнұсқалық деректер келтірген. Олардың ... ... ... рөл ... ... Мысалы, Н. Назарбаев: “Сонымен
парламенттік шешім қабылданды. Ал кез келген шешім орындалуды талап ... ... сол ... ... елді ... ... ... үшін 1994
жылдың өне бойына қаржы-қаражат ... ... соң ... ... ... ... Қазақстанда тұрғын
үй құрылысын дамытуға тұтас 50 миллион доллар бөлдіре алдым. Алға озып айта
кетейін, Қазақстан Республикасының жаңа астанасындағы 9-шағын ... нақ ... ... [53, 95 ... ендігі жерде ең басты мәселе ақшада болған. Басында астананы
көшіруге қарсы болғандардың да ... ... осы ... мәселесі
болатын. Н. Ә. Назарбаев өз кітабында сол қаражатты табудың жолдары мен
нақты ... де ... ол: “1996 ... 6 ... ... аумақтық шекарасы ішінде Ақмола арнайы экономикалық аймағын құру
туралы тиісті ... қол ... және осы ... Аманжол Бөлекпаевты
оның тұңғыш төрағасы етіп тағайындадым... Мен Аманжол Бөлекпаевқа ... ... ... құру ... ... салудағы қыруар еңбегі ... ... мен ... үшін ... ризашылығымды
білдіремін. Аймақ жаңа астананың ... ... ... ... елеулі проблеманы шешуге мүмкіндік берді. Біз осы қорға 70 миллион
доллардай ... ... ... кейін бұрынғы Кеңес Одағынан Қазақстанға қалған материалдық
резервке кезек келді. Ол соғыс жағдайы туа ... деп ... ... ... темір қорытпалары секілді металургия ... және ... ... еді. Енді ... Қазақстан мемлекеттік
материялдық резерв ретінде қажетті бөлікті қалдыра отырып, ... ... та, ... ... ... миллион доллардай соманы жаңа астана қорына
аудардық.
Бұлардың бәрінен басқа, менің ... ... он жыл ... ... ... ... ... инвестициялар есебінен – Астана
құрылысына аз да емес, көп те емес 200 миллион доллар ... ... ... ... ... ... копаниялардың қанша қаржы қосқандығы және оларға
астанадағы қандай нақты құылыстардың салынғандығын айта ... ... ... ... 2 ... ... құрайды. Бір атап
өтерлігі, соның 70 пайыздайы біздің өз инвестициямыз.Есіл жағалауындағы
жаңа астананы салуға ... ... ... ... жиай ... ақыры
өзіме-өзім: “Алға!” деп айта алдым”-дейді [53, 96-99 бб.].
Әрине, қаржат мәселесінің маңызды мәселе ... ... ... ... ... пайдаланып, істі ойдағыдай жүргізе білудің де маңызы одан кем
емес. Ал оны ... ... ... Н. Назарбаев өз еңбегінде астананы
көшіру сияқты істе өзіне серік ... ... ... ... ... ... сөйтіп үлкен іске өз үлестерін қосқан
адамдар туралы да ... ... ... ... ... ... ... әділ бағасын берген.
Жоғарыда аталған Аманжол Бөлекпаевтан басқа да біраз адамдар туралы Н.
Назарбаев өз кітабында жақсы лебіздер ... ... ... ... ... ... ... жетекшілік етіп жүрген Владимир
Васильевич Ни”. ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... атқарған, ал сол уақытта Президенттің іс басқарушысы В. Ни ... ең қиын ... ... ... шыққын. Ол туралы Н. Назарбаев:
“Астананы көшіру ... ... ... ... 1995 ... 14 шілдеде
Владимир Васильевич Ниді өзіме шақырдым. Оның бірбет, өте намысқой, ... тұра ... ... ... ... көрсетпей-ақ қатаң да нық
шеше алатын ... ... ... ... кең ... болды. Мен
оған: “Володия, кәне,адамдардан бригада жасақта да, Ақмолаға бар. Айнала
түгел ... шық, ... және ... мекемелерді қайда
орналастыратынымызды анықта. ... шық, ... ... не ... қалай
істейміз, тұжырым жаса. Министрліктер қайда болады? Қандай ғимараттарды
қайта ... ... ... жаңадан салу керек? Жалпы алғанда, зертте,
жергілікті жерді өзіңше барла.
Өзіңе бірінші кезекте қажетті адамдарды ал. Кімді ... деп ... Ең ... ... ... ... ... да жедел орында”-дедім. Содан
кейін, “Волдия, сен өзің ... ... ... ... керек пе өзі? –
деп сұрадым. Ни сарбазша жауап берді: “Нұрсұлтан Әбішұлы, бұл ... ... ... ... ... ... шешім қабылдады,
енді оны орындау керек”.
Шынын айтқанда, жеңілдеп қалдым. Владимир Васильевич барлық уақытта ашық
айтатын, егер ... ... ойы оның ... ... ... ол ... жағымпаздықпен жай бұлай айта салмас еді. Ал істі ... ... ... өзі ... ... ... ... оны
жөргегінде тұншықтыру деген сөз”-деп жазды [53, 100-101 бб.]. Сонымен ... ... В. В. ... ... ... ... ... келе, басқа да
жауапты адамдардың қосқан үлестерін ... ... ол ... ... ... ... ... туралы: “Астананың дамуына жаңа елорданың
бұрыңғы әкімі ... ... зор үлес ... Қала ... ... болған қаланың барлық қызметінің жұмысы нақ соның
арқасында тиісті деңгейге жеткізілді. ... ... ... ... ... ... ... қаржы бөлуді және энергетиканы
күн сайын, ... ... ... үйлестіре білді. Ә. Жақсыбеков қалалық
“гомеостазистің” барлық маңызды элементінің қызметін ... ... ... ... ... ... ... осылар және басқа
да өзінің осы ... ... ... “Бірге жұмыс істеген адамдардың
айрықша құндылығы – мен оларға басшы ретінде қойған талаптан да ... ... ... ... қоя білгендігі. Бүгін мен осыларды және басқа да
көптеген адамды ризашылық ... есек ... Олар ... ... емес және ... ... өздерінің жұмыстарын бұлжытпай
әрі шығармашылықпен орындап жүрді. Олар – В. Ни, Ә. ... ... Т. ... Н. Макиевский, Ф. Ғалымов, Президент іс
басқарушысының орынбасарлары В. П. Иванов пен Б.Ғ. ... О.А. ... ... ... ... ... ... Омаров, бас мердігер А.
Ермегияев, бас мердігер Р. ... бас ... Ә. ... ... ... да ... ... достар, жолдастар...”-дейді [53, 101-
103 бб.].
Н. Назарбаев бұл істе өз ... ... ... ... де азаматтық танытып, өзіне тікелей қолдау көрсеткендігін де
айтқан. Ол туралы Президент: “Астанаға көшіп ... ... мен ... ... ... “Астананың Ақмолаға ... ма?” деп ... Олар ... ... ... ... “Жігіттер, көмектесіңіздер. Сіздер коттеждерді жаман салмайтын
көрінесіздер. ... ... ... ... жаңа астанаға
сыйлаңыздар. Міне, сіз, Асқар Мәмин “Мәскеу” қонақ үйін сатып алыпсыз. ... ... ... алар ма ... ... де, басқа бизнесімендер
де менің өтінгенімді ойланбастан орындады. Сол, ...... ... ... ұзақ ... Қазақстан Республикасының Сыртқы ... ... [53, 102 ... ... ... ... нәтижесінде 1997 жылғы желтоқсанның
басына қарай Президент Әкімшілігінің, Үкімет және Парламент аппараттарының
қызметкерлері Аламтыдан ... ... ... 10 желтоқсанда Президенттің,
Үкімет және Парламенттің басшылары қол қойған Қазақстан Республикасының
астанасы туралы Қазақстан ... ... ... жарияланды. Онда сол
күннен бастап Отанымыздың жүрегі Ақмолада соғатындығы айтылды. Сол ... ... рет ... пен ... ... ... ... “Ол
Ақмоланың мәртебесі мен ... ... ... күшіне енгендігін
білдірді”-деп жазды Н. ... [53, 106 б.]. ... ... жаңа ... жаңа атқа ие ... да белгілі. Бұл
жерде де Президент ретінде Н.Ә. Назарбаевтың ұсынысы қабылданды. Елорданың
атын қалай қойғандығы туралы да Н. ... өз ... ... ... оның ... ... ... аталуы тарихының ең құнды түпнұсқалық
дерек көзі болып табылатындығына да ешкім ... ... ... ... жүрегінде” Н. Назарбаев: “Астана жаңа орынмен қатар жаңа атау ... ... ... бұл ... ... атау ... көп сөз ... Түрлі
ұсыныстар айтылды. Қаланы елдің атымен Қазақстан деп атау ... де, ... ... ... ... деп атау керек деген де ұсыныстар болды.
Қалай ... да, ... ... ... ... ... айтылып жүрді.
Оның атауының мағанасы жөнінде көптеген жорамалдар, тіпті ... ... ... ... ... ... деп ... сүйікті тақырыптарының бірі болды... Бұл қала, Қазақстанның
жаңа астанасы менің мақтанышым еді, ... оның ... сан ... ... ... едім. Ол атау қазақстандықтардың, еліміздің барша ұлты мен
ұлысының ғана емес, кірпияз шетелдіктердің де көңілінен шығуы ... ... ... ... ... бір аттас Алматы шатқалының
атымен ... ғой. Әлде Есіл ме? ... ... ... ... емес... Шынын айтқанда, астананың атын ... ... ... ат ... болдым. Сөйтіп жүргенде бір жолы...
Бір жолы түнде, дәлірек айтсам, сағат түнгі екіде Астана ... ... сап ... ... қона ... ... дегеніміз астана! Қазақша
әдемі естіледі. Қомақты, ауыз толады, қысқа да нұсқа, әуезді. Орысша да,
ағылшынша да ... ... Бұл ... ... мығымдық және айқындық
реңк бар. Астана! Біздің жалпы көңіл ауанымызды және ... ... ... өте ... әрі ... ұран ... ... бұл атауды
қазақша пайдаланудың жаңылтпаш сияқты өзіндік ерекшелігі ... ... ... Астана.
Бірақ әлемдік тәжірибеде мұндай да мысалдар ... ... ... ... ... ... түн ... келген ой – Қазақстан астанасының жаңа атауы Астана
көкейге біржолата ұялады”-деп жазды [53, 107-108 бб.].
1998 жылғы 6 мамырда “Қазақстан ... ... ... ... ... астанасы Астана қаласы деп қайта атау ... ... ... Жарлығы шықты.
Астананың аты осылай пайда болды. Біріншіден, дәл сол жылдары астананы
көшіру идеясының Н. Назарбаевтан басқа ешкімнің де ойына ... жаңа ... атын ... қойю ... да ... басқа
ешқандай жанның ойына келмегендігі рас, екіншіден, өмір астананы көшірудің
бірден бір дұрыс шешім болғандығын қалай дәлелдесе, оның атын ... ... да ... ... ... отыр. Бүгінгі қазақстандықтар өз елін
жаңа астанасыз да, астанасының атын ... деп ... да ... ... Елбасының көкейіне қонған ат, елінің де көкейінен шықты.
Бүгінгі күні ... әр бір ... ... ... ... ... ... шет елдіктердің таңдай қағып ... ... ... ... қарар қаласына айналды. Олардың бәрі де ... ... ... Н. ... ... ... ... ЮНЕСКО-ның бас хатшысы Ф. Майор: “Егемен ... ... ... ... ... екі ... ішінде Президент Н. Назарбаев,
Астананың ғылымның, мәдениет пен білімнің ордасы боп табылатын мемлекеттің
жаңа ... ... мен ... орасан қажыр-қайрат жұмсады.
Астана жас мемлекет – Қазақстан ... ... ... ... Азербайжан президенті И. Алиев: “Мен жаңа астананы
көрдім. Және бой көтеріп жатқан әсем ғимараттар құрылысының қарқынына қарап
тұрып ... ... Бұл – ... ... ... күш-жігерін жұмылдра
білген, шын мәнінде жаңа ... жаңа ... ... ... Нұрсұлтан
Назанрбаевтың баға жетпес еңбегінің жемісі”-дейді. Ал, Грузияның ... ... ... ... мен ... ... ... Астана – ол шөл
далада пайда бола қалған жай ғана қала ... ол ... ... Ол – ... ... ... батыл қадамы, Жүздеген жылдар өтер,
сол кезде болашақ ұрпақ бүгінгі ... ... ... ... мэрі Ю. ... “ Астананың даму қарқынын әлемдегі ең бетке ұстар
және ең ... ... ... болады. Астана жоғары деңгейдің, жоғары
абыройдың ... ... ... Осы ... ... ... ... оятқандай болды, бұл сүйсініс қызғанышы. Мен осында келген сайын
жоспарлардың ... ғана ... ... ... ғаламаттығына да
қайран қалам”-дейді [37, 42-43 бб.]. ... ... ... ... ... осылардың өзі де Астананың ... ... ... ... пен ... ... ... дәлелдейді. Ал Н.
Назарбаев еңбектері сол ... пен ... ... ... жоқ дерек көзі
болып табылады.
4.2 Н. ... ... ... және ... ... ... басқа да кез келген өз мемлекеті бар халықтар ... ... ... де ... ... ең ... мақсат – өз мемлекеттілігін
сақтап, соның тұрақтылығын, мызғымас беріктігін қамтамасыз ету және жылдан-
жылға ... ... ... беру болғандығы түсінікті. Егер, дүние
жүзінде кем ... үш ... ... ... мен ұлыстар болса, солардың екі
жүзден ... ғана өз ... бар. ... халқының солардың бірі
екендігі бүгінгі күннің тарихи шындығы. Сондықтан өз мемлекетін ... ... ... ... үшін осы ... ... қалу, оны мүмкіндігінше
нығайтып, дамыта беру – оның ұлт ретіндегі ... ... ... ... ... басты факторы.
Ұлттық қауіпсіздіктің, Қазақстанның 2030 жылға ... ... Ұзақ ... басым мақсаттар арасында бірінші болып
көрсетілуі, оның ел үшін маңыздылығының айқын дәлелі. Ел ... ... ... “Қазақстан – 2030” атты Қазақстан халқына Жолдауында: “Адамзат
дауының бүкіл тарихи тәжірибесі мемлекеттің алға ... және ... ... ... ... ... бастауында оның ұлтының қауіпсіздігі
мен ... ... ... куә. ... пен ... алу жеткіліксіз, оны табанды түрде қорғап, нығайтып, ұрпақтарға
қалдыру ... Егер біз өз ... ... ... негіздерін, өз жерлеріміз бен ресурстарымызды ... ... ... ... ... десе [49, 35 б.], ... 2030” Даму
стратегиясының жарияланғанына сегіз жыл толуына орай, 2005 жылы 11 қазанда
жасаған “Бағытымызды бағамдаған ... атты ... ... ... ... ... ... жағдайдың бәрін жасадық”-
деді [73, 32 б.].
Демек, тәуелсіздігіміздің алғашқы күнінен бастап-ақ ұлт алдында тұрған
ең қасиетті, ең ... ... - ... қауіпсіздігімізді қамтамасыз ету
мақсаты болған. Өз кезегінде қауіпсіздік тарихы, Қазақстанның мемлекеттік
тәуелсіздігінің сыртқы атрибуттарының ... ... ... және ... ... ... ... Ал, тәуелсіз Қазақстан Республикасының
тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы ... ... ... сол ... және ... атрибуттар тарихының маңызды түпнұсқалық дерек көзі
міндетін атқарады. Оларды деректанулық талдаудан өтікізу ... ... ... Республикасының ұлттық қауіпсіздік тарихын ... ... ... ... да ... ... мүмкін
емес.
Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жене сонымен тығыз ... ... ... ... ... ... ... өзінің “Ғасырлар тоғысында”, “Бейбітшілік кіндігі” атты іргелі
еңбектерінде және ...... ... атты ... ... 2001 жылы ... көрген “Бейбітшілік кіндігінде” Н. Назарбаев
ұлтымызға төнген ең ... ...... ... ядролық қаруды сынауды
тоқтату, Семей палигонын жабу және ... ... ... бас ... ... ... қатерден қалай құтылғандығымыз туралы жазды. Ондағы ... ... ... ешқандай да өлшемдермен айтып жеткізу
мүмкін емес. Өйтені ... ... ... ұлт ... ... қалуы немесе
ядролық апаттың салдарында жер ... ... ... кетуі туралы
болатын.
Қазақстан тарихының, бірінші кезекте ... ... ... ... , оның ұлт болып өмір сүруіне, тіптен жер ... ... ... ... ... ... әлде қайда бұрын, оның өз
жерінде пайда болғандығы және оның іс ... ... ... ісін ... бойы еш ... ... Ол - ... жеріне орналастырылып,
сынақтан өткізіліп жатқан атом қаруы. Ол - КСРО ... ... ... тажал ордасына айналуы. Н. Назарбаев өз кітабында осының
бәрін еш ... ашық ... ... ... бірінші басшысы
ретінде, кейіннен еліміздің тұңғыш Президенті ... ... ... ... ... адам ретінде Н. ... өз ... қай ... ... және оның ... жете білгендігі анық.
Сондықтан оның өз кітабында келтірген нақты ... ... ... ... ... ... ... еш күмән болмауы керек.
Н. Назарбаев “Бейбітшілік кіндігінде” Қазақстан жеріндегі ядролық қару
туралы жан шошырлық небір ... ... ... ... ... және келешек оқырмандарға қазақ халқының қандай қауіпті жағдайда
өмір сүріп, тәуелсіздік арқасында қандай тажалдың ... ... ... ... ... Әрине, барлық мәліметтерге деректанулық
талдау жасау мүмкін емес. Дегенмен, кейбір мәліметтерге жасалған талдаудың
өзі де, ол ... ... ... ... ел басына төнген
қауіптің қаншалықты қатерлі екендігін көрсетеді ғой деп ... Н. ... ... ... жағдай туралы: “1991
жылдың басына қарай Қазақстан аумағында жаппай қырып-жойатын қарудың ... ... ол ... ... зымырандарға арналған 1216
ядролық боеголовкалар мен ауыр бомбылағыштарға арналған ядролық зарядттарды
қамтитын. Қазақстан аумағындағы ядролық стратегиялық күшткер кешені ... ... ... ... ... ... алуан түрі, ең
заманалық құралдары болды...”деп, олардың ... қай ... ... айта ... ... ... Қазақстанда жер
бетінде орналастырылған континентаралық баллистикалық зымырандарды ұшыратын
148 шахталық қондырғы ... ... ... тұп-тура 104
континентаралық баллистикалық Р-36М УТТХ ... ... СС-18 ... ... ... ... зымыран онға дейін бөлініп кететін,
әрқайсысы бір нысанға ұмтылатын боеголовкалармен ... ... 7,6 ... ... алып ... ... 12 мың ... жерді
тас-талқан ете алатын”-дейді [51, 17-19 бб.].
Қазақстан осындай жан шошырлық жаппай қырып-жойыу қаруының қоймасы ... ... жоқ, ... ... ол сол ... ... ... өндіріс
базасына да айналды. Ол туралы Н. Назарбаев: “Қазақстан стратегиялық қару-
жарақ пен оны жеткізу құралдары орналастырылған жай ғана орын ... ... елде ... ... әскери-техникалық әлеует қуаты жағынан тұтас
бір индустрия, өзіндік бір “мемлекет ішіндегі мемлекет” еді.
Өзінің көлік паркі /қару ... ... ... ... ... станциялар мен армия байланысы
жүйелері/, жер асты қалалары /жерде ... ... ... ... ... ... әкімшілігі
/оперативті-командалық пункттер/, өнеркәсібі /уран кеніштері мен бастапқы
байыту зауыттары/, зерттеу ... ... ... ... мақстаттағы ғылыми-зерттеу лабораториялары/ бар “мемлекет ... өз ... да – ... және ... ... ... [51, 23 б.]. Бұл, ... бола қалған жағдайда,
Қазақстан қарсыластардың басты нысанасына ілігіп, ... ... ... ... ... күлге айналады деген сөз. ... ... ... ... ... зардабы, кез келген соғыс
зардабынан аз болған жоқ. “Біздің ... ... және ... ... ... - деп ... Н. Назарбаев, - бүкіл Қазақстан
“ядролық полигон” болыпты-ау деген ойға ... ... Сол ... ... бірі – ... ... Кеңес Одағының аса маңызды
стратегиялық объектісі болды... Жарты ғасырдан ... ... бойы ... ... осынау тәжірибелік алаңдарында 456 ядролық жарылыс
жасалды” [51, 24 б.]. Неге дәл Семей ... Неге дәл ... ... ... Бар ... ... осы сұрақтар Елбасын да толғандырған. Ол:
“Бір ... ... ... нақ ... ... неге құрылды деген сұрақтың
жауабын табуға өзім де тырысып көрген едім”-дей келе: “Бүгінде мен ... ... орны ... ... ... ... деп ... үйренген
өкімет үшін жүздеген мың адам өмірі ... де ... ... 1930
жылдардың жазалау өртінде тап өзінің миллиондаған азаматтарын қырып
жіберген ... ... жүз мың ... ... мен ... ... ... айдан анық. Іс жүзінде олар мемлекеттің ... бола ... ... ... ... ... ... Кеңстер
өкіметінің адамзатқа қарсы бар мәнін аша келе, Абай елінің сол ... ... ... ... ... [51, 50 б.].
Н. Назарбаев өз кітабында жетілдіру үстіне жетілдіре ... ... ... ... сипаттама бере отырып, олардың адам өміріне
қаншалықты қауіпті екендігі туралы нақты дәлелдер де келтірген. Ол: ... ... ... ... ... ... және жер бетінде
сынақтан өткізілген ядролық заряттардың ... ... 1945 жылы ... атом ... ... 2,5 мың есе көп болды. Осынау ... ... ... мен ... ... ... сұмдық нұқсаны
сипаттау үшін тіл жетпейді”- деп жазды [51, 55 б.].
Егер, әлі онша жетілмеген бір ғана атом ... өзі ... ... қаланы жойып жіберсе, одан 2,5 мың есе ... атом ... ... қаншалықты қайғы-қасірет әкелгендігін көзге елестетудің өзі қиын.
Ал атом қаруының қуаты артқан ... арта ... ... 1989 жылы ... ... кезекті жоспарлы ядролық сынақ ... Н. ... ... ... 70 ... ... ... заряд жарылды.
Соның салдарынан жер бетінде саңлаулар пайда болып, олардан екі ... ... ... ... ... ... пайда болған радиоактивті бұлт
30 мыңнан астам адам тұратын ... ... Бұл ... ... ... микрорентгенге жетті. Бұл көрсеткіш қалыпты жағдайда сағатына 15-
20 микрорентген болатын табиғи радиациялық фоннан екі жүз есе асып ... ... [51, 56 б.]. ... ... ... ... ... және Батыс Қазақстан облыстарының шекарасында Азғыр полигоны
орналасқан. 1965 ... ... ... Қазақстанда өнеркәсіптік мақстатта 26
жер асты ядролық ... ... Н. ... ... Азғыр
полигонына жақын маңдағы аудандардың халқына радиациялық қауіптің бар
екендігі туралы ескертілмеген де. ... ... ... ... ... ... болғандардың деңгейі жоғарылап кеткен. Демек, ұлттық
қауіпсіздік ең ... ... ... ... ... ... қарумен
байланысты болды. Тәуелсіздік қарсаңында республика билігін өз қолна алған
Н.Ә. Назарбаевтың алдында өз ... сол ажал ... ... міндеті
тұрды. Өзінің осы бағытта жасаған алғашы ... ... ол ... деп еске
алады: “1989 жылы 30 мамыр күні ... Іле ... ... ... ... кеңесінің депутаты ретінде Кеңес Одағының ең жоғары заң шығарушы
органының ... ... тура ... ... ... көп, ал
регламент қатаң. Съезде төрағалық еткен М.С. Горбачев көзілдірігінің ... ... ... ... жариялылық жақсы, бірақ шамаңды біл
дегендей. Регламент бар дегендей. Орнымнан тұра ... ... ... ең
бастысын айтып үлгерем бе деп ойладым...
Мінберден сөйлеп тұрып, “1949 жылдан бері жұмыс істеп келе ... ... жер ... ... Семей ядролық полигоны туралы
айтқым келеді. Сол кезден бері төңректегі жұрт саны төрт есе ... ... ... сынақтар адам десаулығына тіпті пайдалы-мыс деп ... Біз ... ... ... қажеттілік екенін білеміз. Бірақ атом
жарылыстарының айналадағы ортаға әсерін шындап терең ... бұл ... ... беру ... қой. Сол ... күн ... өмірін
жақсартуға жұмсау қажет біршама шығынды айтпағанның өзінде ...” ... ... ... ... ... әсіресе залдың төрттен
бірін құрайтын әскери киімді депутаттарлың арасында әлдебір ... ... ... ... өзгергендей еді.
Ненің өзгергенін баяндамадан, сөзден кейін түсіндім. Қатынас өзгерген
еді. Елдің ең басты стратегиялық ... ... қой! ... жүре ... ... ... ... жоқ. “Үйден қоқыс” шығарыппын
/?/, саяси “ұпай” жинаппын, сатылып кетіппін /кімге екенін айта қоймайды/,
ақыр аяғында ең ауыр айып – ... ... ... ... ... ... ... губернатор сайлады?” деген әңгімесі естеріңізде
болар?
Әскерилер жер ... ... ... ... ... жоқтығын
дәлелдеумен болды. КСРО-ның ең жоғары генералитетіне ... тиым ... ... жабу перспективасы анық бір қорқынышты түсте ғана көрінуі
мүмкін еді. ... ... ... күле ... еске ... бірақ сол кезде,
шынымды айтсам, күлкі артын ... ... [51, 80-81 ... ... тез өзгере бастады. 1989 жылдың басынан бастап Қазақстан
халқының ажал полигонына қарсы ... ... ... ... ұйымдасқан сипат ала бастады. Алматыдағы Жазушылар үйінде әлемге
танымал ақын әрі ... ... ... ... ... ... ... Халықаралық антиядролық “Невада-Семей”
қозғалысы ... Ол ... Н. ... ... ... ... әр түрлі жастағы көптеген басқа адамдарды
біріктірген қозғалыс Семей ... ... жабу және ... ... ... ... тоқтата тұру жолындағы күреске орасан зор үлес
қосты”-дей келе, “Антиядролық қозғалыста Олжас Сүлейменовтың жеке ... ... ... О. ... ... ... атап өтті [51, 82
б.].
1990 жылдың 24 ... ... ... ... Қазақстан
тарихында тұңғыш Президент болып сайлануы ... ... ... ... ... ... Н. ... өзінің айтуынша, оның
президент ретінде өткізген ірі саяси шараларының бірі 1990 жылы 24 ... ... ... ... ядролық қаруға қарсы” атты ... ... ... ... елді қамтыды. Мысалы, ядролық сынақты
тоқтатып, ... ... жабу ... петицияға 130 мың ... қол ... ... ... ... халық бір ғана көңіл ауанында
– ядролық сынақтар жасалмасын, атом қаруы жойылсын деген ауан ... ... Н. ... [51, 84 ... ол кез әлі Мәскеудің дәурені жүріп тұрған кез ... ... ... Н. Назарбаевқа қысым күшейтілді. Ол туралы Н.
Назарбаев: “Әрине қысымның барлық салмағы ... ... ... апта ... ... ... кешенінің кураторы, КОКП
Орталық Комитетінің ... О. ... ... жолы ... ... Н.
Рыжковқа, ақыр аяғында М. Горбачевтың өзіне ... ... ... де ... ... ... жұртқа басалқы айт, олар сені тыңдайды ... ... ... әлде бірдеңені жетілдіру үшін енді бас-аяғы үш, әрі кетсе
бес жыл керек дейді. ... ... ... ... басқа да
бірдеңелерді айтады. Кейбір өркөкіректер тарапынан қоқан-лоққы да естіліп
қалады. Алайда М. ... ... көп ... ... ... ... ... болатын”-дейді [51, 84-85 бб.].
Міне, сол Республика ... КСРО ... ... ... ... Н. ... өз ... Одақ басшылығының
келісімін алмай-ақ, парламенттің арнайы сесиясын шақырып ядролық полигонды
жабу туралы мәселені ... ... Сол бір ... ... ... ... ... өз кітабында: “Таңертең басталған талқылау кешке ... Сөз ... ... адам жоқ... Қорытынды сөзімде мен жауапкершілікті
өз мойныма алатынымды айтып, өкілеттіктерімді ... ... ... ... ... тарихтың бір беті және ең оңай
емес беті, ... ... ... [51, 85-86 бб.]. 1991 жылы ... Президент Н.Ә. Назарбаев “Семей ядролық сынақ ... ... № 409 ... қол ... жоқ, бұл ... тарихи жеңіс еді. Бірақ, ол ұлт ... ... ... ... толық құтқара алған жоқ. Семей полигонын жабу ... ... үшін ... тек ... кезеңі ғана аяқталды. Алда әлі
талай алынар асулар тұрды. Көп ұзамай-ақ ... өз ... ... ... ... үшін күрестің жаңа кезеңі басталды. Жаңа
жағдайда, яғни ... ... ... ... ... ... үшін ... те ең алдымен сол атом ... ... ... ... ... ... ертегідегі баладай, Қазақстан,
тағдырдың тәлкегімен, тәуелсіз мемлекет ретінде дүниеге ... атом ... күйі ... ... бұл ... ... ... қауіпті күшейтпесе,
азайтқан жоқ. Дегенмен тағдырдың ... бұл ... ... Н. ... ... ... ... атом қаруына ие державалардың
Қазақстан қауіпсіздігіне кепілдік берулеріне мәжбүр етуге шебер пайдалана
білді. Бұл, Н. ... ... ... ... ... да,
тәуелсіз елдің Президенті ретінде жүргізген сыртқы саясат саласындағы да,
үлкен табысы болды.
Қолында атом қаруы бар жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ол туралы Н. Назарбаев “Ғасырлар ... ... ... әлі бар ... бастап “ақыл айту” көбейді.1991 жылдың 16
наурызында Мемлекеттік хатшы Джеймс Бейкер мені ... ... ... Түн ... ауа ... ... ... жағдайды
білгісі келді. Бірақ сол кезде-ақ, Батыс ядролық қару мәселесін шешуге жол
іздей бастағаны аңғарылды. Бұл турасында сол ... 16 ... ... ... ашық сөз болды”-деп жазды [47, 60-61 бб.].
Алматы кездесуінде Н. Назарбаев Дж. ... ... ... ... Қазақстанда қалдыра тұруға мәжбүр ... ... ... ... ... ... тұрып, оларды басқа
жаққа көшіріп ... ... жоқ ... ... Ол: ... ... біздің ядролық қаруды ... ... ... ... ол ... өз ... бен қауіпсіздігіміз үшін керектігіне
көзін жеткізе түсуге тырыстым. Расында да, ол ... ... ... амал жоқ
еді. Егер біз шынында да қауіпсіз болатынымызға, ... ... ... ... ... тек сонда ғана ядролық қару мәселесін ... Бұл – ... ол ... ... мақсатым болды”-деп жазды
[47, 63 б.].
КСРО-ның ыдырауына байланысты осы мәселе бойынша Н. ... пен ... ... тағы ... Дж. Бейкер “Мәмлегерлік саясаты” ... ... 1991 ... ... ... Н. ... ... сол
кездесуі жайында: “Мен таңғы үште ғана өз ... ... ... ... әлгі үш ... ... бұған дейінгі өткізген
жолығыстарымның ішіндегі ең жақсысы болғанын іштей сезіндім. Ол ... ... ... әсер ... айтулы лидер екен... Назарбаев
керек нәрсені дәл көре алады, ... ... ... ... жүйелі
жолға қоя алады”-деп жазды [47, 64 б.].
1991 жылғы желтоқсандағы кездесуде мемлекеттік хатшы Н. ... ... ... ... ... Д. Буштың АҚШ-қа ресми
сапармен келіп қайтуға ресми шақыруын ... ... Н. ... ... ... ... ... Өйткені ондағы қаралатын бірден-бір мәселе
– Қазақстанның ядролық қаруы екендігі ... ... Н. ... ... ... тағдырын шешу міндеті тұрды. Ол туралы “Азия
асқарлары”: “Ядролық қаруға ие болуды, бәлкім, ... ... ... ... ... сыйы сияқты көрген де болар. Бірақ, Нұрсұлтан Назарбаев
бұл “сыйдың” біздің жас ... ... үшін ... ауыр әрі
құпия қатері бар екенін жете түсінді. Ядролық қарудың ... ... ... ... шешіп алу ұлттық қауіпсіздігіміздің басты мәселесі
болды”-деп жазды [39, 12 б.].
Президент Н.Ә. Назарбаевқа Қазақстанның атом қаруы тағдырына ... ... ... ... ... ... елдерінің өкілдерімен
және басшыларымен болған кездесулерінде мәселені Қазақстанның мүддесіне сай
шешілуін табандылықпен қорғай білуіне тура ... ... ол ... ... ресми келіссөздер туралы: “Сөйтіп, 1992 жылдың мамырында менің
Америка Құрама Штаттарына алғашқы ресми сапарым ... ... ... жету оңай ... ... қол ... ... құжаттардың
алғашқы нұсқаларынан сау-тамтыққа ештеңе қалып жарымады. Әр мәселе, әр ... ... ... бұл ... да оңайға түспеді. Тек бір
күні таңертең Джеймс Бейкерге менімен төрт рет кездесіп ... ... Әр ... сайын ол менен өз президентіне абдыраған күйінде кететін.
Ақыр аяғында қысым көрсетуге көшті. Егер ядролық қарулар туралы құжатқа
бүгін қол ... ... ... ... ... ... де қол
қойылмайтыныны мәлімделді. Ал ол құжаттар экономикалық ... ... ... ... ... беру жөнінде
бір ауыз сөз айтпайтын.
Мен де дегенге жетпей тынбау үшін тәуекелге міндім. Ондай жағдайда елге
оралуға өзірлене ... ... ... ... райларынан
қайтты. АҚШ-тың біз сұраған кепілдіктерді беретіндігі туралы құжатқа қол
қойылды”-деп жазды [47, 65 б.].
Дегенмен бұл әлі ... ... емес еді. АҚШ 1992 жылы ... ... ... атанумен шектелу туралы қайта сөз көтерді. Н.
Назарбаевқа тағы да табандылық танытуға тура ... ... тағы ... ... ұлы ... ... ... кепілдік
берсін, сосын біз өз аумағымыздағы барлық ядролық қарудан бас ... ... ... Қазақстанға ядролық қаруларды таратпау жөніндегі
келісімге “ядролық қарусыз мемлекет” ретінде қол ... ... ... ... үзілді-кесілді бас тарттық”-деп жазды Н.Ә. Назарбаев [47, ... ... ... қарудан тезірек құтылуы керек екенін біле тұра неліктен
мұндай қатаң ұстанымда ... ... Н. ... өз ... ... ... ... атанудан басқа жол жоқ екенін сол кезде-ақ
түсінгенмін. Алайда менің алдымда күллі дүние ... ... ... ... жағдайда, Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеті ... да, ... ... ... ... ... тура келді. Ол,
менің пікірімше, дұрыс боп шықты. Артынан ... ... ... ... мен ... ... ... етті”-деп түсіндірді [47, 65-66 бб.].
Н. Назарбаевтың өзі ... ... ... ... және ... пост” газетіне берген сұхбаттарында жасаған
еді. Егер біріншісінде: “Қазақстан өзі мұраланып отырған ядролық ... да ... ... тиіс ... отыр. Біз өзге республикаларға, тіпті
ең күшті, ең ірі ... да өз ... ... ... ... орнатуға жол бермейміз”-десе, екіншісінде, “Неге Англия мен
Франция отыз жыл бойына ядролық қару таратпау режиміне қосылмай ... ... ... тек ... ғана ... Бұл әдепке сыя ма?”-деген. “Сол-
ақ екен, бұқаралық ақпарат құралдарында Қазақстанның ислам елдеріне ... ... ... ... ... хабарлар қарша борай жөнелді. Бұл
бізге қысым ... ... жаңа бір жолы еді. Оған да ... ... ... ... Батысты абыржыта бастады. Қазақстанға шетелдік
меймандар ... ... Н. ... [47, 66-67 бб.]. ... ... ... терең ойластырылып жасалынған және өзін
ақтаған тактикалық ... ... ... 22 ... Алматыға Францияның Мемлекеттік министірі,
сыртқы істер министірі Р. Дюма келіп Н. ... ... ... ... сол келіссөздерден үзінді келтірілген. Онда Р. Дюманың
ядролық қаруға қатысты Қазақстан Президентінің ... ... ... ... 1993 жылы Б. Клинтонның ... ... ... кірісуіне байланысты, Алматыға жаңа мемлекеттік
хатшы У. Кристоффер келді. Ол ... ... ... Қазақстанды
ақысына ештеңе сұрамай, ядролық қаруды таратпау жөніндегі келісім-шартқа
қол қойғызуға көндіргісі ... Н. ... ... ... ... ... әккі ... жарқын әсерлермен
арбап алып, қол қойылатын құжаттарды жеріне жете зерттеуге мүмкіндік бермеу
көзделді” [47, 69 б.].
Бірақ У. ... Н. ... ... ... ... ... ... Президентінің қойған талартарын орындауға ... Ол ... ... ... газетінде 1993 жылдың 24 қазанында Элейн
Сиолино деген автор ... ... өз ... ... ... деген
дабырайма тақырыппен кең көлемді мақала жариялады. Онда ... ... ... ... ... саясат ойнап, ұтып шықты.
Президент Назарбаев пен мемлекеттік хатшы Уррен Кристоффер Қазақстанның
ядролық ... ... ... ... 85 ... ... Америка
көмегін қалай пайдаланатындығы егжей-тегжейлі ... ... қол ... сол ... деп ... ... бүгін таңертең Кристоффор мырза Назарбаевтың кабинетіне кіргенде,
қазақ лидері оған ... ... ... тұруды ұсынды. “Әрине, Қазақстан
келісімге қол қойғысы келеді”- деді ол, - ... ... ... ... пен келіссөздердің одан арғы барсы және олардың нәтижесі туралы Н.
Назарбаев: “1993 жылдың желтоқсанында АҚШ ... А. Гор ... ... бетпе-бет сөйлесе отырып, мен оған ядролық қару мәселесінде неге
мұндай бағыт ұстанғанымды егжей-текжейлі түсіндірдім.
Ақыр аяғында, АҚШ-қа барған ... ... Б. ... ... ... қабылдаттық.
Тек осындай азапты сайыстардан кейін ғана халықаралық ... шын ... алу ... ... келіссөз бастауға мүмкіндік туды.
Тек сосын ғана ядролық қарусыз ... ... ... ... ... ... ... құтылуға шешім қабылдадық”-деп жазды [47, 70
б.].
1994 жылғы 5 желтоқсанда Қазақстан үшін шын ... ... ... Ядролық қаруды таратпау жөніндегі Келісім-шарттың депозитарийлері –
Ресей, АҚШ, Ұлыбритания тарапынан Қазақстан ... ... ... ... қол қойылды. Кейін оған ҚХР мен Франция ... ... өз ... ... табанды саясаты арқасында Қазақстан
аталмыш мемлекеттерден қазіргі шекарасының мызғымастығын, ... ... ... куәландыра алды.
1995 жылы Қазақстан өз жерін атом қаруынан толық тазартты. Ол туралы Н.
Назарбаев: “1995 жылғы 26 ... ... ... ядролық қару
мәселесі тиянақты шешімін түгел тапты. Мен сол күні республиканың барлық
азаматтарына соңғы ... ... ... ... ... ... [47, 72 б.].
Жарты ғасырдай уақытқа созылған ұлтқа төнген атом ... ... ... ... ... ... онжылдығында өзінің ядролық қарудан
бас тарту, ядролық қарусыздануды қолдау шешімімен ... ... ... ... ... бар ... кепілдігін осылай ала отырып,
парасатқа сүйенген бейбітшіл саясат ұстанатындығын күллі әлемге паш етті.
Қазақстанның әр бір ... жіті ... ... әлем ... Н.Ә. ... осы саладағы еңбегін әділ де, жоғары бағалады.
Мысалы, КСРО-ның бірінші және соңғы президенті М.С. ... 2001 ... ... ... ... ғасыр – ядролық қарудан азат бейбітшілік үшін” ... ... ... ... ... пен оның пікірлестері
ядролық қарудан құтылу және Қазақстанды ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы кеңестік кеңістіктің бәрінде
ірі өзгерісті оқиғалар ... ... ... ... Қазақстан басшылығының
сынға ұшырауына, түсінбестікпен күресуіне тура ... ... ... арқа ... президент Назарбаев ядролық қарусыздандыру саясатына
және таратпау тәртібін нығайту мен әлем қауіпсіздігіне қосқан үлес ретінде
бағаланатын ... ... ... ... арқылы ол халықаралық
қауіпсіздікке байланысты ірі проблемаларды ... ... ... үлгі боларлық жауапкершілік пен ерлік көрсетті”-десе [37, 35
б.], ЮНЕСКО-ның бас директоры К. Мацуура 2001 жылдың 25 ... ... ... ... өз басынан өткерген елдің өкілі ... ... ... ... өте жақын қабылдаймын, ал Бас ... ... ... Президенті Н. Назарбаевтың ядролық
арсеналарды жоюға ... ... ... ... [37, 36 ... Ұлыбританияның сыртқы істер министірі Дж. Стро 2004 жылы 5 ақпанда:
“Қазақстан және Н. ... жеке өзі ... ... үлес ... үлгі ... ... мемлекет ядролық қарудан өз еріктерімен
бас тартты. Менің ойымша, әлем Қазақстанға алғыс айтуға тиіс”-дейді [37, 37
б.].
Осындай, ... ... ... Н.Ә. ... ... шешімді қимылына қолдау көрсеткен пікрлерді әр түрлі елдердің басшылары
мен қоғам қайраткерлері айтты. Оған көптеген ... ... ... Қазақстанның ядролық қарудан бас тартуының дұрыстығын дәлелдейтін
ең басты аргумент, ол Қазақстан халқының ... ... ... өмір ... отырғандай, ядролық ... ... ... бір ... ... Ол тек осы бағытта атқарылған
маңызды шаралардың бірі ғана. Басқа да ... ... ... де ... төнген қатерлер жеткілікті. Бүгінгі күні ешбір мемлекет
өзін толық қауіпсізбін деп айта алмайды. Оның ... ... ... ... ... ең ... ... мемлекеті АҚШ-тың тарихы.
Сондықтан барлық мемлекеттер сияқты тәуелсіз Қазақстан да, халықаралық және
аумақтық қауіпсіздік ... өз ... ... ету ... ... ... басқа да, мемлекеттің сыртқы атрибуттарының көрінісі
болып ... ... ... ... ... шет ... қарым-қатнастар орнау, көрші мемлекеттермен екі жақты
келісімдер арқылы шекараларды ... ... ... мұше ... лаңкестікке қарсы бірігіп күресу т.т.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің осы саладағы атқарылған сан ... қол ... ... табыстарының қайнар көзінде Президент Н.Ә.
Назарбаев тұрды. Ол ... ... ... ... ... өмір ... алғашқы күндерінен бастап-ақ халықаралық ... ... ... мәселелері бойынша белсенді позиция ұстады. Ядролық
арсеналдан бас тарту сол жолдағы алғашқы маңызды қадам ғана ... ... ... ... және ... идеяларын
мейлінше табандылықпен және жүйелі түрде жүргізіп келе ... ... ... және ... болып қалып та отыр. Ол ТМД аумағындағы және Орталық
Азия аумағындағы толып жатқан ықпалдастық ... ... ... Еуразиялық экономикалық қоғамдастық /ЕурАзЭҚ/, Ұжымдық
қауіпсіздік шарт ұйымы ... ... ... ... /ШЫҰ/ ... ірі-
ірі аймақтық жобалардың басты қатысушылардың біріне айналды”-деп жазды [39,
13 б.].
Н. Назарбаев “аумақтық қауіпсіздік және ... ... ... жүргізіп” қана қойған жоқ, сонымен қатар сол ... өз ... ... ... ... Н. Ә. ... Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі тарихымен ... ... ... ... ... да ... ... көзі болып
табылады. Оларды пайдалана білу Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және объективті жазуға көмектесері даусыз.
Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясат саласындағы алғашқы қадамдары туралы
Н. Назарбаев “Ғасырлар ... ... ... ... он жыл” т.б. еңбектерінде сыртқы саясаттың күрделі мәселелеріне
талдау жасаған. Мысалы, ол ... ... өзі ... ... қандай жағдайда өз бетінше өзге мемлекеттермен бейбіт қатар
өмір сүре бастағандығы туралы: “Тоқсаныншы ...... ... қатнастардың түбірімен қопарыла құлау ... ... ... және ішкі ... кең ... ... ... жаңа
“тажалдардың” асқынған тұсы.
Біз халықаралық байланыстарымызды өрістетіп, кейбір саясатшылар мен
ақпарат құралдары ... ... ... ... ... ... ... мәселені қатар шешуге тура келді. ... ... шын ... ... ... ... ... Қазақстанды
халықаралық дәрежеде мойындатып, оның қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын
қамтамасыз етуіміз ... ... ... ... ... жүргізу мен
экономикалық байланыстарға белсене араласуымыз қажет ... ... ... ... ... ... өрелі міндеттерді жүзеге асырудан
басталды”-деп жазды [47, 191-192 бб.].
Ол үшін ... ... ... ... ретінде, Президент
Н.Ә. Назарбаевтың ... ... ... ... негізін қайта жасақтау сияқты аса үлкен және қиын ... ... тура ... ... ... ... ... жұмысымыз бүкіл
тәулік бойы жалғасып жүрді”-деп жазды Н. Назарбаев [47, 193 б.]. ... ... ... ... алғашқы бес жылы ішінде
Қазақстан дипломатиясы түбегейлі жетістіктерге жетті. Қазақстан, тәуелсіз
мемлекет ретінде, ... ... ... ... танылды.
Қазақстанның сыртқы саясат саласындағы қол жеткізген нақты жетістіктері
туралы айта келе Н.Ә. Назарбаев президент ... ... адам ... ... ... “Егер расымды айтсам, тарих үшін тым ... ... ... ... ... мен адам ... де, өз халқымның
перзенті ретінде де, Қазақстанның әлемдік қауымдастық мемлекеттерімен шын
мәніндегі ... тең ... бола ... зор ... ... ... ... ұмытылмас кезеңінде, әлемдік саханада өз
елімнің өкілі болу ... ие ... ... ... ризамын”-деп, толғана
жазды [47, 195 б.].
Дегенмен, ондай бақытқа ие болу үшін ... ... тар жол, ... өту қажет болды. Н. Назарбаев өз еңбегінде ... ... ... туралы көптеген мәліметтер келтірген.
Мысалы, ол Қазақстанның сыртқы саясат саласының басты ерекшелігі ... ... ауыр ... Қазақстан сияқты, жоғары дамыған қуатты,
мамандандырылған еңбек ресурстары бар, пайдалы кендерге аса бай, ... ... ... ... ... ... дәрежедегі
бірде-бір келісімге отырып көрмепті”-дейді [47, 197 б.].
Иә, ол рас. ... ... ... аты бар заты жоқ ... ... ... негізінен шет елдік қонақтарды қарсы алу, шығарып салу
сияқты дипломатиядан алыс қызметпен шұғылданатын. Барлық маңызды ... ... ... ... ... да ... ... шешілетін.
Қазақстанның шетте бірде-бір дипломатиялық өкілдігі болған жоқ. Дипломатия
сияқты өте нәзік ... ... ... да ... ... Н. ... өзі де дипломатия өнері сияқты мамандыққа арнайы оқыған жоқ.
Оған оны табиғаттың өзі берді, ... өзі ... Н. ... “Егер
өз сыртқы саясатымызды тездетіп өзіміз қалыптастырмайтын болсақ, біздің
мүдделерімізге ... ... ... ... ... айтпасада түсінікті еді”-
деп жазуы соның дәлелі [47, 197 б.].
Қазақстан өзінің сыртқы саясатын екі жақты ... ... ... Өйткені Қазақстан экономиксына қажетті инвестиция тарту
үшін, ең алдымен, екі жақты ... ... ... ... ... негізін жасау, үкімет аралық шарттарға отыру т.т.
қажет еді. Өзінің егемен ... ... ... екі жақты қатнасын
Қазақстан Түрік республикасынан бастады. Ол туралы Н. Назарбаев: “Алғашқы
сапарым 1990 жылы ... ... ... ... Түркияға барудан
басталды. Анкарада, Кеңес Одағының әлі ... ... ... ... ... ... бәрін мүлтіксіз сақтай отырып,
қабылданды. Өйткені біз 1990 жылы 25 ... ... ... ... ... мәлімдеме қабылдағанбыз”-деп жазды [47, 198 б.].
Демек, біріншіден, ... ... ... саясат саласындағы алғашқы
нақты қадамын Кеңес Одағының өмір сүріп тұрған кезінде-ақ бастаған. ... ... ... ... ... еді. ... жеті кессеңде
кесіреткелік әлі бар”-дегендей, көрер күні жақындаған, бірақ әлі ... ... ... алып империяның көзі тірісінде ондай ... өзі ... еді. ... өз ... бір ... да шегінгісі
келмеді. Сондықтан оның тарапынан қандай да болмасын қарсы әрекетті күтуге
болатын. Екіншіден, Қазақстанға да, ... да екі ... ... орнатуға
заңды мүмкіндік берген 1990 жылдың 25 қарашасында жарияланған Қазақстанның
Егемендігі туралы ... ... ... өз ... сай ... ... өзі
белгілейтіндігі, басқа елдермен дипломатиялық және консульдық ... ... ... жұмысына қатысатын халықаралық
қатнастардың ... ... ... ... ... ... тән ... көрініс тапқан еді. Қазақстанның халықаралық ... ... ... ... ... ... ... келуі мен маңызы туралы Н.
Назарбаев: “Декларация аса ... ... ... ... ... ... де, ... да, тіпті Жоғарғы Кеңес
депутаттарының арсында да аз емес еді. ... ... ... ... ... ... ... өтті. Қазақстандықтар ол ... ... ...... күні ... ... түрде мақтаныш етеді. Ол
кез үшін бұл өте батыл қадам еді. Бізді Түркияның әлгіндей ... ... ... да көп ... ... рас”-деп жазды [47, 199
б.].
Бұл Н. ... ... ... басшысы ретінде, алғаш рет келіссөз
жүргізуі еді. Өз еңбегінде Н. Назарбаев Түркия және оның ... ... мен ... Демирель туралы аса үлкен жылылық сезіммен айта келе,
президент Т. Озалдың Байкалдан Жерорта ... мен ... ... ... ... ... басын қосатын Ұлы Түркия құру пиғылының болғандығын,
оған өзінің үзілді-кесілді қарсы шыққандығын айтқан. Өйткені ол жаңа ... ... ... бас ... ... сөз еді. ... ... өз сөзімен
айтсақ: “Бір “үлкен ағаның” орнына екінші “үлкен ағаны” ... ... ... [47, 202 ... ... ... идеясы негізінде әзірлеп, өздеріне
ұсынған мәлімдемеге қол ... бас ... ... Н. ... ... ... ... ренжітуге тура келді. Мен бұл мәлімдемеге қол
қоймайтындығымызды ... Біз тек ... ... ... ... дедім. Түбіміздің бір екені рас. ... ... ... ұқсастығы көп екені де шын. Ұзақ уақыт бір-бірімізден
қол үзіп қалғандығымыз да ... Мен жаңа ғана ... ... ... әр мемлекеттің егемедігін ... ... ... ... ... ... қайта жалғастыруды ұсындым.
Бірақ біз басқа халықтармен және ... ... ... ... болса да, енді қайтып терезесі тең емес қарым-
қатнасқа түсе алмайтындығымызды ескерттім”-дейді [47, 202 ... ... ... ... ... ... ретінде Т.
Озал түсіністікпен қарап, екі ел арасындағы достық қатнастарға қаяу түскен
жоқ. Ал, Н. ... ... ... мемлекеттің басшысы ретінде алғашқы
сыннан сүрінбей өтіп, өз ұстанымы бар басшы ... ... ... ... сол кездегі газеттер жарыса жазып жатты. Қазақ-Түрік қатнасының ірге
тасы осылай қаланды. Бір жылдан соң ... ... ... ... ретінде танитындығын бірінші болып бүткіл әлемге жария ... ... ... қатынас жылдам қарқынмен дами бастады.
Сөз жоқ, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... алар орны ерекше. Ең алдымен олар мәңгілік көршілер.
Тағдырдың жазуымен бірнеше ... ... бойы олар әр ... ... ... түрлі формада бір бірімен қатнас жасап келеді. Жәнеде одан ары ... ... ... ... ... ең көп Ұлы мемлекет. Үшіншіден,
Қытай соңғы жылдары экономикасы қарқынды дамып келе жатқан қуатты ... ... Н. ... ... ... ... көңіл
бөлген. Ол: “Біздің ұлттық тарихымыздың ұзына бойына ... асты ... ең ... маңызға ие боп келген. Меніңше, ... ... ... ... ... ... болады. Көптеген елдер
Қытаймен арақатынасты өз сыртқы саясатының негізгі өзегі деп ... ... үшін ... болашағы зор, экономикасын қарышты қадаммен ... ... ... ... ... ... маңызға ие”-деп
жазды [47, 205-206 бб.].
Н. Назарбаев қытай-кеңес қатнастарының соңғы 40 жылдық ... ... ... ... жақ та ... жау ... ... доктриналар екі жақты
да бір-бірінің ең ... ... деп ... ... ... ... насихат бізді Қытай – бірінші жауымыз дегенге иландырып бақты”-дейді
[47, 206 б.]. Екі елдің, екі ... ... ... ... жылдарға
созылған ондай қатнас бүгінгі аға ұрпақтың есінде. Оның екі елдің халқына
не бергендігі де ... ... ... тағдырдың жазуымен екі ... ... ... екі жақтан да осындай текетірестің өтінде ... оны ... ... ... ... ХХ ... ... ширегінде Қытайда түбегейлі
экономикалық өзгерістер жүргізілді. Қазақстан өз тәуелсіздігін алып, екі ... ... жаңа ... ала ... Екі ... да ... ... орнатуда Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың еңбегі ерекше.
Өзінің ... ... ... сапары туралы Н. Назарбаев: “Менің ҚХР-ға
бірінші сапарым 1991 жылы ... ҚХР ... Цзян ... ... Ли ... ... Шанхай шахарбасыларымен кездестім. ... ... ... ... ... Ол сапар бұл ел жайындағы
пікірімді түбірімен өзгертті. Қытай-кеңес тайталасынан ... ... ... ... жайындағы ұшқалақ ұғымдардан арылмауға
жағдай қалмады. Басшылармен де, қарапайым ... де ... ... ... ... іші мен сыртындағы тыныштыққа деген
құлшыныс айқын байқалды. Ол біздің көзқарасымызбен де ... ... [47, 207 ... ... ... ... көп ұзамай-ақ өз жемісін берді. Ең
бастысы шекараның екі ... ... ... ... араласа
бастады. Қытайдағы қазақ жастары ата мекендеріне көптеп келіп әр ... ... ... алу мүмкіндігіне ие болды. Сауда тез қарқынмен дамыты. Ол
туралы Н. Назарбаев: “Қазақ-қытай ... өте ... ... алды.
Бірінші сапардан соң, барлық сауда жолы ашылды. Бір ... ... ... ... он есе ... ... бойы ... басталды. Алты асу ашылды”-
деп жазды [47, 208 б.].
Қытаймен сауданың осылай тез қарқынмен дамуының көпшілік үшін ... ... ... алғашқы кезде біздің базарларды қытайдың сапасыз
тауарларының басып қалғандығы да рас. Бұл ... ... ... ... ... ... арнайы қарастырылып, төменгі сапалы импортты
азайтуға қол жеткізілді. ... аз ... ... экономика саласында көп
мәселелер шешілді. Мұндай нәтижені өзінің де күтпегендігі туралы ... ... ... ... кезде екі арадағы ... ... ... таба ... ... ... ... Бұл – елдің
басшыларын сүйкімсіз қып ... ... көп ... насихаттың салқынынан
әлі арылып болмағандығымыздан шығар”-деп жазды [47, 208 ... ең ... ... – ол Кеңес жылдарында екі ел арасында дау
туғызып, шешілмей келе ... 1700 ... ... жер мәселесі еді. Бұл
мәселе де Н. Назарбаевтың ҚХР ... Цзян ... “іш ... ... ... ... 1995 жылдың қыркүйегіндегі Елбасының Қытайға
барып қайтқан үш ... ... ... ... мәселелерді, оның
ішінде шекара мәселесін де, түпкілікті шешуге қол жеткізді. Ол туралы Н.
Назарбаев: “Келіссөздердің ... біз ... мен ҚХР ... ... одан әрі ... мен тереңдету жөніндегі бірлескен
декларацияға қол қойдық. Қорғаныс министрліктерінің байланыстары ... ... ... ... ... ... ... мен ҚХР-дың арасындағы Қазақстан – Қытай шекарасы
туралы келісімді ... ... ... ... протоколына қол
қойылды”-деп жазды [47, 210 б.].
Шекара сияқты күрделі ... ... ... ... ... Цзян ... жылы да, сенімді қарым-қатнас орната ... ... аз ... ... Ол туралы ҚР сыртқы істер министірі Қ.К. Тоқаев:
“Н. Назарбаевтың ҚХР Төрағасы Цзян Цзэминмен бір-біріне ... ... ... білгендігін ерекше айтуымыз керек. Бұл фактор, егер шешуші
рөл атқармағанымен, екі ел арасындағы күрделі ... келу ... ... ие ... Оған ... туралы келісімді де жатқызуға болады.
Бірде Қытай дипломаттарының бірі маған ... ... егер Цзян ... ... ... ... еш уақытта өз шешімін таппас еді
деді. Бұл кең көзқарасты және қабылданған шешімдерге үлкен ... ... ... [14, 202 ... әрі Н. ... өз кітабында ҚХР-мен экономикалық қатнастардың
тиімділігі мен келешегін нақты цифрлар арқылы дәлелдей ... ... ... да, оның мәдениеті, әдет-ғұрпы, тарихы, діні, адамдарының тұрмысы
жөнінде көбірек мағлұмат алуға тырысамын. ... ... ... ойласам, Конфуций философиясын жаңартудың ... ... ... ... ... ... ... түсемін. Конфуцийшілдік
нақты өмірге көбірек мән береді”-дейді [47, 213 ... ... ... ... ... ... де өзіндік орындары бар. Демократияның, экономикалық дамудың озық
үлгілеріне ие болған өркениетті Еуропа ... ... ... оған ... көрсетулерінің біз үшін маңызы өте үлкен еді. Н.
Назарбаев өз еңбегінде осы ... ... ... аса қуатты да
ықпалды елдердің бірі – Англия ... М. ... ... айтқан. Ол: “Британия ... ... ... ... кеп, ... ... ара ... ғып жұмсап отырғаны белгілі
болды. Ол бір сапарын Алматыға жол-жөнекей ... ... ... ... ... рет ... ... Тэтчер – барлық
жағынан да аса іскер әйел ... ... де ең адал ... ... ... ешкімге жарияламайтын сұрақтарымыз бар еді. Кейін көзім жетті: Тэтчер
“джентельмендік” сертінде тұрды... М. Тэтчерден де күткен жауабымды ... ... өз ... мемлекет болып шықса, Ұлыбритания үкіметі бізді
қолдайтын болды. Ол аз десеңіз, М. Тэтчер Қазақстанның ... ... ... ... беру ... ... ... көздерін жеткізуге уәде берді”-деп жазды [47, 214-215 бб.].
Н. Назарбаевтың М. Тетчермен болған бұл ... 1991 ... ... ... ... ... Одағының кезінде болған еді.
Бұл күндері Мәскеу алаңдарында Ұлы Ресей жайында ұрандар ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан Ресейдің байрығы жері
болып шықты. ... ... ... ... мен ... көпжақты кепілдік алудың маңызы үлкен еді. “Сондықтан да ... ... ... ... мән ... Ол да ... ... бірден ұқты.
Бұдан кейін біз онымен Мәскеуде және Лондонда екі рет әңгімелестік”-деп
жазды Н. Назарбаев [47, 216 ... ірі ... ГФР мен ... да ... ... танытты. Н. Назарбаев өз кітабында Батыс ... ... ... Ганс ... Геншермен және Франция Президенті Франсуа
Миттеранмен болған кездесулері туралы да өте құнды ... ... де ... ... ... жоғары бағалай отырып, Н.
Назарбаев олардан өзінің көп нәрсе үйренгендігін айтады. Мысалы, ол ... ... ... ... мені қатты таңғалдырды. Демократия жайында ... мұң ... ... ол ... ... соншалықты тайыз
екендігін ұқтым...Біз ... ... ... жаңа ... жатқан
мемлекеттің басшысы үшін, демократия дегеніміз - өз ... ету ... мен ... ойлау жүйемізді түбегейлі өзгерту
қажеттігі ... сөз. Ол - өз ... үшін ... өзің ... шалу деген
сөз. Ол – адамдардың пікіріне құлақ асу, ... ашық ... ... еркін сезінуіне жағдай жасау, қай адамның да бұл дүниеге терезесі тең
боп туғанын мойындау ... ... ... Миттеран туралы: “Франсуа
Миттеран – нағыз француз. Қашан көрсең де, сыпайы, көңілді, әзілге ... ... ... ауыр ... шекті. Саяси тағдыры да шырғалаңдарға толы
болды. Меніңше бұл – француз саясатшыларының ерекше бір қасиеті... Француз
президенттерінің ... елді он төрт жыл ... ... ... ... ... таңғажайып саяси қайраткердің Франция мен әлемнің тағдырына тигізген
үлкен ықпалын ... ... ... ... ... Миттеран ХХ
ғасырдағы ұлттық тарихта генерал де ... ... ... ... деп санайды”-деп жазды [47, 217-223 бб.].
Тәуелсіз Қазақстан мемлекеті әлемдегі өз орнын анықтау үшін көп ... ... ... тиіс болды. Н. Назарбаев өз еңбегінде ... ... ... Сауд Аравиясына, Иран Ислам Республикасына, Жапонияға,
Оңтүстік Кореяға, ... ... ... ... Сингафур Президенті Ли
Куан Ю-мен болған бір апталық кездесуі туралы ... ... ... ... ... ... ... дерек көзін құрайтындығы күмәнсіз. Ондағы мәліметтерді пайдалана
білу еліміздің көпвекторлы ... ... ... ... ашып
көрсетуге көмектесері анық.
Сонымен, қорыта айтсақ, Н.Ә. Назарбаев еңбектері тәуелсіздік тарихының
басқа да ... ... ... ... ... ... және сыртқы атрибуттары ... да ... ... көзі ... ХХ ... ... ... әлем картасынан өз орнын алған дербес
мемлекеттің өзіне ғана тән басты ...... ...... ... ...... қаласының пайда болуына бастамшылық жасап, бар жұмысын
өзінің тікелей басқаруымен атқартқан адам ретінде, ұлттың ... ... ... мақсатында орасан зор жұмыстар атқарып, ел іргесінің
беріктігін, ұлттың ... ... ету ... әлем алпуыттарынан
кепілдік ала білген адам ретінде Н. Назарбаев еңбектерінің ... ... ... ... да ... ... ... ұлттық ақшамыз “теңге” тәуелсіздігіміздің экономикалық негізін
қаласа, “Астана” Елбасының алысты болжай білер көреген ... ... ... тәуелсіздігіміздің саяси символына айналды. Ал ядролық
қарудан өз еркімен бас тарту қазақ ... ажал ... ... ел ретінде басқалармен терезесі тең дәрежеде ... жол ... ... ... Н. Назарбаев еңбектерінің тәуелсіз Қазақстан
тарихының ... көзі ... ... мен басты ерекшелігі, біріншіден,
оның тәуелсіздік қарсаңында және тәуелсіздік ... ... ... ... ... Өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан бастап
республикалық ... ... ... болған, дәл тәуелсіздік алдында
Елбасы болып сайланған Н.Ә. Назарбаевқа сол жылдары ... ... ... ... ... ... ... куәсі болуына тура
келді. Жәнеде соның бәрі туралы өз еңбектерінде жазып, ... ... ... ... ... Н. ... еңбектерінің тәуелсіз
Қазақстан тарихының дерек көзі ретіндегі маңызы мен ерекшелгі, ... ... ... ... туралы, оның ең бір қиын-қыстау
сәттердегі тарихи шешімдер қабылдап, жаңа мемлекет қалыптастыра білу ... мол ... ... ... Н.Ә. Назарбаев еңбектерінің
деректік маңызы мен ерекшеліктері ... жеке ... ... ... Оның ең бір ауыр жылдары қарапайым қазақ отбасында
дүниеге келіп, ... ерте ... ... ел ... жете ... ... өмірін соған қызмет етуге арнауында. ... ... ... ... ... ... ... барлық сатысынан
өтуі, оған елдің реальді ... және ... ... ... ... өз ... ... бағалай білуге мүмкіндік
берген.
Мысалы, тәуелсіздік жылдары Елбасы қасында болып, оның сан ... ... ... мүмкіндігі болған М. Қасымбеков өз ... ... ... ... бір ... ... әр ... жиындарда
жасаған баяндамалары мен сөйлеген сөздерінің тәуелсіздік тарихының дерек
көздері ретіндегі маңызы туралы: ... ... ... ... қызмет бабымен түрлі жиындарда сөйлеген сөздерінің
түпнұсқалары мен ... ... ... ... жеке ... тұр. ... ... отырып ақтарған адам еліміз тәуелсіз атанғалы
бергі жылдарда мемлекет өмірінде болған ... ... ... ... ... ... еске ... көп нәрселердің төркініне
қайта көз жібере алады. Өйткені, осы ... ... ... ... мен саяси, экономикалық және әлеуметтік салалардағы қиындықтардың
сұлбасы бүгінде ... ... ... сол ақ ... ... көрініс
тапқан...
Елбасының қолынан өткен сол ... мен ... ... ... ... ... осы мерзімде қаралып, талқыланған
мәселелердің мазмұны мен сипаты да ... ... ... қарай
өзгерістерге ұшырағанын байқау қиын емес”-дейді [27, 112 ... ... ... ... көздері ретінде пайда болуының
объективтілігі КОКП-ның 1985 ... ... ... ... басталған
қоғамдық құбылыстармен байланысты. “Қайта құру” деген ... ... ... ... ... ... республикалардың пайда болуымен
аяқталды. Ал, ол, өз кезегінде, басқа да бұрынғы одақтас республикалардғы
сияқты, ... да жаңа ... ... алып ... ... бәрі Н.Ә.
Назарбаев еңбектерінде бейнеленді. Демек, Н. ... өзі куә ... ... ... құбылыстар туралы жазу ... ... ... ... ... бар маңызды дерек көзін жасады.
Шексіз билікке ие болған КОКП басшылығын сынаған ... ақ ... ... КСРО өмір сүріп ... ... ... болуы, ондағы
мәліметтердің шынайылық деңгейінің жоғары ... ... ... ... ... ... өз ... қайта қалыптастыру
тарихы бейнеленген. Сонымен қатар, Н. Назарбаев еңбектерін пайда болған
уақытына, мазмұны мен ... ... мен ... ... сыныптау, әр
еңбектің өзіндік ерекшеліктерін ескере отырып, оларға деректанулық ... ... ... ... Назарбаев еңбектерінде көрсетілген КСРО-ның ыдырауының басты саяси
себебі – ... ең ... ... ... ... ... ие ... басшылығындағы ат төбеліндей әміршіл топтың, жастарының ұлғайуына,
денсаулықтарының нашарлауына т. б. факторларға байланысты ел ... ... ... ... ... ... бағалап, қажетті шешімдер
қабылдай білу ... ... ... ... Елдің басқару
жүйесінде жалғандықтың, екіжүзділіктің, жеке ... ... ... дейін кең етек алуы. Саяси басшылықтың КСРО ... ... ... қоймайтын ұлтаралық қайшылықтарды дер кезінде шешуде
қаблетсіздік танытуы. Елдің саяси өмірінде түбегейлі ... ... ... Сонымен қатар, елде ... ... ... ... М.
Горбачевтың көп жағдайда сөзбұйдаға салынып, принципті мәселелерде
табандылық таныта алмауы т.т. Ал осы ... Н. ... ... Одақ ... ... М. ... тарих алдындағы атқарған
істерін жоғары ... оның ... ... шынайылық
деңгейінің жоғары екендігінің дәлелі.
Н.Ә. Назарбаев өз еңбектерінде КСРО-ның ыдырауының саяси себептерімен
қатар, әлеуметтік-экономикалық себептерін де ... ... ... ... ... ... ... алып келген процестің объективті
негіздерін айқын аша ... ... ... ... ... негіздерін
ұлтаралық қатнастарда, әлеуметтік қамсыздандыру саласында, т. б. ... ... ... ... экономика саласында бір орталықтан
басқарылған жоспарлы экономиканың тоқырауы, ... ... ... жол беру т.т. ... ... бәрі Н. ... ... нақты
фактілер негізінде дәлелденген. Демек, диссертациялық жұмыста келтірілген
мысалдар мен дәлелдер Қазақстанның тұңғыш Президенті ... ... ... тәуелсіздік қарсаңында ... ... және ... ахуалы объективті бейнеленген, шынайылық
деңгейі жоғары дерек көзі екендігін толығымен дәлелдейді деп ... ... ... ... мүмкін болған ... ... ... келтіру сияқты аса ... де ... да ... ... да тағдырлы істің басында тұрған Қазақстанның
тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың еңбектеріне деректанулық
талдау жасау, оның ... құру ... осы ... ... ... оның жолдары мен ерекшелікткрін және алғышарттарын ... ... ... ... ... жаңа ... ... халқының ғасырлар бойы көксеген ұлттық мемлекет құру туралы
армандарының орындалуы болса, екіншіден, бұл ... ... ... ... ... жаңадан жаңғыру еді. Үшіншіден, Қазақстан ... ... ... ... революциялық емес, эволюциялық жолды таңдаған.
Төртіншіден, жаңа ... ... жаңа ... ... білуде ескі
мемлекеттік машинаны дұрыс пайдалана білу тактикасы өзін толық ақтаған.
Бесіншіден, ең ... жаңа ... ... ... ... ... ... негізін қалаушы қазақ халқының қолында екендігін, ... ... ... тағдыры, сол мемлекеттің беріктігімен тікелей
байланысты екендігін дәлелдеген. Н. Ә. ... ... ... ... ... ... өзі. ... халқының, қазақ ұлтының өз
мемлекеттілігін құру ісіндегі бүгінгі күні қол жеткізген табыстары. ... ... ... ... ... ескеруге тиіс маңызды
фактор.
Сонымен қатар Президент Н.Ә. Назарбаев еңбектерінде келтірілген деректер
тәуелсіз ... ... ... ... аса бір ... ... ... мәліметтер жетікізіп отырғандығы күмәнсіз. Біріншіден,
президенттік басқару формасы бұрынғы Одақ ... де, ... ... ... ... пайда болды. Оның басты себебі ескі кеңестік-
партиялық, әміршілдік-әкімшілдік басқару ... ... ... ... ... президенттік басқару жүйесі ескі ... ... ... мен толықтырулар енгізу негізінде пайда болды.
Үшіншіден, Қазақстандағы президенттік билік жүйесінің қалыптасуы, Қазақстан
халқының өз ... ... рет өз ... ... ... ... ... ыдырап, алып державаның тарих сақанасынан біржола кетуі
жағдайында жүрді. Төртіншіден, президенттік ... ... ... ... ... ... жаңа құбылыс – парламент пен
президенттік билік арасындағы күрес жағдайында ... ... ... ... ... ... ... негізі, мәтіні Н. Ә.
Назарбаевтың басқаруымен және тікелей қатысуымен дайындалып, 1995 ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының жаңа Конституциясында қаланды.
Сонымен, қорыта айтсақ, Н.Ә. Назарбаев еңбектері тәуелсіздік тарихының
басқа да қырларымен қатар, ... ... ... ... және сыртқы атрибуттары тарихының да маңызды дерек көзі ... ХХ ... ... ... әлем ... өз ... ... дербес
мемлекеттің өзіне ғана тән басты атрибуттары – ұлттық валюта – “теңге” мен
Ел Ордасы – Астана қаласының пайда ... ... ... бар ... ... ... атқартқан адам ретінде, ұлттың қауіпсіздігі мен
мемлекеттілігін сақтау мақсатында орасан зор жұмыстар атқарып, ел ... ... ... ... ету ... әлем ... ала ... адам ретінде Н. Назарбаев еңбектерінің деректік орыны
да, ғылыми құндылығы да ерекше екендігі талассыз.
Егер, ... ... ... ... ... ... ... Елбасының алысты болжай білер көреген саясатшы екендігін
дәлелдеумен қатар, тәуелсіздігіміздің саяси символына айналды. Ал ядролық
қарудан өз ... бас ... ... ... ажал құшағынан құтқарып,
бейбітсүйгіш ел ретінде басқалармен терезесі тең дәрежеде қарым-қатнастар
жасауға жол ашты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Н. ... ... ...... білім мен кенен ғылымда //Егемен
Қазақстан. -2004. -13 қазан.
2 Ақбиев М. Президент шыққан шаңырақ // ... ... ... Б. ... Президенттің туған жерінде // Ақ жол.-2003.-10
шілде.
4 Әзиев Ә. Алатаудан ұшқан ... // ... ... ... К. Әділетсіздікпен бетпе-бет; Таусылмайтын туған күн; Бізге
беймәлім Теміртау:// Ана тілі.-2000.-22 наурыз.
6 Боржымбай Ж. ...... // ... және ... ... М.-Ш., ... Ж. ... кіндік шешесі // Егемен
Қазақстан.-1998.-6 маусым.
8 Лұқпан Е. Құрыш қалай шынықты? // Егемен Қазақстан.-2005.-6 шілде.
9 ... Қ. ... мен ісі ... // ... ... Омашев Қ. Теміртау мектебі // Егемен Қазақстан.-2006.-7 қаңтар.
11 Сапаралы Б. Президенттің балалық шағы: - ... ... ... Қонаев Д. Ақиқаттан аттауға болмайды. – Алматы: “Санат”,-1994.-512 бет.
13 Қонаев Д. Өтті дәурен осылай. - Алматы: РГЖИ ... МП ... -448 ... ... Ә. ... ақ ... - Алматы: Қазақстан, -1998.-736 бет.
15 Кекілбаев Ә. ... ...... -2002. -376 ... Әбдікәрімов О. Елбасы еліне, елі Елбасына сенеді. // Егемен Қазақстан.-
2005.-6 желтоқсан
17Тасмағамбетов И. Социально-политическое обновление ... ... ... ... ... с.
18 Тасмағамбетов И. Социальная политика и политическая трансформация.-
Алматы: Ғылым.-1997.-250 с.
19 Терещенко С. Мен ... тек ... ... ғана ... адам
ретінде де білемін...// Жас Алаш.-1998.-24 желтоқсан.
20 Тоқаев Қ. ... ... ... ... ... С. Тәуелсіздік шежіресі.-Астана:-Елорда.-2001.-328 б.
22 Ертысбаев Е. Казахстан и Назарбаев: логика перемен.-Астана: Елорда,-
2001,-576 с.
23 Қасымбеков М. Елін ... елі ... ... ... Елорда, 2005.
-200 бет.
24 Қасымбеков М. Елбасы қалай жұмыс істеді? // ... ... ... М. ... және ... ... 5.
26 Қасымбеков М. Елбасының жұмыс кестесі.// Егемен Қазақстан.-2000.-14
шілде.
27 Қасымбеков М. ... ... ... ... Егемен Қазақстан.-2000.-22 сәуір.
28 Құл-Мұхаммед М. Менің Президентім // Қазақ елі.-1999.-8 қаңтар.
29 Құл-Мұхаммед М. ... ... ... келбеті // Егемен
Қазақстан.-1996.-2 наурыз.
30 Құл-Мұхаммед М. Тарих табыстырған тағылым. // Егемен Қазақстан.-1995.-31
мамыр.
31 Мұхамеджанов Б. ... ... ... нені көрсетеді? //
Егемен Қазақстан.-1995.-1 наурыз.
32 Сұлтанов Қ. Тәуелсіздік толғауы: 1993. // ... ... ... В. Назарбаевқа сенуге болады // Егемен Қазақстан.-2006.-2 қаңтар
34 Ақатай С. Н. Ақ жол адастырмайды // ... ... ... ... С. Ел басы – ... ... ... болса игі // Ақиқат.-1995.-№ 6-
3-13б.
36 Ақтаев С. ... // ... ... ... ... ... // Жас ... қазан
38 Аманжолов Қ. Сіз сол үшін де Президентсіз // Дала ... ... Қ. Сені ... ... // Дала дидары.-1991.-1-7, 15-21, 22-29
қараша; 5, 6-12 желтоқсан
40 Асаубаев Қ. Қазақстан ... ... ... // ... ... Ахметбекұлы А. Әлем мойындаған дара тұлға // Әдебиет айдыны.- 2005.- 1
желтоқсан.
42 Әбдіманапов С. Елбасын ұлықтау – елдің ... // ... ... ... С. ... ... ... ҚР Президенті жайлы // Нұр Астана.-
2006.-15-22 ақпан
44 Әбіш Қ. Туған халқының дана ... // ... ... б.
45 Әлімбекұлы Б. Қиындық - өтпелі құбылыс // Халық кеңесі.-1995.-15 сәуір.
46 Әмшина Н. Ел ... ... ... // Сыр бойы.-2005.-29 маусым.-1-2 б.
47Әуелбек Ә. Ертеңіне қол созған Қазақстан жарқын болашаққа бастаған 48 ... ... // Дала мен ... маусым.-12-13 б.
49 Байжан-Ата С. Нар тұлғалар // Ақиқат.-1997,-№ 12.-51-55 б.
50 Байжан-Ата С. Ел ... – ер ... // ... ... 5 ... Байғұт М. Тұңғыш: ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев туралы // ... ... ... Ж. ... ... ... жол //1993.-желтоқсан № 49.-1-3 б.
53 Бочаров Г. Президент Назарбаевтың батыл шешімі («Известия» газеті ... 18 ... // ... ... сәуір
54 Ғали Ә. Назарбаев – реформашыл тұлға ... ... ... ... М. ...... ... діңгегі // Қазақ әдебиеті.-1997.-
29 сәуір.
56 Доғру Ш. Нұрсұлтанның нұрлы жолы // Қазақ елі.-2003.-№ 4.-4 б.
57 Жақып С. Нұрсұлтан Назарбаев// Дала мен ... ... ... М. Ұлы ... ... // ... ... шілде
59 Жанболатұлы С. Мен білетін Нұрекең // Қазақ елі.-2003.-12 мамыр
60 Жандаулет Т. Саясаткер ... ... ... туралы кейбір ойлар //
Жас Алаш.-1993.-9 ақпан
61 Жандәулетов В. Келешекке – кемел басшымен! // Қазақстан – ... ... Қ. ... ... ... ... // ... шілде
63 Мұқаштегі М. Ел Президенті – реформатр // Алматы ... ... Р. ... ... орын ... тұлға // Ақ жол.-2000.-8 шілде
Нұржекеұлы Б. Президент // Егемен Қазақстан.-2000.-4 шілде
65 ... Қ. ... ... ... //Ақ ...... ... В. Жаңа Қазақстан және оның көшбасшысы.-Астана ақшамы.-2001.-17
шілде
67 Түменбай Қ. Тәуекел – ердің жолдасы // Жас Алаш.-2001.-27 қараша
68 ... Т. ... ... // Жас ... ... ... О. ... Президенті // Қазақ әдебиеті.-1990.-27 шілде
70 Видова О. Нурсултан Назарбаев: Портрет ... и ... ... ... Ж. Ел және ... // ... ... қараша
72 Жүнісов С. Хан мен Президент // Арқа ажары.-2000.-6.-8.-11.-18 шілде
73 Жолдасбеков М. ... А. ... Қ. Ел ... ... ... ... // Егемен Қазақстан.-2005.-12 қараша
74 Исабеков Д. Күдік сейіліп, тұман айыға ... // ... ... сәуір
75 Қабдолов З. Тәуелсіздік толғауы: 2001// ... ... ... Қ. Сүйер ұлың болса, сен сүй, сүйінерге ... ... ... ... ... У. Өмір ағысы //Жас Алаш.-1992.-1 желтоқсан
78 Медетбек Т. Ер жігіттің ішінде ат басындай шер өсер // Егемен ... ... ... Ш. ... толғауы: 1997 // Егемен Қазақстан.-2001.-
қыркүйек
80 Нұрғали Р. Жүректегі жүздесулер // Егемен Қазақстан.-2005.-7 желтоқсан
81 Олжай Қ. ... ...... ... ... ... Н. ... кімге керек? // Қазақ әдебиеті.-1999.-1 қаңтар
83 Смайлов К. Мен ... ... ... ... ... К. ... ... 1996 // Егемен ... ... Г. И. ... ... ... Зиманов С. Осыдан он жыл бұрын да Назарбаевқа тең келер тұлға болмады //
Жұлдыз.-2001.-№ 10.-135-142 бб.
87 Зиманов С. Конституция и ... ... ... 316 ... ... С. Елбасының ерлігін елі білсін // Егемен Қазақстан.-2005.-15
желтоқсан
89 Сапаргалиев Г. ... ... ... не? // ... 7
90 ... Г. С. Конституционное право Республики Казахстан.-Алматы:-
Жеті ... ... ... Е. ... ... мемлекеті мен құқығының негіздері.
Алматы: - 2003.-2003.-692 ... ... А.Х. ... ... ... модернизация общества
переходного периода.-Алматы: Онер.-1997.
93 Джунусова Ж. К. Республика Казахстан. Президент. Институты ... ... ... Н. Р. О ... и ... ... ... М. Становление института президента в Республике Казахстан.-
Астана. ? 1996. ?
96 ... А. К. ... ... ... ... ... 412 ... Малиновский Глава государства суверенного Казахстана. –Алматы: -Адилет.-
1998.?
98 Сааданбеков Ж. Нурсултан ... ... ...... ... Мурат Байкал Настройщик Евразий.-Азербайжан, Баку.-«ГАПП – ... ... ... В. Ежевский Л. ... ... ... ... Валавой Д. Кремлевский тупик и Назарбаев.-М:.Мол. Гвардия.-1993.-191.
102 Азия асқарлары // Егемен Қазақстан.-2005.-15 ... ... Б. ... ... // ... ... қазан
104 Аяған Б. Құлдық сана қалыбы // Егемен Қазақстан.-2006.-22 наурыз
105 Қозыбаев М. Үлкен көште үлкен үміт жетелейді // ... ... ... ... М. Өрге ... ... // Парасат.-2000.№ 6.-7-13 бб
107 Нұрпейіс К. Президент – ел тұлғасы // Жетісу.-2001.-31 наурыз
108 Есмағамбетұлы К. Тәуелсіздік философиясы // ... ... ... ... Қ. ... ... бұрмаланбақ? // Қазақ әдебиеті.-2003.-10
қазан
110 Салқынұлы С. Тұңғыш ...... ... ... ... Б. Бурханов К. Султанов Б. Современная ... ... ... ... А. С. ... ... Ақорда веб-сайт w w w. Akorda KZ
114 Назарбаев Н. Ә. Әділеттің ақ жолы.-Алматы:-Қазақстан,-1991.- 288 б.
115 Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің мұрағаты. 812-қор, 26-тізбе, 1-іс,
15-16 ... ... ... ... ... ... ... 1-
іс,17-п.
118 Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты. 812-қор, 26-тізбе, 1-
іс,18-п.
119 Қазақстан Республикасы ... ... ... 26-тізбе, 1-
іс,19-п.
120 Назарбаев Н. Халықтан жасыратын ештеңе жоқ.// Егемен Қазақстан. -1997-5
шілде
121 Назарбаев Н. Ел ...... // ... ... – 22 ... ... А. Феномен Назарбаева не разгадан // Известия.-1991.-3 декабрь
123 Феличев О. Феномен Назарбаева // Красная ... ... ... Н. ... ... ... ... қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы: - Алматы:- РГЖИ, “Дәуір”, 1992.-56 б.
125 Назарбаев Н. Қазақстанның болашағы – ... ... ... ... ПО ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996.- 272 б.
127 Назарбаев Н. ... – 2030: ... ... 1998.-96 б.
128 Назарбаев Н. “Қазақстан – 2030” Стратегиясы іс жүзінде // ... 12 ... ... Н. Ә. ... ... қазағым. –Алматы: Өнер.-1998.-306 б.
130 Назарбаев Н. Қазақстан – Ресей қатнастары: - Алматы: Қазақстан, ... 336 ... ... Н. Тарих толқынында. – Алматы: - Атамұра, -1999.-296 ... ... Н. Ә. ... ...... ... 2001. -304 ... Назарбаев Н. Ә. Сындарлы он жыл. – Алматы: Атамұра, -2003. -240 б.
134 ... Н. ... ... ... 2005.- 192 ... ... Б. Н. Исповедь на заданную тему. М.: ПНК, -1990.-192 с.
136 ... Н.Ә. ... ... ... және ... ... жолында. Астана: Елорда, 2005. – 48 б.
137Мұртаза Ш. Президенттің сөзі мен ісі, - Ел мен ... - ... – 334 ... ... Б. Ә. Аға. ... ... 2001. – 136 ... Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты. 708-қор, 133-тізбе, 18-
іс,7-8-пп.
140 ... ... ... ... ... ... ... 25-п.
141 Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты. 708-қор,121-тізбе, 111-
іс,5-п.
142 Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің мұрағаты. 708-қор,133-тізбе, 24-
іс, 2-п.
144 ... ... ... ... ... ... 10-11-пп.
145 Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты. 708-қор,133-тізбе, 67-
іс,14-15-пп.
146 Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты. 708-қор,133-тізбе, 67-
іс,14-15-пп.
147 ... ... ... ... 708-қор,127-тізбе, 68-
іс,2-п.
148 Тәуелсіздік толғауы. – Астана: - 2002.- 376 б.
149 Нұрпейісов Е. Қ., ... А. К. ... ... ... ... ... ... – Алматы: Жеті жарғы,- 1996.- 96 б.
150 Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері: Оқулық-
Алматы:- 2003.- 692 ... ... жүз күні // ... жас.- 1990.- 1 ... ... ... ... // Социалистік Қазақстан. – 1990.- 29 шілде.
153 Қазақстан жолы // Егемен Қазақстан. – 2005. – 15 желтоқсан.
154 ... ...... 1993.- 351 ... ... Х. Теңге.- Алматы: - 2003.- 212 б.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 214 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан — әлемдік қоғамдастықтың белсенді мүшесі9 бет
Жоспарлау жүйесі: малайзия тәжірибесі25 бет
Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы3 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
1970-1990 жылдардағы Қазақстан15 бет
1980-1990 жж. Тунис Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму тенденциялары59 бет
1998-2006 жылдардағы мұрағат ісін дамыту проблемалары47 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь