Ұлттық мерзімді басылымдардың Қазақстан тарихының өзекті мәселелеріне жаңа көзқарасты қалыптастырудағы рөлі: тарихнамалық талдау (1985-2005 жж.)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Қазақстан тарихының методологиялық және теориялық мәселелерінің баспасөзде көтерілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

1.1 Отан тарихының өзекті мәселелерін зерттеудің теориялық.концептуалдық және методологиялық негіздерінің баспасөзде көрініс
табуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 14

1.2 Қазақстандағы балама тарих құбылысы және оған қатысты ой.
пікірлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34

2 ҰЛТТЫҚ БАСПАСӨЗДІҢ БАЛАМА ТАРИХИ ОЙЛАУДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ШАРАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 45

2.1 Қайта құру жылдарындағы жаңа тарихи көзқарастардың
баспасөзде насихатталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45

2.2 Тарихи сананы қалыптастыру бағытында баспасөздегі талпыныстар ... 63

3 Баспасөз беттіндегі Қазақстан тарихына қатысты жаңа ой . пікірлер
мен ұстанымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92

3.1 Отан тарихының өзекті мәселелерін баспасөз бетінде балама түрде
зерттеу жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92

3.2 Отан тарихын жазудағы жаңа бағыттар мен ұстанымдардың
баспасөзде жариялануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 114

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 123

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 128
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекетке айналғанға дейін Отан тарихы КСРО тарихының құрамдас бір бөлшегі, тіпті “қосымшасы” деңгейінде болды. Қазақстан тарихы Мәскеудің империялық, отарлық, миссионерлік, экспансиялық саясатын бүркемелейтін идеология шеңберінде, маркстік-лениндік методология негізінде таптық көзқарас тұрғысынан зерттелді. Кеңестік Ресей тарихшылары жасаған тұжырымдар мен қорытындыларды, концепцияларды қазақстандық тарихшылар ешқандай талқылаусыз қабылдап, оларды өз еңбектерінің өзегі мен ғылыми негізіне айналдыруға мәжбүр болды. Қазақстан тарихының “өзекті мәселелері” тек қана Коммунистік партияның Орталық Комитеті жүргізіп отырған саясатын мадақтап, насихаттау тұрғысында ғана зерттеу нысанына айналды. Бұл үрдіске қарсылық білдірген тарихшылар қуғынға ұшырады. Қазақ топырағында болған барлық тарихи оқиғалар мен құбылыстар, мәдени-рухани процестер ұлыорыстық көзқараста жазылып, түсіндірілді. Қазақ халқы өзінің шынайы тарихынан қол үзіп, дүниені “ұлыорыс” халқының көзімен тануға мәжбүр болды.
Ұлттық тарихты тізгіндеген Коммунистік партия мен Кеңестік Ресей билеушілері осындай идеология негізінде орыстандыру саясатын белсенді түрде жүргізді. Тарих ғылымы дербес пән ретінде емес, Компартияның насихат құралы деңгейінде қалып қойды. Қазақ халқының тарихы тұтастай “ақтаңдақ” беттерге айналды. Ұлт тарихшылары қанша тырысқанымен коммунистік цензура аясында өз дәрежесінде дербес зерттеу жұмысын жүргізу мүмкін емес еді. Мұны аға буын тарихшы қауым жақсы түсінді.
Ата тарихы мен ұлттық санадан ажырап, ана тілін ұмытуға айналған қазақ халқын 1986 жылғы ұлттық бұлқыныс пен оның артынша жүргізілген қайта құру саясаты, көп ұзамай төтеден келген тәуелсіздіктің сақтап қалғаны жасырын емес. Қайта құру жылдарындағы серпіліс нәтижесінде Алаш қозғалысының кейбір өкілдері мен қазақ мәдениетіндегі қайталанбас дара тұлғалардың шығармашылығы мен өмірін зерттеуге мүмкіндік туды. Одақ көлемінде ұлт-азаттық қозғалыстар тарихы жаңа тұрғыда зерделеніп, ұлттық мәдениет тарихы қайта қарастырыла бастады. Осы кезеңде Қазақстан тарихының ұлтымызға белгісіз беттері көптеп ашыла бастағанымен, отандық тарих ғылымының өзекті мәселелері әлі күнге дейін толық зерттеліп болған жоқ. Тәуелсіздік жылдары Қазақстанның тарих ғылымы, бір жағынан, жаңа нысандарды зерттей отырып, қарқынды дамуды басынан кешірсе, екінші жағынан, теориялық-әдістемелік тұрғыдан дағдарысқа ұшырады. Сондықтан да, Қазақстан тарихы мен оның өзекті мәселелерінің зерттелу тарихын тарихнамалық талдауға алу аса қажетті болып табылады.
Қазақстан тарихының “ақтаңдақ” беттері мен тарих ғылымының өзекті мәселелері ең алғаш рет талқылауға түсіп, жұртшылық назарына ілігетін орны – мерзімді басылым құралдары. Отан тарихының “ақтаңдақ” беттеріне қатысты ең алғашқы мақалалар мен материалдар да баспасөз беттерінде жарияланды. Тарих ғылымының теориялық - әдістемелік мәселелеріне қатысты зерттеулер де алғаш баспасөз бетінде жарық көрді. Қайта құру және тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанның мерзімді басылым құралдары - Қазақстан тарихының даму
1 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. Оқу құралы: – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 272 б.
2 Сенімділік – қайта құрудың тірегі. КПСС орталық комитетіндегі кездесу // Социалистік Қазақстан. – 1987. – 15 февраль.
3 Нұрғалиева Л.Р. 1917-1937 жылдардағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері баспасөзде: тарихнамалық талдау: тарих ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 1998. – 143 б.
4 Нұрғалиева Л.Р. Тарих және баспасөз. 1917-1937 жылдардағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері баспасөзде: тарихнамалық зерттеу. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2000. – 100 б.
5 Нартбаев Ш.Ж. Қазақстанда тәуелсіз тарихи және тарихнамалық ой-пікірлердің қалыптасуы (1991-2003 жж.): тарих ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 2004. – 161 б.
6 Кентбеков С.К. Проблемы историографии и основные принципы периодизации истории до советского Казахстана: дис. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 182 с.
7 Алдамжар З. Тарих: пайым мен тағылым. – Алматы: Арыс, 2002. – 288 б.
8 Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1984. – 272 с.
9 Аманжолова Д.А. Партия Алаш: История и историография: Уч. пособие. – Семипалатинск: Семипалатинский пед. институт им. Шакарима, 1993. – 137 с.
10 Мамраева А.К. Общественно-политическое развитие Казахстана начала
ХХ века и Алихан Букейханов: дис. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 145 с.
11 Сейтов Э.Г. Букейханов А.Н. – как историк и общественно политический деятель: автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1996. – 28 с.
12 Нұрмағамбетова Р.К. Движение Алаш и Алаш Орда: Историография проблемы 1920-1990-е годы ХХ века. – Алматы, 2003. – 153 с.
13 Канафин К.К. Райымжан Марсеков. Формирование мировоззрения. Общественно-политическая деятельность. (1879-1922 гг.): дис. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1999. – 125 с.
14 Омарбеков Ш.Т. ХХ ғасырдың 20-30 – шы жылдарында саяси қуғындалған қазақ зиялыларының тарихи көзқарасы: тарих ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.
15 Рахимбекова Б.К. Проблемы истории Казахстана второй половины ХІХ – начала ХХ вв. В современной историографии (1985-2000 гг.): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 2001. – 30 с.
16 Ковальская С.И. Проблемы историографии миграций населения Казахстана (ХVІІІ-ХХ вв.): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 23 с.
17 Ешмуратов А.К. История изучения института собственности в Казахстане (вторая половина ХІХ - начало ХХ вв.): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 2002. – 30 с.
18 Есмағамбетов К.Л. Зарубежная историография истории Казахстана (с древних времен до начала 90-х годов ХХ в.): автореф. ... д-ра ист. наук. – Алматы, 2000. – 48 с.
19 Несипбаева К.Р. Современная англо-американская историография русской экспансии и колонизации Центральной Азии (ХVІІІ – начало ХХ вв): автореф. ... д-ра ист. наук. – Алматы, 1999. – 49 с.
20 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғ. соңы – ХХ ғасыр): тарих ғыл. д-ры ... дис. – Алматы, 1999. – 355 б.
21 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы ХХ – ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы аграрлық реформалар тарихнамасы (1900-1929 жылдар). – Алматы, 1998. – 119 б.
22 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы ХХ ғасырдың 20-90 – жылдарындағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы. – Алматы: Ғылым, 1999. – 177 б.
23 Төлебаев Т.Ә. ХІХ ғ. ІІ жартысы мен ХХ ғ. басындағы Қазақстанға капитализмнің енуінің тарихнамасы. – Алматы: ТОО Айдана, 2002. – 278 б.
24 Бырбаева Г.Б. Женщины Казахстана в годы Великой Отечественной войны (проблемы историографии): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1996. – 25 с.
25 Сәбденова Г.Е. Қазақ хандығының тарихнамасы: халқының қалыптасуы, мемлекеттілігінің құрылуы және нығаюы (ХV ғ. ортасы - ХVІ ғ. бірінші ширегі): тарих ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 2003. – 173 б.
26 Абдилдабекова А.М. Россия и Казахстан (ХVІІІ – начало ХХ века): вопросы историографии: Учебное пособие. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 124 с.
27 Атабаев Қ. Мерзімді басылым Қазақстан тарихының дерек көзі (1870-1918 жж.): тарих ғыл. д-ры ... дис. – Алматы, 2000. – 286 б.
28 Шеретов С.Г. Теоретические проблемы мемуароведения (Российская историография 1917-1991 гг.): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1996. – 27 с.
29 Тош Д. Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка / Пер. с англ. – Москва: Издательство “Весь Мир”, 2000. – 296 с.
30 Поппер К. Тарихшылдық жұтаңдығы. – Алматы: Ғылым, 1997. – 152 б.
31 Историографии истории нового времени стран Европы и Америки. – Москва: Высшая школа, 1990. – 512 с.
32 Каримов О.К. История исторической науки Таджикистана: автореф. ...
д-ра ист. наук. – Душанбе, 2002. – 50 с.
33 Алымбаев Ж.Б. Историография завонвания Туркестана Россией ХІХ – начало ХХ вв: автореф. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 2001. – 31 с.
34 Ахмеджанов Г. Советская историография завоевания Туркестана и установление господства России в Средней Азии: автореф. ... д-ра ист. наук. – Ташкент, 1991. – 43 с.
35 Воробьева О.В. Учение А.Тойнби о цивилизациях в трактовках отечественной историографии: автореф. ... канд. ист. наук. – Липецк, 1999. – 26 с.
36 Гарипов Р.Г. Историография общественно-политических и национально-прогрессивных движений в Туркестане начало ХХ века (тенденции в изучении проблемы в тоталитарный период и в эпоху независимости): автореф. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 2001. – 29 с.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ: ... ... ... ... ... басылымдардың Қазақстан тарихының өзекті ... ... ... ... ... талдау (1985-2005 жж.)
07.00.09 – тарихнама, деректану
және тарихи зерттеу әдістері
Тарих ғылымдарының кандидаты ... ... алу ... ... ... Республикасы Ұлттық
ғылым академиясының академигі,
тарих ғылымдарының докторы,
профессор К.Н. Нұрпейіс
Қазақстан Республикасы
Алматы 2007
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
........................................... 3
1 ... ... ... және ... ... ... 14
1.1 Отан тарихының өзекті мәселелерін зерттеудің теориялық-
концептуалдық және методологиялық негіздерінің баспасөзде ... ... ... ... ... ... және оған қатысты ой-
пікірлер
............................................................................
......................................... 34
2 ҰЛТТЫҚ БАСПАСӨЗДІҢ БАЛАМА ТАРИХИ ОЙЛАУДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ШАРАЛАРЫ
..........................................................................
45
2.1 ... құру ... жаңа ... ... ... ... ... ... ... ... баспасөздегі талпыныстар ...
63
3 Баспасөз беттіндегі Қазақстан тарихына қатысты жаңа ой – пікірлер
мен ұстанымдар
............................................................................
............................ 92
3.1 Отан ... ... ... баспасөз бетінде балама түрде
зерттеу жағдайы
............................................................................
........................... 92
3.2 Отан тарихын жазудағы жаңа ... мен ... ... 114
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
........................... 123
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
...................................................... 128
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. ... ... ... ... ... Отан ... КСРО ... құрамдас бір
бөлшегі, тіпті “қосымшасы” деңгейінде болды. Қазақстан тарихы Мәскеудің
империялық, отарлық, ... ... ... ... ... ... методология негізінде таптық
көзқарас тұрғысынан зерттелді. ... ... ... ... мен ... ... ... тарихшылар
ешқандай талқылаусыз қабылдап, оларды өз ... ... мен ... ... ... ... ... тарихының “өзекті мәселелері”
тек қана Коммунистік партияның Орталық Комитеті жүргізіп отырған саясатын
мадақтап, насихаттау тұрғысында ғана зерттеу ... ... Бұл ... ... ... қуғынға ұшырады. Қазақ топырағында ... ... ... мен ... мәдени-рухани процестер ұлыорыстық
көзқараста жазылып, түсіндірілді. Қазақ халқы өзінің ... ... ... ... ... халқының көзімен тануға мәжбүр болды.
Ұлттық тарихты тізгіндеген Коммунистік партия мен ... ... ... ... негізінде орыстандыру саясатын белсенді түрде
жүргізді. Тарих ғылымы дербес пән ретінде емес, Компартияның насихат ... ... ... Қазақ халқының тарихы тұтастай “ақтаңдақ” беттерге
айналды. Ұлт ... ... ... ... ... ... ... дербес зерттеу жұмысын жүргізу мүмкін емес еді. Мұны аға ... ... ... түсінді.
Ата тарихы мен ұлттық санадан ажырап, ана тілін ұмытуға айналған қазақ
халқын 1986 жылғы ұлттық бұлқыныс пен оның ... ... ... ... көп ұзамай төтеден келген тәуелсіздіктің сақтап қалғаны жасырын
емес. Қайта құру ... ... ... Алаш ... кейбір
өкілдері мен қазақ мәдениетіндегі қайталанбас дара ... мен ... ... мүмкіндік туды. Одақ көлемінде ұлт-
азаттық қозғалыстар тарихы жаңа тұрғыда зерделеніп, ұлттық ... ... ... ... Осы ... Қазақстан тарихының ұлтымызға
белгісіз беттері көптеп ашыла бастағанымен, отандық тарих ... ... әлі ... ... толық зерттеліп болған жоқ. Тәуелсіздік жылдары
Қазақстанның тарих ғылымы, бір жағынан, жаңа ... ... ... дамуды басынан кешірсе, екінші жағынан, теориялық-әдістемелік
тұрғыдан дағдарысқа ұшырады. ... да, ... ... мен оның ... ... тарихын тарихнамалық талдауға алу аса қажетті болып
табылады.
Қазақстан тарихының ... ... мен ... ... ... ең алғаш рет талқылауға түсіп, жұртшылық назарына ілігетін орны
– мерзімді басылым құралдары. Отан тарихының “ақтаңдақ” беттеріне ... ... ... мен ... да баспасөз беттерінде жарияланды.
Тарих ғылымының теориялық - әдістемелік мәселелеріне қатысты зерттеулер де
алғаш баспасөз бетінде ... ... ... құру және ... ... мерзімді басылым құралдары - Қазақстан тарихының даму барысы
мен “ақтаңдақтар” құпиясының ашылу ... ... ... ... ... жүргізілу тарихын, тарихи сана мен жаңаша ойдың
дамуын, тарихты зерттеуде жаңа ... мен ... ... негіздердің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... көзі ... Сондықтан да, баспасөз бетіндегі тарихи ... ... ... алу, осы ... ... ... ... өзекті
мәселелерін айқындау, жаңа зерттеу нысандары мен бағыттарын ашу аса ... ... ... кезеңінде мерзімді басылым құралдарында Отан
тарихының өзекті мәселелеріне қатысты жарық көрген еңбектерге ... ... ... ... ... ... тарихы үшін қалыптастырып
берген қасаң тұжырымдар мен ... ... ... ... ... ... ... кеңейгенін
көруге болады. Сондай-ақ, тарихи білім мен ... ... ... ... ... ... қазіргі жай-күйі мен тарихи өзекті
мәселелердің зерттелу ... ... ... ... ... ... ететін тақырыптар мен бағыттарды белгілеп беру, оларды
зерттеушілердің назарына ... ... да ... ... үшін ... ... табылады.
Сонымен қатар, баспасөз беттерінде жарық көрген Қазақстандағы тарих
ғылымының өзекті ... ... ... ... ... ... қарастырып, қазіргі кәсіби тарихшы қауым
үшін көкейкесті болып табылатын тарих ғылымының болашақтағы даму ... ... ... ... тағы да арта түседі. Ал,
тәуелсіздіктің алғашқы жылдары мерзімді ... ... ... бүгінде
тереңдей түскен “балама тарих құбылысының” табиғаты мен оның ... ... ... тарих жасау бағытының қалай қалыптасатынын
анықтау ғылым үшін де, қоғамдық пікір жинақтауда да аса маңызды. ... ... мен ... ... ... ... ұмтылыс –
біздің зерттеу жұмысымыздың өзектілігін тағы бір ... ... ... ... ... Отан тарихының бұрын-соңды үстірт немесе
бұрмаланып ... ... ашу ... әуесқой тарихшылар да көп
еңбектеніп, ... ... ... ... ... Олардың қатарында барлық мамандық пен кәсіп ... ... ... ... ... деген қызығушылықтың деңгейін
анықтауға болады. Алайда, олардың ғылыми деңгейін ... ... ... ... ғана қол ... болады. Тарихнамалық талдау
негізінде, жансақ зерттеу бағыттары мен біржақты, ... ... ... ... мен ... ... әшкерелеу біздің зерттеу
жұмысымыздың негізгі өзегі болып табылады.
Қайта құру жылдары мен ... ... ... ... жарық көрген Қазақстан тарихының өзекті мәселелеріне қатысты
баспасөз беттерінде жарияланған еңбектерді тарихнамалық ... ... ... зор ... дау ... ... зерттелу деңгейі. Осы уақытқа дейін Отан тарихының әртүрлі
тарихнамалық кезеңдері мен тақырыптарына қатысты ... ... ... ... тарихының “ақтаңдақ” беттері мен тарих
ғылымының өзекті мәселелеріне байланысты мерзімді басылым құралдарында
жарық көрген еңбектер ... ... ... ... жоқ ... басылым құралдарында “тоқырау” жылдары айтылмай, жылы жабу
астында жасырылып ... ... ... ... ... ... ... қолданыла бастауы – ... ... ... (1987 жылдың ақпаны – 1988 жыл) жатады. Мұның өзі ... ... ... жаңа ... жылы леп ... ... ... Кейін академик М. Қозыбаев: “Ақтаңдақ” ... ... өзі ... рет 1987 ... ... ... ... [1, 9 б.], -
деп еске алды. Оны алғаш рет ... ... КСРО ... Бас ... М.С. ... ... Ол: “...тарихты өзінің қаз-
қалпында көру керек. Бәрі де ... ... ... ауыр ... ... да, ... де ұмытылған есімдер, ақтаңдақ орындар
болмауға тиіс. Әйтпесе бұл тарих та әдебиет те ... ... ... болып шығады” [2], - деген болатын.
Академик М. Қозыбаев ақтаңдақтарға ... ... ... зобалаңның астында қалған оқиғалары мен тұлғаларын” [1, 9 б.]
жатқызса, 1917-1937 жылдардағы Қазақстан тарихының ... ... Л. ... “Ақтаңдақ” деген ұғымының өзі шартты түрде алынған
анықтама. Ғылыми-методологиялық тұрғыдан ... бұл ... сол ... ... ... ... ол ... идеологиялық негізіне қайшы
келетін, шын мәнінде тек тәуелсіздік тұрғысынан ғана ... ... ... жатады... Сайып келгенде, “ақтаңдақтар” – қазақ тарихының
мүддесіне сай, бодандық пен отаршылық ... ... ... [3, 4-5 бб.], - деп ... ... ... бір ... “Ақтаңдақ” термині горбачевтік қоғамды қайта
құру және демократияландыру ... мен ... ... ... ... ... ... болып саналып, ғылымда зерттеушілердің жиі
қолданатын сөзіне ... ... төл ... ... ... ... қалпына келтіп, тың деректер негізінде шынайы еңбектер
жазылу барысында бұл термин уақытша ғана қолданыста ... ... сөзі Отан ... ... ... ... екендігін, оның
мағынасы бұрын-соңды объективті түрде зерттелмей, бұрмаланып, саяси жүйелер
шеңберінде ... ... ... ғана ... қолданылғаны тарихи
зерделеу көрсетіп берді. Сондықтан да, тарихта зерттеуді қажет ... ... ... гөрі ... ... деп атау ... екенін
тәуелсіздік кезеңіндегі ғылымның теориялық-әдістемелік негіздерінің
қалыптасуы мен дамуы дәлелдеп берді.
Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ең ... ... талдау жасауға тырысқан Л.Р. ... ... ... ... “1917-1937 жылдардағы Қазақстан
тарихының өзекті мәселелері баспасөзде: тарихнамалық ... [4] ... ... ... тарихнамалық деректері көп жағдайда баспасөз
материалдарына емес, арнайы ... ... ... ... ... ... отырған 1917-1937 жылдар аралығын
қамтитын ... ... ... ... материалдары толық
қамтылмаған. Сондай-ақ, ізденушінің еңбегіне тарихнамалық талдау жасау
барысында 1917-1937 ... Отан ... ... әрі ... ... шолу ... шектелген. Бұл ... ... ... ... ... ... оның әдістемелік
негіздерін ізденушілердің толық меңгере алмағандығын көрсетеді.
Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... және
әдістемелік мәселелерін алғаш рет арнайы қарастырып, Қазақстан ... ... жаңа ... ... ... ... Нартбаев өз зерттеуінде [5] жаңа тарихи және ... ... ... ... ... тұжырымдар мен ғылыми жағынан маңызды, нақты
ұсыныстар айтады. Бірақ, тарих ғылымының дамуы мен ... ... ... ... талдаудан тыс қалды.
Зерттеу жұмысымызда қарастырылған әдістемелік ... бірі – ... ... ... Бұл ... ... ... кандидаттық
диссертация қорғаған ізденуші С.К. Кентбеков болды. ... ... ... [6] ... рет ... ... ... формациялық, яғни
маркстік-лениндік методология ұстанымдарынан бас тартып, кезеңдерге бөлудің
жаңа нұсқасын әлемдік дәуірлеу теориясы негізінде ұсынды. Бірақ оның ... ... шеше ... Дегенмен ХХ ғасырдың бас кезіне дейінгі
Отан тарихын кезеңдерге бөлуде әзірше С. Кентбековтің ... ... ... ... орын ... келеді.
Ал, тарих ғылымдарының докторы, профессор З. ... ... [7] ... ... ... ... талдай отырып,
отандық тарих ғылымы мен тарихнама ғылымының теориясын және ... ... жас ... ... ... құнды ғылыми
тұжырымдар жасаған.
Біз баспасөзде жарияланған, Отан ... ... ... ... ... және ... қатысты тұжырымдардың айналасында болған
пікірталастар ... ... ... ... белгілі тарихнамашы,
ғалым Д. Дулатованың еңбегі [8] басшылыққа алынды. Осыған орай, белгілі
ғалымның жасаған ... ... біз ... отырған мәселерге көп
қырынан жанасады деп айта аламыз.
ХХ ғасырдың ... Алаш ... мен ... ... ... ... ... жүргізген ғалымдар Отан тарихының бұрын-соңды
бұрмаланған, әрі ... ... ... ... және ... ... негіздерін қалыптастыруда үлкен еңбек
сіңірген Д.А. Аманжолованың [9], А.К. ... ... ... [11], Р.К. ... [12], К.К. ... ... Омарбековтың [14] еңбектерін ерекше ілтипатпен атап ... ... ... мерзімді басылым беттерінде жарияланған зерттеулер,
ғылыми мақалалар талданбаған. Ізденушілер ... ... ... ... ... Бірақ, бұл еңбектер біз саралап отырған мәселенің теориялық-
әдістемелік ... ... ... ... ... ... пікірлерді таразылап, олардың объективтігін, тарихилығын айқындауда
мұрындық болады. Сондай-ақ, тарихқа балама көзқарастардың ... ... жаңа ... ... ... қосқан үлесін
бағамдауда бағыт-бағдар көрсете алады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Қазақстан тарихының
мәселелеріне ... ... ... аралығын қамтитын тарихнамалық
кезеңнің материалдарына талдау ... Б. ... ... ... Азия елдері мен Қазақстанда жүргізген отарлық саясатының озбырлығын
кеңінен ашып ... [15]. ... ... ... да баспасөзде
жарияланған бала тарих құбылысының мәнін ашып, мазмұнын айқындауға септігін
тигізеді.
Қазақстанның көпұлтты мемлекетке ... ... ... ХVІІІ - ХХ
ғасырларда басқа ұлттардың ... ... ... өзекті мәселенің
тарихнамасы С. Ковальскаяның диссертациясында [16] кеңінен көрініс ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ... басында Қазақстанда
меншік институтының ... ... ... А. ... ... ... кейін меншіктің әртүрлі формалары қалыптасып
жатқан бүгінгі ... үшін ... ... ... ... ... өзекті тақырыптарды көрсетеді [17].
Қазақстан тарихына қатысты шетелдерде жарық көрген ... ... ... К. ... ... докторлық
диссертациясында [18] Қазақстандағы тарих ғылымын дамыту үшін шет ... ... ... ... құру ... атап ... ... әдебиеттінде ХVІІІ ғасыр мен ХХ ғасырдың басындағы
орыс ... мен ... ... ... ... өз докторлық
диссертациясында тарихнамалық талдау ... К. ... ... ... ғылыми айналымға енгізу арқылы тарих ғылымына
үлкен еңбек сіңірді [19]. Отан ... ... ... ... ... ... еңбектердің маңызы ерекше. Мұның өзі қазақ
тарихының өзекті ... ... ... ... тануға
септігін тигізеді. Ал, Қазақ тарихы өркениеттің бір бөлігі ... ... ... да, К. ... пен Қ. Несіпбаеваның
еңбектері жарияланымдардағы мақалалардың заман ... ... ... ... соңы мен ХХ ... ... ... аграрлық
өзгерістердің тарихнамасын О. Мұхатова докторлық диссертациясында [20]
арнайы қарастырған. Ол ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп берді. Ал оның монографиялары
[21; 22] отандық тарих ғылымында осы ... ... ... мен ... зерттеген ғалымдардың еңбегін тұңғыш рет тарихнамалық ... ... ... ... ... ... ... төл
тарихымызды ұлттық тұрғыда зерделеудің әдіс-тәсілдерін ұстануға мұрындық
болады, яғни біз талдап отырған ... ... ... ... тигізеді.
Ал ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Қазақстанға
капитализмнің енуін ... ... ... ... ... ... ... өз диссертациясының [23] теориялық-әдістемелік мәселелерге
арналған ... ... ... ... түскен, көптеген ғылыми
тұжырымдар ... ... ... ол “нарықтық қатынастар” деген ұғым
аясында дамып отырған, бүгінгі таңда капиталистік қатынастарды зерттеу ... ... ... ... ... Ғалым-тарихшының зерттеуі
ғылымда кез-келген мәселенің қойылымын, оның маңызын, осы ... ... ... жарияланған еңбектердің мақсаты мен мәнін ұғынуға ... ... ... жарық көрген еңбектердің мақсаты мен
ұстанымдары әртүлі болып ... ... ... ... мәселе болып
табылады. Сондықтан да, мұндай “ала-құла” ... ... ... “тұғырдың” болуы шарт, өйткені ғылымда орныққан тұжырымдарсыз
олардың шынайылығына баға беру мүмкін емес.
Ұлы Отан ... ... ... әйелдерінің ерен еңбегіне арналған
зерттеулерге Г. ... ... ... ... ... талдау жасады.
Қазақ халқының қалыптасуы, мемлекетінің құрылуы және нығаюы тарихнамасын
арнайы ... Г. ... осы ... ... ... назарын аударды [25].
Тарихшы А. Әбділдәбекованың монографиясы [26] Қазақстанның патшалық
Ресей бодандығын ... оның ... ... мен ... алынуына, сондай-
ақ Ресей империясы тарапынан жүргізілген ... ... ... Ол осы ... тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып, ХХ
ғасырдың 30-90 жылдары тарихнамада орын алған ... ... ... және ... ... ... тұстарын көрсетеді.
Белгілі тарихшы Қ. Атабаевтың докторлық диссертациясы [27] деректану
ғылымының ...... ... ... ... ... [28] естеліктану (мемуароведение)
саласының теориялық мәселелерін Ресей тарихнамасы ... ... ... ... теориялық-методологиялық тұрғыдан дамыта түсетін
мұндай зерттеулер біздің зерттеу нысанымыздың бір қыры ... ... ... кезеңінде жазылған осындай зерттеу жұмыстары біздің
таңдап алған тақырыбымызға ... ... ... онда ... ... көрген еңбектерде қарастырылған мәселелердің жекелеген,
кейбір тұстары айтылады.
Сонымен қатар, тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... Д. Тош [29] және К. ... ... ... тарихнамалық талдауымызда қарастырған мәселелерді көтерген
болатын.
Бұрынғы Кеңес одағы мемлекеттерінде соңғы жылдары ... ... ... [31-37] біз ... ... ... ... қырлары жағынан қабысып жатыр.
Олардан жаңа ғылыми бағыттар мен кейбір тың тұжырымдарды ... ... одан ... ... ... байи ... ... өзіміздің зерттеу тақырыбымызға, теориялық-әдістемелік мәселелері
жақын және балама көзқарастар ... ... әрі ... ... бар ... ғана ... ... Отан тарихының өзекті
мәселелерін қамтитын зерттеулерді кешенді ... ...... үшін ... ... осы бағытта арнайы ғылыми еңбектер шоғыры дайындалуы
тиіс деп ... ... ғана ... ... әлі де ... ... анықталады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... жұмысының негізгі мақсаты туындайды. Қайта құру ... ... ... ... ... ... жарық көрген тарих
ғылымының өзекті мәселелеріне қатысты еңбектерді тарихнамалық ... ... ... ... ... баға беру және ... ... қауым үшін
өзекті болып табылатын тарих ғылымының болашақтағы даму ... ... ... жұмысымыздың негізгі мақсаты болып табылады. Зерттеу
жұмысының негізгі мақсатына қол ... үшін ... ... ... ... құру және тәуелсіздік жылдарындағы Отан ... ... ... ... және ... ... ... табуын айқындау;
- Қазақстан тарихындағы “балама ... ... мен оған ... ... ... ... талдай отырып, оның алғы
шарттары мен туу ... ... ... және ... ... тарихи зердесіне әсерін көрсету;
- қайта құру жылдарында жаңа ... ... ... ... ... ... материалдарының негізінде қазақ тарихындағы өзекті
мәселелерді зерделеу және ... ... ... ... ... арнайы қарастырып, оларға баға беру;
- жарияланымдарда Отан тарихының көкейкесті мәселелерін қарастырылуының
жай-күйін, оларға қатысты пікірталастар мен тұжырымдарды ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... баспасөзде
жариялануын айқындап, олардың ғылым үшін маңызын анықтау;
- Ұлттық ... ... ... ... ... жаңа ... ... рөлін көрсетіп,
тарихнамалық талдау арқылы зерттеуді ... ... тың ... жұмысының хронологиялық шегі. Зерттеу жұмысының хронологиялық
шегі 1985 – 2005 жылдар аралығын қамтиды. Бұл ... құру ... ... алғашқы кезеңдеріне тұспа-тұс келіп отыр. Дәл осы жылдары
еліміздің қоғамдық өмірінде үлкен ... ... ... ойлау”,
“жариялылық” сияқты алғашқы демократиялық нышандар идеология саласында
темір ноқтаның ... ... ... ой – ... ... өзгерістер
туғызып, тарих пен әдебиетте белгісіз болып келген ... ... ... ... ... ... ... өмірде болып жатқан
өзгерістер, әрине, тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... ... бұрмаланған Отан тарихының мәселелеріне арналған
зерттеулер сол жылдары мерзімді басылым құралдарында көптеп басыла бастады.
Тарих ғылымының ...... ... ... ... ... ... беттерінде жарық көрді. Осы тарихнамалық кезеңде еліміздің
баспасөз беттерінен тарих ғылымының даму барысын, ... ... ... мен ... ...... негіздердің қалыптасуы
мен дамуын байқауға болады. Қайта құру ... ... ... ... ... зерттеу процесі бүгінгі күні де ... ... ... 2005 ... дейін жеткізу орынды деп ойлаймыз.
Зерттеу жұмысының деректік негізін құраған деректерді үш топқа жатқызуға
болады. Бірнші топты 1985-2005 жылдар ... ... ... ... қатысты жазылып, мерзімді басылым құралдарында қазақ және орыс
тілдерінде жарық ... ... мен ... ... ... ... дерек болып “Егемен Қазақстан”, “Казахстанская правда”,
“Ақиқат”, “Парасат”, “Мысль”, ... ... ... ... ... т.б. республикалық ұлттық және қоғамдық-саяси мазмұндағы ... ... ... ... ... ... ... топқа зерттеу жұмысының деректік негіздерін ұлттық мүддеде, жаңа
тарихи таным тұрғысында тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... М.Қ. ... Т.О. ... З. Алдамжар, Х. Әбжанов,
Қ.М. Атабаев т.б. тарихшы-ғалымдардың зерттеулері басшылыққа алынды.
Үшінші топқа ресми құжаттар – ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты тарихи
әділеттілікті қалпына келтіру мақсатында құрылып, жұмыс істеген Қазақстан
Компартиясы ... ... ... ... ... ... мен ... сананы қалыптастыруға байланысты қабылданған
мемлекеттік тұжырымдар, ҚР Президентінің жарлықтары жатады.
Зерттеу жұмысының теориялық – әдістемелік ... ... ... ... және философиялық диалектика теорияларына
негізделіп жүргізілді. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... жарияланған еңбектерді талдауда,
ғылымға қосқан үлесін айқындауда, пікірлер ... ой ... ... ... ... ... ... міндеттерді толық шеше отырып алға қойған мақсатқа
жету үшін салыстырмалы талдау, ... ... ... ... ... ... арнайы тарихнамалық әдістер
пайдаланылды. Сонымен қатар, ... ... ... түсу үшін
тарихшылдық, диалектикалық материализм, ... ... ... ... ... ... ... кеңінен қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалықтары. 1985-2005 ... ... ... тарихнамалық деректерін пайдалана отырып ... ... ... ... ... ... ... еңбектерді
тарихнамалық талдау барысында төмендегідей ғылыми жаңалықтарға ... ... құру және ... ... жаңа ... ... ... табуының зерттелуі тарихнамалық деректер негізінде,
жүйелі баяндалып, отандық тарих ғылымындағы эволюциялық процесс және ... мен ... ... рет ... ... ... ... Қазақстан тарихындағы “ақтаңдақтарды” қалпына
келтіру және халықтық тарихи ... ... ... ... алғаш рет арнайы талданып, бүгінгі таңдағы халықтың тарихи білімі
мен зердесіне баға берілді;
- Отандық тарих ғылымының ... мен ... ... ... ... және ... ... қатысты
жарияланған еңбектерге тұңғыш рет арнайы ... ... ... ... ... айқындалды;
- Ұлттық басылымдарда Қазақстанда қалыптасқан “балама тарих құбылысы”
мен оған ... ... ... рет тарихи-салыстырмалы принципі
негізінде дербес талданып, оның алғышарттары мен туу ... ... және ... ... мен халықтың тарихи зердесіне әсері анықталды;
- Мерзімді басылым құралдарында жарық көрген Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... мен ... тарихы алғаш рет тарихнамалық талдау нысанына
айналып, оның шығу себептері мен осы ... ... ... ... ... Отан ... жазуда кейбір жаңа бағыттар мен
ұстанымдарға, жаңа ... мен тың ... ... ... ... төл тарихымыздағы зерттеуді қажет ететін өзекті
тақырыптар анықталды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ... ... ... ... ... ... ... еңбектерді тарихнамалық талдау
нәтижесінде қорғауға төмендегідей тұжырымдар ұсынылады:
– Ұлттық басылымда жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... құралынан дербес ғылымға ... ... ... ... жаңа ... ... негіз
қаланды;
– Тарих ғылымы – біршама өзгерістерді ... ... ... тыс ... ... ... қазақстандық тарих ғылымы, қазіргі
кезде, теориялық-әдістемелік тұрғыдағы дағдарыстан бірден шыға алмай отыр.
Оны ұлттық ... ... ... ... ... ... дамуы – тарихи зерттеудің теориялық-
әдістемелік негіздерінің және ... ... ... ... ... отыр. Сонымен қатар, ұлттық басылымдардан көрінетіндей, отандық тарих
ғылымын дағдарыстан шығуына негіз беретін барлық алғышарттар қалыптасқан;
– Кәсіби тарихшылар ... ... ... ... мәселелеріне назар аударып, Қазақстан тарихын дәуірлеу және оны
әлем тарихының құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... бұл түйін ғылымда әлі де толық
өз шешімін тапқан жоқ. Сондықтан да, ... ... ... ... тұжырымдар Отан тарихынан берік орын алуы тиіс;
– Балама тарих құбылысының етек алуы – кәсіби тарихшылар белсенділігінің
төмендігін ... ... да, ... ... ... шынайы
тарих жазуды мұрат еткен, ұлттық ... сай ... түзе ... ... ... ... мен тарихи сананы қалыптастыру бағытында
белсенді жұмыс жүргізуі кезек күттірмес өзекті мәселе болып қала ... ... ... орай пікірталастардың болуы – ғылым ... ... ... ... ... ... да, ... ой-
пікірлер мен тұжырымдардың тарихын тарихнамалық тұрғыдан талдау, ... ... ... ... жаңа ... мен тұжырымдарды,
ұстанымдарды анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының нысаны – 1985-2005 жылдар ... ... ... Отан ... өзекті мәселелеріне қатысты
еңбектер ... ... пәні – ... ... ... жылдар
аралығында мерзімді басылым құралдарында жарық ... ... ... ... ... ... ... талдауға алынып, қазіргі
тарих ғылымының жай-күйіне баға беріледі және кәсіби тарихшылар қауымы ... ... ... даму бағыты анықталады.
Зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы. Зерттеу ... қол ... ... ... оқу ... Отан тарихы мәселелері бойынша
жалпы және арнайы курстар оқығанда, сонымен ... ... ... ... тарихнамасы” пәндері бойынша оқулықтар мен оқу ... ... ... ... болады. Сонымен қатар, диссертациялық жұмыс
Қазақстанның 1985-2005 жылдары тарих ... даму ... ... бағыт-бағдар сілтеп, нұсқау беретін көмекші құрал бола
алады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі мен ... ... ... ... ұлттық университеті тарих факультетінің Деректану және
тарихнама кафедрасында талқыланып, ... ... ... ... ... мен ... бойынша 6 ... ... ... 4 ... ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ
ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ БАСПАСӨЗДЕ КӨТЕРІЛУІ
1.1 Отан тарихының өзекті мәселелерін зерттеудің теориялық-концептуалдық
және методологиялық негіздерінің баспасөзде көрініс ... ... ... ... ... Отан ... ... дамуына және оны зерттеудің теориялық, ... ... ... жол ашып берді. Санаға салынған темір
құрсау - ... ... ... ... ғылымында жаңа зерттеу
бағыттарының қалыптасуына негіз қалады. Сондай зерттеу бағыттарының бірі ... ... ... зерттеу немесе бұл ғылымның теориялық-
методологиялық мәселелерін қарастыру жұмысы басталды. Отан ... ... мен ... ... және ... көзқарас тұрғысынан
түсіндіру, маркстік-лениндік методология мен материалистік диалектиканың
теориялық негіздеріне сүйеніп талдау ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің дәстүріне келмейтін, жаңа теориялық және
методологиялық негіздер ... ... өзек бола ... ... ... ... ... тарих ғылымының теориялық-
концептуалдық және методологиялық мәселелеріне қатысты өз ой-пікірлері мен
нақты тұжырымдарын баспасөз ... ... ... Осындай мақалалар мен
ғылыми еңбектерге тарихнамалық талдау жасау – бүгінгі таңда отандық тарих
ғылымының өресін көрсететіні ... ... да, біз осы ... тарих
ғылымының теориясы мен методологиясына ... ... ... көрген
еңбектерге талдау жасайтын боламыз.
1985-2005 жылдар аралығында мерзімді ... ... ... ... ... ... теориялық-методологиялық мәселелеріне
арналған бірқатар еңбектер жарияланды.
Мәселен, 1998 жылы “Қазақ тарихы” басылымының ... ... ... ... тұру үшін ... ... мақалалар беруді жоспарлайсыз?” деген
сұрағына академик М. Қозыбаев: “Тарихнама ... мені ... [38], - деп ... ... ... ... да, кеңестік
кезеңде тарихнама тарих ғылымының кенже ... ... ... Бұл ... ... ... және тарихнамалық ой-пікірлердің қалыптасуы
(1991-2003)” атты тақырып бойынша кандидаттық диссертация ... ... ... ... ... ... ... өркендеуіне
кедергілердің басты себебі – оның төл жазба ... ... ... ... ... Одағы тұсында тарихнамалық зерттеулердің қатаң
коммунистік идеология құрсауында ... ұлт ... ... ... ... ... тарихымызда еркін көсіле алмауы жатты. Сонымен қатар,
кеңестік тоталитарлық жүйеде түркі этносы мен ... ... ... жете ... ... Ал осы ... төңірегінде зерттеу
жүргізген кейбір ... ... жүйе ... ... [39, 12 б.]. ... да, ... кезеңінде тарихнама теориясы
мен методологиясы мәселелері өзекті салаға айналды.
Тарихнама тарих ... ... ... бағыты ретінде Қазақстанда енді
ғана дами бастады ... ... ... ... ... мен К.А. ... ... арнайы мақаласында [40]
“тарихнама” ... ... ... тоқталады және оны мәні мен
мағынасына орай жіктейді. Авторлар тарих ... ... ... термині өз мәнін өзгерткенін айта келіп, ... ... төрт ... ... ... зерттеу бағытын көрсетуге болады
дейді. Оның біріншісіне, терминнің ең көне атауы әрі ... ... ... ... ... ... [40, 19 б.]. ... уақытта
тарихшылардың “тарихнамашы” деген атты иеленгенін және қазіргі кезде де бұл
терминнің ... ... айта ... ... терминінің
төмендегідей маңызды мағыналарына тоқталады. “Тарихнама” терминінің екінші
мағынасы ретінде – ... ... ... жеке ... ... ... еңбектерді зерттеудің жиынтығын атайды. Мұндай тарихнаманы
“проблемалық ... ... ... ... деп ... және ... ... еңбектердің басым
көпшілігінің осы салаға арналатынын ... [40, 19 б.]. ... ... ...... бір кезеңнің, елдің тарихына арналған
тарихи еңбектердің жиынтығы дейді. Мысал ретінде “антикалық тарихнама”,
“орта ... ... ... заман тарихнамасы”, “қазіргі заман
тарихнамасы”, “АҚШ тарихнамасы”, “Франция ... ... және т.б. ... тарих ғылымында қалыптасқан дәстүрлі
атауларды келтіреді. Тарихнаманың төртінші мағынасы – ... ... ... ... тарих ғылымының даму ... мен ... ... ... ... ... ой мен
білімнің тарихы деп тұжырымдайды. Тарих ғылымының тарихнамасы ... мен даму ... оның ... ... ... ... орны мен
маңызын, тарихи білімнің қалыптасу барысы мен ... ... ... ... ... ... ... - деп төртінші
мағынаның түпкі сырын ашады [40, 20 б.]. ... ... ... ... ... ... ... мағынасының осы төрт
түсінікпен шектелмейтінін, тарих ғылымының әртүрлі кезеңдерде даму жағдайын
зерттеудің өзі тарихнаманың бір саласына айналуы мүмкін ... ... ... Ш. ... ... ... – тарихи құбылыстар мен
оқиғаларды, процестерді, жекелеген кезеңдер ... ... ... ... танып білу, ой жүгірту, ... ... ... ... ... ... ... тарихы,
екіншіден, белгілі бір тақырып пен тарихи кезең немесе ... ... ... жиынтығы дейтін мағыналарды ... ... ... тарихнама тарих ғылымының тарихы ғана емес, оның
философиясының да ... ... ... ... ... ... ... баламасы ретінде тарих философиясы сөз тіркесі мен
тарихтану сөзін қолдануға болады деп ... ... ... [39, ...... ... жасады.
Ізденуші Ш. Нартбаевтың біз жоғарыда атап көрсеткен диссертациясының
“Тәуелсіз Қазақстан жағдайындағы тарихнама ... ... ... ... деп аталатын бірінші тарауында Қазақстан
тарихнамасының ... ... мен ... мәселелеріне
тарихнамалық талдау жасайды. Ш. Нартбаев бүгінгі таңда қалыптаса бастаған
тарихнамалық зерттеудің негізгі ... ... ... қарастыру қажет деп есептейді: 1) қоғамның даму барысында тарих
ғылымының әртүрлі ... ... 2) ... ... ... ... ... әсерінен басқа саяси қоғамдық ... де ... 3) ... ... ... ... принциптерін
талдау, тарихи процесті зерттеуге негіз болатын ... ... ... ... 4) деректердің ауқымы мен сипатын, оларды ... ... ... 5) ... ... өзектілігін анықтау [39, 13
б.]. Диссертант өз зерттеуінде тарихнама теориясының өзекті ... ... ... ... ... ... ... мәселелер”
атты екінші тармағында Қазақстан тарихнамасы методологиясының басты
принципі ...... ... ... тиіс ... қорытынды жасай
отырып, тарихнамадағы методологиялық дағдарыстың әлі ... ... ... ... оған ... ... ... методологиялық
принциптерден бас тартқанымен, жаңа, әрі тәуелсіз методологияға ... ... ... көше ... ... атап көрсетті.
Зерттеушінің бұл тұжырымдары ғылыми негізді, әрі дұрыс ... ... ... ... ... ... ... жариялаған авторлардың бірі –
Е. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың докторанты, Ш. Момынова ... Ол ... ... ... атты мақаласында [41] тарихнаманың кеңестік
кезеңде өзгеше рөл ... ... ... болды” деп қадағалау, мүмкін
деген болжамға жол ... ... ... үшін ... ... мен ... түзету қажет деп санағанын; ... ... ... ... ... ... ... ақтаңдақ
беттері мен қателіктерді түзету ... айта ... ... абстракциялық жүйені жасауға, екіншіден, зерттеу арнасын
тарылтуға мәжбүр еткенін атап ... ... ... бұл ... ... өмір ... ... іргелі алғышарттарының күйрегенін, енді
оның ең жақсы үлгілерін қолданудың өзі тарих ғылымында дағдарысты ... айта ... ... ... ... ... жалпы,
тарих ғылымының жаңғыруымен, ал кеңінен алғанда, ғылым мен ғылымилыққа
деген ... ... ... ... ... ... жасайды.
Ізденуші Ш. Момынова ғылыми айналымға “жаңа тарихнама” деген терминді
енгізе отырып, оған қол ... үшін ... ... ... ... ... дейді. Оған мысал ретінде еңбектері рационализм мен қатал
ғылыми ... ... ... К. Поппердің пайдакүнемдік
философиядан бас тарту тұжырымдамасын ... ... ... ... ...... автор, - тарих ғылымына
контрабандалық жолмен басқа ... ... ... ... сол ғылымға
тарихнама процесінің дамуы үшін керек, ал өткенді қайталанбайтын тұрғыдан,
өз заманына сай тарих ғылымының амалымен ... ғана ... ... 45 б.]. Одан ары ... ... жаңа заманның логикасында таным
түсінумен теңестіріледі және осы сапада жағымды пікірден бас тарта ... ... ... ... ... тарай бастаған түсінуді “ойлау үлгілерін”
құрудың ғылыми ... ... ... ... дейді. “Тарихнамалық үлгілер”
құру тұжырымдамасы бүгінгі таңда өзге де ғалымдар ... ... ... айта ... тарихшылардың әрбір жаңа ұрпағы бұрын зерттелген
сюжеттерді іс ... ... ... ... ... уақыт өзгереді,
мәдениеттану ахуалы, сонымен қатар ... ... ... ... ... яғни шын ... ... да өзгеріске түседі;
тарих ғылымын дамытуда осы ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды.
Автор, тарихнаманың ғылыми артықшылығы ретінде, оның тек қана жалпы
актілерді ... ... ... ... ... ... ... ал дәстүрлі тарихнаманың бұл ерекшелікке мән бермей ... жаңа үлгі осы ... жаңа ... ... ... арқа ... ... отырып, “Анналдар” мектебінің үшінші ұрпағына жататын Ж.М.
Гофф ұсынған, ... ... ... ... қолдануға
тұратын үш бағытын көрсетеді: 1) интеллектуалдық дамуының тарихын зерттеу,
өйткені бұл ... ... ... ... ... ... 2) ... яғни ментальдық өрістегі ұжымдық автоматизмдердің тарихын зерттеу;
3) адамдар өміріндегі беталыс құндылықтарының тарихы. Беталыс құндылықтары
ұғымы ... ... ... ... желісін есепке алу
мүмкіндігін береді: ол адамдардың тілегімен ұмтылыстар ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі
тереңдігін тудырады, түсіндіруші үлгінің ... ... ... мен ұтымдылығына қосымша талаптар қояды ... ... [41, 46 б.]. Жаңа ... үш ... ... ... автор үш ... ... оның ... мәлім
еңбектеріндегі идеялары сарапталып, сол ... ... ... ... ... өзі сезінбеген ойлау қалыптары
(штамптары) анықталады, олардан басқа, ... ... ... ... ... ... жағынан, құндылықтарды анықтау
тұрғысынан алғанда жақындығы (ұқсастығы) іздестіріледі; ... ... пен ... ... ... тұлғаның еңбегіндегі идеяның
логикалық қарама-қайшылығын анықтауға мүмкіндік береді, дейді Ш. Момынова.
“Осылай ... ... - ... ... - идеялар тарихына дейін
көтеріледі. Сонымен бірге, бұл ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді ой толғауына салған қарапайым
адамдарды да зерттеуді ... ... ... ... жаңа ...... [41, 46 б.]. Ізденуші ұсынған соны ойлар мен тыңғылықты
тұжырымдар отандық ... ... ... үлес ... ... ... ... деген термин төңірегінде тың ізденістер мен ... ... ... ... ... сезілетін сияқты.
Тарихи және тарихнамалық зерттеулердің деректік негіздерінде үлкен
айырмашылықтарға назар аударған тарихшы-ғалым Т. ... ... Ол ... ... мен ... ерекшеліктері” атты мақаласында [42]
тарих ғылымының ... ... ... және жеке ... бағытында жасалған зерттеу жұмыстарына баса көңіл аударып,
экономикалық және ... ... ... тарих мәселелеріне жеткілікті
көңіл бөлінбей отырғанын, сондықтан да, тарих ғылымы дамуының бұл сатысында
үйлестіру, жалпы қорытындылау мен ... ... күн ... ... ... ... деген қорытынды жасады. Сол себепті де, тарих
ғылымының ерекше саласы ретінде ... ... арта ... ... “Өйткені, - дейді Т. Төлебаев, - әдістемелік тұрғыдан алғанда,
тарихи және тарихнамалық ... ... ... қою ... ... ... әдістемесінің өзіне тән ерекшеліктері бар.
Тарих ғылымы кең түрде алғанда, қоғамдық ... даму ... ... сол ... ... ... ... Демек,
тарих ғылымының нысанасы сан қырлы адамзат қоғамы болса, ... ... ... сол ... ғылымының өзі болып есептеледі” [42, 49 б.], ... ... және ... ... деректік негіздерінде үлкен
айырмашылықтардың бар екендігіне назар ... ... ... жекелеген
зерттеушілердің тарихнамалық факт және тарихнамалық дерек ... ... ... ... айта ... ... ... М.В. Нечкинаның
тарихнамалық факт деп тарихшының кез-келген еңбегін атағандығын; ал С.О.
Шмидттің тарихнамалық фактінің тарихнамалық ... ... ... ... ... ... ... ал, Г.М. Ивановтың тарихи
оқиғаларды ғана емес, оларға берілген ... да ... ... ... және олар тарихшы үшін тарихнамалық факт болып есептеледі
дегенін келтіреді.
Тарихшы Т. Төлебаев тарихи және тарихнамалық факт ... ... ... ... ... ... ... тарихшысы К.Н. Тарновскийдің
тарихи және тарихнамалық ... ... ... ... ... ... ... негізінде сипаттағанын; оның тарих
ғылымы қоғамдық дамудың заңдылықтарын оқытады, ал тарихнама сол ... ... ... деген пікірін келтіре отырып: “...тарих
ғылымының объектісі ... ... ... ... ... ғылымы тарихының
объектісі сол ғылымның өзі. Нақтылы тарихи зерттеудің дерегі – зерттеушінің
өзіндік ... мен ... ... ... пайымдаулар
жасауына мүмкіндік беретін әр түрлі мұрағаттық және ... ... [42, 51 б.], – деп ... ... ... ... әрі тереңдей отырып, кез-келген ғылым саласының басты міндеті ... ... ... болу және даму ... ашу болса, ол заңдылықты
айқындау тұжырымдар арқылы жүзеге асады, тұжырымдар ғалымдардың бір немесе
бірнеше еңбектерінде ... ... жаңа ... ... жаңа
ойлардың қалыптасуы, зерттеу әдістерінің түзілуі, ғылыми еңбектердің жарық
көруі, пікірталастардың болуы ... ... ... ... ... ... өзара байланысы мен ықпалын айқындау барысында зерттеу
нысанасының ... ... ... ... ... сол тұжырымдаманы құрайтын фактілер байланысын зерттеу
тарихнамалық зерттеудің ерекше міндеті болып ... ... ... ... үшін ... ... ... даму тарихын, теориялық
негізін зерттеу қажет деп, ... ... ... ... ... ... еңбектегі тұжырымдаманың қалай жасалғанын білу үшін
оның теориялық-методологиялық ... ... ... ... ... ... ... тарихи мәселенің зерттелуінің, жалпы ... ... ... орны мен маңызын бағалауға ... ... ... Т. ... ... ... ... Қазақстанда капиталистік қатынастар тарихнамасын ... ... ... ... ... ... ... тарихнамалық талдау жасау барысында кеңінен қолдану, нақты
ғылыми нәтижелерге қол жеткізуге ... ... ... ... ... өзінің ғылыми мақаласының соңына қарай тарихнамалық
деректерді жіктеп және оларды түрлеріне ... ... ... ... ... ... деректерді екі үлкен топқа бөледі: ... ... ...... ... екіншісі, зерттеу
жұмыстарының ғылыми, идеологиялық мазмұнына әсер ... ... ... ... ... және ... ... қолжазба түрінде
сақталған қосалқы деректер дейді [42, 52 б.]. Яғни, белгілі бір мәселе
тарихының зерттелу ... ... ... ... ... зерттеу
еңбектерімен қоса, тақырып тарихының деректік ... де ... ... қорытындыға келеді. Мұның өзі, көп жағдайда, тарихи
деректерді өзінің немесе ... да ... ... ... орай бұрмалай
пайдаланып, жоспарлы тұжырымдамалар жасауды дағдыға айналдырған, К. Поппер
атап ... ... ... бой ... тарихшылардың
еңбектерін тарихнамалық тұрғыдан, шынайы талдауға үлкен септігін тигізетіні
хақ. ... да, ... ... ... ... ... ... ғылыми жетекшілері өз шәкірттеріне тарихнамалық
деректі ғана талдатып қоймай, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... деректер мен сол кезеңдегі
қоғамдық-саяси, идеологиялық жағдайға да талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... жасалған тұжырымдамалардың
ғылыми шынайылығына анық көз жеткізугеболады.
Дүниежүзілік тарихты зерттеудің өзекті мәселелеріне арнайы тоқталған
ғалым, ... ... ... Қ.Т. ... ... Ол өзінің
“Қазақстан Республикасында дүниежүзілік тарихты зерттеудің мәселелері” атты
мақаласында [43] дүниежүзілік тарихты зерттеуде ... ... ... тиіс ... ... мәселелердің біразына
тоқталып өтті: қазақстандық әлем ... ... ... ... етуі үшін ... деректік базаның жоқтығын; әлем тарихында да, Отан
тарихында да дәуірлеу мәселесінің ... келе ... ... Еуропадағы ғұндар тарихының назардан тыс қалғанын; әлем
тарихымен айналысуға ... ... ... ... өз
дәрежесінде еместігін және т.б. мәселелерді атап көрсетті. Осындай әлем
тарихының өзекті мәселелерін шешпей, Қазақстан ... да ... ашу ... ... ... Отан ... әлем ... құрамдас
бөлігі ретінде қарастырғанда ғана оның толыққанды бейнесін ... ... ... ... ... кейбір қырларына
арналған еңбекті [44] Б.А. ... ... ... ... ... ... ... мен методологиялық плюрализмді ... ... ... ... жаңартуға болады деген қорытынды жасайды.
“Біздің пікірімізше, - дейді Б. ... - ... ... ғылымындағы
дағдарыстың басты себебі – ... ... ... ... ... ... баламасыз ақиқат статусын берген
методологиялық монополизмде жатыр” [44, 26 б.]. ... да ... өзге де ... зерттеудің теориялық-методологиялық негіздерін қолдану
арқылы тарих ғылымындағы дағдарыстан шығуға ... ... ... үшін ... сөзге айналған қорытынды жасайды.
Тарихты зерттеудің жаңа тәсілінің бірі – синергетика туралы еңбегінде
[45] Б. Досова қазіргі ... ... ... ... кезеңін басынан
кешіріп отыр дей келе, тарих ғылымындағы дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... деп түсінбей,
теориялық-методологиялық көзқарастар мен тәсілдердің, яғни, нақты тарихи
тұжырымдамалардың ... ... ... ... ... түпкілікті
мәнінің бірлігін үзетін поляризация деп түсінетінін айтады. “Көптеген
адамдарға дағдарыс ... де ... ... методологиясынан
түңілуден, кейде оны толығымен жоққа ... және ... ... ... ... - ... Б. Досова. – Еліміз тәуелсіздік алғаннан
кейінгі тарих ... ... ... ... ете алатындықтан,
тарихи танымдағы әр түрлі тәсілдерге мықтап көңіл бөлген жөн. ... бірі – ... ... ... ... ... нашар болғандықтан, ол тарихи танымда кеңінен қолданылмай
келеді” [45, 127 б.]. ... одан ары ... ... ... ... бере ... оған анықтама да береді. Синергетика дегеніміз - ашық
жүйелерде өзін-өзі ... ... ... пайда болуының
жалпы заңдылықтарын, пәнаралық зерттеулер арқылы анықтайтын ... ... яғни ... ... ... ... туралы ғылым, дейді
автор. Тарих ғылымы үшін қолдануға болатын осындай зерттеу тәсілін, ... ... оның ... ... ету ... ... ... тиіс міндет деп білеміз.
Ал, тарихшы Ж. Абсеметова ... ... ... ... ... атты мақаласында [46] тарихи ... ... ... ... бас ... ... ... теориясына көзқарас мәселесі туралы, сонымен қатар бүгінгі таңдағы
теориялық-методологиялық принциптер мен зерттеу әдістері қандай болу керек
деген ... ... Одан ары ... ... ... ... ... естен шығармау қажет. Кез-келген біліктілігі
өте жоғары және ... ... ... ... ... ретінде қарастыруға
болмайды. Тарихи зерттеу бағыттар бойынша және ... ... ... ұшырайды. Зерттеуші қанша тырысса да субъективті көзқарасын жоя
алмайды. Сондықтан да, тарихи білімнің шынайылығы көптеген зерттеушілердің
бағалары ... ... ... ... [46, 8 б.], – ... тұжырым
жасайды. Бұл тұжырым негізінде “тарихшының объективтілігін қандай талаптар
анықтайды?” деген сұраққа ... ... ... беру ... атап ... ... ... ілімге сәйкес қоғамдық-экономикалық
формациялар алмасуына негізделген ... ... ... ... де
тәуелсіздік кезеңінде қайта қарастырыла бастады. Бірақ, тарих ғылымының
теориясы мен ... ... ... ... мәселесі жөнінде
қазақстандық тарихшылар әлі күнге дейін ортақ тұжырымға келген жоқ. Мұның
өзі мәселенің маңызы мен өзектілігін ... ... ... ауырлығын
көрсетеді.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін бұл мәселені алғаш рет әрі ... ... ...... М.Қ. ... ... Ол ... “Ата
тарихы туралы сыр” атты Дүние жүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайында ... [47, 2 б.] ... ... ... ... ... еді. Олар:
1. Адам баласы қазақ сахарасында пайда болып, өмір сүрген белес;
2. Сақ, ... ... ... ... заманасы;
3. Түркі тектес тайпалар дәурені;
4. Қыпшақ белесі;
5. Мұңғыл үстемдігі;
6. Қазақ хандықтары: халық, ұлттың қалыптасуы;
7. ... ... ... халқы кеңес империясының уысында;
9. Қазақ халқы егеменді ел болған шағында.
Академик М. Қозыбаев нұсқасы ... ... ... ... ... ... 3 томы мен көптеген оқулықтарға, оқу құралдарына негіз
болғаны анық байқалады. Мұны ... ... ... Х. Әбжанов та дөп
басып ... өз ... [48; 49] ... атап көрсетеді.
Қазақстан тарихын дәуірлеуге байланысты өз ойын білдірген ғалымның бірі
... ... ... Вил Ғалиев болды. Ол өз еңбегінде [50] ХVІІ-ХІХ
ғасырлар аралығын кезеңдерге жіктеуге байланысты жаңаша ... ... ... кез-келген халықтың тарихын кезеңдерге бөліп қарастыруда
оның негізі ретінде өндіргіш күштердің даму барысы алынуға тиіс ... жоқ дей ... ... ... консерваторы екенін байқатады. Осы
ғасырлар аралығын кезеңдеуде халықтың саяси және мәдени өркендеу ... ала ... В. ... бұл ... ... төрт ... ... халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес дәуірі (ХVІІ
ғасырдың екінші ширегі – ХVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... – ХІХ ғасырдың басы (1822 ж.).
3. ХІХ ғасырдың 20-60 жылдары.
4. 1867-1868 жылдардан бастап 1917 ... ... ... ... ... жіктеуі негізді екенін ... ... Т. ... ... ... жазамыз?” атты
мақаласында [51] ел тарихының өзекті мәселелерін көтере ... ... ... ... алға ... Ол осы мәселе бойынша кандидаттық
диссертация ... ... ... ... [52] талдау жасай
отырып, С. Кентбеков зерттеуінің ... ... ...... Т. ...... ... дәуірге, кезеңге және
этапқа бөліп ... ... ... ... ... және
методологиялық негіздерін жасамай тарихты жазу бізді ... ... ... Ал ... өзі ... ... ... өркендете түсуді
қажет етеді. Онсыз біз ... ... ... қол жеткізе алмаймыз”
[51, 3 б.]. С. Кентбеков өз зерттеуінде тарихты дәуірлерге ... ... ... арқа ... ... ... төрт ... (эра,
эпоха, период (кезең) және этап (саты) ... ... ... анықтама
береді: “Эра – өзінің ішкі қоғамдық мазмұнының және тарихи оқиғалардың
өздерінен бұрынғы уақыт кесіндісінен ... ... ... кесіндісі
түсінігі... Эпоха – уақыт кесіндісіндегі тарихи процесс, тарихи жүйелердің
ауысуы ретінде көрінетін ұғым, Кезең – ... бір ... жүйе ... ... ... ... ... уақыт кесіндісі, Этап – осы
тарихи жағдай ішіндегі әр түрлі оқиғалардың тиянақтылығын ... ... ... кесіндісі” [52, 8 б.].
Т. Омарбеков С. Кентбеков берген осы түсініктемелердің ... атап ... ... ... Отан ... ... осы ... берілмей отыр деп қынжылыс білдіреді. Автордың мұнысы ащы ... ... ... С. Кентбековтың кеңестік кезеңге дейінгі Қазақстан тарихын 4
дәуірге (эпоха) бөлгенін 1) б.э.д. 1.6 млн. – 5 мың ... ... ... ... шаруашылық дәуірі, біздің эрамызға дейінгі 5 мыңыншы жылдан
– VІІІ ғасырға дейін; 3) Көшпелі мал ... ... ... ... ... эраға дейінгі VІІІ ғасырдан біздің ... ... ... 4) ... мал ... дағдарысы немесе
индустриаландыру қарсаңындағы дәуір ХVІІІ ғасыр басынан 1917 жылға дейін),
осы дәуірлерді кезеңдерге, ал ... ... ... ... межелерін көрсеткеніне талдау жасайды. “Әрине, – ... ...... дау ... ... ... ... де
баршылық... Біздің бір ғана тарихшы пікіріне тәптіштеп ... ... де ... ... көзқарастарға қозғау салу” [51, 6 б.]. Ол осылай
дей отырып, кеңестік ... ... ... ... 3 дәуірге
және дәуірді кезеңдерге бөледі:
1. Қазақстан: жол ... (1917 ... ... – 1920 ... ... ... ұлттық-демократиялық мемлекет құру үшін күрес кезеңінде
(1917 жылғы ақпан – 1918 ж. басы).
1.2. Қазақстан азаматтық қарсы тұру ... (1918 ж. ...... ... ... ... ... империя құрамында (1920 ж. тамыз –
1991 ж. желтоқсан).
2.1. Қазақстан алғашқы кеңестік реформалар ... (1920 ж. – 1925 ... ... ... ... Қазан” (1926-1928 жж.).
2.3. Қазақстан сталиндік реформалар және тоталитарлық жүйенің орныға
бастау дәуірінде (1929-1941 жж.).
2.4. Қазақстандықтар фашистік Германияға ... ... ... ... ... ... ... (1945-1953 жж.).
2.6. Хрущев реформаларынан туындаған Қазақстандағы өзгерістер ... ... ... ... ... және ... ... КСРО-ның ыдырауы және Қазақстан (1985-1991 жж.).
3. Қазақстан тәуелсіз мемлекет (1991 ж. желтоқсаннан бүгінгі күнге
дейін).
3.1. ТМД және ... ... ... ... орнықтыру қадамдары (1993-1995 жж.).
3.3. Қазақстан – дүниежүзілік қауымдастық мойындаған егеменді ел ... жж.) [51, 6 ... ... ғылымының докторы, профессор З. Алдамжар өз мақаласында [53]
тарихи методологиялық жүйенің өзекті ... бірі ... ... және оны ... ... мен ... ... (критерий) туралы
өз ойын ортаға салады. З. ... ... ... ... үшін ... ... методология шырмауынан арылу қажеттігін,
арыла алмасақ, өндірістік күш пен өндірістік қатынастың ара байланысын ... ... сол ескі ... экономикалық болмыс шеңберінде шектеліп
қалатындығымызды ескертеді. “Дәуірлеу ... ...... ... – оның ішкі құрылымы мен хронологиялық шектерін ... ... бар ... мен қасиеттерін, оған әсер ... ... ... жалпы адамзат болмысының арқауы тарихи процесс
жалғастығын бейнелейтін көріністерді барынша түгел қамтуға ұмтылған орынды”
[53]. Ғалымның ... ... ... дау айта ... деп ... ... ... барлығы түгел қамтылмай, дені сау тарихи зерттеудің
туатыны екіталай.
Отан тарихын дәуірлеу ... ең ... де ... ... Х. ... ... Ол өз мақаласында [48] дәуірлеудің
анықтамасы мен даму ... ... Отан ... ... негізгі
ұстанымдары мен өлшемдерін ортаға салады және ... ... ... ... ... тарихын дәуірлеу дегеніміз, – дейді Х. Әбжанов,–
тарих ғылымының теориясы методологиялық өресін көрсететін, ... ... ... ... ... мен ... міндеттерді айқындайтын
жауапты сәт. Екіншіден, ол ... ... ... ... мен ... ... ... мен қосалқысын айырып тануға
мүмкіндік береді. Ғылыми-объективті негізделген дәуірлеу ғана ... ... ... оқиғалардың ішкі қисынын табуға, өткен күннің
қорытындысы мен ... оң ... ... жол ... Ең ... – Отан
тарихының кезеңдерін дұрыс анықтау арқылы ... ... ... дейін
ашылмай келген әлеуетіне серпін беріліп, қалың бұқараның ұзақ жылдан бері
өтелмей келген ғылыми ... ... ... ... ... іске ... 46 б.]. Одан ары ... тарихшы-ғалым, Отан тарихын дәуірлегенде
төмендегідей төрт өлшем мен ... ... ... ... және ... ... ... керек. Абай тілімен
айтқанда, алдымен мен және менікінің ара ... ... ... ... ... 47 ... тарихын дәуірлеудің екінші өлшемі әрі ұстанымы – адам, ... ... ... ... ... ... имандық, тағы басқа
өсуі, кемелденуі, дағдарысқа ұшырауы, ... ... ... ... деп ... дейді автор [48, 48 б.].
Үшінші ұстаным мен өлшемді этностың мүддесін және ой-арманын, ділін және
тілін ... ... ... ... ... бірінші кезекте
саяси элитаға әкеліп тірейді.
Төртінші ұстаным мен өлшем жұмыр жер ... ... даму ... ... ... ... туындайды... Этностың алшаң басып
жүруі, бір күн аш, бір күн тоқтың күнін ... ... ... ... көштің
соңында салпаңдап шаңға көмілуі – бәрі дүниенің бірде ана ... ... ... ... ... ... беретін өркениеттік өрлеуге
алыс-жақын орналасуға да көп байланысты екен [48, 48 б.], – ... ... ... өзі ... осындай өлшемдер мен ұстанымдардың негізінде Отан
тарихын төмендегідей алты белеске бөледі:
1. Көне ... ... 800 мың ...... V ғ. ... ... исламдану, қазақтану дәуіріндегі Қазақстан (б.э.д. V ғ. ... ... ... хандықтары немесе табиғи-дәстүрлі даму дәуірі (ХV ғ. ортасынан
ХVІІІ ғ. 30 жылдарына дейін).
4. Зарзаман дәуірі (1731-1917 жылдың қазаны).
5. Зорлық пен ... ... (1917 ж. ... – 1991 ... ... ... (1991 ... желтоқсанынан бері қарай).
Профессор Х. Әбжановтың осы мақаласына орай ... ... ... мақаласында [54] айтылған ойлар біздің де көкейімізден
шығатындықтан, осы мақаланы талдай ... ... С. ... Х. ... Отан ... ... ... ой-пікірлерін толық
қолдайды. Тек қана, ұсынылып отырған алты дәуірдің ... мен ... ... ... ... түсуді жөн санайды. Мысалы, Х.
Әбжанов көне Қазақстан хронологиялық ... ... ... 800 ... ... V ғ. аралығын қамтып жатыр ... ... ... ... ... ... ... болуы 2 миллион
жылға кетеді деген ... ... Ж. ... ... орынды алға тарта отырып, тас дәуірі мен темір ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, профессор
Т. Омарбеков ұсынған эра, дәуір, кезең, саты деген ... ... алу ... айта ... көне ... ... деп атасақ
деген профессор Х. Әбжанов пікіріне қарсы ... уәж ... ... ...... ... – эра ... да дәуір оның
қазақшасы. Сондықтан да ... деп ... жөн. ... ... ... дейін (б.д.д.) немесе біздің дәуірімізден бұрын (б.д.б.) деп
қалыптастырғанымыз жөн. Тарихи кітаптарда б.з.б. немесе б.ғ.д. деп ... жүр. ... ... ... ... мерзім, көп жағдайда біздің
кезіміз немесе біздің заманымыз туралы айтылады. Ал ... ... ... немесе мыңдаған жылдарды көрсетеді. Дәуір ғасырға, кезеңдерге
бөлінеді” [54].
Профессор С. Жолдасбайұлы профессор Х. Әбжанов ... ... ... де ... ... ... Ол бұл ... “Түркі дәуірі”
деп алған жөн дейді. “Жалпы, – дейді С. Жолдасбайұлы, – жерімізде ... ... ... ... ... Ал исламдану мәселесіне келетін болсақ,
мұндай мәселе бұрын-соңды тарихымызда ... Қ.А. ... ... ... ... мектебін ашып, ел ішіне ислам
дінін таратуы енді ғана зерттеле ... ... бұл ... ... ... ... мақұл. Ал, қазақтану мәселесіне келетін
болсақ, бұл біздің тарихымыздың көне дәуірінен ... ... ... ... қалыптасқанға дейін үздіксіз жүріп отырған процесс.” Әрине, екі қолды
көтеріп қолдайтын пікірлер. Сондай-ақ, ... С. ... ... ... ... деп алсақ, себебі, жерімізде ХV ғасырдың екінші
жартысынан бастап, ХVІІІ ғ. 30 ... ... тек ... ... ... ... ... Ал төртінші және бесінші белестерге профессор Х. Әбжанов
берген атаулар да тарихи ... гөрі ... жағы ... ... ... бұл дәуірлерді “Қазақ халқының азаттық жолындағы ... және ... ... ... ... деп ... ... Ал
соңғы дәуірді сәл өзгертіп “Қазақстан азаттық дәуірдің алғашқы жылдарында”
деп алсақ дұрыс ... еді деп ... ... С. ... ... орай орынды ұсыныстар жасағанымен, дәуірлеу ... ... ... ... – С. Кентбеков берген эра, эпоха, кезең, этап
ұғымдарының анықтамасына сәйкес дәуірлеуді назардан тыс ... ... ... ... ... бөлу ... тұстар кездесіп отырады.
Біз, Қазақстан тарихын дәуірлеуге қатысты баспасөзде ... ... ... ... бұл ... әлі күнге тиянақталмағанын,
жүйеленбегенін атап көрсетеміз. Сондай-ақ, жоғарыда ... ... ... ... ... ... зор әсер ... ... ... ... ... ... отырып, С.
Кентбеков ұсынған дәуірлеудің әлемдік стандартқа сәйкес жүйесіне көшкеніміз
дұрыс деп ойлаймыз. Тек ... ... ... сәйкесінше дәуір-заман-кезең-саты деп қазақшалап, Отан ... бір ... ... ... ... ... тарихының біз қарастырып отырған мәселелері 2003 жылы 13 ... ... ... Ш.Ш. ... ... Тарих және ... ... ... ... ... методологиялық және
теориялық-концептуалдық өзгерістер мен оларды ... ... ... ... ... ... ... қауым назарына
ұсынылды. Осы конференцияда “Отан тарихының методологиялық мәселелері” атты
тақырыпта баяндама [55] жасаған М. Қойгелдиев он ... ... ... ой мен ... ғылымындағы өзгерістерді тұжырымдап айта отырып, тарихи
процесс жөніндегі маркстік-лениндік ... ... ... қатаң сынға ұшырағанын көрсетті. “Олар, - деді ... - ... ... ... яғни ... ... ... жұмысшы табының тарихи рөлі жөніндегі ғылым
тұрғысынан ... ... ... ... үшіншіден, “бессатылық”
схемадан тұрған формациялық теория. Тура ... ... ... ... мен ... биліктің отаршыл саясаты да ұшырады. Қысқаша
қайырсақ, тарихтану ғылымында түбегейлі методологиялық бетбұрыс ... ... ... жеткілікті” [55, 9 б.]. Ол осындай қорытындыдан кейін әлемдік
және отандық тарих ғылымындағы өзекті методологиялық проблемаларды ... ... ... ... кең ... жаңа ... де қалыптаса қоймағанын ... ... ... ... ... мен ... бойынша арнайы ... ... ... дәлел ретінде алға тартты. Бұл ... ... ... жерде міндетті түрде назар аударуға тиісті бағыт ... ... ... ... ... ... ... ауылынан ұзап шығуы
екіталай болмақ деген қорытынды ... ... ... даму ... ... ... ... (А. Тойнби, О. Шпенглер, Н. Данилевский, П. Сорокин және ... ... ... ... ... үстемдік алып келе жатқаны байқалады.
Осы орайда, қазақ қоғамын қай ... ... ... ... ... ... ... докторларының өзі шегіншектеп, бұл мәселені
айналып өтуге тырысатыны жасырын ... ... Н. ... ... жағдайына байланысты туғызған “еуразиялық одақ”
идеясы көлеңкесіне ... ... ... елін ... ... ... ... қателікке ұрынғаны, өздері жетекшілік
жасайтын шәкірттерін адастырғаны белгілі. Біздің мақсатымыз – ... атын ... ... түстеу емес, отандық тарих ... ... ... ... әсер ету. “Еуразиялық одақ” идеясы белең
алған 90-жылдардың екінші жартысында бұл мәселеге дұрыс баға ... ... М. ... болды. Ол өркениеттік зерттеу ... ... ... ... тигізер ықпалының зор екендігін; өркениеттік
принципті құрал ретінде басшылыққа ала ... ... осы ... жаратушы
халықпыз ба, ал егер жаратушы болсақ, онда қандай ... ... ... ... сауалдарға жауап іздеуіміз керек дей отырып: “Яғни,
өркениеттілік ... ... ... ... шәкірттік тұтынушылық,
еліктегіштік, жетекшілдік торынан еркіндік пен ... алып ... күй, ... [56, 5 б.], – ... ... ... Одан ары ... “Мен
осы арада қазақ жұрты түркілік, түркістандық өркениетке тән, осы ... ... ... ... жұрт ... яғни бұдан былайғы
кезеңде де оның осы өркениет ауқымында ғана өзін сақтап, өркендеуі мүмкін
екендігін баса ... ... ... ... жылдары “еуразиялық” өркениет,
мәдениет деген ұғым жиі айтыла бастады. Менің ойымша бұл жаңа ... ... Біз – ... өркениетке, рухани, саяси кеңістікке тән
халықпыз. Сол өркениетке тән негіздерімізді жаңғыртып, ... ... 5 б.], – ... ... тұжырым жасады. Осыдан жеті жыл бұрын жасалған
бұл тұжырымды өзінің Жолдауында: “Мен Орталық Азия ... ... ... Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан арасында жасалған мәңгілік
достық туралы шарт ... ... үшін ... ... бола ... ... мүдделеріміз де, мәдени-тарихи тамырымыз да, тіліміз, ... ... ... да, керек десеңіз сыртқы қатерлеріміз де
ортақ” [57], – деп “еуразиялық одақ” идеясының ... ... ... та қуаттап шықты. Бұл жағдай, тарихты саяси басқарушы элита ығына
жыға жатқызып ... ... 90-шы ... ... да ... ... ... Сондықтан да, тарих ғылымының дәстүрлі теориялық-
концептуалдық және методологиялық негіздері мен ... ... ... жағдайдың ығына жығуды доғару қажет. Бұл өз кезегінде бүгінгі
таңда “қазақстандық ұлт” идеясы ығына ... ... ... да ... қатар, мерзімді ғылыми баспасөзде Отан тарихының ... ... ... ... және теориялық
проблемаларына ... ... ... де ... ... Мысал
ретінде Т. ... ... ... ... ... және теориялық проблемалары” ... [58] ... ... ... ұжымдастырудың кейбір методологиялық
және тарихнамалық мәселелері туралы” атты ... [59] атап ... ... ... ... ... тақырыптардың тарихнамалық және теориялық-
методологиялық ... ... ... ... Отан
тарихындағы көптеген салалық-тақырыптық зерттеу бағыттарына әлі ... ... ... ескерсек, бұл жанрды дамыту - отандық
тарих ғылымы үшін өзекті мәселе болып табылары анық.
Қазақстандағы ... ... ... методологиялық және
теориялық проблемаларына назар аударған ғалым Т. Төлебаев дүниежүзілік
тарихнамалық ... ... ... ... екі бағыт (бірінші,
тарих ғылымының ... және ... ... ... ... танымы мен түсінігі тарихын зерттеу) бойынша даму
үстінде екендігіне тоқталды. “Тек ... ... ... - ... ... - тарихты зерттеу мен қазіргі уақыт арасындағы тығыз ... ... және ... барысында тарих ғылымының ... ... ... ғылымы тарихи білімнің таралуы үшін негіз құрады және сол
арқылы қоғамның бүкіл рухани өміріне ... ... ... Ал ... ғылымының
тарихы міне осы ықпалдың дәрежесін, түрін, ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Осы тұрғыдан
алғанда да тарихнаманың методологиялық ... ... ... [58, 4 ... ... дей ... кеңестік кезеңде капиталистік қатынастар тарихын
зерттеуге арқау болған теориялық және методологиялық ... ... ... ... тарих ғылымының теориялық-методологиялық тірегі
тарихи материализм болғанын; тарихи ... ... ... үшін ... тану ... мен методы” деп жарияланғанын, ол мұнымен
бірге жұмысшы табының мүдделерін ... ... ... ... деп ... оның ... қағидаларының бірі – қоғамдық-
экономикалық формация ... ... айта ... ... дамуы
К. Маркс пен В. Ленин еңбектерінің теориялық тұжырымдары ... ... атап ... ... ... марксизм және ленинизм
ілімдеріне сүйенген кеңестік тарихшылардың капиталистік қатынастардың дамуы
жөніндегі зерттеулерінің сан қырлы ... әрі ... ... ... ... ... ХІХ ... екінші жартысы мен ХХ ... ... даму ... ... жақсы зерттелгенін
атап өтті. Бірақ, сол зерттеулердің ... К. ... пен В. ... ... ... ... кереғар жақтары,
өміршең еместігі, формация ретінде іріп-шіруі, ауыл ... ... ... мен ... ... болуы және
олардың арасындағы қайшылықтардың асқынуы, таптық күрестің шиеленісуі,
пролетарлық революциялардың ... ... ... ... ... ... пікірлерін методологиялық негізде басшылыққа алу
барысында кемшіліктердің анық байқалғандығын көрсетті [58, 6 ... атап ... ... ... ... түзілген
кейбір тұжырымдамалардың Қазақстандағы ... ... да әсер ... ... ... әлі ... ... шешімін
таппай отырған ХХ ғасырдың басындағы Ресейдегі аграрлық капитализмнің ... ... ... ... ... хронологиялық
шеңберлері, индустриалы дамудағы саяси қондырманың рөлін ... ... ... ... және оған шет ... ... ... сияқты күрделі, таласты проблемалардың бар екендігіне тоқталды.
Бұл мәселелердің шешілмеуі Қазақстанның ауыл шаруашылығындағы капиталистік
қатынастардың дәрежесін анықтауға және экономикалық ... да ... ... ... ... ашып көрсетті. “Осыны ескере
отырып, - дейді Т. Төлебаев, - біз Қазақстандағы капиталистік қатынастар
тарихнамасына ... ... ... жазу ... ... таңда кең
таралып отырған фундаменталды методологиялық бағыттар мен ықпалды теориялық
мектептердегі тарихи еңбектерге талдау жасау мен баға беру ... ... [58, 6 б.]. ... ... ... барысындағы ұстанымын осылайша
көрсете отырып, материализм мен ... ... ... ... ... мен феноменология, ... ... ... мен ... ... мен ... ... көзқарастар жиынтығын біржақты пайдаланудан бас тартып,
олардың әрқайсысындағы тақырыпты талдауға көмектесетін ... ... ... ... ... ... ... методологиялық
бағыттардың керекті жақтарын алған дұрыс, бірақ, ең ... ... ... ... шынайы ұлықтату болса, тарихи зерттеулердің халыққа берері
арта түсер еді деп ойлаймыз.
Тарих ғылымдарының кандидаты Т. Алланиязов ... ... ... және ... ... ... аудара отырып,
мәселеге тарихнамалық талдау жасайды. Қазақстандағы ұжымдастыру тарихына
қатысты шындық 1989 жылдан ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің методологиялық мәселелері қарастырылмады
дейді. ... ... ... М. Қозыбаев,
Ж. Абылхожин, М. Тәтімов сынды авторлар алғашқы кезде ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
жазылған ұжымдастыру тарихына зор өзгеріс енгізгенін, бірақ Т. Омарбеков
пен Е. Сыдықовтардың диссертациялық зерттеулеріне ... ... ... ашыла қоймағанын және зерттеудің методологиялық соны негізінің
қалыптаспағанын атап ... ... ... тарихының
методологиялық және тарихнамалық мәселелері ендігі ... ... ... ... ... ... негізінде әлі де зерттей ... ... сала ... ... ... [59, 79 б.]. ... бұл ... қана қолдауды қажет ететін ақиқат. М. Қозыбаев, Т. Омарбеков, Е.
Сыдықов сынды ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеу Отан тарихындағы өзекті мәселенің
бірі болып табылатыны дау тудырмаса керек.
Қоғам тарихының бөлінбес ... ... ... ... ... оның
даму процесіндегі (урбанизациядағы) ерекшеліктерді, саяси жүйе қызметінің
салдарын бүгінгі күн талабына сәйкес зерттеу Қазақстан тарихының “ақтаңдақ”
беттерін ... ... Осы ... ... ... ... ... ала отырып зерттеу қажет, қандай теориялық-
методологиялық негіздерге ... ... ... заңды сұрақтың туатыны
белгілі. Осы саланың методологиялық мәселелерін 90 – шы ... ... ... ... бірі – тарих ... К.С. ... ... [60; 61]. ... ... - ... ... - экологиялық апаттың, жергілікті ұлттық этникалық қатер ... ... де ... ... ... ... Сондықтан, Қазақстан
қалаларының қарқынды даму бағытының миграцияға, ... мен ... ... мен ... ... ... ... анықтауды
методологиялық басшылыққа ала отырып зерттеу басты талаптың бірі” [60, 19
б.].
Автор қалалар тарихын зерттеудің ... ... ... ... дағдарыс жайлаған сол бір жылдардағы қалалардың
өзекті мәселелерін де орынды көтере білген. ... ... ... тәжірибесін зерттеп-үйрену қазіргі қоғамымыз басынан кешіріп отырған
әлеуметтік-экономикалық және саяси ахуалдың себептері мен сипатын ... ... ... ... экономикаға ... ... ... бет ... ... алдында шешімін
таппаған талай мәселелердің тұрғанын айта отырып, оны жүзеге асырып, дұрыс
жолмен жүру үшін ... ... ... мен ... ... ... екеніне назар аударды. Кеңестік ... ... ... ... ... бір ... ... отырып зерттеуді ... ... ... көптеген
мәселелеріне жаңа көзқараспен қараудың қажеттігін атап көрсетті. “Қазақстан
қалаларының ... ... және ... ... ... ... ... диссертациялар қорғалып, ғылыми мақалалар жарыққа
шыққанымен, бұл еңбектер жарыққа шыққан уақыттағы ... ... ... ... ырқымен, асыра мақтау, айқай-шулы ұран қаулылар негізінде
ешбір кемшілігі көрсетілмей біржақты жазылған” [60, 21 б.], - ... ... ... одан ары ... қала ... ... ... жергілікті ерекшеліктердің ескерілмеуі, қаланың бас жоспарын
жасаудағы кемшіліктердің шала-шарпы ғана жазылғанын, сондай-ақ, қалаларды
қарқынды дамыту ... ... ... ... ... қала ... ... пен орталықтандырудың зияны, тіл
мәселесі, ұлттық ерекшеліктер ... ... ... ... көрсетті.
Автор, қалалар тарихының өзекті методологиялық мәселелерін көтере
отырып, алдағы ... ... ... ... метологияға сәйкес, қандай
негізгі ұстанымдар мен зерттеу әдістері негізінде жазылуы тиіс екендігіне
де ... ... ... қала ... ... ... орталықтың өктемдігін, тоталитарлық жүйенің жүгенсіздігін
жаңа көзқараспен қарау қажеттігін, ... ... ... ... ... пиғылдың тұмшалап тастағанын ... ... ... жеке ... ... қорытындылар
шығару тәсілінің ... ... ... ... өміріндегі
экологиялық қауіп пен жергілікті ұлт ... ... ... ... ... философиялық тұрғыдан қаралып, көп жылдар бойғы
шаруашылықтағы жоспар қуушылық, жұмысшы табының ... ... ... ... ... ескермеу, қала басшылығында, ... ұлты ... ... қала ... ... ... қазанына құйылып, шикізат көзіне айналуы диалектикалық
сабақтастықта зерттеліп, тарихи ... беті ... тиіс ... ... К. ... ... ... тарихын зерттеудің методологиялық
мәселелері тәуелсіздік жылдарындағы қалалар ... ... ... ... көрініс тапқаны анық байқалады [62 – 69].
Қазақстандағы тарих ғылымының жаңа бағыттарының бірі – ... ... ... да бұл ... ... ғылыми-практикалық, ар-ождандық және отансүйгіштік
мәселелерін зерттеу аса маңызды болып табылады. Бұл ... және ішкі ... ... ... ... қамтиды. Тарих
ғылымдарының докторы Г. Меңдіқұлова өзінің “Қазақстандағы диаспорологияның
өзекті мәселелері” атты мақаласында [70] ... ... ... ... Дж. Армстронг, Г. Шеффер және
Р. Коэн сынды авторлардың еңбектерінде келтірілген батыстық ... ... ... ... ... рет қазақ
диаспорасының классификациясын ұсынды. Шетелдердегі қандастарымызды тарихи
отанына қайта оралту және Қазақстандағы диаспорологияның ... ... ... ... ... Ол өзінің “Диаспора категориалды-ұғымдық
феномен ретінде” атты кейінгі ... [71] ... ... ... ... ... ... жаңа бағыт болып
табылатындықтан, оның ... ... мен ... ... ... талдау жүргізу аса қажетті шаралардың бірі
болмақ.
Қоғамдық даму мен ұлы ... ... ... жеке ... (ғұмырнама) жазудың теориялық және методологиялық мәселелері - ... бір ... ... ... ... оның ... қазақ халқында жеке
тұлғалар тарихы арқылы сол тарихи кезеңді баяндау жанрының өте ... ... ... жеке ... тарихын жазудың теориялық-
методологиялық негіздерін сондай еңбектерден ... жөн ... ... ... көк ... ... қашап жаздырған “Тоныкөк”,
“Күлтегін” тарихи жырлары осы ... ... ... көне ... ... ... берсе, Мұхамед Хайдар Дулатидің моғол ханы Әбдірашид ханға
арнап, оның ... ... ... ... ... атты ... Қазақ хандығына қатысты мол деректер қорын топтастырған. Ал ... ... ... ... [73] Б. Годуновқа арнауы, Ахмет
Кенесариннің “Кенесары және ... ... атты ... [74], ... “Қазақтың ата тегі”, “Абылай” атты ... Ұрыс ... ... хан ... Едіге би дастаны, “Абылай хан” поэмасы да
жеке тұлғалар тарихы жанрының тамаша ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі жылдары кеңестік
кезеңде есімі ел есінен шығарылған немесе өзінің орынды бағасын ала алмаған
ұлтымыздың ірі ... ... ... ... ... ... ... Бұл еңбектердің өзара ұқсастығы кей-кездері бұлардың ... адам ... әсер ... ... ... ... ... әрі ұлттық
тарихтың көне жанрының бірі болып табылатын жеке ... ... ... ... кешенді көтерген ғалым –
академик М. Қозыбаев болды. Ол өз ... [75] жеке ... ... мен
қызметін зерттеуге негізгі кесел, ... ... ... ... ... методологиялық ұстанымдарды көрсете отырып, марксизм-
ленинизм методологиясының шеңберінде ... ... ... ... ... ... емес еді ... қорытынды жасады [75, 39 б.]. Одан ары қарай,
жеке ... ... ... методологиялық мәселесіне орай былай деп ой
толғайды: “Ғұмырнама жазамын деген адам өз өмірін ... ... ... ... ... ... көбінесе саяси тарихтың болмысын
қайталайды. Тарихшы ғалымдар сол қаһарманның жағына күні бұрын шығып ... ... ... ... ... ... талдау әдісі
жайына қалады. Әділдік, шындық жолы ... ... ... ол құрғақ
декларациядан туындамайды, құжаттар, деректер жүйесіне сүйенеді. Осымен
қатар зиялы ... ... мен ... жан тебіренісі, оның ой-
өрісінің даму заңдылығы, тұлғаның заманасы, ортасы ... ... ... ... ... Бұл арада тек тарихшы болу жеткіліксіз сияқты.
Көркем әдебиет пен тарих одақ құрып, тұлғаның тек кәсіби өнерін ғана ... ... ... ... ... адамның адамдық
болмысын, қуанышы мен ренішін, махаббаты мен- қасіретін жан-жақты ... ... ... толыққанды бола алады” [75, 40 б.]. “Отандық
тарихнамада алғашқылардан болып тарихи портреттер жасауды қолға ... ... б.] ... ... деп ... ... Ал жеке тұлғалар тарихын
зерттеушілердің арасында жақсы ... ... қол ... ... О.
Қоңыратбаев: “...Т. Рысқұловтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік ... – сол ... де ... ... деген сөз” [77, 4 б.], – деп
қорытынды жасайды. Яғни, жеке тұлғалар ... ... - ... ... айтқандай, “оңай дүние” емес. Осыған ... жеке ... ... ең көп ... ... бірі болып табылады.
Тәуелсіздік кезеңінде жеке тұлғалар тарихы бойынша 1 докторлық, 30-дан аса
кандидаттық диссертацияның ... [55, 11 б.] ... ... ... ... тарихы бойынша жазылған еңбектерге [13; 78 – 91] ... ... осы ... ... ... ... деңгейі мен
ғылыми нәтижелері жөнінде пікір айту қиын. Кейбір тұлғалар тарихы бойынша
тақырыбы ұқсас екі диссертацияның [92 – 95] ... ... да бұл ... ... ... ... қажеттілігін көрсетеді деп ойлаймыз.
Отан тарихындағы келесі бір ... ...... ... ... ... ... әңгімелер кеңестік
тарихнамада әр жылдары әртүрлі бағаға ие болып, көбінесе олар әдеби ... ... ... тарихи дерек ретінде аз қолданылды. Тек ... ... мен ... партияның қайраткерлері жазған естеліктер
ғана там-тұмдап ғылыми айналымға тартылып отырды. Сондай-ақ, естелік жазу
жанры кеңінен ... жая ... ... ... жаппай естелік жазу
Ұлы Отан ... ... ... етек алды. Ізденуші С.Г. Шеретов
диссертациялық жұмысында ұсынған “естелікнама”, “естелік дерек” терминдері
[28] ... ... ... ... ... қолданыла бастады. Бірақ
әлі күнге дейін отандық тарихнамада естелік шығармаларды тарихи ... ... ... ... ... ... ізге түспей келеді. Осы мәселеге ... ... [96] ... ... ... деректанудың, соның ішінде естелікнаманың
теориялық проблемаларына талдау жасайды. Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... деректің
(естеліктің) жаратылысы (шығу табиғаты), тарихи деректің ... ... ... ... ... ... ... қатар,
мақалада ғылымда қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... источники – зафиксированные каким либо
способом повествования о прошлом, основным ... ... ... ... цель которых – сохранение и осмысление жизненного опыта
автора” [96, 57 б.], - деп ... ... ... Ал, осы мәселенің
тарихнамасына талдау жасаған М. Қадыртаева мен К. ... ... [97] С.Г. ... ... ... ... мен аталған
диссертациялық жұмысындағы негізгі қорытындылар мен ... ... ... ... де, естелік әңгімелер маңызы зор тарихи дерек болып
табылатыны ақиқат. ... ... ... ... М. Шоқай мен оның жары
Мария Шоқайдың, Ә. Бөкейханның, А.З. ... және т.б. ... ... ... ... ... жазуда кеңінен
қолданып жүрген М. Қойгелдиев, Т. ... С. ... т.б. ... ... келтіруге болады.
Мерзімді ғылыми басылым беттерінде қазақ шежірелерін тарихи дерек ... ... ... негіздерін қалыптастыру мәселесін тарих
ғылымдарының докторы Ж. Артықбаев пен оның шәкірті ... ... ... “Қазақ шежіресі: методологиялық мәселелері” ... [98] ... ... ... аңыз бен ... ... ... элементтер, шежірелердегі тарихи кеңістік және
шежірені қолданудың мәселелері жөнінде талдау жасалынған. Авторлар ... ... ... ... жағдайында шежірені ғылыми тұрғыдан
қарастырмағанын және әлі күнге дейін Қазақстанның тарих ғылымында қазақ
шежіресіне ... ... ... ... ... оған ... жаңа ... негіздерінің қалыптаспағандығы мен
ұстанымдардың жоқтығы себеп болып отыр деп тұжырым ... [98, 5 ... ... ... ... дейін Ш. ... Н. ... ... ... ... ... ... қарастырғанын; Қ. Халид, Ш.
Құдайбердіұлы, М.Ж. Көпейұлы, Н. ... М. ... ... ... жазбаша шежіренің негізін қалағанын атап көрсетті. Шежірені
зерттеген В. Юдиннің теориялық ... ... ... ... ... ... тарихы бойынша тарихи-генеалогиялық білім кешені және
ерте кезең мен ... ... ... ... ... ... ... деген қорытынды жасады.
Ал, М. Алпысбесұлы өзінің “Шежіре – ... ... ... атты ... [99] ... ... ғылымының ең бір күрделі тақырыбы –
“шежіреге” ... ... ... ... ... ... ... дерек ретінде ғылыми қолданысқа түсіру үшін ең
алдымен оны теориялық-методологиялық тұрғыдан игеру қажет деген дұрыс пікір
айтады. Автор ... ... ... ... ... оның таза
түркі-монғолдық ұғым ... ... ... және ... ... бір ... ... жасайды. ХІХ-ХХ ғасырлардағы қазақ шежіресінің
қазақ тарихы ... ... үш ... бағытта немесе дәстүрде жазылғанын
айта отырып, оларға ... 1) ... ... ... ... ... ... жатады деп, бұл пікірін нақты деректермен дәйектейді); 2)
жазбаша шежіре ... ... ... ... ... ... ... ... оның ... Н.
Аристов, В. Радлов ықпалы байқалады дейді); 3) ... ... ... ... мен зерттеуін жатқызады). Бір сөзбен
айтқанда, ... ... әр ... ... тән ... ... тап ... қазақ тарихының қай кезеңі болмасын қайнар көз есебінде теңдесі
жоқ тарихи ... ... ... ... ... Отан тарихы ғылымының
міндеті – оны ... ... ... қолданудың теориялық-методологиялық
негіздерін қалыптастыру болып табылмақ.
Қорыта келе айтарымыз: тәуелсіздік жылдарындағы ... ... ... ... ... және ... мәселелеріне
арналған ғылыми еңбектер тізбегі отандық тарихнаманың осы салаға терең
назар аударуы қажеттігін, ... ... ... ... мәселесінің
күн тәртібіне қойылуы қажеттігін, Қазақстан тарихын дәуірлеу және оны ... ... ... ... ... мәселесін орынды шешу
керектігін айқын көрсетеді.
1.2 Қазақстандағы балама тарих құбылысы және оған қатысты ой ... – ең көне де, ... ... ... ... ғылымының ең
негізгі міндеті – басты өлшем – ақиқатты табу болып ... ... ... ең ... осы ... жету үшін тоқтаусыз ізденістер мен ... ... пен ... ... ... ... мәнін
ашып, оны түбегейлі түсінуді және түсіндіруді қажет етеді. Кез-келген бір
мәселе бойынша тарихи қорытынды ... ... ... үшін ... ... ... зор жауапкершілігін терең сезінуі қажет. ... ... өз ... бар, ... ... әрі абай болу – тарих ғылымының
ең ... және ... ... ... ... тарих ғылымын қолбала ғылымға айналдырушылар саны
көбейіп, оны аңыздық деңгейге дейін құлдыратып жіберушілер саны ... ... ... біздің елде ғана ... ... өзге ... етек алған көрінеді. Профессор М. Қойгелдиев 2000 жылы 6-13-
тамызда Осло ... ... ... ... 19 ... ... ... тарих. Тарихшылардың жауапкершілігі” ... ... ... ... ... салғанын айта келіп: “Яғни, қазіргі
уақытта (ол бұрын да ... ... ... тар саяси мақсатқа
бейімдеп, бұрмалау кең ... ... ... ... ... осы ғылыми
мәселені талқылау барысында мамандар әзірге тарихи сынның ... ... ... мойындауға мәжбүр болды. Тіптен,
шынайы тарихтан гөрі аңызға жақын ұлттық, этникалық, ... ... ... ... ... ... әлі де болса
“рационалды ғылыми ... ... ... ... [100, 10 б.], – ... ... ... Бұл тұжырым күмән
тудыруы ықтимал, бірақ ақиқаттың осындай екені ... ... ... біздің елімізде жарық көрген балама тарихи ... ... ... жаңа ғана ... алып, ел экономикасын
дағдарыс жайлаған жылдары көптеген ... ауыр ... тап ... бірінші орынға күнкөріс қамы көтерілгені белгілі. Осы
жылдары халық сұранысын ... ... ... зиялы қауым
өкілдері тарихпен айналыса ... ... ... ... жоқтығынан
олардың тындырғанынан бүлдіргені көп болды. Олар ... ... ... ... тарихшылар тарапынан балама тарих ... ... ... ... ... ... ... еңбек жазушы
авторлардың бірі – мамандығы ... ... ... ... ... Бұл ... өткен ғасырдың 90-шы жылдарынан
бері белсенді еңбек етіп, тың тұжырымдар мен жаңа болжамдарға толы ... ... ... Солардың ішіндегі ең іргелісі – Шыңғыс хан
тақырыбы болды.
Қ. ... ... ... тегі ... атты ең ... ... ... “Қазақ тарихы” журналында жарияланды [101]. “Шыңғыс ханның ... ... ... әлем ... ... ерекше орын алады,
-дейді ол осы еңбегінде. – Ғылыми ізденіс пен талдау бұл жорамалды түгелдей
әрі түбегейлі жоққа ... [101, 3 б.]. Ол ... дей ... ... құрайтын қазіргі бірде-бір ... ... хан ... сондай-ақ монғолдарда мемлекет басшысы ешқашан да “хан” ... ... деп ... хан ... ... адамзат тарихында
тек қана түркі мемлекеттерінің басшылары иеленгенін айтады. Ол одан ... ... ... ... ... тіпті қазақ тарихшылары мен
жазушыларының Шыңғыс хан монғол болған деп ... не ...... ... ... ... Орыс жері ... ғасыр бойы Алтын
Орданың дәргейіне бас ұрғандықтан Алтын ... ... ... ... ... ... түрде өшірілді; Алтын Орданың
барлық ірі қалалары тып-типыл етіп ... ... ... Орда хандары
мен ханшаларының басына ... ... ... тас-талқан
етілді; Кеңес кезеңінде Шыңғыс ханның түп негізінің монғол болуы Мәскеуге
де, Ресей империясының бұрынғы отары ... да ... еді; ... ... ... және оның ... ... іргені аулақ салып,
қазақ халқының қыпшақтан шыққандығын ойлап тапты дейді. ... де ... ... ... саны ... да 10 ... асқан емес”
[101, 4 б.], – деген дәйекті қорытынды ... ... ... ... ... руларының Шыңғыс хан мен Бату
ханның жорықтарына қатысқанын айта келіп Шыңғыс ханның өзі – ... ... ... ... - дейді Қ. Данияров, - оның әкесі ... ... ... ... ... қият ... (сол кездегі тайпалық одақтың)
ханы. Қияттар қазіргі Астрахан мен Волгоград облыстарының территориясындағы
Еділ жағалауында Шыңғыс ханға дейін де талай ... өмір ... ... Қазақстанның бұрынғы астаналық аймағында Алтын Орда күйрегеннен соң да
талай ... бойы ... ... де ... ... ... Шыңғыс хан кейінгі ... ... ... оған ... бойы ... ... геноцид жүргізетіндей ештеңе істеген
жоқ. Сондықтан қазақтарды Шыңғыс хан ... ... ... ... ... жөні ... [101, 5 б.]. Осылайша таза қисын
өнеріне (логикаға) сүйенген автор біраз жерге сілтеп ... ... ... ... ... ... ... Жазу-сызуы болмаған
халықтардың ұлтын ажыратуда есімдердің рөлі ерекше дей ... ... ... ... ханның әкесі Есікейдің есімі де қазақтыкі; Есікейдің әкесі
Ембақайдыкі де – нағыз қазақ есімі; Шыңғыс ханның азан ... ... аты ... түбірі – темір, ол да қазақ сөзі; Шыңғыс ханның шешесі Оян меркіт
руынан шыққан, ... ... ... ...... ... ... Ханның ата-бабасын, шыққан тегін әрі қарай қазсаң да, ... ... жоқ; ... ... ... ... ... Мұқалы және т.б.) де
есімі қазақтыкі; Шыңғыс хан – Теміршінді ақ киізге көтерген төрт ... ... ... Ол ... ... береді: шың – қазақ
тілінде таудың ұшар басы, ұшарлығы; ғыс – көне ... ... нұр, ... бұл есім “биік, нұр сәулелі хан” деген мағына береді дейді ол. Ал
Шыңғысханды хан көтерген қият, найман, ... ... ... бір ... руы болған, кейіннен Еділ ... және ... ... өмір сүре жүріп түркіленген дейтін кейбір тарихшылардың
пікірі ... төрт ... да ... тайпасы болды деп, ешқандай дерексіз,
қисынға салып дәлелдей ... ... хан ... өте ірі төрт ... ... де ірі ... ... мемлекетке төртеуінің
бірінің атын беру ... емес еді, оған ... ... ... келіспес еді
дейді. “Сондықтан Шыңғыс хан өзі біріктірген тайпалардың арасында ... үшін өзін ақ ... ... де, ... хан ... ат ... де еш
қатысы жоқ, бірақ сол жерлерде көшіп жүрген аз ғана ... атын ... ... ... ... айтуынша, ол кезде монғол руының саны
400-500 ғана түтін екен және ... да өз ... ... ... 7 б.], – деп ... жасады Қ. Данияров. Оның осы еңбегіне 1996
жылы Атырау ... ... ... тұрғыны, тарихшы, өлкетанушы М.
Жолжанұлы қарсы пікір жазғанға дейін ешқандай ... ... ... ... ... ... өзі сол ... біздің алдыңғы қатарлы
тарихшыларымыздың Қ. ... осы ... ... бір ... ... бұл тақырыпқа қалам тартатын монғолтанушы ... ... ... ... ... ... және оның ұлы Жошы хан ұлысының алғашқы
қазақ мемлекеті болғандығы ... ... одан ары ... ... Қ. ... ... ... “Жошы хан және оның мемлекеті”
деген атпен жарық көрді [103]. Автор осы ... ... ... хан ... кезінде әкесінің құпия бұйрығымен өлтірілген (омыртқасы
күйретілген) делініп келгенін келтіре ... ... ... Шыңғыс ханның
қатыгез де зұлым екендігін құптай түсу үшін шығарылған сияқты деген болжам
жасайды. “Әйтсе де, - ... Қ. ... - ... ... ... Жошы ... ... ашқанда оның аңшылық кезінде ақсақ құланның
шабуылынан өлгені толықтай расталады. Қураған ... оң қолы жоқ ... Ал аңыз ... ... оң ... ... құлан шайнап, жұлып алып,
сол күйі әкетеді де, жерлеу кезінде мәйіттің оң қолы ... ... ... ... ... ... ... сыймайды” [102, 33
б.]. Осындай ... ... ... ... ... өз ұлын өзі ... болса, аңызды да тарата алатынын, Жошы мәйітін оң қолсыз қалдыруға
құдыреті жететінін ... ... Бұл ... әлі де ... ... ... ... дерек көздерін аша отырып дәлелдеуді талап ететін
тақырып болса керек.
Зерттеуші Қ. Данияров одан ары ... ... ... қайда жерленгендігі
туралы мәселеге тоқталады. “Тарих ғылымында, - дейді автор, - Ұлы қаған
таңғыттармен ... ... ... ... ... өлді және не Монғолия, не
Қытай территориясына жерленді ... Ал ... ... ... үш ... ... оңтүстік баурайындағы Жошы ханның ордасына ұлын жерлеуге
келгені анық. Ол кезде Ұлы қаған қартайғандықтан әрі сырқаты ... ... ... қайтады. Салт атпен жүруге шамасы болмаған ханның
аттан ... ... де ... ... [102, 34 б.]. ... ... дерегі болмаса да “соңғы” тұжырым жасауға әуес келетін балама тарих
жазғыш авторларға тән әуесқойлықпен осындай қорытынды ... ол, ... ... ... ... Тарбағатай ауданындағы Шілікті жазығы маңында
(сол ... оның ... ... ... ... осы ... болған
көрінеді) немесе Алакөл мен Бақтыдан бастап Үкітай ұлысының ... ... ... ... тың ... ... Данияров осы мақаласында бұрын-соңғы тарихшылардың барлығы Жошының
ұлы Батуды монғол-татар ханы деп ... ... Жошы ... ішкі ... ... ... таңбалардың ішінде бірде-бір
татар немесе монғол руларының таңбасы жоқ; ... ... ... мемлекеттің
емес, мемлекет астанасының аты. Түркі тілдерінде ... сөзі ... ... бір ... ... ... де, Азияда ондай мемлекет болған
да емес деген тұжырымдар жасады. Соңғы тұжырымы М. ...... ... ұғымды береді деген дұрыс қорытындысына қиғаш келеді
[103]. Автор Жошы ұлысын Ұлы ұлыс деп атайды. “Ұлы ... ... ... шыққанда, – дейді ол, – ондағы әскердің 60-70 процентке азайғанына,
ал ондағы ру-тайпалардың басым көпшілігінің ... ... ... ... ... ... ... да себептерге қарап Жошы Ұлысы
немесе Ұлы Ұлыс қазақ халқының мемлекеті болды деуге толық негіз бар” [102,
36 б.]. Өз ... ... да ... болмасын негіздеудің бір түрі осындай
болатын шығар...
“Қазақ тарихы” журналында жарияланған Қ. ... ... орай біз ... атап ... М. ... ... ... іс
бітпес” атты мақала [104] жариялады. Ол өз мақаласында: ... ... ... жоқ, ... ... ... күрделі іске бел шешіп
кіріскеніне көңілім ... ... ... ... ... ... Автор
бірінші мақаласында Шыңғыс ханның арғы тегі “қазақ” деген пікірін дәлелдеу
үшін ешқандай тарихи ... ... ... ... ... 57-58 бб.], – дей ... Қ. ... ... ... ... өз уәжін алдыға тосады. Біріншіден, ... ... ... ... жоқ, тек ... ... ... екен деген ойын айта
салған; Екіншіден, хан моңғол ... ... бір ... оның ... ... ... таза ... (кеке моңғол)
дегендерден темір тәртіппен құрылған түмендерден тұрған дейді М. Жолжанұлы.
Сонымен қатар, Қ. ... ... ... ... және ол елін ... таза ... дейтіндер саны 400-500 түтін болды десе, Хара-Даванның
Шыңғыс тұсында таза монғолдар саны 400 000 жан ... ... Қ. ... хан жорықтарына еш қатыспады деген ойраттар (жоңғарлар) 1207 жылдан
бастап, оның билігін қарсылықсыз ... ... ... ... ... ... ... өмірінің соңына дейін монғол тілінен
басқа тілді білмегенін; Шыңғыс ханның қазақ екеніне оның ... ... ... дұрыс еместігін, “хан” атауының тіпті қытайлықтарда да
болғанын; Шыңғыс хан есімінің мән-мағынасын талдауы мен Қият ... ... да ... ... ... нақты дәлелдермен тарта отырып: “Біз
Қ. Данияровтың өз халқына деген ізгі ниеттен осындай байламдарға келгеніне
күмәнданбаймыз. ... ақ ... түзу ... ... ғана ... ... дәлел болмаса, оның барлығы бос әурешілік екенін түсінер мезгіл
жетті емес пе?!” [104, 63 б.], – ... ... ... Бұл ... ... ... ең ... балама тарих құбылысына қатысты ... ... ол ... ... ... ... өте төмен
болғаны жасырын емес.
Әуесқой тарих зерттеушісі Қ. Данияров бұдан кейін ... ... [105 – 108] ... хан қазақ еді, оның құрған мемлекеті де
алғашқы қазақ мемлекеті еді ... ... ... ... тағы да ... салды. Ол өзіне дейін ... хан ... ... қалдырған барлық
саяхатшылар мен зерттеу жүргізген монғолтанушылардың барлығының еңбегіне
күмәнмен ... ... ... ... барып, оның
мемлекеттік құрылымы мен ... ... ... мен ... ... қалдырған саяхатшылар мен тарихшылар, ғалымдар мен лауазымды
адамдардың 1217 ... ... яғни ... хан ... Қазақстан
территориясындағы барлық қазақ тайпаларын бағындырған соң барғанын айта
келіп Қ. Данияров: “Ал қазақ тайпалары ... ... ... ... ... Мұңғылияның бос қалған жерлеріне бұған дейін оның ... ... ... ... ... ... ... Мұңғылияда қалған
ру-тайпалар Шыңғыс хан мемлекетін құру ... ... ... ... ... 1206 ... Құрылтайға және Шыңғыс ханның Қытай мен Орта Азияға
жасаған жорықтарына қатысқан жоқ. ... ... ... ... ... мен ... ешқандай нақты және
тарихи оқиғаларға бай мәліметтер бере алмады. Осыдан ... ... ... ... ... мәліметтер мен шындықтан ада мифтер, аңыздар туды ... ... деп ... ... ... сол ... ... шын
қатысушылары – қияттар, наймандар, меркіттер, керейлер, жалайырлар,
қоңыраттар, маңғыттарға жан ... ... [108], – деп ... ... ... ... ... тарихшылары Шыңғыс ханға кәпір
ретінде қарағандықтан оны төмендетуге және оның ... ... ... тырыспаған; Шыңғыс хан Қытайды жаулағандықтан қытай
тарихшылары оған басқыншы ... ... ... мен ... ... ... ... түркі халықтарының күшеюін онша
жақтырмайды және жекелеген түркі халықтары мен мемлекеттерінің қалыптасуын,
олардың ... ... ... ... ... тұжырымдар жасайды. Қ.
Данияровтың бұл пікірлері өте орынды, әрбір тарихшы ... тиіс ... ... Тек Қ. ... ... ... ... ... дәйектермен дәлелдесе өте орынды болар еді.
Сонымен қатар, Қ. Данияров атақты ... ...... ... мен ... Кычановтың еңбектеріне талдау жасай отырып, олардың
еңбектерін монғол тарихы мен Шыңғыс хан ... ... ... ... деп бағалайды. Ал “Деректер терең талдауды ... ... ... [108] Қ. Данияров өз еңбектеріне пікір білдірген тарихшы,
өлкетанушы М. ... ... ... қайтара отырып, өзінің бұрынғы
пікірлері мен “ғылыми” ... ... тағы бір ... ... ... тарихы” журналында жарияланған ... ... ... ... батыл бас тартайық” атты мақаласы [109] Қ.
Данияровтың еңбектеріне қолдау білдірген, оның ... ... ... ... деп ... мақала болды. “Әйтсе де, - ... ... - осы ... жөнінде пікір білдіруге шешім қабылдатқан
Данияров Қалибектің бірнеше кітаптан тұратын 1) ... ... ... ... ... 1-2 том. – А., 2000., аса ... ... кітаптарды оқығанда кезінде КСРО-ның империялық ... ... ... ... ... (ҚСЭ мен ... ССР тарихын) қолданыстан
мүлдем алып тастау келешек ұрпақ тәрбиесіндегі ең пәрменді шара болатынын
айтқымыз келді” [109, 60 б.]. ... ... ... Қ. ... қолдай отырып, “ҚР Ұлттық Ғылым академиясының Тарих және этнология
институты ғалымдары тарапынан орын алып отырған үнсіздікті ... ... деп ... сұрақ қояды. Біздің ойымызша, бұл үнсіздік – сол
уақытта осы тақырыпқа қатысты ... ... ... жоқтығын көрсеткен
болса керек.
“Шыңғыс хан - қазақ” деген тұжырымын дәлелдеу жолында Қ. ... ... ... ... істеп, іргелі еңбектер [110] жариялады. Оның
республикамыздағы ірі ... бірі ... ... ... ... ... ... соңында қазақ халқы Шыңғыс ханның 850 ... ... ... атап өтуі ... ... ... айтқым келеді. Ол үшін
арнайы қор құру қажет. Біз сонда ғана ... ... ұлы ... ... ... оның шын қазақ екенін дәлелдеуге жол ашамыз” [111, 8 б.], –
деген сөзі Қ. Данияровтың әлі күнге өз пікірінде ... ... ... ... ... қатары күн санап көбеймесе азаяр емес.
Мысалы, Ш. Қуанғановтың “Гун немесе арғын ... атты ... ... ... мен ... ал ...... мен эфталиттердің
ұрпағы болып шықты. ... ... ... ... ... қарапайым
құбылысымен қатар, қазіргі ресми тарих ғылымының негізгі қағидалары ... ... ... ... де ... көруде.
Қазақстандағы балама тарих құбылысының “көкесі” – Н.Э. ... ... И.В. ... А.Н. ... Г.С. ... ... ... тарихы: халықтар және мәдениеті” атты оқулық [113] болды.
Қ. Данияровтың еңбектері кәсіби шеберліктің жоқтығынан ақсап ... да, ... ... деген шынайы ... ... ізгі ... ... анық ... ... Ал Н. ... бастаған тарихшылар
тобының басқаша мақсат көздегені анық. Қалай дегенмен де, ... ... ... өзі – ... ... ... факт ... табылады
және өзекті мәселелерді айқындауға көмектеседі. Н. Масановтардың еңбегінің
“құндылығы” ... ... ... ... көпе-көрінеу, әдейі бұрмаланған
тарих беттері тағы да ... ... ... тарапынан талдауға алынып,
қарастырылатыны белгілі. Мұның өзі отандық ... ... үшін ... ... ... ... ұлттық мүддесі шектеліп, есесі өз жерінде өзгелерге кетіп
отырғаны аздай, белгілі бір ... ... ... саяси күштердің
жоспарлы да мақсатты бағдарламасы ... ... етіп ... Н. ... ... еңбегі тарихи зердені құртуға бағытталғандығымен де қатерлі
болып отыр. ... ... ... тілшісі В. Веркке берген сұхбатында
[114] Н. Масанов Қазақстан тарихының қазақ ұлтына қатысты тұстарының ... ... ... ... - ... ол, - ... пікірді өз пайдасына
орай қалыптастыру үшін тарихты белсенді пайдалануда. ... ... үш ... ... ... ... салып бағуда. Олар:
біріншісі, ... ... ... қазақ халқының құқықтық басымдығы;
екіншісі, қазіргі Қазақстан мемлекетінің “эстафетаны” осы территорияда өмір
сүрген қайдағы бір “тарихи” күшті және мықты ... ... ... ... Қазақстанның “жергілікті” тұрғындары, яғни қазақтардың
“жүзпайыздық” түркілік екендігін негіздеу жөніндегі миф” [114, 13 б.]. ... ... ... осы үш тезисті жоққа шығаруға, яғни қазақ
мемлекеттілігін ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Ол одан ары, қазіргі ... ... ... ... тайпалар мекендеді, ал түркі тайпалары мұнда ... ... ... ... ... ... ешқандай мемлекет болған емес деген
қорытынды жасайды. Мұндай тұжырым - ... ... ... ... ... кезде де қазақтар жеке-дара ұлттық мемлекет ... ... да ... ... ... ... деген идеяны санаға
сіңіру үшін жоспарлы түрде жасалып ... ... тобы ... ... оқулыққа қатысты “Тарихи шындық неге
бұрмаланады?” атты мақала [115] жарық көрді. ...... ... З. ... ... алғысөзіне қарағанда, - дейді ол, - “Сорос”
қоры олардан “қазақ тарихын ... ... ... ... ... ... ... “Сорос-Қазақстан” қоры тапсырмасын орындап шыққаны үшін
жүлде алған ... ... ... ... қауымының сұранысын орындай
алмаған. Себебі, еңбек біріншіден, зерттеу дейін десең шынайы зерттеу емес,
өйткені айтқан пікір, жасаған ... ... ... жоқ, ... ... ол ... де сай ... Екіншіден, еңбектің аты мен
мағынасы сай емес.” ... ... ... З. ... өте дұрыс
қорытынды жасаған. Шынында да, “оқулық” авторлары ... жай бір ... ... ... ... Ол аз ... қазақтар кездесе
қалса: “Как поживает ваш скот”, - деп амандасады ... ... ... төмендетуге тырысады. Одан ары қарай З. Қинаятұлы тарихшы ретінде
Қазақстан тарихына байланысты ... ... бірі көне ... ... ... барлығын (мысалы, Моде, Атилла, Шыңғысханды ... ... ... ... ... деп қараушылықпен, бірі қазақтың өзінде
барын жоққа шығару арқылы қазақ деген ұлтты кемсітіп көрсеткісі ... ... ... ... де ... ... ... Қинаятұлы аталмыш мақаласында балама ... ... да ... Оның ... себебін өзінше бағалайды. “Тарихты тани
білу оңай жол ... - ... ол, - ... ... оның ... ... қазанының қиылысында жан-жақты мұқият қарағанда ғана шындықтың бетін
ашуға мүмкіндік бар. Қазақ тарихы үшін ... сыр ... ... ... ... ... русь-славяндық, түркілік және өзіндік
қазақстандық үлгі... Меніңше, біздің тарихшылардың біржақты ... ... бір сыры ... ... ... ... беретіндігінде ме деймін. Масановтар да осынау методологиялық шалыс
басудан ... ... [115]. ... тек ... ... басып
қана қоймай, Қазақстан өткенде де ел бола алмаған, “өркениетті” ... – көп ... арқа ... ... де ... ел бола алмайды
деген идеяны негіздеуге жанын салғаны байқалады. З. ... Н. ... ... пасық пиғылын дөп басып, оны орынды әшкерелей білген. Тарих
жазудың ұлттық өлшемдері мен ... ... ... ... ... ел ... ... тырысушы топтардың әрекетін ұлттық ... ... ... ғана ... алатыны белгілі. Осындай
жауапкершілік - қазақ тарихшыларынан сергектікті талап етеді.
Қазақстан ... ... ... ... ... тарихи еңбектің бірі – тарих ғылымдарының ... ... ... ... ... ... тарихы (1985-2002 жж.)” атты
оқу құралы [116] болды. Қазақ мемлекеттілігіне қарсы жарияланған шовинистік
және сепаратистік пиғылдарға толы ... ... ... ... ешқандай түсініктеме бермеген ол, ... ... ... ... болған немесе Жетісудың байырғы да негізгі халқы –
ұйғырлар еді деген ұғымды сіңіруге тырысады [116, 40 б.]. Өне бойы ... толы С. ... ... ... тарапынан үлкен талқыға түсті.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің тапсыруымен арнайы
құрылған, ... ... ... ... ... ... ... мамандықтары бойынша комиссиясы (төрағасы тарих
факультетінің ... ... ... докторы, профессор ... С.Г. ... оқу ... ... ... ... ... сай келмейді, автор біздің Республикамыздың мемлекеттік-құқықтық
даму ... ашық ... ... ... Оқу құралы біздің
Конституциямызды, заңдарымызды, құқықтық жүйемізді және жалпы мемлекеттік
құрылысымызды сыйламаушылыққа, оларға ... ... ... [117], – деп ... ... ... мұндай қорытынды
пікірінің аталған кітапқа берілген әділ баға екендігіне еш күмәніміз ... ... ... ... сілтемелер жасау арқылы нақты мысалдармен
дәлелденген.
2004 ... 4 ... күні Ш.Ш. ... ... ... және ... “Балама тарих құбылысы ғылыми ... ... ... ... ... ... болып өтті [118; 119]. Бұл
басқосуға аталмыш институт ... ... ... докторы Мәмбет
Қойгелдиев, тарих ғылымының докторлары – ... ... ... Нәбижан Мұқаметқанұлы, Еренғайып ... ... ...... ... ... Уәлиханов, Ирина Ерофеева, Қайдар
Алдажұманов, Зікірия Жандарбек, геология-минерология ғылымының ... ... және ... да ... тарихпен айналысып жүрген өзге
мамандық иелері қатысты. Профессор М. Қойгелдиев ... ... ... ... және ... ... ... жағдайға сипаттама
берді. Сегіз кәсіби тарихшы баяндама жасап, ... ... ... ... ... ... тарихты аңызбен үйлестірудің өз
ерекшеліктері де жоқ ... - деді М. ... - ... ... үстелде
тарихты аңыздандырудың сол ұлттық ... де ... ... жөн болар еді. Отандық тарихта орын алған осы жағдайға байланысты
Тарих институтының ғалымдары ендігі уақытта белсенділік танытуды өз міндеті
санайды. Бұл ... ... ... тыс ...... тарихшылар үшін
зор айып. Өйткені, аңыздық деңгейдегі тұжырымдар мен ... мен оқу ... еніп кету ... бар. Ал, жас ... ... ... ... қалыптастыру – бұл, ең ... ... ... ... [120]. ... ... ... ғылымдағы даулы
мәселелерді дер кезінде талқылап, дұрыс қорытынды ... ... ... ... өзі ... ... ... жиында “Тарих неге бұрмалана береді?” деген тақырыпта ... Қ. ... ... ... ... ... ... – дейді К.Зардыхан, – отандық тарихымызға ... ... ... ... ... эйфориялық деңгейге жетіп, сыңаржақ
(тенденциозный) бағыт алып бара жатқандай. ... ... бірі ... хан ... [121, 7 б.]. Егер біздің “шыңғыстанушылар” қағанның
өмірбаяны төңірегінде жазылған ... ... ең ... 5
пайызымен танысқан болса, бүгін “Шыңғыс хан қазақ, ол құрған ... ... ... ... ... ... еді, – дейді автор. Шыңғысхан
қазақ болды, ол құрған мемлекет ... ... ... ... ... ... жасаушылардың қорытындыларын талдай отырып, Қ. ... хан ... ... ... ... ... ... бастаушысы
емес, керісінше оны аяқтаушы; Қазақ және моңғолдардың әрқайсысы ... жеке ... ... тегін тек қазақ ... ... біз ... бір ... ... Шыңғыс ханның жаулап алушы рөлі
туралы сөз ... оның ... ... ... ... қойған құрастырушы рөлін ескермеске болмайды; Шыңғыс ханның жаулап
алушы алғашқы рөлі оның ... ... ... ... ... ... факторға айналды деген нақты тұжырымдамалар жасады [121,
8–10 бб.]. ... - ... Қ. ... - ... ... ... ... қияметі үшін қазақ халқына қалтқысыз еңбек
еткен Қазақтың хан ұрпақтарын қаралауға ешкімнің ... ... ... кегі бүгінгі қорытындының өлшемі бола алмайды. Шыңғыс хан және
моңғолдардың атымен байланысты ... ... ... де ... ... ... қатарына жатады. Сондықтан оларға баға беру
үшін ауыларалық емес, жер жаһандық көзқарас, ... ... ... [121, ... ... ... жөнінде” деген тақырыпқа баяндама жасаған тарих
ғылымдарының ... Н. ... ... ... ... төл
деректегі “го” – мемлекет деген бір иероглифтің аударылмай қалуы, ... ... ... ... бір ... ғасыр кедергі келтірді. Себебі,
тарихи деректерді орыс тілінен қабылдайтын отандық тарихшыларымыз жақын
жылдарға ... ... ... ... мемлекетінің болғандығын білген
жоқ. Өйткені Бичурин аудармасынан ондай сөз кездеспеген-ді” [122; 123], –
деп, ... ... ... “guo - го” – ... ... өте ... ... деп аударуы немесе оны аудармай кетуі, әсте ... ол ... ... ... ... ... ол ... ғылымилықтан гөрі саяси идеологиялыққа бой ұрғандығының көрінісі
болғанын атап көрсетеді. Ең маңыздысы, Н. ... ... ... жаңа тұжырымдар жасады:
- Үйсін мемлекеті Орталық Азия тарихында, әсіресе, Қазақстан ... ... орын ... Өйткені ол Қазақстан аумағында құрылған ең алғашқы
мемлекеттік құрылым. Үйсін мемлекетінің ... ... ... хұн
империясының мемлекеттік жүйесін жалғастырды және дамытты. Сондай-ақ,
өзінен ... ... ... ... ... ... жартылай
көшпенді елдерге мемлекеттік үлгі-өнеге көрсетті. Басқаша айтқанда,
Қазақстандағы мемлекеттіктің ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық құрамының бір саласын
қалыптастырды. Әрине, ежелгі үйсіндерді қазіргі үйсін тайпасымен ... ... ... ... ... ... ру-тайпалардың
одақтастығы және ол ұлттық мәдениет қалыптастырудың өткінші кезеңінде
болған;
- Қазақстан ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылым, он шақты мәрте басқадай атаумен қайта құрылып, ыдырау ... ... ... ... ... ХV ... ... мемлекет –
Қазақ хандығы құрылды.
Осындай тұжырымдар жасай ... Н. ... ... кезде
ежелгі үйсіндер жөнінде айтылып жүрген пікірлердің ... да ... ... ... ... қайта кейбір жеке авторлардың
идеологиялық сыңаржақтылыққа бой ... бос ... ғана деп ... 16 б.], - ... ... ... Ескі және жаңа ... тілін жетік
білетін ғалым Үйсін мемлекеті қазақ жеріндегі тұңғыш ... ... ... фактілік негізде баяндап қана қоймай, бұдан былай ғылымда
қытай транскрипциясындағы “усунь” атауын ... ... ... тіліндегі
“үйсін” атауын қолдауды ұсынды.
Қорыта айтқанда, отандық тарихтың дамуы барысында балама тарих ... ... ... ... екені белгілі. Балама тарих жасаушылардың
өзін екі топқа бөлуге болады. Бірінші ...... ... ... ... ұмтылыспен жүрген, бірақ арнайы білім мен кәсібиліктің
жоқтығынан, тындырғанынан ... көп ... ... ...... тобы мен С.Г. ... ... саналы түрде қазақ тарихын бұрмалап,
қазақ мемлекеттілігінің негізі мен қазақтың өзін де ... ... ... Балама тарих жасаушы бұл екі топ та қауіпті. Ал ... етек ... өзі ... ... ... ... екендігін көрсетсе керек. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ... еткен, ұлттық мүддеге сай тұжырымдар
түзе білетін тарихшылар тобының ... ... мен ... сана ... ... жұмыс жүргізуі кезек күттірмес өзекті мәселе болып қала
бермек.
2 ҰЛТТЫҚ БАСПАСӨЗДІҢ БАЛАМА ТАРИХИ ОЙЛАУДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ШАРАЛАРЫ
2.1 Қайта құру ... жаңа ... ... ... жылы ... айында КСРО Орталық комитетінің бас хатшысы ... М.С. ... ... ... сәуір пленумы елдегі
“қалыпты” өмірге елеулі ... ... ... ... болған
жаттанды идеологияға құлдық ұрған тарих ғылымы да осы ... ... орай ... ... ... Қайта құру жылдарының бірінші
кезеңінде (1985 жылдың наурызы – 1987 жылдың қаңтары) “жеделдету” ұранымен
“үлкен социализмге” бет ... КСРО ... ... ... ... ... ... жете алмағаны баршамызға аян. Бұл жылдары тарих ... ... және ... ... ... ... ... ғылымы
– идеологилық күрес майданы болып қала берді.
1986 жылғы ... ... ... ... таққан КОКП ОК-нің
қылышынан әлі де қан тамып тұрған осындай кезеңде тарих ғылымынан ... өзі ... ... еді. ... ... сана ... ... барлық саласында көрініс беріп жатты. Ондай келеңсіз құбылыс ірі
мемлекет басшыларын да айналып ... ... ... КСР ... ... ... З.К. ... 1988 жылы өткен ... ХІІ ... 1986 ... ... ... ... ... көздегендер ұлтшылдық туын желбіретті. Ол ... ... ... ... ұран жазылды. Мұның Қазақстан
территориясындағы қазақ ... ... қуып ... ... ... ... ... 20-жылдардағы ұлтшыл-уклонистердің ұранынан несі
кем?” [124] – деп баға ... ... ... ... ... тарих ғылымы әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... антропологі О. Ысмағұловтың еңбектеріне өзінше
“ғылыми талдау” жасап, оған республиканың ... ... ... ... сондықтан да рулық-тайпалық қатынастардың тарихы
жөнінде жалған ғылыми еңбек ... деп айып ... [125]. Г.В. ... ... ... ... ... зерттеу
әдістерін көзге ілмей, О. Ысмағұловқа қазақтардың қанын басқа ... ... деп ... ... ... қазақ руларының өзара
ерекшеліктерін баса көрсетеді, ... ... ... арғы ... ... жала ... Г.В. Колбиннің биік мінбеден айтқан бұл
пікіріне “Правда” газеті қолдау ... [126]. Орал ... ... ... О. ... ... ұшырады. Сонымен қатар, сол
кездегі ҚазПИ профессоры, ... ... ... Ж. ... ... шығып сөйлеп, Қазақстаннның Ресейге қосылуы
әртүрлі жағдайда болды, еркімен де, ... ... алу ... да ... Оңтүстік Қазақстанда жаулап алу басым болды дегені үшін қудалауға
түсіп, ... ... ... ... [125]. Осылайша, қайта
құру жылдарының алғашқы кезеңінде мерзімді басылым құралдары да, ... да ... ... ... ... жалғастыра берді.
КСРО қоғамындағы қайта құру жылдары қарама-қайшылыққа қаншалықты тола
болса, тарих ғылымындағы аталмыш көрініс одан кем ... ... ... де ... ... ... ... құралдары мен ондағы
тарих ғылымы ... оңды ... ... ... ... ... КОКП ОК-нің 1987 жылғы Қазан пленумы және Қазан ... ... ... ... КСРО ... ... тарихи жолды ой елегінен
өткізуде маңызды рөл атқарды. М.С. Горбачевтың сөзімен айтсақ: “Мұның өзі
біздің қоғамтану, әсіресе, ... ... үшін кең ... ашып ... КОКП ОК-нің Қазан пленумының саяси нұсқауларын іске ... ... Бюро ... ... ... ... қуғын-сүргін жылдарында заңсыз
түрде жазаланған адамдарды ақтау ... ... ... Мұндай жұмыстың
басында коммунистік партия комитеттері мен мерзімді басылым құралдарының
тұрғаны тарихи шындық еді. Мұны М.С. ... ... ... ... ... ... екі үлкен күшке – партия комитеттері мен бұқаралық информация
құралдарына арқа сүйедік” [128], - деп атап ... ... ... ... ... да тез жетіп, “ақтаңдақ” беттерді ақтару басталды.
Қазақстан тарихында “ақтаңдақ” беттердің бар екендігін алғаш көрсетіп
берген ... бірі – М. ... ... Ол ... ... және ... ... [129] көркем шығармаларда орын алған қателіктерді көрсете
отырып, оның шығу себебін ... ... ... ... - дейді
М. Қозыбаев, - ғалымдар маңызды ... ... ... ... ... не ... ... асырып, жоқ табысты даурықпалыққа
салып, ... ... ... да ... ... ... ... уақыт
өтті... Өткен жарты ғасыр ішінде ... ... ... ... ... қаншама десеңізші. Толғағы жетіп, шешілмей келе жатқан осындай
проблемалардың бірі – ... ... ... болу ... [129]. Шынында да,
қазақ халқының пайда болуы, қалыптасуы және Қазақ хандығының тарихы сияқты
мәселелер кеңестік қоғам кезеңінде зерттеуден тыс ... ... ... М. ... ... халқы 30-шы жылдардың аяқ шенінде социалистік ұлт
болып қалыптасты деген тарих ғылымындағы ... ... ... да осы ... ... рет ... келтірді [129, 14 б.]. Тарих
ғылымының ұзақ жылдар бойы ... ... келе ... тұжырымдарына қатысты
білдірілген осындай прогрестік пікірлер болашақ шынайы ... ... ... ... қатын алушы”, Шәкәрімді “бандит” деп келген әсіре большевизм
заманында заңсыз қудаланып, атып-асылған алты алаштың ардақтыларына ... айту күн ... ... Өйткені, тоталитарлық жүйе буған
ауыз ашылып, қоғамнан әділеттілік іздеген ... ... ... емес еді. ... жағдайда, жазықсыз жазаланған қазақ мәдениеті мен
ғылымының көрнекті қайраткерлерінің шығармашылық мұрасын қайта қарау үшін
Қазақстан Компартиясы ОК ... ... ... құрылды. Ең алғаш рет 1987
жылдың желтоқсанында Ш. Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасын ... ... ... ... ... ... газетінде
1988 жылы 14-сәуірде жарияланды [130].
“Шәкәрімнің әдеби творчествосы, - делінді онда, - ... ... ... де ... ... ... ... алғанда оның творчестволық мұрасы мол да, мағыналы ... ХІХ және ХХ ... ... қазақ әдебиетінен ерекше орын алады. Бұл
мұра ұзақ жылдарғы “үнсіздік” пен ... ... ... ... ... Бұл қазақ тарихындағы “ақтаңдақтар” ақиқатының салтанат ... ... ... шешім еді.
Ш .Құдайбердіұлы мұрасын зерттеу жөніндегі комиссия шешімімен келісе
отырып, ... ... ОК ... ... ... дарынды шәкірті
және оның реалистік дәстүрін жалғастырушы Шәкәрімнің шығармаларын сыншылдық
тұрғыдан қарай отырып ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Ш. ... ... ... ... тигізерлік зиянды идеялардан
мүлдем ада екені өз алдына, ... ... ... ... ісіне, оның
гуманистік және адамгершілік мұраттарын бекітуге қызмет етеді” ... ... [130]. ... оң ... ... ... Ш.
Құдайбердіұлының ... ... ... һәм ... ... ... шарты” атты еңбектерін еңбекшілер тәрбиесіне зардап тигізерлік
зиянды идеяларға толы деп теріс қорытынды ... Шын ... ... ... мен трайбализмге қарсы күрес өрістеген кеңестік қазақстандық
қоғамның бейнесінен, мазмұнынан хабар береді. ... ... ... ... ... ... қазақ һәм хандар шежіресі” еңбегі этностың
түп-тамырын, оның таралу бағыттарын көрсететін ... ... ... ... Коммунистік идеология қазақ халқын төл деректерінен, солардың
негізіндегі төл ... ... әуел ... ... етіп қойған болатын.
Өткенін білмеген этностың бүгіні мен келешегінің бұлыңғыр болатынына көзін
жеткізген ... ... ... ... ауызша тарих айту дәстүрлі
деректерін қасақана мойындамай, оны естеліктің қалдығы, ұрпаққа кері ... ... деп ... ... қоғамда жеті атасын біліп,
шежіре тарқатуға ұмтылу руға бөліну ретінде қабылданды. ... орай ... жүзі ... руға ... у ... ... қағиданы берік
орнықтыруға күш салды.
Шәкәрім еңбегі қазақ ... ... ... ... ... ... талдау арқылы этникалық тарихынан мол мәліметтер беретін рухани
мұра болып табылады. Этногенез, шежіре ... ... ... аталмыш еңбекті аттап кете алмайды. Сондықтан оның ... мәні емес ... ... үшін маңызы зор. Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде
жаңа тарихи таным бағытында зерттеулер жүргізуге де тигізер ... ... аз ... ... ... жан ... бөленген ойшыл туралы:
“Ақынның уақытша жаңылысуы мен ... ... бұл ... ... бір шектеуліліктің көрінісі ретінде бағалануы
керек” [130], – деген ... ... ... Иә, ... ... ... Шыңғыс тауында жападан жалғыз өмір сүргені мәлім. Бұл ... ... ... емес, керісінше көптің көзінен ... ... мен ... ... ... ... оңашада ой
қорытуы еді. Бұны Ресей отарындағы қоғамның ... мен ... ұлт ... ... ... деп түсінудің өзі қате.
Кеңестік тоталитарлық жүйенің осындай ... ... ... өзі бір ... ұлт ... ... көзқарасты айқындаса,
екінші жағынан олардың рухани мұраларын жария етудің ... ... ... партия осындай пиғылын ... ... ... ... ... ... мүддесін көздеген, елінің тәуелсіздігі
үшін күреске әзір ... ... ... ... Ал ... қайта
құру мен жариялылық мұндай идеологиялық құбылысты ... ... еді. ... ... де, 60 ... жуық уақыт бойы есімі аталмай
келген ақынды зерттеуге жол ашып берген осы бір ... ... ... ... мен ... жаңа ... ... келесі санында-ақ Қазақ КСР Ғылым академиясы М.О. Әуезов
атындағы ... және өнер ... ... ... ... ... атты ... ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған
көлемді мақаласы [131] жарық ... ... ... ... ... оның
ертеден-ақ дайындалып қойылғандығын түсінуге болады. Бұл ... ... ... М. ... Ж. ... ... сынды тұлғаларға қатысты комиссия ... ... да ... Мұның өзі, қазақ қоғамының мұндай жаңалықты көптен
күткенін, ресми атамаса да ... ... ... ... ... әлі де тоң ... сең қозғала қоймаған ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасауда таптық көзқарасқа арқа сүйеуін ... ... Ш. ... ... ... ... ... М.С.
Горбачев жолдастың “Тарихта да, әдебиетте де ұмытылған есімдер, ақтаңдақ
орындар болмауға тиіс...” деген қағидалық ... ... ... [131], – деп ... Ұзақ ... бойы қорқыныш пен үрей билеген,
саяси қуғын-сүргін үстемдік ... ... ... ... ... ... пікір білдірулері мүмкін емес еді. Оның үстіне билік
тұтқасын коммунистік партия ұстап тұрды. Дегенмен оның ... ... ... қоғам демократиялық өзгерістерге, жаңа, өткір, батыл
тұжырымдарды ... әлі де ... емес ... ... ... ғылымы саласында көптеген тың ... ... 1988 жылы 27 ... ... ... ... ... тарихшылар
мен жазушылар конференциясы соның бір көрінісі болды. Конференция мақсаты ... ... ... ... алу үшін, оның өткен тарихына назар аудару
болды. Конференцияны КСРО Ғылым академиясы, КСРО Жазушылар одағы және КПСС
ОК-нің ... ... ... ... ... Онда КСРО Ғылым
академиясының вице-президенті П.Н. Федосеев “Тарих, әдебиет, қоғам” деген
тақырыпта баяндама жасады. Оның баяндамасының өн бойы ... ... ... толы ... ... – деді ол, – ... өткір идеологиялық
күрес майданы болып келді және бола береді” [132]. Бұл дегеніңіз, ... ... ... табынуын жалғастыра береді деген сөз еді.
Баяндамасын осылай бастаған П.Н. Федосеев одан ары ... ... ... ... ең ... ... – кеңес қоғамының, оның рухани
дамуының шыншыл тарихын ... ... ... ... ... дей ... алдыңғы сөзіне қайшы бағытты нұсқады. Себебі, тарих ғылымы
идеологиялық күрес ... ... қала ... ... ... ... жасау
мүмкін емес еді. “Совет халқының өмір тәжірибесі мен күресін, – деді ... П.Н. ... – нақ ... ... ... ... былайғы теориялық
тұжырымдар үшін, социалистік қоғамды жаңарту, қайта құруды жалғастырып,
тереңдету үшін ... бола ... [132]. Осы ... өзі, “социалистік
қоғамды жаңарту” деп, кеңес басшылығы өзі ... ... өзі ... өтірікті
жүзеге асыру жолында тарих ғылымын қолжаулық ету ... ... ... конференцияда төмендегідей бір-біріне қарама-қайшы қорытындылар
жасалды. Біріншіден, “тарих пен әдебиет ұлттық ... ... ... ... ... ... мүдделерімізге қарсы әрекет жасамай,
соларға жұмыс істеуге тиіс” [132],– деді. Екіншіден, “тарихшы өз ... ... ... ... тиіс” [133], – деген қорытынды. Яғни,
“интернационалдық мүдде” туы астында орыстандыру саясаты жалғаса беруге, ... ... оған ... ... тиіс болды.
Қазақстан тарихындағы “ақтаңдақтар” ақиқатының келесі бір белесі –
Қазақстан Коммунистік Партиясы ... ... М. ... ... Ж. ... [134] және М. ... ... мұрасын зерттеу жөніндегі комиссия қорытындысының жариялануы
болды. Комиссия Қорытындысын ... ... ... КП ОК Бюросы осы
тұлғалардың қоғамдық-саяси, ... және ... ... туралы
тарихи шындықты толық көлемінде қалпына келтіру, олардың жеке шығармаларын,
баспасөзде көрсетілген қателіктері мен адасуларын сыни тұрғыдан ... ... ... ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарына олардың өмірі, шығармашылық қызметі ... ... ... ... мен телевизиядан хабарлар көшін ... Ең ... ... ... ... мен ... ... басып шығару тапсырылды. Осыдан кейін-ақ жоғарыда ... ... ... легі [136 – 142] көптеп жарық көре бастады.
Ұлт-азаттық қозғалыстары тарихына жаңаша баға беру ... ... ... күн ... көтерілді. Тарихты идеологиялық ... ... ... ... біртіндеп салыстырмалы тарихи талдауға негізделген
объективті зерттеу методологиясы қалыптаса бастады. 1988 жылдың ... ... ... ... ... болмысы және
оның ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ... ... ... ... ... ... ... “дөңгелек стөл” болды [143]. Оған
қатысқан Өзбекстан, Тәжікстан, Татарстан және Әзірбайжан республикаларының
тарихшылары, ... мен ... ... ... ... танытты. Пікір алмасу барысында “дөңгелек столға” қатысушылар
30-жылдары берілген тұрпайы ... ... бас ... ... ... және ... ... ретінде қарастыру ... ... ... ... Осыдан соң-ақ, Орталық Азия тарихшыларының
аталмыш мәселеге ... ... бар ... [144 – 146] ... көре
бастады. Түркістан (Қоқан) автономиясының құрылу ... ... ... ... еңбектер [147 – 149] жарияланды. Басмашылық
қозғалысқа жаңа ... ... ... [150]. Бұл ... ... Қазақстанда да жолға қойылды. 1989 жылдың шілде айында ... ОК ... ... тарихы институтында “Алашорда: ... ... мен ... ... ... арналған “дөңгелек
стөл” болып өтті [151]. Оған академик М. Қозыбаев, ... КСР ...... Б. ... К. ... ... ... ғылымдарының докторлары: А. Сармұрзин, В. Григорьев, ... Ә. ... ... ғылымының докторы М. ... және ... ... Н. ... В. ... М.
Қойгелдиев және бірқатар жоғары оқу ... ... мен ... қызметкерлері қатысты. “Дөңгелек ... ... ... мәтініне зер салу барысында біз оның принципті де ... ... куә ... Онда Алашорда үкіметіне баға беру мәселесіне
келгенде пікірлер қарама-қайшылығы айқын байқалып отырды. Профессор ... оған ... ... және ... ... ... деп баға
берсе, В. Григорьев, В. Осипов сияқты ғалымдар оған қолдау білдірді. Ал ... Алаш ... ... қате ... ... ... ... Н. Мартыненко мәтінінің қате аударма болғандығын дәлелдеді.
Сондай-ақ, В. ... ... Алаш ... ... ... пікірдің негізсіз екендігіне, жоба түпнұсқасының “Қазақ” газетінде
жарияланғандығына назар ... ... М. ... ... ... ... ... сталиндік анықтамасының дұрыс еместігін,
“езілген ұлттың ұлтшылдығынан біз ... ... ... лениндік анықтаманы басшылыққа алу қажеттігін ескерте отырып, Алашты
жалпыресейлік либерализмнің сол қанаты ретінде қарастыру ... ... ... Нұрпейіс Алаш қозғалысының біртекті болмағанын, оның ішінде оңшыл,
солшыл және орталық қанаттардың ... айта ... ... ... ... қоғамда ғана емес, Алаш қозғалысының өз ішінде де жүрді”
деп қорытындылады. Осылайша, 30-шы жылдардың ... бері ... ... ... оның әлі де ... қырларының бар екендігі
көрсетілді. Алаш басшыларына саяси таңба іліп қойып, бар мәселені сонымен
тындырған кеңестік ... ... ... ... ... Осы
“дөңгелек стол” қорытындысынан кейін Алаш қозғалысы мен ... ... ... мен ... ... ... ... құралдарында
көптеп жариялана бастады [152 – 157]. ... ... 1990 ... ... ... тарих ғылымында іргелі зерттеулердің дүниеге
келүіне мұрындық ... 1995 жылы К. ... ... һәм ... ... ... ... атты сүбелі зерттеулер жарық көрді. Аталмыш
іргелі еңбектерде тұңғыш рет “Алаш” партиясының, Алашорда үкіметінің, Алаш
автономиясының ... мәні ... осы үш ... ... ... ... ... олардың халықтық мүддедегі қызметі анықталып,
объективті баға берілді. Осылайша ондаған жылдар бойы қасақана бұрмаланған
тарихын зерделеуге тыйым салынған, ... мен ... ... сақталып,
көпшілік көзінен таса болған мәселенің тарихи шындығы ашылып, маңызы
айқындалды. Алаш ... ... ... айшықты белестерінің бірі
екендігі дәлелденді. Ұлт зиялыларының тәуелсіз мемлекеттікті жаңғырту үшін
атқарған қызметі ... ... ... ... ... ... қол жеткізгілері келген ұмтылыстары ... ... ашып ... ... мерзімді басылымдардан бастау алған келелі
мәселе салиқалы зерттеулер арқылы жалғасып, өз ... ... ... ... Әдебиет пен өнер мәселері бойынша 30–40 – шы ... мен 50-ші ... ... ... ... ... ... КП ОК Комиссиясының қорытындысы [158] жарияланды. Бұл қорытынды
алдыңғыларға қарағанда анағұрлым ... әрі ... ... ... озық ... қудалауға қатысты қаулыларға толық ... де өте ... ... ... ... ... ... кең жол
ашып берген мұндай қорытындының қабылдануына 1988 ... ... КОКП ... Бюросының БКП (б) Орталық Комитетінің “Звезда” және “Ленинград”
журналдары туралы 1946 жылғы 14 ... ... ... жоюы негіз
бергені түсінікті. Себебі, қазақстандық коммунистердің Компартияның Орталық
Комитетінен тәуелсіз, өз бетінше қозғала қоюы екіталай еді.
Аталмыш қорытындыда ... КП(б) ОК және ... КП ... ... өнер ... ... кеңестік қоғам тарихының зерттеліп отырған
кезеңінде қабылданған құжаттарда ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің де бірқатар ақындары ... ... баға ... ... ... ... жол берілгендігі атап көрсетілді. ... ... ... ... ... ... БКП(б) ОК нағыз
ұлтшыл, ұлттық мүддені жадынан шығармаған қайраткерлерге ... ... азық ... ... мұраларының халыққа жетпеуін қадағалаған
болатын. Осындай шындықты ашып айту әлі де мүмкін бола ... ... ... ... түрде жүргізілген қуғын-сүргін тарихында болған
сұмдықтарды “қателіктер” деудің өзі прогрессивті құбылыс болып табылатын.
Ұлт ... ... ... ... боларлық зиялыларға қатысты
қудалау, оларды ... ... ету, ... ... ... ... И. ... өзі тұрған еді. Өзі орыс емес бола тұрып,
ұлыорыстық шовинизмге жол беру арқылы өзге ... ... ... ... И. ... ... жеке басының билігін күшейте түсуге
ұмтылған болатын. Бұл істе оның “Большевизм тарихының ... ... хаты ... рөл ... еді. ... ... қадамын қайталауға
тырысатын Қазақстанның саяси басшылығы осы хаттың негізінде 1932 ... ... ... ... ... ... майданындағы күрес
міндеттері туралы” түсіндірме-нұсқау хатты жариялады. Онда қазақстандық
авторлар ... ... ... ... емес деп тұжырымдалды.
Бірақ бұл директивалық құжаттардың өздері халықтың рухани ... мен ... ... өткеніне баға беруде ... ... ... ... ... ... ... жатты. Объективті ғылыми талдау, теориялық дәлдік пен
дәйектілік жетіспеді. Міне ... ... ... ... ... алғаш рет атап көрсетілді. ... ... ... ... отырған шығармаларда мүлдем жоқ
нәрселердің әшкереленгендігі анықталды. Мысалы, 80-ші ... ... ... ... ... әдебиетінің үздік шығармалары қатарына
жатқызылатын С. Сейфуллиннің “Көкшетау” поэмасы ... ... деп ... Шын мәнінде, поэмада бойына ... ең ... ... ... ... және ... ... ерекшеленетін айлакер ханның бітіспес рухани тартысы таптық
көзқарас ... ... ... ... Ал әдебиет ... ... ол ... әдибиеті жөніндегі өз еңбектерінде Плехановтың
әдебиеттанудағы марксистік емес ... ... ... ... жол ... ... кінә тағылды. Бірақ, ... ... ... пен ... ... ... тұрғысынан жазуға
мәжбүр болған Ғ. Тоғжановты тарих пен өнер теориясын “плехановша түсінді”
деп айыптау сол 30-шы ... ... ... еді ... ... ... ... хатына орай қабылданған нұсқаудан кейін,
халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... кезеңнің
аса көрнекті бірқатар ақындарының шығармашылығын жөнсіз жазғыруды күшейтіп,
сол кездегі маңдайалды әдебиетшілерді (А. Байтұрсынұлы, ... М. ... М. ... І. Жансүгіров, Б. Майлин және
басқалары) ... ... ... ... ... ... [141; 152; 159; 160; ... Комиссия қорытындысында тұңғыш рет “республиканың мәдениеті мен
ғылымына қырқыншы және елуінші жылдардың көптеген партиялық шешімдері үлкен
кесірін тигізді” деп атап ... ... ... ... ... және ... болып отырды. БКП(б) ОК-нің идеологиялық мәселелер
бойынша 1946 жылы қабылданған қаулылары, ... ... ... ... ... ... және “Драма театрларының репертуары туралы
және оны жақсарту жөніндегі шаралар туралы” қаулылары Қазақстан КП(б) ... ... ... толы ... ... методологиялық негіз болды. 40-
50-жылдары Қазақстан КП(б) ОК “Қазақ КСР Ғылым академиясы Тіл және әдебиет
институтының жұмысындағы өрескел саяси ... ... (1947 ... ... “БКП(б) Орталық Комитетінің “Драма театрларының репертуары туралы
және оны жақсарту жөніндегі шаралар туралы” қаулысын ... ... ... ... ... “Қазақстан совет Жазушылары одағының жұмысындағы
үлкен ... мен ... ... ... жою ... шаралар
туралы” (1957 жылғы 17 тамыз), “Бастауыш және орта мектептерге ... ... мен тілі ... ... ... ... мен
кемшіліктер туралы” (1951 жылғы 28 тамыз), “Социалистік Қазақстан”газетінде
“Көпеев – ұлтшыл, діндар ақын” деген атпен жарияланған ... ... ... ... “Қазақ әдебиеті антологиясының жаңа басылымы туралы”
(1953 жылғы 7 қаңтар), “Қазақ ССР ... ... Тіл және ... ... туралы” (1953 жылғы 1 ... және т.б. ... ... қаулылар қазақ әдебиеті мен мәдениетіне орасан зор зиян
тигізді. Бұл құжаттарда ХVІІІ, ХІХ ... және ХХ ... ... ... ірі ... ... ... Базар жырау, Дулат, Мұрат,
Шортанбай, Шәңгерей Бөкеев, ... ... ... ... ... ... Көпеевтердің шығармашылық мұралары
зілді де дәлелсіз түрде теріске шығарылды. Олардың шығармалары феодалдық-
реакциялық, буржуазиялық-ұлтшылдық және ... ... деп ... ауыз әдебиетіндегі жыраулық шығармашылықтың көптеген мұраларына,
әсіресе, ноғайлы циклындағы: “Ер ... ... ... ... “Ер ... ... ... “Қазтуған батыр” сияқты ... да дәл ... баға ... ... ... С. ... ... С. Бегалиннің, Қ. Аманжоловтың, ... А. ... Ж. ... Ә. Тәжібаевтың,
Ә. Әбішевтің және басқаларының ... ... ... жағынан
зиянды, ұлтшыл және саяси тұрғыда қате шығармалар ретінде айыпталды. Қазақ
әдебиеттану ... ... М. ... ... Е. ... Т. ... Ә. ... Мәметованың еңбектері өткір сынға алынып, оларға феодалдық-рулық
құрылысты марапаттады, өткен дәуір ақындарының ... ... ... ... деген айып тағылды. Қазақстан КП (б) ОК-нің 1947 жылғы 7-
қазандағы қаулысы бойынша Қазақ КСР ... ... Тіл және ... ... және ... төл ... буржуазиялық-ұлтшылдық
идеологияны бейне бір жымысқылықпен жүйелі ... ... ... және ... жат ... ... ... үшін институттың
бұрынғы директоры Е. Ысмайылов ... ... ... содан соң
репрессияға ұшыратылды. Аса көрнекті әдебиеттанушы ғалым, ақын Қ. Жұмалиев
тағдыры да осылай болды [158].
Мерзімді ... ... ... ... ... оларда
жазушылардың “ұлтшылдық” идеялары әшкереленіп жатты, жиналыстар ... М. ... Қ. ... Ә. Марғұланды, ... Б. ... және ... ... қаралауға жол берілді.
Сыңға ұшыраған революцияға дейінгі кезеңнің барлық ... мен ... ... ... ... сондай-ақ “Қазақ әдебиетінің
тарихы” (1948), қазақ ... ... ... антологиясы (М., 1940)
сияқты еңбектер, М. Әуезовтің ... ... ... (1927),
С. Мұқановтың “ХХ ғасыр басындағы ... (1932), ... ... ... ... ... (1942) атты зерттеулері,
Х. Досмұхамедовтің, М. ... пен М. ... ... ... ғылыми зерттеулері күнделікті ғылыми қолданыс пен оқулықтардан алып
тасталды [158].
Сол жылдары Қазақстан Жазушылар ... ... да ... айыптаулар
айтылды. “Қазақстан совет Жазушылары одағының жұмысындағы үлкен ... ... ... ... жою ... ... ... 1951 жылғы 17
тамыздағы қаулыда: ... ... ... пен Қ. Жұмалиевтің буржуазиялық-ұлтшылдық ... ... Қ. ... ... шығармалары мен
әдебиеттанушылық еңбектеріндегі ұлтшылдық қателіктерін қатты сынға алмады,
сондай-ақ ақын Қ. Аманжоловтың ... ... ... ... ... өлеңдерін айыптамады” [158], – делінді.
ХХ ғасыр басындағы белгілі ақын және халық ... ... ... ... ... ... 1952 жылғы 10-желтоқсандағы қаулыда
Қазақ КСР ... ... ... оның ... ... ... ... тапсырылды. Осылайша ... ... қара ... ... зиялы қауым өкілдері қуғын
көрді. КОКП ХХ Сиезінен кейін 50-ші ... ... ... ... Ысмайылов, Қ. Жұмалиев және басқа ... ... ... ... КП(б) ОК мен ... КП ОК-нің жоғарыда көрсетілген
қаулыларында аталған өткен ... ... ... мен ... шығармалары 90-жылдарға дейін ғылыми қолданысқа
енгізілмей, олардың ... ... ... келген еді. Тыйым
салынған және алып тасталған халық ауыз әдебиетінің туындыларына қатысты ... ... ... ... құру ... ... мен жариялылық және ұлттық
сана-сезімнің өсуі жағдайында жоғарыда көрсетілген қаулылардың ... ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде
құрылған арнайы комиссия қорытындысында Шортанбай, Дулат, Бұқар жырау,
Базар жырау, Мұрат ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді. Сонымен қатар, Шәңгерей Бөкеев, Ғұмар ... ... ... Жүсіп Көпеев сынды тұлғаларға және ... ... ... ... рет ... баға ... [162 ... Қорытындыда: “Қайта құру, жариялылық және қоғамды демократиялық
жаңғырту ... жеке ... ... кезеңіндегі дүмшелікпен жадағай
теріске шығару мен халық тарихын зерттеу мәселелерінде ... ... ... ... жою қажет” [158], – деген түйін жасалды. Осыған ... ... ... ... ... қаулылардың күшін жою туралы
шешім қабылданды. Осыдан кейін-ақ ақиқат аулына қарай жол ... ... және ... ... ... қалпына келтіріле бастады.
Тарих ғылымындағы эволюция Қазақстан Компартиясы тарихын да ... ... ... тарихының қайта құру жылдарына дейін екі рет
– 1963-ші және 1984-ші жылдары ... ... ... ... ... легі де ... ... Осыған орай, Партия тарихы институты
1990 жылғы қаңтарда Қазақстан ... ... ... ... ... ... “Тарихтың табан тірері – ... ... ... жетекші ғалымдарының, “Социалистік Қазақстан” ... ... ... қатысуымен “дөңгелек стөл” өткізді
[166]. Пікірсайысқа ... ... ... ... ... ... Г. ... және Н. Жағыпаров, Қазақ КСР ҒА-ның академигі М.
Қозыбаев, корреспондент-мүшесі К. Нұрпейіс, тарих ... ... ... және А.В. ... ... ... ... Т. Омарбеков, М.
Қойгелдиев, В. Спичаков, В. Коваль, В. Усачев және ... ... ... ... ... ... ... басындағы әңгіме барысында Қазақстан Компартиясы
тарихының екі рет басылым ... ... ... ... ... дәрежесі
тұрғысынан сын көтермейді деп бағаланды. “Партия тарихы ... ... көп ... ... ой ... ... жатуы неліктен? – деп
сұрақ қойды пікірсайыс барысында партиялық құрылыс ... ... бірі Г. ...... дәл ... ... ғылымның өзі
болмай келді... Ал сонда не болған екен? Біржақты мадақтаушылық, ... ... ... пен ... ... Бұл ... олардың салдары ашып көрсетілмеді, шешімдерді қабылдаудың
жауапкершілік дәрежесіне баға берілмеді” [166]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... зерттеген партиялық тарихшылар
ешуақытта партияның өзін зерттеу нысаны етпеген еді. ... ... ... ... экономикалық және сыртқы саясаты зерттеліп, қоғамдағы
“өскелең” рөлі ... ... тән ... ... факторлар зерттеуден тыс ... ... ... және ... ... ... отырып, партия тарихы бойынша
принципті негізгі бағалар мен оған деген көзқарас ... ... ... ... бір ... ... “білдіріледі” дегенге
сүйенумен болды.
Бұл пікірсайыс, партия тарихына сын көзбен ... жаңа ... ... рөл ... ... ... осы ... дейін үстемдік алып
келген қасаң тұжырымдарына ... ... ... ... білдірілді.
Мысалы, академик М. Қозыбаев “Очерктерде” Ресей империализмі жүйесіндегі
Қазақстанның ... даму ... ... қарастыру
қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар, “Очерктердің” екінші ... ... ... ... ... отарлау,
ресурстарды тонау жүйесі сияқты өзекті мәселелердің қарастырылмағандығын
көрсетті. Ресей ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
жағдайын ашып көрсетпейінше, ұлт-азаттық қозғалыстардың даму барысын
зерттеудің қиын болатындығын ... ... ... ... ... 20-шы жылдарғы Қазақстанның революциялық өзгерістерге ... ... ... шын ... ... партия ұйымында
революцияға дейінгі стажы бар коммунистер саны 1922 ... ... ... ғана болғандығы, ал 1926 жылы – 290 адам, 1930 ... ... ... 40 адам болғандығы ... ... өзі ... мен ... ... халқын бұрын-соңды болмаған қасіретке ұшыратқан
авантюристік ... ... ... ... деп тұжырымдады. Ал,
Б. Төлепбаев “Очерктердің” принципті жаңа ... ... мен ... ... ада, бүкіл ... ... ... іс ... ... ... ... талдауларда
пайдаланылмаған араб қарпіндегі материалдарды да ... ... ... ... ... ... кірісу қажет деген қорытынды
жасады. Мұндай қорытындының жасалуы – тарих ғылымының саясат шылауы болудан
босана бастағанын, ... ... ... ... ... ... ... деген талпынысын көрсетіп берді. Мұндай ғылыми
қадамдар шынында да жаңа тарихи танымға ... ... ... ... принциптерге негізделген қайта құру мен жариялылық
қатыпқалған маркстік-лениндік методологияны ... ... ... жылы ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы
ОК-нің идеологиялық комиссиясы мен Қазақ КСР Ғылым академиясының қоғамдық
ғылымдар бөлімшесі бірлесіп ... ... ... ... тұжырымдамасы” деген жобаны жариялады [167]. Бұл жобада Қазақстан
тарихын ... ... ... маңыз берілді. Әсіресе, қазақ халқының
этногенезі мен этникалық ... ... ... ... ... елдермен және халықтармен тарихи-мәдени ... ... ... ... мәдени мұрасын және әлемдік
мәдени орталықтармен өзара байланысын зерттеуді жалғастыруды күн тәртібіне
қойды. Сондай-ақ, ... ... ... және ... ... ... ... баға беру қажеттігі атап ... ... ... ...... ... – алдын-ала
бұрмалаусыз дұрыс көрсетуді қажет етеді, Ұлы ... ... және ... ... тарихының аз зерттелген тұстары,
пролетарлық емес партиялардың ... мен ... ... тап
күресінің, күштеп коллективтендіру ... ... ... ... жаңаша көрсетуді қажет етеді”. Аталған жобада ... ... ... ... ... оның ... тиіс
проблемаларын көрсету орынды шара болды. Себебі қазақ тарихының түйткілдері
қоғамдық немесе ... ... ... ... ... ... ... отыр. Алайда, республикада болашақта
зерттелетін мәселелер ... ... ... ... Бұл ... де,
өйткені, бір жағынан, тұжырымдаманың дүниеге келуінің өзі ... ... ... жөн. ... ... бұл ... объективті түрде
іске аса қоюы екіталай еді. Олай дейтін ... ... ... гуманитарлық ғылымдарды өрге сүйреу мүмкін емс-ті.
Бұл тұжырымдама жобасында өткен өмірге ... ... ... шек ... ... ... ... мәселе көтерілді. Мұрағат
қорларының құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... қызметін үйлестіруді ұйымдастыру, деректерді
жариялап отырудың ... ... күн ... ... ... ... тарих ғылымын дамытудың ең қажетті шаралары еді.
Жариялылық жылдарында халықтың ой-санасының өсе түскенін, қоғамдық ойдың
қарыштап дами түскенін ... ... ... материалдардан
айқын көруге болады. Осындай жағдайда, КСРО президенті М.С. ... ... ... ... ...... ... құрбандарының праволарын
қалпына келтіру туралы” жарлығы ... [168]. ... ... ... жазықсыз зардап шеккен, түрмеге қамалған,
семьяларымен бірге күнкөріс қаржысынсыз, ... беру ... ... ... ... ... ... қияндағы аудандарға көшірілген
совет адамдарынан әділетсіздік ... осы ... ... ... жоқ. ... ... қудаланған дін өкілдері мен азаматтар ақталуға ... – деп ұзақ ... бойы ... ... ... ісін ... ... ашқан М. Горбачев, Желтоқсан көтерілісі тұсында жазықсыз жазаланған
қазақ жастары ... әлі де ауыз ... ... мен ... ... таптаған қазақ рухының оянуына себеп
болған Желтоқсан көтерілісі ... ... жол ... ... ... 3 ... ... кейін, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі
Президиумының Алматы ... 1986 ... ... ... ... ... ... түпкілікті баға беру жөніндегі комиссиясы
құрылған болатын. Осы комиссияның тұжырымдары мен ұсыныстары нәтижесінде
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі ... ... ... [169]. ... ... ... мен ұсыныстары негізінен мақұлданып, ол баспасөзде
жарияланды [169, 2 б.]. ... күні ... ... өрескел заңсыздықтарды
әшкерелеген бұндай әділетті тұжырымдар, қазақ халқының ... ... ашып ... Ең ... ... деп айыпталған қазақ жастарының
тоталитарлық жүйенің саясатына қарсы бас ... ... ... ... әділ ... алды. Қазақ халқы ұлтшыл емес өз көзқарастарын таныта
алатын, “аға ұлттың” ... ... ... ... ... ... ... мойындалды. Мұның өзі желтоқсан оқиғасының шынайы тарихын ... ... ... ... ... ... ... құру жылдары жарық
көрген мақалалар толқыны Қазақстан тарихы ... ... ... көрсетіп берді. Мектеп және жоғары оқу орындары үшін
жаңа оқулықтар мен оқу ... ... ... ... ... ... ... көтерілді. Осы орайда, ақын Қ. Мырзалиевтің “Біздің тарих – бұл
да бір ... ... ... жұп – жұқа бірақтағы” [170, 193 б.], – деген
өлең сөздері қоғамдық пікірдің шешуші ... ... ... ... ... ... ... бірін С. Асылбеков есімді ... Ол өз ... [171] ... ... ... ... ... 47 еңбекті көрсете отырып, тек соның 6-уы ғана қазақ
тілінде ... ... ең ... өзі ... К. Ертедегі
ескерткіштер елесі. – Алматы, 1976.) бұдан (1989 ... – М.Ж.) 12 ... ... ... атап ... [171, 101 б.]. ... бұл, – ... С.
Асылбеков, – төл тарихымызға байланысты ... ... ... ... ... да ... аз ... көрген, ал соңғы он жылдықта кейбір
тарихшылар мен әдебиетшілердің баспасөзде анда-санда бір жылт ететін ... ... өзге ... ештеңе баспа жүзін көрмеген деген сөз” [171,
101 б.]. Автордың бұл айтқаны ащы шындық еді. ... ... ... ... негізгі дені Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... көне ... қалыптасуы,
хандықтың құрылуы, Ресей империясына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихы
мәселелері жабық ... ... ... ... ... авторы осы
олқылықтардың орнын толтыру бүгінгі ... ... ... ... ... КСР ... ... Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және
этнография ғылыми-зерттеу ... төл ... ... ... ... қолға алуды ұсынды. Өз ұсынысын ... ... ... “Тарих – халық айнасы, халық сол ... ... ... ... сөзімен айтқанда, оны білмейінше бүгінгі күннің мәнін ... ... ... ... емес. Төл тарихы арқылы халқымызды өзін
өзіне танытуымыз ... ... ... ... құру мен ... жүріп жатқан қазіргі таңда көпшілікке тарихи білімдерді
насихаттаудың маңызы одан сайын ... ... [171. 102 б.], – деп ... Автордың пікірі қолдауға тұрарлық, әйтсе де ... ... ... жөн. ... ... қазақ тілінде ғылыми еңбектер
жариялау сол кездің талаптарына келмейтін. Сонымен ... ана ... ... ... ... де ... таныта қоймайтын. Тіпті
орта мектептерге арналған оқулықтардың өзі орыс тілінен ... ... ... орай ... ... тәуелсіздік кезінде де орын алып
келеді. Іргелі-ұжымдық зерттеулердің өзі алдымен орыс тілінде ... соң ... ... ... Ал, бұл ... төл тарихымыздың өзіндік
ерекшеліктері мен мазмұнын ашуға кедергі ... ... да ... негізінде ана тілімізде еңбектер жазудың уақыты әлдеқашан
келгендігін зерттеушілердің назарын ... ... ... ... оқулықтар мәселесі “Социалистік Қазақстан”
газетінің тілшісі Т. ... ... ССР ... ... ... өзекті мақаласында [172] жақсы көрініс тапты. Тілші, мұқабасында
“ССРО ... деп ... ... ... ... ... ... бір ғана орыс елінің өткенді-бүгінгі жылнамасы екенін айта ... ... үш ... аса уақыт өтсе де жарық көрмей отырған
“Қазақ КСР тарихы” оқулықтарының жаңа ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент Ш.
Сармұрзина тарих пәнін қалай оқыту ... ... ... орай өз ... [173]. ... құру ... жарық көрген мақалалар, зерттеулер
нәтижесі ескі оқулықтардың жарамсыздығын күн сайын ... ... ... ... тіреліп отырғандығын көрсете келіп, жаңа
оқу бағдарламасының, оқулықтардың жасалуын кезек күттірмейтін шара ... ... ... ... бейнелей алмаған оқулықтарға орай
туындаған осындай сын-пікірлер өз кезегінде төл тарихымыздағы ... ... ... зор әсер ... атап ... ... қоғамды қайта құру мен демократияландыру, жариялылықтың лебізіне
қарамастан КСРО тарихының құрамдас бөлігі болып келген Қазақстан ... ... ... ... жазу оңай ... емес еді. Оның ... процесіне қажетті оқулықтар мен оқу құралдары Мәскеуде дайындалып, орыс
тілінен қазақ тіліне аударылатын шара ... ... ... Осындай
қалыптасқан дәстүрді бірден қирату мүмкін емес еді. Ал қазақ ... ... ... ... ... тәжірибе қажет болды. Сол
себепті де Қазақстан тарихына арналған оқулықтар тез жазыла қоймады. ... ісі ... ... Уақыт өте келе олар жазылып,
жарияланды. Алайда бұл ... ... ... ... ... ауыр ... ... жағдайды болдырмас үшін, оқулық
жазуға мектеп мұғалімдерін тарту қажет еді. Бірақ олай ... жоқ. ... күні ... ... ... оқулықтарының мазмұнын жақсарту әлі де
күн тәртібінде маңызды мәселе болып қалып ... құру ... ... ... ... мен өзекті мәселелерінің
қарастырылуына жазушылардың, журналистердің, сондай-ақ қоғамның ... ... ... ... ... ... атап ... жөн. Мысалы, жазушы
Б. Нұржекеев өзінің ... ... ... ... ... ... “Жасыратын не бар, шындығында, нағыз тарихшыны жалған ... ... ... ғой. Мәселен, біздің республикада ... соны ... ... ... ... ... ... алғандардың өзін дереу
тұқыртып алатын айрықша әдіс ... ... ... социализм мен
интернационализмді өзгелерден өте артық білеміз деушілер ... ... ... ... ... жариялай қоятын да,
автордың аузына оп-оңай құм құятын” [174], – деп ... ... ... ... Ал ... Ғ. Қабышев “Тарихқа қиянат – қылмыс” атты
мақала жариялап [175], тарихқа қиянат жасаушылардың пасық ... ... ... қатар, Қазақстанның жер-су аттарындағы отаршылдық
саясаттың көрінісі болып отырған дөрекі ... ... ... оған ... қаржыны халық болып жиып ... ... ... ... ... оған даяр екенін мәлімдеді.
Қазақстанның жер-су аттарындағы бықсыған былыққа орай, ... ... шешу ... қоғамы үшін 90-шы жылдардың басында өзекті
мәселелердің бірі болды. ... ... ... тек тілдің аясымен
ғана шектелмей, саяси-әлеуметтік, тарихи, мәдени мәні зор, ... ... ... ... ... ететін өте күрделі құбылыс
болып саналды. ... ... ... түзету – тарихтағы
“ақтаңдақтарды” да жою болып табылатындықтан бұл мәселеге орасан зор ... ... ... ... ... құрылды. Осы комиссия
төрағасының орынбасары, республикалық “Қазақ тілі” қоғамының ... Ә. ... пен ... ... ... ... докторы Т.
Жанұзақов комиссия жұмысының есебі іспеттес болған “Атамекен ... атты ... [176] ... Онда атаулардың өзгеру себептері
толық көрсетіліп, ... ... және ... ... берілді.
“Қазақстан картасында, – дейді ғалымдар, – бүгінгі таңда 19 облыс атауының
12-сі, 230 аудан ... 63-сі, 84 ... 26-сы, 210 ... ... ... 2400 ... ... мен 8400 ірілі-кішілі елді ... ... ... ... ... қате жазылып келеді”
[176]. Бұл аз ... ... ... 65 рет, ... ... 70 рет, ... 27 рет, Елтай есімі 12 рет (фамилиясы ... ... 16 ... 17 ... 14 ... 5 ... ... [177].
Отарлық саясаттың осындай көрінісін түзету барысында төл ... ... ... ... ... тарихындағы өзекті мәселелерді үнемі ... ... ... ... бірі – ... Меңдекеев болды. Ол “Социалистік
Қазақстан” газетінің “Мұратану”, ... атты ... мен ... ... ... ... атты ... көптеген
мақалалар жариялады [178 – 181]. Бұл мақалалар жай ғана жарияланымдар емес,
өз заманының өзекті ... ... ... ... ... ... ... отырған керітартпа күштер мен ... ... ... соққы берген ащы сын еді. Мысалы, Ә. Меңдекеев “Көрмейін
десем көзім бар” деп ат ... ... [179] ... ... ... ... ... Т. Кәкішевтің соңғы жылдары жарық ... М. ... А. ... М. ... ... және т.б. ... ... қызметі мен шығармашылығына берілген
қате тұжырымдарды анық көрсетіп берді. Компартия ... ... ... ... беру сарынында жазылған бұл мақалада
академик Лихачевтың “Таптық тұрғыдан қараймыз деп, ... ... ... ... Енді тарихымызға, әдебиетімзге халықтық, ұлттық ... ... ... тұрғысынан көз салуымыз керек” деген пікірін
келтіре отырып, қате ... ... ... ... ... соң, ... тарихшы, әдебиетші ғалымдарымыз өз еңбектеріне сын
көзбен қарауға мәжбүр болды.
Ә. Меңдекеевтің “Кімді алдап жүрміз?..” атты мақаласы [180] тарих ғылымы
бойынша 80-ші ... соңы мен 90-шы жылы ... ... ... аясы мен ... ... арналды. “Әрине, –
дейді Ә. Меңдекеев, – тарихи ... ... ... екінші сортты” деп
бөлуге болмайды. Дей тұрғанмен, маңызды, өткір мәселелерге алдымен ... жөн емес пе” [180]. ... осы ойын ... ... ... ... мен өнеркәсіптердің тарихына арналған, жалған цифрлар мен құрғақ
ұрандардан құралған ... ... ... бар ... сұрақ қояды.
Осы мәселеге жауап ретінде Қазақ КСР ... ... ... ... ... докторы, профессор М.Х. Асылбековтың
“Тарихтанудың көлеңкелі жайлары” атты ... [125] ... ... өз ... Ә. ... көтерген мәселенің шығу ... ... ... ... зерттеу жүргізген тарихшылардың қуғынға
түскенін тілге тиек ... ... ... ... М. ... ... ... қарауға мүмкіндік туып отыр. Бірақ, мұрағат қорларының
жабық болуы тарихшылардың міндетін қиындата түсуде. Одан ары М. ... көбі ... жаза ... оның ... ... де бар.
Осы күнге дейін кандидаттық және докторлық диссертациялар тек орыс тілінде
ғана қабылданды. 20-30 ... ... ... ... ... тарихшылардың көбі, ... ... ... өзінің
диссертацияларында пайдалана алмайды” [125], – дей отырып, өзекті мәселеге
айрықша ... ... ... ... ... осындай өзекті мәселелерін
өткір көтеруге мұрындық бола білген “Социалистік Қазақстан” газеті зор рөл
атқарды.
Қайта құру ... ... зор ... ... ... ... дамуына, Қазақстан тарихындағы тың ... одан ... ... ... ... ... кедергілер де келтірді.
Қазақстан тарихының кеңестік ... ... ... ... ... ОК Саяси зерттеулер ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұл мәселені ең алғаш рет
“Өз тарихын өзіне бер ... деп ... ... ... ... ... ... жас зерттеуші Ордалы Қоңыратбаевты
сөйлете отырып, қиындықтың қалай туындайтынын ашып көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... бері ... ... ... ... айналысып жүрмін , – дейді
О. Қоңыратбаев. – Бішкектің, Ташкенттің, Мәскеудің архивтерін түгел сүзіп
қайттым. Мен үшін ең ...... ... ... ... кіру болды. Керекті қағаздарды дайындап апарсам да, осы институт
директорының орынбасары Н. Жағыпаров ... ... ... ... ... айтатын сылтауы – “Бізде Т. Рысқұловқа қатысты материалдар
жоқ.” Амалсыз Н. Жағыпаровтың ... ... ... ... ... ... еңбек демалысына шыққан күні институт басшыларына кіріп,
архивке рұқсат алдым. ... өте бай ... [181]. ... газеті осы мақаланы жариялай ... ... ... құрылымына, статусына өзгерістер енгізу туралы ... ... ... ... ... мен тарихшыларға ... ... ... ... қарамастан, 90-шы жылдардың алғашқы
жылдары “ақтаңдақтар” ... ... ... ... ... ... ... эволюциясы сияқты өзекті мәселені
талдау барысында Компартия шешімдері мен ... ... ... ... ... рөл ... атап ... Сонымен
қатар, республика басшыларының да тарихқа қатысты көзқарасы бұл мәселеге
елеулі әсер етті. Әсіресе, Н.Ә. ... ... ... мен Қазақстан
Компартиясының 70 жылдығына ... ... ... “Тарих тағлымы.
Болашақ бастауы” атты баяндамасы [182] тарихшылар қауымы үшін төнетін қауіп
бұлтын сейілте түсті. Н.Ә. ... ... рет ... ең биік ... 70 ... ... қазақ халқының тарихында болған қаралы да
қасіретті ... ... ... ... орталықтың отарлық саясатын
бұлтартпас дәйектермен ашып көрсетті. “Тарих, – деді Н. ...... ... ол ... ... да, оны біз енді ... жаза алмаймыз.
Оның жақсылығын да кемшілігін де шынайы ... ... [182, 1 ... ... өзі ... ... объективті пікір айтқан соң, өзге
тарихшылар “ақтаңдақтарды” ашуға ... ... ... ... ОК тарих ғылымының қожайыны болуын доғарып, тарихшылардың
шынайы зерттеу нысанына айнала бастады.
Сонымен ... 1991 жылы ... ... қаласында өткен
қоғамтанушылардың республикалық кеңесінде тарих ғылымының дамуы ... ... ... қол жеткізу үшін тарихшылар әдеттегідей жеңіл-
желпі өзгерістер жасап, жекелеген тұжырымдарды анықтаумен шектелмей, ... ... мен ... ... ... ... ... басшылыққа алуға көшкендіктерін айқын көрсетті [183]. Осы
кеңесте баяндама жасаған Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ... ... ... ... ... жою, ... ... мен этникалық тарихының ең бір күрделі мәселелерін зерттеу
жөніндегі игі қадамдарды жылы ... ... атап ... ... ... жабулы қазан күйінде қалып келген тақырыптарды тереңірек
игеріп, республиканың революцияға дейінгі және ... ... ... ... ... ... ой елегінен өткізуі керек ... ... [183, 2 ... құру ... ... ... жаңа ... оларды наихаттауда мерзімді басылым құралдары зор рөл
атқарды. Салыстыра ... ... ... ... арнайы
мамандандырылған диссертациялық кеңестердің ... ... ... ... ... көрінеді. Мысалы, Тарих, археология және
этнография институтының ғылыми кеңесінде 1986-1990 жылдары 40 диссертация
қорғалыпты. Оның ... ... ... былай тұрсын, қазақ
тіліндегі мұрағат және басқа да материалдар ... ... 8-і ғана ... ... ... ... ал ... 32-
сі кеңес кезеңіне арналған екен. Қарастырған мәселесі ... осы ... ... бөлінеді екен: ... пен ... ... – 11, ... транспорт, жұмысшы табы мен зауыт-
фабрикалар тарихы – 6, ауылшаруашылығы мен оның еңбеккерлерінің тарихы – 5,
ұлттық мәселелер – 3, ... мен ... қала мен ... ... – 2, ... мен ... – 4, ... – 1, аралас мәселер
– 6 және т.б. [125]. Осы ... өзі ... ... бойынша қандай
мәселелерге баса назар аударылғанын айқын көрсетіп береді. Яғни, журналист
Ә.Меңдекеевтің сөзімен айтқанда “ғылыми құндылығы жоқ, өмір мен ... ... ... ... жиынтығы ғана дерлік ... ” [180] ... ... ... аңғаруға болады. Ал мерзімді
басылым құралдарында жарияланған мақалалар халық сұранысын өз ... ... ... ... ... ... ... негіз қалыптастырды.
Қорыта айтқанда, қайта құру жылдарында ... ... ... ... арналған шаралар мен тарих ғылымының эволюциясын былай
деп тұжырымдауға болады:
- тарих ... ... ... ... ... өткенді зерттейтін
ғылымға айнала бастады;
- Қазақстан тарихындағы өзекті мәселелерді зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... мен шешімдер даңғыл жол ашып берді;
- Қазақстан тарихындағы өзекті мәселелерді ашуда тарихшылармен қатар
әдебиетшілер, жазушылар, журналистер және ... да ... ... үлкен
қызмет жасады;
- Ұлттық тарихымызды қайта зерделеп, ... ... ... мен оны ... ... ... ... жетекші рөл
атқарды және тәуелсіздік жылдарында тарихи зерттеулерге теориялық,
методологиялық ... ... ... ... ... ... баспасөздегі талпыныстар
Кеңестер одағы ыдырап, ұзақ жылдар метрополия меншігі болған Қазақстан
тәуелсіз мемлекетке айналған соң қайта құру ... ... ... ... ... ... беттерін халыққа қайтара бастаған тарих
ғылымы ... ... ... қанағаттандыру бағытында қызмет ете
бастады. Тәуелсіздік жылдары Отан тарихы – ... ... ... ... ... ... тың тақырыптарды зерттеуде кәсіби
тарихшылардың үлесі мардымсыз болды. Ал ... өзі – ... ... дейін құлдилауына әкеліп соқты. Бір сөзбен айтқанда, ... ... ... Қазақстан тарихы терең дағдарыстан шыға ... ... оның ... ... ... болды:
1. Коммунистік идеология тұсында қалыптасқан Компартияны дәріптеу арқылы
тарих құрау үрдісінің қолына қалам ... ... ... ... ... Яғни, олардың пікірінше, тарих бұл қарапайым ғылым. Мұнымен
әркім-ақ айналыса алады, өз ... ... жаза ... ... ... жаңа ... баяу ... бұрынғы методологиялық
дәстүрдің мығым позицияда болуы, сондай-ақ кәсіби тарихшылардың қаржыға
байланысты өз кәсібімен тиянақты ... ... тым ... ... ... ... тарапынан тарихи ... Отан ... ... тиіс ... зерделеу
бағытында ұдайы жүргізіліп отырған ... ... ... ... сатысында жүйелі жүргізілмей, тоқырауға ұшырап отырды.
“Соңғы он жылдан астам мезгілде, – деді “Қазақстанның тарих ғылымындағы
методологиялық және теориялық-концептуалдық ... мен ... ... атты ... ... конференцияда (2003 жыл, 13
наурыз, Алматы қаласы) құттықтау сөз ... ... А.Қ. ... ... ... ... болып өткен сілкіністер кейде таудан ... ... суды еске ... Ал ... суда не жоқ! Бәрі бар. ... ... ... жазылған жарияланымдардың бәрінде бірдей
конструктивті қуат бар деп ... ... ... едік. Академиялық
ғылымның ескі идеологемдер мен стереотиптерден тез арада арылып кетуі жеңіл-
желпі нәрсе емес ... ... ... ... Ал осы ... кітап
дүкендеріндегі полкалар түрлі “альтернативтік тарих” оқулықтары мен оқу
құралдарына ... ... Бұл ... өзін де біз тура ... ... ... ... өз ... ... ... бұл толық табиғи
құбылыс. Бірақ одан академиялық ғылымға тиер ... тым ... [184, ... Біз осы ... қарастыра отырып, тәуелсіздік жылдары ... ... ... ... ... сандық және ... ... ... ... Талдау барысы біз жоғарыда жасаған
тұжырымдарды толық дәлелдеп берді. Тарих ғылымдарының ... С. ... өз ... осындай қорытындыға келе отырып былай дейді: “1992-2003
жылдары республикамызда шыққан ... ... ... ... ... 30,18 ... ... тарихшылардың, ал 69,82 пайызы
тарих әуесқойларының үлесіне тиді. Орыс тіліндегі журналдарда ... 46,88 ... ... ... тиісінше 53,12 пайызы тарих
әуесқойларының үлесіне тиген. Ал ... ... ... ... ... барлық газеттердегі тарихи мақалалардың 13 пайызы ғана ... ... ... орыс ... ... ... 29
пайызы кәсіби тарихшыларға тиесілі болды. Осыдан кейін біздің тарихымыздың
беттері аңыз-тарихпен толыға түсуде” [185, 66 б.; 186].
Қалай дегенмен де, тағы бір ... бар. ... ... Отан ... ... ... алға басушылықтың болғандығы рас. Осы жылдары
халыққа ... ... ... Отан ... көптеген өзекті мәселелерімен
қатар, тарих ғылымына, оның ... ... де ... ... ... баспасөзде жарық көрді. Тарихқа
қатысты ... ... ... мен ... ... мен жоғары лауазымды мемлекеттік ... ... ... ... ... ету ... тарихи сана
қалыптастыру бағытында, үздіксіз ... ... Біз осы ... ... ... ... мақсатында жарияланған мақалаларға талдау
жасаймыз.
Қазақстан тарихына ұлттық көзқарас тұрғысынан қарап, ... ... баға беру ... ... ... ... қарауды
доғаратын уақыттың әлдеқашан жеткендігін алғаш көтерген ...... ... ... ... ... – деп ... ол, – адамзат тарихының
парқы мен нарқы ... ... ... ... ... Біз ... ... қарай аттанғандардың бәрін ұлы қолбасшылар
ретінде танып, олардың үрім-бұтақ, ... ... ... ... ... ... ... жорық жасағандар шетінен ... ... ... орнықты. Мүйізі қарағайдай Ескендір Зұлқарнайынның
Шығысты бетке алғанда 30-ақ мың жаяу ... 5-ақ мың атты ... ал ... ... бетке алғанда мұздай құрсанған 600 мың ... ... тым ... тарихи салғастыру тұрғысынан мән беріліп
көрді ме екен?!” [187]. Әрине, бұл ... ... ... ... ... әлі күнге дейін өз деңгейінде зерттеле қойған жоқ.
Ғалым одан ары қарай еуроцентристік көзқарас орнықтырған “Жерорта ... ... ... ... ... арғы ... “Каспийдің арғы жағы”
деген сияқты жүздеген географиялық атаулардың бар екендігіне назар аударып,
бұл атаулар еуропалықтар үшін ... ... ... жақтағылар үшін
рухани қиянат деп тұжырымдайды. Өкінішке орай, бұл мәселе отандық ... да, ... ... да әлі ... дейін көтерілмей, өзінің
ұлтжанды зерттеушісін күту үстінде.
Кеңес билігі ... ... ... ... өшірілуге тиіс болған
қазақтың ауызша тарих айту дәстүрі, шежіресі және ... ... ... ... ... жинастырып, ел игілігіне айналдыру
ісін насихаттау 90-шы жылдардың басында ... ... ... Мысалы,
белгілі тарихшы-ғалым К. Нұрпейіс өзінің “Шежіреден – тарихқа, ... атты ... [188] ... облысындағы өлкетанушылардың аймақ
тарихындағы “ақтаңдақтарды” ашу жолындағы жақсы істерін елге үлгі ... ... ... ... қорлардың аяғынан қаз тұрып, бағыт-
бағдарламаларын нақтылы анықтап, жемісті қызмет ... ... ... ақша ... де көмектесіп, игілікті іс атқарып жүрген
азаматтар – ғылым докторы К. ... ... ... Ә. ... Б. ... ... ... директоры, тарихшы-
археолог К. ... ірі ... Б. ... Н. ... С. Жанәбіловті, Н.
Кемелбаевты, Қ. ... ... атап ... ... ... ... ... оның бауыры Ботбайдың зираттарын тауып, оларға
қатысты көптеген тарихи деректер жинастырған. Сонымен қатар, қазақ халқының
жоңғар ... ... ... ерлігімен ерекшеленген Төле би, ... ... ... ... ... Шінет, Рысбек, Елшібек,
Құлан, Тілек сияқты батырларға арнап ... ... ... ... ... [188, 3 б.]. Аз зерттелуіне байланысты халық білмей
келген Байзақ датқа жөніндегі зерттеулерінің нәтижесінде оның Кенесары хан
оңтүстікке ... оған ... ... өз ... жиып ... ... ... қарсы ұлт-азаттық көтерілісті
басқарғаны, ақыры Байзақ датқаны 1864 жылы тамыз айында 75 ... ... ... зеңбіректің аузына байлап атып ... ... ... ... ... ... ауданға беріліп, ел есінде
мәңгі қалдырылып отыруы да өлкетанушылар еңбегінің нәтижесі). К. ... ... ... ... ... ... “Біз енді
аңыздан ақиқатқа көшетін, ауызша шежіреден ғылыми тарихқа түсетін, ... қақ ... ... танытатын кезіміз келді. Бұл ... ... ... ... ... де билік, төрелік айтпайды. Сондықтан
да жамбылдықтар ... ... ... түкпірлеріндегі өз
тарихымызды тану жолындағы ... ... ... ... ... бөліп, ғылыми айналымға қосып ел игілігіне айналдыру –
парызымыз” [188, 4 б.], – деп ой ... ... ... ... ... ... Үкіметі
көптеген іс-шаралар атқарды. 1992 жылы тамыз айында Қазақстан Республикасы
Жастар ісі ... ... ... ... Қазақстан облыстық
әкімінің, Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы Ш. ... ... және ... ... ... ... қоғамымен,
Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігімен келісе отырып жасаған, 1992
жылы Қазақстандағы 1783-1797 жылдары ұлт-азаттық ... ... ... 250 ... мерейтойына арналған шараларды өткізу жөніндегі
ұсынысы Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінде қабылданып, ... ... ... мәңгі қалдыру үшін жасалатын нақты істер белгіленді
[189]. 1992 жылғы қазан айының ... ... ... ... ... ... би, ... әрі әулие Ескелді Жылкелдіұлының
туғанына 300 жыл толу құрметіне арналған ас ... Бұл асқа ... төрт ... киіз үйге ... ... ... ... [190]. Осы жылдың 17-18-қазан күндері Қызылорда облысының Қазалы
ауданында қазақ халқының тарихындағы ірі ... ... Сыр ... ... ... ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы Жанқожа
Нұрмұхамметұлын еске түсіру тойы болып өтті [191]. ... ... өз ... ұлт ... ... ... ... еңсесі езілген қазақ халқының
рухын көтеруге, ... сана ... зор ... жасады.
Қайта құру жылдары Алаш арыстарын ақтау туралы бастаманы Қазақстан
Республикасы Коммунистік ... ... ... ... ... ... сол сияқты, 1992 жылғы 7-желтоқсанда ... ... ... мен ... ... Комиссарлары Кеңесінің 1928 жылғы 27 тамыздағы
“Бай шаруашылықтарын тәркілеу туралы,” 1928 ... 13 ... ... ... ... феодал байларды тәркілеу мен жер ... ... ... үшін ... ... туралы”, 1930 жылғы 19 ақпандағы “Жаппай
ұжымдастыру аудандарында ауыл ... ... ... қайта құруды
нығайту жөніндегі және кулактар мен байларға қарсы күрес жөніндегі шаралар
туралы” ... ... ... ... ... ... Төралқасы комиссиясының қорытындылары мен ұсыныстары туралы”
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Төралқасының ... ... ... ... ... ... сол жылдарда жүргізілген
саясатқа “қолдан жасалған қасірет” деп баға ... ... бұл ... мақұлданып, заңсыз жазалаудан зардап шегіп, заңсыз сотталған
азаматтар мен ... ... ... ... ... мен ... ... Қазақстан” газетінде жарияланды
[192]. Комиссия бұған ... ... ... ... кезінде орын
алған оқиғалар мен процестердің ақиқатын ... рет ... әрі ... ашып, мынандай қорытындыларға келді:
І. Комиссия ауқатты шаруаның мүлкін тәркілеу, оны жаппай жер ... ... ... ... және ... ... ұжымдастыру мен отырықшылдандыру, халықтан ауылшаруашылық
өнімін алып қою жөніндегі ... ... ... адам
хұқықтарына қайшы келеді деп есептейді, және оларды мемлекеттің өз халқына
қарсы қылмысы деп бағалайды.
Қазөлкеком, ҚазОАК, ХКК, КСРО – ның ... ... БМСБ ... ... ... ... сондай –ақ ОАӘО мен басқа да әскери
округ бөлімдерінің қолбасшылығы 1929 – 1932 ... ... ... ... бой ... іс ... арандатты, сөйтіп Қазақстан халқына жазалау
шаралары және көптеген қуғын – сүргінмен, тұрғындарды туған жерлерінен қуып
жіберумен жалғасқан ... ... ... ... қасіреті үшін саяси және заңдық жауапкершілік ізгілікке
қарсы барлық науқанды басынан аяғына дейін ұйымдастырып, жүргізуші ... ... ... мен Қазөлкекомның басшылығына жүктеледі. Өлкелік партия
комитеті орталық көздеген ... ... ... мен ... ... ... – ала ... оларды іске асырудың жолдары мен амалдарын
әзірледі, орындалу барысы мен нәтижесін қатаң қадағлап отырды. ... ... ХКК ... қабылдаудан аластатылып, оларға екінші дәрежелі
атқарушылық міндет қойылды.
ІІІ. Байлар ... ... ... ауыл ... ... ... көшпелі және жартылай көшпелі қазақ халқын
отырықшыландыру туралы заң актілері және осы ... ... ... ... ... та, ... өкіметтің жергілікті
буындарының да басқа актілері:
- қоғамдағы (қазақ қоғамындағы) әлеуметтік – экономикалық қатынастардың
табиғи – ... ... ... күштеп үзгенін;
- әртүрлі әлеуметтік топтар арасында жасанды қарама – қарсылық туғызуға
әкелгенін, сондықтан халыққа қарсы сипаты болғанын;
- ... ... ... мен ... ... ... ауыл
шаруашылығының шаруаға жат тиімсіз жүйесін жасауға ықпал еткенін;
- жазықсыз, бейбіт халықты жаппай қуғын – сүргінге ... ... ... оның ... соттан тыс заңсыз буындардың – ... ... ... ... ... хұқылық
қағидаларын өз бетінше қолдану ... ... ... ... қағидалары мен жалпы танылған халықаралық хұқық ... ... ... ... ... ... ... келтіру
мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінен мыналар сұралсын:
1. 1928 – 1932 жылдары тәркілеу, ұжымдастыру, отырықшыландыру және ... ... ... ... қаулылар мен актілер (тізбесі қоса
тіркелген) заңсыз әрі халыққа ... ... мен ... ... ... ... ... тәркіленіп, жер аударуға, дайындау науқандары ... ... ... ... ... ұйымдасқан
түрдегі әртүрлі тартып алуына ұшыраған ... ... – ақ ... ... ... ... ... көрсеткені үшін ату, бас бостандығынан
айыру ... жер ... ... ... жаза ... ... халықаралық
хұқық қағидаларын негізге ала отырып, ... ... ... деп тану
қажет.
3. Өрістеп отырған зерттеулерді деректеме көздерімен қамтамасыз ету
мақсатында ... ... Бас ... басқармасының, тиісті
ведомстволар мен мекемелердің архив бөлімшелеріне МҚК, ІІМ және ... ... ... ... құжат базасымен
зерттеушілердің кең танысуы үшін жағдай ... ... ... ... ғылыми мекемелері мен жоғары оқу орындарына
зерттеулерге 20 – 30 жылдардағы күрделі оқиғаларға ... ... ... ... мәселелерін кеңейту ұсынылсын.
- Қазақстан Республикасы ... ... ... Ш.Ш. Уәлиханов
атындағы Тарих және этнология институты осы ... ... ... Қазақстан қасіреті туралы деректі жинақ басып шығарсын. Қазақстан
Республикасының Ғылым және жаңа технология министрлігі осы саладағы ... ... ... етсін.
- Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Қазақстан Республикасы Ұлттық
ғылым акдемиясының Ш.Ш. ... ... ... және этнология
институтымен және басқа да мүдделі ... ... ... ғылыми таным
қалыптастырған жаңа теориялық – тұғырнамалық және ... ... ... бағдарламалар және ... да ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесінің алдағы 9 – шы
сессиясынан, Конституциялық комиссиядан тәуелсіз де егеменді ... ... ... ... та, ... ... ... отырып, әділеттілікті қалпына келтіру жөніндегі тарихи ... атап ... ... жобасының “Мемлекеттің негізгі
міндеттері” деген 11 – тарауында 62 – баптың ... азат ... ... саяси жазалау, ізгілікке қарсы күштеу шаралары мен ... ... енді ата – ... ... ... ... олардың
ұрпақтарының, сондай – ақ кемсіту, қысым ... және ... ... ... ... ... мәжбүр болған қазақ жұртшылығының
жайласуына ... ... ... ... ... жан – ... ... деген өте маңызды ереже енгізуді сұрайды [192, 2 б.].
1993 жылы 28-30 мамыр ... ... ... ... Ордабасы
ауданында Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан республикалары басшыларының
тікелей қатысуымен ... той өтті [193]. ... ... қарсы Үш
жүз баласының басы қосылып, Ақтабан шұбырынды жылдарында алғаш рет жауға
тойтарыс берген бабалар бірлігі мен ... еске алу, үш ... ... Төле, Қазыбек және Әйтеке сынды билерге арнап ас беру тұрғысынан
өткізілген бұл ұлы той қазақ ... ... ... ... ... ... ... бірлігінде екендігін халық санасына сіңіру ... ... ... мемлекетке айналған күннен бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... идеялық
бірлігіне қол қол жеткізе білген Елбасы Н. ... ... ... – бұл ... ... ... және ... шешуге топтастыру мен жұмылдырудың уақыт тезінен өткен тәсілі,
бұл әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыру механизмі, ... бұл ... ... емес, қайта мемлекеттің және оның тұғырнамасын қолдайтын
партиялардың, қоғамдық қозғалыстардың ... ... ... ... ету ... [194], – дей ... тарихи сананы қалыптастыруға
үлкен мән берді. Отан тарихындағы ... ... ... ... ... пен ... тұрақтылық басты назарға алынды. Елбасы Н.
Назарбаев, сонымен қатар, халқымыздың ұлы ... ... ... ... ... ... ... атап өтуге айрықша назар
аударды. 1994 жылы қыркүйек айында Оңтүстік Қазақстан ... ... Т. ... ... ... Т. ... 100 жылдық мерейтойы
республика деңгейінде атап ... ... ... іс-шаралардың барлығы да
мемлекеттің болашағы үшін, ұлттық ... ... үшін ... ... ... ... айрықша назар аударуы – өзге ... ... ... ... ... ... айналып өтпеді.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары Қуаныш
Сұлтанов ... ... ... ... ба?” атты ... ... ... мен тарихнамаға орай көптеген өзекті мәселелерді орынды көтере
білді. “...Әсіресе мерзімді баспасөз ... ... ... ... Қ. ...... тарихын “білгіштер” көбейіп кеткенге ұқсайды.
Іләйім көбейе берсін, оған сөз жоқ. Бірақ енді сол ... ... өз ой ... ... қазақтың тарихын қайта жасап жүрмесе
болғаны да. Әсіресе батырлардың мінез-құлқы да, сөзі де, ... мен ... де ... ... ... жоқ, ... ортақ мүдде, ортақ жау,
немесе ортақ уақыт, ... ... ... адамдарды да туғызатыны болар.
Дегенмен де тарихи деректіліктің жетпей ... ... [195, ... ... ары ... Қ. Сұлтанов “тарихқа деген ... ... ... ... деп ... қоя отырып, тарихқа қатысты орын
алып отырған келеңсіздіктерге ... ... ... ... ... ... дәріптеп шежіре жазушылардың
көбейіп кеткендігін тілге тиек ете келіп: “...тарихқа деген көзқарасты тек
осы тұрғыдан қалыптастыруға талпыну – ... ... ... ... ... ... Сондықтан халқымыздың тарихи тегі ... да ... ... ол ... ... біреудің артықшылығын көрсету
үшін емес, керісінше, халықтың бірлігін, қасиетін нығайту үшін қызмет етсе
құба-құп болар еді” [195, 5 б.], – ... ... 11 жыл ... Қ. ... ... ... таңда да өзектілігін жоғалтпай отырғанын атап
көрсетеміз.
Қазақстан қоғамындағы идеялық бірлікті ... ету ... ... ... ... келеді. 1995 жылы 30 - маусымда
Қазақстан Республикасы ... ... ... саясат жөніндегі
Ұлттық Кеңестің “Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының
тұжырымдамасын” ... ... бір ... [196]. ... “Қазақстан
тарихы – желісі үзілмей келе жатқан тарих, өйткені елімізді мекендеген
халықтардың мәдениеті ... ... ... ... ... көшпелі
тайпаларының дәстүрі мен мәдениеті қазақ халқының ... ... ... ... ... ...... территориясындағы байырғы,
жергілікті халық деген идея – тарихи біліміміздің ... ... ... ... тарихының желісі үзілмеді дегеніміз оны мекендеген халықтар,
негізінен, байырғы тұрғындар деген сөз. Олар ... ... ... ... ... этностардың ықпалымен этнонимдерін өзгертіп отырған, жаңа
атаулы халықтың өмірге келуіне себепші болған. Халықтардың туыстығын, ... ... осы ... қазақтардан бастап, сонау сақ, үйсін, қаңлыға
дейін, керек болса одан да әріде жатқан ... ... ... ... ... ... еді” [196, 2 б.], – деп, ... ... ... ашып ... ... қатар тұжырымдаманың ... бірі – ... ... әдістемелік жағынан қайтадан
жарақтандыру мен оның алдында тұрған міндеттері туралы. Ол ... ... ... ... ... ... оны ... жағынан
қайтадан жарақтандыру керектігі бірден ... ... бұл үшін ... ... мен ... ... пайдалану қажет. Проблемалық,
суреттеп жазу, салыстырмалы, ... ... ... ... және сыни ... талдауды, аналогиялық тәсілді ... ...... ... ... аса бай ... ... жағдай туғызып, белгілі деген тарихи
жағдаяттардың өзін ... ... ... ... ...... ... таным бағытында ғылыми ізденістерді жүргізудің жолдары да
тұжырымдамада назардан тыс қалмаған. Осы бағытта зерттеулер ... ... ... ... ... ... тарихи жағдайды саралау әдісін
қолдана отырып, тарихи фактілерді ... ... ... көзімен талдап
бағалауға ұмтылуы керек. Өркениетті теорияны басшылыққа ала ... ... ... нұсқалы болатындығы туралы идеяға сүйеніп, әртүрлі халықтар
тарихының, мәдениетінің ... ... ... өзінше бір қайталанбас
құбылыс екенін ескеру ... ... ... ... ... тек ... тарихын, маңдайалды саясаткерлердің қызметін әңгімелеумен ғана
шектеліп қалмай, сонымен бірге ... және ... ... ... ... ... ... дұрыс. Бұл ретте бұрыңғы ... ... ... ... ... ... бас тарту
қажет,” – деген жолдар тарихты объективті зерттеудің тың методологиялық
ұстанымдарын қалыптастырудың айғағы.
Жаңа методологиялық ... ... ... ... мына ... ... ... тарих ғылымы алдында:
- тарихи ілім-білімнің үзіктігі мен біржақтылығынан мүмкіндігінше арыла
отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесін жасау;
- ежелгі және орта ғасырлар ... баса ... ... ... ... Қазақстан тарихын қайта пайымдау;
- еліміздің осы заманғы тарихының толғақты ... ... ... ... ... зерделеу;
- ел тарихы мен оны мекендеген ... ... ... ... ... ... ... топтардың тарихын жазуға да
жеткілікті көңіл ... [196, 2 ... ... ... ... ғылым, білім, отбасы тәрбиесі,
бұқаралық ақпарат құралдары, әдебиет, өнер, мәдени-ағарту, мұражай, архив,
өлкетану жұмысы, ... ісі ... және ... ... жолдары ретінде мектепке дейінгі, мектептегі және жоғары
оқу орнындағы білім беру жүйесі, бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... айтады [196, 2 б.]. ... ... ... ... ден қою, ... деген құрмет пен тағзым, тарихты
түйсіну ахуалын туғызу. Өткен дәуірлердің мәдениеті – тарих – осы ... ... ... ... ... беру ісі ... ... енді оны түбегейлі түлету
ісін жалғастыра беру керек. Бұл ... оның :
- ... пен ... ... ... және ... плюрализм;
- төзімділік пен әділдік;
- тарихи ақиқатқа адалдық принциптеріне сүйенген абзал,” – деген
тұжырымдар ... ... ... ... ... іспеттес
[196, 2 б.].
Осы тұжырымдамаға орай “Егемен Қазақстан” газеті бір топ ... ... ... ... ... Оған ... М. ... ҚР
ҒА корреспондент-мүшелері К. Нұрпейіс, М.-А. Асылбеков, Б. Көмеков, тарих
ғылымдарының кандидаты Қ. Алдажұманов, ҒА ... ... ... Д. ... ... ... ... К.
Байпақов, Абай атындағы АлМУ-дың доценті, философия ғылымдарының кандидаты
Г. Кан қатысады [197, 4 б.]. ... ... ... ... ... ... ... деген ұғымның мағынасына қалай түсіну керек?”,
“Тарих тағлымын зерттеудің бұл ... ... ... ... ... қалыптастыру бағдарламасын іске асыруда бетбұрыс қадамдар бар ма?”,
“Көне тарихи ескерткіштерді қорғау, ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеудің баяу жүргізілуінің
себептері неде деп білесіздер?”, “Капитализм қазақ ... ... ... ... тарихшыларды ойландыратын тағлым қандай?”, “Социализм
кезеңін зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... оқыту деңгейі Сіздерді қанағаттандыра ... елді ... ... ... Отан ... ... бөлігі
етіп зерттеу қандай дәрежеде?” деген бірқатар ... орай ... мен ... ... ... тағлымы, – деді М. Қозыбаев, – шын мәнінде өткен ... сыры мен жыры ғана ... онан ... ... ... керек... Тарих сабағы – зерделі жанның азығы, ... ... ... [197, 4 б.]. М. ... осы ойын одан ары ... ... өткен тарихтың бәрі өзіміздікі, – деді, – ... да, ... да, ... да, жаманы да. Бізге ешкім өзінің
“жақсы ... ... ... оның ... ... дәуірдегі
тарихымызға күл шашу әділеттілікке жатпайды. Өткен тарихтан бүгінгіге қажет
тағылым алу үшін ... оңды ... ... ... сол ... ... орын ... өрескел қателіктер мен трагедиялық оқиғалардың
себептерін ашып, олардың ... ... мен ... ... ... ләзім. Біз тағылым алар ... ...... әке және аға буындардың жасаған өзіміздің төл тарихымыз,
дей отырып, өткенді жамандап, ... ... енді ... ... ... ... атап ... Осы пікірді, бүгінгі таңдағы жас ғалымдардың есіне
әркез ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Тарих тағлымын зерттеудің бұл күнгі деңгейі қандай дәрежеде деген
мәселеге де ... ... ... ... ... М. Қозыбаев Кеңес
кезеңінде қалай “ұлтшыл” болып ... деп ... ... ... болмайды, ал қазіргі уақытта көп істің беті қайырылды деді.
Тарихшы ... ... ... ... ... ... қарсы батыл да, ашық ... жаза ... шығу тегі ... ... ... ... дау айта
алмайтынын атап көрсетті. ... ... ... кезеңі ХІІІ ғғ.
қойнауынан ... ... ... ... іргеленіп, қазақ
хандығының тарихына үңіліп, оны зерделеудің жеке проблема дәрежесіне
көтерілгеніне ... ... ... ... қол ... ... қатар, кеткен бірқатар кемшіліктер мен біржақтылықты ... атап ... “Ел ... қарсаңында және тәуелсіздік
алғаннан кейінгі бір-екі жыл бойы қолына қалам ... бәрі ... ... ... ... ... тарихшылар да, жазушылар да,
журналист ағайындар да, зейнетке шыққан уақыты мол ақсақал ағаларымыз ... ... ... ... де ... [197, 4 б.]. ... К.
Нұрпейіс, “тарихшылар” қатарының күрт ... ... ... ... мен ... ... деген қоғамдық сұраныстың ұлғаюы себеп
болды деп тұжырымдады. Осындай құбылыстың нәтижесінде, кәсіби түрде тарихи
ізденістің басты ... ...... көз ... ... қажетті
құжаттар жинамаған кейбір графомандар ... ... ... ... ... ... “еңбектерін” жариялап, оқырман
қауымның басын қатырды дейді. Өкінішке орай, қолы ұзын, қалтасы ... ... ... “еңбекқорлығы” бүгінгі таңда да жалғасын
табуда. Ал қазақстандық тарихнамашылар осы ... ... ... ... ... ... лайықты баға бере алмай отырғаны да шындық.
Кеңестік кезеңде білім алып, кәсіби тарихшы ... ... ... ... жетекшілік рөлін марапаттап, әртүрлі бесжылдықтардағы
өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, оқу-ағарту саласындағы жағдайларды дәріптеп
келген ... ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңде де, тарих ғылымы саласындағы
идеологиялық ... ... ... ... өз ... ... Біртіндеп
кәсіби тарихшылардың белгілі бөлегі бұл дағдарыстан ... ... ... сай жаңа ... ... ... жаңа ... ғалымдардың айтарлықтай өкілдері тәрбиеленді.
Тарихи сананы қалыптастыру бағдарламасын іске ... ... ... ... алу ... ... мәселеде философия ғылымдарының
докторы Д. Кішібеков өте маңызды пікір білдірді. “Бір сөзбен айтқанда, ... ол, – ... ... ... ... ең алдымен Қазақстан
тарихын, ... ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндіру, соны басшылыққа алып тәрбиелеуді ... ... ... [197, 4 б.]. ... белгілі ғалымның бұл пікірінің
өзектілігі күн өткен ... арта ... ... ... ... көне ... ... қорғау, зерттеу
ісі қалай жүріп жатыр деген ... ... ... ... М. ... ... Д. Кішібеков, К. Байпақов ... ... ... ... ... ... ... қорғауында тұрған тарихи-мәдени
ескерткіштерді сақтау жағдайына келсек, – деді К. ... – бұл ... ... рөл ... Оның барлық көлемі 10 томды құрады. Ол ... ... ... ... ... ... еді. Осы сирек те
құнды басылымның Шымкент облысына арналған бірінші томы ғана жарық ... және ... ... мен ... ... қызметкерлері
дайындаған бұл көп жылғы ізденіс ақырына жете алмай, тоқтап қалды. Алайда,
ұлттық ... ... ... мәселесінің маңызы күннен-күнге ... [197, 5 б.]. ... ... осы ... ... да арта ... мемлекеттік деңгейде шешуді талап ететін өзекті
мәселеге айналды. Мәселенің дұрыс шешілуі – оның тарихнамасына да ... ... ... ... да, тарихшылардың бұл мәселеге баса назар
аударғаны абзал.
Тарихи сананы қалыптастыру бағытындағы ... ... ... ... зор ... ие ... Олар өз мақалалары мен
еңбектерін мерзімді басылым құралдарында жариялай отырып, халықтық ... ... ... үздіксіз жұмыстар жүргізіп отырды. ... ... ... ... ... қайраткері, профессор Әбді
Тұрсынбаев өзінің “Тарих – дүниетаным айнасы” атты мақаласында [198] тарих
ғылымының дамуы мен оның ... ... өз ... ... салды.
“Тарихты тарихнама тұрғысынан оқып-білу, – дейді Ә. Тұрсынбаев, – ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді. Әрі замандастарымыздың іс-әрекетіне сыни ... баға ... ... [198, 2 б.]. ... сонымен қатар, тарихты танып-білудегі
іс-тәжірибені бағамдай отырып, зерттеушілер ... ... ... ... ... жүр деп баға ... Тарихтың зерттелмей отырған
мәселелерін жазуда оның қайнар көзін (деректерін) дұрыс ... ... дей ... ... ... ... ... тұғырына көтеру үшін
тарихты жаңа көзқараспен қайта жазу керек, ондағы шынайы тарихи нанымдарды
бұрмалаған, теріс ... ... ... ... ... ... ... қоюмен қатар, толықтыру қажет деді. Ғалымның бұл пікірі – ... ... ... ... ... ... ... аңғарылады. Дегенмен, сол жылдары тарих ғылымы дамудың жаңа сатысына
көтерілді деп есептеген тарихшылардың өзі бүгінгі таңда тарих ... ... шыға ... отыр деп ... мәжбүр болып отырғанын ескерсек,
профессор Ә. ... ... дөп ... ... Ә. ... тарих ғылымы мен тарихшылар қауымын ... ... ... де дөп ... ... ... ... ғылымы, – деді ол,
– қазір қаржы жағынан қатты күйзеліс үстінде. Мұның өзі ... ... ... ... ... Егер қаржы мәселесі тез шешілсе,
жоғары оқу орындарындағы тарих кафедраларында ... ... ... ... оны ... ... ... ғалымдар тобын, аспиранттар санын
молықтыра түсер еді. Бұл ... жас ... ... ... ... жол ... сөзсіз” [198, 2 б.]. Осы мақала жарияланған сол 1995
жылы қаржы ... орай ... ... ... ... әлі ... дәрежеде қаржыландырылмай келеді. Тек салыстырмалы түрде ... ... үшін ... ... ... ... ол ... зерттеушілердің шетел мұрағаттарына ... ... ... ... ... атап көрсетеміз.
Тарихи таным, тағылымды тарих қалыптастырудың маңыздылығына ерекше мән
берген ғалымдардың бірі – ... ... ... ... ... “Өз ... ... іші жылымайтын мәңгүрттен
елімізді өркениетке бастайтын қайраткердің шықпайтындығы анық” [199, ... – деп ... ... қоя ... жаңа ғана ... көрген Ғылым
академиясының тарих және археология институттары ... төрт ... ... ... томындағы орын алған даулы ... ... ... ... 2-ші және 3-ші ... ... “кангюй” атауларына байланысты өз көзқарасын ешкімнің “қытығына” тиіп
кетпеуге ерекше тырыса ... ... ... ... ғылыми
әдебиетте “усун” болып жазылуы Жетісу өлкесін мекендеген бұл ... ... арғы ... ... ... көңіл-күйдің тууына түрткі
болып келгендігін жасырудың қажеті бола қоймас” [199, 13 б.], – деп ... ... ... М. ... пікірінің дұрыстығын профессор Н.
Мұқаметханұлы бүгінгі ... ... әрі ... ... ... ... [200;
201].
Профессор М. Қойгелдиев аталмыш мақаласында үйсіндердің әлі ... ... ... ... еуроцентристік көзқараспен екшеудің себеп болып
отырғанын ... ... ... ... ... төл тарихын
жазушылардың жазба дерексіз ғылыми тарихты қалай жасағанын келтіре отырып,
олар белсенділікпен ... ... ... екі ... атап ... олар төл тарихын жазуда жаңа, жетілген методология қалыптастыру
ісін қолға алды. Оның ... ... ... ... ... ... жолы бар. ... да оны талдауда даяр схемаларды емес, ... ... жаңа ... ... ... алу ... ... тарихын жергілікті халықтардың ауызша тарих ... ... ... жазу ... ... ... ... оларды
тарихи дерек ретінде пайдалану әдісі ғылыми негізде қойылуы керек. Міне,
осындай ... ... ... әрі ... ... ... ... жасауға
мұрындық болған. Ал бізде қалай?!
“Тура осы арада, – дейді М. Қойгелдиев, – біз ... ... ... айту ... ... халқымыздың тарихын жазудағы орны туралы
мәселеге қайтадан ... тура ... Бұл ... алғанда біздің
тарихнамада халықтың тарих айту дәстүрін өз дәрежесінде бағалай алмаушылық,
оның есесіне көңілде алыс-жақыны бар ... ... ... ... ... ... ... құрметтеп, оларда берілген
хабарды өзгеріссіз сол күйінде қабылдаушылық әлі де болса етек алып отыр ... ... ... [199, 12 б.]. ... ... айту ... төл
халықтық деректерге байланысты қалыптасқан мұндай салқындықтың түп-төркінін
тарих ғылымында үстемдік құрып келген ... және ұлы ... ... жөн ... жыл – ... Республикасының Президенті Н. ... ... ... және ... ... ... ... жылы” деп жарияланды. Елбасының 1997 жылды бұлай деп жариялауы –
еліміздегі қоғамдық-саяси ... ... ... ... тарихи
зердесін қалпына келтіруді, тоталитарлық режимнің халыққа қарсы ... ... оны ... көздеген имани мұрат-мақсаты бар қимыл
болды.
1997 жылдың басында Қазақстан Республикасы Парламенті “Мұхтар Омарханұлы
Әуезовтің 100 ... ... ... жасады [202]. “Ұлы гуманист, қазақ
және дүние жүзі ... ... ... ... ... ... – делінді онда, – туғанына 1997 жылдың қыркүйегінде 100 жыл
толады. Бұл – егемен ... ... және ... ... ... [202]. Бұл мерейтой – тек қана М. Әуезов шығармашылығы мен ... еске ... ... ... ол өмір ... ... ... сталиндік
саясатты талдауымен де маңызды болды.
Мемлекеттік хатшы Әбіш Кекілбаевтың төрағалық етуімен 1997 ... ... ... татулық және саяси қуғын-сүргін құрбандары жылын
өткізу жөніндегі республикалық ... ... ... ... ... ... мемлекет басшысының Қазақстанда саяси ... еске алу ... ... ... ... Президенттің еске алу
күніне байланысты Қазақстан азаматтарына арнаған Үндеуін бүкіл ... ... ... ... ... туралы айтылды. 31-мамыр –
саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні деп жарияланды.
Осы жылы ... ... ... жерленген орындарды ретке
келтіру, ескерткіш белгілер мен монуметтер, стеллалар, ... ... және ашу ... елеулі жұмыстар жүргізілді. Н. ... ...... қаласындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарына қойылатын
болашақ ескерткіштің іргетасын қалауға қатысып, сөз сөйледі.
Қазақстан халықтары ... ІV ... ... ... ... ... құрбандарын еске алу жылын өткізу жөніндегі басты
шаралар шеңберінде ... ... ... ... ... Назарбаевтың “Қазақстан халқының таңдауы – ... ... ... және ... ... деп ... ... елімізде
жүріп жатқан әлеуметтік-саяси процестерге жан-жақты ... ... ... пен ... келісімді, демократия мен нарықтық
өзгерістер принциптері ... ... ... одан әрі ... ... ... ... пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы
шеңберінде халықтың тарихи санасын қалыптастыруға баса ... ... М. ... осы жылға арнап жазған мақаласында: “Тарих ... ғана ... ауыр да ... ... ... ... жаңғырып отыруға тиіс өткен шақтар мен дәуірлер тізбегі. ... ... да ... өзі. Осы ... ... ... ... үшін сонау ауыр жылдардағы саяси қуғын-сүргінді дұрыс
зерделеудің маңызы ерекше” [204], – ... ... ... жылы 10 желтоқсанда “1998 жылды Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы
деп ... ... ... ... ... ... [205]. ... аталмыш жылды өткізу жөніндегі мемлекеттік
комиссияға жалпыұлттық татулық пен ... ... ... ... ... ету жөніндегі жұмысты жалғастыруды тапсырды. Мұның өзі,
негізін Елбасы қалаған тарихи ... ... ... мемлекеттік
саясаттың көрінісі еді. “Қазақстандықтардың өзінің тарихи өткенін құрметтеу
мен қастерлеу жөнінде, – деді Н. Назарбаев, айтар едім, аса ... ... ... ... ... ... ... күшке, күрделі
әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешудің ... ... ... ... ... ... дей отырып, халықтың тұтастығы мен ... ... ... ... Қазақстанның 2030 жылға ... ... ... қарастырудың аса зор маңызы бар екенін
айқын аңғартты.
Тарихи сана – болашақтың кепілі ... ... ... ... ... ... Әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі,
саясаттану ғылымының докторы Ақан Бижанов өзінің “Қазақстан ... ... ... ... атты еңбегінде [207] одан ары
жалғастырды. “Қазақстан Республикасы ... Н.Ә. ... ... 1998 ... ... ... мен ұлттық тарих жылы деп жариялауы, –
дейді А. ...... ... ... ... ... ... тұтастығын объективті ашу, халыққа оның тарихи зердесін
қайтарып беру қажеттігін алға тартады... Өткеніміздің тарихын білмейінше,
бүгінде қандай да бір ... ... қол ... ... ... қамтамасыз ету қиын.” Сондықтан да, дейді одан ары ол, біз қазақ
халқы тарихының ... ... ... ... ... ашуымыз керек.
Ұлттық тарих жылы аясында, 17-наурыз күні ... ... ... ... ... ... және ғылым ... ... ... ... ... кездесу өткізді. Осы
кездесуде Елбасы: “1997 жылды Татулық пен еске алу жылы деп жариялау бізге
жиырмасыншы ғасырдағы ... тың ... ... ... ... ... баға ... мүмкіндік жасады... Мен өз Жарлығыммен биылғы
жылды Халықтың тұтастығы мен ұлттық тарих жылы деп ... Бұл жылы ... ... ... тәжірибені ескере отырып, тұғырдан тайса да санадан
әлі сырыла ... ... ... ... жалғастыра
түсеміз” [208], – деп, бұл жылдың негізгі мақсатын ашып ... ... ... “Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы”
деген ойды қадап тұрып айтты. Мұның өзі, ... – 2030” ... ... асыруға қажетті бірден-бір шарт – қоғамдық ... ... ... ... ету үшін қажет еді.
Осы кездесуден кейін, белгілі тарихшы Т. Омарбеков “Тарих тағылым ... ... атты ... [209] ... Н. Назарбаевпен кездесуден
туындаған ойларын ортаға салды. Профессор Т.Омарбеков Президент ... “Ер ... ... ұғымды қайта жаңғыртты, біз қашанда ... ... ... ... халықпыз дей отырып, нағыз талантты
тарихшыларды керектігін алға тартады. “Олай болса, – дейді Т. ... “ер ... ... ұлт ... жаза алатын жекелеген таланттарға
әсіресе ескі ... ... ... ... ... қабілетті жас
буын өкілдеріне мемлекеттік қамқорлықты қажет етеді. Жекелеген талантты
тарихшыларға ... бөлу ... ... түсе ... ал ... ... Отан тарихы байи түсері сөзсіз” [209, 3 б.]. ... ... бірі – Т. ... ... ... жас ... деңгейде қолдау мәселесі әлі күнге дейін өз ... ... ... Т. Омарбеков, өткен тоталитарлық саяси жүйені
жалтақтамай ... ... ... ... ... қазіргі Қазақстан
тарихында бұл мәселеде екі методологиялық ... орын алып ... ... Оның ...... дәуірінде бәрі жаман емес еді десе,
екіншісі – ол ... ... ... қаралы кезеңі, – деп
қарастырады. Одан ары Т. ... ... ... басшылығы осы екі
методологияның қайсысын қолдайтыны әлі де анық емес ... ... ... екі ... ... айта алмадық, оның алғашқысы архив
мәселесі дей келе, архивтердің бұрынғыша, кеңес заманындағыдай жұмыс істеп
жатқанын айтады. ... ... ... ...... ... – әлі де
кейбір ... жеке ... ... бере ... ... ... сүзіп шығып, “құпияларды” қайшымен қырқып алып
қалады. Ал енді Орталық ... ... ... мұнда басқасын былай
қойғанда кәмпескеленген ... ... ... ... Халық
комиссарлар кеңесі мен Орталық Атқару комитетінің хаттамаларына дейін әлі
де зерттеушілер еркін ала алмай жүр. ... алу үшін ... ... ... хат ... сарыла жауап күту керек. Ал енді ... ... ... деп жуытпайтын бұрынғы КГБ-ның архиві қазір екіге
бөлініп кетті. Енді мемлекеттік ... ... мен ... ... ... ... ... екі ортада әуре-сарсаң етеді” [209, 5
б.]. Мұрағаттарға қатысты айтылған бұл шындық – бүгінгі ... да ... ... жаңа ... ... ... келтіріп отырған жайы
бар.
Сонымен қатар, Т. Омарбеков осы мақаласында өте ... ... ... ... – дейді ол, осы диссертацияларды Қазақстан ... ... ... ... бе? Жоқ. ... ... ССР тарихының бес
томдығын жазғанда да осы диссертациялық жұмыстар назардан тыс ... ... да сол ... арыла алмаймыз-ау деп қорқамын. Оқымасақ, ғылыми
еңбектер жазғанда ... ... не үшін ... [209, 5
б.]. Өте орынды мәселе! Бүгінгі таңда да ... мен ... ... ... дені ... пайдаланбайтыны белгілі. Тіпті,
Қазақстанда қорғалған диссертацияларға ... ... ... ... ... ... де ... ақиқат. Тек тәуелсіздік
жылдарында жазылған диссертацияларды салаларға бөліп талдасақ, әрбір сала ... ... ... жүк ... еді. ... ... тақырып” таппайтын жас тарихшылар бұл мәселені айналып өтуде.
Тарихи ... ...... ... қауымының парызы болғанда
ғана бұл шараның жүзеге асатыны белгілі. Бірақ, қазақстандық тарихшылардың
көпшілігі тек ғылымға ғана ... ... ... ... ... ақпарат құралдарының жұмыстарынан бойларын аулақ ұстайтынын да Т.
Омарбеков орынды көтере білді. “Мұндай ... ... ... ... да селт еткізе қойған жоқ, – дейді ол. – Тарихшы тек ғылымға ғана
жұмыс жасайтын ... ... мен ... ... оқи ... бұқара тарихтан қалай тағылым алмақ?” [209, 5 б.]. ... ... ... ... ... да ... ... керек.
“Ұлттық тарих” және “ұлттық сана” ұғымдарының мәні мен мазмұнын, ... мен ... ... сарапқа салған профессор Ж.
Қасымбаев болды. Ол отарлау заманында қазаққа таңылған ... ... ... ерекшелігін білмеуден туған жаңсақтық, бұл
жаңсақтықта ұлттық сананы бұрмалаушылықтың жатқаны анық дей ... ... ұлт ... ұштасып жататынын естен шығармаған жөн, – деп ... ... ... мен ... ... жылы ... ... қалыптастыру бағытында
белсенді еңбек еткен ғалымдардың бірі – академик М. Қозыбаев ... Ол ... [211 – 213] ... ... рухын көтеруді, өткені арқылы
көкіректе мақтаныш сезімін ұялатуды ... ... ... ... ... ... жатқызылған қазақ халқының көне тарихына шолу ... Дала ... ... бөлігі болған қазақ тарихының белесті
кезеңдерінен, жарқын күндерінен ... ... ... ... ... ... академик М. Қозыбаев, – Үйсін мемлекеті шығып, өркендеп, ... ... ... көне ... ... – Дала ... бой көтерді.
Түрік қағанаты – империя құрылып, түркі нәсілі бір тудың астына жиналған
сәтте өркениет өзін ... ... ... ... ... ... ... бұл өркениет 2000-2500 жылдық тарихы бар өркениет. Ендеше, қазақ
тарихы әлемдік тарихтың құрамды бөлігі, оның ... ... ... ... баласының мақтанышы, болашақ даму, шарықтау басқышы. Біз ... ... Отан ... ... ете аламыз, ұлттық санамызға одан нәр
ала аламыз ” [212]. ... ... ... ... ... атты
мақаласында “ақтаңдақтар” мен “қаратаңдақтар” ... ұзақ ... ... ... ... тарих ғылымы өзінің академиялық шеңберінен
шығып жаңа дүниетанымдық шепке тұрды, тарихшылар ұлттың ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жасады. Әрине,
қолдауды қажет ететін қорытынды!
1998 жылы 4-шілде күні Қазақстан Республикасының Ғылым министрлігі Ғылым
академиясы ғалымдарының ... ... ... және ... ... ... атты ... жиналысының сессиясы болып өтті.
Сессия жұмысына қоғамтанудың әртүрлі салалары бойынша Ресей, АҚШ, Жапония,
Түркия, Қытай, ... ... ... ... да ... ғалымдарының
қатысуы оның маңыздылығын арттыра түсті [214]. Онда ... ... ... Ә. ... ... тарихы – қоғамның
рухани қайта жаңғыруының қайнар көзі” деген тақырыпта ... ... ... ... ... ... ... ала білетін көсемсөзші Ә.
Кекілбаев: “... ұлтымыздың тарихи зердесін ... жаңа ... ... ... ақыл-ойымыздың айрықша қаузайтын
қағидасы. Өйткені, гуманитарлық ғылым – ... ... ... ең биік ... Және бір ... есте ... дұрыс. Бұрын-
соңды ұлттың рухани оянуына мемлекет тікелей өзі ... ... ... пен ... ... ... мүдделері бүйтіп бір жерден
шығып көрген емес” [214, 3 б.], – деп ... ... ... ... жою ... ... ... айқын аңғартып
өтті. Мұны академик М. Қозыбаев біз ... тап ... ... ... ... ... ... және отандық тарих жылы”
тарихтың өзін арашалап алуға ... ... ... іспетті. Бұл кәсіби
тарихшыларға Президенттің арнауы сияқты” [213], – деп ... ... ашып ... ... ... ... ... Қазақстан
тарихындағы “ақтаңдақтарды” ашуға жағдай ... ... ... ... тарихи зерттеулер деңгейі қандай болар еді деп
ойлаудың өзі ... жылы ... ... ... ... құралдары тарихи
тақырыптар мен тарихнамаға қатысты “дөңгелек үстелдер”, конференциялар,
басқосулар ... ... бірі – ... ... ... ... болып өткен аталмыш жылға арналған ... еді [216]. Осы ... ... Т. ... ... атап ... ... кемшіліктердің бар екендігін, көшелерге
тарихи тұрғыдан қисынсыз ат қоюдың етек ... ... тиек ... ... және оның ... ... ... тастадық, –
дейді ол, – Сонда қазақ хандығының алғаш іргесін қалаған ... ... ... не? Ал енді қазақ хандарының ішінде қайсысы ... ... ... ... ... ... адам Қасым хан. Оны неге
дұрыстап атап ... ... көше ... Егер Абылайхан тіріліп келсе,
“бабалар тұрғанда сендердің бұларың не?” деп ренжіген болар еді” [216, ... Ал ҚР ... ... К. Нұрпейісов тарихшылар назарынан
тыс қалған тақырыптар мен оның себептеріне тоқталды. Аға буын ... ... ... әлі де шыға ... ... ал жас ... тарихи, әдеби мұраларда айтылған мәселелерге ... ... ... ... ... ... ақынның “Сауып ішер сүті жоқ, сойып
жейтін еті жоқ, Ақша дейтін мал шықты” деген ... ... ... ... ... енген капитализмді сипаттағанын көрсетті. “Ал біз
әлі күнге дейін қазақ капитализмді бастан кешпеген деп жүрміз. Бұл ... ... ... мән бермеуіміздің салдары” [216, 5 б.], – деді
К. Нұрпейіс. Осыдан алты жыл ... ... бұл ... әлі де ... жоқ, ... ... ... тісі бұл мәселеге тереңдеп
батпай отыр.
Осы конференцияда профессор М. Қойгелдиев, ... ... ... ... ... ... оны ... арнайы пән ретінде оқу процесіне
енгізу қажет болар, өйткені бүгін тарихи ... ... ... ... ... бере алатын ұста (ремесленник) дәрежесіндегі зерттеуші болу
жеткіліксіз, бізден уақыт тарихи фактілердің түп-төркінін, барлық байланысы
мен ішкі ... ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасай алатын
ойшыл-тарихшыл дәрежесіне көтерілуді күтеді деп, тың ... ... ... М. ... ... осынау сипаттарға сай тарихшылар ... ... ... ... ... ... ... сияқты.
Ал мұндай тарихшы даярлау үшін тарихнама, деректану сияқты пәндерді ... әрі ... ... ... зерттеудің теориялық және методологиялық
негіздерін жеке пән ретінде оқытуды дұрыс жолға қою аса ... деп ... жылы (1998) ... ... Ғылым академиясының корреспондент-
мүшесі Д. Кішібеков бес томдық “Қазақстан тарихының” жарық көрген қазақ
тіліндегі ... және ... ... өз ... білдірді [217].
Томдықтардың авторлары мен шығарушыларына өзінің ризашылығын білдіре ... ... бұл ... зор ... ... баға ... алғанда, Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы Қазақстан тарихы мен
тарихтану ғылымының дамуына зор үлес ... ... баға осы ... біршама мақалаларда [218; 219; 220] көрініс тапты. Бұл күнде
халықаралық сипат алып, тарихымыздың өзекті мәселелерін өткір жаза бастаған
жаңа ... ...... тарихы” – “Отечественная история” республика
Президенті Н. Назарбаевтың қолдауы арқасында осы жылдан бастап шыға ... Н. ... 1998 ... ... ... ... ... ұлттық тарихымызды қалпына келтіру жөніндегі атқарған
жұмысы шын мәнінде керемет. ... Бүгін мен Қазақстанның ... ... ... ақтаңдағы жоқ тарихын жазған авторлар ұжымының бәріне де өзімнің
айрықша ілтипатым мен ризашылығымды ... ...... Ал осы ... ... ... ... Ә. Кекілбаев: “Жыл аяқталды, бірақ
одан алған рухани әсер кетер жылдың ... ... ... ... ... келешекке бастар тарихи сабақ үрдісіне ұласатын болады. Сондықтан
Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ... жаңа туған 1999 жылды Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылы деп
жариялауында мағыналы астар жатыр” [206], – деді. Яғни, ... ... ... ... ... ... 1999 жылы да жалғасын тапты. Мұның өзі,
Елбасы тарапынан Отан тарихына жасалған зор ... ... ... мен сабақтастығы жылы да Отан ... ... ... ... атқарылды. Алты томдық “Қазақстан”
ұлттық энциклопедиясының бірінші томы жарық көрді. ... ... ... ... ... ... ... тікелей қатысты
бірнеше кітап, М. Шоқайдың екі томдық еңбегі ... ... Жыл ... ... ... ... туралы” Қазақстан Республикасының
Заңына сәйкес 15349 мұрағаттық қылмыстық іс көтеріліп, 22740 ... ... ... 19114 адам ... ... осы жылы жарық көрген Елбасы Н. Назарбаевтың ... атты ... [223] ... ғылымының дамуына соны серпін,
методологиялық жаңа бағыт-бағдар берді. Елбасының ... ... ... ... “Тарих толқынында” атты еңбек өзінің терең тарихи-
философиялық, ... ... ... ... Егер ... – 2030” атты еңбегінде болашақты үлкен блоктар арқылы пайымдаса,
“Тарих толқынында” атты ... ... ... жанрымен болашақты
бейнелейді. Тарихшылар әулеті бұл еңбекті Отан тарихына қосқан сүбелі ... ... [224], – ... баға ... болатын.
2000 жылы наурыз айында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым
министрлігі мен ... ... және ... ... министрлігінің
Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Йасауи кесенесінен табылған мәйіттің
Абылай ... ... ... құрылған комиссияның ... [225]. ... ... ... қатысты
материалдарды қараған комиссия төмендегідей қорытындыға келді:
1. Әр түрлі гуманитарлық және ... ... ... ... ... ... биология, медицина т.б.)
ғылымдарының әдістік синтезі негізінде ... ... ... Қожа ... ... ... ... табылған мәйіт
белгілі тарихи тұлға хан Абылайдікі екенін анықтады.
2. Абылай хан сүйегі тас ... ... ... ... орнатылып,
бұрынғы орнына жерленуі керек.
3. Ендігі жерде Абылай ханның суреті мен мүсінін жасау ... ... бас ... ... ... тиіс.
Осы жерде, зерттеуші З. Жандарбектің “Бұл қазақ “ханталапай” да ойнаған”
атты мақаласындағы [226] соны ... ... ... жөн ... ... ... ... екенін дәлелдеген тарихи антропологиялық зерттеу
нәтижесі “Абылай хан” атты еңбекте [227] жақсы ... ... ... ... ... ... З.Жандарбек “мәселенің идеологиялық, саяси
жақтарын” қарастырады. Абылайдың кесенеге жерлену себебі – оның ... ... орай ... ... ол. Ғалымның мұндай соны
методологиялық ізденісі көңілге ... әрі ... ... ... осы ... ... ... жылдары тарих ғылымы терең
дағдарыстан шыға алмай отыр ... ... ... ... Бұл ... ... дейін тарихшылар қауымы мойындамай келді. Тәуелсіздік кезеңіне
дейін қызыл идеология мұрсат бермей келген көптеген ... ... ... ... тарих ғылымы дамуда деп ойлағаны белгілі.
Тарихшылардың негізгі дені – М. Қойгелдиевтің ... ... ... ұқыпты жинап, оны жүйеге түсіріп бере алатын ұста (ремесленник)”
дәрежесінде қызмет жасап, “ойшыл-тарихшыл” деңгейіне ... ... ... ... ... де ... ... жылдары баспасөзде
жарияланған жетекші тарихшыларымыздың тарихтануға ... ... ... ... Олар Отан ... мен тарихтану ғылымының терең
дағдарыстан шыға алмай отырғанын белгілі дәрежеде мойындап, одан шығудың
жолдарын да ... ... Біз ... бірнеше автордың осындай
мақалаларына талдау жасайтын боламыз.
Елордамыз – Астанадағы ... ... ... ...... докторы, профессор Х.М. Әбжанов “Отан тарихы: не істеу ... ... [228] ... ... жол ... қана ... өзіндік
өрелі ұсыныстарын да ортаға салды. “Ғылымның тағдыры – ... ... ... Х. ... – ... ... ... гуманитарлық-қоғамтану зерттеулері,
оның ішінде тарих ғылымы да, әлемдік ... ... ... ... ғылыми-зерттеу мекемелері университет жанынан құрылады. ...Сонымен
менің ұсынысым мынадай: Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық ... ... ... мекемесі ашылып, ол Л.Н. Гумилев атындағы
Еуразиялық гуманитарлық зерттеу институты деп аталса, ал ... ... ... ... деп ... ... [228]. ... Х.
Әбжанов одан ары осы ұсынысын ... ... ... ... ... ұғымның бірнеше этностың тарихы мен тағдырын қамтып
жатқанын, оған іле-шала ұлттық ... ... ... қисынсыз екенін
айта келіп, Еуразиялық гуманитарлық институтының (құрылған жағдайда!) ... ... ... ... методологиялық, саяси тұрғылардан алғанда
да орынды деп ұғамыз, – дейді Х. Әбжанов. Хангелді ағамыздың бұл ... ... ... Өйткені, жаңа астанада ел болашағы үшін қам ... ... ... ... – замана талабы.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылға арналған Жолдауында
ғылымды реформалауға ... тың ... ... ... ... реформалау
құрылымдық өзгерістерді ғана емес, оны қаржыландыру көлемін де қамтуға
тиіс,” – деген пікір бар. ... осы ... орай өз ... ... Ш.Ш. ... ... Тарих және этнология институтының директоры М.
Қойгелдиев “Өзгеру жолында тұрған ғылым” атты мақаласында білдірді [229].
М. ... ... ... ... жаңа тыныс алуына төмендегідей
шаралар себепкер болады деп ... ... ... ... ... ... ... әрі нәтижелі дамуына мүдделілік
таныта отырып арнайы “Гуманитарлық зерттеулер қорын” құрғаны дұрыс болар
еді. ... ... ... ... ... жасы ұлғайып барады, осыны төмендетудің мемлекеттік ... ... ... жас ... ... ... жолдарының
бірі – шетелдік стажировканы дамыту, Төртіншіден, жоғары білім мен ... ... ... ... шешу ... алға тартты.
Профессор М. Қойгелдиев аталмыш мақаласында: “кейде білікті мамандардың
өзі де тарих ғылымының ... ... ... ... яғни
тарихтанудың ісі өткенде болған жағдайды баяндау ғана деп түсінеді. Бұл,
әрине, тым ұшқары түсінік,” – деп ... біз ... ... тағы ... Яғни, тарих ғылымы өткенді баяндап қана қоймай, бүгінгі қоғамдық
мәселелер мен әлеуметтік дерттерді анықтап, қоғамға сол ... ... да ... ... ... деген пікірді бекіте түсті.
Біз осы бөлімде тарих ғылымына мемлекеттік маңыз беріліп отырғанын,
“ақтаңдақтарды” жою мен ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты ашып көрсеттік. Бірақ, Елбасыдан бастап,
жетекші ... ... Отан ... баса ... аударатыны жасырын
емес. Ал әлем тарихын зерттеумен ... ... саны ... ғана ... ... шындық. Мүмкін осыған да байланысты болар,
Қазақстанда әлем тарихын зерттеу дұрыс жолға ... ... Біз шет ... негізінен, орыс халқының “көзімен” көріп, “құлағымен” ... ... ... ... ... ... осы ... ең алғаш
көтерген ғалым, білікті аудармашы, әрі тарихшы К. ... Ол өз ... [230], ... ... ... мен Орталық Азияны,
бүгінде тәуелсіз елдер тарихын ... ... ... мен ... ... ... ... бар екенін,
олардың мақсаты мен міндеттерін, қызметінің негізгі ... ашып ... ... қай елге ... өзге ел ... өз ... ... беретіні анық. Сондықтан да, дейді К. Есмағамбетов: ... ... ... болған ғылыми өнімдерді, мерзімді басылымдарды жүйелі ... бір ... ... ... ... ... ... сияқты,
Мемлекеттік шетел әдебиеті кітапханасын ұйымдастырудың уақыты жетті. ...
Мемлекеттік мүдде тұрғысынан қарайтын болсақ, шет ... ... ... ішкі және ... саясатымен шұғылданатын бір іргелі
мемлекеттік ... ... ... қай ... экономикалық, ғылыми, стратегиялық) алсақ та, орынды болар еді”
[230, 5 б.]. Тарих ... ... К. ... бұл ойы ... ... ... мәселе екені белгілі. Мұндай институтты ашып қана
қоймай, еліміздің жоғары оқу орындарында осы ... ... ... да дұрыс жолға қойса құба-құп болар еді деп ойлаймыз.
Тәуелсіздік жылдары тынбай еңбек етіп, тарихшыларымыздың назарынан таса
қалып келе ... ... ... бір ...... ... ... негіздерін қалаған ғалым Қ. Атабаев болды. Ол тек
ғылымға ғана ... ... ... ... ... ... да зор еңбек
сіңіріп келеді. Оған ғалымның осы ... ... ... көрген бірнеше
монографиялық еңбектері [231; 232], оқу құралы [233] мен мақалалары [117;
234 – 244] ... ... Қ. ... – Отан ... ... ... ... оның негізі болып табылатын ұлттық төл деректерімізді жинап, оларға
сыни талдау жасау керектігін, ал мұны ... бір ... ... ... де жетпейтінін, сондықтан да Қазақстанда тікелей осы ... ... ... Орталығын ашу қажеттігін он жыл бойы ... келе ... ... жылы ... профессор Қ. Атабаев ... ... ... ... ... және ... ... атты мақаласы “Егемен
Қазақстан” газетінде “Міне, мәселе!” деген айдармен жарияланды. “Толыққанды
төл ... ... ... ... ... – ұлт ... тарихи
фактіге айналғанымен, ондағы тарихты жазуға мүмкіндік беретін факторлардың
бірі – деректану әзірге ғылым ретінде қалыптасып, тарих ... өз ... ... Ал ... өзіміз сөз етіп отырған саладан өткенімізді
объективті көрсете білуді талап ету ... ... [239, 5 б.],– ... ... одан ары деректану ғылымының қалыптасу тарихына шолу жасай ... ... ... ... ісі өз ... ... Батыс Еуропа мен
Ресейдің осы саладағы іс-тәжірибесіне талдау жасау ... ... әр ... ... болып, қалыптасуының өз ерекшеліктерімен қатар, ортақ
заңдылықтары барлығын да көрсетеді. Сонымен қатар, Қазақстанда ... ... ... ... ... ғылым ретінде пайда болып,
дамуының алғышарттары ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ұлттық негізде тарихы дамыған
елдерден 200-250 жыл артта қалып қойғандығын, сондықтан да, Қазақстан ... одан ары ... ... үшін ... ... ... ... сыни талдаудан өткізу қажеттігін, өкінішке орай, Қазақстандағы тарих
ғылымының жоғарыда айтылған елдерден тек уақыт жағынан ғана ... ... да ... ... ... бірақ, бірнеше онжылдықта-ақ олардың жүріп
өткен жолын жүру мүмкіндігіміздің бар екендігі аталмыш мақалада ... ... ... ... даму ... ... тарихи сананы
қалыптастыру мен “ақтаңдақтарды” ашу мәселелерін арнайы қарастырып отырған
ізденуші ретінде, профессор Қ. ... ... ... ... ғылымы үшін өте өзекті мәселе екендігін атап ... ... ... ... ... кандидаты С. Шілдебай өзінің
“Қазақстандағы тарих ғылымының өзекті мәселелері” атты мақаласында ... ... ... ... Д. Салқынбек “Дәстүрлі емес
деректер” атты мақаласында: ... ... ... айту ... өте кең. Ол тек ... не ... ... жырмен ғана шектеліп
қалмайды. Сондықтан, халқымыздың тарихындағы ауызша тарих айту ... мен алар ... ... мән бере ... ... ... ... Қ.
Атабаев мәселе етіп, жиі көтеріп жүрген ... ... ... ... ауызша тарих айту дәстүрімізді дерек ретінде зерттеп, ғылыми ... ... ... ... ... толықтырудағы атқарылған
үлкен іс болмақ” [245, 105 б.], – деген тұжырым жасаған болатын.
Профессор Қ. Атабаев жоғарыда ... ... ... ...... ... атты ... кеңінен тарқатып,
Қазақстан тарихы ғылымының қашан, қалай және қандай жағдайда қалыптасып,
дамығандығы және оның ... ... мен ... туралы нақтылы
тарихнамалық талдау жасаған. Тарқатып айтсақ, ХХ ғасырдың басындағы қазақ
зиялыларының еңбектеріне ... ... ... ... ... тұңғыш
рет қазақ тілінде жазбаша тарих жазу үрдісін қалыптастырғанын, ... ... ... ... ... ... емес ... тұрғыдан
қарап, ХХ ғасырдың басында-ақ бірден-бір дұрыс методологиялық бағыт-бағдар
ұстай білгенін және отар елге айналудың себебін дәл ашып ... ... ... ... өзге ... ... қарсы ғылыми тұжырым
жасағанын және ұлттық дерек көзі – шежіре мен ауызша тарих айту ... мән ... төл ... сыни талдаудың негізінің болғандығын
дәлелдеп берген. Сонымен ... ХХ ... ... жылдарының соңына
дейін тарихи білім беру жүйесі мен қазақ тарихшыларының болмағанын, осыған
орай, қазақ ... ... өзге ... иесі ... ... ... олардың дұрыс бағытта еңбектер жаза алғандығын, бірақ оларды
большевизм жалмағанын айта келіп, одан кейінгі уақытта ... ... ... ... айналуға мәжбүр болғанын, тоқырау
жылдарында ... ... ... ... ... мен ... кейін дағдарысқа тап болғанын,
жалған ... ... ... ... тарихнамалық талдау арқылы
көрсеткен [240].
Автор, отарлық езгідегі жылдарда қалыптасқан ... ... ... ең ... ... де және ең ... кемшілігі де зерттеушілерді
ұлттық деректермен ... ... ... ... ... ... тыс ... қоюы – объективті тарих жазудан алшақтатып отыр ... ... ... Қ. ... одан ары қарай, тәуелсіздік алуымызға
байланысты болған тарих ғылымындағы бетбұрысты ... ... ... сипатқа ие болғанын, яғни таптық
методологиядан ... ... пен ... ... ... бағыт алғанын, екіншіден, ана тілімізде ғылыми еңбектер
жазуға ... ... ... тарихшылар жаңа дерек көздеріне ие
болып, оларды ғылыми айналымға тартты, төртіншіден, ұлт тарихына ... ... ... деректер жарық көре ... ... ... ... ... ... әшкереленді. Міне, осы өзгерістер
дейді Қ. ... М. ... ... ... ... ... ... біршама қанағаттандыруға мүмкіндік берді, бірақ,
кемшіліктердің де болғанын талдау ... ... ... одан ары ... ... ... аралығында қазақ тілінде 07.00.02. – Отан тарихы
(Қазақстан Республикасының тарихы) бойынша қорғалған 117 диссертацияға ... 105 ... ... ... жасағанын айта келіп,
төмендегідей қорытындыларға келгенін баяндайды: біріншіден, методологиялық
және концептуалдық ... ... ... тарих ғылымында түбегейлі
өзгерістер жүргізілген жоқ; екіншіден, қазақ тілінде тарихымызды ... ... ... ... ... ... ... – бізде
дағдарыстан шығуға деген әрекеттің жоқтығын ... ... ... ... көбі ... ... ... кеңестік кезең мен ХІХ ғасырдың екінші жартысынан арыға бара алмай
жүр; төртіншіден, ... ... ... ... ... ... де
солай жазылып жүр. Зерттеушілер қиындықтарды жеңіп, ... ... ... әдістерін, яғни деректану ғылымын меңгеру арқылы емес, жиналған
деректерге ешқандай деректанулық талдау жасамай-ақ жұмыс ... ... ... ... ғылыми тіл, яғни терминдер күні бүгінге дейін
“қазақ тарихшыларының бір қалыпқа қойып, бір ... құра ... ... ... ... ... мұрағат құжаттары мәліметтерін
шындықтың шыңы ретінде қабылдау, ал біздегі мұрағаттық қорлар ұзақ ... ... ... ... ... жат ... ... сай жинақталған;
жетіншіден, соңғы жылдары тарихнамамен айналысушы ғалымдар санының ... ... ... ... ... пайда шамалы болып отыр;
сегізіншіден, ҚР ҰҒА ... ... және ... ... ... бір ... ... және сол мақсатқа сәйкес өзіндік жұмыс істеу
дағдысы қалыптасқан. ... да, ... ... ... үш томы ... жазылды. Орыс ... ... ... төл ... ал ... өзі ... ... талғамға сай келмейтіні
белгілі.
Ғалым ағамыз осындай кешенді әрі күрделі тарихнамалық талдау ... ... ... ... ... ... бастады. Өйткені,
деректер еш уақытта табиғатта “таза” күйінде кездеспейді. Сондықтан олар
өздерін “өңдеуді”, яғни әртүрлі қоспалардан ... ... ... ... ... ... “қоспалардан тазарта” білуге ... ...... ... жоқ,” – дейді. Сондықтан деректану
ғылымын дамытуға мемлекеттік ... ... ... ... ... деректану орталығын” республикалық мәртебемен ашу ... ... ... ... ... ... ... заң” қабылдауды
ұсынамыз деп қорытынды жасайды. Біздің ойымызша, көп тыңдап, жауабын нақты
іс ... ... ... Қ. ... ... жүрген мәселені орынды
шешуге бір өзі мұрындық болатын ... ... осы ... ... ... көрсеткен қамқорлығы – осындай ойға жетелейді.
Профессор Қ. Атабаев “Тарихқа нағыз зерттеушілер керек” атты мақаласында
[244] жалған ғалымдардың шынайы ... үшін ... ... туғызатыны туралы,
бүгінгі таңда басылым беттерінде ... ... ... тарапынан арнаулы ғылыми баға ... ... ... ... емес, бере алмағандықтарынан болып отыр деп
шындықты ашық айтады.
Ал Қ. Атабаевтың “Тарихымыз қашанғы бұрмаланбақ?” атты ... ... ... ... Казахстана (1985-2002 г.г.)” деген оқу құралы
төл тарихымызды бұрмалаудың бұрыннан бар ... ... ... ... “Тарихымыздың бұрмалануының басты себептерінің бірі – бізде тарих
ғылымының ... ... ... ... ... кенжелеп қалуы”
[117], – дейді ... жылы 10 ... ... ... ... газетінде “Шежіреге қаншалықты
зәруміз?” деген мақала [246] жарық көрді. Онда: “Қазаққа шежіре қаншалықты
керек, қаншылықты ... Крек ... ол неге ... ... ... ... ... құндылықтар мен шежіре қазақтың басын біріктіруге
қызмет етуге тиіс емес пе?” – деп ... Осы ... ... ... ... ғылымы тұрғысынан зерттеу ісімен айналысып жүрген
тарихшы ретінде профессор Қ. Атабай былай деп ... ... ... ... үшін орны ерекше, күрделі ... Оны ... ... ... мұра ... ұлт ... үшін ... пайдалана білмейінше, тек өз
тарихымызды ғана емес, жалпы ұлт ретінде де ... ... еш ... тани ... [243]. Одан ары қарай, шежіре туралы ХХ ғасыр басында
да бұрыс түсінік болғанын, шежіретанумен қазақ ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... бүкіл халық болып кірісу
қажеттігін, бірақ оның екінші жағы – өз руы мен ... ... ... болатыны туралы, ол үшін шежірені тарихи дерек көздерінің
бірі ... ... ... ... ... ... айтады.
“Сондықтан, – дейді Қ. Атабай, – әңгіме тек шежірені ғана зерттейтін жеке
ғылыми орталық туралы емес, жалпы ... ... ... ... ... ашу ... ... керек. Ал, шежіретану сол орталықтың
ғылыми зерттеу жұмысының басты ... ... ... ... [243].
Міне, осылайша профессор Қ. Атабаев өте орынды әрі ғылыми негізді жауап
қайтарады. Өйткені, шежірені ... ... ... принциптері мен заңдылықтарына, қағидалары мен ережелеріне,
әдістерімен тәсілдеріне сүйенбей зерттеу, оған “ғылыми ... ... беру ... емес екені белгілі.
Тарихи сананы қалыптастыру бағыты үнемі жүргізілетін жұмыс болуы тиіс,
өйткені, тарих ғылымы – ұлттың, ... ... ... ... ... тарихы” журналындағы мақаласында [247] ... ... ... университетінің ректоры, тарих ғылымдарының докторы Ерлан
Сыдықов кеңінен ... ... кең ... сананы қалыптастыруға
мемлкет тарапынан ерекше көңіл бөлінуі тиіс және ол үш ... ... ... ... ... ... деп, Е. Сыдықов төмендегідей
бағыттарды атап ... ... ...... ... әр ... оқу ... оқыту дәрежесін үнемі жетілдіріп отыру; екінші
бағыт – отандық тарихты қолда бар ... ... ... ... ... кең ... үшінші бағыт – Қазақстан тарихының
тереңдей ... [247, 5-6 бб.]. Е. ... ... ... атап
көрсете отырып, өзі басқарып ... ... ... ... бағытында және тарихты зерттеу бойынша ... ... ... Әрбір ректор өз университетінде Е. Сыдықов ... ... Отан ... тың ... ... ... түсер еді.
Тәуелсіздікке қол жеткізген он төрт жыл ішінде, қоғам өмірінің басқа
салалары сияқты, тарих ... да ... ... ... Ең
бастысы қазақтың кәсіби тарихшылары Қазақстан тарихында алғаш рет ... өз ... ... өз ... ... ... ... Тек
тәуелсіздік жылдары ғана ана тілімізде ондаған докторлық диссертациялар
қорғалып, Қазақстан тарихының әр ... ... ... ... ... ... ... бұдан, бүгінгі таңда тарих ғылымы өзінің
міндеттерін тікелей орындай бастады, қоғам дамуының ... ... ... ... тұжырым жасауға болмайды. Тарих ғылымы – ... ... атап ... өзгерістерді бастан кешіргенімен, түбегейлі
реформадан тыс қалды, нәтижесінде, бүгінгі таңда терең ... ... ... Оны ... ... ... ... мұра” бағдарламасына
байланысты жасаған баяндамасында Елбасы Н. Назарбаев: “Баршаға белгілі
ақиқат – ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ғылыми зерттеулерімізде ата тарихымыздың ақиқаты бүркемеленіп,
қызыл идеологияның ыңғайында жазылып келді. ... ... ... ... бәрі ... ... ... мен шындықты жазуға мол
мүмкіндіктер берілгеніне қарамастан, тарихшыларымыз сол ата ... ... ... әлі ... ... шабандық танытып отыр.
Осыдан он жыл бұрын бес томдық ретінде жоспарланып, ... ... ... ... ... ... ... үш томы ғана
жарық көрді” [248], – деп атап көрсете отырып: “Сіздер ... ... ... “Тарих энциклопедиясын” шығаруға ұсыныс жасаған екенсіздер. Он жылда
академиялық бес томдықты ... ... ... үш ... ... ... шыға алар ма екен ... күдіктің де жоқ емес ... ... ... [248, 2 б.], – деп ... ... ... өте орынды. Елбасы Н. ... ... да, ... бағдарламасы негізінде ұлттық тарихтың дамуына, мәдени мұраларды
қорғауға, ұлттық ... ... ... мән ... ... 2004 жылғы 13 қаңтардағы № 1277 Жарлығымен бекітілген “2004-
2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы” [249] ... ... ... ... ... бекітілгеннен кейін осы құжатқа
байланысты көптеген кәсіби тарихшылардың ой-пікірлері баспасөз беттерінде
жарық көрді. Біз ... ... ... ... талдау жасай
кетуді жөн санадық. “Егемен Қазақстан” газетінің қызметкері, ... М. ... Ш. ... ... Тарих және этнология
институтының директоры, профессор Мәмбет ... ... ... “Мәдени мұра” бағдарламасына қатысты болды. Сұхбатқа ... ... ... ... ... ... ... аталмыш
институт өзінің жұмыс істеу дағдысынан жаңылмаған, яғни ... ... бас ... ... ... екіншіден, кеңестік
кезеңде қалыптасқан есеп берушілік әдет қалмаған, яғни институт алдағы
уақытта да ... ... ... жаңа ... ... асыруға дәрменсіз;
үшіншіден, академик М. Қозыбаевқа қарағанда ... ... ... М. ... ... консерваторлық сарын басым
сияқты. Мұндай қорытындылар, Ш. ... ... ... ... ... ... ... жоспар” сияқты қабылдап,
жоспар құрушылыққа негізделген жұмыс атқара беретінін көрсетеді.
Тарих ғылымдарының ... ... З. ... ... ... ашылса” атты мақаласында [251] бағдарламаны жүзеге асыруға ... ... ... ... ... мұра ... ... шараларды қалай жүзеге асыру керек дегенге келгенде, әр түрлі
пікірлер айтылып, ... ... бір ... ... ғылыми
орталықтар, мекемелер немесе жеке тұлғалар өздерінің субъективтік мүдделері
тұрғысынан қарап, өз мұқтаждықтарын ... ... да ... 43 б.], – деп біздің қоғам ауруын тап ... ... ... ... ... ... шаралардың бірі – Қазақ мемлекеттік
мәдени мұра ғылыми-зерттеу институтын ашу керек деген ұсыныс жасай ... ... ... – мәдени мұраларды сақтаудағы ... ... ... ... ету және осы ... кешенді бағдарламалар
жасап, оларды жүзеге асыру болатынын көрсетеді. З. Самашев ұсынысы – ғылыми
негізді әрі орынды да керекті ... ... атап ... ... ... ... “Қазақ тарихы” журналы осы
құжатқа ... ... ... ... Қ. ... пен
К. Есмағамбетовтың ... ... Қ. ... ... [244] ... рет ... ... “Қазақстан тарихы” ғылымы
терең дағдарыстан шыға алмады ... ... ... ... ... ... ашып ... отырып, одан шығудың жолы
ретінде “Ұлттық деректану орталығын” ашуды ұсынады.
Тәуелсіздік алғанымызға он ... асса да ... ... ғылымының
дағдарыстан шыға алмай отырғанын “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасының
“Мұрағат және ... ... ... ғылыми кеңесшісі К. Есмағамбетов
те атап көрсетті. “Мемлекеттің ... ... ... ... ... ... бұл ғылым саласының аяғынан тік тұрып, сапалы жаңа
белеске көтеріле алмай келе ... ... бірі – оның ... ... ... дамуында. Біздің тарихшыларымыз (жалғыз олар ғаны
емес) әлемдік тарих ... ... ... процестерден, оның негізгі
ағымдары, методологиялық үрдістері мен концепцияларынан бейхабар” [252, 3
б.], – ... К. ... ... ащы да ... шындық екені бәрімізге
белгілі. Одан ары К. Есмағамбетов тарих ғылымының теориялық-методологиялық
негіздері ... оқу ... жеке пән ... ... ... ... ғана ... жүргізе алатын, нақтылы материалдарды
хронологиялық және тақырыптық ретпен түзе ... ... ... ... ... анықтап, концепциялық ой-тұжырымдар құру ... ... ... ... мен тенденцияларын көрсетуге шарасыз
кадрларды ғана дайындайтынымызды, мұндай авторлардың консенсус теориясына,
саяси конъюктураға ... ... ... да ... ... ... алдындағы беделсіздігін, тарихи ой-сананы қалыптастыру жөніндегі
өкімет тапсырмасын тарихшылардың өз дәрежесінде ... ... ... ... ... ... ... қолынан келеді деген ұғымның
кең тарағанын тұжырымдады. Мұндай дағдарысқа себеп болып отырған ... ... ... ... мен ... оны ой ... ... жоқтығы дей
отырып, Қ. Атабаевтың пікірін қайталайды. Мұнан ... ... ... ғылымының дамуы – деректану ғылымының және ... ... ... ... ... ... “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасына байланысты жоғарыда жасаған
тарихнамалық талдауларға сүйене отырып төмендегідей қорытынды жасаймыз:
Біріншіден, “Мәдени мұра” мемлекеттік ... ... ... жаңа деңгейдегі рухани кеңістік қалыптасады; қазақ ... аясы ... ... ... мәдениет және рухани өмірдің басқа да
салаларының қазақ тіліндегі деректік негіздерін ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың ұлт ретінде
топтасуына, мемлекетіміздің ... ... ... ... ... ... түбегейлі өзгеріп, дамуына негіз қаланады.
Екіншіден, Отандық тарих ғылымы күрделі методологиялық, ... ... ... кешіреді және тарихымыздың “ақтаңдақтары”
көптеп ашылады. Бірақ, тарих ғылымы түбірлі өзгеріссіз қалғандықтан, терең
дағдарыстан шыға ... ... ... біткен кезде “таз қалпына” қайта
түсіп, мемлекеттік қолдауды қажет етеді.
Үшіншіден, қазіргі Қазақстан тарихшыларының басым ... ... ... ... ... ... ... Ал жас
буын тарихшылар болса негізінен, К. Есмағамбетов әділ көрсетіп бергеніндей,
“шарасыз кадрлар” ... ... ... да олар ... дербес зерттеу жүргізуге дәрменсіз. Мемлекет өз тарапынан
тарих ғылымына байланысты түбегейлі реформа жүргізбей, ... ... ... ... бұл ... шығу ... ... Отандық тарих ғылымын дағдарыстан шығаруға негіз беретін
барлық ... ... ... ... ... “ақтаңдақтарды” қалпына келтіру және тарихи
сананы қалыптастыру бағытындағы тарихшылар қызметі мен мемлекеттік саясатқа
қатысты баспасөзде ... ... ... ... ... ... келе
төмендегідей тұжырымдар жасадық:
- Тәуелсіздікке қол жеткізген он төрт жыл ішінде, қоғам өмірінің ... ... ... ... да ... өзгерістер болды. Ең
бастысы қазақтың кәсіби тарихшылары Қазақстан тарихында алғаш рет ешкімге
жалтақтамай, ата тарихын өз ... ... ... ... Тек ... жылдары ғана ана тілімізде ондаған докторлық
диссертациялар қорғалып, Қазақстан тарихының әр ... ... ... ... ... келді. Бірақ бұдан, бүгінгі таңда тарих ғылымы
өзінің міндеттерін тікелей орындай бастады, қоғам дамуының ... ... ... ... тұжырым жасауға болмайды;
- Тарих ғылымы – біршама біз жоғарыда атап көрсеткендей ... ... ... ... тыс ... ... бүгінгі
таңда терең дағдарыстан шыға алмай отыр;
- Отандық тарих ғылымына түбегейлі реформа жүргізбей және Қазақстанда
Ұлттық ... ... ... бұл дағдарыстан шығу мүмкін емес. Ал
Қазақстанда тарих ғылымын дағдарыстан шығаруға ... ... ... ... ... ... БЕТІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНА ҚАТЫСТЫ ЖАҢА ОЙ-ПІКІРЛЕР МЕН
ҰСТАНЫМДАР
3.1 Отан тарихының өзекті мәселелерін баспасөз бетінде балама ... ... ... ... ... ... отандық тарих ғылымы
еркін даму жолына түскелі төл тарихымыз тың беттермен толығып, ... ... беті ... белгілі. Бірақ, сол тың беттердің ашылу
тарихы, көкейкесті проблемаларға қатысты тарих ... мен ... ... ... ... құралдары бетінде жүрген қарама-қарсы
ой-пікірлер тартысы осы ... ... ... ... ... нысаны болмады. Мұның өзі, тарих ғылымы тарихының фактісі ... ... шығу ... ... оның ... ... ... тырыспаушылықтан туындап отыр. Біз отандық тарих
ғылымында қалыптасып отырған осындай жағдайды ... ... ... ... ... және ... таңға дейін созылып, баспасөз
бетінде толастамай отырған ... мен ... ... мен ... ... жасауды жөн санадық.
Тарихи тақырыптарға орай пікірталастардың болуы – ғылым ... ... ... ... мен ... ... мен ... тарихын тарихнамалық тұрғыдан
зерттеу өте маңызды болып табылады.
Біз осы ... ... ... ... Отан ... ... қарама-қарсы ой-пікірлер мен ... ... ... ... мәселелерге тоқталамыз:
- Қазақ халқының, ... ... ... және ... ... ... хандығының қандай жағдайда және қай жылы құрылғандығы туралы;
- Шапырашты Қазыбек бек пен оның ... ... ... ... тарихилығы немесе шынайылығы хақында;
- Шыңғысханның саяси портреті мен тарихи рөлі, ... ... мен ... ... ... ... ақиқаты хақында;
- Қаракерей Қабанбай батырдың қайда жерленгені жөнінде;
- Сегіз сері ... ... ... мен ақиқаттар және пікірталасқа
түсушілер әлі күнге дейін бір тоқтамға келе алмай отырған басқа да ... ... ... ... тарихи зерттеулердің жүргізіле
бастағанына бірнеше ғасырдың жүзі болса да, бұл ... әлі ... ... ... таппай келе жатыр. Оның өзіндік себептері де жоқ емес. ... ... ... ... дейінгі кеңестік кезеңде қазақ
халқының шығу тегін көбінесе теріс пиғылдағы жат ... ... ... ... ... Ал қазақ тарихшылары идеологиялық қыспақтан шыға
алмады. Тәуелсіздік ... осы ... ... тартқан қазақ
тарихшыларының басым көпшілігі өздеріне ... ... ... ... шыға алмай адасып кететін немесе “қазақ” сөзінің шығуын іздейміз деп
семантикалық романтизмге ұрынып, “Қап-Қаз” атауы мен ... сөзі ... ... ... шатасатын. Мұның қандай себептері бар? Біз
ол себептерді осы ... ... ... ... жарияланған бір-біріне
қарама-қарсы мақалаларға тарихнамалық талдау жасай ... ... ... ... ... қалыптасуы хақында жарияланған алғашқы
мақалалардың бірі – “Ескірмейтін маңызы – ... ... ... ... ... ... бірер сөз)” [253] деген атпен 1991 жылы ... ...... ... ... тарих факультетінің 4-курс
студенті Алтайы Оразбаева. Жас қыздың осындай ... ... ... өзі аға буын ... ... осы ... өз ... себеп болған сыңайлы. А. Оразбаева: “...Ата-тегіміз – қазақ
халқының басынан өткізген алыс ... ... ең ... ... ... осы ... “төскейде малы, төсекте басы” қосылған
еншілес әрі көршілес қырғыз ... ... ... дастаны тарихи дерек
төңірегінде аса зор мәні бар теңдессіз құбылыс” [253, 14 б.], – дей ... ... ... мен ... шығу ... “Манас” жырынан
іздейді. Жырдың шығу уақыты ІХ-Х ғасырларға жатады деген А.Н. ... ... М.О. ... ... ... пікірін қостай отырып:
“...Қалың келсін қыпшақтар,
Жиылсын тойға маңайым.
Үйсін, найман, алшынды,
Абақ-тарақ, арғынды
Тойыма кел деп айтайын...” –
деген “Манастағы” жыр жолдарын келтіреді. ... - ... одан ... ... - эпостың шығу уақытын ІХ-Х ғасырлар аралығы десек,
онда аталып отырған қазақ ... сол ... ... ... Жас ... ... ... қорытынды жасай отырып, ІХ-Х
ғасырлар туындысы болып табылатын “Манас” эпосында қазақ ... ... ... топтардың тарихы көркемдік желіде кемелділікпенен кең
көрініс ... атап ... ... ... қатар, “Манас” эпосындағы деректерге сүйене отырып қазақ
халқын құрайтын үш жүздің шығу тарихына ... өз ... ... күнде де VI- VIІ-ғасырларда құрылып, қазіргі Қазақстан және одан
да тыс көп жерлерді алып ... және ... ... қағанаттарының құрамында
қазақтың қара шаңырағын құраушы “үш” топтық ... уық – ... ... ... ... ... өзінде-ақ Қарлұқ
қағандығы, Қимақ-қыпшақ саяси бірлестігі және ... ... ... “Үш ... ... ... бір көрінісін аңдап байқау соншалықты
қиынға соқпайды” [253, 15 б.], – дейді А. Оразбаева. ... біз ... ... ... ... ... білдіре алмаймыз, тек қана
бұл мәселені әлі де ... ... ... атап ... ... ... болуы туралы мәселені арнайы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
кездерден бастап қарастырған дұрыс деп есептейді [254]. Ш. ... ... осы ... ... ... ... ... пайда болуы
туралы болжамдарын бес топқа бөледі: 1) “жүз” сөзінің сандық ұғымына ... (А. ... А.П. ... 2) “жүзді” әскери-тайпалық
ұйымдастырудың триальды ... ... деп ... (Ю.А. ... ... М.С. ... 3) ... жерлерінің Шыңғыс хан
балаларының ұлысына бөлінуімен түсіндіретіндер (М. Тынышбаев және т.б.); 4)
ежелгі юз ... ... ... ... ... ... тарихшылары); 5) жүздерді шаруашылық-экономикалық және
климаттық-географиялық жағынан бөлінген территориялар деп ... ... В.П. ... ... бір пікірге
келе алмау себебі жүздердің ... болу ... ... алмаудан және
жоғарыда атап өткеніміздей, жазба деректің жоқтығынан деп ойлаймыз” [254,
13 б.], – ... ... ... ... Ш. Әмірбеков тұжырымының өзі
толыққанды пісіп-жетілген тұжырым емес. ... да, ... ... ... ... ... шешу үшін ... шежірелерін тарихи дерек ретінде
пайдалануды жолға қою аса қажет деп есептейміз.
“Қазақ” этнонимі туралы ... ... ... ... қатарына Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі, мүсінші Еркін
Көкеевтің “Қазақ” атауы қайдан шыққан?” атты ... [255] да ... ... ... ... ... Еуроазия құрлығындағы жер аттары мен ел
аттарын “Қазақ” ұғымы төңірегіне әкеліп қуып тығу ... ... ... болып табылады. Ол осы еңбегінде төмендегідей қорытындылар жасайды:
- “Скиф” сөзі грек тарихшыларының алтай-қыпшақ ... ... ... алып адам ... бұрмалап, өздеріне ыңғайлап жазған атаулары.
Кавказдағы скиф ... ... ...... ... деуі бұл
болжамымызға дәлел бола алады;
- Шаманизм космографиясындағы ортаңғы ... ... ... ... ... өнген, көкке көтерілуші, көкке табынушы мағынасына ие
атау. Осы космологияны ... ... да ... ... ... Араб, парсы деректерінде Қыпшақ жері Ертістен Дунайға, Қырымнан
Бұлғарға дейін, - деп ... ... ... ... ... қағаны
Рухелі (Рухила). Ол б. з. 438 жылы өлген соң, мұрагерлері Біледі мен Ит-елі
(Итиль, Аттила, Еділ) қыпшақ Кун-ну елін бір ... ... ... ... ж. ... ... бағындарады... Еуропаны құлдық бұғауынан
құтқарған Еділ патшаның атымен Рим мемлекеті Ит-елі (Италия) ... ... ... мен Еділдің ит еміп тұрған ... (Рим және ... ... күні бүгінге дейін сақталған;
- ...Бүкіл Қазар елінің сақтарға қосылуы, Қаратаудағы Ұлу ... ... ... Үш айыр із, ... ... ... ... “Қаз-Сақ”
тотемдерінің қоспасынан “Қазақ” атауының туғандығын көреміз. ... ... ... ... ... Бір басы ... бір басы
қанатты қаз бейнелі айбалта.
Мүсінші Е. Көкеевтің мұндай қорытындылары ешқандай ғылыми сипатқа ... ... Тек қана ата ... ... ... пен ... ізгі ізденісі болып табылады. Бірақ, мұндай ізгі істің өзі
халықтың ... ... ... ... ... ... ... теріс құбылыс болып шығады.
Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері Тәкен Әліпбайдың
“Алаш та, қазақ та – ... ... атты ... [256] Е. ... ... туынды. Тарих әуесқойларына тән құбылыс – ... деп ... ... Т. ... да ... өтпепті. Автор өз
мақаласында төмендегідей қорытындылар жасайды:
- Ең бастысы, Қазақтың да, Алаштың да ... ... бір ... ... ... ... ... отырған халықтың ошағын құрып, отын
тұтатқан тарихи тұлғалар болғанының күмәнсіздігі. Егер бүгін ... ... ... ақ” та ... ... пен ... та ... Қазғақ бабамыздың
елі, жұрты деген мағынаны білдіру үшін ... ... ... ... ... ... десек ешкім дауласа қоймас;
- ...Еуроцентризмнің иірімінен шыға алмай ... ... ... ... Кавказда өмір сүрген Қазақия атты ... да ... ... ... ... ... ... және Абай” атты зерттеу кітабында:
“...Қазақ деген ат өте көне ... келе ... ... 3 мың – 4 ... ... ... бар ат” деп ... Мұны археологиялық зерттеулер де
растайды... Күмәнданған ғалымдар болса осыдан 35-40 ... ... бұл ... ... ... халықтардың тұрғанын дәлелдеп көрсін;
- ...Алаш пен Қазғақ бабамызды ... 3400 ... ... ... ... ұлы тұлғалар деуімізге әбден болады.
Міне, осындай тұжырымдарға не деуге болады? Мүмкін, автордың ... ... ... бірақ тарихи негіз қайда? Осы жағын да ойлауымыз
қажет.
Қазақ халқының қалыптасуы мен қазақ атауының ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы әрі ғылыми
негізді пікір білдірген автор – ... ... ... Ол ... ... ... көне ... жаңа көзқарас” атты ғылыми мақаласында [257]
“қазақ” этнонимі ... ... ... ... тарапынан кеткен
қателіктерге тоқталды. “Біздің ойымызша, - дейді З. Қинаят, - “қазақ” атауы
мәселесінің осы ... ... ... ... ... келу сыры ... екі ... қателікте жатыр ма деп ойлаймыз. Біріншісі, бір
топ зерттеушілер ... ... мен ... ... ... ... “қазақ” атауының тегін тек терминологиялық сәйкестіктерден дайын
жауап іздеп келгендігінде сияқты. Бұл төңірегінде ... ... олар ... ... бере ... Екіншісі, Ақ Орданың басты
мұрагерлерінің бірі Орыс ... ... ... пен ... ... ... ... үшін сол кезде Моғолстан билігінде болған Шу бойына
қоныс аударып, 1465-1466 жылы Қозыбасында Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақлық) атауы пайда болды
делінетін кесім-пішім” [257, 11 б.]. Автор тек методологиялық қателіктерді
көрсетумен ғана ... ... ... ... ... ... ғалымдардың еңбектеріне тарихнамалық талдау жасаған. Тарихнамалық
талдау барысында төмендегідей негізгі тұжырымдар жасаған:
- Н.М. Карамзин орыс ... ... ... ұлы ... ... жылы Кубань өзенінің ... ... ... ... Осы ... ... “казак” (косог) жайлы тарихнамалық дерек пайда
болды;
- Ағылшын ғалымы Г. ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан біртұтас халық”, - деген пікір ұсынды;
- “Қазақ” этнонимикасының шығу тегін тек қазақ ... тура ... ... бес томдық тарихының екінші томының авторлары: “ІХ-Х
ғасырда шығыс Дешті қыпшақтарының құрамында ... ... ... ... ғасырда этникалық-әлеуметтік топтардың болғаны жайлы қорытынды
жасауға мүмкіндік бар”, - деген тәп-тәуір ... ... Бұл ... ... ақиқатқа бірден-бір жақын қорытынды. ... ... ... ... ... ... ... сіңісті болған бұрынғы
үйреншікті ұғымынан шыға алмаған;
- М. Әбусейітованың ... 2001 жылы ... ... ... және ... ... атты еңбекте: “қазақ атауы әуелі хандыққа
берілді, сосын барып тайпаның (народности) атына айналды”, - деп ... ... ... ... осындай тұжырымдар жасай отырып, “қазақ” сөзінің шығуына
қатысты өзінің нақты пікірін білдіреді. “Біздің пікірімізше, - ... ... ХІ ... ... пен Обь ... ... еткен және жекелеген қыпшақ хан
әулеті тараған ... ... ... ... ... ... қимақ-
қыпшақтың ежелгі тайпаларының бірі... ХІІ ғасырдан бастап біздің ... ... ... ... ... ... ... кезеңінен
бастап “кай”, “сақ” жеке-жеке аталмайтын болды. Бұл шын мәнінде біздің
қазақ ... ... бой ... ... ... ... ... халқының қалыптасуы мен “қазақ” атауының шығуына
қатысты баспасөз ... ... ... ... ... ... ... жасай отырып, олардағы бір-бірінен алшақ, тіпті кейбір
жекелеген мәселелерде бір-біріне ... ... ... бар ... болдық. Мұның өзі, аталмыш мәселенің әлі де ... ... ... ... ... да ... ... үнемі болатынын
көрсетеді.
Қазақ хандығының құрылуы және оның тарихи алғышарттары, хандықтың қай
жылы және қандай жағдайда құрылғандығы ... ... де ... ... ... әуесқойларының зор қызығушылығын туғызып отыр. Қазақ хандығының
қай жылы құрылғандығы туралы мәселеге келгенде ... ... мен ... ... бойынша ғалымдар мен тарих әуесқойлары бес
топқа бөлінеді: ... ...... ... 1445 жылы ... ... (Ә. Хасенов) жатады; екінші топ (М. ... ... Қ. ... – 1456 жылы ... деп ... ... топ
(Б. Кәрібаев, Ә. Байбатшаев, С. Жолдасбаев) – 1458 жылы ... ... ... топ (К.А. ... ... - 1465-1466 жылдары құрылды деп таниды; бесінші топ (Т.
Сұлтанов) – 1470 жылы ... деп ... ... 1445 жылы ... ... ... ... ғалым –
Ә.Хасенов болды. Ол өзінің “Қазақ хандығы қай жылы ... ... [258] ... ... ... ... пен Керей хандардың
Әбілхайыр ханнан бөлінбей тұрған кезінен-ақ ... ... ... ... 1428 жылы ... ... соң оның баласы Керей хан болды, ал ... ... ... ... ... ... құрылған уақытын осы
кезден бастаған дұрыс дейді Ә. Хасенов. Ғалым осы жерде екі қателік ... ... ... ... ханның баласы десе, екіншіден, ... ... ... даласынан ата мекеніне көшіп келді деп дәлелсіз
пікір айтады. Мұны ... ... ... ... та ... ... “Мәселен, - дейді С. ... ... ... ... пен Керей ата-мекендеріне ат басын бұрды”
дейді. ... деп ... бір ... ... одан ... ... ауып
немесе көшіп кетіп, қайта бұрынғы мекеніне ... жері ... ма? ... мен ... Қозыбасы мен Шуға алғаш рет келіп орын ... отыр ... бір ... ...... ... ... Жәнібек пен Керей
Еуропа даласынан ... ... жоқ. Олар ... ... ... Сондықтан
да А. Хасенов хандардың көшкен жерін де, хандықтың құрылған ... онша ... ... ... [259, 10 б.]. Біз де С. ... ... толық қосыламыз.
Қазақ хандығы 1456 жылы құрылды деп есептейтін ғалым-жазушылар ... ... Ж. ... Қ. ... ... алғашқы мамандығы тарихшы
болғанымен, кейін ... ... ... ... “Қазақ Ордасының құрылуы” атты мақаласында: “Қозыбасы дейтін
байтақ қоныс пен Шу өзенінің ... ... ... туын көтереді, бұл жаңа
ұлыс Қазақ Ордасы деп ... ... ... ... ... куәландыруы бойынша, бұл оқиға 1456 жылы болған. Осы 1456 жыл –
еркіндік аңсаған Керей мен ... жаңа бір ... ... ... ...... тарихындағы кезеңдік құбылыс, мемлекеттік
құрылым бастау алған, қазақ деп аталатын, ... ... ... ... деп есептелуге тиіс” [260], – деп жазды. Мырза Мұхамеммед ... бұл ... ... ... ... деп ... белгілі. Бұл жылды
қазіргі жыл санауымызға ауыстырғанда 1465-1466 жылдардың ортасы шығатынын
ескерсек, М. Мағауиннің 1456 ... ... ... белгісіз. Ол мұны
түсіндірмейді де. Сондықтан да М. ... бұл ... ... ... ... ... Жарылқасын Боранбаев “1456-шы жыл...” атты ... ... ... ... 1456 және 1466 ... он ... ... ... ... дұрыс болады деп санаймыз. Шын мәнінде,
қазақ деген ұлттың сахнаға шығуы – 1456 жыл” [261], – ... ... ... ... ... ... ... пікір
білдіргеніне қарап, көріпкелі бар ма екен деген ойға қаласыз.
Қазақ хандығының ... ... көп ... ... ... тарихшы-жазушы
Қ. Салғараұлы да хандық 1456 жылы ... деп ... Ол ... жетіп, ақиқатын айтайық” [262] және “Қазақ хандығының қашан
шаңырақ көтергені жөнінде ... ... [263] атты ... осындай түйін
жасайды. Ол алғашқы мақаласында аталмыш мәселеге орай өзіне ... ... ... ... пікірлеріне тоқтала келіп, олардың көпшілігіне
қосылмайтынын жазады. ... ... ... 1470 жылы ... ... Т. ... ... мүлде қарсы екендігін атап көрсетіп, ол
кезде Қазақ хандығы күшейіп, сыртқа таныла ... ... ... ... екі ... ... көрсетсек дұрыс болар еді деген ой ... ... ... ... уақытты белгілеп, құрылған жылын көрсетіп,
анығына жетсек. Екінші, олардың билік ... ... ... ... ... жөн ... Осылай дей отырып, 1456 жылы ... ... ... ал ... жылдары сыртқа танылып, ... ... ... деп ... Бірақ, өз пікірін тарихи
оқиғалармен байланыстыра отырып дәлелдемейді. ... да, ... ... жартыкеш тұжырымды ғылыми нәтижеге жатқыза алмаймыз.
Дулат тайпасынан ... ... ... Мұхаммед Хайдар ... ... жылы ... ... ... ... ... Пищулина, Ж. Қасымбаев және бес томдық жаңа Қазақ ... ... ... да ... ... ... ғылымдарының докторы
Ж. Қасымбаев: “Бір мезгіл әлем тарихына көз ... көне ... ... ... бірінші аттаған, дүниежүзілік тарихта
айырықша орын алған қай халық ... атай ... ба? Жоқ. Ал, ... бесігі Киев русі дейміз. Бірақ, украин халқының елдігі де
Киев Русінде ... емес пе? Тіл, дін, ... ... да ... шығыс
славяндардың түбірі болған бұл халықтар беларусьтармен де тамырлас. Дей
тұрғанмен, тарихи дамуы ... ... Сол ... ... ... де
өрлеу кезеңін, қалыптасу мерзімі, кейбір ... ... ... арасында дау, ғалымдар тарапынан өзара, әр түрлі
дәрежеде талас тудыратыны түсінікті. Осыдан ... ... да Орта ... ... да ... ... ... мемлекеттігінің негізі
қаланған нақты бір жылды атау ағаттыққа ұрындырары белгілі” [264], – ... ... ... ... ... ... ... орыс, араб, француз,
ағылшын этнонимінің тегін тектейміз деп сандалған ... ... ... екен” деп тауы шағылған М. Тынышбаев ағамыз сияқты нақты жылды
дұрыс табудан күдер үзеді. Сөйте ... ... бір ... ... ... Солай
бола тұрса да Мұхаммед Хайдардың “Тарих-и-Рашиди” еңбегіндегі Әбілқайыр
ханның тұсындағы бір ... ... ... ... ... тірейтін пікір бізге біршама жақын,” – деп тоқтам ... ... де, ... Хайдардың еңбегіндегі датаға қосыла салып, мәселені
бітіре салу дұрыс емес деп ... Осы ... ... ... Моғол
ханы Есен-Бұға қаза болған соң билікті өз қолына алған оның інісі Жүніс ... ... ... ... ... ... ... болды дейді.
Бұл мезгіл 1463 жыл емес пе? Егер Жәнібек пен ... ... еш ... ... ... хан олармен несіне қатынас жасаған? Немесе қазақ хандарының
өзінің қарсыласы ... ... ... ... ... ... неге ынтымақты қарым-қатынас жасады? Оның ... ...... ... ... кезі” [259, 10 б.], – ... С. ... ... ... өзіміздің де осындай пікірде екендігімізді
білдіреміз.
Қазақ хандығы 1470 жылы құрылды деп есептейтін Т. ... ... ... ... ғалымдардың пікірлеріне талдау жасау
барысында ... ... бұл ... ... ... ... деп есептейміз.
Біздің ойымызша, Қазақ хандығы 1458 жылы ... деп ... ... ... ... Мұндай тұжырымға алғаш келген ғалым –
Берекет Кәрібаев болды. Ол өз еңбектерінде [265 – 272] бұл ... ... ... ... ... ... салыстырмалы тарихи талдау арқылы сол
кездегі ... ... ... ... ... ... Б. ... - Керей мен Жәнібек хандардың бір жыл ерте емес, не бір
жыл кеш ... дәл осы ... яғни 1457-58 ж. Шу ... ... екі ... ортасына хандық құруы Исан-Бұға ханды күшейтіп, ал Жүніс ханға
тосқауыл болған дейміз. ... мен ... ... 1457-58 жылы ... ... қай ... болғандығын ҚазМҰУ хабаршысындағы тарихи
аңыздар қостайды. Аңызда “тышқан жылы қара ... ... мен ... ... келгендігі” туралы мәлімет бар. XV ғасырдағы тышқан
жылы – ол қай жыл?.. 1457 ... сай ... тұр. Ал, ... ...... ... ... мен Жәнібек хандар 1457 жылы қараша айында Шу ... ... ... Және де ... жылы ... яғни 1458 жылы наурыз-
көкек айлары ішінде Керейді хан сайлаған. Алғашқы ханы – Керей хан болған
Қазақ ... ... ... ... [270]. ... ... ... тұжырым
осы деп ойлаймыз.
Б. Кәрібаев Қазақ хандығының құрылуына қатысты тарихи мәліметтер
кездесетін ... ... және ... ... ... ... ал-асрар
фи манакиб ал-ахйар” (авторы - Махмұд ибн Уәли) атты шығармаларға сын
көзбен қарап, ... ... мен ... ... ... ... ... - дейді Б. Кәрібаев, - Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... ... ... хан тұсында болды дей тұра,
“Қазақ сұлтандарының билігі 870 ...... жыл ... ... ... ... басталады...” – деп айтып кетеді. Осы ... ... ... ... ... құрылуын 1465-66 жыл деп
есептейді... Алғаш рет тарих ғылымында ... ... ... ... ... жылын көрсететін мәліметін Т.И. Сұлтанов сынға алды”
[270]. Ол одан ары қарай, “Тарих-и Рашидидегі” мәліметке ... ... ... ... ... ... көпшілігі тарихи
аңыз-әңгімелер желісінде құрылғанын, сондықтан да кейбір тарихи ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Мысалы,
дейді ол, 7 тарауда ... ... ... ханы ... ... хан 764
жылы, ал біздің жыл ... ... 1362-63 жылы ... ... деп ... 26 ... Тоғылық Темір ханның ұлы Қызыр хан хижра бойынша 770 жылға
дейін, яғни 1368-69 жылға дейін дүниеге ... ... ... ... ... ... ... болған уақытын Мұхаммед Хайдар Дулати
шамамен “хижра” бойынша 860 жылға дейін, яғни 1455-56 ... ... ... -
деп айтады. Ал басқа деректерге сүйенсек, Ұлығбек мырза 1449 жылы ... ... ... ... ... авторы кейбір
даталарды шамамен жуықтап көрсетеді. Және де ... бір ... ... ... бір ... ... деп топшылайды. Сондай-ақ терең үңіле қараған
адамға Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... ... айырмашылық бар, дейді Б. Кәрібаев. Ол осындай кемшілікті анық
байқай отырып: “Тоғылық Темір хан 1362-63 жылы ... ... ұлы ... ... ... ... туған; Ұлығбектің анық өлген жылы 1449 жыл болса, ол
1455-56 жылға дейін өлген дейді. Сол сияқты, ... ... ... ... ... ... 1458 ... сай келіп тұр, ал “Тарих-и Рашидиде”
“Қазақ сұлтандарының билігі 1465-66 жылдан басталады”, - деп ... тағы да 7 ... [270], – деп ... бір ... ... ... “Тарих-и Рашидиді” жазу барысында Мұхаммед Хайдардың тарихи
аңыз-әңгімелерді пайдаланғандығын, сондықтан да ... ... ... ... тек қана ... 6-7 жылға кейін болғандығын және еңбектің
жазылған уақыты мен ... ... ... ... ... 90 ... бар екенін, сол себепті де бірнеше жылға қате кетуінің өзі
заңды құбылыс екенін айтады. Б. ... ... ... ... дейін Қазақ хандығының құрылған жылының 1465-66 жыл деп ... ... ... келуі оған сын көзбен қарамаудан, басқа
деректермен салыстырмаудан туындаған,” – деп, өзіне дейінгі ... тап ... ... “Қозыбасы – қазақ хандығының туы тігілген жер” атты мақаланың ... - Ә. ... М. ... М. ... да: ... 1458 жылы ... ... қазан) айында Қазақ хандығын жариялап,
туын тіккен”, - деген пікір ... ... ... ... ... ... ... облысының Жамбыл ауданында, Тарғап
аулынан оңтүстік-шығыс бағыты бойынша 8 шақырым ... ... ... ... ... 95 ... ... Қозыбасы текшетауының солтүстігі
жарқабақты, турасынан өлшегенде 5 ... ... Ұлы ... ... қазіргі халықаралық автокөлік жолы өтеді. Текшетаудың ортасында
дөңгеленіп Қозыбасы төбесі ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы Сәйден Жолдасбаев өз мақаласында [259]
Б. Кәрібаевтың пікіріне қосыла отырып, ... ... 1458 жылы ... ... бірнеше тарихи оқиғалармен байланыстыра ... ... және Б. ... бір ... ... “Кәрібаевтың бір
мүлт кеткен тұсы, - дейді ол, - Керей ханды 1465-1466 жылдарда қаза ... ... ... ... ... ... ... (1470 ж.)
Түркістанға барған деген дерек бар. Екіншіден, ... ... ... ... осы ... ... қаза болған жылымен байланыстыруы тарихи
уақиғаларға сәйкес келіңкіремейді” [259, 10 б.]. С. ... одан ... М.Х. ... ... ... дәл ... де, ... тарихи
оқиғаларының басты бағыт көрсететінін, Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... орналасуын дәлелдейтін және оның жылын анықтай
түсетін басты төрт тарихи оқиғаның бар екенін айтады. Оның біріншісі – 1457
жыл. ... ханы ... ... Әбілхайыр ханды жеңіліске ұшыратып
кетуі. Керек болса оның бір баласын аманатқа алып кетіп, 7 ... ... ...... ханы ... 1462 жылы қаза болуы. Үшіншісі
– Жүніс хан мен ... ... ... ... ... ... ... ол шиеленіс 1458-1459 жылдары болған.
Төртіншісі - Әбілхайыр ханның Моғол хандығының жеріне жорығы және оның ... қаза ... (1468 ж.). С. ... осы төрт оқиғаны тарихи деректер
негізінде талдай отырып, Керей мен ... 1457 ... қара ... ... көшіп келгенін, ал 1458 жылдың көктемінде Қазақ хандығының
құрылғандығын дәлелді көрсетеді. Біз де оның ... ... ... де ... осы ... фактілерді мойындауға шақырамыз.
Міне, Қазақ хандығының құрылуына қатысты біз жоғарыда ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Мұның өзі
аталмыш мәселеге әлі де ... ... ... нақты тарихи баға
бермегенін, өзара ортақ ... ... ... ... да, ... қай жылы ... деген мәселе әлі де болса терең зерттей ... ... ... тарих ғылымының келесі бір даулы мәселесі - Шапырашты
Қазыбек бек пен оның ... ... ... ... ... ... ... болуда. Бұл мәселені талқылап жатқандар да, айтысушылар
да кәсіби тарихшылар емес, жазушылар мен басқа да ... ... ... ... тарихшылардың бұл мәселеге әлі күнге неге араласпайтыны халық
үшін түсініксіз. Шапырашты Қазыбек бек туралы тұңғыш ... [274] ... ... ... ...... бектің шөбелегі Балғабек Қыдырбекұлы.
Бұл мақалада Қазақ Совет энциклопедиясында: ... ... ... ... ... ... ... Асыл руының Әжіке
деген атасынан шыққан. Құба қалмақтармен соғыста тұтқынға түскен ағасы
Байкөбекті ... ... көп ... ... үстінде өлген. Батыр өлген
жерді жергілікті ... ... тауы деп атап ... [275, 399 б.], – ... ... ... өмірі мен қызметі баяндалған.
1993 жылдың ерте ... 300 мың дана ... ... ... “Түп-тұқианнан өзіме шейін” деп аталатын көлемі 24 баспа
табақ кітабы [276] ... ... Бұл ... ... ... ... Б. ... былай деп жазды: “Тарих ешқашан біржола біте
қоймайды, ол үнемі толығып, дәлдік атты ... ... ... ... ... Осы ... ... бек Тауасарұлының “Түп-тұқианнан өзіме
шейін” атты естелік жазбасы ... ... үлес ... ... ... ... ... тарихи еңбектермен салыстыра қарағанда ғана бұл
кітаптың шынайы бағасы айқындала түседі” [277]. Б. ... Ұлы ... ... ... ... ... ... ХІV-
ғасырдың емес, одан арғы заманның адамы екендігін дәлелдеуі қисынға
келетінін ... Ол өз ... ... ... ... оқиғалар мен
қазақ тарихының шындығын салыстыра келе, аталмыш кітаптың тарихи ... ... айта ... ... ... ... ... кітабы ғылым
әлемі мойындай ма, жоқ па деп жалтақтайтын, жариялауға бола ма, жоқ па ... ... ... ... ... оны ... ... неғұрлым тез
қолға алса, елге пайдасы да соғұрлым ерте тиетін құнды ... деп ... [277, 4 б.], – ... қорытынды жасады. Бұл жазуның өзіндік көзқарасы
еді. Өкінішке орай, Б. Нұржекеұлы осы ... ... бек ... мен оның ... ... анықтайтын сараптама жұмысы туралы
жұмған аузын ашпайды. Ал мұның өзі көңілдегі күдікті көбейте ... ... бек пен оның ... ... ... деген
кітабының тарихилығы немесе шынайылығына күмән ... оған ... ... ... Қ. ... ... Ол өзінің “Бір шежіренің
құпиясы немесе “алдамшы” билер, “қуыршақ” хандар хақында” атты мақаласында
[278] аталмыш ... “1776 жылы ... ... тарихы” емес екенін
дәлелдейді. “Түп-тұқианды” ішкерілеп оқыған сайын, - дейді ол, - біздің ... ... ... Ең ... ... оқып ... ... бетін
жапқанда мынадай қорытындыға келдік: бұл шығарма – ... ... ... ... ... ... осы ғасырымызда, онда да тым
алыс емес, осы таяу жылдарда жазылған дүние. Ол үшін бір ... ... ... жоқ. ...... ... перзентімін” дегенді кітаптың
әр жолы, әр сөзі айғайлап айтып тұр” [278, 12 б.]. Қ. Жұмаділов одан ... ... бек ... ... кісі тарихта болмады деуден аулақпыз
дейді. Өткен заманда сондай бір ... өмір ... өз ... ата-баба
шежіресін жазып қалдыруы да әбден мүмкін екенін айта отырып, ... ... том ... роман-эссе мына ... ... ... ... 18-ғасыр аясына сыймайтыны айдан анық ... ... ... ... ... ... жоққа шығарған Қ. Жұмаділов одан
ары қарай еңбектің неге бұлай жазылғанын түсіндіреді. “Кітаптың бітіміне
қарап ... - ... ол, - ... о ... көне ... негізге алып,
тарихи шығарма жазбақ ... ... ... ... ... ... автордан гөрі әдеби кейіпкерге ұқсап тұратыны содан.
Алайда мұрагер ол ойынан тез қайтқан. Өз ... ... ... ... ... мұраға”, ешкім таласпайтын тарихи құжатқа ... ...... ... ... ... өз руының батырларын тарих
сахнасына шығару, өз заманында ешкім иық теңестіре алмайтын ... ... ... [278, 12 б.]. ... ... ... ... оқиғалардың
біразына жеке-жеке тоқтала отырып, олардың шындығына күмән келтіреді.
Бірақ, жазушы олардың ... ... ... ... негізінде
дәлелдейді және көбінше қисынға жүгінеді. Сондықтан, жазушы Қ. ... мен ... ... ... толық сай келетіндігі туралы
тарихи тұрғыдан талдауды қажет етеді. Сөзіміз ... болу үшін ... ... бірнеше мысалдар келтіре кетейік. Бірінші ... осы ... ... ... алды Қордай асып, Қарақоңызға шығып
кетіпті” деген сөйлем бар. Иә, Шу ... ... ... ... ... рас. ... бұл есім ол ... Аңырақай соғысынан кейін жүз елу жыл
өткенде, 19-ғасырдың 80-жылдары, осында ... ... ... соң
қойылған. Егіс даласында қара қоңыздай қаптап жүрген кілең қара киімділерді
көріп, қазақ-қырғыздың қойған ... [278, 13 б.], - ... Бұл ... ... ... тарихнамалық дерек негізінде ... ... ... ... ... 1752 жылы ... шақырған хан
кеңесі туралы сөз ... ... бір ... Ұлы аттаныс алдындағы
жауынгерлік ... де ... ... Бұл тірі ... сөзі ... ... ... еңбек жазған адам аз да ... дала ... ... ... ... ... керек қой. Сол бір жаугершілік заманда
тізгінді Абылай ұстап, төрінде Бұқар жырау ... ... мен ... ... ... хан кеңесі болушы ма еді?!” [278, 13 б.], - деген
көңілге қонымды тұжырым ... ... ... ... ... ... ... Үйсін ханзадаларына қытай ханшаларының қалай ұзатылғаны
жайындағы ... ... ... ... Ал сарай шежіресі
саналатын бұл еңбектің зерттеушілер ... тек ... ... ... ... ... ... өзінде, Тауасарұлы көне қытай тілінде жазылған
тарихты оқи алмас еді. “Ханнаманың” бір тарауы – ... өңір және ... ... кітап Шыңжаңда қазақ тіліне аударылып, 1987 жылы ғана
жарық көрді. Бұл ... ... ... оның ... ... ... ... деректер мен кейде тұтас текстің ... ... дәл ... ... ... [278, 14 б.]. Жазушының
осындай қисынды дәлелдері көңілге ... ... ... ... ... және ... ... пікір білдіріп,
төрелік айтпағандықтан басы ашық ... ... ... ... бек ... аталмыш кітабына қатысты Қ.
Жұмаділовтың пікірі жариялана салысымен іле-шала “Қазақ ... ... топ ... ... ... шейінді” жақтаған мақалалары жарық
көрді. Жазушы Кәрібай Ахметбекұлы “Көне тарих, бүгінгі заман және ... ... ... ... ... ... шықпай жатып-ақ
әркім-әркім “олай жазыпты-мыс, бұлай айтыпты-мыс” деп үн көтере бастады да,
ақырында шығарманың оқырман ... ... ... ... ... бетінде Қабдеш Жұмаділовтің “Абылай ханды жаныс руынан шыққан деп
жазыпты, ел естімеген бұл ... ... ... ауанда байбалам салған
мақаласы жарық көрді. Одан араға шамалы мерзім ... мына ... ... [279, 10 б.], – дей ... ... ... ... жақтай сөйлейді. Одан ары қарай Қ. ... ... ... ... ... ала отырып, олардың
барлығын жоққа шығаруға тырысады. Қазыбек бек қалай алты жасында Бұқарадағы
медресеге барып ... он ... ... кезіп оқу іздеп ... ... ... Қ. ... ... ... Ш. ... үш
жасында хат танығанын, Мәшһүр ... ... ... ... ... алдыға тартады. Қ. Жұмаділовті ру-ру мен ата жөнін ... ... кім ... кім ... ... алға ... ел мен елдің арасына ілік
сала сөйлеуші деп жазғырады. Ақырында: “Қабдеш Жұмаділовтің және ... да ... ... ... де аталған тарихи еңбектің түп
негізінде ескілікті шежіренің ... ... ... басы ... Ендеше сол принциппен, алдымен бұл дүниенің күллі қазаққа ортақ
мұра екендігін ескеруіміз қажет. Ортақ мұра ... ... де, ... ... ... дәні ... қауызы қайсы – түгел сараптан өткізіп,
рухани игілігімізге айналдыруды тезірек қолға алғанымыз мақұл” [279, ... - ... ... ... әдебиеті” газетінің осы санында жарияланған ақын Ғафу
Қайырбековтың “Сабыр түбі – сары ... атты ... [280] да ... ... ... ... екенін дәлелдеу сарынымен жазылды. ... енді тиіп ... бұл ...... ... толыққа жақын төл
кітабымыз, төл тарихымыз екені талас тудырмасқа керек”, - деп ... ақын ... ... ... шығарма екенін дәлелдеуге бар күшін
салады. ... ... ... ... ... ... ... күдік
ойлататын бір нәрсе – кітаптың тілі жайында да сөз қозғайды. Кітаптың ... ... ... тілі ... барлық жерінен көрініп тұрғанын
мойындайды. Бұлар әсіресе, кітаптың соңғы тарауларында, Қазыбектің ордада
қызмет ... ... ... ... ... сөздің өзі бір бетте
бірнеше рет кездесетінін айта отырып, қанша оқымысты болса да, ... ... жыл ... бұл сөзді қолдана қойды ма екен деп күмән келтіреді. “Қорыта
айтатыным, - ... Ғ. ... сөз ... - ... ... ... сабыр-санамен, бойға сіңіріп, ой елегінен өткізіп, көпшілік болып,
зерт-зердемен оқуымыз керек. Ғалымдарымыз салғастырып, шындығын түгендеп,
тиянақты ... ... ... ... ... кәсіби тарихшы ғалымдарымыз
бұл кітап жайында әлі ауыз ашпай келеді.
Ал “Жалын” баспасының деректірі Бексұлтан Нұржекеұлы ... ... бас ... Ахат ... хат [281] ... Ол ... Қ. Жұмаділовтің Қазыбек бек Тауасарұлының – ... ... атты ... ... ... ... ... ойланғанын, ақырында А.
Жақсыбаевқа да, авторға да ... ... ... ... ... ... айтады. Тек қана, қолжазбаның 1944 жылы Халметов деген кісі
көшірген ... Б. ... ... екенін, көшірменің қолдан
жасалған қоңыр күлгін сиямен қадім қәрпімен төрт ... ... ... оның көнелігіне оны көрген Х. ... Т. ... ... ... жазушылардың күмәнданбағанын сөз етеді.
Кітапқа ғылыми талдау жасауға “шығарушылар” мен ... ... ... – М.Ж.) ата тегі мен руының да қатысы болады дегенді
өз ... ... рет оқып ... ... ол Қ. ... наразы болып. Өз
хатын Б. Нұржекеұлы: “Жалын” ... ... ... 1944 ... ... ... үшін ... яғни ксерокөшірмесін арнайы
басып жатқанын оқырманға хабарлап қойғаным артық болмас”, - деп ... ... ... “1944 ... ... сол ... екенін растайтын
арнайы сараптама жүргізілгеннен соң ғана кітапты баспаға жіберуі тиіс ... ... ... да, ... күмәнның болуы әбден заңды.
Шапырашты Қазыбек бектің өзі мен кітабының ақиқаттығы ... ... ... ... де ... жоқ. “Қазақстанның жаңа энциклопедиясы
қандай болуы қажет?” деген мақалада былай деп жазылды: “...Соңғы ... ... ... жұртқа белгісіз боп келген билер мен батырлар, шешендер
мен жыраулар туралы кітаптар, мақалалар жаппай шыға ... Біз ... ... ... ... ... артында шын мәнінде құнды мұра
қалғандарын ғана іріктеп алуымыз қажет. Ал ... өзі ... ... ... сері, Қазыбек бек Тауасарұлы сынды “жұмбақ”
тұлғаларды не істейміз?!” [282]. Бұл ... ... ... ... үн ... адам ... ... өкіметі шығарған Энциклопедияға кіріп,
егеменді Қазақ елінің кітабынан Қазыбек бекке орын табылмағаны ренжітпей
қоймайды” [283], – деді ... ... ... ... ... Ә. ... ... хатында.
Ол осы хатта тарих ғылымының ... Х. ... ... докторы Ж. Дәдебаевтың, биология ғылымының докторы О. Сержанның,
педагогика ғылымының докторы Қ. ... ... ... ... ... ... жарияланған мадақтау және кітапты
мойындау сарынындағы мақалаларынан үзінділер ... ... ... ... ... ... байланысты іс-әрекеттерден Қазыбек бек Тауасарұлы
атының тыс қалмауы туралы;
2. ... бек ... ... ... жырлайды” антологиясының келесі
шығатын кітаптарына енгізілуі туралы;
3. Әділеттікті ... ... ... ... ... Қазыбек бек
Тауасарұлы атымен Астанадағы көшенің бірін атау туралы;
4. “Түп-тұқианнан ... ... атты ... ... ... ... ... Әсіресе, соңғы ұсыныс мүлдем орынсыз.
Жоғарыдағы мақаланың соңын іле-шала М. ... ... ... тілі ... атты мақаласы [284] жарық көрді. “Таяуда мен
осы қолжазбаның ... ... ... - ... ол ... кітап
жөнінде, - Реті келгенде айта кетер бір дерек мынау: “Жалын” ... ... ... ... бұл ... ... факсимилдік
көшірмесін жасап, түптетіп, бірін Ұлттық кітапханаға, екнішісін ... ... ... Ал ... екеуін сол кездегі баспаның
бас редакторы Қ. Ахметбеков екеуі ... алып ... ... ... ... марқұмның балалары Республикалық кітап
музейіне ... ... ... ... ... – осылардың бірі.” Ол
одан ары қарай, көне тілде жазылған мәтіннен үзінді ... ... ... ... зерттеу нысанына бәрібір айналады деген
қорытынды жасайды.
Қазыбек бек Тауасарұлының аталмыш кітабына ең ... ... ... Қ. Жұмаділов 2000 жылы тағы да “Тарихты талапайға ... ... [285] ... Бұл ... қарсы мақала [286] жазған
Б. Балғабекқызы Қ. ... ... атты ... ... ... ... ... шейін” деген кітапты жоққа
шығаруының себебі - өз ... ... ... мен кемшіліктерді ақтап
алуға тырысушылықтан туындаған, – деген қисынсыз пікір білдіреді.
Біз жоғарыда Қазыбек ... өзі мен ... ... ... ... ... айтыс-тартысқа талдау жасадық. Бұл тақырып бойынша
сол ... ... ... болған айтысқа бірде-бір кәсіби ... Ал ... ... ... бірі ... мен
қазақ халқының дәстүрлі, ауызша тарихнамаға жүгінсе, екіншілері рулық
патриотизм деңгейінен аса ... жылы ... ... ... ... ... Қазақ
мемлекеттік ұлттық университетінде 2000 жылғы 4 қазанда ... ...... ... ... және ақын” деген тақырыпта өткен ғылыми
конференцияның материалдары және 2000 жылғы 7 қазан күні ... ... бек ... ... ... ... ... жиынның материалдары
кітап болып топтастырылып шығарды [287]. ... ... ... К. ... Т. Омарбеков сияқты кәсіби тарихшылар Қазыбек
бектің еңбегіне қатысты біржақты пікір білдірмеді. ... ... ... ... ... еңбегінде Қазақстан тарихының өткір мәселелерін
көтеретін тұстар баршылық демекпіз. Ал ол ... ... ... ... ... Себебі тарихи шындыққа жан-жақты зерттеулер арқылы ғана
жақындауға болады” [287, 18 б.], – дей ... ... бек ... ... ... ... туралы нақты пікір айтуға әлі ертерек деген ойды
тұспалдап ... ... К. ... ... ғылымының әдістері
арқылы тарихи деректі сыни талдаудан ... ... айта ... ... ... ... Қазыбек бек Тауасарұлының “Түп-
тұқияннан өзіме шейін” атты еңбегінің бізге жеткен қолжазба нұсқасы ... ... ... ғана осы ... ... дау-дамай тоқтап, ол
белгілі дәрежеде отандық ... ... ... ... бірі ... ... ... алмақ” [287, 31 б.], – деп орнықты пікір білдірген.
Біз де бұл ... ... ... ... басы ашық ... болып қала
береді және мұның соңғы нүктесін кәсіби ... ... мен ... ... қоя алады деп ойлаймыз.
Мерзімді басылым құралдарындағы келесі бір пікірталас тудырып отырған
тарихи мәселе - Шыңғысханның саяси портреті мен ... ... ... ... ... әсері туралы тақырып. Бұл ... 2001 жылы ... ... Халықаралық кітап және полиграфия жәрмеңкесі ауқымында
қазақтың Абай ... ... және ... ... ... ... ... “Жазагер жады космоформуласы” атты орыс тілінде жазылған
романының [288] тұсаукесері өткеннен кейін өрбіді. Алғашқы мақаланы ... ... ... ... ... ... академиясының
корреспондент-мүшесі Ғарифолла Есім жариялады. Ол өз ... ... ... ... кең ... ... толғанысқа құрылған
еңбек деп балай отырып, Шыңғысханға қатысты пікірін былай білдіреді: “Автор
“зұлымдық вирусы” ... ... ... мен шыңғысхан вирусы деп атағанды
жөн көріп отырмын. Әрбір кәсіпке байланысты болатын кәсіби дерттер ... ... да ... ... ... ... ... яғни зұлымдық
вирусы қандай жағдайда пайда болмақ, қалайша билік ... ... ... ойды өрбітелік. Зұлымдық адам болмысынан тыс құбылыс емес.
Мәселе зұлымдыққа қарсы қаракеттің ... ... ... Ол үшін рух ... ... [289]. Ол ... дей отырып, тарих
ғылымына қатысты: “Ата-тарих ... ... неше ... формалары
болғанын жеткізіп отыр. Себебі тарихтың өзі негізінен ізгілік ... ... қара ... де ... ... атқарып келгенін мойындамасқа
болмас. Соғыс, саяси жанжал, әлеуметтік катаклизмдер тарихтың ... ... күн ... айналғалы қашан,” – деп ... Ал Т. ... ... ... ... атты ... [290] жариялап, М. Шаханов шығармасының желігімен
кеткенін байқамай да қалған ... жас ... ... ... ... ... ... жайлы шындық
неге біржақты бейнеленуге тиіс?” [291] атты ... ...... ... ... шығармашылығы арқылы қазақтың
мойындалып жатқанына біз де қуанамыз. ... сол ... ... келіп жатқандығын білгенде аздап тіксініп қалған да ... ... оқып ... бейнебір Шаханов Шыңғысхандай ұлы аруақтың соңына
жарық күнде шырақ алып түскендей күйде ... - деп ... ... ... ... Ә. Балқыбек тарихи Шыңғысханның Шаханов
романындағы әдеби кейіпкерден тіпті басқа екенін ... ... ... ... Юний ... ... ... жан бақытты бола алмақ емес”
деген сөзін келтіре отырып, Шыңғысханды адами бақыттан ... ... ... ал ... туралы Наполеонның “Мен Шыңғысхандай
бақытты бола алмадым” деген ... сөзі ... айта ... ... ... ... артық қандай мойындау қажет!!” деп қорытынды жасады.
Осыдан көп ұзамай, “Егемен Қазақстан” ... ... ... ... ... ... Шыңғыс ханды ақтап алуға асығудың
астарында не сыр бар?” атты көлемді мақаласы [292] ... Ол ... ... ... ... ... ... Ғ. Есімнің мақаласына
орай: “мақаладан профессор Ғ.Есімнің ... ... ... ... ... ... ... - деген пікір білдірсе, Ә. Балқыбекке
қатысты: “журналист бауырымыздың М. Шахановтың ... жете ... ... ... ... пікірлерді қайталағанын айтқанымыз жөн”, - деп
өзінің ... ... ... М. ... бір ... ... Ол ... аса маңызды орын алған ... ... ... ... да ... ... тірі адамдардың өлгендерді
өздерінің іс-әрекеттеріне қалқан еткісі келетінін айтады. “Тірі залымдар, -
дейді М. Бұлұтай, - өлі залымдарды үлгі ... де ... ... ... ... ... ... Тірі жақсылар да сондай. Олар да марқұм
жақсылардың өсиетін уағыздайды, мұрасын сақтауға ... ... ... ... ... ... емес. Оны өзіне көсем етіп алғандар, ... ... ... ... ... залымды көкке көтере береді.
Ондай адамдар үшін Шыңғыс “біртуар”, ... ... ... М.
Бұлұтай Шыңғысхан тұлғасына қатысты пікірлерге осылай нүкте ... ... одан ары өрши ... Ә. ... бұл ... тағы да ... ... хан –
далалық тұлға” атты мақала [293] жариялады. Мақаласында ... ... ... ... ... ... ... ескерте отырып,
Шыңғысханның дала перзенті ... ол ... ... айту үшін ... ... болудың қажеттігін меңзеді. Осы мақаланың артын ала
жазушы Х. Әдібаевтың “Қара күйе жақпайық, Отырарды сақтайық” атты ... ... ... ... ... ... ... “Көрмес түйені де
көрмес”, “Қорыққанға қос көрінеді” деп аталатын үш бірдей мақаласы ... ... ... арналды.
2002 жылдың алғашқы күндерінен-ақ Шыңғыс хан тұлғасына қатысты дау-дамай
қайта жалғасты. Оны ... М. ... ... ... Бұл жолғы
пікірталас бұрынғыдай ғылыми көзқарастардың ... ... де ... екі ... лагеріндегілердің бір-бірінің жеке басына орынсыз қара
бояу ... ... ... ... жүре ... ... ... толық көріне алмай жүріп, бүкіл қазақ тарихына ... ... ... ағаларымыздың бұл ісіне не айтамыз?! ... сана ... ... пір ... ... деп айғайлатып ат қойған мақаласында
[295] М. Шаханов: “Ал Ә. Балқыбек пен Х. ... тек ... ... мадақтау тұрғысындағы мақалалары, тіпті орташа оқушының ... ... оның ... ... ... ... бірден
көзге ұрады”, - деп орынсыз қаралайды. Көп ... М. ... ... ... немесе Шыңғыс хан төңірегіндегі пенделіктер” атты Шот-
Аман Уәлихан мен Х. Әдібаевқа ... ... [296] ... көрді. Бір-бірінің
“бойы мен ойына” дейін түгендеу сарынындағы мақалада ешқандай ғылыми ... ... жоқ. Тек ... ... дұрыс!” деген тыраштану сезіледі.
“Қазақ әдебиеті” газетінің нақ осы ... Х. ... ... ... ... ... шығарма емес” атты қарсы мақаласы [297] да
жарық көрді. Жазушының бұл ... да М. ... ... ... дұрыс” дегенге оқырманды иландыру ... ... ... ... ... ұлтымыздың ұтыларын екі жазушы да есінен ... ... хан ... ... ... пікірлердің ішінен филология
ғылымдарының кандидаты Нәпіл Базылханның “Шыңғыстау ... ... ... үшін атқа қону ... атты ... [298] ... атап өткен жөн.
“Тарих туралы, ... ... ... сөз ... ... - ... ... - мынадай жайларды – мысалы, қай ғасыр, кім ... ... ... кім ... ... ... т.б. ... бар екенін ескергеніміз абзал. Шыңғыс қағанның ... ... т.б. деп ... ... ... бізде сол дәуір
туралы, ХІІ-ХІІІ ғасыр ... ... ... болу шарт. Сонда, ғылыми
зерттеулер әлі де жалғасып жатқанын ұмытпаған дұрыс.” Осындай ... ... алға ... Н. Бәзілхан “Шыңғысхан – жауыз” деген пікірді қостап
мақала жазған М. Бұлұтайдың кітабы [299] мен ... ... етіп ... ... ең көп ... ... А. ... аудармасындағы “Алтын
шежіреге” [300] ғылыми талдау жасаған. Алдымен А. Мауқараұлы ... ... ... ... оның ... ... дұрыс аударылмағанын
ғылыми негізді дәлелдейді және 8 пункт бойынша аудару ... ... ... ... ... Ең ... “Алтын шежірені”
аударуға атсалысқан Жүкел Қамайұлы есімінің аударушылар қатарында болмауы
да осы мақалада көрініс тапқан. ... ... М. ... “Ата-баба
діні? Түркілер неге мұсылман болды?” деп аталатын кітабын талдай отырып, 11
пункт бойынша кемшіліктерін көрсетіп шыққан. ... ... ... жасай отырып, Шыңғысханды жауыз етіп ... ... ... ... осылай сыни талдауға ұшыраған. Белгілі бір тарихи
мәселеге қатысты пікір білдірмес ... өз ... ... ... ... ... ... осы жерден анық байқалып тұр. Бұл ... жас ... үшін ... ... ... тиіс деп ... тұлғасына қатысты біз жоғарыда талдауға алған мақалалардан
басқа да көптеген ... ... ... ... ... ... ... алудың қажеттілігі шамалы. Олардың ішіндегі ең маңыздылары мен
объективті пікір айта білген ғалымдардың ... ғана ... ... ... ... ... есімді автор өз мақаласында [301] Мұхтар
Шаханов пен Сайден Жолдасбайұлы екеуінің жеке бастарына орынсыз артық ... ... ... ... ұлы қолбасшыны Мұхтар Шаханов ... ... ... ... оның еш ... ... тіліне, салт-дәстүріне
тиіспегені, еш орыстың шіркеуін, еш ... ... ... ... баршаға мәлім. Ал, Отырарды қоршап, қиратса, ол ... ... - ... оң ... де ... ... көпке дейін араласпаған жазушы-ғалым М. Мағауин болса,
өзінің “Ешкі ... ... атты ... ... [302] шыдамының
әбден таусылғанын айта отырып, М. Шаханов пен Ш. Айтматовтың Шыңғысханға,
қала берді қазақ ... ... ... көзқарастағы пікір-пайымдарын
мүлде жоққа шығарды. Сонымен қатар, “Шыңғысхан Отырарды қиратты” деген,
ондаған жылдар бойы ... ... ... ... рет ... ... “Айтпақшы, - дейді ол, - Отырарды талқандаған, жермен-жексен етіп,
бүгінгі топырақ төбеге айналдырған – Шыңғыс хан ... Рас, ... хан ... ... соң, ... қирады, қала бүлінді. Бірақ тіршілік тоқталмады.
Көп ұзамай қайта көтерілді. Алтын Орданың атақты қалаларының бірі ... ... ... көшті - әлбетте, бейбіт жолмен ... ... ... ... хан қайырып алды. Барақтан соң Әбілқайырдың ... Одан соң ... Одан ары ... мен ... ... ... Хақ-
Назар ханның өлімінен соң Бұқарлық Абдолла. ... ...... ... ... ханның тұсында, 1681-1684 жылдарғы Сайрам соғысы
кезінде Ойраттың Ғалдан-Бошұқты ханы біржола ... ... ... ... тарихи шындық осы емес пе?!
Кейінірек Шыңғыс хан тұлғасына қатысты пікірталасқа Тынысбек Қоңыратбай,
Зікірия Жандарбек, Мекемтас Мырзахметов ... ірі ... да ... Т. ... ... қанішер ме, кемеңгер қолбасшы ма?” деген
сұрақты қоя отырып: “Түркілік тұрғыдан келгенде, Шыңғыс хан ... ... Оғыз хан ... ... ... ... бәрі ... көшпелі
тайпалардың бірігуіне, жағырапиялық шегінің кеңейе түсуіне қызмет жасаған
тарихи тұлғалар”, - деген қорытынды жасады [303]. Профессор М. ... ... “не ... не ... қол ... кемеңгер болды деп
тұжырымдайды [304]. Ал тарихшы З. Жандарбек Шыңғыс хан жаулаушы да, ... да ... жоқ, ол ... иассауиа тариқатын ұстанған түрік халықтарын
рухани құлдықтан құтқарушы болды деген тұжырым ... ... ... түбі
түркі болғанымен санасы парсыланып кеткен, түріктерді ... ... бара ... дәстүрлі исламды қолдаған Хорезмшахтың Иассауи ... ... ... тізе ... ... ... да Хорезмшах
бағытын қолдаған тұлға болғандығын алғаш рет атап көрсетті. Парсыланған
Хорезмшах пен оның ... ... ... хан және олардың жақтастары түрік
халықтарын атадан-балаға жалғасқан заңды билігінен айырды; ... ... ... ... ... ... мәдениеті ығыстыра
бастады; бұл процесс ғасырлар бойы жалғасып келе ... ... ... ... жалғасы болды; Шыңғысхан түрік халықтарын
осындай ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс
хан жағында болғанын тілге тиек етеді.) болды дейді З. Жандарбек [305].
“Насаб-нама” ... ... ... ... осы ... ... ... жатқан сияқты. Оңтүстік Қазақстан мен Сыр бойындағы қалалардың бәрін
Шыңғысхан жермен-жексен етті дейтін ұлыорыстық концепцияны да ... ... ... Шыңғысханнан шегінген Күшліктің Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан
өңіріндегі мұсылман болған ... ... ... ... ... бұйрық беріп Шаш, Испиджаб, Ферғана, Қасан және т.б. қалалар
тұрғындарын батысқа көшіргенін ... ... Сыр ... ... ... ... ... - дейді ... - ... ... ... ізі ... ... ол қалаларды
ХІІ-ХІІІ ғғ. жай тастап кеткендігін көрсетіп отыр. Мысалы, Түркістан
аумағындағы Шойтөбе, ... ... ... ... ... ... бұл сөзімізге дәлел бола алады.” Ибн ал-Асир деректеріне
сүйене отырып осындай тұжырымға ... З. ... ... ... емес, Хорезмшах болды дейді. ... ... ... ... ... келіп, осындай көптеген жаңа деректерді
ғылыми айналымға енгізіп, тың тұжырымдарды тудырды. Ендігі уақытта мұның
бәрін сараптап, ой ... ... ... ... ... тарихты ұсыну
міндеті тұр. Ол жаңа буын ... ... ... ... ... ... ғылым докторлары арасында болған келесі
бір ірі пікірталас – Аңырақай шайқасының қай жылы, қай жерде және Абылайдың
Шарышты қай жылы, қай ... ... ... ... 1999 жылы 8-
шілдеде “Егемен Қазақстан” газетінде тарих ... ... ... ... “Аңырақай шайқасының ақиқаты” атты мақаласы [306] ... ... Ж. ... осы еңбегінде: “Өкінішке орай, баспасөз
құралдарында, телеэкрандарда бұл тарихи ... 1728 ... телу ... алып ... Тіптен Аңырақай шайқасының болғанына 270 жыл толуына орай
алқалы мәслихаттарды асығыс өткізу мені таңқалдырды. Телеэкраннан сөйлеген
пікірлерімізде бұл ... 1729 жыл ... 1730 жылы ... деп ... ... хақындағы пікірімізге ешкім ... ... дей ... ... қай жылы ... ... неге Аңырақай деп ... ... ... күнге созылды?”, “Қазақ-жоңғар соғысы қашан
аяқталды?” деген сұрақтарға жауап берді. Ж. Қасымбаев мұрағат құжаттары ... ... ... ... ... ... ... шайқасы 1729
жылы көктемде Алакөл маңындағы “Итішпес” көлінің ... ... ... жоңғар қолбасшыларының бірі Анраны Жетісу ... ... соң ... ... деп ... ... мен ... жекпе-жегі
1741 жылдың жазында өткен, сондықтан да 1741 жылғы ... ... ... ... телу ... қиянат болар еді; Аңырақай ұрысы үзілістермен
екі аптаға, тіпті екі айға ... ... ... ... ғана ... қазақ-
жоңғар соғысы 1771 жылы қаңтар айындағы кескілескен шайқастан соң ... ... ... Ж. ... соңғы тұжырымы ... ... [103, ... бб.] және ... тарихының
акдемиялық басылымындағы [307, 263–267 бб.] тұжырымдарына толық сәйкес
келетінін айта ... ... ... ... көргеннен соң ұзамай, академик М. Қозыбаевтың
“Аңырақай шайқасы – Отан тарихының жарқын ... атты ... ... ... М. ... жер аты неге ... деп аталды дей
отырып: “Бұған ел арасында екі түрлі түсінік бар. Бірі – жаудың сағы ... ... ... ... ұрыс алаңын аңырап басына көтерген. Екіншісі –
Қапшағай тауын жарып, ен далаға құлап ... ... ... ... екен. Екі таудың ортасында созылып жатқан ... ... ... ... жел де ... Қалай болғанда да Аңырақай даласы Хантауы ... ... ... ... ... ... ... кең жазыққа
ұласады. Қазақ қолы орналасқан жақпар-жақпар жоталарға неше мың қол сиып
кеткендей”, - деп ... ... Ол ... ... Абылай мен Шарыштың
жекпе-жегі қашан болды деген сұраққа тоқтала ... ... осы ... 1730 жылы ... деп ... жасайды. Өз пікірін Бұқар жырау,
Үмбетей жырау, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы осы мәселеге қатысты деректермен
дәйектейді. Академиктің бұл ... ... бес ... “Қазақстан
тарихының” 3-томында да көрініс тапты [307, 143–147 бб.]. Ал ... ... ... мен ... ... 1733 жылы ... деп ... [103,
142–143 бб.]. Сондықтан да бұл мәселені әлі ... түсу ... ... М. ... Ж. ... 1771 жылы ең ... қазақ-
жоңғар соғысы болды деген пікіріне күмән білдіре отырып, ең ... ... жылы ... ... ... білдірді. Бірақ, академик М. Қозыбаев өзінің
бұл пікірінен кейін бас ... ... Оған бес ... “Қазақстан
тарихының” 3-томында жарық көрген М. Мағауиннің “Шаңды жорық” – екі жүз
жылдық соғыстың ақыры” атты ... М. ... ... ... ... керек. Академик М. Қозыбаев осылайша Ж. Қасымбаевпен “Аңырақай” ... ... ... ... және ... ... ... келіспейтінін білдірді.
Бірнеше айдан кейін профессор Ж. Қасымбаев “Тағы да Аңырақай шайқасының
ақиқаты хақында” атты мақала [309; 310] ... өз ... ... Бұл ... Абылай мен Шарыштың жекпе-жегі 1741 жылы ... ... ... ... ... ... жаңа ... жариялайды және
өз пікірін Ш. Құдайбердіұлының: “Қалай болса да Абылайды тірі ұстап алып
кел. Шарыштың орнына ... деп отыз мың ... ... ... ... ... ... бекітпек болады. Бірақ бұл деректер 1741 жылы
Абылай мен ... қолы ... ... ... ... ... ... жекпе-жегі 1741 жылы болды деген пікірді дәйектей алмасы анық. ... жету үшін ... ... да ... ... жоғары тарихшылар тың
зерттеулер жүргізуі қажет деп ойлаймыз.
Екі жүз жылға созылған қазақ-жоңғар соғысының қаһарманы, Абылай ханның
өзі ардақтап “Дарабоз” деп ат ... ... ... ... қайда
жерленгені жөніндегі пікірталас та баспасөз бетінде өрбіді. Оған Астана
қаласының іргесіндегі сарыбел ... ... ... Қабанбай батырдың
кесенесі салынып, 2000 жылдың қара күзінде ашылуы себеп болды. Осыған ... Қ. ... ... ... ... жерленген бе?” деген мақала
[311] жариялап, Қаракерей Қабанбай батырдың Астана ... ... ... ... ... ... ... бірер сөз ұлы
қолбасының қайда жерленгені туралы, - дейді Қ. Жұмаділов, - Тегінде, ... ұзақ ... ... ... ... ... мүмкін емес... Өсиет
еткен жері – Сарыбел. Қазір Жоңғар ... ... жақ ... ... жер бар. Біздің берік сеніміміз бойынша, Қабанбайдың сүйегі осы ... Ол өз ... ... ... ... ... деректерді мысал етіп
көрсетеді. Олардың ішіндегі маңыздысы – Қабанбай ... 1758 жылы ... ... ... ... әкімшілігі шекара бойындағы қазақтар үшін
ашқан базарға өз атынан 300 жылқы өткізіп, сауда жасап ... ... бір апта ... ... әдебиеті” газетінде Қ. Жұмаділовтың
мақаласына “қарсы мақала” жарияланды [312]. Авторы – Камал Әбдірахман ... ... ... Ол өз ... Қ. Жұмаділовтың Қаракерей
Қабанбай сүйегі Жоңғар қақпасы маңында ... ... ... толық
жоққа шығарып, батырдың Ақмола маңындағы Сарыбелге ... ... К. ... ... оқыған адамға оның пікірі дұрыс сияқты
көрінуі әбден мүмкін. Бірақ, шынайы тарихи ... ... ... ... бұл ... ... жету археолог мамандардың үлесі ... ... ... ... анық-қанығын әбден тексеріп алғаннан кейін
ғана ... ... ... еді ғой. Жоқ. Қ. ... айтқан “пысықайлар”
алдымен кесене соғады да, оны Қабанбай батырдың зираты деп дәлелдеуге
кіріседі. ... ... ... Неге ... ... ... осындай дау-
дамайлар жиі болады? Бұл да болса, республикамыздағы кәсіби тарихшыларының
беделсіздігін, ... ... ... ... тұжырымдарын зиялы қауымның,
қала берсе қарапайым халықтың басшылыққа ала ... ... ... ... ... Ащы шындық осы.
“Қазақ әдебиті” газеті араға екі апта салып барып жазушы Қ. Жұмаділовтың
“Мен білетін ақиқат” атты ... ... [313] ... ... ... ... мақаласындағы өз пікірін тағы да қайталай
отырып, К. ... ... ... ... ... жылы ... ... газеті қойған “Біз тарихты қалай
жазып жүрміз?” деген сауалға Қ. ... осы ... тағы да еске ... былай деп жауап береді: “Әлі зерттемей, білмей ... ... ... деп ... ... ... – Бұл да тарихи дәлдіктен
гөрі, тарихи тиімділік, ... ... ету ... туған. Ал, тарих осы
саясаттан азат болуы керек. Осындай жайлар тарихтың зерттелуіне, тарихтың
шынайылығына ... ... ... ... ... ... ... деген атпен елге мәшһүр
болған Мұхаммедқанафия Баһрамұлы Шақшақовтың тұлғасына қатысты 1991 ... ... ... ... “Сегіз сері” атты кітабына [315] ... ... де ... ... ... ... ... “Сегіз
сері кім?” деген еңбегі 1997 жылы “Жалын” журналында жарияланды [316].
Тарихшы И. Кенжалиев ... ... ... мен ... ... ... аяқ астынан автор болып шыға келген “Сегіз сері” дейтін “тұлғаны”
зерттей ... ... ... ... ... дейтін адамның Қаратай
Биғожин тарапынан “тудырылған тұлға” екені “анықталады”. Кейінірек осы
тақырыпқа тағы да ... ... Б. ... ... ... ... ... мақаласында [317; 318] Т. Сүлейменовтың ... ... ... ... ... ... ... отырып, оның ойдан шығарылған ертегі
кітап деп әшкерелеуге тырысады. Елу бес ән, ... бес күй, ... ... қырық қисса – атап айтсақ, “Қыз Жібек”, “Айман-Шолпан”, “Ер
Тарғын”, ... “Ер ... “Ер ... ... ... “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Алпамыс”, “Ер Едіге”, “Ер ... т.б. ... ... жырларды сол шығарыпты дейтін кітапта ... ... ... де ... қатысып, қос батырға
ақылшы болған да сол Сегіз сері ... ... бола тұра ... ... ... ... мұрағат қорларында кездеспейтін Сегіз сері
Қ. Биғожинге не үшін ... ... екен ... ... ... ... бала жасынан даңққұмарлық ауруына шалдығып, бірақ, елге ешқандай
еңбегі сіңбегендіктен елеусіз болып жүрген ... ... ... ... ... ... осындай кеселден айыға алмай, өз тегін көтеру
арқылы өзін көрсетуге ... ... ... - деп, ... ... Б.
Кәртен. И. ... пен Б. ... ... авторлардың
зерттеулерінде осы мәселенің көтерілуі отандық тарих пен әдебиетте, алдағы
уақытта, бұл ... ... ... ...... ... ... сері тұлғасына қатысты осындай пікірлердің орын алуына қарамастан,
Е.Ә. Дәрменов деген ізденушінің “Сегіз сері ... ...... ... батыры және қоғам қайраткері” атты тақырыпта
[319] 1999 жылы ... ... ... ... ... алу ... қорғағаны жоғарыда айтылған ойымызды растайтын сияқты. Міне,
сондықтанда осы мәселе міндетті түрде ... ... ... ... ... ... жатады.
Сонымен қатар, Райымбек батырдың ... ... ... жазушы
Б. Нұржекеұлы мен жазушы, тарихи-этнографиялық “Райымбек” қоғамының
төрағасы Ж. Тұрлыбайұлы арасында болған ... [320; 321; 322]; ... ... ... ... тарих ғылымдарының докторы К.
Есмағамбетовтың пікіріне [323] ... ... ... ... Атабаевтың ғылыми мақаласын [324]; өз еңбегінде “Бабырға
қастандық жасаушылардың ішінде бөле болып ... ... М.Х. ... ... болатын” деген сөйлем жазған Аян Нысаналин [325] мен М.Х. ... ... аға ... Қ. ... арасындағы пікірталас [326;
327] және пікірталасқа түсушілер әлі күнге дейін бір тоқтамға келе ... ... да ... тақырыптардың бар екендігін атап көрсетеміз.
Біз жоғарыда талдауға алып отырған дау-дамайлар мен пікірталастар ... ... ... өте ... ... тарихының фактісі негізінде
шынайы тарих жазылатынын ескерсек, ... ... ... ... ... өзі ... ... болып табылады
деген қорытынды жасаймыз.
3.2 Отан тарихын жазудағы жаңа ... мен ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары беттерінде
осы уақытқа дейін сан түрлі тарихи тақырыптарға және Отан тарихының өзекті
мәселелеріне қатысты еңбектер ... ... көбі ... ... негізделген, таптанды тұжырымдарды қайталаған еңбектер болып
келетіні де шындық. Бірақ, көптеген еңбектердің арасында ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді зерттеу
нысаны еткен соны мақалалар, бұрыннан қалыптасқан зерттеу әдістері мен
тарихи баға беру ... ... ... ... ... жаңа ... мен ұстанымдар да кездеседі. Осындай
дәстүрлі емес еңбектерді тарихнамалық тұрғыда талдауға алу, ... ... ... ... мен қажеттілігін айқындау аса өзекті мәселелердің
бірі болып табылады.
Тәуелсіздік кезеңіндегі зерттеулердің арасында Қазақстанның мемлекеттік
тәуелсіздігі жолындағы ... ... ... маркстік-лениндік
методология аясынан тыс, тың әдіснама мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
бостандығы жолында саяси-ағартушылық ... ... Алаш ... орын ... Алаш ... және оның ... туралы еңбектер
[153; 328 – 334] 1989-шы жылдан бастап баспасөз бетінде жариялана бастады.
Бұл еңбектерде кеңестік кезеңде ... ... ... мен “Алашорда”
үкіметі ұлттық-буржуазиялық, антихалықтық сипатта болды” деген ресми
тұжырым қайта ... Алаш ... ... ... ... ... бастады.
Алаш қозғалысы туралы зерттеу жүргізген ғалымдар – К. Нұрпейіс пен
М. ... те ... ... ... Өз ... К. Нұрпейіс:
“Алаш”... қоғамдық-саяси өмірге араласа бастаған кезден түбірлі екі ұлттық
мақсатты – қазақ ... ... ... ... және ... ... ... қатарына жеткізуді өзіне басты нысана етіп ... 214 б.], - ... ... ... М. ... ... ... Алашорда үкіметін большевиктер партиясының басшылығымен болған
социалистік ... мен ... ... қарсы қою үшін қазақ “ұлтшылдары”
ойлап тапқан құрылымдар есебінде қарамай, қазақ ... өз ... мен ... ... ... ... ... басынан бері осы бағытта мақсатты қызмет жасаған ... ... ... ... ... есебінде қарау негізді
болмақ” [336, 362 б.], - деп ... ... ... ... болып табылатын К. Нұрпейіс пен М. Қойгелдиевтің ... ... мен жаңа ... негізінде көптеген жас ізденушілер ... ... [10; 13; 337 – 342]. ... ... ... ... ... да Алаш қозғалысы тарихына қатысты жаңа зерттеулер
үнемі жарияланып тұрды [343 – ... ... ... ... бір ...... қозғалысы
жөніндегі зерттеулер де баспасөз бетінде ... ... ... М. ... “Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқай” атты
мақаласы [354] түрікшілдік идеясы тарихына қатысты құнды зерттеу болды. Осы
мақалада түрікшілдік ... мәні мен ... ... ұлт-азаттық
қозғалысындағы тарихи рөлі туралы тың тұжырымдар ... ... ... [355] мен Ә. ... [356] ... М.
Қойгелдиев еңбегімен бір сарындас болып ... ... ... ... өз мақаласында Мұстафа Шоқайдың шетелдегі ізбасарлары мен олардың
атқарған қызметі туралы құнды мәліметтер берді.
Ал осы тақырыпты одан ары ... ... ... жас ... С. Шілдебай
баспасөз бетінде бұл мәселеге қатысты көптеген мақалалар жариялады [357 ... Ол өз ... ... ... ... ... түркі
халықтарына Түркиядан келді дейтін бұрыннан қалыптасқан тұжырымның
жаңсақтығын дәлелдеп, “ХХ ... ... ... ... ... ... әсерімен Түркияда және Қытайда түрікшілдік ұйымдары
құрылып, Ресей түрікшілдерімен бірлесе әрекет ете бастады” [367, 85 б.], ... ... ... С. ... ... идеясы Ресейден Түркияға
саяси эмиграцияға барған Ж. Ақшора, А. Ибрагимов сынды түрікшілдер қызметі
нәтижесінде таралғанын тарихи деректер ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының және ұлт ... мен ... Алаш ... ... және ... ... ... түрік коммунистері жүргізген азаттық қозғалысы
мен Түркістан саяси эмигранттарының азат және тұтас Түркістан ... ... әсер ... ... ... тұтас Түркістан идеясы – ХХ
ғасырдың 1-жартысындағы ... ... ... ... ... бар ... әрі ... идеология болды” [367, 179 б.], –
деген ... ... ... ... ... ... қатысты мұндай тұжырым – отандық тарих ғылымының дамуындағы ғылым
фактісі болып табылады.
Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы мен оның ... күші ... ... ... ... ... ... тарихи контексте қарап,
мәселені бөлшектемей кешенді түрде қарастырған және ... ... ... ғалым – профессор М. Қойгелдиев болды. Ол өзінің “Саяси элита ... ... атты ... [368] ... ... ... қоғамдық қызметі
мен тарихи рөлін көрсете отырып, олардың бүгінгі таңдағы ... ... ... атап көрсеткен. Осы мақаладағы жаңа ... ... М. ... ... ... ... ... мен тағдыры
(ХVІІІ-ХХ-ғғ.)” атты зерттеулер сериясынан тұратын монографиясында [369]
тиянақталды.
Қазақ халқының ұлт-азаттығын, тілі мен ... ділі мен ... ... ... ... күштен именбестен қарсы шығарлық ұлттық
қасиетінің көрінісі болған “Ақмола оқиғасы”, “Желтоқсан оқиғасы”, “Жаңаөзен
оқиғасы”, ... ... және т.б. ... ... ... ... тарих ғылымындағы жаңа бағыт болып табылады.
1979 жылғы 16 және 19 маусым күндері Ақмола қаласының ... ... ... неміс автономиясын құруға қарсылық шеруі болғаны белгілі. ... ... ... тарих ғылымында әлі күнге ... ... ... ... ... ... бұл ... қатысты осы
уақытқа дейін жазылған еңбектер мен оқулықтарда [370; 371] ... ... ... Осы мәселеге “Егемен Қазақстан” газеті де үнемі орын ... ... ... ... дүрліктірген оқиғаның шындығын
халыққа паш етуде орынды еңбек атқарып ... Ал осы ... ... [373] ... ... ... комитетінің отставкадағы полковнигі
Амантай Кәкеннің “Неміс автономиясы: ол ... ... ... ... атты мақаласында [374] оқиғаның жай-жапсары түгел баяндалған. ... 1956 жылы КСРО Ішкі ... ... ... ... ... автономиясын құру керек деген ұсыныс жасағаны да
баяндалған. Бұл да арнайы зерттеуді талап ететін ... ... ... ... ... ... ақиқаты туралы А. Кәкен: “Қаулыға
қол қойылмаған екен, сондықтан Брежневтің шегініс жасауына оңай ... ... сөз бар. Бұл ... деп ойлаймыз. Өйткені сөз болып отырған
құжатта (29.06.1979) “Саяси бюроның қаулысы шыққаннан ... деп ... 1980 ... 19 ... КПСС ... ... Д.А. ... облысының шекарасы, оның партия органдарының құрылымы мен штаты
туралы ұсынысты қайтарып алды” деген құжаттың ... ... ... ... деп ... ... ... кейін барып, Қазақстанда автономия құру
мәселесі тоқтады деп есептеуіміз керек”, - деген тұжырым ... ... ... ... ... ... ... келуінің өзі ғылым
тарихының фактісі болғандықтан да, алдағы уақытта Д. ... ... ... ... өзектілігі айқын аңғарылады.
Отандық тарих ғылымында әлі күнге түбегейлі зерттелмеген және ... ... ... ... бірі – ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары бетінде жарияланған мақалалар [375 –
378] тақырыптың әр тұстарына ... ... ... оқиғаны тұтастай
жүйелі баяндауға тырысқанымен, нақты мұрағат ... ... ... қауымның ортақ саяси баға бере алмай келе
жатқаны шындық.
Тарих ғылымдарының ... ... М. ... ... ... рет ... Желтоқсан қозғалысының тарихи орны
мен сабақтары туралы” атты мақаласында [379] “Желтоқсан ... ... ... ... келген ұлт-азаттық сипатындағы қозғалысқа былай деп
баға берді: “Анығырақ ... ол ... ... ... ... ... азаттық үшін күресінің, мемлекеттік тәуелсіздікке деген
тынымсыз ұмтылысының табиғи жалғасы. Міне, осы тұрғыдан ... біз ... ... ... ... ... ... емес, “Желтоқсан
қозғалысы” аталғаны, орынды сияқты.” Біз де прфессор М. Қойгелдиевтің осы
тұжырымымен келісе отырып, ол назар ... тағы бір ... ... ... атап ... “Әсіресе, - дейді ол, - ... ... ... ұлттық құрамын қалыптастыруда ұстанған Орталықтың
стратегиялық саясатының қаншалықты қауіпті екендігін Желтоқсан оқиғалары ... анық ... ... еді. ... ... ... ... алғашқы күннен бастап-ақ бұл қаланың, сондай-ақ оның төңірегін
қоршаған село тұрғындарының ұлттық құрамын ... ... ... ... не ... ... ... келгендігіне біз жете көңіл аудармадық.” ... 50-ші ... ... ... ... отанына қайтару деген
желеумен Алматы ... ... ... ... ... ... ... Қытайдан келген қазақтардың тек қана колхоздар
мен совхоздардың малын бағуға жегілгені, Алматы қаласында қазақтарға тіркеу
(прописка) ... ... ... ... ... және т.б. осындай
тарихи ... ... ... ... ... аса ... деп
ойлаймыз. Алдағы уақытта, әсіресе, жас зерттеушілердің осы мәселеге баса
назар аударғанын қалар едік.
Сонымен қатар, ұлт-азаттық ... ... ... ... ... оқиғасы” туралы мақалалар [380; 381] да осы ... ... ... ... қажеттігін көрсетеді деп ойлаймыз.
Қазақ мемлекеттілігінің тарихы, қазақ саяси элитасының ұлттық мүддеге
сай түзген ... ... ... ... – отандық тарих
ғылымындағы ең ... ... бірі ... ... Осы орайда, Түркі
халықтарының тарихы және түркі дүниесіндегі рухани процестер ... ... ... қаласындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті
Түркология ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері Зікірия
Жандарбектің “Бұл ... ... да ... атты ... ... ... ... саяси-идеологиялық мәселелері жаңа методологиямен
қарастырылып, жаңалығы ... ... ... тың ... ... ... ... бастап, Абылай хан қайтыс болғанға дейінгі
аралықтағы қазақ ... ... ... ... ... – қазақ
хандарының қай тариқатта (сопылық діни ағым) болғанына байланысты дейді
автор. ... ... ... хандар тұсында елдің рухани бірлігі
нығайып, мемлекет ... ал ... ... ... ... ... ... арасында алауыздық күшейіп, мемлекет ... деп ... З. ... “1740 ... - дейді ол, - Абылай
ханның тарих сахнасына шығуы қазақ халқының басын ... ... ... ... ... ... ... ханды жалпы қазақ даласының
мойындауының басты себебі, оның ... ... көне жолы – ... ... Үш жүздің басы бірігіп, қуатты күшке айналды. Жүздер
арасындағы алауыздық жойылды” [226]. Оның ... жаңа ... ... ... ... кейін “Насаб-нама” нұсқалары және
түркі тарихы” атты монографиясында [382] көрініс тапты. З. ... ... ... ... соны ... толы ... әлі де
ол қарастырған мәселе тереңірек зерттей түсуді қажет ететін сияқты.
Кеңес империясының қол ... өмір ... ... ... дін ... дінінің түрік халықтарына енуі мен ислам дінінің бағыттары, ... ... ... ... туралы зерттеулер жоқтың қасы болды.
Түрік халықтарының ... ... ... тарихымен жүйелі түрде
айналысып жүрген З. Жандарбектен де басқа тарихшылар аталмыш мәселеге ... ... оны әр ... ... ... ... байқалады.
Мысалы, тарих ғылымдарының кандидаты, Тараз институтының доценті Дархан
Қыдыралидің “Сопылық және оның ... ... атты ... [383] ... ... қалыптасып, дамыған сопылықтың мәні мен ... ... ... ... ... дейін көтерілген йассауийа
тариқаты туралы кең түсінік ... ... ... ... діни ... мен ... бар
екендігі, тек қана ресми ... өзі 47-ге ... ... қатар, “Хизбут-и-Тахрир”, “Акмалия”, “Уаххавизм” сынды ... ... күн ... ... университеттерде оқитын алдыңғы
қатарлы қазақ жастарымен өз қатарларын ... ... өте ... ... ... Сондықтан да, ұлтымыздың тұтастай бір ... ... ... діни бағыттарға жіктелмеуі аса маңызды. ... ... ... ... сопылықтың үлкен әсері бар екені белгілі, -
дейді Д. Қыдырали, - Осылайша, бар ғұмырын дінге арнаған ... ... ... ... діні қазақ халқының күнделікті өмір салтында берік
орын алды. Оның ... ... Қожа ... ... ... бастау алатын
абыздар мен жыраулар поэзиясы және Қорқыттан бергі ән-күйімізде сопылықтың
сарыны бар екенін айтсақ та ... ... ... ... ... бәсекелестікке ұрынбай Елбасымыз айқын көрсетіп бергендей, ислам
дінінің қазақ даласында орнығуына үлкен ықпалы болған сопылық жол – ... ... да ... баға беріп, салиқалы ой айтатын ... ... [383]. Осы ... теологиялық зерттеулер жүргізудің өзектілігі
айқын көрінеді.
Кеңестік тоталитарлық жүйе жүргізген 20-30-жылдардағы репрессия ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ал, 50-80-
жылдардағы кеңестік жүйенің Қазақстандағы ... ... ... мәселе. Тек қана орта ... ... ... ... ... “М. ... ... мысалға келтіріле
отырып, психикалық ауруханалар ... ... 90 ... астам “өзгеше
ойлайтын” кеңес азаматтарының жазалау шараларына ... ... ... бб.]. Осы ... бір ... ... ... қызылордалық диссидент
отбасы тартқан тақсырет туралы мақала [384] кеңестік ... ... ... ... етті. Онда “өзгеше ойлайтын” Тасқын ... пен оның ... ... ... ... ... жабылуы
және арада 3-4 жыл өткенде бірінен соң бірінің ... ... ... өзге де ... Болат сынды мүшелерінің де түрмеден сырт
қалдырылмағаны баяндалады. Осы бір мақала, ... ... мен ... үшін жындыханаға жабылып, бүйрек-бауырын ащы химиялық дәріге
улатып мәңгіге мүгедек болып қалған немесе ауыр азапқа ... ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйе жүргізген жазалаудың
жаңа түрі туралы арнайы зерттеу жүргізудің қажеттілігін анық көрсетеді.
Тарих ғылымдарының докторы, профессор Бүркіт ... ... ... ... жаңа ... атты ... [385] отандық тарих
ғылымындағы өзекті мәселелерді тап басып ... ... ... ... ... ... тақырыптарды атап көрсеткен. ... ... ... ... мақала жариялауына Қарағанды экономикалық
университетінің ... ... Қ. ... ... атты ... ... болған көрінеді. “Соңғы кезде, - дейді Б. Аяған, - кәсіби ... ... ... аса ... ... ... ... қазақ қоғамы үшін маңыздылығы шамалы әлдебір болымсыз мәселелерді
көтеріп немесе болмаған оқиғаны болғандай ... ... ... ... ... ... ... анық байқалады. Мәселен, ...Қ. Әбіловтың
“Жиен” атты ... ... ... ... ақ ... бірі Лавр Георгиевич Корниловтың шыққан тегін ... ... ... ұлтын анықтау немесе оның шешесінің қазақ
болып шығуы қазақ тарих ғылымына не береді, ... ... ... ... кете ме? ... ... кетпейді” [385]. Ол осылай дей
отырып, нағыз ұлы державашыл, монархист, ұлы империялық ... ... ... ... жиен ... зерттеудің, оны ғылыми нысан етіп
дабырайтудың қажеті жоқ дейді. Профессор Б. Аяған одан ары қарай ... ... ... ... ... атап ... - дейді Б. Аяған, - Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы деген
өзекті ... ... ... ... ... мұғалімдеріміз 1917-
1921 жылдардағы Кеңес өкіметінің Қазақстандағы жеңісін “большевиктердің
салтанат құруы” деп көрсетуде, ал ... ... ... ... ... ... (солтүстік-шығыс аймақ), “Алаш” партиясы (Торғай,
Семей, Орда), казактар (Жетісу) болғанын және ... ... ... ... Азамат соғысының өртін тұтандыруда монархистер мен Уақытша
үкіметтен кем ... емес ... ... [385]. Ол ... ... ... туралы идеологеманы түзету қажеттігін дұрыс атап көрсетеді және
большевиктерді билік ... ... ішкі және ... ... ... соң
1918-1921 жылдардағы қан төгісті азамат соғысының тұтануына жаңаша және
кәсіби деңгейде түсінік беру ... ... ... ... ... В.И. ... де, ... топтардың да саяси және
экономикалық доктриналары ақырына дейін зерттелген жоқ деген ... ой ... ... ... ... келесі проблема Ұлы Отан
соғысына қатысты”, - ... Б. ... Ол ... ... мен ... тұтқиылдан опасыздықпен Кеңес одағына басып кіруі ... ... ... ... қате ... ... қажеттігін баса көрсетті.
Біз, отандық тарих ғылымында зерттеуді қажет ететін, Б. Аяған көрсеткен
тақырыптармен ... ... В.И. ... мен И. ... ... ... доктриналарының тарих ... ... ... ... тарапынан жүйелі зерттелгенін атап көрсетеміз. Т. Омарбеков
өзінің бірнеше монографияларында [387 – 389] 20-30 жылдардағы ... және ... ... ... ... ... жас ... С. Шілдебайдың екінші дүниежүзілік соғыс пен “Ұлы
Отан соғысы” тарихының кейбір мәселелерін талдауға ... ... ... ... ... ... өзіне аударғанын атап өткен жөн. Ол ... ... Отан ... орын ... ... ... ХХ ғасырдағы
әсіре белсенділігі туралы, ... ... ... ... енуінің
прогресшіл маңызы туралы, 1916 жылғы көтерілісті большевиктік ... мен ... ... ... сияқты т.б. стереотипке айналған
мифтерді әшкерелеуге арналған, “Егемен Қазақстан” газетінде 2000 ... ... ... ... ... ... [395] ... отырып,
оларға қатысты өз пікірін білдіреді. С. Шілдебай ... ... ... И. ... “дүниежүзілік социалистік төңкеріс” идеясын жүзеге асыру
жолындағы күресін жалғастыру барысында басқыншылық саясат жүргізді;
- ... ... ... ... ... ... ... қайта
қарауды қажет етеді. Себебі, казармалық социализм тұрғындары ... ... ... ... ... деген кеңестік ресми ақпаратты ғана
шындық деп қабылдады. Өйткені, балама ... көзі ... жоқ. Олар ... өмір сүрсе де, сол жүйеге риза болсын, болмаса да Отан ... ... еді. ... ... ... гөрі өз болашағы
қымбатырақ еді;
- Тоталитарлық ... ... ... тұрғындарының, оның ішінде
орыс ұлтының да ... ... ... жоқ (Барлық немістің фашист
болмағаны сияқты). Екінші дүниежүзілік ... ... ... ... екі
жақты сипатқа ие. Бұл соғыс халық тарапынан Отан қорғау ... ... ... ... ... ... Бұл ... “Кеңес одағының Ұлы
Отан соғысы” деп атау ... ... ... ... ... ... ... Отан соғысы” деп атасақ тарихи ... ... еді. ... ... ... бүкіл қасіретті халық
тартты;
- И. Сталин кеңестік патриотизмнен әлдеқайда жоғары тұратын ұлттық
патриотизмге соғыс ... жол ... оны ... ... ... ... ... жылдардағы Балтық жағалауы елдеріне, Польшаға,
Бессарабияға, Финляндияға қатысты әрекеттері басқыншылық болып ... ... ... соғысы ешқашан “Ұлы Отан соғысы”, тіпті
“Отан соғысы” да бола алмайды. ... ... ... ... тек
қана мемлекеттік билік кінәлі еді, ал халық ... Отан ... ... ... КСРО-ның соғысы екі жақты сипатқа ие болғандықтан, “Екінші
дүниежүзілік соғыс жылдарындағы ... ... Отан ... деп ... шындыққа жақынырақ болар еді;
- Еуропаға коммунизм орнату мақсатындағы И. Сталиннің ... ... ... ... ... ... борышын”
өтеген Қызыл Армия Германиядан азат етілген жерлер мен елдерде коменданттық
сағат тәртібін енгізіп, коммунизм идеясына ... ... ... ... ... отырды. Осылайша, Шығыс Еуропа елдеріндегі өте
әлсіз әрі халық арасында ... ... ... ... басына
отырғызылып, “дүниежүзілік социализм жүйесі” құрылды. Кеңес одағы
“социалистік ... ... ... көмектесіп, олардың ішкі және сыртқы
саясатын бақылауға алды. Кеңес одағының мұндай “көмегі” өткен ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... “қырғи-қабақ соғысқа”
тарихи алғышарттар қалыптастырып берді.
С. Шілдебай осындай тың тұжырымдар жасай отырып, “Ұлы ... ... ... ... ... әлі күнге дейін өмір сүріп келеді деп
атап көрсетеді:
Бірінші аңыз - КСРО-ның өз шекараларының қауіпсіздігін нығайту жөніндегі
шаралары туралы.
Екінші аңыз - ... ... ... ... және Кеңес Одағының
соғысқа дайын болмағандығынан соғыстың алғашқы ... ... ... ... ... аңыз - ... одағының Еуропаны азат ету миссиясы жөнінде.
Міне, осы ... ... ... ... ... уақытта зерттеулер
жүргізу қажеттігі айқын байқалады.
Қорытындылай айтқанда, Қазақстан тарихына қатысты тың зерттеу бағыттары
мен жаңа ... ... Отан ... “ақтаңдақтарды” ашуда
үлкен маңызға ие ... ... ... басылым құралдарында халыққа,
тіпті кәсіби тарихшылардың өздеріне ... ... ... ... мақалалар жаңа зерттеу нысаны мен бағытын айқындауда зор рөл
атқарады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... тақырыпқа
қатысты мақалаларға тарихнамалық талдау жасап, отандық тарих ... ... ... табылатын тақырыптарды дер кезінде айқындап отыру аса маңызды
мәселе.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қайта құру жылдарында Коммунистік партияның Орталық Комитеті ... ... пен ... ... ... ... ... тың
тақырыптарды көтеру шаралары тәуелсіздік жағдайында жаңа сипатқа ие ... ... ... ... ... ... тарих ғылымы
біртіндеп саясаттың сойылын соғатын құралдан өткенді ... ... ... Отан ... соңы ... ... ... негізінде шынайы тарихи еңбектер жазуда кәсіби тарихшылармен
қатар әдебиетшілер, ... ... және ... да ... ... ... ... Ұзақ жылдар бойы коммунистік идеология үстемдігі жағдайында
халыққа белгісіз болып келген Ата тарихымыздың ... ... ... ... ... ... рөл атқарды. Отан тарихының
өзекті мәселелеріне қатысты алғашқы зерттеу ... ... ... ... ... ... жүрген теориялық, методологиялық
негіздер қалыптасты.
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізген он төрт жыл ішінде қоғам ... ... ... ... ғылымында да айтарлықтай өзгерістер болды. Ең
бастысы, қазақтың кәсіби тарихшылары ... ... ... рет ... өз тарихын ана тілінде жазуға мүмкіндік алды. Тек тәуелсіздік
жылдары ғана ана ... ... ... диссертациялар қорғалып,
Қазақстан тарихының әр түрлі мәселелері бойынша көптеген ... ... ... ... ... оң ... ... бүгінгі таңда тарих ғылымы өзінің
міндеттерін тікелей әрі ... ... ... ... дамуының барлық
қажеттіліктеріне жауап беруде деген тұжырым жасауға болмайды. Тарих ... біз ... атап ... ... ... ... реформадан тыс қалды. Соның нәтижесінде, ... ... ... ... терең дағдарыстан шыға алмай отыр. Оны ... ... ... мұра” бағдарламасына байланысты жасаған баяндамасында
Елбасы Н. Назарбаев та атап ... ... ... да, ... Президенті Н. Назарбаев “Мәдени мұра” бағдарламасының
негізінде ... ... ... ... ... қорғауға, ұлттық
жәдігерлерді жинақтауға ерекше мән беріп отыр. Президенттің 2004 жылғы 13
қаңтардағы № 1277 ... ... ... ... ... мұра” мемлекеттік бағдарламасы” осының айқын көрінісі.
Қазіргі кезде тарих ғылымының теориялық-методологиялық негіздері жоғары
оқу орындарында жеке пән ... ... ... эмпирикалық деңгейде
ғана ізденістер жүргізе алатын, нақтылы материалдарды хронологиялық ... ... түзе ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін
анықтап, концепциялық ой-тұжырымдар құру арқылы тарихи дамудың ... мен ... ... ... мамандарды дайындайтынымыз
ащы шындық. Сондықтан да мұндай ... ... ... саяси
конъюктураға бейім тұрады. Осының кесірінен, отандық тарих ғылымы халық
алдында ... ... ... ... ой-сананы қалыптастыру
жөніндегі өкімет тапсырмасының өзін тарихшылардың өз дәрежесінде орындай
алмай ... ... ... ... ... ... қолынан
келеді деген ұғымның кең таралғаны ащы шындық.
Біз осы орайда, отандық тарих ғылымын дағдарыстан ... жолы ... ... ... және ... ... ... мәселелерін
зерттеумен айналысатын ғылыми институт ашуды, сондай-ақ тарихшы мамандар
дайындайтын барлық жоғары оқу ... ... ... тарихнама мен тарихты зерттеу ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы тарих ғылымының дамуы –
деректану ғылымының және ... ... ... ... ... ... деп ... мұра” мемлекеттік бағдарламасы бекітілгеннен кейін осы құжатқа
байланысты баспасөз беттерінде жарық көрген ... ... ... тарихнамалық талдау барысында мынадай қорытындыға келдік:
біріншіден, Тарих және ... ... ... ... ... ... ... яғни, басқарушы элитаның идеологиясына бас шұлғу
психологиясы басымырақ; екіншіден, институт ... ... ... есеп ... әдет ... ... ... алдағы уақытта да
тарих ғылымын түбегейлі реформалауға мұрындық бола алмайтын ... да, Ш. ... ... ... институт “Мәдени мұра”
бағдарламасын баяғы “бесжылдық жоспар” сияқты қабылдап, жоспар құрушылыққа
негізделген жұмыс ... ... ... деп ... ... ... мемлекеттік бағдарламасына байланысты диссертациялық
жұмысымызда жасаған тарихнамалық талдауларға сүйене отырып ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасының жүзеге асырылуы
нәтижесінде: жаңа деңгейдегі ... ... ... ... ... аясы ... ғылым, білім, мәдениет және рухани ... да ... ... ... ... ... қалайды;
мемлекеттік тілге толық ... ... ... ... ұлт ретінде топтасуына, мемлекетіміздің нығаюына ... ... ... ... ... ... өзгеріп,
дамуына негіз қаланады.
Екіншіден, Отандық тарих ... ... ... теориялық-
концептуалдық өзгерістерді бастан кешіреді және тарихымыздың ... ... ... ... ... ... өзгеріссіз қалғандықтан, терең
дағдарыстан шыға алмай, бағдарлама мерзімі біткен кезде “таз қалпына” қайта
түсіп, мемлекеттік ... ... ... ... Қазақстан тарихшыларының басым көпшілігі кеңестік
кезеңде қалыптасқандықтан, мемлекеттік идеология ырқына бейімделгіш. Ал жас
буын тарихшылар болса негізінен, К. ... әділ ... ... ... ... ... Сондықтан да, олар мемлекеттің
бағыттауынсыз дербес зерттеу жүргізуге ... ... өз ... ғылымын түбегейлі реформаламай, Қазақстанда Ұлттық деректану орталығы
ашылмай бұл дағдарыстан шығу ... ... ... ... ... ... ... шығаруға негіз беретін барлық тарихи алғышарттар Қазақстанда
қалыптасқан.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... дамуына және өзекті мәселелерді зерттеудің
теориялық, методологиялық негіздерінің қалыптасуына даңғыл жол ашып берді.
Санаға салынған ... ... - ... жойылуы отандық тарих ғылымында
жаңа зерттеу бағыттарының қалыптасуына негіз қалады. ... ... бірі – ... ... ... ... немесе бұл ғылымның
теориялық-методологиялық мәселелерін қарастыру ... ... ... ... ... мен құбылыстарды таптық және ұлыорыстық көзқарас
тұрғысынан түсіндіріп, маркстік-лениндік методология мен ... ... ... ... ... ұстанымы күйреп, тарих
ғылымы мен ... ... ... ... дәстүрлі болмаған теориялық
және методологиялық негіздері ғылыми-зерттеу жұмыстарына өзек бола ... ... ... ... теориялық-концептуалдық және
методологиялық мәселелеріне қатысты ой-пікірлері мен ... ... ... ... жариялана бастады. Осындай ғылыми еңбектерге
тарихнамалық талдау ... ... ... ... ... ... осы ... терең назар аударуы қажет, ұлттық дәстүрлі деректерді
зерделеу мәселесі күн тәртібіне қойылуы керек, Қазақстан ... ... оны әлем ... құрамдас бөлігі ретінде қарастыру мәселесін орынды
шешу қажет.
Тарих ең көне де күрделі ғылымның бірі. ... ... ең ... де – басты өлшем – ақиқатты табу болып табылады. Сондықтан да ол ең
алдымен осы ... жету үшін ... ... мен ... ... пен ... аралығындағы тарихи оқиғалардың мәнін
ашып, оны түбегейлі түсінуді және түсіндіруді қажет ... ... ... ... ... ... немесе тұжырым жасау үшін тарихшы өзінің
қоғам алдындағы зор жауапкершілігін терең сезінуі қажет. ... ... өз ... бар, ... ... әрі абай болу – ... ... жоғары және өзгермейтін талабы.
Бірақ, соңғы жылдары тарих ... ... ... ... ... аңыздық деңгейге дейін құлдыратып жіберушілер саны артып ... ... ... ... ... ... көрген балама тарихи туындылар айқын
дәлел. Мұндай ... ... елде ғана ... ... өзге де
мемлекеттерінде етек алып ... ... ... жаңа ғана
тәуелсіздік алып, ел экономикасын дағдарыс жайлаған жылдары көптеген ... ауыр ... ... тап болып, бірінші орынға күнкөріс
қамын қойғаны ... Осы ... ... ... ... көптеген зиялы қауым өкілдері жаппай тарихпен ... ... ... ... ... ... ... бүлдіргені көп
болды. Олар жазған ғылыми ... ... ... ... ... тарих немесе батыс үлгісімен айтсақ “фольк-хистори” дәрежесінде
бағалануда.
Балама ... ... өзін екі ... ... ... ... – қазақтың тарихын білуге деген шынайы ұмтылыспен ... ... ... мен ... ... тындырғанынан бүлдіргені көп
адамдар. Екінші ... – Н. ... тобы мен С.Г. ... ... саналы
түрде қазақ тарихын бұрмалап, қазақ мемлекеттілігінің негізі мен ... де ... ... ... тарихшылар. Балама тарих жасаушы бұл ... та ... мен ... ... үшін қауіпті. Ал мұндай құбылыстың әлі
де тыйылмай отыруының өзі Қазақстан тарихшылары ... ... ... ... ... ... да, ... деректерге негізделген
шынайы тарих жазуды мұрат еткен, ұлттық мүддеге сай ... түзе ... ... ... мен ... аса ... жас буын тарихшылар тобын
тәрбиелеу, қоғамдық пікір мен тарихи сана қалыптастыру ... ... ... қазіргі жетекші тарихшылар үшін кезек күттірмес өзекті мәселе
болып қала бермек.
Отан тарихындағы өзекті мәселелердің ашылу тарихы, соларға ... ... мен ... ... арасында мерзімді басылым құралдары
бетінде жүрген қарама-қарсы ой-пікірлер тартысы осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... өзі, тарих ғылымы
тарихының фактісі болып табылатын ... шығу ... оның ... мен ... түсінуге тырыспаушылықтан
туындап отыр. Тарихи тақырыптарға орай ... ...... ... ... ... ... мен айтыс-
тартыстардың, қарама-қарсы ... мен ... ... ... ... аса ... екенін ескере отырып, кейбір
мәселелерге қатысты болған және бүгінгі таңға ... ... ... ... ... ... мен ... қарама-қарсы
ой-пікірлер мен тұжырымдарға талдау жасадық.
Зерттеу нәтижесінде:
- Қазақ халқының, жүздерінің қайда, қашан және ... ... ... хандығының қандай жағдайда және қай жылы құрылғандығы туралы;
- Шапырашты Қазыбек бек пен оның ... ... ... ... ... немесе шынайылығы хақында;
- Шыңғысханның саяси портреті мен тарихи рөлі, қазақ тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... жерленгені жөнінде;
- Сегіз сері тұлғасына қатысты аңыздар мен ақиқаттар және пікірталасқа
түсушілер әлі ... ... бір ... келе ... ... ... да ... бойынша кәсіби тарихшылардың арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізіп,
оларға баға беруі ... ... ... атап көрсеткен пікірталастар тақырыбы ғылым тарихының
фактісі ретінде өте маңызды. Ғылым ... ... ... ... ... ... ... тарихтағы көкейкесті проблемаларға қатысты
пікірталастардың болуының өзі прогрессивті құбылыс болып табылады деген
қорытынды ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары беттерінде
осы уақытқа дейін сан түрлі тарихи тақырыптарға және Отан тарихының өзекті
мәселелеріне қатысты ... ... ... көбі бұрынғы жаттанды
методологияға негізделген, таптанды тұжырымдарды қайталаған еңбектер болып
келетіні де шындық. ... ... ... арасында бұрын мүлде
қарастырылмаған, тіпті халыққа белгісіз болып келген ... ... ... соны ... ... ... ... әдістері мен
тарихи баға беру ... ... ... ... қатысты жаңа бағыттар мен ұстанымдар да кездеседі. Осындай
дәстүрлі емес еңбектерге үнемі ... ... ... отыру, олардың
мәні мен мазмұнын, маңыздылығы мен қажеттілігін айқындау аса ... бірі ... ... ... ... тың ... бағыттары мен жаңа тұжырымдар,
ұстанымдар Отан тарихында зерттелмеген немесе үстірт, ... ... ... ... ... ие ... ... Мерзімді басылым
құралдарында халыққа, тіпті кәсіби тарихшылардың өздеріне белгісіз кейбір
тақырыптар бойынша жарияланған мақалалар жаңа ... ... мен ... зор рөл ... ... да, ... ... жарық көрген
тарихи тақырыпқа қатысты мақалаларға тарихнамалық талдау жасап, отандық
тарих ғылымы үшін өзекті ... ... ... дер ... ... өте ... ... болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ... Оқу ...... Қазақ
университеті, 1992. – 272 б.
2 Сенімділік – ... ... ... КПСС ... ... кездесу
// Социалистік Қазақстан. – 1987. – 15 февраль.
3 Нұрғалиева Л.Р. ... ... ... ... ... баспасөзде: тарихнамалық талдау: тарих ғыл. канд. ... дис. ... 1998. – 143 ... ... Л.Р. Тарих және баспасөз. 1917-1937 жылдардағы Қазақстан
тарихының өзекті мәселелері баспасөзде: тарихнамалық ...... 2000. – 100 ... ... Ш.Ж. ... ... ... және тарихнамалық ой-
пікірлердің қалыптасуы (1991-2003 жж.): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... – 161 ... ... С.К. ... ... и основные принципы периодизации
истории до советского Казахстана: дис. ... канд. ист. ...... ... 182 с.
7 Алдамжар З. Тарих: пайым мен ...... ... 2002. – 288 ... ... Д.И. ... дореволюционного Казахстана (1861-1917
гг.). – Алма-Ата: Наука, 1984. – 272 ... ... Д.А. ... ... ... и ... Уч. ...
Семипалатинск: Семипалатинский пед. институт им. Шакарима, 1993. – 137 с.
10 Мамраева А.К. Общественно-политическое развитие Казахстана начала
ХХ века и Алихан ... дис. ... ... ист. ...... 1997. ... ... Сейтов Э.Г. Букейханов А.Н. – как историк и общественно политический
деятель: автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1996. – 28 ... ... Р.К. ... Алаш и Алаш ... ... ... годы ХХ века. – Алматы, 2003. – 153 с.
13 Канафин К.К. Райымжан Марсеков. ... ... ... ... гг.): дис. ... ... ...... 1999. – 125 с.
14 Омарбеков Ш.Т. ХХ ғасырдың 20-30 – шы ... ... ... ... ... көзқарасы: тарих ғыл. канд. ... автореф. –
Алматы, 2002. – 29 ... ... Б.К. ... ... ... ... ... ХІХ –
начала ХХ вв. В современной историографии (1985-2000 гг.): автореф. ...
канд. ист. наук. – ... 2001. – 30 ... ... С.И. ... ... ... ... Казахстана
(ХVІІІ-ХХ вв.): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 23 ... ... А.К. ... ... института собственности в Казахстане
(вторая половина ХІХ - начало ХХ вв.): автореф. ... ... ист. ... ... 2002. – 30 ... ... К.Л. ... ... истории Казахстана (с
древних времен до ... 90-х ... ХХ в.): ... ... д-ра ист. ...
Алматы, 2000. – 48 с.
19 Несипбаева К.Р. Современная англо-американская историография русской
экспансии и ... ... Азии ...... ХХ вв): автореф.
... д-ра ист. ...... 1999. – 49 ... Мұхатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғ.
соңы – ХХ ... ... ғыл. д-ры ... дис. – ... 1999. – 355 ... Мұхатова О.Х. Қазақстандағы ХХ – ... ... ... реформалар тарихнамасы (1900-1929 жылдар). –
Алматы, 1998. – 119 ... ... О.Х. ... ХХ ... 20-90 – жылдарындағы аграрлық
өзгерістер тарихнамасы. – Алматы: ... 1999. – 177 ... ... Т.Ә. ХІХ ғ. ІІ ... мен ХХ ғ. ... ... ... тарихнамасы. – Алматы: ТОО Айдана, 2002. – 278 б.
24 Бырбаева Г.Б. Женщины Казахстана в годы ... ... ... ... ... ... канд. ист. наук. – Алматы, 1996. –
25 ... ... Г.Е. ... ... ... ... қалыптасуы,
мемлекеттілігінің құрылуы және нығаюы (ХV ғ. ортасы - ХVІ ғ. ... ... ғыл. ... ... дис. – ... 2003. – 173 ... Абдилдабекова А.М. Россия и Казахстан (ХVІІІ – начало ХХ века):
вопросы историографии: Учебное ...... ... 2004. ... с.
27 Атабаев Қ. Мерзімді басылым Қазақстан тарихының дерек көзі (1870-1918
жж.): тарих ғыл. д-ры ... дис. – Алматы, 2000. – 286 ... ... С.Г. ... ... ... ... 1917-1991 гг.): автореф. ... канд. ист. наук. – Алматы, 1996.
– 27 с.
29 Тош Д. ... к ... Как ... ... историка / Пер.
с англ. – Москва: ... ... ... 2000. – 296 ... Поппер К. Тарихшылдық жұтаңдығы. – Алматы: Ғылым, 1997. – 152 ... ... ... нового времени стран Европы и Америки. –
Москва: ... ... 1990. – 512 ... ... О.К. ... ... науки Таджикистана: автореф.
...
д-ра ист. наук. – Душанбе, 2002. – 50 с.
33 Алымбаев Ж.Б. ... ... ... Россией ХІХ –
начало ХХ вв: автореф. ... канд. ист. ...... 2001. – 31 ... ... Г. ... историография завоевания Туркестана ... ... ... в ... ... автореф. ... д-ра ист. наук.
– Ташкент, 1991. – 43 ... ... О.В. ... ... о цивилизациях в трактовках
отечественной историографии: автореф. ... канд. ист. наук. – Липецк, ... 26 ... ... Р.Г. ... ... и ... движений в Туркестане начало ХХ века (тенденции в изучении
проблемы в тоталитарный период и в ... ... ... ... ... ...... 2001. – 29 с.
37 Зияева Д.Х. Национально – освободительное ... в ... ... ХХ века ... ... истории восстания 1916 года и
движения “истоқлолчилик” 1918-1924 гг.): автореф. ... д-ра ист. ... ... 1999. – 61 ... ... М. ... ... ... // Қазақ тарихы. – 1998.
– №2. – 3–4 бб.
39 Нартбаев Ш.Ж. ... ... ... және ... ... ... ... жж.): тарих ғыл. канд. ... ... ... 2004. – 30 ... ... К.Р., ... К.А. Об ... ... // Вестник КазГУ. Серия историческая. – 1999. – № 15. –
С. 18–21.
41 Момынова Ш. ... ... ... // Қазақ тарихы. – 2001. –
№5. – 44 – 46 ... ... Т. ... ... мен ... ... // Қазақ
тарихы. – 2001. – № 6. – 49 – 52 бб.
43 Жумагулов К.Т. Проблемы изучения ... ... в ... // Отан ... – 2001. – № 3. – С. ... ... Б.А. ... аспекты проблемы теории формаций на современном
этапе // Вестник КазГУ. Серия историческая. – 2001. – № 4 (23). – С. ... ... Б. ...... ... тәсілі // Қазақ тарихы. –
2004. –№5. – ... ... ... Ж. К ... ... и ... ... истории //
Вестник КазНУ. Серия историческая. – 2003. – № 4 (31). – С. 3–9.
47 Қозыбаев М.Қ. Ата тарихы туралы сыр // ... ... – 1992. ... ... ... Х. Отан тарихын кезеңдерге бөлу мәселелері // Отан тарихы. ... – № 1. – 45–51 ... ... Х. Отан ... Оны ... ... болады // Егемен
Қазақстан. – 2003. – 30 сәуір.
50 Ғалиев В. Кезеңдерге жіктеуге жаңаша көзқарас // ... ... ... – 14 ... Омарбеков Т. Тарихымызды қалай жазамыз? // Қазақ әдебиеті. – 1998. ... ... ... С.К. ... ... и ... ... истории досоветского Казахстана: автореф. ... канд. ист. наук.
– Алматы, 1997. – 17 с.
53 Алдамжар З. Тарихымызды ... ... ... ... // ... ... – 1998. – 9 шілде.
54 Жолдасбайұлы С. Тарихымызды дәуірлеу бұл үлкен жауапкершілікті талап
етеді // Егемен Қазақстан. – 2003. – 11 ... ... М. Отан ... ... ... // ... – 2003. – № 1. – 9–13 ... Тарих тағлымы және тарихи талап // Қазақ әдебиеті. – 1998. – 9 ... ... Н. ... ... ... және ... ... жолында // Егемен Қазақстан. – 2005. – 19 ақпан.
58 Төлебаев Т. Қазақстандағы ... ... ... және ... ... // ... хабаршысы. Тарих
сериясы. – 2003. – № 3 (30). – 3–7 бб.
59 ... Т. О ... ... ... и историографии:
Коллективизация в Казахстане // Мысль. – 2002. – №5. – С. 72–79.
60 Нұрғалымова К.С. ... ... ... ... // ... ... ... – 1995. – № 2. – 19–22 бб.
61 Нұрғалымова К.С. Қалалар тарихын зерттеу ... // ... ... 1996. – № 6. – 45–48 бб.
62 Нұрғалымова К.С. Ақтөбе қаласының тарихы (1946-1991жж): тарих ғыл.
канд. ... дис. – ... 1994. – 206 ... ... К.Ж. ... ... Павлодара (1917-1940): дис. ... ... ...... 1998. – 152 ... ... Б. ... ... тарихы (1941-1991 жж): тарих ... ... дис. – ... 2000. – 159 ... Қырықбаева Э.О. Семей қаласының тарихы: әлеуметтік-экономикалық және
мәдени аспектісі (1946-1990 жж): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... ... 142 ... ... З.Қ. Семей қаласының әлеуметтік-экономикалық және мәдени
дамуы (1917-1940 жж.): тарих ғыл. ... ... дис. – ... 2001. – 166 ... Кузутбаева Б.К. Социально-экономическое развитие г. Актау ... дис. ... канд ист. ...... 2001. – 149 ... ... Ж. Сарайшық қаласының тарихы мен тағдыры: тарих ғыл. канд.
... дис. – ... 2004. – 126 ... ... Р.Р. ... ... мен аттас уезінің қалыптасуы және даму
тарихы (1868-1917 жж): ... ғыл. ... ... дис. – ... 2004. – 154 ... ... Г.М. ... проблемы диаспорологии в Казахстане //
Отан тарихы. – 2000. – № 3–4. – С. ... ... Г.М. ... как ... ... //
Отан тарихы. – 2003. – № 1. – С. 52–56.
72 Дулати М.Х. Тарих-и ...... М.Х. ... ... ... – 616 ... ... Жалайыр. Шежірелер жинағы (Жами ат-тауарих). – Алматы:
Қазақстан, 1997. – 128 б.
74 Кенесарин А. Султаны Кенесары и ... ... ... ... и
примеч. Е.Т. Смирнова. – Алма-Ата: Жалын, 1992. – 144 с.
75 Қозыбаев М. Ғұмырнама жанрын зерттеу мәселелері // Қазақ ... ... – № 4. – 37–43 ... ... М. М. ... және ... тарихтың қайта жаңғыруы // Отан
тарихы. – 2002. – № 1. – 18–20 ... ... О. ... ... Қоғамдық-саяси және мемлекеттік
қызметі. Түркістан кезеңі. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 448 б.
78 Елмурзаева Р.С. Жизнь и деятельность ... ... дис. ... ист. наук. – Алматы, 1997. – 215 с.
79 Даниярова А.Е. ... Е.А. ... и его ... в ... ... ... Казахстана: дис. ... канд. ист. наук. – Астана, 2002. – 155 с.
80 Қоңыратбаев О.М. ... ... ...... ... ... ... Түркістан кезеңі: тарих ғыл. канд. ...
дис. – Алматы, 1997. – 227 ... ... С.С. М. ... өмірі мен қызметі (1885-1935 жж.): тарих
ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 1999. – 197 б.
82 Иманбекова Б.И. ... ... ... ... ... қызметі (1900-1938): тарих ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 1999.
– 154 б.
83 Кәрібжанова Г.А. Н.С. ... ... мен ... қызметі
(1887-1937): тарих ғыл. канд. ... дис. – Семей, 2003. – 123 б.
84 Қаленова Т.С. Жүсіпбек Аймауытовтың өмірі мен ... ... жж.): ... ғыл. ... ... дис. – ... 2001. – 180 ... Мұсабаева А.Н. Мұхамбет Салық Бабажановтың қоғамдық-саяси және
шығармашылық қызметі: тарих ғыл. канд. ... дис. – ... 1995. – 174 ... ... Г.Р. Ораз ... ... ... ... қызметі (1916-1938 жж): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... – 147 ... ... Қ.С. Ә.Ә. ... қоғамдық-саяси және ағартушылық
қызметі (1891-1970 жж): ... ғыл. ... ... дис. – ... 2001. – ... ... П.Ж. Л.И. ... ... қоғамдық-саяси және
мемлекеттік қызметі (1933-1938 жж.): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... – 160 ... ... А.Қ. Қаратай Нұралыұлының қоғамдық-саяси қызметі (1771-1826
жж): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... 2003. – 135 ... ... Ұ.Т. ... ... ... қызметі (1786-
1833 жж): тарих ғыл. канд. ... дис. – Қостанай, 2002. – 148 б.
91 Жүгенбаева Г.С. ... ... ... мен қызметі (1879-
1938): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... 1998. – 179 ... ... Ж.М. ... Қожановтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік
қызметі (Түркістан кезеңі 1916-1924): тарих ғыл. канд. ... дис. – ... – 194 ... ... Ж.М. ... ... мәдени-ағартушылық мемлекеттік-
саяси қызметі: тарих ғыл. канд. ... дис. – ... 2002. – 129 ... ... Ф.Ы. ... Мыңбаевтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі:
тарих ғыл. канд. ... дис. – ... 2000. – 158 ... ... С.Қ. ХХ ... 20-шы жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік-
саяси өміріндегі Жалау Мыңбаевтың мемлекет қайраткері ретінде ... ... ғыл. ... ... дис. – Алматы, 2000. – 142 б.
96 Шеретов С.Г. Источниковедческая ... ... ... // Отан ... – 1999. – № 4. – С. ... ... М.А., ... К.Ш. Специфика и природа мемуарных
произведений (к историографии вопроса) // ... ... ... – 1999. – № 15. – С. ... ... Ж., ... М. ... шежире: к проблеме методологии
// Отан тарихы. – 1999. – № 2. – С. 5–10.
99 Алпысбесұлы М. ...... ... көзі // ... ... – 1999. ... 2. – 6–9 бб.
100 Қойгелдиев М. Отан тарихының методологиялық мәселелері // Отан
тарихы. – 2003. – № 1. – 10–12 ... ... Қ. ... ... тегі кім? // ... ... – 1994. – № ... 3–7 бб.
102 Данияров Қ. Жошы хан және оның мемлекеті // Қазақ тарихы. – 1995. ... 4–5. – 33–36 ... ... М. ... ... ... – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. –
238 б.
104 Жолжанұлы М. Ізгі ниетпен іс ... // ... ... – 1996. – № ... 57–63 бб.
105 Данияров Қ. Мұңғылтану және Шыңғыс хан тарихы // ... ... – № 2. – 44–49 ... ... Қ. Мұңғылтану және Шыңғыс хан тарихы // Қазақ тарихы.
–1996. – № 4. – 52–57 ... ... Қ. ... және ... хан ... // ... ... – № 1. – 10–14 бб.
108 Данияров Қ. Деректер терең талдауды қалайды // Қазақ тарихы. – 1997.
– № 1. – 14–16 ... ... С. ... ... батыл бас тартайық // Қазақ тарихы.
–2002. – № 2. – 59–60 бб.
110 Данияров Қ. ... ... ...... Жібек жолы, 1997.
– 120 б.
111 Шыңғыс хан – ... ... ... Данияров бұған ... // Жас ... – 2005. – 22 ... ... Ш.Т. Гун ... ... ... жазба деректер мен жер – су
атаулары және аңыз – әңгімелер сыр шертеді. – Алматы: Білім, 1997. – 46 ... ... Н.Э., ... Ж.Б., ... И.В., ... А.Н.,
Баратова Г.С. История Казахстана: народы и культуры. – Алматы, 2001. – 608
с.
114 Все ... ... // ... – 2001. – 19 ... Қинаятұлы З. Тарихи шындық неге бұрмаланады? // Егемен Қазақстан. –
2001. – 25 ... ... С.Г. ... история Казахстана (1985-2002 гг.): Учебное
пособие. – 2-е издание, переработанное и ...... ... – 240 ... Атабаев Қ. Тарихымыз қашанғы бұрмаланбақ? // Қазақ әдебиеті. – 2003.
– 10 қазан.
118 Балама ... ... ... ... ... // ... ... – № 2. – 5–26 бб.
119 Тарихтың алтын діңгегі – ақиқат // Егемен Қазақстан. – 2004. ... ... ... М. ... зерттеу – кәсіби тарихшының міндеті // Қазақ
тарихы. – 2004. – № 2. – 6–7 бб.
121 ... Қ. ... неге ... ... // ... ... – 2004. –
№ 2. – 7–10 бб.
122 Мұқаметханұлы Н. Үйсін мемлекеті жөнінде // Қазақ тарихы. – 2004. ... 2. – 11–16 ... ... Н. ... ... ... // Жас ... – 2004. –
4 наурыз.
124 Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ХІІ ... ... ... – 1988. – 8 ... ... А. Тарихтанудың көлеңкелі жайлары // ... – 1990. – 11 ... ... ... // Правда. – 1988. – 27 июля.
127 Октябрь және қайта құру: революция жалғасуда / КПСС ОК Бас секретары
М.С. Горбачевтің КПСС ОК, СССР ... ... және ... ... Ұлы Октябрь социалистік революциясының 70 жылдығына арналған
бірлескен салтанатты мәжілісінде жасаған баяндамасы // ... ... ... – 6 ... ... құру және ... // ... Қазақстан. – 1988. – 5 май.
129 Қозыбаев М. Тарих және әдебиет // Қазақ ... – 1988. – ... Ақын ... ... ... жөнінде // Социалистік
Қазақстан. – 1988. – 14 апрель.
131 Елеукенов Ш. Қайтып оралған қазына // ... ...... 15 ... Ой мен ... парасаты // Социалистік Қазақстан. – 1988. – 29 апрель.
133 Тарих шындығы, өмір шындығы // ... ... – 1988. ... апрель.
134 Қазақстан Компартиясы Оталық Комитетінің Мағжан Жұмабаевтың, Ахмет
Байтұрсыновтың, Жүсіпбек Аймуытовтың ... ... ... ... ... // ... ... – 1988. – 28
декабрь.
135 Міржақып Дулатов // Қазақ ... – 1989. – 29 ... ... Р. ... ... // ... әдебиеті. – 1989. – 6
январь.
137 Қойшыбаев Б. ... ... // ... ... – 1989. –
27 январь.
138 Елеукенов Ш. Мағжан // ... – 1989. – № 6. – ... ... ... Ш. ... ... ... // Жұлдыз. – 1991. – № 4. –
148 –160 бб.
140 Сармурзин А., ... М. ... ... ... // ... ... № 9. – ... бб.
141 Нұрғалиев Р. Алыптар қайта оралғанда // Қазақстан коммунисі. – 1989.
– № 4. – 84–94 бб.; № 5. – 83–90 ... ... Ж. ... ... ... ... мен ... // Қазақ
әдебиеті. – 1990. – 9 қараша.
143 Мирза-Ахмедова П., Рашидова Д.А. К ... ... ... ... ... в ... – 1990. – № 7. – С. 30–40.
144 ... Х.З. К ... ... ... ... 80-90-х ... ХІХ века // Общественные науки в ... – № 6. – С. ... ... Б.Х. О ... и ... антифеодальных взглядов
Младобухарцев // Общественные науки в Узбекистане. – 1988. – № 8. ... ... ... Ш. ... мудрецов...”: Судьба и ... ... // ... ... – 1991. – № 5. – С. 83–86.
147 Хасанов М.К. ... ... и ... ее ... ... ... в ... – 1990. – № 2. – С. 41–52.
148 Хасанов М.К. Альтернатива: Из ... ... ... // ... – 1990. – № 7. – С. ... ... Х. ... в эпоху двух революции // История СССР. –1990.
– № 5. – С. 211–219.
150 Ким П., Хасанов М. Басмачество, ... ... Что ... ... хранящиеся в архивах // Звезда Востока. – 1989. – № 6. –
С. 141– 150.
151 Болашақ үшін де ... білу – ... // ... Қазақстан. –
1989. – 19 июль.
152 Кәкішев Т. Қазақ зиялыларының тағдыр-талайы // ... ... ... – 19 май; 26 ... Қойгелдиев М. Қуандым түнде жүріп, күн шығар деп... // Социалистік
Қазақстан. – 1990. – 14 – 17 ... ... Қ. ... ... // ... ... – 1990. ... қаңтар.
155 Григорьев В. Кадеттер жолын ұстанған партия // ... – 1990. – 13 ... ... Т. ... бұрмаламай, жұлмаламай айтайықшы // Социалистік
Қазақстан. – 1990. – 15 – 16 мамыр.
157 Нұрпейісов К. ... ... ... ... ма? // ... – 1990. – 15 ... ... пен өнер мәселелері бойынша 30–40– шы жылдар кезеңі мен ... ... ... қабылданған қаулыларды зерттеу жөніндегі Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитеті Комиссиясының ... // ... ...
1989. – 15 декабрь.
159 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті (М.О.Әуезов атындағы ... ... ... өткізген ғылыми-методологиялық конференциядан) // ... – 1991. – 21 ... ... И. ... ... // ... ... – 1988. –
8 сентября.
161 Досжанов Д. Абақты (А. ... М. ... М. ... ... М. Жұмабаевтардың істі болу тарихы туралы публицистикалық
зерттеу) // Жалын. – 1991. – № 4. – 16– 64 бб.; № 5. – 14– 59 ... ... С. М.Ж. ... ... // ... ... – 1991. –
7 желтоқсан.
163 Дәуітов С. Мәшһүр ақын // Қазақ әдебиеті. – 1988. – 30 сентябрь.
164 ... жолы ... ... // ... – 1989. – № 2. – 152 б.
165 Жанғожин Р., Созақбаев С. Қайраткер Ғұмар ... // ... ... 1989. – 29 ... ... ... тірері – ақиқат // Социалистік Қазақстан. – 1990. –
12 қаңтар.
167 ... ... ... ... ... ... ... – 1990. – 1 тамыз.
168 20-50 жылдардағы саяси қуғын – сүргіннің барлық құрбандарының
праволарын ... ... ... ССРО ... ... // ... – 1990. – 15 ... Алматы қаласында 1986 жылғы желтоқсанның 17-18-інде ... ... ... түпкілікті баға беру жөніндегі
комиссияның тұжырымдары мен ... ... // ... Қазақстан. –
1990. – 28 қыркүйек.
170 Қазақтар / ... ... ... ... ... – Алматы:
Қазақстан даму институты, 1998. – Т. IV. – 367 ... ... С. ... – басты оқулық // Жалын. – 1989. – № 2. ... ... ... Т. ... ССР ... ... // Социалистік
Қазақстан. – 1990. – 5 қазан.
173 Сармурзина Ш. Как преподавать ... // ... ... – 13 ... ... Б. ... билікпен емес, білікпен танылмақ // Мәдениет және
тұрмыс. – 1989. – № 5. – 4– 5 ... ... Ғ. ... ...... // Қазақ әдебиеті. – 1990. –
2 ақпан.
176 Қайдаров Ә., ... Т. ... ... ... ... Қазақстан. – 1990. – 15 қыркүйек.
177 Құлмұхаметов М. Қазақ хандары // Қазақ әдебиеті. – 1990. – 13 ... ... Ә. ... өзің таны // ... ... – 1990. – 5 қаңтар.
179 Меңдекеев Ә. Көрмейін ... ... бар // ... Қазақстан.
–1990. – 26 шілде.
180 Меңдекеев Ә. Кімді алдап жүрміз?.. // Социалистік Қазақстан. – 1990.
– 9 ... ... Ә. Өз ... өзіне бер халықтың // Социалистік Қазақстан.
– 1991. – 27 наурыз.
182 Назарбаев Н. ... ... ... бастауы // Социалистік
Қазақстан. – 1990. – 14 қазан.
183 Қазіргі қоғам және қоғамдық ғылымдар / ... ... ... ... Ө. Жәнібековтің қоғамтанушылардың 1991 жылы ... ... ... ... ... ... баяндамасы //
Социалистік Қазақстан. – 1991. – 6 ... ... ... ... методологиялық және теориялық-
концептуалдық өзгерістер мен оларды игеру ... // Отан ... ... – № 1. – 7–42 ... Шілдебай С. Қазақстандағы тарих ғылымының өзекті ... ... ... – 2005. – № 1. – 65–67 ... Шілдебай Тарих дерексіз жазылмайды: ендеше бізге Ұлттық ... ... // Жас ... – 2005. – 3 ... Тарақты Ақселеу. Тарихқа көзқарас // Қазақ әдебиеті. – 1993. – ... ... К. ... ... ... ақиқатқа // Егемен Қазақстан.
– 1993. – 9 желтоқсан.
189 Сырым Батыр. Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінде // ... – 1992. – 21 ... ... батыр. Өзі би, өзі батыр, өзі әулие // Қазақ әдебиеті. –
1992. – 16 ... ... ... өткен жарық күнін. Қазақстан Республикасы Министрлер
кабинетінде // Қазақ ... – 1992. – 16 ... ... ... ... Қазақстан Орталық Атқару Комитеті мен ҚАКСР
Халық Комиссарлары Кеңесінің 1928 жылғы 27 тамыздағы ... ... ... 1928 ... 13 ... “Аса ірі және жартылай феодал
байларды тәркілеу мен жер аударуға қарсы ... ... үшін ... туралы”, 1930 жылғы 19 ақпандағы “Жаппай ұжымдастыру
аудандарында ауыл ... ... ... ... құруды нығайту
жөніндегі және кулактар мен байларға қарсы күрес жөніндегі ... ... ... жөніндегі Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің
Төралқасы комиссиясының Қорытындысы // Егеменді Қазақстан. – 1992. – ... ... басы – ... // ... ... – 1993. – 1 ... Назарбаев Н. Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық ... ... ... – 1993. – 9 ... ... Қ. ... адалдықты тәрбиелей аламыз ба? // Қазақ тарихы.
– 1994. – №1. – 3–6 бб.
196 Қазақстан ... ... сана ... // ... ... – 1995. – 30 ... Тарих тағлымы // Егемен Қазақстан. – 1996. – 25 қыркүйек.
198 Тұрсынбаев Ә. Тарих – дүниетаным айнасы // ... ...... 8 ... ... М. ... ... жетекшіл тарихы болған // Қазақ
әдебиеті. – 1996. – 22 қазан.
200 ... Н. ... ... ... // Жас ... – 2004. –
4 наурыз.
201 Мұқаметханұлы Н. Үйсін мемлекеті жөнінде // Қазақ тарихы. – 2004. ... – 10–16 ... ... ... Әуезовтің 100 жылдығы туралы ... ... ... // ... ... – 1997. –
7 қаңтар.
203 Тарихи әділеттілік толық қалпына келтірілсін // ... ... – 14 ... ... М. ... ... ... // Қазақ әдебиеті. – 1997. –
27 мамыр.
205 “1998 жылды Халық бірлігі мен ұлттық ... жылы деп ... ... ... ... Жарлығы // Қазақ әдебиеті. –1997. – 16
желтоқсан.
206 Тарихтың ... ... // ... ... – 1999. – 8 ... Бижанов А. Қазақстан тарихы және мемлекеттік – ... ... // ... ... – 1998. – 4 ... ... Н. ... бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы
// Егемен Қазақстан. – 1998. – 18 ... ... Т. ... тағылым алу үшін жазылады / ... ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті. – 1998. –
10 сәуір.
210 Қасымбаев Ж. Ұлттық тарих және ұлттық сана // ... ... – 14 ... ... М. ... ақтаңдақтарын азайтайық // Егемен Қазақстан.
–1998. – 18 сәуір.
212 Қозыбаев М. Қазақ тарихы – дала ... ... ... ... ... – 1998. – 3 ... Қозыбаев М. Халық рухының қайнары // Қазақ әдебиеті. – 1998. ... ... ... Ә. Отан ...... жаңғыруымыздың қайнар көзі //
Түркістан. – 1998. – 8–14 ... ... Ә. Отан ...... рухани қайта жаңғыруының қайнар
көзі // Егемен Қазақстан. – 1998. – 7 шілде.
216 Тарихи тағылым және талап // Қазақ әдебиеті. – 1998. – 9 ... ... Д. ... ... ... // ... ... – 24 қазан.
218 Төлепберген М. Халық пен тарих төл ұғым // Егемен Қазақстан. – 1998.
– 26 ... ... Ә. ... ... және ... ... ... министрліктің
ұйымдастыруымен өткізілген іс-шаралар // Қазақ тарихы. – 1999. – № 1. – ... ... Ә. ... ... арқауы // Егемен Қазақстан. – 1999. –
8 қаңтар.
221 Қозыбаев М. Тәуелсіздік толғауы: 1998 // ... ... – 2001. ... ... ... Ә. ... сабақтастығы үшінші мыңжылдық табалдырығында //
Егемен Қазақстан. – 1999. – 20 ... ... Н. ... толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
224 ... М. Ата ... ... сыр // ... ... – 1999. –
30 сәуір.
225 Қазақстан Республикасы Білім және ... ... мен ... және ... келісім министрлігінің Түркістан қаласындағы Қожа
Ахмет Йасауй ... ... ... ... ... екендігін
тексеруге құрылған комиссияның қорытындысы // Қазақ әдебиеті. – 2000. –
17 наурыз.
226 Жандарбек З. Бұл ... ... да ... // ...... 7–13 ... Смағұлұлы О., Қожаев М., Оразақұлы А. ... хан. ... ... кітабы. – Алматы: Атамұра, 1999. – 176 б.
228 Әбжанов Х. Отан тарихы: не істеу керек? // ... ...... 22 ... ... М. ... ... тұрған ғылым // Егемен Қазақстан.
–2003. – 12 ... ... К. ... де әлем ... институты қажет // Қазақ
әдебиеті. – 2003. – 21 ақпан.
231 Атабаев Қ. ... ... – ХІХ ... аяғы ХХ ... ... ... дерегі ретінде: Монография. – Алматы: Қазақ
университеті, 1998. – 192 ... ... Қ. ... ... ... ... дерек көзі (1870-
1918): Ғылыми ... / ...... ... ... 2000. – 358
б.
233 Атабаев Қ. Қазақстан тарихының деректанулық негіздері: оқу құралы
/ ҚазҰУ. – Алматы: Қазақ ... 2002. – 302 ... ... Қ. Тарихы жоқ халық жоқ. ... ... ... ... // ... Қазақстан. – 1993. – 17 ақпан.
235 Атабаев Қ. Тарихи ...... пән. ... ... 1-дәріс) // Қазақ тарихы. – 1995. – № 1. – 71–77 бб.
236 Атабаев Қ. Жылнамалар және жылнаматану ... ... // ... – 1995. – № 6. – 75–78 ... Атабаев Қ. Қазақ баспасөзі тарихы қалай зерттелмек? // Қазақ
әдебиеті. – 1998. – 26 ... ... Қ. ... ұғымдар мен терминдер // Қазақ тарихы.
–2000. – № 1. – 16–19 бб.
239 ... Қ. ... ... ... қоғамдық өзгерістер. Ұлттық сана.
Тарих және деректану ғылымы // Егемен Қазақстан. – 2001. – 30 қараша.
240 ... Қ. ... ...... ... // ... – 2003. – 18 ... Атабаев Қ. “Қазақ газеті” ұлттық баспасөзіміздің тұңғыш көрінісі //
Қазақ әдебиеті. – 2003. – 27 ... ... Қ. ... ... ... ... // ... әдебиеті. –
2003. – 29 тамыз.
243 Атабай Қ. Ұлттық деректану орталығын ашу керек // Жас Алаш. – ... 16 ... ... Қ. Тарихымыз қалай жазылмақ? // Қазақ тарихы. – 2004. – № ... 27-31 ... ... Д. ... емес ... // ... тарихы. – 2004. – № 5.
– 101-105 бб.
246 ... ... ... // Жас ... – 2003. – 10 ... Сыдықов Е. Тәуелсіздік тірегі – тарихи таным // Қазақ тарихы. –
2003. – № 2. – 4–7 ... ... Н. ... ... ... ... бағдарлама болуы
тиіс // Егемен Қазақстан. – 2003. – 19 қараша.
249 2004-2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” мемлекеттік ... ... ... – 2004. – № 2. – 35–42 ... ... М. ... қоғамға пайдалы болса, тарихшының үнсіз қалуы
айып // Егемен Қазақстан. – 2004. – 27 қаңтар.
251 Самашев З. Мәдени мұралар ... ... // ... ...... № 2. – 43–45 ... ... К. Әлемдік өркениеттің алтын көпірі // Қазақ тарихы. –
2004. – № 3. – 3–11 ... ... А. ... ... – ежелгінің аңызы / Қазақ халқының
тарихи қалыптасуы хақында бірер сөз // Қазақ әдебиеті. – 1991. – 8 ... ... Ш. ... жүздерінің пайда болуы туралы // Қазақ тарихы.
–1994. – № 3. – 12–18 ... ... Е. ... ... ... шыққан? // Жетісу. – 2002. – ... – 16 ... ... Т. Алаш та, ... та – ... ... // ... – 2002. –
25 шілде.
257 Қинаят З. Қазақ атауы туралы көне болжамдарға жаңа ... ... ... – 2003. – 24 қыркүйек.
258 Хасенов Ә. Қазақ хандығы қай жылы ... // ... ...... №1. – 38-40 ... ... С. ... хандығы қай жылы құрылған? // Қазақ әдебиеті.
–2001. – 9 наурыз.
260 Мағауин М. Қазақ Ордасының ... // ... – 1995. – ... ... Ж. ... ... // ... Қазақстан. – 1996. – 15 ақпан.
262 Салғарин Қ. Анығына жетіп, ақиқатын айтайық // Қазақ тарихы. – ... №1. – 41–44 ... ... Қ. ... ... ... ... көтергені жөнінде бірер
сөз // Егемен Қазақстан. – 1996. – 28 маусым.
264 Қасымбаев Ж. ... ... ... мен ... // ... – 1996. – ... Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылуы // Қазақ тарихы. – 1995. – №
4. – 1-29 ... ... Б. ... ... ... // ... тарихы. – 1995. – № 5.
– 20–28 бб.
267 Кәрібаев Б. Қазақ хандығының құрылуы // Қазақ тарихы. – 1995. – № ... 15–20 ... ... Б. Аты ... ... хан // ... тарихы. – 1996. – № 1.
– 37– 43 бб.; № 2. – 26-29 ... ... Б. ... ... және Қазақ хандығы (ХІV-XV ғғ.) //
Қазақ тарихы. – 1996. – № 4. – 13–18 бб.
270 ... Б. ... ... // ... ... – 1998. – 12 қараша.
271 Кәрібаев Б. Қазақ хандығы ... ... ... // ... ... ... – 1998. – № 6. – 14–18 ... Кәрібаев Б. Қазақ хандығы құрылуының деректері жөнінде // ҚазМУ
хабаршысы. Тарих сериясы. – 1999. – № 15. – 8–11 ... ... Ә., ... М., ... М. ...... хандығының
туы тігілген жер // Егемен Қазақстан. – 1997. – 18 ... ... Б. ... ... бек // ... ... – 1992.
– 20 мамыр.
275 Қазақ Совет энциклопедиясы. – Алматы, 1975. – Т. 6. – 640 ... ... ... бек. Түп – ... ... ... / ... Б. Қыдырбекұлы. – Алматы: Жалын, 1993. – 416 б.
277 Нұржекеұлы Б. Қазыбек бек және ... ... // ... ...
1993. – 21 қыркүйек.
278 Жұмаділов Қ. Бір шежіренің құпиясы немесе ... ... ... ... // ... әдебиеті. – 1993. – 5 қараша.
279 Ахметбекұлы К. Көне тарих, бүгінгі заман және басқалар // ... – 1993. – 24 ... ... Ғ. ... түбі – сары ... // Қазақ әдебиеті. – 1993. –
24 желтоқсан.
281 ... Б. ... ... ... бас ... Ахат
Жақсыбаевқа // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 24 желтоқсан.
282 Қазақстанның жаңа ... ... ... ... // Егемен
Қазақстан. – 1997. – 15 шілде.
283 Балғабекқызы Б. Қазыбек бек және ... ... ... ... Мемлекеттік хатшысы Әбіш Кекілбаев мырзаға хат // ... – 1999. – 5 ... ... М. ... өзіме шейіннің” тілі төңірегінде // Қазақ
әдебиеті. – 1999. – 28 мамыр.
285 Жұмаділов Қ. Тарихты талапайға салмайық // Қазақ ... – 2000. ... ... ... Б. ... бек ... қасында болдым дейді, Қабдеш
бәрін өзім білдім дейді // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 3 ... ... бек ...... ... ... және ... Ғылыми
конференцияның материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 171 ... ... М. ... карающей памяти (Тайна, унесенная
Чингисханом). – Алматы: Білім, 2001. – 318 с.
289 Есім Ғ. ... ... / ... ... жаңа ... туралы
ойлар // Егемен Қазақстан. – 2001. – 8 ... ... Т. ... ... ... // Қазақ әдебиеті. – 2001.
– 15 маусым.
291 Балқыбек Ә. Шыңғысхан жайлы шындық неге біржақты бейнеленуге ... ... ... – 2001. – 25 ... ... М. ... формуласы: Шыңғыс ханды ақтап алуға асығудың
астарында не сыр бар? // ... ... – 2001. – 30 ... ... 3 ... 6 ... ... Ә. Шыңғыс хан – далалық тұлға // Қазақ әдебиеті. – 2001. –
30 қараша.
294 Әдібаев Х. Қара күйе ... ... ... // ... ... 2001. – 14 ... Шаханов М. Құлдық сана немесе Шыңғыс ханды пір тұтушылар әлегі ... ... – 2002. – 5 ... ... М. ... ... ... немесе Шыңғыс хан
төңірегіндегі пенделіктер // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 1 ақпан.
297 ... Х. ... ... ... ... ... ... емес
// Қазақ әдебиеті. – 2002. – 1 ақпан.
298 Базылхан Н. Шыңғыстау немесе Шыңғыс қағанды ... үшін атқа ... // ... ... – 2002. – 10 мамыр.
299 Бұлұтай М.Ж. Ата-баба ... ... неге ... болды? – Алматы:
Білім, 2000. – 504 б.
300 Лувсанданзан. Алтын шежіре / ... ... ауд. А. ... ... ... 1998. – 224 ... ... М. Ақынды адастырған қандай шайтан? // Алтын ...... 5 ... ... М. Ешкі ... Екеу // Алтын Орда. – 2002. – 1 қараша;
8 қараша.
303 Қоңыратбай Т. Шыңғыс хан туралы толғансақ // ... – 2002. ... ... Мырзахметұлы М. Не дінге, не ғұрыпқа қол ... ... ... ... ... ... орай // Түркістан. – 2002. – 26 желтоқсан.
305 Жандарбек З. Тағы да ... ... // ... – 2002. –
26 қыркүйек.
306 Қасымбаев Ж. Аңырақай шайқасының ақиқаты // Егемен Қазақстан. –1999.
– 8 шілде.
307 ... ... ... ... ... ... Бес ...
Алматы: Атамұра, 2002. – Т. 3. – 768 б.
308 Қозыбаев М. ... ... – Отан ... ... белесі //
Егемен Қазақстан. – 1999. – 25 тамыз.
309 Қасымбаев Ж. Тағы да Аңырақай шайқасының ақиқаты хақында // ... – 2000. – 7 ... ... Ж. Тағы да ... ... ... ... // Қазақ
тарихы. – 2000. – № 2. – 53–56 бб.
311 Жұмаділов Қ. Қолбасы ... ... ... бе? // ... – 2000. – 3 ... ... К. Қаракерей Қабанбай Ақмолаға жерленген // ... – 2000. – 10 ... ... Қ. Мен ... ... // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 24
қараша.
314 Біз ... ... ... ... // Түркістан. – 2001. – 21–27 сәуір.
315 Сүлейменов Т. ... ...... ... 1991. – 276 ... Кенжалиев И. Сегіз сері кім? // Жалын. – 1997. – № 9–10. – ... ... Б. ... сері” ертегісі // Ана тілі. – 2000. – 7 желтоқсан;
14 желтоқсан.
318 ... Б. ... ... ... // Еуразия. – 2000. – 28 желтоқсан.
319 Дәрменов Е.Ә. Сегіз сері (Мұхамедқанапия) Баһрамұлы Шақшақов – қазақ
халқының батыры және ... ... ... ғыл. ... ... дис. –Алматы,
1999. – 145 ... ... Б. ... ... ... және ... // Қазақ
әдебиеті. – 2001. – 17 тамыз.
321 Тұрлыбайұлы Ж. ... ... ... // ... ...
2002. – 16 тамыз.
322 Нұржекеев Б. ... ... // ... ... – 2002. ... ... ... К. Ұлт зиялыларының бүркеншік есімдері // ... – 2005. – 7 ... ... Қ. ... ... ... ... “Түрік баласы”
– да Міржақып Дулатовтың бүркеншік аттары // Қазақ әдебиеті. – 2005. ... ... ... А. ... ... ... // Халық даналары: мақалалар
жинағы. – Алматы: Қазақстан даму ... 2001. – 234 ... ... Қ. Тарихи дерек не дейді, Аян не дейді? // Түркістан. –
2005. – 10 ... Аян, ... ... ... 10 наурыздағы нөмірінде “Тарихи
деректер не дейді, Аян не дейді?” деген материал ... ... Ал, ... ... // Түркістан. – 2005. – 24 наурыз.
328 Сармурзин А.Ғ., Григорьев В.К. ... және ... ... ... ... – 1989. – 7 ... Сармурзин А.Г. Крушение Алаш-Орды // О прошлом для будущего. ... ... 1990. – 5–64 ... ... А.Г. ... де ... ... // Қазақстан
коммунисі. – 1991. – № 5. – 31–34 бб.
331 ... Т. ... ... бе, жоқ әлде ... ... ма? ... ... – 1991. – 26 қараша.
332 Қойгелдиев М. Алашорда: Ұлттық ... құру ... ... орны мен ... маңызы // Егеменді Қазақстан. – 1992. –
18 ... ... М. ... ...... бас ... // Егеменді
Қазақстан. – 1992. – 4 сәуір; 7 ... ... М. ... ...... ... ... Қазақстан. – 1992. – 6 маусым; 9 маусым.
335 Нұрпейісов К. Алаш Һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 256 ... ... М. Алаш ... Көмекші оқу құралы. – Алматы: Санат,
1995. – 368 б.
337 Шаяхметов Н.У. Қазақстанның ... ... ... қос ... пен азаматтық қарсы тұру жылдарындағы қоғамдық-
саяси қызметі (Ақмола және Семей облысының ... ... ... ... ғыл. ... ... ...... 2000. – 30 б.
338 Сайлаубай Е.Е. Алашорда Үкіметінің Шығыс бөлімі: тарих ғыл. канд.
... автореф. – Алматы, 2001. – 30 ... ... С.Қ. ХХ ... І ... Қазақсатанның ұлт
–азаттық қозғалысындағы түрікшілдіктің орны мен ... ... ... ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2001. – 30 б.
340 Тұрсын Х.М. ... ... ... ... және ... (1917-1918 жж.): тарих ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 2001. – 149 б.
341 ... С.О. ... ... және ХІХ ... аяғы мен ... ... Қазақстандағы аграрлық мәселе: тарих ғыл. канд. ... дис.
– Алматы, 1999. – 144 ... ... К.М. ... съездері: қаралған мәселелері, шешімдері және
олардың орындалуы (1917-1919 ж.ж.) тарихи талдау: тарих ғыл. канд. ... дис.
– Алматы, 1999. – 187 ... ... С. ... ... // ... ... – 1996. – № 1. ... бб.
344 Қойгелдиев М. Түркістанның ұлы перзенті // ... ... – 1997. ... 2. – 15–22 ... ... К. ... ... Қазақстан мен Түркістанның 1917-1927
жылдардағы қоғамдық-саяси өмірі туралы // ... ... – 1997. – № 2. ... ... Құсанова Ш. “Алаш” партиясы ... ... ... // ... – 1997. – № 5. – 42–43 ... ... К. Құлжанов Нұрғали және “Алаш автономиясы” // Қазақ
тарихы. – 1998. – № 3. – 21–25 ... ... Р. ... ... және ... ... // ... тарихы.
–1998. – № 4-5. – 11–14 бб.
349 Шарафутдинов М. Түркістан және Алаш ... // ... ... ... – № 1. – 26–28 бб.
350 Омарбеков Т. Алаш қозғалысы: аңыз және ақиқат // Егемен ... – 10 ... ... С. ... ... ... ... (ХХ ғ. басындағы қоғам
қайраткері Барлыбек Сырттанов туралы) // Егемен Қазақстан. – 1996. – ... ... Ө. ... Ресей Думасындағы қазақтар // Егемен
Қазақстан. – 1996. – 24 ... ... К. ... ... ... ... // ... – 1997. – 5 желтоқсан.
354 Қойгелдиев М. Тұтас Түркістан ... және ... ... // ... – 1997. – 1 ақпан.
355 Оралтай Х. Мұстафа Шоқай және оның шет ... ... ... ... – 1997. – № 2. – 5–14 ... ... Ә. ... Шоқайұлының Түркістанның біртұтастығы
идеясы // Қазақ тарихы. – 1997. – № 2. – 37–38 ... ... С. ... ... ... // Ақ ... – 1999. –
№ 3. – 3 б.
358 Шілдебай С. ХХ ғасырдың І жартысындағы тұтас ... ... ... ... // Жас ... – 1999. – № 2–3. – 5–8 ... ... С. Жәдидтік қозғалыс һәм қазақ қоғамы // Отан тарихы.
–1999. – № 4. – 148-152 ... ... С. ... ... ... мен ... ... күресі // Жас Түркістан. – 2001. – № 1. – 14–25 ... ... С. ... ... ... және салдарлары // Ізденіс-
Поиск. – 2001. – № 2. – 64-69 бб.
362 Шілдебай С. Парижде жалғасқан күрес // Жас ... – 2002. – № ... 16-22 ... ... С. ... ... дамыды? // Жас Түркістан. – 2002. –
№ 2. – 32-37 бб.
364 Шілдебай С. ... ... ... // Жас ... – 2002. ... 3. – 22-26 ... ... С. Тұтас Түркістан идеясы // Түркістан. – 2002. – 28 ақпан.
366 Шілдебай С. ... ... ... ... ... ... үміт (Зәки Уәлиди, Аяз Ысқақи, Жүсіп-бек Ақшора, Қарыс
Қанатбай, Хасан Оралтай ... // ... – 2002. – 19 ... ... С. ... және ... ... қозғалыс.
–Алматы: Ғылым, 2002. – 214 б.
368 Қойгелдиев М. ... ... және ұлт ... // ... ... – 26 ақпан.
369 Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. ... мен ... ... Зерттеулер. – Алматы: Жалын ЖШС, 2004. – 400 б.
370 Нұрпейісов К., Аяғанов Б., Жақсылықов Н. ... ... ... ... ... ... – Алматы: Рауан, 1993. – 128 б.
371 ... ... көне ... ... ... (Очерк). – Алматы:
Дәуір, 1994. – 446 ... 1979 ... ... Ақмола жұртының бас көтеруі // Егемен Қазақстан. ... – 3 ... ... М., ... А. ... ... К ... о несостоявшейся
немецкой автономии в Казахстане. – Алматы: ... 1998. – 134 ... ... А. ... автономиясы: ол қазақ даласында қалай құрыла жаздады?
// Егемен Қазақстан. – 2002. – 30 қаңтар.
375 Кекілбаев Ә. Жарқын ... ... ... / 1986 ... ... 10 жылдығына орай // Егемен Қазақстан. – 1996. – 12
қараша.
376 Қозыбаев М. 1986 – ... ... және ... // ... – 1996. – 4 ... ... А. Желтоқсан шындығын білеміз бе? / Мемлекет ... ... ... ... айтқан сыр // Егемен Қазақстан. – 2001.
– 28 ... ... М. 86-шы ... келіншек / Желтоқсан оқиғасы кезінде
қатардағы мұғалім Жансая Сәбитова ... ... ... ... үн ... үшін ауыр азап ... де еш мойындамаған еді // ... ... ... – 8 ... ... М. Тоталитаризмді тұңғыш рет ... ... ... орны мен ... ... // ... Қазақстан. – 2001.
– 17 желтоқсан.
380 Муфтах Нури. Орал ... // ... ... – 1992. ... наурыз.
381 Есеналиев М. Казачество алауының қатері // Егемен Қазақстан. – ... 12 ... ... З. ... ... және түркі тарихы. – Алматы:
Дайк-Пресс, 2002. – 168 ... ... Д. ... және оның ... ... // ... әдебиеті.
–2005. – 4 ақпан.
384 Пірназар С. Жындыхана арқылы жазалау. Қызылордалық диссидент ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. – 2003. – 26 ақпан.
385 Аяған Б. Қазақстан тарихының кеңестік кезеңіне жаңа ... ... ... – 2005. – 4 ... ... Қ. Жиен // ... Қазақстан. – 2004. – 8 желтоқсан.
387 Омарбеков Т. ... ... ... ... ...... ... 1994. – 272 б.
388 Омарбеков Т. 20-30-жылдардағы Қазақстан қасіреті: Көмекші оқу
құралы. – ... ... 1997. – 320 ... Омарбеков Т. Қазақстан тарихының ХХ ғасырдағы өзекті ... оқу ...... ... 2003. – 552 ... ... С. Соғыстан туған соғыс ... ... ... ... // Жас ... – 2005. – 8 сәуір.
391 Шілдебай С. Соғыстың үш ошағы және ... ... // ... – 2005. – 15 ... ... С. ... ... басталды? // Жас Қазақ. – 2005. – 22 ... ... С. ... ... “Ұлы Отан” соғысының кейбір
мәселелері ... // Жас ... – 2005. – 29 ... ... С. Ұлы Отан ... тарихының кейбір мәселелері // Қазақстан
тарихы. – 2005. – № 6. – 8–14 бб.
395 ... М. Отан ... ... пен аңыз // ... ...
2000. – 14 сәуір.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 205 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі әдеби басылымдардың ерекшелік сипаты52 бет
Ұлттық банк – ақша-кредит жүйесінің ортақ буыны, ақша айналымын реттеуші орган73 бет
«Казтрансгаз-Алматы» АҚ-ның қысқа мерзімді міндеттемелер есебін ұйымдастыру44 бет
«Лизинг- инвестицияның қысқа мерзімді қаржыландырудың әдісі ретінде»22 бет
Адам саудасы және онымен күресудің өзекті мәселелері40 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Адамның дербес психологиялық қалыптастырудағы тұқымқуалау мен орта факторлары6 бет
Адамның дербес психологиялық қалыптастырудағы тұқымқуалау мен орта факторлары жайлы7 бет
Адамның дербес психологиялық қалыптастырудағы тұқымқуалау мен орта факторлары туралы ақпарат9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь