Ноғайлы дәуіріндегі жырлардың тілдік ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 НОҒАЙЛЫ ЖЫРЛАРЫНЫҢ ТІЛІ . ҚАЗАҚ АУЫЗША
ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ҚАЙНАР КӨЗДЕРІНІҢ БІРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
1.1 Ноғайлы.дәуірі және ноғайлы әдебиеті туралы ұғымның
қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
1.2 Түркі тілдерінің ноғайлы.қыпшақ бұтағы тілдік
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 23
1.2.1 Түркі тілдері элементтерін салыстыру арқылы түсінілетін
лексемалар, фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
1.2.2 Ноғайлы дәуіріне тән және түркі тілдеріне ортақ
ономостикалық атаулар (кісі, жер.су т.б. атаулар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
2 НОҒАЙЛЫ ДӘУІРІ ӘДЕБИЕТІ ТІЛІНІҢ ЛИНГВОМӘТІНТАНЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 58
2.1 Ноғайлы дәуірінде туған әдеби туындылар
жарияланымдарының салыстырмалы тілдік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 58
2.2 Ноғайлы дәуірінде туған әдеби туындылар
жарияланымдарының лексикалық қабаттарына тән ерекшеліктер ... ... ... .. 63
2.2.1 Көне түркілік қабат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
2.2.2 Бөгде тілдік элементтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 88
2.2.3 Төл тілдік элементтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 102
2.3 Мәтінтанымдық түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 113
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 117
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 120
Зерттеудің өзектілігі. Тіл – қоғамдық құбылыс, ол-халық өмірінің, тарихының айнасы. Тарихта, қоғамда болып жатқан өзгеріс, жаңалық атаулының барлығы әуелі тілден көрініс табады, орнығады, сосын халық мұрасына айналады. Тілді зерттеу арқылы, оның түп негізін тексеру арқылы халық, ұлт өмірінің кезеңдерін, тарихын анықтауға болса, тарихы арқылы тілде болған өзгерістерді танып білуге болады. Қоғам даму кезеңдерін зерделеу арқылы тілдің эволюциялық өсу өрісін саралай, жіктей аламыз.
Халық тарихын алсақ та, тіл тарихын қарастырсақ та қалыптасу, даму үрдісі барлық уақытта бір қалыпты жүріп отырмайтыны белгілі. Қазақ тілі тарихынан да осыны анық аңғара аламыз. Тіліміз өз бастауын сонау есте жоқ ескі замандардан алады да, тайпалық, рулық қарым-қатынас құралы ретінде дамып, кезеңінде түрлі қауымдастықтар, хандықтар мен құрылымдарға, ірі мемлекеттерге қызмет еткен. Халық басынан өткен тарихи дәуірлер ізі тілімізде сақталып, бізге жетіп отыр. Сонымен қатар, тілдік қордың баюы мен молаюына өз үлесін қосып отырды.
Қазіргі таңның өзінде қазақ әдеби тілінің барлық мәселелерінің, әсіресе, оның тарихына байланысты туу, қалыптасу, даму жолдары мен кезеңдеріне, дәуірлеу қағидаларына қатыстылары толық шешімін тапты деп айта алмаймыз. Халықтың бір күнде немесе бір жылда қалыптаса қоймайтыны сияқты, оның тілі де даму деңгейінің жоғары сатысына бір күнде жете салмайды. Тіл өз тарихында дамудың ұзақ үрдісін басынан кешіреді. Белгілі ірі этникалық топтардың бірігуі арқылы халық пайда болса, оның жалпы халықтық тілінің жоғары сапалы түрі – сұрыпталған әдеби тіл бір күнде пайда болмай, сол ірі этникалық топтардың тілдік мұралары негізінде қалыптасады. Олай болса, халық болып құралғанға дейінгі сұрыпталған тіл, жазба нұсқалар тілі кейінгі кезеңде әдеби тілдің қалыптасуына, тұрақтануына әсер етуі немесе оған негіз де болуы ықтимал.
Тіл тарихында елеулі із қалдырған, бүгінде ғылыми зерттеу нысанына айналған дәуірдің бірі – Ноғайлы дәуірі, сол кезде дүниеге келген әдеби мұралар. Көненің көзіндей ұрпақтан-ұрпаққа жеткен рухани дүниемізді, әдеби мұраларды жинап, жариялау, оның байыбына барып зерттеу ісі тек әдебиеттану ғылымы үшін ғана емес, тіл тарихын зерттеу үшін де маңызды. Тіл тарихшысының өткен ғасырлар тілінің лексикалық қазынасын, грамматикалық құрылысын, тілдегі құбылтулар мен айшықтауларды және сол кездегі әдеби тіл нормаларын зерттеу үшін жүгінері сол дәуірдің мұралары болмақ.
Еділден Донға дейінгі Кубанның кең даласын, Арал теңізі мен Каспий жағасын, Қырым мен Кавказ арасын ен жайлаған ноғай-қыпшақ ұлыстарының тілі мен қазақ әдеби тілі арасындағы сәйкестіктер мен ортақтықтар болса, олардың арасындағы жалғастық дәстүрдің бар екенін көрсетіп, қазақ әдеби тілін қалыптастырудағы мұның рөлін, оған қандай дәрежеде негіз болғанын ашу қажет. Бұл - бүгінгі күн талабынан туындап отырған қажеттілік. Халықтың
1 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1991. – 295 б.
2 Земская Е., Ширяев Е. Устная публичная речь: разговорная или кодифицированная? // Вопросы языкознания. – 1980. – № 2. – С. 8-10.
3 Әуезов М. Қазақтың әдеби тілі туралы // Әдебиет және искусство. – 1951. – № 4. – 55-59 бб.
4 Виноградов В.В. Проблемы литературных языков и закономерностей их образования и развития. – М.: Просвещение, 1967. – 116 с.
5 Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін: 5 томдық / Жауапты ред. А. Қойгелдиев. – Алматы: Ғылым, 1983. – 1 т. – 225 б.
6 Мағауин М. Ғасырлар бедері: Әдеби зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 432 б.
7 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. –
368 б.
8 Ораз Н. Талқандалған тарихат. – Астана: Фолиант, 2003. – 488 б.
9 Қазақ фольклористикасы / Жалпы ред. басқ. проф. М. Ғабдуллин. – Алматы: Ғылым, 1972. – 297 б.
10 Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті // Шығармалар: 6 томдық. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1964. – 6 т. – 455 б.
11 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1958. – 201 б.
12 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 288 б.
13 Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы: Жазушы, 1991. – 432 б.
14 Жұбанов Е. Эпос тілінің өрнектері. – Алматы: Ғылым, 1978. – 163 б.
15 Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 320 б.
16 Украсин З.Г. Фразеология башкирского языка. – М.: Наука, 1975. – 192 с.
17 Сыздықова Р. Ашып алар жәйттар көп // Қазақ әдебиеті. – 1980. – 28 наурыз.
18 Будагов Р. Литературные языки и языковые стили. – М.: Просвещение, 1967. – 345 с.
19 Қазақ Совет Энциклопедиясы: 12 томдық / Жауапты ред. М. Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1975. – 5 т. – 695 б.
20 Радлов В.В. Образцы народной литературы северных тюркских племен. Наречие крымского полуострова. – СПб., 1896. – 455 с.
21 Қашқари М. Түрік сөздігі: 3 томдық. – Алматы: Арыс, 1999. – 1 т. – 534 б.
22 Ноғай халық йыры / Бас ред. А. Ахматов. – Уфа: Наука, 1995. – 575 б.
23 Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі / Құраст. Ж. Досқараев. – Алматы: Ғылым, 1955. – 300 б.
24 Радлов В.В. Опыт Словаря тюркских наречии: 6-и т. – СПб., 1893. – Т.1. – 345 с.
25 Казахские имена / Отв. ред. Т. Жанұзақов. – Алматы: Кочевники, 2004. – 455 с.
26 Жанұзақов Т. Есіміңіз кім? – Алматы: Қазақстан, 1995. – 355 б.
27 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Бас ред. А. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1978. – 5 т. – 685 б.
28 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Бас ред. А. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1976. – 2 т. – 679 б.
29 Абдрахманов А. Об этимологии некоторых казахских антропонимов восходящих к общетюркскими источниками // Изв. АН КазССР. Серия филологическая. – 1989. – № 4. – С. 29-31.
30 Нұрмағамбетов Ә. Қазақ тілі говорларының батыс тобы. – Алматы: Ғылым, 1978. – 237 б.
31 Ядренцев Н.М. Сибирские инородцы, их быт и современное положение. – СПб., 1891. – 221 с.
32 Мурзаев Э.М. Очерки топонимики. – М.: Наука, 1974. – 194 с.
33 Джанузаков Т. Материалы древней топонимии Казахстана как база для этимологических исследований // В кн.: Проблемы этимологии тюркских языков. – Алматы: Мектеп, 1999. – 298 с.
34 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
35 Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. – Алматы: Білім, 1995. – 210 б.
36 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-Ата: Наука, 1959. – 569 с.
37 Древнетюркский словарь. / Сост. Ермина В.И. – Л.: Наука, 1969. - 676 с.
38 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – 775 б.
39 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. –368 б.
40 Әбіласан Ә. Құпия шежіре. – Алматы: Мектеп, 2000. – 150 б.
41 Сотников В.Л. Кулан. – М.: Изд. вост. лит., 1987. – 80 с.
42 Өмірәлиев Қ. ХҮ-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. – Алматы: Ғылым, 1976. – 270 б.
43 Алдаспан. Көне қазақ поэзиясының антологиясы / Құраст. Қ. Өмірәлиев. – Алматы: Жазушы, 1971. – 375 б.
44 Бес ғасыр жырлайды: 3 томдық / Құраст. Қ. Өмірәлиев. – Алматы: Жазушы, 1989. – Т. 1. – 384 б.
45 Досқараев Ж. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. Лексика: І, ІІ бөлім. – Алматы: Ғылым, 1955. – ІІ бөлім. – 243 б.
46 Валиханов Ч.Ч. Кашкарские записи / Собрание сочинений: В 5-и т. – Алма-Ата: Наука, 1961. – Т.1. – 455 с.
47 Узбекско-русский словарь / Под ред. Н. Кононов. – М.: Наука, 1959. – 450 с.
48 Атеистический словарь / Сост. А. Алексеев. – М.: Наука, 1986. – 177 с.
49 Халидов Қ. Тауарих Хамса. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 190 б.
50 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 202 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазаќ ұлттық университеті
ӘОЖ 811.512.122’367 ... ... ... ... ... ...... тілдері
Филология ғылымдарының кандидаттық ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми жетекші
филология
ғылымдарының
докторы, профессор Б.Қ. ... ... ... 3
1 ... ЖЫРЛАРЫНЫҢ ТІЛІ – ҚАЗАҚ АУЫЗША
ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ҚАЙНАР ... ... ... және ноғайлы әдебиеті туралы ұғымның
қалыптасуы..................................................................
........................................ 8
1.2 Түркі тілдерінің ноғайлы-қыпшақ бұтағы тілдік
ерекшеліктері...............................................................
....................................... ... ... ... ... салыстыру арқылы түсінілетін
лексемалар,
фразеологизмдер.............................................................
.............. 33
1.2.2 Ноғайлы дәуіріне тән және ... ... ... ... ... жер-су т.б.
атаулар)....................................... 41
2 ... ... ... ТІЛІНІҢ
ЛИНГВОМӘТІНТАНЫМЫ...........................................................
.............. 58
2.1 Ноғайлы дәуірінде туған әдеби туындылар
жарияланымдарының ... ... ... Ноғайлы дәуірінде туған әдеби туындылар
жарияланымдарының лексикалық қабаттарына тән ... Көне ... ... ... ... 88
2.2.3 Төл ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................
120
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Тіл – қоғамдық құбылыс, ол-халық ... ... ... ... болып жатқан өзгеріс, жаңалық атаулының
барлығы әуелі тілден көрініс ... ... ... ... ... ... ... арқылы, оның түп негізін тексеру арқылы халық, ұлт
өмірінің кезеңдерін, тарихын ... ... ... ... тілде болған
өзгерістерді танып білуге болады. Қоғам даму кезеңдерін зерделеу арқылы
тілдің эволюциялық өсу ... ... ... ... ... ... та, тіл тарихын қарастырсақ та қалыптасу, даму
үрдісі барлық уақытта бір қалыпты жүріп ... ... ... ... да осыны анық аңғара аламыз. Тіліміз өз бастауын сонау есте жоқ
ескі замандардан алады да, тайпалық, ... ... ... ... ... ... ... хандықтар мен құрылымдарға, ірі
мемлекеттерге қызмет еткен. ... ... ... ... ... ... сақталып, бізге жетіп отыр. Сонымен қатар, тілдік қордың баюы ... өз ... ... отырды.
Қазіргі таңның өзінде қазақ әдеби тілінің барлық ... ... ... ... туу, қалыптасу, даму жолдары мен кезеңдеріне,
дәуірлеу қағидаларына қатыстылары толық шешімін ... деп айта ... бір ... ... бір ... ... қоймайтыны сияқты, оның тілі
де даму деңгейінің жоғары сатысына бір күнде жете ... Тіл ... ... ұзақ ... ... ... Белгілі ірі этникалық
топтардың бірігуі арқылы халық ... ... оның ... халықтық тілінің
жоғары сапалы түрі – сұрыпталған әдеби тіл бір ... ... ... сол ... топтардың тілдік мұралары негізінде қалыптасады. Олай ... ... ... ... сұрыпталған тіл, жазба нұсқалар тілі кейінгі
кезеңде әдеби тілдің қалыптасуына, тұрақтануына әсер етуі немесе оған негіз
де болуы ... ... ... із ... бүгінде ғылыми зерттеу нысанына
айналған дәуірдің бірі – ... ... сол ... ... ... ... ... көзіндей ұрпақтан-ұрпаққа жеткен рухани дүниемізді, әдеби
мұраларды ... ... оның ... ... зерттеу ісі тек әдебиеттану
ғылымы үшін ғана емес, тіл тарихын ... үшін де ... ... ... ... ... лексикалық қазынасын, грамматикалық
құрылысын, тілдегі құбылтулар мен айшықтауларды және сол кездегі әдеби тіл
нормаларын зерттеу үшін жүгінері сол ... ... ... ... ... ... кең ... Арал теңізі мен Каспий
жағасын, Қырым мен Кавказ арасын ен ... ... ... ... қазақ әдеби тілі арасындағы сәйкестіктер мен ортақтықтар болса, олардың
арасындағы ... ... бар ... ... қазақ әдеби тілін
қалыптастырудағы мұның рөлін, оған қандай дәрежеде ... ... ... Бұл - ... күн талабынан туындап отырған қажеттілік. Халықтың
ертеректегі әдебиеті мен әдеби ... ... күн ... ... ... ... деңгейінен қарау оған жасаған қиянат болар еді.
ХІҮ-ХҮ ғғ. және одан кейініректегі қазақ поэзиясы ... ... да оны сол ... ... қазіргі ұлттардың өлең-жыр
үлгілерімен, ауыз әдебиеті тілімен салыстыра ... ... ... ... тануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Ноғайлы дәуірінде
туындаған әдеби мұраларға сол кезге дейінгі әдебиеттің тигізген ықпалын ... тыс ... ... Бұл факторды ескеру әдеби мұралардың тілін
жан-жақты талдап қарауға мүмкіндік береді.
Қазіргі түркі ... ... ... ... ... тілінде осы
қыпшақ-ноғай элементтері ... ... ... Астана қаласы «Фолиант»
баспасынан 2002 жылы жарық ... ... ... ... «Қарақалпақ тілі – қыпшақ тобының қыпшақ-ноғай топшасына ... ... ... ... тілі туыс үш ... ... қазақтар
мен қарақалпақтар бөлініп шыққан ... Орда мен ... ... ... болған қыпшақ тайпаларының арасында қалыптасқан» деген мәлімет
берілген. ... ... ... ... ... деп Қалмақ жері
Каспий ауданы Ұлан-Холл бекетіндегі ... ... ... ... ... шағын этникалық топ өкілдерін айтамыз. Ресми
құжаттар мен ... ... бұл топ ... ... татарлары» деп
берілген. Алабұғат татарларының этникалық тобы ... ... ... қазан татарлары мен қалмақтар сияқты түрік және ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан. Алабұғат татарларының
этногенезінде ноғай ... ... ... ... олар да ... ... алабұғат татарларының тілі түркі ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, бір кездері
ноғайлылықтар деп есептелген тұтас бір ұлыс өкілдерінің ... ... ... ... ... ... құрамында өмір сүріп жатқанына көз
жеткіземіз.
Ноғайлы дәуіріне ... ... ... мол да ... ... ... мен ақындар шығармашылығы мен эпостык жырлар. Ноғайлы дәуіріндегі
әдебиет жанрларының тіліне, оның әдеби тілге ... ... ... түсуді күтетін мәселелер бар. Сондай соны зерттеулердің, дәлелді
шешімдердің негізінде әдеби тілдің даму кезеңдерін дәуірлеуді жаңа ... ... ... ... ... ... сыры ... тіліміздің қалыптасып, даму сатысында белгілі ізін қалдырған ноғайлы-
қыпшақ жырларында кездесетін ономастика, топонимдер мен зоонимдер ... ... ... ... ... ашу ... тіліміздегі қолданыс
белсенділігін арттыруға болады. Семантикасы көмескі ... ... түсе қоюы ... тілі өзге де ... ... ... ХҮІІІ ғасырдың екінші жартысында
ғана зерттеу нысанына айнала бастаған. Содан бері ... ... ... тілдің түрлі мәселелері әртүрлі көзқарас негізінде талқыланып,
ғылыми бағасын алды. Тіл – қоғамдық құбылыс, ал ... ... ... ... ... ... ... жаңа түйіндер жасалады. Тілге
де қатысты осы ойды айтпақпыз. ... ... ... ... ... ... қолданыстағы белсенділігін
арттыру - бүгінгі күн ... Онда ... ... есімдер мен ұғымдар
терминжасамда, ұлттық тілдің лексикалық қабаттарын дамыта түсуде ... ... ... ... ... ... тіл анықтамасы, оның арналары
туралы Р. Сыздықованың ... ... ... ... ... «Вопросы диалектологии и истории казахского языка»,
С. Исаевтың ... ... ... тарихы» т.б. еңбектерде
қарастырылған. Ал ... ... ... ... Қ. Өмірәлиевтің «ХҮ-
ХІХ ғасырлардағы әдеби тілінің тарихы», Р. Сыздықованың «Сөздер сөйлейді»
еңбектерінде сөз ... ... Г. ... ... ғ. ... ... фразеологизмдер» атты кандидаттық диссертациясын атауға
болады.
Зерттеудің ... ... ... ... мен ... ... ... пәні. Ноғайлы дәуіріндегі жырлардың тілдік ерекшелігі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты ... ... ... ... мен толғаулардың қазақ ... ... ... ... ... ... кездесетін антропоним,
топоним, зоонимиялардың семантикасын анықтап, терминжасам ... ... ... ... ... сырын ашу.
Осы мақсатты айқындау үшін алдымызға мынадай міндеттер қойылды:
- қазіргі қазақ әдеби тілінің басты арналарының бірі - ... тілі ... ... ... мен ... ... ... сөздер;
- антропонимдер мен топонимдер сырын ашу;
- ... ... ... ... табу себептерін анықтап,
семантикасына талдау жасау;
- сан есім, соның ішінде ... ... үшін ... ... ... ... ерекшелігін көрсету;
- мәтінде кездесетін түр-түс атауларын қазіргі қолданысымен салыстыру.
Зерттеудің дереккөздері. Р. Сыздықованың «Қазақ әдеби ... ... ... ... сөйлейді», С. Аманжоловтың «Вопросы
диалектологии и истории казахского языка», С. Исаевтың «Қазақ ... ... ... ... ... ... (10 ... М. Қашқаридың
«Түркі тілінің сөздігі», Л. Рустемовтің «Казахско-русский толковый словарь
арабско-иранских заимствованных слов», Н. ... ... ... ... ... ... ... тіл тұжырымдамасын
жүйелеуде және ноғайлы дәуірі жырларында кездесетін семантикасы күңгірт
сөздерді анықтау мақсатында ... ... ... ... Ноғайлы-қыпшақ дәуіріндегі жырлар мен
толғаулардың стильдік, тілдік ерекшеліктері алғаш рет жинақталып, жүйеленіп
қарастырылып отыр. «Орақ-Мамай», «Ер ... «Ер ... ... ... іліне қоймаған жырлардың тіліне талдау жасай отырып, сол кезеңнің
сөз қолданыс ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... үрдісіне тигізген ықпалы анықталды.
Зерттеудің ғылыми болжамы. Егер ноғайлы-қыпшақ бірлестігі ... ... ... ... ... жасалып, семантикасы беймәлім
сөздерге түсінік берілетін болса, онда түркі ... бері желі ... ... ұғым мен ... беймәлім сыры ашылмақ. Сөйтіп, олар
белсенді қолданысқа түседі. ... орта ... оқу ... ... ... жырлар мен ақын-жыраулар толғауларының
мәтінін оқып, түсіну, талдау жұмыстары сапалы деңгейге көтерілмек.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық ... ... ... ... ... ... айтқан, зерттеу жүргізген шетелдік ғалымдар еңбегі,
ұлттық лингвистикадағы салмақты да маңызды ... мен ... ... ... Ұлттық лингвистика бойынша қазақ ... ... ... қалаған С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, Қ. Жұбановтармен
қатар, зерттеулерді жаңа белеске көтерген Р. Сыздықова, Ә. ... ... Қ. ... Б. Момынова және түркі тілдері туралы толымды ой-
пікірлер айтқан Л.Н. ... Б. ... В.В. ... теоретик ғалымдардың еңбектері басшылыққа алынды.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... жыр, ... ... ... ... зерделеген бұл жұмыс нәтижелерін қазақ
эпосы және жыраулар толғауларының тілі, қазақ әдеби тіліне ... ... ... ... оқу ... қазақ филология
бөлімдерінде тіл білімінің лексикология саласы бойынша арнаулы курстар мен
семинар сабақтарды оқытқанда, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... аудару кезінде көмекші құрал ретінде
пайдалануға болады.
Зерттеудің әдістері. Зерттеу ... ... ... жинақтау және
салыстыру, түсіндірмелі әдістер қолданылды.
Қорғауға ... ... ... ... тілі туралы түсінік бергенде халық тарихына шолу жасай
отырып, ру, ... ... мен ... ... ... болып табылады;
- әдеби тіл туралы тұжырым жасағанда оған ... күн ... ... жүріп өткен ұзақ тарихын түгелдей саралап өткен жөн;
- қазіргі ұлттық тілімізге бөгде элементтердің ену, ... ... ... ... – бірден-бір дұрыс қағида;
- ноғайлы-қыпшақ жырларының тілі - қазіргі қазақ әдеби тілінің негізгі
арналарының бірі екендігі дау тудырмайтын мәселе;
- ... ... ... ... көптеген түркі тектес халықтардың
ортақ әдеби мұрасына айналған ... ... ... ... ... өз ... ... түсіндіріп оқытуға мүмкіндік тудырады;
- семантикасы түсінікті сөздер қолданысқа белсенді түсе алады;
- зерттеу нысанына алынып отырған дәуір ... ... ... жүйесін қарастыра отырып, халқымыздың ... ... ... болады;
- сол кезеңде қолданыс тапқан түр-түс атауларын бүгінгі қолданысымен
салыстыра ... ... ... ... ... – олардың
этимологиясын зерделеуге мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен ... ... ... тілдік
ерекшелігін қарастырған зерттеу жұмысының мазмұны республика көлемінде
жарияланған ... ... ... ... және ... ... ... – іс-тәжірибелік конференцияларда
жасалған баяндамаларда көрініс тапты. Атап айтқанда, С. Аманжолов ... ... ... ... ... ... ... проблемалары және оны шешу жолдары» атты халықаралық ғылыми-
практикалық ... ... ... кездесетін
ономастикалар мен қазіргі қолданыстағы терминдердің арақатынасы», Өскемен
қаласындағы Д. ... ... ... ... ... ... «Тәуелсіз Қазақстан: тарих және қазіргі заман»
атты ... ... ... ... ... сан ... түркілік дүниетаным көрінісі», С. Аманжолов
атындағы ШҚМУ 55-жылдығына ... ... ... ... ... конференциясфнда «Ноғайлы дәуіріндегі
толғаулар мәтінінде кездесетін фразеологизмдер семантикасы» тақырыптарында
баяндама жасалды. ... ... ... Хабаршысында «Ноғайлы дәуірі
тудырған әдеби мұраларда кездесетін антропонимдер сипаты», «Ноғайлы дәуірі
әдебиетінде кездесетін антропонимдердегі ... ... ... ... әдебиеті үлгілерінде кездесетін зоонимияның
этнолингвистикалық ... атты ... ... ... ... Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі екі
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.
1 НОҒАЙЛЫ ... ТІЛІ – ... ... ... ... ... КӨЗДЕРІНІҢ
БІРІ
1.1 Ноғайлы дәуірі және ноғайлы әдебиеті туралы ұғымның қалыптасуы
Сан ғасырлық тарихы бар, миллиондаған ... ... етіп ... тіл ... ие болған қазақ тілі сияқты дербес құбылыстың
тарихын танып білу үшін, оның белгілі бір ... күйі мен ... жеке ... ... ... жасау, әр қаламгердің рөлі мен
үлесін көрсету, белгілі бір ... ... ... әр ... мен ... дұрыс табу сияқты мәселелерді қарастыру өте
маңызды.
Қазіргі ... ... ... тарихын көне түркі, орта ғасыр, әдеби
ескерткіштері материалдары негізінде зерттеу ... ... ... оның тілі ... түркі халықтары мен этностары тарихы сияқты көне
түркі, орта түркі дәуірлерінен, көне тілдер мен ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылатын қыпшақ
тілінде жазылған мол әдеби мұралардың барлығы бірдей ... ... ... ... тілдік ерекшеліктеріне қатысты мәселелер толығымен
шешімін тапты деп айтуға әлі де болса ... ... ... ... ... жүрген қазақ, татар, қарақалпақ, құмық, башқұрт, ... өз ... жеке ұлт, ... тілі болып қалыптасуына Ноғайлы
дәуірінің ... де ... ... ... даму жолы ... ... тарихымен ұштасып жатады және
оның көптеген мәселелері ұлт поэзиясын танып-білумен де ... ... ... ... ... сол ... әлеуметтік тарихымен тығыз
байланысты. Саяси-территориялық бөліктерге бөлініп тіршілік етуі де ... ... ... ... ... зерттеу үшін сол халықтың рухани-мәдени
дүниесінің тарихымен жақсы танысу ... ... ... ... әдеби тілінің қалыптасып, дамуы көркем әдебиетінің, оның ... бары мен ... ... ... ... ... бүгінгі
тілтану теориясы мақұлдайды.
Қазіргі қазақ әдеби тілі ... ... және ... ... қызмет етеді.
Жазба әдебиеттің дамуы, кітап шығару ісінің орасан өсуі, ... ... ... саласының қазақ тілінде зерттелуі, ... ... ... ... ... қазақ мектептері мен
жоғары оқу орындарын оқулықтармен және өзге де әр ... ... ... ... ... мәдени-әлеуметтік шаралардың кеңінен
жүзеге асуы қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... жағдай жасаса,
ауызша түрде қолданылуына жасалған жағдайлар одан кем ... Ең ... ... ... ... ... баяндамалар жасау, ғылыми тақырыптардағы
дәрістердің оқылуы – осылардың барлығы да ... ... ... ауызша
түрі.
Әдеби тілдің ауызша түрі ел тарихында тым ертеден бастап бар.
ХІҮ-ХҮІІ ғасырлардағы ... ... ... жаңа ... халықтың сөйлеу тілі мен оны құраған ру-тайпалардың ... ... ... ... негізінде ауызша дамыған әдеби тіл қызмет етті.
Яғни, ХІХ ... ІІ ... ... қазақтың төл жазба әдеби тіліне
дейін оның ауызша тараған әдеби тілі өмір ... ... ... ... ... тілі ... ... жазба әдеби тілі де болған. Әдеби
тілдің бұл екі типі қазақтың төл, ұлттық жазба тілінің тез ... ... ... ... бірден-бір жол ашып, арнасын салды [1, 16 б.].
Әдеби тілдің ауызша түрі - ... ... ... тілдік-стильдік
элементтерді пайдалану қағидалары, кімдерге қарата айтылатындығы т.б.
жағынан жазба тілден де, ауызекі сөйлеу ... де ... ... ... ... ... радио мен телевизия тілін, лекторлар мен
үгітші-насихатшылар, сондай-ақ баяндамашылар тілін әдеби тілдің топ ... ... түрі ... речь), ал күнделікті тұрмыстағы сөйлеу ... ... тілі ... ... [2] деп ... ... тіл жайын арнайы сөз еткен М. Әуезов: «Қазақтың әдеби тілін
Абайдан басталады дейтін тілшілерге дау ... ... ... қазақ
халқының көп ғасырдан келе жатқан мол эпостарындағы, ұзынды-қысқалы
салттық, тарихтық ... ... ... өлең ... ... бола ма?» - деген өте құнды пікірімен сөзсіз келісеміз [3, 60-61
бб.].
Қауымдық (қоғамдық) мүдделерді топ алдында көздейтін ... ... жер ... ... ... құн дауы ... ... жиын алдында шешу,
өлгенге көңіл айту, ... ... ... ... ... ... ауыл ... туған-туыстардан құралған үлкенді-кішілі ұжым
алдында айтылуы, үлкендер мен «аузы ... ... қара ... ... ... айтылатын үлгі-өнеге, өсиет сөздердің де бір адамға
емес, көпке ... ... ... ... ... ... ... әрі ұзақ уақыт сақталып келуіне себепкер болған. Екінші жағынан,
бұрын қазақтарда айтар ... ... ... ... бойынша сөйлеу дәстүрінің
болмауы да көп әсер еткен. Қазақ топырағында шешендік дәстүр күшті дамып
келді. Оның ... ... ... ... болған жоқ, яғни қазақта
Демосфен мен Цицерон туралы естімеген шешендердің өздерінің сөздері қуатты
шығып ... ... ... ... поэзияны тудырушы-ақын-жыраулар
осы дәстүрді дамыта түсті.
Зерттеушілердің көпшілігі «әдеби тіл» ұғымы тарихи жағынан ... ... ... ол ... бір ғана таным-анықтама барлық тілдердің әдеби
түрінің даму ... ... ... ... сай ... шарт ... ... халықтардың жазу дәстүрі тумаған немесе өрбімеген, я
болмаса бір ... ... ... ... әр ... себептермен дамымай қалған
дәуірлерінде де әдеби тілі болуы мүмкін ... ... де орын алып жүр ... б.]. ... тіл» ... ұғым ... тілі үшін де ... құбылмалы
түсінік. Қазіргі қазақ тілі үшін оның жазба ... ... сан ... ... ... өмірінің барша саласына түгел қызмет етуі ... ... Ал бұл ... ... ... ... еткен әдеби тілдер
әрдайым барлық дәуірлерде бірдей жауап бере ... Және ... ... ... ... ... ... міндетті де емес, мүмкін де емес [1, 10 ... ... ... ... ... сол ... ... тығыз байланысты. Қауымның ру-тайпалық дәуірін былай қойғанда,
бірнеше саяси-терртториялық бөліктерге бөлініп, бытырап келген ... ... тілі мен ұлт ... ... ... әдеби тілінің бірдей
болмайтынын білеміз.
Қазақ халқы әр түрлі тайпалық одақтар мен ... ... ... ... түрік руларынан құралды. Осындай тілі ортақ, әдет, ... ... бір тобы ... Ноғай Ордасынан қосылды. Ал бұл орданың екі-үш
ғасыр ... өмір ... ... ... ... ... ... атақты Алтын Орда мемлекеті қалыптасты. Жошы
ұлысына қарайтын бұл мемлекеттің құрамына орыс ... ... ... ... ... ... Хорезм жері кірді. ХV ғасырда Алтын Орда
үш хандыққа – 1420 ж. Қырым хандығына, 1433 ж. ... ... 1466 ... ... бөлшектенеді және оның құрамынан көшпелі ... ... мен ... ... бөлініп шығады.
Алтын Орданың ыдырауы және Ақ Орданың әлсіреуі барысында Қазақстан
территориясында пайда ... ірі ... ... бірі Ноғай
Ордасы болды. Ноғай аталған халықтың негізін монғол жаулаушыларының
құрамында ... ... ... Олар ... ... ... ... уақыт өте келе жеке халық ретінде дүниеге ... ... ... ... Алтын Орда әлсіреп, құлдырауға бет алған ... ... ... ХІІІ ... ... жартысында бөлектене бастады. Бұл
үрдіс Едіге би тұсында ХІҮ ғасырда да ... оның ... Нұр ... ... ... ... ... тайпа маңғыттар болды. «Ноғай»,
«ноғайлықтар», «Ноғай Ордасы» ... ... ... ... ғасырдың басында ғана пайда болды. Ноғайлықтар өздерін маңғыт деп,
ал өз ұлысын – ... ... деп ... ... ... ... осы ... ғасырдың екінші жартысында маңғыттар Алтын Орданың уақытша
билеушісі түмен басы Ноғай иелігінің ... ... ... барып «Ноғай
Ордасы» ұғымы шыққан [5, 188-189 бб.].
Ноғай Ордасының негізгі территориясы Волга мен ... ... оның ... ... төменгі бойында немесе Сарайшық (Жайықта)
ауданында болатын. Шығыста ноғайлар Жайықтың сол жағалауы ... ... ... ... ... ... ... жерлері Қазанға
дейін, оңтүстік-батыста Арал өңірі мен ... ... ... ... ... олар ... мен ... жететін.
Ақ Орда құрамында болашақта ноғай, қарақалпақ, өзбек, қазақ халқының
құрылу үрдісінде негізгі роль ойнаған тайпалар болды. Сол ... ... ... мен шығыстағы Моғолстан жеріне дейінгі кең байтақ өңірде
қоныстанған халық ... ... еді. ... ... ... ... қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қыпшақ, кенгерес,
қарлұқ, алаш, тама және ... ... ... ... негізін қалаған
Едігеге, оның ұрпағы Нұраддынға, ноғай батырлары Орақ, Мамай, Қарасай,
Қази, Нәрік, ... Ер ... Ер ... ... ұлы ... ... ... мемлекеттік иелікте дүниеге келді. Ноғай Ордасын мекендеген тайпалар
қазіргі Ставрополь өлкесінде, Дағыстанда, Қарашай-Черкес ... ... ... ... ... ... халқының этникалық құрамына енді.
Сол кездегі Орда басшылары арасында билік пен жайлау үшін үнемі күрес
жүріп ... ... ... қираған тамтығынан құрылған ... ... ... ... ... да ... құрылым емес, көбіне саяси
құрылым ... ... ... ... ... ... халқы қалыптасуының
күрделі этникалық үрдісіне тікелей ... ... ... Ордасының Орыс мемлекетімен сауда-экономикалық және
саяси байланыстары бірте-бірте қалыптаса бастады. ... ... ... ... Орда ... ... ... күшке айналғанын
көрші ірі мемлекеттер қатты ... ... де, ... да оларды ішке
тартып, өз жақтарына шығаруға ұмтылған. Әсіресе орыс ... ... ... ... ... ... икемді түрде пайдаланып,
жауларының бірін екіншісінің таяғымен есеңгіретіп тастап отырғаны, өздеріне
керек ... ... таса ... ... ... беріп, кейде Ресейге
көшіріп әкелгені, одақтастары айнып ... үшін ... алып ... ... қадам еді. Ресей мемлекеті қанатын кең жайып, көрші
елдерді бодан ете ... ... ... күшіне ғана емес, әлгі елдерге
өштігі бар үлкен ... мен ... да ... ... ... ... ... негізінен осындай қызмет атқарған. Басқа ... ... ... ... ... Алтын Орданың шаңырағын
шайқалтуға көп әсер еткені мәлім. Ноғайлы тарихын сөз еткенде, ол ... Орда ... ... ... ... ... мүддесіне қайшы
келген жерлері де кездесіп отырады.
ХҮІ ғасырдың екінші ... ... және ... ... қосылғанынан кейін, Ноғай Ордасы бірнеше дербес иеліктерге ыдырады,
оның ыдырау үрдісінде халықтың бір бөлегі қазақтың Кіші ... ... ... ... ... құрылуы кезіндегі және әдебиеті ... үлес ... осы Кіші жүз ... ... ... ... Солтүстік Кавказға іргелес далалықтарды, Еділ, Жайық бойларын
қоныстанғаны белгілі. Ал ... ... ... ... дейінгі жерлерді
иемденетін. Ноғайлар мен қазақтар аралас-құралас отыра берген; кей ауылдар
бірге ... те ... ... ... ... мен ... ... қыз алысып, қыз
берісіп тұрған. Ара-тұра жайлау-қыстаулар үшін, олжа үшін соғысып қалып
отырғанымен, ноғайлар мен қазақтар ... тату ... ... ұқсайды.
Өзара туыс екі Орда – ноғайлар мен қазақтардың бірге көшіп жүрген уағы ... боз ... ... ... ... ретінде еске алынады деп
жазады Шоқан.
Қазақтар мен ноғайлар кейде тіпті ... ... ... ... ... ... құрамы бірдей-тін де, тіліндегі, салтындағы айырмашылық
жоққа тән еді. Сондықтан көңіліне билеушісі жақпаған рулар бір ... ... ... өте ... Бұл ағым ... қазақтан ноғайға қарай
емес, керісінше болған. «Алаштан қазақ тараған, Ноғайлыға ... ... ... Бір-біріне жараған, Ноғайдан қазақ бөлініп, Үш жүз болып
тараған...» деген жолдар осындай тарихи жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... хандығының құрамына көптеп өткен
бір уағы – ХҮІ ғасырдың 50-жылдары. Орыстарға қарсы партияның басшысы –
қазақ ... Орақ ... ... мәлім Жүсіп би мен ... ... ... Жүсіп өлімімен аяқталады. Осы аласапыран кезінде Жүсіп ... ... ... ... ... Жаңбыршының жақтастарының көбі қазақ
хандығына өтіп кетеді.
Ноғай Ордасындағы бірталай түрік руларының қазақ халқының құрамына енген
тағы бір уағы – ХҮІІ ... орта ... ... Еділге келгенде
ноғайдың біраз рулары осы қалмақтардың қол астына қарап қалған да, негізгі
бөлігі ... ... ... өтіп ... ... ... соң қалмақтардың
қол астында қалған рулар түгелдей ... ... ... Ордасының белгілі билері мен мырзалары: Мұса, Жаңбыршы, Мамай,
Орақ, Алшы Смайыл (Исмайыл), ... ... ... ... ... Бұл құбылыстың себебін түсінбеген проф. ... ... ... жыры ... ... ... ... теріс
қорытындыға келеді. Бұл жерде біз қазақтар мен ноғайлардың ұзақ уақыт бойы
Алтын ... ... ... болғандығын, екі халықтың бірлігінің ХҮІІ
ғасырға дейін үзілмегенін, сондықтан біздің фольклорымыздың, ... ... ... ... еске ... [6, 34-35 ... ... Ордасының Қазақ хандықтарының қалыптасуына үлкен ... ... ... да осы ... құрамына кірген халықтар негізінде
пайда болды. Бүгінгі таңда Солтүстік ... осы орда ... ... ... қарашай халықтары тұрады.
Бұл күнде бұрын ноғайлы әдебиеті делініп келген туындылардың көпшілігі
қазақ әдебиетінің қорына қосылып, оның төл ... ... ... Тілдік
ерекшеліктерінен де бәлендей көзге ұрып тұрған өзгешеліктер бірден ... ... «Ер ... «Жиренше шешен», «Алдар Көсе» т.б. ертегі,
аңыздар мен «Алпамыс», ... ... ... ... «Ер Тарғын», «Ер
Қосай», «Ер Сайын», «Едіге», «Қырымның қырық батыры», «Ер ... ... ... ... ... ... – сол ... заманының мұралары.
Аталған жырлардың негізгі кейіпкерлері - ноғайлыдан шыққан адамдар. Әрбір
жыр өз қаһармандарын ... ... не ... ... ... деп
танытады. Мәселен, «Қамбар батыр» дастанында Қамбардың тегі ... ... сарт ... ... ... ... Осы жырдағы Назым
сұлудың әкесі Әзімбай – он екі ... ... дей ... оның елін ... еді ... Сондай-ақ, Ер Сайынның әкесі Бозмұнай да ноғайлының –
жүз отыз жас ... ... Қара ... Қобыланды да ноғайлы. Естерекұлы
Ер Тарғын мен ... ... ... ... ... де «қалың ноғайлы
елінен». «Он сан ноғай Орманбет би заманында Қарабай мен Сарыбай деген бай
болыпты» ... ... ... Көрпеш – Баян сұлу» жырында да кездеседі.
Ноғайлы дәуіріне жататын қазақ әдебиетінің мол да құнарлы ... ... мен ... ... ... аттары әйгілі боп келген қазақ
жырауларын ел ноғайлы немесе ноғайлыдан шыққан деп ... ... хан ... өмір ... ноғайлының Сұрғылтайұғлы Сыпыра жырау,
Жәнібектің тұстасы Асанқайғы мен Жиренше ... ... ... шыққан. Ел
аузында сақталған бір өлеңде : «Тегінде ... ... бір, ... Оралды қылған дүбір...» делінуі тегін емес. Қазтуған, ... ... ... да ноғайлы елі атынан сөйлеп отырады.
Олардың шығармаларында «Ноғайлының ауыр жұрт», ... би ... күн, ... ... ... күн», Шалкиіз «Қара ханға», «Ер Шобан», ... ... ... тоғыз батырдың бәрі де ноғайлының аты шулы, аруақты
ерлері боп баяндалады. Демек, жоғарыда ... ... ... ... Доспамбет, Шалкиіз жыраулар жасаған 14-16 ғасырлардағы қазақ
поэзиясы түгел дерлік ноғайлы дәуір ... ... ... ... ... өзбек халықтарында жоқ, Алтын Ордаға
қараған ... ... ... ... одан ... ... қазақ
тайпаларында ғана кездеседі. Онда Алтын Орданың күйреуі, ноғайлының бүлінуі
дейтін оқиғалар ғана бар. Бірінші белгіні еске алушылар, ... ... ... ... да Алтын Орданың құлауымен байланысты туған ... сол ... мәні ... ... ... бүлінуі» дегенді обьект
етушілер оны Орманбет ханның өлтірілуімен байланыстырады. Бірақ олар ... ме, сол ... ... қай ... ... ... жіктемей, екі
түрлі оқиғаны тарих сахнасына тұтас қойып, тұтас әңгімелейді. Аз зерттелген
ноғайлы эпосының несін аламыз, несін алмаймыз ... ... өзі ... сөз ... ... эпосы – қазақ эпосының бір саласы. Ноғайлы ... ... Қази ... бар. ... бұл ... ... өту ... егер
оған мүмкіндік болмаса, сол төрт жырдан қашу керек деседі. Екінші біреулер
тек Едіге жырын тастап, ... ... ... ... нені де ... ... сөз етіп, дәлелдеу керек [7, 190-191 бб.].
Енді ноғайлы дегеніміз кімдер деген таза этностық мәселеге келейік.
Ноғайлар төрт түрлі: 1. Сары ... ... 1380 ... соң ... ... ... ... Қазан, Қырым, Қасимов (Еділ) хандықтарын жасайды.
Өздерін татар (монғол) деген. 2. Қара ... ХҮІ ... ... он сан ... ... ... ... оның ханы Орманбетті қазақтар
өлтірген (1560 ж.). Олардың елі – барабы татарлары. 3. ... ... ... ... ... көп ... ... жерлес, тілдес болған.
Едіге, Орақ, Қарасай-Қази маңғыттан шыққан. Ноғай (маңғыт) ... ... ... ... қараған еді [7, 348 б.].
Ал «ноғай» сөзінің семантикасын анықтау үшін Әуелбек ... ... және ... ... ... мен ... ... тарихат» деген еңбегіндегі берілген мәліметтерге иек
артпақпыз. Бірінші автор «Ноғай» ... ... ... - ноқай, ол монғол
сөзі болса керек. Ноқай шақшаға қан ... ... соны ... ... аурумын деп Тоқтамыс билігі үшін таласқандардың бірі. Ноқай Қырым
хандығына арқа ... ... ... хан ... деп ... ... ... [8, 194 б.]. деген мәлімет берсе, екінші автор: «ноғай халқы
мен ... ... ... арғы түбі бір. Академик Н.А. Баскаковтың
тіл классификациясы солай, шындығында ... өзін ... ... ... ... еркіндік, бостандық сүйгіштікті содан алған. Ноғай
еркін де, ... еш ...... ... да ... өмір ... ... нағыз қаһарман адам. Оның соңындағы халық сол ... ... ... ... дейді. Қарасақ, екі автордың да ойлары ... ... ... кете ... Соған қарап, «ноғай» ... ... пен ... білдіретінге саяды деген пікір
айтқымыз келеді. Жалпы халқымыздың сондай қасиеттерге ие екендігін ... ... ... ... тарихи оқиғалар да айғақтап бермеді ... ... тіл ... мен ... танытатын зерттеу еңбектерден осы
сөздің семантикасына байланысты басқа мәлімет болмағандықтан, жоғарыдағы
авторлардың ... ... ... ... ... ... ... эпосы елдің тілдік,
халықтық тұтастығы орныққан дәуірлерде туған. Оның басы ноғайлы дәуірі ... ғғ.), аяғы ... ... ... халықтары болды деген анықтама береді.
Бірақ қай кезде болмасын, барлық тірлік, даму ... ... ... ... ... ... ... келген, өздерінің
еркіндігі үшін сан заман Қытай мен Монғол, Иран мен Араб ... ... ... ... Сол үшін де ... эпосының басы
тайпалық одақ дәуірінен басталған деген ... ... ... ... ... ... Онда ноғайлы мырзалары мен
батырлары тақ ... ... ... ... ... ... ... бүгінге дейін алып келеді (Аңшыбай, Қарадөң, Асан ұрпақтары). Ал
оғыз-қыпшақ заманында ... ... ... оқиғалары қосылып қайта
жырланған эпостардың кейіпкерлері Алпамыс, Қобыланды ... ... ... біз көбінесе Батыс Қазақстан тұрғындарының арасында туып,
сақталған Мұса, Мамай, Орақ, Қарасай, Қази ... ... ... көп ... ... ... болды деген
түсінік бар. Оны орыс кеңес ғалымы В.М. Жирмунский өзінің түркі тілдес
халықтардың ... ... ... осы ... ... ... ол ... ертегілердің белгілері эпос құрамына етене араласып,
жаңа сапаға ие ... мол ... ... ... ... ... тағдырын, түп негіздерін тану үшін, ауыздан ауызға таралып келген,
уақыт шаңына көміліп қалмай, саф алтындай ... ... ... ... ... эпостар тарих оқулығының орнына жүре ... ... ... ... дәл жылы мен айын ... білу ... Сонда да болса
жырлар шежіре тізбегінің ұлы көшінен адастырмайтын, ақиқатты тек өзіне ғана
тән тәсілдермен жаңғыртып елестететін аса ... ... ... ... ... ... бір дәуірлер мен оқиғалар, тарихи қайраткерлер жөнінде
өз түсінігі, бағасы сақталған. Халықтың дүниетанымы, салт-санасы, ... ... ... ... ... сақталған халық әдебиеті туындыларының үлгілері
белгілі дәрежеде әсіреленіп берілетіні – ежелден келе ... ... ... ... ... ... ... және сан рет қайталанып
айтылмаса, шындық дегеннің өзі бірте-бірте көмескіленіп, ақырында мүлде
ұмытылып ... ... ... Сол ... де ... ... ... Қорқыт ата
дәуірінен желі тартып келе жатқан «Алпамыс» батыр жыры да ... ... ... сол ... ... арқау бола отырып, «ноғайлы дәуір
әдебиеті» деген атаумен орнығып отырғаны. Осы пікірді ... ... ... да ... ... Қобыланды мен Қараманның достығы – ... ... ... ... Сонда ол шамамен ІХ-ХҮІ ... ... ... ... Бұл ... ... қарсы аттануы ноғайлы емес, оғыз
дәуірінің оқиғаларынан хабар берсе, эпос айтушылары оны ... ... ... ... ... де ... замандар жайында жазба деректері көп сақталмаған
қазақ халқының бұрынғы кезеңдерін неғұрлым толығырақ пайымдау ... ... ... ... ... дәні мен нәрін, танымдық және
тәрбиелік қасиетін зерек ықыласпен ... ... ... ... ауызша таралып келген халық жәдігерлері көне ... ... ... ... ... жарайды. Бір замандарда халқымыздың наным-
сенім, салт-санасы, тіршілік ... өмір мен ... ... ұғымының
қандай болғандығын ауыз әдебиетінің ескерткіштері анықтап бере алады. Тіпті
олардан халықтың ерте кездегі өмір кешкен ... ... ... ... ... ... ... деректерді табамыз. Көптеген елді мекен,
кейіпкерлердің аттары мен есімдеріне ... ... ... ... ... - ... тілге тигізген ықпалы ашылады.
Қазақтың қаһармандық жырларының бәрінде бомаса да, ... ... ... да ... да бір ел ... ноғайлар аталады да, жырлардың көбі сол
ноғайлы дәуірінің туындысы ретінде ... ... ... әдебиеті
туралы алғашқылардың бірі болып Шоқан Уәлиханов та ХІХ ғ. сөз еткен еді. Ол
өзінің еңбектерінде қазақтың ... ... ... ... ... ... ... [9, 138 б.] Бұндай қорытынды жасауға көп жырларда Ноғай
ордасы кезінде жасаған кейбір ... ... аты ... ... болса
керек. Және Шоқан Торғай даласынан «Ер Көкше», «Едіге», «Орақ» жырларын
жазып алады.
Кейіннен Сәкен Сейфуллин ... ... ... ... эпикалық
аңыздауларға «Ноғайлы дәуірінің туындылары» деп сипаттама берген [10, ... ... ... ... ... жырлардың көпшілігі қазіргі
қазақ атанып отырған ... ... ... ... ... ... Ноғайлы батырларын әңгімелеген.
Қазақтағы батырлар жырының дені «Ноғайлы дәуірінде ... дей ... ... үшін сол ... ... тарихи деректер келтіреді. Сонымен
қатар жырлардың Ноғайлы дәуірінде туғандығын көрсету үшін бірнеше жырдан
(«Қозы ... – Баян ... ... батыр», «Ер Сайын», «Қобыланды батыр»,
«Ер Тарғын», «Ер Көкше», «Жабай батыр» т.б. ... ... ... ... ... қазақта эпостық жырлар тек «Ноғайлы дәуірінде» туған
деген пікір баса айтылады. Әрбір ... ... ... ... С. Сейфуллиин тың ғылыми тұжырым жасап отырған. Қазақ эпосын ұлы,
кіші батыр деп ... ... және ... белгілі бір елдің басы
бүтін иемденуіне, бауыр басуына ... ... жоқ ... ашық ... ... ... Қазан, Еділ бойлары, Башқұртстан, Өзбекстан,
Қарақалпақ және басқа жерлердегі түркі-монғол руларының ол заманда ... ...... ... ... ... айтылған жырларды,
әңгімелерді «біздікі еді» десе, - ... ... Олай ... хақылыры
бар. Ноғайлы заманынындағы ноғайлының батырлар әңгімесіне бәрі де ортақ
деуге ... ... ... ... та ... ... пікірін тарихи
деректермен дәлелдеп айтып, әр батырдың шыққан тегіне үңіледі.
Сәкен өз тұжырымдарын бекіте түсетін мағлұматтарды түркі ... ... көп ... ... ... ... айтқан, бүкіл шығыстану
ғылымына үлкен үлес қосқан В. Радловтың, қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... Ә. ... аттарын зор
ілтипатпен атап, қажетті жағдайда пайдаланып отырады [11, 161 б.].
Ноғайлы әдебиеті туралы пікір айтқан тағы бір ... ... ... ... ... ... ХІҮ-ХҮІ ғасырлардағы Алтын Орда
дәуірімен байланыстырған Шоқан Уәлиханов пікіріне сүйенеді. ... ... ... ... ауыз әдебиеттерінің бір түрі батырлар туралы
жырлар. Бұл ... көбі ... Орда ... ... ... адамдар
туралы. Соған қарағанда бұл жырлар ХІІІ ... ... ... ... ... [11, 10-11 бб.] ... ... дәлелге
келтіреді. Шоқанның бұл айтқандары барлық эпос туралы болмаса да, бірқатар
эпостар жөнінде дәл деуге болады ... ... ... Ғалым батырлар жырының
ішінен «Қобыланды», «Ер Тарғын», «Қамбар», «Алпамыс» батыр жырларын ... ... Қ. ... «Қобыланды батыр» жырының Марабай, Мергенбай, Айса,
Нұрпейіс айтқан нұсқаларын В.В. Радлов нұсқасымен салыстыра ... ... қай ... қай ... ... ... ... жайлы өз
пікірін білдіреді.
Қазақтың батырлар жырының ... ... ... мен ... ... айрықша орын алатын жырлардың бірі – «Ер Тарғын». Ол -
ел ... көп ... ... ... ... рет 1862 жылы ... ... Жырды Марабай ақыннан жазып алып, бастырып шығарған Н.
Ильминский еді. Профессор Қ. Жұмалиев ... рет ... ... «Ер ... жеке-жеке нұсқаларын өзара салыстыра келіп, «сөйтіп, «Ер ... ... ... бар. ... И. ... ... ... нұсқасы
да, екіншісі В. Радловтың Қырым елінен жинаған, «Ер ... атты ... ... болады» деген түйін жасайды [11, 111 б.].
Ғалым осы эпостың тууына ... ... ... ... талдауда
қызықты дәлелдер келтірген. Жырдың өзін негізге ала отырып, оның қай кезде,
қай жерде туған жыр екендігін анықтайды. ... ... ... ... ... Жайық, Шаған бойларында ХҮ ғасырда өмір ... ... ... туған жыр екендігін дәлелдейді. Қамбардың да ноғайлы
батыры екенін жырдың ... ... ... ... Ол үшін ... аузынан шыққан:
Туғызып сіздей сұлтан ноғайлыдан,
Құдайдан айналайын батыр қылған, –
деген сөздерді келтіреді. ... ... ... ... ... ... ... қазақтың төл туындысы, тек ... ... ... билік құрған кез екенін айтады. Сөйтіп, ғалым бұл ... ... мен ... ... ... айтылған мәліметтермен байланыстыра отырып
зерттейді. «Ер Тарғын» да, «Қамбар батыр» жыры да сол ноғайлы дәуіріндегі
қалмақ пен ... ... ... негізінде туған
қазақ эпосы дейтін пікір айтады.
Ноғайлы дәуірі, сол дәуір әдебиеті жайлы пікір білдіргендердің бірі –
Е. ... Оның 1939 жылы ... ... жыры туралы»
деген мақаласы көлемі жағынан ықшам болғанымен едәуір ... ой ... деп ... ... ... ... ... өзінің шыққан заманына, тарихи
дәуіріне қарай бірнеше ... ... ...... ол, – ХІҮ ... болған қаңлы-қыпшақ заманының батырлар жыры: Ертөстік, Құламерген,
Аралхан, Көрұғлы, Бозұғлан, Алпамыс ... ... ... ... ... ... Қобыланды, Орақ-
Мамай, Шора, Ер Тарғын; ЕрКөкше, ... ... ... Ер ... т.б.
ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырдағы қазақ-қалмақ арасының қарым-қатынасына байланысты
батырлар жыры: Есім хан, Қабанбай, Олжабай, ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына байланысты батырлар
жыры: Сырым, Исатай, Махамбет, Бекет, Жанқожа, Ағыбай, Сұраншы, Сыпатай,
т.б.»
Ә. Марғұлан қазақ ... ... бес ... бөле ... ... ерекше атап өткен. Оның пікірінше, эпос тарихы мынадай кезеңдерден
тұрады:
1) Архаикалық кезең. Ол исламшылдыққа ... ... ... мифтері
негізінде жасалған туындылар. Көне ұлыстардың сыртқы жауға қарсы ... ... ... ... ... құс ... Мысалы, Күлтегін
жоқтауы, Құламерген, Шолпан мерген, ... ... Оғыз ... ... ... ... ... (ҮІ-ХІІ ғғ.). Бұл кезде ... ... ... ... араб шапқыншыларына қарсы күресті жырлаған. Мысалы,
«Қорқыт кітабы», «Алдар Көсе», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» т.б.
3) ... ... ... ғғ.). ... ... батыр», «Едіге»,
«Қобыланды», «Ер Сайын», «Қамбар», ... ... ... ... ... ... аталмаған кейбір жырларды көрсетеді.
4) Қалмақ шабуылы дәуірі. ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы «Құба қалмақ» заманы.
Абылай заманындағы батырлар туралы жырлар: Олжабай, Қабанбай, ... ... ... ... ... ... қазақ батырларының хан, сұлтандарға, патшаларға қарсы
күресін бейнелейтін Сырым, Исатай-Махамбет, Бекет т.б. туралы жырлар.
Бұл қазақ ... шығу ... ... жүйелеу ретінде ғылым үшін құнды
болжамдар.
Осы сияқты байсалды пікірлерді ғалым Асанқайғы туралы да ерте ... ... абыз ... ... аңыздарын көп жинап, оның тарихи адам
болғанын дәлелдеуге күш ... ... ... Н.С. ... өзінен бұрын жазылған қазақ
фольклористерінің еңбектеріне және орыс ... ... ... пікірінше, қазақ эпосы бірнеше ғасырлар ... ... ... арғы ... ... тегі – ... ... қағанаты
құрамындағы ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы ру-тайпалардың жырлары мен ... ... пен ... ... ғ.), Ақ Орда мен Ноғайлы ... ... ... ... ... ... көптеген рулардың,
тайпалардың жырлары. ... бұл ... ... қазақ халқының
этногенезіне араласқан.
Қазақ эпосының ... ... да ... баршылық.
Мәселен, Алпамыс туралы эпостың біраз бөлшегі оғыздар заманында туған. Ал,
кейбір ... жыры ... ... пайда болған да, кейін ноғайлы
заманында әрі қарай ... ... «Ер ... ... «Қамбар»
жырлары жатады [12, 271 б.].
Сонау көне заманда туған қазақ эпосы ХІҮ-ХҮІ және ХҮІ-ХҮІІІ ғасырларда
жаңа мазмұнға ие болады. ... ... ... ... ... ноғайлыдан
шыққан болып табылып, әр кезеңде шыққан жырлар ноғайлы ... мен ... ... ... ... Н.С. ... ... арқылы қазақ эпосында циклизацияның бар екенін дәлелдейді.
Атап айту керек, сөз болып отырған ... ... ... ... әлі ... ... жікке бөліне қоймаған еді. Әр ... ... және ... жағдайлардың әсерімен туыстас рулар бірде өзара
қосылып, бірде қайта ыдырап, сапырылыса ... ... ... ... ... ... ... тіліне әсер етпей қойған жоқ. Біздің
заманымыздағы ... ... ... ... мұралардың көпшілігінің
қазіргі түрікхалықтарының қайсысына нақты тиесілі екендігін дәл ... ... Бұл ... де ... ... орта ... қалған түрік
ескерткіштері қазіргі қазақ, татар, анатөл-түрік, өзбек, қырғыз, ноғай,
түркмен т.б. ... ... ... ... әдеби мұра, солардың бәрінің
де әдебиетінің басы болып есептеледі
Ал зерттеліп отырған дәуір әдебиеті туралы ... ... ... тың ... ... ... ... тарихын жүйелеуде жаңа леп
әкелген М. Мағауин былай дейді: «Қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... бай рухани қазынаның заңды мұрагері еді. ... ... ... бойы ... мол мұрадан нәр алды, ежелгі дәстүрлерді
дамыту, тың ... ... соны ... ... ... күш алуына байланысты бұл кезеңде көне ... ... ... еді. Оның ... араб ... басты. Шығыс тарихшыларының
айтуынша, қазақтар өздерінің ... ... ... оқытатын
болған. Халық арасынан сауатты, өз заманы үшін білімдар ... ... ... нұсқасы деп танылуға лайық шежіре жинақтары, тарихи үлгідегі
шығармалар ... Бұл ... ... ... ... ... ... жеткен тарихи прозалық шығарманың үлгісі – Қадырғали
Жалайырдың «Жамиғ-ат-тауарих» («Шежірелер жинағы») атты ... ... ... көне ... шолу жасай келіп, ХІҮ-ХҮІ ғасырлардағы
Қазақстан тарихына арнайы тоқталады, ... ... ... ... ішкі-сыртқы халі, көрші жұрттармен арақатынасы, қазақ
хандарының генеологиясы туралы ... ... ... ... өз ... бойынша, орта ғасырлардағы әдеби түрік тілінде жазғанымен, ... ... ... ... ... кеңінен қолданған. Қазақ
халқының мақал-мәтелдері, нақыл, ... ... ... ... шешендік сөз үлгісімен жазылған тұстарынан орта ғасырларда қазақ
арасында дәстүрлі тарихи проза үлгісі қалыптасқандығы аңғарылады.
Әлбетте, қазақ әдебиетінің ... ... ... жол ... алғашқы
қадамдарының өзінен-ақ кемел өре көркем келісімге жетуі заңды ... ... ... ... дербес әдебиеттің алғашқы өкілдері өз кезінде бүкіл
Дәшті Қыпшаққа ... ... ... ... Қазтуған жыраулар
мұрасын біз жаңаның басы ғана емес, көненің жалғасы деп те қарауға тиіспіз.
Бұлардың біздің ... ... ... Көк Орда ... ... ... көшіп, тәуелсіз ту ... қилы ... ... ... ... ... халықтың өз кезіндегі елеулі ... ... ... да ... Елге ... ер-азаматқа ақылгөй
болған жыраулар қазақ поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт-бағдарын, идеялық
тұғыры мен көркемдік биігін де айқындап кетті» [13, 237 ... ... ... да - біз ... ... ... ... өмір
сүрген дәуір.
Енді осы кезең әдебиеті үлгілерінің жариялануы ... ... ... алғаш ақын-жыраулар мұрасы жинақталып, бір ... ... ... ... ... рет 1971 ... антологиясында жарияланған еді. Оны құрастырып, ... М. ... ... Оған дейін көне дәуірде жасаған сөз
зергерлерінің көпшілігі жұртшылыққа мүлде бейтаныс, ал ... ... ... ... ғана белгілі ... ... ... ... ... ... ... басылған
Арыстанғали Берқалыұғлының «Ақын», Мақаш ... ... ... ... ... «Көксілдер», Мұхамед Османовтың «Ноғай уа құмық
шиғырлары», Құрманғали Халитұлының «Тауарих хамса» және басқа ... ... ... басылған. Сонымен қатар, Ғылым академиясының қолжазбалар
қорында Мәшһүр-Жүсіп ... ... ... ... ... Жақыпбаев, Фатима Ғабитова, Мариям Хакімжанова ... ... ... де ... ... ... туралы мәліметтер Ш. Уәлиханов еңбектерінде де
кездеседі. Ол өзінің «Записки о киргизах» деп аталатын көлемді еңбегінде:
«Асанның аты тек ... ғана ... ... қырғыз еліне де мәлім, ол «Манас»
жырында да аталады. Асанды қарақалпақ халқы да жақсы біледі» - дейді Шоқан.
Г. ... ... де Асан ... ... ... делінген.
Құрманғали Халидовтың «Тауарих хамсасында»: «асанның асыл түбі ноғай,
әйгілі Майқы бидің тұқымы» деген мәлімет беріледі.
С. Сейфуллин де ... 1932 жылы ... ... ... ... ... ... жариялаған. Сәкен 1931 ж. «Қазақтың ескі әдебиет
нұсқалары» жинағында Асан мен ... ... ... ... үзінді жариялаған.
Профессор Б. Кенжебаев 1942 жылы жазған ... ... ... толғауларына жоғары баға береді.
М.И. Фетисов өзінің 1956 ж. «Ресей мен Қазақстанның әдеби байланыстары»
деген ... Асан ... ... ... ... ... халық мұңын
ойлап өикен дана жырау болды деп орынды ... ... ... жатқызып отырған жырлар мәтінінен: «Он сан ноғай
бүлінген»; «Алаштан ... ... ... ... Жауға алдырмай
ноғайлар, Бір-біріне жараған, Ноғайдан қазақ ... Үш жүз ... ... ауыр ... ... би ... күн, он сан ноғай
бөлген күн», деген жолдар жиі кездеседі.
Осындағы «Он сан ноғай ... ... «он сан» деп ... басқа
сан емес, он деп көрсетілу себебіне үңілу керек. Осы ... ... ... ... ... арғын, қаңлы, алшын, қыпшақ, кенгерес,
қарлұқ, алаш, тама және басқа да тайпалар енгені атап өтілді. ... ... ... атауларының қалыптасуына белгілі бір өмір сүрген,
тұрған жерлерінің атауы, ұсақ ... мен ... ... саны да ... ... тоқсан баулы өзбек деп аталуы оның құрамына тоқсанға ... ... мен ұсақ ... бірігуіне байланысты аталған деген
пікір бар. Сол сияқты ... ... ... ... ... ... атап ... үшін, олардың санына байланысты «Он сан ... ... ... ... ... халықтарының тарихынан ондай мысалдарды көптеп
кездестіруге болады.
Ақ Орда аймағында қазақ хандығы пайда болды. Қазақ деп аталғанымен бұлар
да сол ... еді. ... неге ... деп ... ... ... келетін болсақ, мынаны да ұмытпаған жөн. ХІV ғасырдың ... ... Орда ... ... тайпалар дәстүрлі «қыпшақ» атының
орнына «өзбектер» деп ... ... ... ... ... бағыттарына
орай үш тайпа топтарына бөлінді: біріншілері Мұхаммед Шайбаниға ... ... ... деп ... қыпшақ тайпаларының бөлігі болды. Ал
екіншілері - Жайық пен Сырдария ... ... ... ... ... - ... ... еді. «Өзбек-қазақ» атанған
тайпалар кейін «қазақтар атанды.
Ноғайлы жырлары тізбегіндегі «Ер Тарғын» және ... ... ... ... ... ... қырық батыры (Нұрадин, Орақ-Мамай, Қарасай-
Қази) туралы жырлар, «Ер Қосай», «Ер Сайын» т.б. ... ... ... ... ... ... келіп, бір жағынан оның нәр алған қайнар
көзін құрайды.
Жалпы қазақ әдебиеті дүниесінде эпос - өте ... ... Оның ... ... ... ескі жазба тіліне, тіпті осы күнгі жазба әдеби ... көз ... орны ... ... ауыз ... тілі әдеби сипат
алған, белгілі бір сөз ... ... ... ... қуаты күшті тіл екенін зерттеушілер баса көрсетеді [14, 16 б.].
Осы эпостардың тіл ... ... ... әрі ... бір ... нормалары қалыптасқан болып келеді. Сонымен қатар фразеологияның
да тамаша үлгілері бар. Бұл ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінен, адамның өз басының қасиет-
белгісінен алынған болады. Және метафора, теңеулердің дені мал, оның ... ат, нар, ... қозы қой ... беріледі. Мысалы, «Қобыланды
батыр» жырындағы Қарлығаш өзін ... ... ... қоңыр шұнақ
тоқтымын» деп, ал ағасы Қобыландыны «Судан ... ... ... ... ... Жырлар тіліндегі образдар тек қана мал шаруашылығы емес,
қазақ ... ... ... да, айналаны қоршаған табиғаттан
да алынады. Мысалы, «Қобыланды батыр» жырындағы «аламанға жел берген, ... ... ... фразеологизммен қатар «керегесін отын қып, туырлығын
тоқым қып» немесе «керегесін кескілеп, туырлығын тілгілеп» деген образдар
беріледі. Бұл ... ... ... ақын да ... ... өзі ... ... сипаттарынан көрініс береді. Себебі қырланған, сұрыпталып,
нормаланған сөз үлгілерін ... ... ... ... ... ... Ондай үлгілердің қайталанып қолданылуына ғалым
Р. Сыздық та көптеген мысалдарды Бұхар толғауларынан да келтіреді.
Сонымен қатар ауызша тараған ... ... ... тарапынан, яғни
шығарманың сюжеті, мотиві, образдары жағынан аса бірдей болмағанмен, тілдік
көрінісі тұрғысынан ... ауыз ... ... бары ... фольклор тіліндегі образдардың тілдік көрінісі ақын-жыраулар
поэзиясы тілінде кең орын ... ... ... ... ... тұрмыс-салтқа қатысты фразеологизмдерді таңдауда және ... ... ... дамыған әдеби тілінің бірден-бір көзі – ауыз
әдебиеті үлгілері.
Сыпыра ... ... ... ... зерттеушілердің ноғайлы-
қыпшақ жыраулары деп айтатыны да, Шалкиіз, Қазтуған,Доспамбет жырларының,
Сыпыра жырау толғауларының жалпақ ... ... ... оның батыс бөлігінде
– Ноғай ордасынан бөлінген тайпалар арасында ғана айтылды деген пікірлер де
осыны дәлелдей түседі.
Қайткен ... де ... ... сол ... ... тілі ... пікір
айтқызатын нұсқалар деп тану керек [1, 76 ... ... сол ... тілін елестетіп қана қойған жоқ, сол кезең
қырқасында болған құбылыстардың да куәсі боларлық сипатты ... ... ол ... қазақтардың ноғайлармен бірге өмір сүрген кезеңін
де елестететін еді. Өлең құрылысы да, ... ... ... ... ... «ту құйрығы бір тұтам», «ал шымылдық», «тұлымшақ»
т.б. сөздер мен сөз ... ... ... көз алдына сол
кезеңдерді елестетпей ме! [15, 114 ... біз ... ... ... ғғ. ... ... тілі
орта ғасырлық түркі әдеби тілі, соның дәстүрі, орфографиялық принциптері
негізінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... ауызша әдебиет аясында қалыптасып, сол бағытта дамыды. Және ол
шығармалар көбіне ұрпақтан-ұрпаққа ауызша тарады Ал бұл ... ... ... ... ... ерекшелігі болды: біріншіден, ... ... ... ... ... ... болып, бүгінгі тілімізге
тым жақын келетін; екіншіден, халық жадында ол ... ... ... қатысты, келешекке, өмір құбылыстарына ... ой ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырған. Оның үстіне
поэзия үлгілерін, әсіресе өмір шындығын образды ... ... ... ... шешім жасайтын поэзияны, сөз құдіретін халық дәріптей
білген.
Сол кезеңдегі ақын-жыраулар тілінің лексикасына ... ... ... күні ... ... ... ... түсінікті орамдар.
Халық поэзиясына тән бұл сөздер айналаға, табиғат дүниесіне, мал, ... ... ... ... ... ... ... бүркіт,
құлан, торпақ, қасқыр, тобылғы, бұлт, көл, аспан, айдын, қошқар, бура,
айғыр, бұқа, ... жас, мас, торы ат, ... ... ... тышқан, аққу,
қиян, қилы заман, тұлпар; қоғамның әлеуметтік құрылысына, ... ... ... ... ел, ... ... ... хан, қарашы,
жамандар, жақсылар, т.б.; жаугершілікке байланысты сөздер: жау, дұшпан, топ
бастау, қол бастау, жағасына адам қолы ... ... ... ... ... ... ... аттым, көбе бұзар жебе, дулыға, атқан
оғын таба алмау, қан ... ... қара ... ... ... ақ ... ... ала балта сияқты сөздер мен сөз орамдары жиі ... ... ... ... ... кезінде екі бағытта: батырлық,
ерлік жырлары мен ақын-жыраулар толғауларының негізінде дамыған әдебиет
тілін ... ... ... ... ... ... бірі болды деп
қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Шын мәнісінде ауызша ... ... ... ... мен ... сөз орамдары әдеби тілдің іргетасы болып, ... ... жүре ... емес ... тіл қолданылу тәжірибесінде қоғам сынынан өткен, нормаларын қоғам
санасы дұрыс деп қабылдаған және ол нормалар ... ... ... болуы
шарт [1, 8 б.].
Біз қарастырып отырған Ноғайлы дәуірінің әдебиеті осы шартқа толық жауап
бере ... Сол ... өмір ... ... ... жырларды тудырып,
ел тілегін білдіретін толғаулар айтқан, қазақтан басқа да ... ... ... ... ... ... ... халық көкейіне қонып, қоғам санасы дұрыс деп ... ... сол ... ... ... қолдану арқылы жасаған ... сөз ... ... сан ... бойы ... ... ... тауып отырды. Жалпы жыраулар поэзиясының жазба әдеби
тілі мен ауыз әдебиеті арасындағы алтын көпір болғанын ешкім ... ... Күні ... ... өмір ... келе ... ... әдеби тілдің
қалыптасып, дамуына өз кезінде белгілі дәрежеде үлес қосқан.
1.2 Түркі тілдерінің ноғайлы-қыпшақ бұтағы тілдік ерекшелігі
Ноғай ... ... ... ... ... және сол ... ... қыпшақ тілі - түркі тілдерінің бір бұтағы. ... ... ... орын ... мәселенің бірі – түркі тілдерін дамуы және қалыптасуы
жағынан, туыстық элементтер негізінде топтастыру мен жіктеу. ... ... ... пен ұқсастықтарды анықтау және оларды жіктеу - ... үшін ғана ... ... ... үшін де ... ... классификациясын сөз еткенде, оның белгілі бір даму ... ... жөн. ... ... ... және даму ... өте
күрделі сипатта болғандықтан, түркі тілдерін классификациялау да – шешімі
қиын, өте ... ... ... ... ... ... және ... өте күрделі сипатта болды. Түркі тайпалары бірде қосылып, үлкен
тайпалық бірлестіктерге біріксе, енді бірде ... ... ... ... ... кіріп отырды. Ғұн империясының ыдырауы, ... ... және ... тармаққа бөлінуі, Ұйғыр қағанаты мен ... ... ... ... ... қалыптасуы мен
әлсіреуі моңғол шапқыншылығы, соның негізінде қалыптасқан ... ... оның жеке ... ...... тілдерінің қалыптасу
тарихында өзінің ізін анық қалдырды. Тіл тарихы сол тілде сөйлейтін ... ... ... ... белгілі. Демек, түркі тілдерін
классификациялаған ... осы ... ... ... ... ... ... мәселесімен көптеген ғалымдар айналысты. Түркі
тілдерінің зерттелуі – ұзақ үрдіс. Оның ... ол ... бір ғана елде ... елде ... ... зерттеу нысанына айналды. Түркі халқы
мен олардың тілдері ... ... ... ... даму ... өтті,
бірнеше елде пайда болып, бір-бірімен ... ... ... ... араб ... ... Еуропада, Ресейде, түркі халықтарының өздері
мекендеген территорияларда зерттелді.
Түркі тілдері, ең алдымен, араб елдерінде зерттелінеді бастады. Ондай
зерттеулер ... рет VІІ ... ... арабтардың орта ғасырлық
феодалдық мемлекеті – Араб халифатында пайда ... Бұл ... ... мен ... ... ... Екі орталық қаласы болды:
Басра және Бағдад. Араб ... VІІ ... І ... Иран ... Палестина мен Египетті, Иракты, ал VІІІ ғасырда Орта Азия ... ... ... мен ... жаулап алып, осы аймақтарда ислам
дінін, араб ... мен ... ... ... сол ... ... ... құштар, талантты адамдарды өздерінің қалаларына ... ... VІІІ ... ... Басра мен Бағдад әлемдік өркениетке
үлкен үлес қосқан, білімділер мен дарындылардың қалаларына айналды. Міне,
осындай ... ... ... ... ... де ... келді.
Жергілікті түркі тілдес халықтар арасында араб тілі мен ислам дінін
тарату үшін ол ... ... білу ... туды. Ондай жұмыстармен
арабтармен қатар, Арабиядан оқып ... ... ... халқының өз өкілдері де
айналысты. Сондай ... бірі – ... ... ... ... ХІ ғасырда жарық көрген «Диуани лұғат ит-түрік» ... ... ... ... ... тұңғыш зерттеу болып саналады.
Махмұд Қашқаридің еңбегі - өз заманында ғана ... ... ... ... ... ... ... Оның материалдары түркі тілдері бойынша
салыстырмалы зерттеулер жүргізуде таптырмайтын, ... ... ... Сөздікте ХІ ғасырдағы түркі халықтарының тілдері туралы ... ... ... ... ... ... түркі
даласынан топонимиялық атаулар берілген. Еңбектің ... ...... әлемдік лингвистикадағы салыстырмалы әдіс бойынша жазылған тұңғыш
зерттеу.
Түркі тілдерін ең алғаш классификациялаған ғалым да М. Қашқари ... оның ... ... ... ... ... Бірақ онда топтастырудың негізгі қағидалары дұрыс
ажыратылған. Ол түркі тілдерін орналасу ... ... ... ... ... ... жоғары шыңға дейінгі ... ... ... ... ... қаласынан Румға дейінгі аралықты мекендеген түркі тайпаларының
тілі.
Түркі әлемін зерттеуші ірі-ірі ... ... Ю. ... ... В. ... Ф. ... О. ... О. Стейн, Г.
Венклер, Г. ... Г. Кер т.б. ... ... ... ескерткіштері табылғаннан кейін түркі халқының көне
тарихына
Түркі тілдерінің Ресейде зерттелу ... ... ... әр түрлі
қырынан қарастырып жүр. Н.А. Баскаков және тағы ... ... ... Ресейде зерттелуін классикалық жүйе бойынша хронологиялық
сипатта алуды жөн деп ... ... ... ... И.Н. ... ... В.В. ... А. Ремюзе, Н.А. Аристов, Н.Ф. Катанов,
Ф.Е. Корш, А.Н. Самойлович, В.В. Богородицкий, Н.А. Баскаков
сияқты белгілі ... ... ... ... қағидаларына
жақын келетін пікірбелгілі түркітанушы А.Н. Самойловичтің ... ... орыс ... түркітанушысы 300-ге жуық ғылыми ... Ол ... ... 6 ... бөліп қарастырады:
І топ. Бұлғар немесе чуваш тобы – көне бұлғар тілі, қазіргі чуваш тілі.
ІІ топ. Ұйғыр немесе ... ... Бұл топ үш ... ...... ... тілі, көне ұйғыр тілі, қарағас
тілі, қазіргі салар тілі, тува ... – сары ... ... шор тілі, хакас тілі;
3-тармақ – якут тілі.
ІІІ топ. Қыпшақ немесе солтүстік-батыс тобы. Бұл топ екі ... ...... ... ... ... ... – алтай тілі,
қырғыз тілі, құмық тілі, қарашай тілі, қарайым ... ... ...... ... дәуірінен кейінгі тілдер – қазақ тілі,
ноғай тілі.
ІV топ. Шағатай немесе оңтүстік – шығыс тобы – ... ... ... ... ... өзбек тілі, қара татарлар тілі.
V топ. Қыпшақ-түрікмен ... орта топ ... ... ... топ. Түрікмен немесе оңтүстік-батыс тобы – түрікмен тілі, азербайжан
тілі, гагауз тілі.
А.Н. Самойловичтің бұл классификациясында көптеген ... ... ... ... өте құнды пікір айтып, түркі тілдеріне классификация жасаған
ғалым – А.Н. Баскаков. Ол – ... ... ... 300-ге жуық ... ... Әсіресе оның «Тюркские языки», «Введение в изучение
тюркских ... ... ... ... и ее ... ... еңбектері
түркітану ғылымына зор үлес қосқан ғылыми жарияланымдар болып ... ... ... ... сан қырынан қарастырса да, оның ерекше
зерттеген саласы – түркі ... ... Ол ... ... ... ... шолу жасай отырып, өз қорытындыларын ұсынады.
А.Н. ... ... ... ... ... ... негіз болатын басты белгі ретінде олардың ... яғни ... ... орналасу ерекшеліктері, кейде
фонетикалық сипаты ғана алынғаны. Ал ... ... ... ... ... ... мәдени, рухани байланыстары, түркі халықтары
мен тілдерінің даму жолы ... ... ... ... өте көне ... қалыптасқан. Солай бола
тұрса да, түркі халықтары бір-бірімен оңай түсінісе ... Кез ... ... тарихи дамуы мен сол тілде ... ... ... ... және ... түркі тілдерінің грамматикалық құрылысы
мен сөздік құрамының даму ... сай ... ... ... ... осы ерекшеліктерді ескере
құрылған. Бұл топтастыруда әр дәуірде пайда болған ру-тайпалар мен ... ... ... ... Оның классификациясына түркі
тілдерінің тарихи ... ... де ... ... түркі тілдері
– ұзақ уақытқа созылған даму үрдісінің жемісі. Орталық Азия, ... ... ... ... ... ... ... даму жолынан өтті. Түркі
халықтары бірде ұсақ тайпаларға, бірде үлкен тайпалық ... ... ... ... ... ... ... тайпалық одақтарға бірігуі
тілдедің де даму үрдісінде өзінің ізін қалдырып отырды. ... ... бір ... тілі жеңімпаз тіл болып, өзінің грамматикалық
құрылысы мен ... ... ... ... да, ... сол ... ... өмір сүрген кездері де болды.
Түркі тілдерінің арасында ұқсастықпен қатар ... та бар. ... де ... ... ... өмірімен байланысты. Түркі
тайпаларының батыс және ... ... ... өзі екі ... тұрады.
Біздің эрамыздың басында ғұн империясы ыдырағаннан кейін, оның ... ... ... және ... ... ... еді. Бұл – ... сатысы. VІІ-VІІІ ғасырлардан бастап түркі тайпаларының екіге
бөлінуінің екінші сатысы ... ... ... халықтары тілдерінің
негізі осы екіншк сатыдан кейінгі бөліну ... ... ... тілі ... оғыз ... ... ортасында қалыптасса,
қарақалпақ, қазақ тілдері түрікмен тіліне қарағанда кейінірек, ... ... ... Бұл ... ... ... бұлғар, оғыз тайпаларының генетикалық байланысы маңызды рөл
атқарды. Ал қырғыз тілі - қыпшақ ... ... ... ... ... Бірақ бұл тілдің негізінде Енисей бойындағы қырғыз тайпаларының
диалектісі жатыр.
Енді профессор Н.А. ... ... ... ... ... ... ... Батыс Ғұн тармағы Ғұн империясының ыдырауы нәтижесінде
батыс бағытқа бөлініп ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпалық одақ пен тілдік топтар бөлініп шыққан:
1) Бұлғарлар және бұлғар тілдері тобы;
2) ... және оғыз ... ... ... және ... ... ... Қарлұқтар және қарлұқ тілдері тобы.
Батыс Ғұн тармағы ... ... Ғұн ... ... ажырататын
негізгі тілдік ерекшеліктер:
Фонетикалық құрылысында:
- з, д дыбыстарының ... т, й ... ... ... азақ // атақ // айақ ... қатаң дауыссыз дыбыстары мен сонор дауыссыз дыбыстары ... б-п, к-г, с-з, д-т ... х, в, қ ... ... ... ... ... құрамында: моңғол лексикасына қарағанда араб, парсы
тілдерінен енген сөздер көптеп кездеседі.
Грамматикалық құрылысында:
- күрделі сөйлемнің ... ... ... ... ... саны көп ... келеді.
Ал Бұлғар тобына көне бұлғар, көне хазар және қазіргі чуваш тілдері
жатады. Бұл топ Еділ ... ... ... ... мекендеген бұлғарлар мен
Дунай бұлғарларының және Дунай хазарларының тілдері негізінде қалыптасқан.
Бұлғар тілі де, хазар тілі де ... ... ... өлі ... болып
табылады. Ол тілдердің қазіргі кездегі негізгі өкілдері – чуваштар.
Чуваш тілі қазіргі түркі тілдерінің ішіндегі көне тілдердің ... ... ... ... ... бұлғар және хазар тілдерінің
кейбір белгілері мен элементтері гагауз, ... ... ... ... ... ... тобы басқа тілдік топтар секілді подгруппаларға ... тобы ... ... Батыс Ғұн тармағы топтарынан негізгі
айырмашылықтары:
Фонетикалық құрылысында:
- басқа топтарда кездеспейтін ерекше дауысты ... ... екі ... ... емес және ... ... дауысты дыбыстары
бар;
- сөз басында келетін кейбір дауыстылар дифтонгоидтармен алмастырылып
беріледі. Мысалы, йерт // ерт, вут // от, ... // ... сөз ... з-р алмасулары болады.
Сөздік құрамында:
- тек осы тілдік топтағы тілдерге ғана тән ... тобы ... ... сын – ... ... ... ... фин-угор тілдерінен ауысқан сөздер араб, парсы лексикасына
қарағанда молырақ кездеседі.
Грамматикалық ... өзге ... ... тек ... ғана ... ... және синтаксистік жүйесі бар.
Оғыз тобы тайпалардың қоныстану ерекшелігіне сәйкес үш подгруппаға
бөлінеді:
1) Оғыз-бұлғар подгруппасының ... көне ... көне уыз ... тілі мен ... ... тілі ... Көне печенег тілі мен
көне уыз тілі туралы деректер жоқ. ... ... М. ... көне ... тілі туралы кейбір дерек венгр ғалымы Ю. ... ғана ... ... подгруппасына М. Қашқари еңбегінде айтылған көне оғыз,
қазіргі түрікмен және Солтүстік Кавказды мекендейтін ... ... ... Бұл подгруппа тілдері оғыз тайпалары тілдері ... ... ... өлі ... көне ... қазіргі түрік
және Қырым татарлары тілінің оңтүстік диалектісі ... ... ... ... ... ... ... кеш қалыптасқан топ болып
саналады.
Оғыз тобы тілдерін ... ... ... ... ... ... ... өзге түркі тілдері тобында дауыстылар саны 6 мен 12-нің арасында
болса, бұл тілде 8 қысқа ... ... ... ... еріндік дауыстылар сақталған. Мысалы, йаруқ //
йарық.
- бег, тағ секілді сөздерде г, ғ ... сөз ... ... ... ... тіліне қарағанда өзге мағыналы сөздер тобы бар:
илгери-бұрын, құрт-бөрі, эл-қол, көпек-ит, өзгә-басқа, қапу-есік. Мұндағы
сөздердің бірінші ... ... ... ... де, ... ... құрылысында:
- ілік және табыс септік жалғаулары редукцияланып беріледі: -ның, -нің
// -ың, -ің; -ны, -ні // -ы, ... ... ... І ... ... түрі ... беріледі. Мысалы,
берерис // берерміз;
- қалау райдың -ғы, -гі тұлғасы -асы, -есі ... ... тобы ... ... ... күрделі тілдер тобына жатады. Оның
күрделілігі қыпшақ тобында бүгінгі таңда қолданыстан қалған көне ... ... ... мүлде кездеспейтін жаңа тілдер де кездеседі. Қыпшақ тобы
тілдері қыпшақ тайпалары ортасында ... ... ... Шығыс
Еуропа мен Батыс Азияға ІХ-ХІ ғасырларда печенегтермен, ХІ-ХІІ ғасырларда
половецтермен, құмандармен ... ... ... ... Алтын орда
мемлекетінің негізгі тұрғындарын құраған. Қыпшақ тайпалары Астрахань, Қазан
және Қырым хандықтарының, Үлкен ... ... ... кірген. Үлкен
Ноғай ордасының құрамынан ... ... ... ... ... ... ... және Астрахань хандықтары құрамына кірген ... ... ... мен ... ... ... ... тілінің де, бұлғар тілінің де элементтері кездеседі. ... ... ... бөлу ... Н.А. ... ... ... тілдері кіретін подгруппаны «қыпшақ-бұлғар подгруппасы» деп
атайды. Қыпшақ тобы үш ... ... ... ... ... подгруппасы;
3) қыпшақ-ноғай подгруппасы.
Қыпшақ тобы тілдеріне мынадай негізгі ерекшеліктер тән:
- 8-9 дауысты дыбысы бар;
- еріндік дауыстылар ... ... ... ... болмайды;
- сөз басында қатаң п дыбысының орнына ұяң б ... ... ... ... ... й-ж дыбыстары ауысып қолданылады. Бұл ерекшеліктерден
басқа да қыпшақ тобының әр подгруппасына тән өзіндік ерекшеліктер бар.
1 Қыпшақ-бұлғар подгруппасы. Бұл ... ... ... Орда ... ... ... мен ... және башқұрт тілдері кіреді. Алтын ... тілі деп ... орда ... ... кірген түркі халықтары
пайдаланған орта ғасырдағы тілді айтамыз. Ғалымдар қолданылу ... ... ... ... екі ... ... қарастырып жүр:
- Алтын Орда әдеби тілінің батыс нұсқасы;
- Алтын Орда әдебитілінің шығыс нұсқасы.
Алтын Орда әдеби ... ... ... ... ... ғұн тармағына
кіретін тілдердің басым ... ... Бұл ... ... ... түркі халықтарының әдеби тілінің қалыптасуына тигізген игілікті
әсері ... Осы ... ... ... ... тілі – ... және ... да мемлекеттерді мекендейтін татар халқының
мемлекеттік тілі. Ертеде Алтын ... ... ... ... ... ... ... өздерін моңғол-татарлар деп атаған. Осы
атаунегізінде тарихта моңғол-татар ... ... ... ... ... ... ... тілдерін түрік-татар тілдері деп ... ... ХІХ ... ... қолданылып жүрген бұл ұғымдар өз
түсініктеріне ие болды. Татар тілі деп Еділдің ортаңғы ағысы ... ... ... тілі ... тілі – ... ... және ... да мемлекеттер
территориясын мекендейтін башқұрт халқының мемлекетттік тілі. Бұл екі ... ... ... ... ... ... элементтері кездесіп отырады.
Сондықтан ... ... ... ие ... Қыпшақ-бұлғар
подгруппасы қыпшақ тобының басқа шағын топтарынан мынадай ерекшеліктерімен
алшақтанады:
- 9 ... ... ... ... ... ... ... тобының дауысты дыбыстар жүйесіне өте
жақын.
- қыпшақ группасының өзге шағын топтарында э, о, е ... ... ... и, у, ү ... ... ... Қыпшақ-половец подгруппасына көне тілдерден – половец немесе құман
тілі, қазіргі тілдерден - қарайым, құмық, қарашай, Қырым ... ... Олар ... топ ... төмендегідей ерекшеліктермен ажыратылады:
- с дыбысының орнына ш дыбысы, ал ш дыбысының орнына аффрикат ч ... өзге ... ... ... й ... ... ж дыбысы өнімді
қолданылады.
3 Қыпшақ-ноғай подгруппасының тілдері ... ... ең ... ... тобы ... ... Ол тілдердің пайда болып, қалыптасу
уақыты Алтын Орда мемлекетінің таралу дәуіріне сәйкес келеді.
ХІV-ХVІ ғасырлар арасында қалыптасқан бұл подгруппа ... ... ... ... ... және ... ... қыпшақ диалектісі
жатады. Бұл тілдерге мынадай ерекшеліктер тән:
- ч фонемасы болмайды, оның орнына ш ... ... ш ... с ... ... ... н // д // т фонемалары ауыстырылып беріледі.
Қарлұқ тобы Батыс Ғұн мен Шығыс Ғұнның арасындағы тілдер тобы ... Олар Х-ХІ ... ... ... ... Ғұн ... Ғұн тармағы қарым-қатынасы нәтижесінде және түркі тілдерінің иран-
парсы тілдерімен араласу ... ... ... ... бұл тобы
екі подгруппаға бөлінеді:
- қарлұқ-ұйғыр подгруппасы;
- қарлұқ-хорезм подгруппасы.
Қарлұқ тобы тілдеріне мынадай өзіндік ерекшеліктер ... ... ... саны 6-дан 9-ға ... болып келеді;
- п, т, к, қ дауыссыздарында үн болмайды;
- ғ,г, к, қ ... ... сөз ... ... келіп отырады.
Мысалы, сары-сарық, тау-тағ, тірі-тирик.
Сөздік құрамында ... топ ... ... сөз ... ... байқалады. Мысалы, тола-көп, чапсан-тиз, башқа-өзгә т.б.
Грамматикалық құрылысында
- жинақтық сан есімдер -ағу, -егу тұлғалары арқылы жасалады. Бұл ... ... -ау, еу, оғыз ... -ыла, -илә ... ... ... -ған, -ген тұлғасы жиі қолданылады;
- ілік септік жалғауы -ның, -нің толық формада ... ... ... өзге ... топтарда -дан // дән, - нан // -нен
формаларында ... бұл ... - дин ... ... ... ... екі көне тіл ... Қараханид
мемлекетінің әдеби тілі және ХІV ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейінгі
әдеби тіл. Караханид әдеби тілінде екі ... ... ... ... ... Олар – Ю. ... «Құтадғу білік» және М. Қашқаридың «Диуани
лұғат ит-түрік» сөздігі.
2) ... ... ... тілін, Жошы ұлысының тілін,
шағатай әдеби тілін, қазіргі ... тілі мен ... ... ... ... Қарлұқ-хорезм тілінде А. Яссауидің ... ... ... ... ... ... ... подгруппа тілдері ішіндегі түркі әлеміне кеңінен танымалы – шағатай
әдеби ... ... ... ... Ғұн ... Шығыс Түкю қағанаты, Шығыс Ғұн
тайпалық одағы, Көне ұйғыр мемлекеті және ... ... ... құрамына
кірген түркі тайпалары жатады.
Шығыс Ғұн тармағы тілдерін Батыс Ғұн ... ... ... ... ерекшеліктер:
Фонетикалық құрылысында:
- Шығыс Ғұн тармағы тілдерінің көпшілігінде созылыңқы дауыстылар болады.
Бұндай форамлар көбінесе моңғол тілдеріне тән.
- Шығыс Ғұн ... ... й ... ... з-д-т ... ... Ғұн тармағы тілдерінде кездесетін х, в, қ ... ... Ғұн ... ... құрамына келетін болсақ, моңғол мемлекетімен көршілес ... ... ... мол ... ... ... Ғұн тармағы тілдерінің құрмалас сөйлем жүйесі Батыс Ғұн тармағы
тілдеріне қарағанда ... ... ... Ғұн ... ... ... саны аз болып келеді;
- Есімдер мен етістіктердің қысқарған формасы ерекше дамыған.
Шығыс Ғұн тармағы тілдері екі ... ... ... тобы ... ... ... жататын көне тілдер Батыс ғұн тармағының ... ... ... ... Дәл осы белгіні көне оғыз тілі мен Батыс ... көне ... ... анық ... ... ... ... и дыбысымен ауысып келуі, ш дауыссызының с фонемасының ауысып
келуі орхон ескерткіштерінде де, чуваш, ... ... ... ... ... Бұл топқа ұйғыр-оғыз атауын берген Н.А. ... ... ... ... керек. Ұйғыр-оғыз тобы үш ... ... ... якут ... хакас подгруппасы. Ұйғыр-
оғыз тобы тілдеріне мынадай өзіндік ерекшеліктер ... Сөз ... й ... ... т-д-з ... ... келіп
отырады. Мысалы, айақ-атах // адақ // азақ. Бұл құбылыстың тарихи сілемдері
қазақ тілінде де байқалады. Ауыл-елді ... ... ... ...... Сөз ... й дауыссызының орнына т-с дыбыстары ауысып қолданылады.
Мысалы, құй-құт түрінде беріледі;
- Сөз соңында ғ,г ... ... ... Бұл ... да лексикалық, грамматикалық құрылымында кездесетін айырмашылықтар
бар.
Қырғыз-қыпшақ тобы көне қырғыз тілі мен ... ... ... ... ... тілдерінен тұрады. Қырғыз-қыпшақ тобы тілдерінң негізі көне
қырғыз тайпаларының ... ... ... ... ... ... алтай халқы қыпшақ тайпаларымен тоғысу нәтижесінде бұл тайпалардың
тілдері елеулі өзгеріске түскен. әсіресе, Алтай ... ... ... ... бір ... ... құрамында болғандықтан алтай
тілдері көбірек өзгерістерге ұшыраған.
Қырғыз-қыпшақ тобы тілдеріне тән негізгі тілдік ерекшеліктер:
- 8 дауысты дыбысы және 6-8 ... ... ... тобы ... ерін ... ... жоғары дәрежеде дамыған;
- ч, ш ... ... ... ... Өзге тілдерде ш, ... ... сөз ... көбінесе қатаң дауыссыздар қолданылады. Әсіресе бұл
құбылыс алтай ... ... ... ... яғни екі ... дыбыстың арасында қатаң
дауыссыз дыбыс келіп отырады. Бұл да алтай тілдеріне тән.
1. Көне қырғыз тілі – ... ... ... көне ... ... Көне қырғыз тілінің деректері Енисей ескерткіштерінде берілген.
С.Е. Малов көне ... ... ... ... ... ... ... тілдерімен туыс деп есептейді. Көне қырғыз тілі басқа да
көне ... ... ... ... ... Сондықтан көне оғыз, көне
қырғыз, көне ұйғыр тілдерін бір-бірінен ажырататын шекара әзір белгісіз.
2. ... ... тілі – ... ... ... ... ... тілі. Қырғыз тілінің екі диалектісі бар: ... ... ... ... тілі – ... Алтайда орналасқан Алтай Республикасын мекендейтін
алтай халықтарының әдеби тілі. Алтай тілі – ... ... тіл. 1947 ... бастап, бұл әкімшілік құрылым ойрат ... ... ... облысы, ал кейіннен Алтай республикасы
атауына ие болды.
Алтай тілі екі диалектілік топтан тұрды: ... және ... ... топ ... ... ... ... классификациясы бойынша алсақ, біз қарастырып отырған
Ноғайлы дәуірінде жазылған шығармалар ... ... ... ... ... ... тобы деп ... едік.
1.2.1 Түркі тілдері элементтерін ... ... ... ... ... мен ... мәтінінде фразеологизмдер молынан орын
алған. Фразеологизмдер сол кезеңнің әлеуметтік-қоғамдық болмысын, ... ... ... ... қана ... сөз ... тұрақталу, тарихи даму үрдісін көрсетеді.
Фразеологизмдерді жан-жақты зерттеген З.Г. ... ... ... ... ... әлеуметтік тарихи факторлармен
байланысты туғанын көрсетеді [16, 39-41 бб.]. Фразеологизмдерге ... ... ... ... ортақ. Өздері өмір ... ... ... ... сөз орамдары толғаулардың мәтінінде де
кеңінен қолданыс тапқан.
Жауырынына қанды көбе сыймаған,
Жағасына адам қолы ... ... ... бар ... қанды көбе сыймаған - «ұрыста жеңілмеген»:
Жүрекке сары су болды – «жәбір, уайым ... ... ... су ... жүрекке (Ақтамберді)
Жүрекке сары су болды – «жәбір, уайым болды»
Көзің қамау-алдын алу, ... ... ... ... ... ... қамау-«алдын алу, алдау»
Көзінің жасын көл қылып,
Қысылған әскер басының
Қасына барып тұрғанда (Үмбетей).
Көзінің жасын көл қылу – қайғыда қалу,мұң шерге ... ... ... ... төктірдің,
Қабырғасын сөктірдің (Шалкиіз).
Қабырғасы сөгілу, қабырғасын сөгу - «қатты қиналу,қайғыға салу, қинау»
Қабырғадан қараған
Достым менен дұшпаным.
Ер Доспамбет дегей ме ... ... ... қаблан жаулар тигей ме
қабырғадан дұспан жалдап жүргей ме? (Доспамбет).
Қабырғадан дұспан жалдау - жақыннан жау жіберу.
Ал қолынды ... мен ... ... ... ... мен ... малу - ... кенелу
Бір жеке туғанға жолығып,
Өкпесі сонда торығар (Шалкиіз).
Өкпесі торығу - сазайын тарту
Сөйлегенде сөзі аузына сыймаған,
Еріккенде қызыл тілін тыймаған (Шалкиіз).
Сөзі ... ...... ... ... ... ... тесу - «жазасын беру»
Тіл алсаң іздеп қоңыс көр,
Желмая мініп жер ... ... ... алу - ... ... ... ойында алпыс ала балта сындырған
Айсаның ару ұлы Қолай бар (Шалкиіз).
Алпыс ала балта сындыру-көп әскерді жеңу
Алты құлаш ақ ... ... күн ... ... ... ақ найза-ұзын найза
Атадан алтау тудым деп,
Салмақтама немеңді (Шалкиіз).
Атадан алтау туды ... ... ... (Асан қайғы).
Атадан алтау туу - көп ... ... ... ... екі құрсау жез айыр,
Қара мылтық жұмсаған (Шалкиіз).
Он екі ... жез айыр – ... ... балта суырысып (Шалкиіз).
Ала балта – ұрыс балтасы. Ала қырғын, ала ... ала ... ... ... ... ала ... ... түседі. Ала
сөзінің мағынасы ұрыс, соғысқа, бейберекеттікке, ... ... ... мен фразалардан ұшыратамыз. Олар қазақ тіліндегі алапат, аламан,
алаш, алай-түлей, аласапыран, ала ... ала ... ... ... ... ... ... «аламан, алаговурды», қырғыз тіліндегі: «аламан,
ала топалаң». Л. ... ... ... ... ... ... алама алай; қазіргі түрік тіліндегі: «алаша, алаңтараң», «алау»,
қарақалпақ тіліндегі «аласат» сөздері.
Демек, ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы қазақ ... ... ... ала ... жай ... емес, соғыс құралы-ұрыс балтасы, «кісі өлтіретін балта»
[17, 26 б.].
Ала білек оқ ... ... бір ... ... ... ... оғының түрі.
Алдаспан ауыр қылыш байлаған,
Сыпайшылық бұ-ды деп,
Ала білек оқ салған (Шалкиіз).
Алдаспан ауыр қылыш байлану - ... ... ағыр ... ... өзге ... тілідерінде (азербайжан,
түрік) маңызды, ұлы, үлкен, қымбат, бағалы,сыйлы деген ауыспалы ... ... [18, 61 б.]. ... Алдаспан ауыр қылыш суырған
(«Ер Шобан») - дегендегі ауыр сөзінің мағынасы салмаққа ... ... ... ... ... қылыш деген ұғымда» [17, 41 б.].
Атқан оғын оздырған,
Дұспанның тобын тоздырған (Шалкиіз).
Атқан оғын оздырған - ... ... ... ... болат өте алмас (Шалкиіз).
Берен кию,сауыт кию - жауға аттану.
Қан жұқпас қайық қара болат өтпеген,
Мақтауына адам тауып жетпеген (Шалкиіз).
Қан ... ... қара ... - ... қару, ержүрек, батыр.
Кілең бұздай кілшейтіп,
Көбелер киген өкінбес (Доспамбет).
Кілең бұздай ... көбе ... - ... ... ... ... екі түрі ... бірі жүректің тұсын,
білекті, тізені, иықты ... ... ... ... үшін жалпақ
темірден жасалған сауыт; екіншісі - ... ... ... үшін ... ... қола не ... қаптарлап тізіп немесе металл шынжырларды
біріктіріп, көйлек ... етіп ... ... [19, 642 ... сөзі Радлов сөзддігінде кездеседі. «кілаң» - блестящий, лоспящийся
(лед, плешь, лысина) [20, 42 б.] ... ... Яғни ... ... мәні ... ... Көбе ... шығыршықтардан жасалған киім
болғандықтан, мұздай ... ... ... ... анықтауыштарымен
қолданылған. Осы фразадағы кілшейтіп кию тіркесінің мағынасын әлі нақтылай
түсу қажет.
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым өкінбен ... ала ... – сабы ... ... ... ... ... ойлану, терең ойға бату, бір нәрсенің
шешімін қиналып іздеу» деген ... ... Ал бұл ... ... бір ... ... төңкерілу деген көне мағынасы қазіргі ... ұмыт ... Көне ... ... ... сөзі ... ... дегенді
білдіргенін Махмуд Қашқари көрсетеді [21, 573 б.].
Найза, ... ... (ала ... ... соғыс қаруларын ұсынғанда
олардың сабы сусып, жылжып кетпес үшін былғары ... жіп ... ... ... немесе олардың ағаш саптарын спираль түрінде кертіп ... [17, 117 ... ... ... ... ... ... қайғы).
Арғымаққа міну – басшы болу ел басқару.
Саф арғымақ сайлаған,
Найзасына жалау байлаған (Шалкиіз).
Арғымақ сайлау – жауға аттану.
Күпшек санды тіл жалмаған ... ... ... ... ... тіл ... күрең-сәйгүлік.
Арғымаққа оқ тиді,
Қыл майқанның түбінен (Доспамбет).
Қыл майқан – қыл құйрықты арғымақ, маікап/ кі/-задь лошади ... ... ... ... ... батыр бар (Шалкиіз).
Суын түсті жүйрік – тұлпар ат.
Тоғынды сарты нар ... ... ... (Доспамбет).
Тоғынды сарты нар – жұмыс көлігі болатын түйе, тоғун /Sa Koib/-работать
[20] дегенді білдіреді.
Алма мойын сам үйрек,
Ана Еділдің көксіген,
Көлді тастап ... ұшса ... Еділ – ... жер. ... ... ... тілінде ана сөзі жер, тау, су
атауларымен тіркеспейді. ХҮ-ХҮШ ғасырлардағы қолданыста ана сөзі ... ... ... ... ... жырларында да осы мағынада
кездеседі: Алдымызға Ана Эдилдей су келсебелимди шешіп оьтейим! [22, ... ... ... ... ... (Асанқайғы).
Артқы топтан адаспау – елден қол үзбеу.
Дәулеті күнге артылып,
Не қылса да мол ... ... ... ... артылу – баю, дәулеті молаю.
Дулығалы бас кескен,
Ерлердің алдаспаннан игі қолы болар ма (Шалкиіз).
Дулығалы бас - «әскер, жауынгер
Бай ... деп ат ... ... қарасар (Асанқайғы).
Ел аузына қарасу-елдің күн көрісіне көмектесу.
Ел ұстайтын ұл таппас,
Айрылар ата мұрадан (Асан қайғы).
Ел ... – ел ... ... көп халқын,
Сұлтан ием кімге асмар етерсің (Шалкиіз).
Етектеп жинаған – «тер төгіп жинаған»:
Менің ием би Темірдің әрі ... ... күн ... басы ... ... қасы едім ... көрген күн жүрегінің басы, көз үстіндегі қасы – ең жақыны, ақылшысы.
Атқан оғын таба алмай,
Жер ... ... күн ... ... ... ... күн-қапыда қалу.
Абаданнаң айырылса,
Олардың һәр біреуі әрбір итке жем болар (Шалкиіз).
Итке жем болу – ... ... ... ... ... келдің тар жерге,
Мұнда кеңес қылмадың (Асан қайғы).
Кеңес қылмау – бір жерге орнықпау.
Кет-Бұғыдай билерден,
Кеңес ... күн ... ... ... ақыл ... жұрттан асты деп,
Кеңессіз сөз бастама (Асан қайғы).
Кеңессіз сөз - ақылдаспай айтқан сөз.
Қарияларын ... ... ... (Асан қайғы).
Кеңес табу-дана адамға жолығу.
Қарғадай мына Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кекен жұрт (Қазтуған).
Кіндік ... жұрт – ... ... ... ақ шортан,
Қарағай басын шалмай ма (Асанқайғы).
Қарағай басын шортан шалу-қилы заманға тап болу.
Салп-салпыншақ анау үш өзен,
Салуалы менің ордам ... жер ... орда - ... ... ... ... көне түр.) - ақыл иесі,
байсалды, үлгілі [23, 282 б.]. ... орда ... ... еткен
үлгілі ордасы болу керек.
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым өкінбен (Доспамбет).
Топ бастау-жауға қол бастау.
Төрден орын ... ... мал азға ... ... орын ... - ... кету.
Ақылды белден алдырдың,
Көңілді жаман қалдырдың (Асанқайғы)
Ақылды белден алдыру-ақылды тындамау.
Бақыты оянған ерлердің,
Әрбір ісі оң болар (Асан ... ояну - айы ... ... ... сол ... дәйім бетін қара етер (Шалкиіз).
Бетін қара ету - масқаралау. Қазіргі әдеби тіл нормасында осы мағынаны:
«Өзі ұялмаған кісі ... ... ... ... ... береді.
Күндердің күні болғанда,
Бір аяқ асқа алғысыз (Шалкиіз).
Бір аяқ асқа алғысыз - қолынан іс келмейтін адам.
Еділ бол да, ... ... ... ... бол да, ... бол – «кең ... бол» ... тілек мәнінде айтылып
тұр.
Ердің құны аз ... ... ... ... ... ... жолын табу.
Арқасына ауыр намыс іс түссе,
Ғазизлеген сұлтан жанын
Қара пұлға ... ма? ... қара ... ... ... ... құрысып,
Әркімменен ұрсыспа (Асан қайғы).
Желке терісі құрысу – ... көп ... ... ... ... ... біреуге жазықсыз тілі тию.
Түлкідей құйрық тастаған,
Жаман фиғылың жетер басың – ай (Шалкиіз).
Түлкідей құйрық тастады - алдап кету.
Басқасы мен ... ... ... ... ... ұйқысын таптырмау – тыныштық бермеу.
Әбсінде ғалым ... ... ... (Шалкиіз).
Ақ кітапты аштыру - Алланың сөзі Кәллем ... оқу, ... ... ием сен ... тапқан қағбамсың (Шалкиіз).
Бармай тапқан қағбамсың - Меккедегі қасиетті тасқа ... ... ... ... ... ... ... ету - ғылымды оқу,тәмәмдау. Хәтм-конец окончание
(Рүстемов).
Жер таянбай тұра алмас,
Жеткіншектен айрылса ... ... ... құты ... ... ... ... қайғы).
Қыдыр дару - құт дару.
Ниет етсең жетерсің,
Жетсең тауап етерсің (Шалкиіз).
Ниет ету - бір іске өзін дайындау бағыштау. Қазіргі қолданыста ниет ... тек діни ғана ... ... іске ... ... береді. ХҮ-ХҮШ ғғ.
қазақ поэзиясындағы бұл сөз ... тек осы ... ... ... ... ... сабақ алмаса (Асан қайғы).
Сабақ алу – ұлағат,үлгі өнеге алу.
Ниет етсең жетерсің,
Жетсең тауап етерсің (Шалкиіз).
Тауап ету – зиарат қылу, Меккедегі ... қара ... ... өзі ... ... дүр (Шалкиіз).
Тәңірі өзі білу – «бір аллаға ғана аян».
Телегейдей сайқалтып,
Жарқыраған беренді,
Теңі етсе,тәңір етті ... етті – ... ... ... ... ... һәр ... (Шалкиіз).
Хаққа тапсыру – істің ақ қарасын ажыратуды құдайға ғана тапсыру.
Ер Мамайдың алдында,
Шаһид кештім өкінбен (Доспамбет).
Шаһид кешу – о ... ... дін ... ... ... ... қалған еділ жұрт (Шалкиіз).
Қайырлы болсын – құтты болсын деп ... көп ... ... ... ... ...... да тұрмайды деп менсінбеу.
Арғымақтан туған будан бар,
Күнінде көрінім жерді алғыссыз.(Шалкиіз).
Көрінім жер – көз ... ... ... жау ... ... шаншылса,
Қан жусандай егілсе,
Аққан судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқаның бойында
Соғысып өлген ... ... ... арыстап шабу тіркесін басқа толғаулардан не жырлардан көп
кездестіре бермейміз. Бұл сөздің ... ... ... үшін ... арыс
сөзінің берер мағынасын қарастырып көрелік. Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігі бұл ... бес ... ... көрсетеді:
1. Арба-шананың көлік жегетін қос жетегі, тертесі;
2. Ру, тайпа, ел, халық;
3. Ботан. Қара бидай;
4. Зоол. ... ... ... ... ... Үй ... ... өрімдерден тұратын көлденең бес ағаш.
Ауыспалы мағыналары: білікті, қадірменді, абзал.
Соңғы мағынасында ... ... ... ... жуық ... ... ... де келтіріледі: арыстаі qattu – он ... во вест рост ... ... осы арыс ... ... екі ... бөліп қарайды:
а) ара, арал сөздері осы ұядан өрбіген дейді;
б) ... ... 4, ... ... мән – «күштілік» дейді.
Олай болса, екі арыстап жау шапса дегендегі арыстап ... осы ... ... ... ... шапшақ көп қымыз,
Құйып ішкен өкінбес (Доспамбет).
Құрама шапшақ көп қымыз - бір күбі ... ... ... ... ... ... шапшақ - бөшке, айран ашытатын ағаш шелек, башқұр
тілінде сапсақ - бүтін бір ... ... ... күбі ... Қазіргі
әдеби тілімізде дербес тұрып қолданылмайтын шапшақ сөзі ХҮ-ХҮШ ғасырларда
күбі мағынасында қолданылған.
Жалпы жыраулар поэзиясында қолданылған фразеологизмдердің ... ... күні ... ... қолданылатын, мән-мағынасы түсініктілері де бар:
қайырлы болсын, садақа кетсін, ... өзі білу ... ... ... есебін
тапты, т.б. Оның бірден-бір себебі ғасырлар бойы тасқа басылмай халықтың
жадында сақталып, ауызша ноғайлы ... ... ... ... ... ... тіліне қарай икемделіп, бастапқы қалпын өзгертуі де
мүмкін.
Сол кездегі қоғамдық ... ... ... ... ... бұл ... ... қару-жарақ, құрал-сайман атауларына қатысты
фразеологизмдерқазір түсінікті болғанымен, қолданыста сирек ... ала ... ала біле коқ, ... бас ... ... ... ... барлық сөздері түсінікті болғанымен де,
мағыналары тек мән-мәтін бойынша белгілі болатын фразеологизмдер де бар.
Мысалы, сабақ алу, жер ... ... ... ұйқысын таптырмау, т.б.
Қазіргі әдеби тілде қолданылғанмен, ол кезде басқа ... ... де ... ауыр қол, ала ... ниет ету ... ... ... мағыналары көмескіленген қазіргі
қолданыста ... тек сол ... ... ... ... бар. Мысалы, салуалы орда, торлаусыз өсу, құрама шапшақ қымыз,
алқалаған қол, ... ... ... ... ... ... білте салу,
өз малын кізнеген, кірмембес ауыр қол деген тіркестердің түп-төркіні әлі де
болса анықтауды қажет ... ... ... ... бар ... қамтитын әр ұлттың
тілінде бар және ұлттың дүниетаным, өмірге көзқарасын танытып, тарихымен
тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... сөз ... жыраулар өмір сүрген жаугершілік ... көз ... ... ... ... беретін мағынасы
қару-жарақ, ұрыс, батырлыққа байланысты болып келеді.
1.2.2 Ноғайлы дәуіріне тән және түркі ... ... ... (кісі, жер-су т.б. атаулар)
Белгілі бір тілдің лексикасы секілді антропонимдердің тұтас жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... дүние. Эпостарда кездесетін
кісі аттарының жалпы сипаты халқымыздың болмыс, таным – ... ... ... тілімізде тұрақтап, қалыптасып қалса,
кейбірі қолданыстан мүлде шығып қалған, тек ... ... ... ... семантикасын анықтау үшін олардың шығу
арналарын анықтап отырған да ... ... ...... сипатын анықтауда да ондағы
антропонимдік атаулардың атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ерекшелікке ие. Ол белгілі бір
дәрежеде ... ... ... анық, нақтылы мағынаның жүйесімен
ерекшеленеді. Кейбір есімдер үнемі қайталанып қойыла беретіндіктен ғасырдан
ғасырға ауысып ... ... шығу ... даму ... ... ... есім ... уәждері этникалық топтың тарихымен және
тілінде жүріп жатқан өзгерістермен ... ... ... ... беретін мағынасында халықтың танымы мен ... ... ... ... негізінен туынды мағынада ... ... ... ... байланысын жоққа шығаруға болмайды.
Өйткені, түптеп келгенде сөз ... ... ... ... ...... болып табылады. Демек, сөз
мағынасын адам санасында ... ... ... ... болатын объектив
дүниедегі алғашқы (кей жағдайда соңғы) факторлармен байланысты қараған жөн.
Осы дәуір дүниеге ... ... ... ... ... рас. ... ... бізге шертер сыры да мол. Бүгінгі
таңда әдебиет ... мен тіл ... ... өз орындарын алған сол
дәуірдегі туындылардың әдеби тіліміздің қалыптасуы барысында ... ... ... ... ... ... және ... дәуірінде туған жыр екенін
мәтінінің әр жерінде-ақ айқындалып отыратын «Ер Тарғын» жырындағы ...... ... нені ... ... Қоңыратбаев «Ер Тарғын» жырын сөз ете келіп, «жыр өзінің тілі ... ... ... ... көп. Және ... сөзінде «жолбарыс
терісін киген батыр» деген символдың таңбасы бар» [ 10] дейді. Ал ... ... «жыр екі ... ... «Ер ... жыры Ноғайда «Ер Тарғыл»
делінеді. Академик В. Радлов өзі жинаған жыр ... ... ... ғой. ... ... ... ... – рыжый» мағынасын береді дейді»
деп пікір айтады. Бұл жерде де екі автордың пікірлері бір-бірінен ... ... ... ... ... ... «жолбарыс терісін киген
батыр» деген символдың таңбасы бар» болатын болса, ол да ... ... ... Яғни бұл ... ... ... эмоциялық реңк басым. Өйткені
жай ғана тарғыл деген түспен ғана ... қоя ... ... ... ... батылдық пен шапшаңдықтың белгісі ретінде көрсеткен.
Ал енді бір әдебиетте ... ... ... в ... с ... ... таргын означает –даренный, сердитый, разгневанный [25, с.
203]. Олай болса, бұл жерде де ... ... ... ... яғни ... тарғыл немесе жолбарыс атауымен байланыстыра аламыз.
Ноғайлы дәуірінде туып, халыққа кең тараған әдеби ... ... ... ... мен ... ... кездеседі.
«Қобыланды батыр» жырында кездесетін кісі есімдерінің ... ... ... ... ... ... атауының семантикасын сөз
еткендер – Ә. Қоңыратбаев пен Е. ... ... ... ... ру атын ... сөз. Осы ... тереңдете отырып, «Қобыланды»
антропонимінің түп – төркіні қыпшақ деген мағынада ... ... ... ... «ұл» ... ұғым беретін «ұғлан» ... ... ... ... ... ... «Қобылан» сөзінің
төркінін этнонимдік тұлғада жасалған «Құбаұғлан» ... ... ... бар. Құбаұғлан – Қобұлан – Қобылан – Қобыланды – бұл ... ... ... ... ... ... - Әбілқайыр (XV ғ.) заманында
өмір сүрген тарихи тұлға. Сөз түбірі – ... ал – «ды» - ... ... ... ... ... Осы -ды/-ді қосымшасына
тоқталған М. ... ... ... ... ... жалғанатыны туралы айтқан. Батыр есімі жырда ... ... ... ... ... тұлғада кездесіп отырады.
Қобыланды – қазақша «қоблан» - ауыспалы мағынада «ержүрек», ... ... тегі ... деп беріліп, Қарақыпшақ Қобыланды
тіркесімімен келіп отырады. Қазақ шежіресіне сүйенер ... ... ... ... орта ... бір тармағы.
Осымен байланысты эпос тілін зерттеуші Т.Қоңыратбаев: «Бізге батырлар
жырларының көркемдік ... гөрі ... ... ... ... ... ... этнонимдік атаулар қажеттірек. Дәл осы тұста
эпостық жырлардың ... ... ... ... ... екендігі айқындала
түссе керек [7, 78 б.], – деп ... ... ... ... ХVІІІ ғас ырдан бұрын болғанын бұл этнонимдік тармақтың өзбек
халқының құрамында ... де ... ... ... сарықыпшақ,
аққыпшақ деген бөліністер де бар. Сонда мұның өзбек-қазақ халықтарының енші
алысуына дейін болғандығы байқалады. Тағы бір ... ... - ... ... өздерін ата ру, түпкілікті қыпшақ тайпасы
ретінде санайтындығы. Дәл осы ... ... ... ... ... бірі – қарақыпшақтарға да қолдануға болар еді. Этнонимдік
сипатқа ие ... ... ... ... ... – қара сөзі түрік
тайпаларының көне ұғым ... сай ... ... үлкен, қадірлі,
қсиетті деген семантикалық мағынаға ие [7, 80 б.] . ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Жеке атпен
бірге рудың аты қолданылуы патриархалдық – ... ... ... ... ... ... Бөгенбай т.б. түрде қолданылған «ру – тайпа +
жеке ат» (Қарақыпшақ + Қобыланды) дәстүрлі антропонимдік формуланың өзіндік
белгісі болып ... ... ... кісі ... ... – этникалық негізде
үш түрлі генеологиялық ұяға бөліп қарастырылады: бірі – ... ... ... ...... ... ... төңірегінде топтасқан
сөздер.
Келесі кезекте жырда кездесетін адам есімдері жайлы сөз болмақ.
Тоқтарбай – ұл бала тұрақтамай өле ... ... ерте ... ... бала тоқтасын деген мақсатпен қойылған есім [26, 138 б.]. Бұл ... ... ... ... байланысты қойылған етістік тұлғалы
есімдер қатарына жатқызуға болады.
Жарылғандай жүрегі,
Аналықтай бәйбіше
Қабырғасы майысқан.
Осы жолдардағы Аналық – адам есімі ретінде ... ...... ... ... – мейірім (борыш, сезім, қамқорлық) [26, 37 б.].
Қыздың аты Қарлығаш,
Қобыландыға қарындас.
Қарлығаш – құс ... ... адам ... [26, 27 б.].
Құртқа деген қызы бар,
Жұртына жайған назы бар.
Құртқа – терең сулардан ауланатын бағалы балықтың бір түрі [27, 519 ... осы есім ... ... ... сүйенсек: «Құртқа сөзі нақ
қазақ тілінің өзінде айтыла бермейді. Басқа түркі тілдерінде ол «қартайып
біткен, қураған ... ... ... ... жас та ... көп ... Ол Тайбурылдың тұлпар болатынын енесінің ішінде жатқанда танып, оны
өз ... ... «әлі де ... үш күні кем» деп, ... ... Жау ... Қобыландының алдын болжап, оның не күйге ұшырайтынын
күні бұрын айтып ... ... ... де: жас та ... бәрін білетін қыз
дегендей астарлы мағына танытады» [14, 125-126 б.].
Сәлімбай байдың бастығы.
Сәлем беріп келеді.
Сәлімбай – Сәлім – ... сау, ... ... аман – ... ... шын, ... аман сау;
3 қарапайым, адал [26, 111 б.].
Мен Сейілдің ұлы ... ... ... ...... ... ... халық серуені [26, 111 б.].
Ханның ұлы Қарауыл,
Бектің ұлы Бекауыл
Хан жігіті жасауыл
Қарауыл – күзетте тұратын күзетші, сақшы [27, 86 ... – 1. ... ... ... ... ... ... 2. мықты,
берік. Бек кісі аттарының бірінші, екінші сыңарында және жеке тұрып ... ... [28, 39 б.]. ... бек в ... с ... ... - ... сильный, неприступный, крепкий. В раннее время титул
бек использовался отдельно от имени, он давался ... ... ... В наше ... в ... ... бек служит суффиксом [25, с. ... ... ақ ... ... ер ... ... ... арқам,
Қашар ма, жаудан мен салқам?
Дәуіт – көне еврей тілі. Давид – тау, таулы [26, 95 ... ... ... ... ... ... Ол «Ақ» және ... екі түбірден құралған Жүніс – көне еврей тілі. Иона – көгершін, яғни
ақ көгершін деген мағына береді. Жүніс есімімен ... ... 109 ... ... ... есімінің араб тіліндегі «Аниса»
етістігінен ... ... ... бар. ... ... исламға дейінгі көне діни
кітаптарда кездесетіндіктен арабтың төл сөзі деп айту ... Араб ... ... ... ... ... есім сөз ... [26, 155
б.].
«Едіге» жырының бас кейіпкері Едігенің есіміне келсек, мынадай пікір
бар: «В ... с ... ... ... ...... добрый» [25,
с. 31].
«Ер Қосай» жырындағы Қосай есімі: «Термин кос образовался от ... хош, ... ... - ... ... ... милый; ай -
луна» [25, с. 40].
Сонымен қатар эпопеяда Уақұлы Қамбар, ... Ер ... ... ... батыр, Меңбаттың ұлы Тілеген, жолдасы Манаша, Ер ... ұлы ... Ер ... ... құл, ... ... Биі, қызы ... Ақсары,
Жаңбыршы ұлы Темірбай Айсанның ұлы Ахмет т.б. есімдері кездеседі.
Қамбар араб. Хамбар – күшті адам. «В ... с ... ... ... ... - человек имеющий ограмную силу, силач» [25, с. 126].
Бота – бала бота ... ... соң, ... ... қойылған есім.
Тілеген – тілеп сұрап алған баланың есімі.
Темірбай – ... ... және бай ... деген мағынада қойылған.
Көкше – сын е. көгілдір тартқан, көкшіл, деген мағынада қойылған.
а) Көкше сын. Көгілдір тартқан, ... ... зат. ... түсті, орташа.
Ақсары – Ақ+сары күрделі сөздің тіркесуінен жасалған, яғни ... ... ... - араб. достойный похвалы [25].
«Ер Сайын» жырындағы Сайын есімінің беретін мағынасы: «в переводе ... ... ... сайн ... - ... примечательный» [25, с.
91].
«Қырымның қырық батыры» эпопеясында Шора деген есім ... ... с ... ... слово шора означает – начальник, господин» [25,
с. 221].
«Алпамыс», «Қобыланды ... ... ... Қаражан, Қаракөз сияқты
есімдер кездеседі. Бұлар - ... ... және ... ... Бірде
этнонимдік, бірде географиялық, бірде әлеуметтік ұғымға ие ... ... ... ... семантикаға ие болып, түркілік дүниетанымнан
хабардар етеді. Осы мысалдардағы «ман» түркітанымда мен, яғни ... ... ... ұғымды білдіреді.Ал жан, көз сөздерінің мағынасы бұл ... ... және ... ... ... Қара ... түркі
тілдеріндегі ауыс мағыналары өте көп екені белгілі, яғни ... ... ... ... ... білдіруде қолданылу аясы кең. Қара
сөзі бірде ... ... ... ... ... бірде қатыгез,
қаныпезерлікті білдіреді. Қараман батырға байланысты ... ... ... мағына береді деп айтуға болады. Ал Қаражан ... ... ... ... керек. Қаракөз ару есімінде қарашық үлгісінде
айтылып, ең қымбатты, ең аяулы, ең жақын ... ... ... ... – қаз. Қара – ... ... – зор күш, күшті, ірі; - ман
парс. кісі, ... яғни ... адам ... мағына береді [26, 94 б.].
«Алпамыс» жырында кездесетін Тайша мен Тайшық - әлеуметтік негізде туған
антропонимдер. Олардың ... ... ... кіші және ... ... ... титул жатыр.
Алпамыс - түрік сөзі. Оған ұқсас атауларды әдеби ескерткіштерден көптеп
кездестіреміз. ... ... ... ... ... ... ... есімді
адам болса, оғыз заманындағы Тоғурмыш, Қалмыш сияқты есімдердің болғаны бұл
атаудың көнелігін білдіреді. Бұл есім сөздердің негізгі ... ... ... ... ... ... ... түбірлес болуынан іздеуге
негіз бар. Ал Бамсы мен Бамыш ... да ... жоқ ... ... ... ... ... қолданылуы әбден мүмкін. Бұл
атаудың алдына түрік батырларына қолданылған «алып» эпитеті қосылған ... ... ... ... ... ... Және бұл ... мына пікір
толықтырады: «В переводе с таджикского языка слово алп ... ... ... [25, с. ... ... екінші сыңарын құрап тұрған ораз Сөзі мынадай
мағынаға ие: «В ... с ... ... ораз от ... орыз ... ... [25, с. 125].
Гүлбаршын есімін иран тіліндегі екі сөз: «Гүл ... + ... ... имя жены ... ... ... на ... оно
состаится из двух компонентов, с иранского: Бану(госпожа), дама + ... ... ... дәлелдейді [29, с. 29]. Ал ХІІ-ХІV ғасырлардағы көне
ұйғыр ... ... ... Barca togmis және barca ... бастауы ерте орта ғасырлармен сабақтасып жатса ... ... ... Barca» ... ... ал Barcin «жібек мата» мағынасында
беріледі.
Эпопеяда ... ... ... ... Тама ... ... ... аттарының шығуымен байланыстырдық. Өйткені ... ... ... ... бір ру, ... аталып кететін болған.
Диалектолог-ғалым Ә. Нұрмағамбетов: «тума атауының қазақтарда тама ... осы ... ... ... ... заңдылығына қайшы емес,
ол мынадай схемадан көрінеді: дубо-туба-тума-тама», – ... [30, 37 ... сөз етіп ... тума ... ... ... ... түскен
туба сөзі туралы Н.М. Ядренцев: «Что касается ... то под этим ... ... ... ... это же название присваивают себе ... и ... ... себя ... ... ... [31, с. 121], - деп, бірқатар
халықтар туба ... ... ... ... тума ... да
Сібірдегі түркі тектес халықтардың арасында бар ... ... ... ... атаулар тама немесе туба үлгісінде емес, сол
алғашқы тума түрінде кездеседі екен. Жалпы Кіші жүз құрамындағы тана, ... ... Дон ... грек ... ... үлгісімен
байланымтыратындар да бар: «Тнанис атауы екі ... ... ... ... ... ис (ус) сөзі ... Э.М. ... ус, восходящее к орхоно-енисейскому угуз, тюркское су,
иранское аб, об ... ... ... ... в географических
названиях употребляются в ... ... ... ... а ... и ... [32, с. 194], - ... ... Т. ... көне ... құрамында кездесетін – аш сыңары туралы:
«...второй компонент –аш – часто встречается в ... ... в ... ... ... -аз, -ас, -ес, -ыс, -иш, -ус ... ... река» [33, с. 199], - деп жазады. Олай ... ... ... –ис ... «өзен, су» мағынасында қарап, атауды өзен
бойында мекендеген Тана (Тума) руы деп, ... және ... ... ... туба, тума) руын Тана өзені немесе тайпа атымен байланыстырып
ежелгі тайпалардың бірі деп ... жөн ... ... біз Тана ... ... ... осы ру аттарымен байланысты деп қарастырамыз.
Ноғайлы циклындағы жырларды шығарып, ел тілегін ... ... ... ... да ... ... ... таныс бірнеше
жыраулардың есімін атауға болады. Бұрын ... ... ... жеке ... кеткен халықтардың бірқатарының арасында Сыпыра, ... ... ... есімдері аталады. Бұлар – жыраулық дәстүрдің негізін
салушылар.
Осы жыраулардың ішінде семантикасы жағынан ... ... ... ... ... етіп ... – Кетбұғы жыраудың есімі. Жырау
есімі түрлі әдебиеттерде әртүрлі беріліп жүр.
Махамбет ақынның «Айналайын Ақ ... деп ... ... ... ... сұрар күн қайда?! –
деген жолдар бар. Ақынның біраз кітабында осылайша ... ... ... жүр. Көп басылымдарда бұл сөзге «бұғының бір түрі» деп
түсініктеме беріліп келді. Бұл түсіндірменің жаңсақтығы ... ... ... тұр: «Кертбұғыдай билерден ақыл сұрау» дегеннен кейін Кертбұғы
сөзінің адам есімі екені өзінен өзі танылуға тиіс. Ал осы ... ... және ол кім? ... бұл есім ... ... жазылуы керек. Ақынның
меңзеп отырғаны ХІІІ ғасырдағы атақты Аталық жырау немесе Ұлығ Жыршы болу
керек. Араб ... Ибн ... ... ауызға алынған «Жошы
өлімін естірту» деген 20 ... өлең ... ... ... ... Аталық жырауды (араб тарихшысының атауы бойынша) Кетбұқа деп ... [34, 92 ... ... Хулагу ханы тұсындағы армиясының штаб басшысы найман
Кит-Бука нойон деген адам болған [35, 192 б.]. С. ... ... ... шежірелерінің бірінде найманның Тоқпан, Ел Ата, ... үш ұлы ... Ел ... ... ... тарайды [36, 56-59 бб.].
Қазақ күйшілерінің тарихын жүйелі түрде зерттей ... ... ... ...... ... шамамен 1150-
1230 жылдар аралығында ғұмыр ... ... ... ... ... ұлы ... ... күйші, көріпкел бақсы, тіптен Шыңғысханның хат
таныған шежіресіші ретінде ... ХY ... ... ... ... да ... би ретінде аузына алып, оның даналығына ... бұл ... ... ... ... келейік. А. Сейдімбек бұл
есімнің Кетбұғы, Кербұға, Кербұқа, ... ... ... әр түрлі
айтылып келе жатқанына назар аудартады. Бұл, біріншіден, осы ... ... өте ... ... ... да ... ... екіншіден, осы есімді құрап тұрған ... де ... ... үшін ұмытылып кеткендігінен. Біз түркі тілдерінің
тарихы мен дыбыстық заңдылықтарына сүйеніп, мынадай ... ... ... ... ... ... ... көне түркі тілдерінде үш ... ... ... бөге тұлғасы және оның фонетикалық нұсқасы «батыр, күшті адам»
дегенді, бөгү ... ... ... ... ... ал бұғы ... ... мағынасын білдіреді. Бұл тұлғалардың қай-қайсысы да мағына жағынан
жалқы есім жасауға қатыса алатын ... ... ... ... ... ... ... адам есімін, оның ішінде лақап
аттарын, құрметті есімдерін беруге өте бейім болған ... ... ... сөзі де көне түркі тідерінде кед/кей/кез
тұлғаларында келіп, не «күшті, мықты» дегенді, не ... ... ... ... ... сөзі ... ... «мықты
мықты» деген ұғымдағы қосарланған сөздер, яғни ... не ... ... ... батыр, асқан ер» деген мағынадағы есім болып ... ... ... ... ... атын атап отырған Кетбұғы
Аталық жыраудың образға айналған ... ... ... және ... ... ... бұл сөз бұғының бір түрі емес, адам есімі екендігі
айтпаса да ... ... ... мен ... бір адам ... келісетін босақ, онда осы
сөздердің арасындағы мағыналық жақындықты қарастыруымыз керек. «Әйтсе де
осы дау ... ... ... есімі кім еді? Аян ба, Шаян ба, Баян ... аты ... ... ... «Иә, иә, Саян екен ғой. Бұл атты ... ... Иә,иә, солай екен-ау, маған оның атын
Рабиу-Сұлтан–Бегім айтқан еді ғой. Бәсе не деп еді? Өзімнен туған ... ... ... ... тірісінде осы Саянды аталық етіп қой деп
сұрады ғой» (І. ... ... ... ... болсақ, осылайша
хандар әйелдерінің қалауымен әр баласына аталық ... олар әке ... ... ... ... ... ... «аталық батаңды бер», «аталық
ақылыңды айт», «аталық сөзіңді айт» деген сөз ... де бар және ... ... ... байланысты айтылады. Олай болатын ... мен ... бір ... деп ... толық негіз бар.
Қазақ әдеби тілінің тарихына үңілетін болсақ, көне түркілік эленменттер
молынан кездеседі. Және олардың мағынасы түсіндіруді ... ... ... ... ... ... ... Тайшыны алайық. Оның тарихи тұлға
болғандығы, ешбір аңыз кейіпкері емес ... ... ... ... - осы ... екінші сыңары - Тайшы: 1. ... ... ... адам [37, 528 ... ... ... жырларын туғызушылардың бірі –
Қабыршықты жайлаған,
Ақсуды төмен бойлаған,
Шағанға атын байлаған,
Қарға бойлы Қазтуған.
Жырау есіміне жалғанып тұрған «қарға» сөзі ... ... ... пікірлер
бір арнаға тоғыспайды. Көбінесе жыраудың бойына байланысты ... ... ... Егер шын мәнінде солай болатын болса, басқа құс
емес, қарға неге ... отыр ... ой ... тек қана ... ... ғана ... есте жоқ ... Алтай жерінен өрбіген, қазір ғалымдар тілдік жағынан туыстығын
зерттеуді нысанға алып жүрген ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Қарға туралы мифтер өте көп. ... ... ... адамдар
қарғаның суретін тас бетіне қашай бастаған. Скандинав ... Один ... ... екі ... отырғызып жүреді: бірі-Хугин (ой-сана) және Мунин
(ақыл-ес). Викингтерде қарға-соғыс құсы. ... ... ... ... символы ретінде көреді. Вавилонда, Цейлонда моряктар ... ... үшін ... ... ... замандарда шыққан тегі Алтаймен
байланыстырылатын көптеген үндіс тайпаларында қарға жерді, айды, күнді,
жұлдыздар мен ... ... ... ... ... Солтүстіктің
көптеген халықтарында қарғаны өлтіруге тыйым салынады.
Грек аңызында қарға Аоллонның жаршысы ретінде көрінеді. Күн құдайына
оның сүйіктісі ... ... ... шөп ... жеткізеді.
Ежелден алтай халықтарымен тамырластығы бір об ... ... ... әйел ... ал ... ... ... байланысты. Қарға
өмірдің жаршысы, әйел мен ... ... ... ... Бұл ... ... және басқа да үй жануарларының етінен тағам дайындап, бір-
біріне қонаққа барып, сый-құрмет көрсетісіп, әйелдер ... ... ... ... құстардың қимыл-қозғалысын көрсететін билерді
билейтін болған.
Монғол тектес қалмақтарда «Керя» - ... адам ... ... ... есім де осы ... пайда болғаны дау тудырмаса керек.
«Хара Суорун» - «қара қарға» кезінде ата-бабалары алтайды мекен еткен
якуттарда саха – ... ... ... ... ... ... ... Улу тойонның («Ұлы мырза») баласы. Мифологияға сәйкес Улу тойон
адамдарға «сюр» (жан) берген, ал ... ... ... от ... ... ... өлтіруге тыйым салынған, өйткені Хара Суорунның кіші ұлы
қарға ... ... – қара ... ... ... ... ... дәл
келетін, сондай жыртқыш, өлімтікке әуес, қасқырлар мен ... ... ... құс. Ол жерге көмілген қазынаны күзетуші, оның
ұясында шексіз алтын, күміске толы байлық ... ... басы ... күміс деген наным болған.
Қарға - жер асты ... ... ... ... ... ... тараған персонаж. Сондықтан да аспан мен жерді байланыстырушы құс. Адам
тіліне еліктеушілік қасиеті мен ұзақ ... ... ... құс ... ... ... ... қарғаға байланысты сақталған көптеген
сөздер мен мақал-мәтелдер ... ... ... құрметінің
жалғастығы болса керек. Мысалы, «қарға жүнді қаттас, үйрек ... ... ... ... ... қолымызға да қарға тышар» деген сөздер
осының ... ... ... ... ... ... ... белгілерінің бейнеленуі қасиеттілікті білдіреді. Бұлар игіліктің
белгісі ... ... ... ... айналдыра орналастырылады. «Қарғадай
кезінен», «қарғадай болып», «қарғадай бала» ... ... ... ... ниетті білдіріп тұрады. Балаға деген «қарғам», «қарғаш» сөздері,
өлең қайырмаларында кездесетін «қарғам-ау», «қарғатай-ау» сөздері ... ... ... ... ... ... асырап,
жемдеп, үйде ұстаған екен, ол біреудің үстне саңғытса, жақсылыққа жорыған
екен. Мұның себебі: ... ... ... ... ... ... оны
пір тұтуына байланысты болса керек.
Олай болса,
Менің бүйтіп қозғалақтап жүргенім,
Аузы түкті кәпірдің
Күшті болған салдары-ай
Кәпірден теңдік алуға
Қайта келер деймісің
Мұсылманның баяғы
Шыңғыстан туған ... ... ... ... кәпірдің
Пайдасына қалмаса игі еді,
Ноғайлы, қазақ жұртымның
Кейінгі туған баллары-ай!
Мен қарға бойлы ... асып ... ... - деп, ... ... ... әрі батыр, әрі жырау
Қазтуғанға жұрты сүйсініп, ... ... ... ... ... ... берген демекпіз.
Х. Сүйіншәлиев те Қазтуған жайлы: «Халық Қазтуғанды әрдайым еске ... ... Ол ... ... ... да ... Ел аузында ол қалмақтарға
қарсы қол бастаған ... ... - ... [38, 141 б.].
Түркілік наным – сенім мен түсініктердің көріністері ... ... ... де бой көрсетіп жататыны заңдылық. Алайда барлық
жағдайда да «аталым» ретінде ... ... ... ... ... ... ... деп айтуға болмайды.
Енді Асанқайғы есіміне келетін болсақ, оның қайғы атануына байланысты ел
аузында қалған аңыздардың бірінші кезекте ойға оралары сөзсіз. Ал ... ... ... ... ... де білеміз: «В переводе с арабского ... ... дает ... – красивый, прекрасный, хороший, добрый» [25, с.
223].
Жырларда кездесетін адам есімдерінің ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін еңбектерді кездестіре алмадық.
Бұл сөздің семантикасы жайлы бір ғана пікірді кездестірдік, оның өзі
болжам түрінде және ... ... алып ... ... тым ... Ол
Ә. Қоңыратбаев пікірі: «Барпария сөзі қазақта жоқ. Оның түбірі авар, фур,
шығыс ... ... ... ме ... Бұл, ... жорамал ғана [39, 198
б.].
Және Аңшыбай, Құттықия, ... ... ... ... ... Шынтас, Жаңбыршы, Назым сияқты адам есімдеріне түсінік беріп жату
артығырақ сияқты, себебі бұл сөздердің ... ... ... ... ... ... Кеңес) ғасырдан-ғасыр асып, ... ... ... қолданыс тауып отыр.
Батырлар жырында қыпшақ, ноғайлы халқы қызылбастарға, қалмақтарға ... Бұл ... ... ... ... ... жаулап
алмақшы болуына байланысты, ел намысын қорғауға байланысты үлкен оқиғалар
суреттеліп отырады. Сол ... де ... ... ... ... ... ... жауынгершілік өмірі суреттеледі және оларда кездесетін
адам есімдері халықтың наным – сенім, ой – ... ... ... ... көне ... ... (Қобыланды, Едіге,
Алпамыс, Алшыораз); кірме қабаттан: араб ... ... ... т.б.),
иран (Гүлбаршын), көне еврей (Дәуіт, Ақжүніс) тұратынын байқадық.
Жырларда кездесетін топонимдік атаулар жүйесі де аса ... Өзен – ...... тау – тас ...... ... жіктеледі.
Олардың ұзын – ырғағы мынадай: Ақорда, ... ... ... ... Жайық,
Қараспан, Қара теңіз көлі, Қаратау, Қотан, Құмра, Қырлы, ... ... ... ... Манашы, Көктім аймақ.
Бұл жерде мынаны айтқан жөн: ... ... ... бар ... ... және қолдану жиілігі әр деңгейде болғанымен, түгел қатысады.
Түстік модельдердің өзіндік ... бар. ... қара ... су ... алатын болсақ, ол ауыс ... ... ... өзенді білдіреді. Ондай атаулар: Қарасу, Қара теңіз дегендерде
кездеседі.
Ал Төрткүл – ... ... ... ... ... Арқа – ... ... кейіндеу қалыптасқан халықтық – географиялық ұғымға
бейім. Ақорда – анық Алтынорда дәуіріне тән атау.
Бір қарағанда Қырлы, ... ... да ... ... ... ... Путилов қазақ эпосының табиғатынан туындайтын осындай деректердің өмір
шындығымен санаспайтын өзге эпикалық семантикаға ие ... ... ... ... ... алты ... ... бір жағынан ағып жатқан
терең суы – ... не ... не ... ... ... көлемде алғанда Қырлы қаланың суреттемесі - ... ... ... ... ... - топографиялық ұғымдарды қазақ
жыраулары жергілікті тарихи мәліметтер емес, әлемдік мотивтен алды деп айту
да қиын. ... ... тән ... мекендердің ерекшеліктері жырларда
көрініс тапқан болса, оны айтушы қиялымен ... ... ... ... ... ... ... белгілі ақындар шығарған, бірақ ол кезде жазу
болмағандықтан, ол ... аты – жөні ... ... өз ... – ұғымдарына лайықтап өңдеп отырған. Жырларды айтушылар да, бізге
жеткізушілер де – жыршылар. Сондықтан онда ... ... ... ұғым –
түсінігімен байланысты туған сөз ... орын ... ... көне ... ... «йашыл» (жасыл өзен) сөзімен
байланысты және орал-алтай ... –ас, –ес ... ... ... ... ... [14, 223 ... жырлардың тілін зерттеу нысанына ... ... ... ... және зат пен ... ... білдіретін
сөздерді топтастыра отырып, олардың шығу арналарын анықтаған да дұрыс деп
таптық.
Ноғайлы дәуірінің еншісіне ... ... ... ... ... ... да, ... түсініксіз немесе күңгірт сөздердің
өзіндік сырын ашып беру - тілтанудың өзекті мәселелерінің бірі және бүгінгі
күн талабы. Сонда жұртшылықтың ... ... ... ... ... ... көпшілікке қайырлы көмек болмақ. Жырлар мәтінінде ... ... ... туғызып отыратын мұндай сөздер, негізінен
алғанда, ескі түркі тілдерінен мирас болып ... көне ... ... ... және ... ... тілдерінің элементтері болып саналады.
Бір қарағанда Қырлы, Сырлы қалаларының да ... ... ... ... Путилов қазақ эпосының табиғатынан туындайтын осындай деректердің өмір
шындығымен санаспайтын өзге эпикалық семантикаға ие ... ... ... ... сыртындағы алты қабат орны, бір жағынан ағып жатқан
терең суы – шаһардың не ... не ... ... ... Кең көлемде алғанда Қырлы қаланың суреттемесі - әлемдік мотив.
Бірақ «Қобыланды» жырындағы ландшафтық - ... ... ... ... ... ... ... әлемдік мотивтен алды деп айту
да қиын. Мәуереннаһр аймағына тән кентті мекендердің ерекшеліктері жырларда
көрініс тапқан болса, оны ... ... ... қазақ эпосындағы
археологиялық желіні ескермеу болады.
Жырдағы жер – су атауларының бір парасы – оронимдер. ... саны ... ... және ... Негізгісі – Қараспан, Қырлы, Сырлы ... ... ...... ...... ... тарихи-
географиялық арқауы айқын болса, ... ... ...... ... сақталған. Бір ғана қыпшақ елінің
қонысына қатысты мұндай ... ... ... ... ... Айна көл, Аққулы көл, Қара теңіз көлі, Сарысу, Мұқыр көл секілді
атаулар бірде ... ... ... тұлғасында көрінгендіктен
географиялық шегі де ... Осы ... ... ... ... гидронимдер
санатына қосуға негіз бола алады. Қамтып келе жатқан ... ... ... макротопоним тобына қостық.
Мұндағы «мұқыр» сөзі көптеген тілдерде, ... ...... кең ... ... ... мағынасы моңғол тілінде «келте,
ешқайда құймайтын айдалаға сіңіп, жоғалып ... ... ... ... дегенді
білдіреді [14, 220 б. ].
Осының бәрі сайып ... ... ... ... ... ... береді. Жырда кездесетін ономастикалық атаулардың бұл үш
түрлі топтамасы олардың этникалық үрдіске қатысын ... ... ... ... ... ... тайпалардың жазба ескерткіш емес,
эпостық жырда сақталған елеулі бір ... ...... ... тайпаларының арасындағы тартыс.
Топонимика атаулары: Манан суы. Балқан ... Арқа ... ... ... ... тауына
Үлесерге мал таппай,
Атысарға жау таппай,
Көп кісінің ішінен
Бөлініп шықты қырық ... ... ... оның ... ... ... 14 ғ.
ертерек, 12-13 ғғ. қойнауына ене зерттеудің еш артықтығы жоқ. Тек ... ... – оның ... ... анықтау.
Тарихи деректерде Ноғайлы елі Үлкен Ноғайлы, Кіші Ноғайлы болып ... ... ... және осы ұлысты құрағандар түркі халқымен
араласып кеткен татар-монғол ұрпақтары екендігі, көшпелі ел ... жиі ... ... жағалауын, Еділдің төменгі бойынан оның ... ... ... ... ... айтылады.
Зерттеушілердің назарына ерте ілігіп, содан бері талас тудырған атау
–Жиделі Байсын. ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстанның Сухандария облысындағы Байсын маңында екені айтылған.
Алайда бұл ... ... ... ... осы ... ... ... байқалады.
Р. Сыздық: «А. Егеубаев «қазіргі қазақ тіліне тән, ... ... ... ... ... мен терминдерді, антропонимдерді тауып зерттеуді
ғалымдар мен тілшілер үлесіне қалдырып», өзі қанатты сөз ... ... ... анологтерімен салыстырып, ... ... көне ... ... ... ... біраз құнды ойларын ұсынады», - дейді [1, 50 б.].
Ноғайлы-қазақ әдебиетін жасаушы ұлыстар ... өмір ... олар үшін ... ... ... орны ... болғаны
сөзсіз. Сонымен қатар, біздің ата-бабаларымыз ... ... ... еркше мән беріп отырған. Төменде айтылып жүрген ... ... ... ... ... сипаттама бере кеткенді жөн
санаймыз.
«Қамбар батыр» жырында:
Жолбарыстай алты ұлдың
Айбатынан сескеніп,
Келе алмады еш бенде
Әзімбайдың қасына, - деген жолдардан мықтылықты ... ... ... қиын емес [3, 8 ... де осы хайуанаттар тектіліктің символы болып табылатынын бәріміз
білеміз. ... ... адам ... арасында Шерхан аты да ... ... ... ... жырларында да халық өзі сомдаған
тұлғаларының мықтылығын, ... ... беру үшін ... тағы бар емес пе? ... ... жырынан жоғарыдағы үзіндіден
басқа мынадай да жолдарды мысалға келтіруге болады:
Хадиса деп бұл қандай,
Төңірекке қараса,
Құйрығын қысып бұтына,
Жолбарыс жатыр ыңыранып,
Шабуға таппай ... - ... әрі ... ... жан шықпас,
Тәуекелге бел байлап
Пешенемді сынадым... –
Бұл сөзді айтып ер Қамбар
Шерінің барды қасына,
Болғай деп асыл мұрадым [3, 14 б.].
Осы жолдардың ... ... ... деп те ... ... ... ... обығып,
Бір пәлеге жолығып,
Жануарлар жабығып,
Көбейіп кетті шығыны, - деген ... ... ... ... ... [3, 11 ... халықтарының қай-қайсысында болсын «құлан» аты ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі аңыз жырлар да, шежіре деректер де осыны аңғартады. Ең
алдымен түсіндірме ... ... ...... тағы ... ... ... орысша түсініктемемен сәйкеспейді. Онда «кулан - дикое
животное семейство лошадиных, родственное ослу» дейді.
Әбілхан Әбіласан: ... ... ... ма ... ... ... деген қиялдай көркем теңеу қайда кетті... Кешегінің ... - ... ... ... ... ... ақынның ел үшін еңіреп өткен ер үнін
табиғатты ... ... ... ... ... ... отырғанында дау
жоқ. Оның үні өз үйірін алты ... ... ... ... ... ... құлан үніндей. Мына құлан емес, жылқы текті құлан. ... ... аңыз бен ... ... ... ... ... жоқ. Кешегі жойылып кеткен,тарпан тектес жабайы құлан мен бүгінгі
домбай ... тағы ... ... ... әртүрлі бола тұра бір
атауға ие болуы қалай? Бұл жұмбақтың төркіні ... [40] дей ... ... ... ... ... ... Сол пікірге сүйене отырып, «құлан»
сөзінің мән-мағынасын анықтауға болады.
Алдымен «құлан» атаулының шығу төркіні туралы ... көне ... ... ... деген сөздер болған екен. Махмуд Қашқарида
жылқының түсіне ғана байланысты айтылатын ... сөзі ... Ол ... деп ... ... ... түсіндірме сөздігінде «құла» жал
құйрығы қара қоңыр болып келген ... ашық ... ... ... да ... ... ... баламасы) сыртқы түсі осындай
құла. Энциклопедиялық деректерде: «оның арқа тұсы мен ... ... не ... ... ... ... ақшыл, аяғы қара қоңыр. Қыр арқасы
жіңішке қара жолақты, жалы мен ұзын құйрығы қара ... Бұл ... ... аң», яғни құла өңді түз ... деп ... ... болғандай. «Аң» -
көне түрік тіліндегі ауыспалы мағынасы бойынша сыртқы ... өңі, ... ... ... ... аң» – айтыла келе «құлан» болатыны тіл
заңдылығынан хабары жоқ адамға да ... ... ... ... ... ... ... Пржевальский жылқысының болмыс ... ... ... - жабайы «Пржевальский жылқысының» ежелгі
аты деп танысақ, бұл атаудың өзге аңға ... ... ... Енді ... ... «құла» сөзінің, шамасы, бертініректе пайда ... бір ... мәні ... ... «құла дүз» секілді бірлі жарым қос
сөздерден қылаң беріп қалады. Бұл шөл ... ... ... ... ... «Құс қонбас құла жапанда жылай-жылай бір жалғыз,
дүниеден өтті дегейсің» (Қыз Жібек). ... ... аты осы қос ... ... ... – құла дүз аңы, яғни құла ... иен даланың
жабайы аңы дегеннен шықты деуге бұл сөз жеке ... ... ... ... ... ... ... айтылғанда ғана жеке мәнге ие. Әрі бұл
құланның түсі ... ... ... айқын құла емес деген деректер
бар. Және ғылыми деректер бойынша: дене тұрқының жоғарғы бөлігі-құм түстес
ашық сұрғылт – ... ... - ... ... ал ... ... сарғыш
сұрғылтқа дейінгі аралықта кездеседі. Қыр арқасының ұзына бойына таспа
белдік секілді қара қоңыр ... ... В.Л. ... ... атты
кітабынан алынып отырған бұл тәржіма [41, 35 б.] ... ... ... көне ... ... - ... тартпа деген сөзінен шыққанын
аңғартқандай. Яғни белбеу таңбалы аң деген сөз. ... ... ... ... ... телігені мәлім. «Қолан» – бертін
келе «құлан» аталып кетсе керек.Бұл шын құландардың жойылып, ... ... ... ... ... Ата – ... әр ... айтарда оның ерекше
белгісіне, қасиетіне үлкен мән – мағына сыйдырған ғой, сол ... ... жаны ... ... оның семантикасы мен этимологиясын қарастыру
үшін осылай әр аң мен заттың жалпы ұғымы атаулының қыр-сырына ... ... Бір ... ... ... ... ұқсайтын түз тағысының сыр –
сипатын саралап ... ... де жоқ ... ... осы табиғи ерекшелігі
оның солай аталуына тікелей ықпал еткен тілдік факторлар ... ... ... Әбілхан Әбіласанның пікіріне ... «Осы ... тағы ... жәйт Шалкиіз ақынның бір өлең жолынан туындайды. Жырау: «Далада
құлан, домбай шұбырса, о дағы бір ... оққа ... ... өзінің көне
жырында. Осындағы «құлан», «домбай» деген сөздердің арасындағы үтірді алып
тастасақ, не ... ... бұл бір сөз ... ... ... да» ... дағы бір егеулі оққа жолығар деуі ақынның бір ғана аң түрін назарға алып
отырғанын аңдатпай ма? Тек ... ... ... ... ... ... өз түсініктеріндегі «құланмен» шатастырып алса ... ... ... су ... ... тізесін бүгіп от жеген»
дейтін жолдарындағы «тағыдай» деген сөз де шын құланға бағытталған ... деп ... Суды ... ішетін түз аңдарының жабайы жылқы
тұқымдастарынан басқа қайсысы ... ... Үй ... ішінде суды
жылқы ғана таңдап ішеді.Оның түздегі туысы құлан. Бүгінгі ... ... ... бұрынырақ жойылып кеткен тарпаң.
«Құлан да әуeл баста тарпаң мен шын құланның ортақ атауы болып, олар
жойылған соң ... ... ... түз ... ырықсыз телініп кетуі де
мүмкін. Мұнан кейін ел ... ... ... ... ... ... де,
нақты деректер де жаңа құлан атына ауған. Және құлан сөзі ... ... жүк ... жиі ... ... ... ... қатарына
да кіреді:
Емен шайнап,тал қайзар
Құлан, бұлан баласы (Шалкиіз).
Бүлдіргесі бұлан терісі,
Өрімі құнан білдің қайысы (Доспанбет).
Бұл үзінділерде құлан, бұлан – мықтылықтың, ... бас ... ... ... ... ... ... өскен құланмын»
деп, халқының айтқанға көніп, айдағанға жүрмес асау мінезін меңзейді. ... ... ауыз ... мен 15-19 ғғ. поэзиясында белгілі бір образ үшін
актив қолданылған сөздер болған. Әдебиеттерде құлан аты ... ... ... ... ... ... көптеп кездесіп жүр. ... ... алып ... ... бұл ... ... ұғымында
қалай қалыптасқанын білуіміздің маңызы өте зор болмақ. Сөйтіп, бұл сөздің
шығу төркінін тілдің кірме қабаттарынан іздемей, ... көне ... ... жөн ... – бір ғана ... ... зерттеу нысаны емес. Оны
тілшілермен қатар этнография, этногеография, этнофольклортану ғылымдары ... ... және өз ... ... пайдаланып келеді. Кейбір
жағдайларда жалғыз лингвистика ғылымының ғана фактілерімен шектеліп қоймай,
ғылымның осы ... ... ... ... жөн ... ... ... болмыс-бітімі осы ономастикалық атаулардан ... ... ... және ... есімдерді, әртүрлі жер-су атауларын
зерттеудің ... ... ... бөлім бойынша тұжырым
Жалпы, тіл - өмірдің сәулесі, қоғамдық құбылыстардың айнасы. Қоғамда
болып ... неше ... ... ... ... бәрі ... тілден орын
тебеді, содан соң халық мұрасына айналады. Қоғам ... даму ... ... ... де ... өсу ... саралай, жіктей
аламыз. Қоғам өміріндегі ... ... ең ... ... ... ... ... әрдайым өте жоғары бағалап, оның өзгеріс, өрістерін
жіті қадағалап отырады. Тіл қоғамдық құбылыстың бірі ... сол ... ... ... ... ... да қозғалысқа, өзгеріске, дамуға бейім тұрады. Осыған ... де ... ... тілдің даму деңгейі оның барлық қабатына бірдей ... Оның ... бір ... өзгеріс, өріске онша көне бермейді (мысалы,
тілдің грамматикалық ... ... ... т.т.). Ал ... қатпарлары жаңалыққа, соны мағыналық ұғым, түсініктер әкелуге
бейім тұрады. Бұл қатпарға ... ... ... ... ... ... өзгеріс пен жаңалық бірінші кезекте тілдің сөздік қорынан
көрініс табады.
Әрбір халықтың ... ... ... қоғамдық, мәдени өзгерістер
дәуірі болады. Халық тарихындағы осындай өзгерістер сол халық тілінің
сөздік ... өз ... ... Өмірге қанша жаңалық, қанша жаңа зат пен
жаңа ұғым қосылса, тілге де соншама жаңа сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... барлық уақытта бір қалыпты жүріп
отырмайтыны белгілі. Бір кезеңде баяу ... көп ... ... қоймаса,
екінші бір кезеңде қоғамда болып жатқан өзгерістерді толығымен ... ... ... қоры ... ... жаңа сөз, сөз тіркестерімен
толығады. Сол кезге дейін қолданылып жүрген ... ... ... ... ... бастайды. Ал тіл дамуының енді ... ... ... ... мен сөз ... ... белсенді
қолданысқа ие болады. ... ... кез ... ... тарихынан
кездестіруге болады.
Тіліміз қаншалықты өзгеріске ұшыраса да, оның ... бір ... ... ... толық жоққа шығаруға болмайды. Сол сияқты
ноғайлы дәуірінде дүниеге келген ... да ... ... ... ... болғанын мойындаймыз.
2 НОҒАЙЛЫ ДӘУІРІ ӘДЕБИЕТІ ТІЛІНІҢ ЛИНГВОМӘТІНТАНЫМЫ
2.1 Ноғайлы дәуірінде туған ... ... ... ... ... Берқалыұғлының «Ақын» (1912), Ғұмар Қарашұғлының (Ғабдулла
Муштақ) «Шаир яки қазақ ... ... ... Осы ... яки ... мырза ұлы һәм ноғайлы батырлары да ғайри мағыналы
жырлар» (1911), Мақаш Бекмұхамедовтың «Жақсы үгіт» (1908) және ... ... ... ... ... ... Жүсіп Көпеев,
Мұсылманқұл Жиреншин т.б. көне әдебиет үлгілерін жинаушылардың ... ... ... ... ... да салыстырылды. Олар: Ертедегі
әдебиет нұсқалары (1967); «Алдаспан. Көне қазақ поэзиясының антологиясы»
(1971); ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... (1982); «Бес ғасыр жырлайды».
Бірінші том (1989).
Жыраулар толғаулары мәтінінің тарихы зерттеліп, қолда бар ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
лингвистикалық талдаулардың нәтижелері көбінесе ескерусіз қалып келеді. Сол
себепті де толғаулардың тұрақты (канонды) бір ізге ... ... ... ... ... ... жазылған толғаулар мәтініндегі халық
тарихын, салт-дәстүрін, ұлттық ділін, таным-түсінігін танытатын ... ... ... жазылып жүру себебі, араб әрпімен ... ... ... ... ... бұл күнде қолданылмайтын көне образдардың
мағынасы түсініксіз болғандықтан деп білген жөн. Және «ауызша баспаның»
қолайсыздығынан жеке ... ... ... ... ... мәтіндердің
иесінен айырылып, «көшіп» жүруі де мүмкін ... ... ... мен ... ... ... авторлығына күмән
келтіртіп, оларды ауыз ... ... ... ... ... жібереді.Жалпы, ноғайлы дәуірінде өмір сүрген ақын-жыраулардың
өлең-толғауларының мәтінтанымдық ... ... ... Мысалы, «ХҮ-ХҮІІ
ғасырлардағы қазақ поэзиясы» деген еңбектегі толғаулардың ішінде ең әрідегі
дәуір ...... ... ... стилі жағынан біздің
заманымызға, сөз қолданысымызға жуық тұрғанын байқау қиын емес. Бұл ... ... ... айналуымен қатар, толғауларының да көп ... ... ... ... ... танытады. Соңғы жеткізушілер Асан
толғауларының мәтініне ХІХ ... ... ... ... кейбір
сөздер мен тіркестерді қосады. Мысалы, оның «Ақ ... ... ... ... ... атлас сөзін соңғы ... ... ... ... ... ... өзгелермен салыстырғанда,
араб-иран сөздері де ... ... ... ... көптеп енуі Асандардан кейінгі дәуірлердің үлесіне тиеді.
Мысалы, жырау толғауларының мәтінінен ... ақы, ... ... ... ... ... әзиз, насихат, ғылым, ақыл, қабір, қадір, мүрид, хатим ету,
мақсұт, ғалым, қызыр, ақырет, мәрмәр, нәлет, қызмет, ... ... ... ... ... дос, ... бейбіт, надан, пір, хақ тәрізді араб пен
иран (парсы) сөздері бар. ... ... дос, ... ... ақы, ... бейнет сияқты бірқатар сөздердің ХҮ ғасырдағы жалпы халықтың сөйлеу
тіліне еніп үлгіруі де ... ... ... Асанқайғы толғауларының
тілі үшін, яғни сол замандағы ауызша әдеби тіл үшін олар ... ... Асан ... не сәл ... өмір сүрген Қазтуған, Шалкиіз,
Доспамбет толғауларының мәтіндері лексика-грамматикалық, ... ... ... өз ... сай ... ... Осы айтқандарымызға қарамастан, Асан мәтіндерінен ұғымға қиын,
мән-мәтінде де жеке тұрғанда да түсіну мүмкін емес ... ... ... ... ... ... ... жасы еді,
Ойылда кеңес қылмадың.
Кеңестің түбі нараду...
Осындағы нараду сөзінің мағынасын түсініп болу ... ... ... ... ... осы ... мағынасына түсінік
берерліктей пікірлерді кездестірмедік.
Мұндай жолдар мен жеке элементтерді Қазтуған, Шалкиіз, ... ... да ... ... ... Мысалы,
Қазтуғаннан «Қара ұнымы сұлтандайын жүрісті» деген ... ... оны ... ... ... ... Немесе оның «Салп-
сапыншақ анау үш өзен» дегендегі салп-салпыншақ эпитеті нені білдіреді?
Шалкиізде кездесетін:
Тұсыңдағы болған ... ... ... ... ... сарт ... ноқталап...
Құдаған өскен арулар.
Көміртіп не беркініс қолыңнан.
Күділенген балдан сарқыт жоқ, - деген жолдардағы «нартың», ... ... ... ... деген сөздердің
түсініксіздігі айтылмақ ойды күңгірттеп тұр.
Қ. Өмірәлиев ... ... ... ... ... ... келіп қосылған ру-тайпалар арқылы енген, ... сол ... ... – Кіші жүз ... көп өзгертпеген деп түйеді [42,
93 б.]. Зерттеуші бұл жерде осы ... көне ... түбі бір ... ... тілдік дегенге меңзейді.
Доспамбет жырауда сұлу қызды:
Маңдайы күнге тимеген,
Желке шашын өрмеген,
Серпіліп адам бетін ... [42, 86 б.] деп ... ... ... ... ... шашын өрмеген» деген тіркес бірде «желке шашын
үрмеген» деп ... ... ... сол, бұл сөздерді желке-желге, өрмеген-
үрмеген деп те ... ... ... ... ... емес, шашты өрмеу
деген тіркес болса керек. Бірақ жырау ... ... ... ... ... ... адам бетін көрмеген» инабатты сұлудың желке шашын өрмей
қоя беруі – ... ... ... ... өрмеген,
Серпіліп адам бетін көрмеген, - деп «Алдаспанда» [43] дұрыс көрсетілген.
Сол сияқты Шалкиіз ... ... ... десе сары ... мен ... ... [42, 73 б.].
Алтынды кесе сары бел,
Алсам мен саған ұсынармын [44, 37 б.] деп ... ... ... ... жинағында бұл жолдар:
Алтын кесе, сары бал, – деп жазылған. Қазіргі тілдің сипаты тұрғысынан
қарағанда осы соңғы нұсқасы дұрыс болар. Және ... ... ... ... ... сандықтың ішінде,
Көбе бұзар жебе бар [42, 79 б.].
Осы жолдарды ... ... ... ... садақтың ішінде, - деп берген. Көбе бұзар жебенің көн ... ... ... ойға тура ... ... ... сөзі ... жұмсалған, яғни көннен жасалған сауыт.
Толғаулар мәтінінде түрліше жазылып жүрген тіркестердің тағы бір ... бұл ... ұмыт ... көне ... түсініксіздігінен туындап отырған
мәтінтанымдық ала-құлалықтар.
Осы күнгі ... ... ... ... ... ... түсініксіз
болғандықтан оны бүгінгі күнге түсінікті мықын сөзімен алмастырып ... оқ ... ... ... (Доспамбет).
Доспамбет жыраудың ноғайлар арсындағы осы толғауында бұл тіркес былай
берілген:
Арғымаққа оқ ... ... ... [22, 90 ... жолдарды ақын Қадыр Мырза-Әли:
Арғымаққа оқ тиді,
Қыл құйрықтың түбінен, – деп аударады (Қ. ... ... ... ... – зад ... [24]. деген ұғымды
білдіретіндігі көрсетілген. ... «қыл ... ... тіркес
ХҮІ ғасырда қазіргі «қыл құйрық тұлпар» деген мағынада қолданылған. Ал
Екі арыстап жау ... ... ... [44, 31 б.]. ... тармақтар тағы бір
басылымдарда:
Екі ... жау ... ... ... [42, 88 б.] боп ... ... екі арыстан
жау шабу емес, екі арыстап жау шабу болу керек. Себебі арыш (ккіR) – тоRт
–арыш-четыре ... ... [24]. ... «екі ... екі ... жау ... ... білдіреді.
Көнерген сөздерді түсініктірек тұлғаға айналдыруды мынадай мысалдардан
да көруге болады.
Сіреу, сіреу қар
Асты кілік, үсті мұз
Күн-түн қатса да ... ... ... үсті мұз ... ... үсті мұз (Ерт. ... ... жазылған тіркес Ғабдулла Мұштақтың «Шайыр» жинағында
«үсті кілеңнің асты мұз» деп жазылған. Ал В. ... ... ...... ... ... (kilarai) – гладкий
дегенді білдіреді делінген [24]. Бұдан «қардың үсті ... асты мұз» ... ... ... Ал осы ... жыраудың:
Кілең бұздай кілшейтіп,
Көбелер киген өкінбес, – [42] деген толғау ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Бұл ойымыздың растығы
дәлелді болу үшін ХІХ ғасырдағы ... ... өлең ... ... онда да ... мұз ... ... кездеседі.
Тағы да осы Доспамбет жыраудың толғауындағы «еміне кіру» тіркесі кей
басылымдарда «еңекке кірер күн қайда» [44, 33 б.] деп, ... ... ... ... ... «Амін – надежно, уверенно [37, 75 б.] дегенді білдіреді.
Сонда еміне кіру ... ... ... ... ... биік ақ боз
ордаға сеніммен кірер күн қайда?» деп айтқаны болмақ.
Шалкиіз жыраудың би Темірге айтқан:
Айдынды көлге қал ... ... ... сұлтаны саһарсың! [44, 41 б.].
деген тармақтарындағы қал шауып ... ... ... ... ... ... қол ... түрінде басқан.
Көне түркі тілінде қал, қалы сөздері «мықты», «жоғары» ... ... В. ... ... қал (куs) – крепкий [24, 219 б.]. деп
түсінік берілген. Осы тіркестің ... әлі де ... ... ... Доспамбет жыраудың:
Ерен үйін тіктіріп,
Омыраудағы он түймесін ағытып,
Кейінгі қалған көпекке
Қалай де белін шешті екен! [42, 86 б.], –
деген тармақтарындағы ерен үй ... ... ... ... беймәлім.
М. Бекмұхамедов жинағында ерінің үйін деп жазылған. Осы сөз толғау
мән мәтініне тура келетін сияқты.
Шалкиіз ... сөзі ... ... ... ... тыймаған,
Ғақбытлы сол жаман,
О да бір пәлеге жолығар [42, 78 б.], ... ... ор ... қандай отқа жолығатыны белгісіз. Осы тіркес
Арыстанғали Берқалыұлының ... оққа ... деп деп ... ... бота от ... деген мағынада «орғи-орғи жүгірген қоянның түбі
бір оққа кезігуі» толғау мән ... ... ... ... ... ... әдеби тілдегі
образдар өз кезеңіндегі халықтың өмір-тіршілігімен ұштасып ... Ел ... ... ... ... образдар бұларда
молынан орын ... ... ... ... ... ... жеке
тіркестер мен сөздер – сол кездегі әдеби тілдің сипатты белгілерінің бірі.
Ұрыс, соғыс, ел қорғау ... ... ... ... басты орын
алғандығы сондай, ол көркемдеу құралына айналып, ... ... ... кез ... ... ... ... оқи отырып көз жеткіземіз.
Мысалы, толғамалы ала балта, қанды көбе, атқан оғын оздыру немесе жоғалту,
жау ... қол ... ... ... биік ату т.б ... біз сөз ... ... поэзиясы актив қолданған [1, 100 б.].
Бұл кездегі әдеби дүниелер ... ... ... ... ... ... өзге де ... ездестіруге болады.
Мысалы, Шалкиіз, Қазтуған жырауларда өзен, ... ... ... ... жиі ... Боз ... тоқтыдай, Балығы тайдай тулаған,
Бақасы қойдай шулаған... Балығы көлге жылқы жаптырмас (Қазтуған). ... ... ... күн ... балығым Ортаңнан ойран салар деп
(Қазтуған). Көк теңіздің үстінде Көтеріп желке аштырып (Шалкиіз).
Ноғайлы-қазақ ортасында ... ... ... ... сөз ... ... ... табылатын кейбір батырлар жырындағы «төрт шарбақты,
төрт кентті» деп келетін образ да, немесе «Әділ ... ... ... ... ... толғауындағы: Бақ амалы, бақшалы, Баурында ағар
шешмелі, Төбесінде жасыл ала ... ... ... ... ... қала ... ... береді.
Әдеби туындылардың көбі ХҮ-ХҮІ ғғ. ... ... ... айта ... жөн. Рас, онда кейбір ... ... ... ... да ... ... ол авторлы поэзияның басты ... ... осы ... поэзияға тән тағы бір үлкен ерекшелік -
ондағы айтылған ой қазақтың мақал-мәтелдерімен ... ішкі ... да, ... ... ... ... салыстыру ерекшеліктері жағынан да
үндесіп, қоғамдық құбылыс ... ... ауыз ... ... ... ... асыл тас
Су түбінде жатады.
Таза мінсіз асыл сөз
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас,
Жел ... ... ... ... ... ... ... – деуі нағыз нақыл сөз.
Немесе: «Қилы-қилы заман болмай ма, Суда жүрген ақ шортан қарағай басын
шалмай ма?!» - түріндегі ... ой ... ... күні ... дейін
«Қилы-қилы заман болар,қарағай басын ... ... яғни ... ... айтылып, ойға сыймйтын, еске келмейтін өзгеріс заман да болар деген
ұғым білдіреді. Қазтуғанның «Азамат ... ... ... ... ... ... ... - дегенін оқығанда: «Бөрі арығын білдірмес,
сыртқы жүнін қампитып», - деген мақал еске түседі.
Мұндай ой ... ... ... ... ... ... ... көп
кездеседі:
Бар күшіңді сынамай, балуандармен күреспе...
Таң боларсың әлемге, сөз ... ... ... ... ... ... шықпас жаманның барынан да жоғы игі... т.б. көптеп кездестіруге
болады.
Халық поэзиясын жақсы білген, оған өзі де үн ... ... ... ... ... мақалдарды тілдік материал ретінде пайдаланып отыр ма, әлде
Шалкиіз аузынан сәтті шыққан сөз ... ... ой ... ... ... ... мақалына айналып кетті ме? Бұл сияқты ... ... ... қою оңай ... ... күнде де Шалкиіз жырау ... ... ... ... ойды ... дайын мақал-мәтелдерді қолданып
қана қойған жоқ, кейінгі ұрпаққа мұра боп қалған көптеген ... ... оның өзі ... ... ... айтуға болады [15, 116 б.]. ... да ... ... ... ... ... мен ... сөз орамдарын көптеп кездестіруге болады.
2.2 Ноғайлы дәуірінде туған әдеби туындылар жарияланымдарының лексикалық
қабаттарына тән ерекшеліктер
Ноғайлы дәуіріне жататын әдебиетті жанрлық сипатына ... ... ... деп ... ... Және осылардың жанрлық ерекшеліктерін сөз ... ... осы ... тән ... ... ашу ... ... «шежіре» деген термин туралы айта кетейік. Қазақта «шежіре» деп
айтылатын сөздің түп-төркіні арабтың «шаджарат», яғни ... ... ... ... ... ру, ... бүкіл бір халықтың шығу тегін, өсіп-
өрбуін, даму тарихын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген ... ... ... ... бірі ... Мұндай шығармалардың көп томдық
жинағын Англия, Франция, Германия, ... т.б. ... және ... ... ... ... етіп, ал бертін келе баспадан литографиялық,
типографиялық әдіспен шығарып ... сан ... ... ... ... белгілі бір тарихи шығарма
іспетті көне заман шежіресі қазақ, өзбек, ... ... ... ... тілдес халықтарда да аз емес. ... осы ... ... тілдес
халықтардың ежелгі тарихын ғылыми дәлдікпен, көркем әдебиетке тән бейнелі
сөздермен баяндайтын Мұхаммед Салихтың «Шайбани-наме», Захириддин ... ... ... Дулатидің «Тарих-и Рашиди», Байбарыс ... ... ... шежіресі», Усман Кухистанидің «Тарих-и Әбілхайрхани»,
Әбілғазының «Шежіре-и түрік», Ұлықбектің «Сұлтандар ... ... ... бар.
Шежіре – хронологиялық немесе адам аттарының жалаң ... ... ... ... шығу ... мен дәстүрін, дүниетанымын,
рухани және заттық мәдениетін, салт-дәстүрін, ... ... ... ... ... қалыптастыруда да ықпал еткені белгілі.
Ноғайлы дәуірінен мол мағлұмат беретін шежірелер қатарына Қадырғали
Жалаиридің «Жами ... атты ... ... ... ... ... ... құнды мұраларының бірі – «Қырымның қырық ... ... ... ... ... жырлаған бұл эпопеяны құрайтын 35 жырдың 41бас
қаһарманының және өзге де ... ... - ... анық ... ... Және осы ... бәрі де -Ноғайлы елін ... ... ... ... шежіресіндегі «Тоқтамыш хан
дастаны», «Едіге би» дастандарының кейіпкерлері де – ... ... ... тән ... - көне ... және бөгде тілдік
элементтермен қатар, сөздердің ... яғни бір ... ... ... ... ... ... орай бірінің орнына бірі қолданыла беруі. Кейде бір мағынада алынған
сөзді оның екінші эквивалентімен түсіндіріліп отыруы да байқалады. ... ... бек, әмір ... ... қазақтың аға сөзімен
алмастырып айтады: мың бегі / мың ағасы; әміршінің немесе хан мен ... ... ... ... ... хатун сөзі осы мағынадағы
қытайдың фужин, монғолдың еке сөздерімен қатарласа жүреді.
Бірінің орнына бірі ... ... ... ... күн ... бу ... ... йағы/душман,
улуғ/дузург, йарлық/фарман, оғул/фарзанд, мың/һазара, кіші/нафар,
бөлік/қисм, ... ... ... ... қатарын түркі тұлғалары
құраса, екінші қатары араб пен парсы сөздері болып келеді.
Міне, бұндай ерекшеліктер бір жағынан, әлі ... ... ... болып
қалыптасып бітпеген ортағасырлық түркі жазба тілдерінің лексикалыық ... ... ... ... екінші жағынан, орта ғасырдағы түркі
жазба дүниесінің араб және парсы ... ... ... болғандығын
көрсетеді.
Қорыта келгенде, мынаны айтуға болады: шежіренің сөздік қазынасының
негізі ... ... ... оғыз ... мен көне ... Бұндай ерекшелік - сонау түркі дәуірінен желі тартып келе
жатқан жалғастылық, іліктестік қағидасына қарай ... ... Және ... ... ... ... алып қолданылған лексикалық қабат мол болған,
олардың бір тобы халық тіліне енген кірме сөздер ... ... ... ... жоқ, ... сол ... мұсылманша сауатты
оқырмандар үшін таныс сөздер ... ... ... көшірме негізінде, жан-жақты зерттеген
академик Р. Сыздық пікіріне жүгінсек: «Түркі тілдерінің бір-біріне орасан
жақындығына ... ... мен сөз ... ... ... келгенде, әр тілдің өзіне тән ... мол ... тура ... Бұл ... ... ... тілі қазақ тіліне
жақындайды: мұндағы есімді де, етістікті де тұрақты ... дені ... ... ... және ... мағынасы жағынан қазіргі
қазақ тіліндегілермен тең түседі» [1, 95 б.].
Шежіре сол ... ... ... ... ... ... жүйеге
келтіруге әсер еткен. С. Исаев былай дейді: «Тілдің әдебилігінің ...... ... бір ... қоғамдық рухани мәдени
өндірісінің құралы бола алу, ... ... ... сөз ... ... ... ... көрінісі, мәдениет туындыларының
құралын атқаратын тіл ғана әдеби тіл болмақ» [15, 10 б.]. ... ... ... ... бұл ... өн ... ... береді.
Қазақ халқының ауызша тараған сөз өнері әртүрлі жанрға бөлінген өте бай
үлгілерден көрінеді. Зерттеушілер қазақ эпосының көне ... ... ... сақ, хун, ... ... көк ... ... басталып,
X-XVIII ғасырларға дейін үздіксіз дамуда болғанын тілге тиек етеді.
Ә. Марғұлан оғыз – қыпшақ ... ... ... мынадай
дәуірлерге бөліп қарастырады:
1. Атам замандарда туған (VI-XII ғғ.) эпос;
2. Тарихи дәуірде туған (XIII-XIV ғғ.) ... ... ... (XIV-XVI ... ... соғысымен байланысты туған эпос (XVIII ғ.);
5. Ішкі қанаушы мен хандарға қарсы күресті суреттейтін эпос;
6. ... ... ... ... тілі ... үшін ... жырларының, яғни бұрынғы Дешті – Қыпшақ
ұлысына кірген тайпаларға – бүгінгі қазақ, ... ... ... XIV-XVI ... тарихи оқиғаларға байланысты туған ... ... ... орны ... Осы ... ... келген жырлар
ауызша дамыған қазақ әдеби тілімен ... ... бір ... ... нәр ... қайнар көзін құрайды.
Жалпы қазақ әдебиеті дүниесінде эпос - өте қомақты жанр. Оның ... ... ... ескі ... ... ... осы күнгі жазба әдеби
тілінің қалыптасуындағы орны ерекше. Жалпы ... ауыз ... тілі ... ... алған, белгілі бір сөз жұмсау нормаларын
қалыптастырған, көркемдік, эстетикалық қуаты күшті тіл ... ... ... [14, 23 б.].
Фольклор қазынасындағы эпостарда тіл өрнегі мейлінше көркем әрі белгілі
бір лексикалық, стильдік нормалары қалыптасқан болып ... Эпос ... ... ... тән ... яғни көркемдік белгілердің тұрақты жиыны
болады. Сондықтан мұнда заман өткен сайын ... ... ... көне ... ... орын алады. Сонымен қатар халқымыздың, оның тілінің ... ауыс – ... ... бір ... жағдайларға байланысты енген
өзге тіл элементтері де ... ... ... ... шығарған, бірақ ол кезде ... ол ... аты – жөні ... ... өз ... – ұғымдарына лайықтап өңдеп отырған.
2.2.1 Көне түркілік қабат
Қадырғали Жалаиридің «Жами ат-тауарих» шежіресі ... ... ... ... ... ... сөздері құрайды. Мысалы, осы тұстағы
сөзге түркі ескерткіштерінде ау, ел/ал, ев/еу болып келетін сөздер ... ... ... аңға ... қол, үй түрінде қыпшақша, оның ішінде қазақша
тұлғада ... Сол ... ... ... (ел ... ... ... ақча,
башлық, йақа (жаға), йарылқа, қыр, ой, ... ... ... ... ... сөздері. Тек жеке сөздер емес, тұрақты немесе ... ... ... ... де ... ... оның ішінде сол кезеңдегі және
қазіргі кездегі қазақ тіліне тән қолданыстар. ... ... ... ... ел ... ... ... дәнде қылды (тұтқын етті), фарман қылды,
кіріфтарлық чекті, хуш келді деген ... ... ... ... ... қарай қазіргі қазақ тілімен бірдей деуге болады.
Ал енді көне түркілік қабатқа тән, ... ... ... ... лексемаларды қарастырайық.
«Даңға шығу» «Ер Сайын» жырында:
Байлығының белгісі
Малы алашқа даң болған, – деп ... «Ер ... ... да ... ... ... Бұл тіркес Қазақстанның батыс өлкесінде
жергілікті сөз (диалектизм) ... ... ... ... тілінде де
ұшырайды. Мағынасы – «белгілі болу, атағы шығу, даңқы шығу». Даңға шығу
дегеннің ... ... ... – дақ. Бұл жеке ... ... ... Ал түркі тілдерінің кейбіреулерінде, мысалы, қырғыз тілінің
оңтүстік диалектісінде дақ – ... ... ... ... ... ... ... «белгілі, атақты», даңдау «біреуді мақтап атағын
жаю»; «даңдану «өзін жақсы жағынан көрсету» ... ... ... ... ... Қазақ тілінде де «даңдайсу» (дақ + дай + сы + у) деген
етістік ... яғни «өз ... өзі ... дақ сөзі бір кездерде жеке тұрып, «атақ, даңқ» ... хақ. Ал шығу ... бұл ... ... ... ... етіп
тұруы биікке шықты, тауға шықты дегендей, белгілі атаққа ... ... ... сай даңға шықты болып қалыптасқанға ұқсайды. ... бой ... ... ... ілгеріректе бойға жетті тұлғасында айтылған [45,
43 б.].
«Қамбар батыр» жырында:
Шынтақтап сан мамықты
Айылыңды жимайсың,
Аяғыңды көсіліп, – деген өлең ... ... ... ... ... ... тіркес бар. Мұндағы айыл сөзі ер –
тұрман ... ... аты ... Ал ... айыл – ... ... үрей» деген мәндегі сөз. Мұндағы айыл сөзі бір кезде түркі –
моңғол тілдеріне ... сөз ... ... ... яғни ... ... беретін тіркес ретінде қалыптасқан болар. Бұл сияқты ...... ... ортақ сөздер сақталып қалған сірі тіркестер қазақ
тілінде көп [34, 27 б.].
Қобыланды батыр жырында асра ... жұрт ... ... те ... ... ... соң ... туған екен деп
Асыра жұрты қуанды.
Көне түркі тілдерінде асра деген сөздің бір ... ... ... ... Жұрт сөзі – ... ... өте ертеден
келе жатқан, терминдік мәні бар сөз. Ұзақ уақыт ... ... ... – «ел, белгілі бір қауым, этникалық құрам, белгілі атымен аталған
халық» деген мағына.
Қазақ әдеби үлгілеріндегі асра жұрт ... ... ... ... ... ... ... қол астындағы өз жұрты» дегенге саяды [34, 48
б.]. «Ер Тарғын» ... ... елім ...... ... ... жоқ, – деп ... атымен сырласатын жері бар. Мән
– мәтінге қарай ел – күн қос сөзінің мағынасын бірден ... ... ол ...... ... Ал күн сыңары қандай ұғым бермек.
Күн көне түркі тілдірінің өзінде – ақ ел сөзімен қосарлана ... (ел ... ... ... ел жұрт» дегенді білдірген [37, 169 б.].
«Қобыланды батыр» жырында :
Зор ... ... ... ... - деген өлең жолдары бар. Қамбар батыр өзін:
Еңбекке белін байлаған
Қас кедейдің зорымыз, – деп таныстырады.
Бұл күнде зор сөзінің заттық ... ... ... ... ... 1) «ірі ... 2) ... күшті», 3) «ерекше, айрықша» т.б.
Оның заттық мағынасы бар, онда бұл сөз «күш, қуат, мықтылық» ... ... сөз ... ... Бұл сөзді түркі тілдеріне кірме
дегеннен ... ... ... ... ... енген сөз болу
керек.Өйткені «батылдық, ерік, күш» мағынасында зор сөзі ... ... ... Бұл ... ... ... ондаған туынды сөздер (сын есім,
үстеу, етістіктер) жасалғаны бұл сөздің түп төркінін ... ... бір ... ... ... ... ... деген етістіктер, зорақ,
зорға, зордан ... сын есім мен ... ... ... ... ... есімдер қолданылады [34, 114 б.].
Қамбар батыр жырында:
Қас батыр майданда
Диірмендей дөңгелер, – деген жолдар бар. Абай да бұл ... қаса ... ... қолданады. Мұндағы қас(а) сөзі бұл күнде «өте, нағыз, тым,
аса» деген мағынадағы ... ... ... деп танылады. Бұл сөздің түп-
төркіні түркі ... ... ... ... түсетін» және «мықты,
күшті» деген сөз деуге болады. Бұл ... ш ... ... тіліне
келгенде с-ға айналып кетуі және соңғы «ығ» сусымалы дыбыстарының түсіп
қалуы - ... ... О ... қас ... қас ... қас ... түсетін айрықша» деген жағымды мәндегі тіркестерде қолданыла келе,
кейін қас ... қас ... ... о да көзге түсетін, ерекше көрінетін
жағымсыз адамдарды да атап кетсе керек [34, 118 ... ету ... де ... ... жиі ... алла ... ... келді деп,
Тәу етті барып айналып, - деген жолдарды кездестіруге болады.
Мұның мағынасында – «бас иді, ... ... Бұл ... о ... ... ... дейінгі салттық - нанымдық рәсімге байланысты пайда
болған. Ш. Уалиханов былай деп жазады: «Халықтың бірден – бір ... ... ... мал ... ... әр түрде қастерлейтін болған: малдың
сүйегін басуға болмайды, егер сүті ... ... оның ... ... ... ... ... тазартып, тәу етеді. Желіден аттағанда да, оның
киесі бар деп ... оған тәу ... [46, 144 ... тәу ету – о баста мал киесін сыйлау үшін, яғни оның кесірінен
сақтау үшін жасалатын нақтылы рәсім ... Тәу ету ... ... ... де «киелілерге» бас июді білдірген, мысалы, айға.
- Әкемді кәуір өлтірген, сізден қол ... ... ... зат.
көне.- жау дұшпан. Қылышпенен тағы ұрды, қалмақтайын кәуірдің
жүрекке найза енгенде. ... қаны ... ... ... ... ... мәтіндерінде сандар жүйесі де кездесіп
қалады. Бірақ қазіргі қолданысынан басқа ... ... ... ... ... ғана ... ... Олар: бір, үш, жеті, тоғыз, қырық
сияқты сандар. Тек осындай ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Сандар жүйесінде көне ескіліктердің тарихи
деректелуін көрсету, ... ... ... ... ... ... арқылы сандардың ерекше қолданылуының бүкіл адамзат
этносына тән ... ... қиын ... ... бойы ... ... ... тілдік көріністері, сол ретте сан атаулары мен
келетін сөз ... ... ... ... ... ... ... мәнінен басқа мағынада да қолданылуымен ерекшеленеді.
Пифагордың «заттардың мәні сан»деуі де ... Әр ... ... ауыз ... жиі ... халықтар секілді санақпен байланысты ырым мен тыйым ... ... оның ... ... да тән. Мәселен, Н.И. ... ... ... бай болсын, жарлы болсын қазақтар құдайдың
қарғысы тиеді деп, малының, бала-шағасының нешеу екенін ... тіс ... және олай ... ... ырымға санап, тыйым салатын болған. Қазақ
арасында, мысалы, түйе ... де ... ... ... ... деп сұраған адамға әдетте тура санын айтпаған. Өйткені тура ... ... ... саналған. Қалыптасқан ескі салт бойынша, түйесі ... ... ... ... бір көзін ағызып отырған. Сондықтан да
түйесінің санын сұрағандарға бір соқыр, екі соқыр немесе ... ... ... байланысты астарлы эвфемизмдерді жауап орнына көлденең тартатын
болған. ... ... ... тыйымдардан да болу керек, ... сан ... ... ... ... ... болады.
Және кездесетін сан есімдер халық түсінігінде ерекше бір сипат пен мәнге ие
болғанға ұқсайды.
Қобыланды батыр жырында:
Бір-екі ауыз айтты ... бір ... ... ... ... ... ... басына
Салбыратып ілдірді (Батырлар жыры).
Аяғын топ-топ басады
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады (Батырлар жыры).
Мен бір сөзді айтпаймын
Айтқан сөзден қайтпаймын
Батыр едім сенімді ... ... ... бір ... ... ... болған соң намысым
Ата жаумен алыстым (Батырлар жыры).
Қайырымсыз болған жандарға
Тиер ме екен бір ... ... ... ... жыр ... ... ... беруге болады. Осы жолдардағы бір
сан есімінің ... ... ... - сан ... Есептік санның ең алғашқысы [28, 608 б.].
Бір - сан ... арғы ... ... бүрі «барлығы, бәрі» дейтін
сөзі,осы ретпен қазіргі ... ... бір сөзі бәрі ... арғы ... бір ғана ... екі түрлі дыбысталуы деп қарау керек [50, 202 б.].
Айдаған қойдай топтанып
Шұбырған адам соңында,
Екі ... ... ... ... жібектен
Кигізді қамқа тонын да (Батырлар жыры).
Тағдырда жазған екен хақ тағала,
Қосылып екі асыл зат ... ... ... - сан есім. Бір мен үштің арасындағы сан есім; бір мен бірдің
қосындысы.
Екі - сан ... арғы ... ... ... кеткен екі сөзі болу
керек және сол екінді сөзімен түбірлес деп қарайды. Рамстедт ол түбірдің
алғашқы мәні еру, ... деп ... [50, 202 ... ... ... ... ескіліктері. Сандар жүйесін ғаламдық
бейнеден іздеу қажет. Тіл – әлем қатынасы. Тілдік ойлау әлем ... Г.В. ... ... ... тіл ... ... ... тіл танымның, сондай-ақ сананың да ерекше құралы емес. Тіл әлемді
танып, біле ... ... ... ... жасай алмайды ... ... та ... тілде адамның барлық танымдық шығармашылығының
әр түрлі ... ... ... ... ... ... дей ... «Язык не может раскрывать истину бытия ... ... ... – через материю знака. Закономерности мира отражаются и
познаются ... в ... ... человека. Вот почему язык
состороны ... ... ... не ... ... – деп атап ... [51, с. ... ерекше қолданыла бастауы антикалық тіл ... ... ... тіл ... дәстүрі көне грек мифологиясымен қатар
пайда болды. Антикалық ойшылдар ... ... мен жазу ... қатар айналысқан. Бұл екі саланың дамуы тіл білімінің қалыптасуы
мен дамуына, бүкіл көне ... ... ... ... Көне грек
дүниетанымының негізгі философиялық мәселесіне қатысты «заттың», ... ... ... ... ... антикалық тіл білімі пайда
болады.
Дүниежүзіңдегі ... ... ... ... ... жасау барысында екі лексемасымен келетін сөз ... ... ... ... байқалады. Ондай мағынаға ие
болуы - екінің символдық жіктемесінің ... Көне ... ... Үнді ... ... ағаш ... ... екі құс
туралы айтылады: «Две птицы, ... ... ... одно и то же
дерево. Одна из них ест ... ... ... - смотрит, не прикасаясь к
плодам». Оңтүстік ... ... ... екі ... және ... туралы мифте, біріншісі ақ ... ... ... ... ақ ... ... заттар жасайды, екіншісі қара ... қара ... ... ... ... Дуалистік тибет мифінде ақ
жұмыртқадан ақ ниетті, жарықта өмір сүретін әке шығады, қара ... ... ... қара ... өмір ... әке ... Бұндай
сарындағы аңыздар қазақ халқының мәдениетінде де кездеседі. Мысалы, ... ... Қозы мен ... ... мен ... ... екі лексемасы көбінесе егіз, жұп мағынасындағы
символдық ... ие ... А. ... екінің егіз ұғым гипотезасына дәлел
ретінде ежелгі Римдегі егіз культінің дуалистік ... ... ... ... егіз ... және Рема культі болған, яғни екі патша болған.
Сондықтан әрбір қызмет ... ... ... Елді екі ... ... ... де жеткен. Римде екі консул, екі трибун болған. Дуализм –
қазақ және жалпы түркі мифологиясының да ... ... ...... ... ... екі сан ... ертегілерден де орын
алған. Мысалы, «Ер Төстік» ... ... жер ... ... ... ... ... екі қара жылан, екі сұр жылан, екі дәу жылан кездеседі.
Сондай-ақ, «Қара үйрек» ... ... пен қыз ... екі күн, екі
түн алысып, ақыры Қараүйрек қыз ағасын қырық құлаш аспанға ... ... өліп ... еді ... тентегі (Қамбар батыр).
Күдерінің белінен
Бес күн өтті дөңінен (Қобыланды батыр).
Бес - (кейбір тілдерде беш) сөзі қол ... ... ... ... ... басқа да зерттеушілер қолдайды [50, 202 б.].
Алты жасқа келгенде
Арыстан туған Қабылан
Қазынадан қамқа киеді (Қобыланды батыр).
Алты ұлы бар Әзімбай
Қызы сұлу ... ... ... ... ... ... малымды.
Атадан алтау екен деп
Өзімнен төмен жаманға
Болайын неғып жалынды? (Қобыланды батыр).
Алты - сан есім. Бестен кейінгі ... ... - ... алынушы немесе бөлінген (саусақ) мағынасында жұмсалған
[50].
Қаршығасы қолында
Тазысы ерткен соңында
Жеті пірге сиынып
Баратұғын жолында (Қобыланды батыр).
Жетінші қабат қалаға
Қояндай ырғып ... ... ... жеті ... ... риза ... берген малымызға (Қобыланды батыр).
Жеті – сан есім. ... ... ... сан есім [53, 113 ... – сөзі жейтін, ұстайтын (саусақ) мағынасында жұмсалса керек [50].
Халқымыздың көнеден келе жатқан аталы ... ... ... ... ... сөз оралымдарының көбі осы жеті сан атауымен
байланысты. Жеті ... ... көне ... ... Ол әрі сан
жүйесінде, әрі өзге халықтар мәдениетінде де өте жиі ... ... ... түрлі діни әдет-ғұрыптық саналы дәстүрді, ескі ... ... ... ... сөзі тек қана ... ... ғана ... басқа елдердің барлығында
да киелі, қасиетті екені белгілі. Бұл туралы М. Әуезов былай дейді: «Қазақ
елінің ескілігі ... ... ... жалпы түрік жұртының ескілігі деп
саналуы керек». Кеңірек мағынада В.фон Гумбольдт «Изучение ... мира ... так же ... ... мыслей и чувств человечество. Она должна
описывать людей всех ... и всех ... ... развития; в ней
должно входить все, что касается человека» [54, с. 348]. ... ... ... ... сөз ... бар. ... ... семь чудес
света: Москва стоит на семи холмах; у одной ... семь ... у ... детя без глазу».
«Жеті қарақшы» қырғыз тілінде «жеті арқар» деп аталады. «Жеті ата» ... ... ... да бар. ... ... әрі ғана қыз ... моңғол халықтарының бәрінде бұл әдет ғасырлар бойы сақталып
келеді. Татар тілінде жеті рет ... рет піш - жиде кат ... бер ... жеті қат жер астында - жиде кат жир астында түрінде келеді.
Жеті ... ... ... де ерекше орын тепкенін көруге болады;
«Шли молодцы по дороге. У дороги ... ... ... ... шапкой.
Пангорь спросил уних – что это у вас за ... ... - «мы ... ... ... эту ... у ... тілінде де жеті лексемасымен келетін жеті ата долоон үл ... ... ... тэм-дэглэк сөз тіркестері көрініс
тапқан. Моңғол халқының ... да ... ... ... ... мәдениетінде де жеті саны киелі сипат алған. Жеті ... жеті ... ... ежелгі Вавилон жұртында жеті күн өткен соң ... ... ... ... әлеміндегі жеті шырақ; Күн, Ай, Меркурий, Сатурн,
Марс, Юпитер, Шолпан –жеті құдай атымен байланысты болып, ... ... жеті ... ... орнатылған. Ежелгі гректер де басқа халықтар
сияқты жеті деген санға табынады. Жеті саны көптеген ... ... ... құбыжық Минотавр туралы мифте елді одан ... ... ... жеті ұл және жеті қыз ... болған, құдай ана
Латонға тіл тигізген Ниоба деген әйелдің жеті ұлы, жеті қызы ... жеті ... ... ... ... жетіге байланысты адам қайтыс болғаннан кейін
жетінші, жиырма бірінші, қырық тоғызыншы күндері оған ... аза ... бар. ... ... жетісі, үш жетісі, жеті жетісі, жеті айы
сияқты сөз қолданыстар қалыптасқан.
Ал енді осы жеті саны ... ... ... ... ... ... дәл
жауабы болмаса да, ғалымдарымыз әр түрлі жорамал жасап жүр. Жеті ... адам ... жеті ... ... десе ... бір ... халқының дүние танымында жеті санының киелі сипат алуы ертеде жеті
қарақшы жұлдызына ... ... ... ... Жеті мүше ... ... ... ұсынады: бас, омыртқа, жамбас, жауырын,
тоқпақ жілік,асық жілік, қара жілік [55, 18 ... ... ... ... ... ... жеті
тұстан қуат қабылдайтын желілері: бірінші жан – құйымшақтың ішкі жағында,
екінші жан қуат ... ... жан – ... сәл ... ...... ... – тамақта, алтыншы – екі қастың арасында, ... ... ... ... жан. Адам ... күш-қуат пен денсаулық, қажыр-қайрат
береді.
2. Сарғыш түсті жан. Дүниеде байлыққа, баюға ұмтылдырады, екі ... өз ... ... ... ... ұмтылыс береді.
3. Сары түсті жан. Бұл ... ... ... жан ақыл-ой, күш-қуат
жағынан өзгелерді басып, өз өктемдігін жүргізуге бейім болады.
4. Жасыл ... Адам ... жеті ... бар қуаты осы жерде тоғысып,
синтезделеді. Бұл-шексіз махаббат пен сүйіспеншіліктің қайнар көзі.
5. Көгілдір. Шығармашылыққа қасиет береді. Бұл ... ... ... жұрт ... ... ... ... шығып, өнер
туындылары арқылы адамзатқа жеткізуге мүмкіндік береді.
6. Адамның санасы мен сезімдерін қатар ... ... ... түс- көк ... ... Күлгін түсті жаны дамыған адам ... пен ... ... ... ... ... ... бәрі қосылып сегізінші
ғарыштық қуатты береді.
Әр жанға әртүрлі түстің телінуі кемпірқосақтың жеті ... ... ... болуы мүмкін. «Бақытты ғой, көйлегімен туған» дейтін ұғымның
қай ұлтта да бар ... ... ... ... ... ... және ... аттап кете алмайтынын ғалымдар сәбиді іштен
қолдап-қорғап туатын қабықпен және оның жеті ... ... ... ... ... ... жеті жерден қуатты
қабылдайтыны жоғарыда жазылған, ол «чакра» деп аталады. Жеті ... сыр ... ... ана ... болуы мерзімімен адам жанының
тікелей ғарыштық байланысында да деп ... ... ... ... ... ... екі мүше - ... дене бітімін анықтайтын болса, жеті мүше,
жеті жан - адамның ... ... ... ... Бұл ... ... ... өзіндік ерекшелігін ашуда мифологиялық, діни, философиялық,
фольклорлық тағы ... ... ... тіл білімінің мәтін мағынасын
зерттейтін герменевтика саласына сүйенген жөн. ... ... ... ... ... Мысалы, «сегіз пейіш, жеті
тозақ» ұғымы Қожа Ахмет Иассауидің ... ... атты ... Жеті ... ... ... мұсылманда сегіз бейіш бар. Олар: дириссалам, дарил-хулуд, ... ... ... ... ғадім, жәннат мағауир, дарил жалал, бақ ирам
немесе ирам ... жеті қат ... ... ... оның ... ... ... тастармен меруерттен жаратылған. Бейіш басындағы дарақтарда неше
түрлі асыл ... көз ... ... Оның ... мен ... ... құлпырып, ғажап сұлулылығымен таңдандырады. Ал сол бау-бақшаның
миуалары бал татып қанша жесең де таусылмайды. ... ағаш ... ақ, ... тәтті, шәрбаттар ағып ... Хор ... ... ... ... жеті жұмаққа қарам-қарсы ұғым жеті тозақ. Жалған дүниеден
озған адамдар о дүниеге барғанда «сират» атты ... қыл ... ... ... бейкүнәләр бейішке бармақ. Жеті ... ... ... ...... деп ... Ол оттан жаралған.
Бұған намаз оқымағандар, ... ... ... ... мойын
ұсынбағандар кірмекші. Екіншісі «Лаза» деп аталады. Бұл құдай тағаланың
ғазабынан жаратылыпты, мұнда ... ... ... ... бар. ... ... әділетсіз, тәкаппар әкімдер мен ... ... ... ... ... ... ... Үшіншісі, «Сақар» деп
аталады. Бұл тозақ – кіл сасық нәжістерден ... ... ... ... тұра ... ... жасамаған, зекет-ғұшырын бермеген,
тапқан-таянғанын беталды ысырап қылып ... ... ... ... кірмек. Төртіншісі «Сауыр» деп аталады. Бұл
тозақ мұздан жаратылған. Осыған мұсылмандардың мал-мүлкін ... ... ... ақысын жеген, қиянатты көп жасаған әкімдер кіреді.
Бесіншісі «Жаһаннам» деп аталады. Бұл желден ... ... ... адамдар, ата-анасының, көршісінің көңілін қалдырғандар кіреді.
Алтыншысы «Ситджан» деп аталады. Ол ... ... онда ... Оған ... ... да, ораза тұтпайтын, құмар ойнап, шариғат
өмірін шала-шарпы өтейтіндер кірмекші. Жетіншісі «Хаттама» деп ... ... ... ыстық, азап-тозағы басқа тозақтардан жүз мың есе көп. ... ... ... ... сыйламай ұрыс-керіспен өмірін
өткізген ерлі-зайыптылар және тапқан малын арам ... сарп ... Бұл ... жеті қат жер ... деп ... [56, 195 ... деп ... айтып білгізді
Тоғыз қабат торқадан
Камзол киді қынама (Қамбар батыр).
Тоғыз - сан есім. Сегізден кейінгі есептік сан [57, 346 ... - сан ... ... ... ... ... ... дөкір
(икемсіз, оралымсыз, әдепсіз) сөздерімен ... ... ... бұл сан есім ... түрінде айтылады [50].
«Тоғыз» санымен келетін қазақ ескіліктері. Көне тіркестерде тоғыз саны
бір ... ... шегі ... ... Оны біз ... ... көп ... беретін тіркестерден де көреміз. Ол сарқыншақтар
ұйғыр тіліңде, якуттардағы «sylgy toyusa/қалың малдың тоғыз ат, ... ... сиыр ... ... ... сан ... осындай жолмен пайда болып,
кейіннен киелі сандар қатарына қосылған.
Шығыста тоғыз тепе-тендік символы деп саналған. Ал тоғыз ... ... ... ол ... ... өзге ортаға әсер етуші үлкен
күштің, соғыс пен апаттың белгісі, тоғыздың – ...... ... ... ... ... ... батырдың сауыттарының тоғыз қабат
болуы осыған байланысты болса керек. Тоғыз ... ... да ... ... ... ... сенушілер арасында адам өлсе де оның жаны
жерде тоғыз ... ... ... ... ... ... де ... Иса Пайғамбар
крестке шегеленіп тасталған соң, тоғыз сағаттан соң өлген деген қауесет те
тоғызды «құпиялай» түседі. Тибет ... үшін ... ең ... сан ... Тіпті тибет культінде 11 айдың 6-7 күндері «тоғыз бақытсыздықты
жеңу» мейрамы аталып отырған. Ертедегі халық ... ... өмір ... осы күні ... ... ... Бұл күні ... ұрсыспауға,
ренжіспеуге тіпті қас дұшпанымен сөзге ... ... Бір ... ... кісі ... тиіс ... ... үшін адам өмірінің
қауіпті екі кезеңі бар: ...... ... ... (9, 19, ... ... ... бұл жасқа толған адамға өлімнің қаупі болған, әрі бұл
жылдар «тоғыз көз» деп аталған; екіншісі – жыл қайыру есебіндегі ... де ... ... әрі ... жыл деп ... Қауіп – қатерді
болдырмау үшін ... ... ... ... Ол салт ... ... ... жаңалап, жаңа тамақ жеген. Ескіні лақтырып, яғни адам
жаңа тағдырға ие болған. Тоғыз бақытсыздық салты тоғыз ... ... ... ... ... сан ғана ... ол ... дүниелердің саны дегенді
де санасына сіңірген. Ежелгі Грециядағы Олимпте өткен спорт сайыстарында
міндетті түрде тоғыз төреші ... ... – ақ, ... өнер мен ... ... ... тоғыз муза бар деген сенім орнаған. Ежелгі
грек Лерней Гидра ... ... ... да тоғыз басы болған деп
суреттеледі.
Тоғыз беру шарты бойынша тоғыздың құрамында тоғыз түрлі зат ... ... өзі ... бір ... екі ... т.с.с. және жанды, жансыз тоғыз деп
бөлінеді.
Тәуке ханның ... ... деп ... ... ... ... ... тартылуға, ұрлап алғанын қайтаруға және «тоғыз» айыбын тартуға
міндетті болды. «Тоғыз» ... мына ... ... бас ... ... ... ... бір түйе, құлынымен, екі бие, екі құнан-дөнен, төрт жылқы;
орта тоғыз немесе ат бастатқан тоғыз: бесті ат, екі ... екі ... қой; аяқ ... ... өгіз ... тоғыз: екі тайынша, үш қой, үш
қозы.
С.Л. Фукс тоғыз туралы былай деп жазады: «Тоғыз ... шығу ... ... пен ... құны ретінде қолданылған, бірақ XIX ғасырда
тоғыз өзінің негізгі мағынасын ... кез ... ... құны ... [58, 102 ... ... сыйлық тарту, айып беру түркі елдеріңде ... ... төө ... тоғуз немесе ат ... ... ... бар. Қырғыздарда ертеде қалың малды тоғыз-тоғыздан бөліп беру
салты ... Төө ... ... ... ... туралы ұғымдар, түрлі сенімдер, ырым-салттар монғол халқында
өзгеше орын тепкен. Кейіннен түркі ... ... ... ... ... ... ... туккиз-туккиз деген салт бар. Ол - үйлену
тойында әйел адамдарға ұсынылатын тоғыз түрлі ... ... ... саны ... ... ерекше қолданысқа ие болуы оның бүкіл ... ... ... ... айқындай түседі. Мысалы, toguz oyuz (халық)
toguz arsan (arsan – тайпа аты), көрші иранда – ... ... ... ... ... хан (тоғыз тулы хан) (МК III); Черігда бір бедүк ... бес бар ... Ошул бес ... ... ... ... ... соң Оғуз
қағанға айғыр атын келдүрді / Әскерде бір өте батыл бес бар еді. Ол ... ... ... күннен кейін. Оғұз қағанға айғыр атты әкеледі ... ... ... әшекейлі түйме болған.
Алмас қылыш асынып
Ақ найза қолға алсам деп,
Тоғыз түрлі тойшығы
Жеңсіз берен кисем деп. Бұл жердегі тойшығ ... ... ... [59, 79 ... ... тоғыз санының қасиетін тоғыз қат көкке байланысты
десе, екінші бөлігі баланың ана құрсағында болатын ... ... ... дегенде
Көппін деп айтар тілім жоқ
Қарағай садақ, қырық кез оқ,
Күмбезі алтын, белге тоқ (Қобыланды батыр).
Қырық күншілік қазанға
Бір ... жет ... ... оңай ма? ... ... - сан ... Отыз ... кейінгі есептік сан [60, 15 б.].
Қырық - сан есімнің шығу ... ... ... ... ... ... бірі ... халқында да қырық сөзі діни - тотемдік үғымдармен
байланысты айтылатыны белгілі [50].
«Қырық» ... ... ... ... ... ... көне ... жатқан ескерткіш, қолжазба, әдебиет мұраларынан білеміз, Бірақ олардың
ерекше қасиетке ие болуы жөнінде ... ... ... ... ... ... адам мен ... қатынасы, сиқырлық пен балгерлікке
қолданылуы, өте құпия үйретіліп, атадан балаға мұра ... ... ... ... ... ... құрамында нақты сан мағынасында
қолданылуы шарт емес.
Қырық ... ... де, ... де ... ана ... ... болуынан бастау алған [61, 155-157 бб.]. Қырқынан шығару тұрақты
тіркесі, әрине, баланы ... ... ... ескі наным-сенімнен
өрбіген. Ескіде сәби дүниеге ... ... ... ... дейінгі уақытты
қауіп-қатерлі кезең деп есептелген. Осы аралықта баланы тіл-көз тимес үшін
көпшілікке көрсете бермеген. Сәби ... ... ... қырық күн өткен
соң, ыдыстың түбіне күміс салып, қырық қасық суға ... ... ... ... ... қырық шелпек пісіріп, шай береді. Адам
өмірден өткенде, қырық күннен соң, ас беріп, еске алады.
Адамның ... ... ... ... ... күні қиын ... болып
есептелсе, дүниеден өткеннен соңғы қырық күні де ауыр мезгіл боп саналған.
«Адам жаны қырық ... соң ... ... ... ... ... өлік ... салтын зерттеген Ш. Уәлиханов мына жазу рәсімін ... ... ... ... ... қырық күнге дейін өз ... ... ... ... ... ... Соңдықтан да
бұрын өлік шыққан үй қырық күн ... ... ... ... ... ... ... шырақ жағып қоятын болған» [62, 305 б.]. Осы уақытта жарықты
сөндірмейді, қырқын беру деген сөз ... ... Ауыз ... ... күн, қырық түн, қырық қыз, қырық ... ... ... ... ... орта ... ... мен кене дәуір мифологиясының
әсерінен. Магия ертедегі Вавилон шумерлерінде ... ... көне ... ... оның ... ... де ықпал еткен. Кейін
Вавилон дәуірінде ғылымның әр саласы, әсіресе магия өнері күшті өріс алып,
Вавилон ... ... ... ... ... ... Магия өнері арабтарға гректерден Рим, Византия арқылы ауысады
да, Орта ... ... ол кең өріс ... 2000 жыл бойы (18 ғ.д.) ... мол ... атадан балаға беріліп отырған. Магиялық өнердің әрбір курсы қырық
күнге созылған. Оны үйренуші адамды психологиялық жағынан ... үшін ... жер ... ... ... ... тұзсыз тағам ішкізіп жын-пері
шақырып, бақсылық сарындағы аят, дұғалық ... ... ... ... ... т.б. ... қауіпті бейнелерді көз алдына елестетеді. Қырық
күнде дәу періні ... деп ... ... үшін ... саны ... ортақ сан болған. Магтар адамды емдегенде қырық күн ... ... ... [61, 156 ... ұғымға ие болған қырық саны қазақ халқына да еніп, қоғамның
дамуына байланысты ... ... ... о ... ... ғана ... туралы ұғым ескі дәуірдің желісі болғандықтан ... ... сөз ... ... ... сол ... жатқызуға болады.
Шалкиіз өлеңдерінде:
Алп, алп, алп басқан
Арабы торы өзіңсің...
Алп, алп, ал сақын, – деген жолдар ... алп ... көне ... ... бір ... ... қауіпті,
қорқынышты және маңызды» деп көрсетіледі [37, 37 б.]. Шалкиіздің алп ... ... ... ауыр ... дегенді білдіретін сияқты, ал аяқты ауыр
басу-маңыздылықтың, салмақтылықтың белгісі. «Сақын» сөзі де көне тұлға. ... бір ... ... [34, 40 б.].
Доспамбет жырау өзі туралы толғауының бір жерінде:
Алғаным Әли ағаның қызы еді,
Қас арудың өзі еді.
Маңдайы ... ... шашы ... адам ... ...... ... Шалкиізде:
Айсұлудың ару Әметі тұрғанда...
Айсаның ару ұлы Қолай бар, – ... ... да бар. ... ... ару ат, ару ұл, ару батыр деген ... де ... ару ... ... ... ... діни ... «әулие, ие»,
осылардан барып «игі, мінсіз, игілікті, асыл, күнәсіз, пәк» деген ауыспалы
мағыналары пайда болған.Сондықтан көне ... ... арғы ... ... аруғ азуқ ... ... ... аруғ (мінез-құлқы игі), ару
күмүм (таза, қоспасыз күміс) тіркестерді көреміз. Бұл сөз ... ... ... сөз болу ... ... ... тілінде де ариг сөзі
«таза»мәнін ... [34, 44 ... ... ... ... ... ... құрамында болып,
бірнеше толғауларымен бізге танымал жоғарыда қарастырып ... ... ... ... ие сөздер де кездеседі. Сондай сөздердің бірі
ретінде аға сөзіне тоқтала кетейік. Бұл сөз ... ... да ... ие. ... ... ... жасы ... ер адамға қаратылып
айтылады, кейбір жағдайларда «ел ағасы» дей отырып, ... ... ... ие, ... ... ... адамды да айтып жататын кездер
кездеседі. Ал ХVІ ғ. өмір ... ... ... ... ер ... ағаның
Хан ұлына несі жоқ?
Би ұлынан несі кем?
Азаулыда аға болған ерлер көп ...... ... арқылы «аға» деп
кімді айтып отыр екен?
Ноғайлының Ер Шобан деген батыры ... ... ... ... ... бара жатқанда, артынан келген қуғыншыны ... ... ... ... ...... бар деп ... жұқпас қайқы қара болат өтпеген...
Бұ жиынның ішінде
Ер Жақсымбет аға бар, – дейді.
Мұндағы аға сөзі Жақсымбет батырдың көркем эпитеті емес, ол ... ... ... тұр, бұл ... аға – ... қол ... деген ұғымда келген
термин іспетті сөз. Демек, жоғарыда келтірілген өлең жолдарындағы аға сөзі
осы күнгі мағынасынан ... ... ... ... бұрын аға титулы әскери адамдарға, коменданттарға, янычарлардың
бастықтарына берілетін атақ болған [63, 60 б.]. Бұл пікірді өзге ... ... ... ... ... ... ... зерттеген
шығыстанушы И. Березин: «Осман түріктері аға сөзіне «әскери мырза ... ... ... ... ... ... – деп жазады.
Орта ғасырлардағы хан сарайларында есік аға (ишик аға) жоғары лауазым да
болған: «ишик аға – ... ... биік ... бас күзетушісі.
Орта ғасырлардағы хан сарайларындағы жоғары мәртебелі қызмет иелерінің бірі
болған.
Ертеректегі қазақ қауымында да аға сөзі ... оның ... ... да ... ... мағынасын бергенге ұқсайды. Мысалы, Шалкиіздің:
Батыр жігіт жау бастар,
Аға жігіт қол бастар, –
дегенінде аға деп жасы ... ... ... ... жоқ, қол ... ... қарулы топ басшысын атап отыр. Аға сөзінің ... ... ... (құрамның) басшысы яғни қазіргі түсінік бойынша командирі
деген атақты білдіргендігін ХVІ ... ... ... би ... ... ... атты шығармасынан да көреміз:
«Уа мүгеті бахадур мың кішінің бегі ерді, йа ни мың ... ... бек ... аға ... ... етіп ұсынған. Дәлірек айтсақ, аға сөзін иран тілінде
әмір мен түркі термині бек сөздерінің ... етіп ... ... ана ... аға ... «әмірші, билеуші» мағынасындағы термин етіп
қолданған. Оның терминдік, титулдық мәні жалқы ... ... ... тіпті айқын көрінеді. ... ... ... аға, ... аға, ... аға, ... аға деген лауазымды есімдер
аталады.
«Аға» сөзінің осы күнгідей ... ... ... ... ... ... ер ... жасы үлкені» деген мағынасында қолданылуы ХVІ-ХІХ
ғасырларда белең ала ... аға ... ... мағынасынан ауысқан «қол басы, жүз басы,
мың басы, түмен басы» деген ұғымы да ... ... ... ... ... «Ер ... жырында Сайын батыр қасындағы 40 жігітіне:
Ей, қырық жігіт азамат,
Маған бола өлмеңіз - деген жолдардағы ... ... ... ... ... ... ... азамат сөзі дәл қазіргідей емес,
«жауынгер», «жасақшы» деген мағынада қолданылып тұр. Бұл ... ... ... ... Ш. ... былай деп көрсетеді: «Азамат –
кәмелетке ... ... ... ... ... үйлі-баранды адам»
дегенді білдіреді. Ал қазақ ... ... ... өмір сүрген Ақтамберді
жыраудың:
Ей, азаматтар, шоралар,
Атты мінсең, зорды мін, – деген жолдарында бұл сөз «Ер ... ... ... термин ретінде қолданылып тұр. Әрі ... шора сөзі ... ... ... дей ... шора азамат
тіркесі таза әскери мәнді сөз, ол «жолдас, жасақшы» деген деп ... осы ... ... үшін тағы да мысалдар келтіре кеткен жөн.
«Айман-Шолпан» жырындағы Айман қыз Әлібекке сәлем айтып:
Аты ... ... ... – дегенде азамат сөзінің «жасақшы» ... ... Бұл ... ... те жиі ... сені ... ... серек деп,
Азамат, сені сақтадым,
Бір күніме керек деп...
Азамат ердің баласы
Аз ұйықтар да көп жортар,
Дұшпанға ... кегі ... жер ... басы ... ... ... сөзі жай ... ғана қарата емес,
жауынгерлерге, жасақшыларға қарата айтылып тұр.
Заман озған сайын азамат сөзінің мағынасы өзгерген. ... ... ... ... ересек адам, ер адам» дегенді білдіргенін сол кездегі сөздіктер
көрсетеді. Қазақтың өлең – ... ... де ... ... ... болып келеді. Әсіресе, «ей, ... ... ... ... жігіт сөзінің осы күнгідей тек «жас ер ... ... ... ... ... бір топ ... атауы басымырақ [34, 18 б.].
Ноғайлы-қазақ ұлыстары дәуірінен бастап қолданыста жүрген азамат сөзі
кейін бірнеше ақын, ... ... ... және ... ... ... ... аңғарамыз. Кеңес өкіметі кезінде де белгілі бір ... ... ... ... қолданыс тапқанын білеміз. Сонымен қатар,
кеңестік дәуірде актив қолданыста болғаны мәлім. Орыс ... ... ер ... ... деп, әйел ... ... деп ... айналған болатын. Ал қазіргі кезде бұндай актив ... ... ... ... ... деген тіркесті кездестіруге болады.
Олай болса, бұл сөз кеңестік дәуірдегі мағынасын сақтап қолданылып жүр.
Енді ... ... ... ... ... сияқты тіркестер құрамындағы
аламан сөзінің беретін мағынасын талдап көрелік. Бұл ... ... ... ... ... ала сөзі деп ... әбден болады [34, 30 б.].
Өйткені көптеген түркі тілдерінде аламан ... екі ... бар: ... ...... ... шабу ... жиналған тонаушы, талаушы
отряд» Л. ... ... ... ... ... әзірбайжан, шағатай
тілдерінде тонау, талау, тонау, тонаушы отряд» деген мәнде деп көрсетеді
[34, 79 ... сөз ... ХІ ... ... ... ... бар екен, мағынасын
Махмұт Қашқари «тонау үшін жасалған шапқын» деп ... ... ... ... бір мәні ... жасалған шабуыл» және бір ... ... ... ... ... ... Аламанға дем берген...
Ноғайлының аламан» деген жолдар кездессе, Махамбетте: Аламанға жел беріп...
деп келеді. Бұндағы аламан – ... ... ... ... жай ... атқа мінген көпшілік болар. Қазіргі Атырау, Маңғыстау тұрғындары
тілінде аламан – «сарбаз, шапқыншы қол» ... ... ... ... ... ... «шапқыншылар» болған болу керек, одан ... ... ... ауысуы оңай. Аламан сөзінде жинақтау ұғымы бар. Аламан
жеке сарбаз, жеке шапқыншы емес, олардың жинақы ... ... ... біраз зерттеушілер түркінің ал - (алу, алмақ)
етістігінен ... ... Бұл ... ... жайында арнайы
пікір айтқан А. Махмұтов ал-ала тұлғалары чуваш ... ... ... ал қол ... «әскер» ұғымы қоса бар, сондықтан аламан сөзі ... ... ... ... екі ... құралған күрделі сөз деп
топшылайды [64, 31 б.].
Ал Р. Сыздық бұл сөз жайлы ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің төркіні ал етістігі де емес, «қол»
мағынасындағы ал сөзі де ... ... ... тілдеріндегі «1) өлтіру,
жанын алу, малды сою, 2) өлім ... ... ... ... ... Тегі бұл түркі тілдеріне монғол тілдерінен енген кірме сөз
емес, түркі-монғол ... о ... ... сөз ... ... ... жеке тұрып «өлтіру» мағынасында қолданылуы ... да ... сөз ... ... болу ... [34, 31 б.] ... біздіңше, алдыңғы пікірлердің де жаны бар сияқты. ... ... ... ... сөзі ... білдіреді. Бәйгеге көпшілік қатар
тұрып шапқанды «аламан бәйге» демей ме? Олай ... ... ... топтасып жауға шауып, оларды талап, тонап алуы әбден мүмкін ғой.
Ноғайлы-қазақ жырларында, одан ... ... ... да ... жуық ... тұрған тәрізді. Егер алдыңғы пікірлерді дұрыс деп
танитын ... онда ... ... қазіргі әскери қолданыстағы отряд,
батальон, дивизия ... ... ... ... бар ... ... келеді.
ХҮ-ХҮІ ғғ. авторлы ауызша тараған әдебиет мәтінінен ... ... ... ... ... көпшілік жағдайда мән-мәтінде ондай сын
есімдердің ... ... ... ... көз ... қиын
емес. Енді сол түр-түстердің мәтіндерде қолданылу ерекшеліктері мен беретін
мағыналарын, ... ... ... ... кездесу себебін
қарастырып көрелік.
Бұл заманда не ғаріп?
Ақ қалалы боз ғаріп,
Жақсыларға айтпаған
Асыл шырын сөз ... ... ... ... да ... алаң ... ... қонған жұр,
Атамыз біздің бұ Сүйініш
Күйеу болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен жұрт...
Немесе:
Ботташығы бұзаудай,
Боз сазаны тоқтыдай,
Балығы тайдай тулаған,
Бақасы ... ... [44, 29 ... ... ... кездесетін боз сөзінің сипатын анықтап көрсек, ол
түр-түс атауы ретінде түркі тілдерінің төл ... ... ... Ал ... толғауында боз сөзі сын есім ... зат есім ... ... ... ... және ... ... деген
еңбегінде боз «ешкі» деген мағына ... [65, 236 б.] деп ... ... мәтініндегі мағынасын сараптасақ, бұл ... ... Ал А. ... Б. ... т.б. ... толы түр мен түс» деген
еңбектерінде мынандай да пікірлер айтылады: ... ... өте ... ... ... ... ... атауларын білдірмейді, әр түрлі
табиғи жағдаймен сәйкестігін, географиялық ... ... ғана ... аттарынының құрамында кездесетін түр-түс аттары көптеген жағдайда
дүниенің төрт ... ... мен ... ... мен ... белгілі географиялық нысанның екінші бір нысанға қатыстылығын,
алыс-жақын, жоғары-төмен орналасуын білдіруі тек бір тілге тән ... ... ... [66, 84 ... А.Н. ... ... қарағанда, қытай, иран ... ... және ... ... ... сары түс – ... қызыл түс
–оңтүстіктің, ақ түс – шығыстың, қара түс – ... ... деп ... ... ... ... халықтарының өздерінде де бірдей
емес. Жер-су аттарында түт-түске байланысты сыңарлар көп кездеседі, бірақ
олардың ... ... ... беріп тұр деп айту қиын.
Жоғарыда Асанқайғы толғауында түс мағынасынан гөрі басқадай қолданыста
тұрған боз сөзіне байланысты да ... ... ... ... 1) «Кең ... ... «тың жер» ... «целина»): Боздала,
Боздақ (далалы жердегі тау, төбе); Бозарық (далалы жерде қазылған арық):
2) «дала шөбі» («степная трава»): ... ... шөбі ... ... ... (боз ... төбе); 3) «мұзды, мұзы бар» ... ... ... ... ... ... сыры ... аттарынан да байқалады екен. Олай
болса, Асанқайғы бабамыз да кең байтақ дала туралы сөз етіп ... ... осы ... ... толғауларындағы қолданысына назар аудара
отырып, түр-түс атауы ретінде беретін мағынасын қарастырып көрелік.
Бұл сөз түркі ... ... ... ... сөздіктің анықтауы бойынша екі түрлі мағынада қолданылады
екен. ... ... ... ... - ақ ... бір ... орысша:
«серый», «пепельно-беловатый», беловато-серый», «белый», «бледный» т.б. Дәл
осы мағыналарында кейбір ... ... ... ... т.б.) ... мен
монғол тілдерінде де бор, боро, бора сөздері де қолданылады. Түркі-монғол
тілдеріне тән ... ... заңы ... ... ... (Т. ... бен ... сөздерінің төркіні бір деген жорамал айтады. Сонымен қатар
«боз» (оның нұсқалары: бос//бо:с//бот//бөз//бүз//морт т.б. ... А.М. ... по:с деп ... ... ... тұрса да Е.В.Севортян «боздың» «бордан» шыққанын, не керісінше,
«бордың» «боздан» ... ... қиын деп ... ... ... ... жөнінде бұрын-соңды пікір айтылған емес.
Қайта мұның алтай тілдеріне ортақтығы көбірек сөз болып жүр. Егер ротацизм
р//з//с заңдылығы және ... ... ... ... ... ... ... мағынасын ескерер болсақ, түркі тілдеріндегі:
бор (мел), боз жер ( боз жусан), бөрі (қаз.), бөрә ...... ... ...... ... смуглый; пораң (хакас), бороң (якут); боро
(тува) - мутный, тусклый, серый, сивый; сондай-ақ славян тілдеріндегі ... ... ... ...... аист т.б. сөздерді боз//бор
сөздерімен туыстас, ұялас деп қарауға болатын сияқты [67, 40 б.].
Қазақ халқы ежелден келе ... ... ... ... ... ... жеткен ел қуанар елеулі тойда боз ат ... ... жолы ... боз ... қой ... екі ру не екі ел ... бітім кезінде боз
бие шалып ымыраға келеді. Сол сияқты адам түс ... ... ... болған
адамдар ашық не боз түсті киім киіп ажарлы ... ... ... ... бар ... боз киіммен жүрсе жақсылыққа кезігеді-мыс. Мұндай
мысалдар тек қазақ халқы ғана емес, түркі ... ... ... ... не ... ... кезігіп отырады. Демек, «боз» халық ұғымында
киелі, қасиетті түс. Сол себептен де болса керек түбі бір ... ... ... ... мұра ... ... ... дәуірінде дүниеге
келген бірқатар эпостарда, ертегілер мен аңыздарда қол бастаған батырлар
немесе құт ... ... ... боз ат ... боз киім ... де ... ... жыраудың «боз сазаны тоқтыдай» деген толғау жолдарындағы
теңеу оған ... де, одан ... де ... ... Сазан сөзіне
байланысты көбінесе «ақ сазандай» ... ... ... ... өмір
сүрген жаугершілік заманда және табиғаттың тікелей аясында өмір ... ... ... ... бұл түске ерекше қасиет дарыта отырып,
жиірек қолдануы мүмкін.
«Ақ» сөзі жырлар мен ... ... ... түстерге қарағанда
көбірек ұшырасады. Бұл сөз басқа түркі тілдерінде ақ ... // ... // ак ... ... алтай, тува) // ок (өзбек) // юринг
(якут) үлгісінде қолданылып бір-біріне жақын үш түрлі топ ... ... «ақ» ... ... түр-түстік мағына («белый») оның төңірегіне:
ақшыл(«белизна»), көздің ағы ... ... ... ... түс ... сүт ... («молочные
продукты»), т.б. мағыналар туған;
2) «ақ» ... ауыс ... ... таза ... айыпсыз («невинный», «безгрешный»), ақ жүрек,
адал («честный», «чистосердечный»);
3) Керемет, ... ... ... ... ... ... жөнінде, оның заттық не түстік негізі жайында
түркологтар арасында тиянақты пікір жоқ. К. ... М. ... ... ... бұл ... ... ... енген кірме сөз деп қарайды. ... ... ... ... ... ... тілінен түркі тілдеріне енген
элементтердің таралу шегі белгілі ... ... Ал «ақ» ... ... ... тілдерінде кездеседі. Соған қарап, бұл көне де байырғы
түркі сөзі деп айта аламыз.
Ақ-қараға қарама-қарсы түс. Бұл - осы ... ... ... мағынасы.
Бірақ бұдан барлық жағдайда ақ атауы тек ақ ... ғана ... тиіс ... ... ... Ақ атауының ақ түске қатысы бола тұрса да, одан алшақтап
кеткен, ... ... ... ... мүлдем үзген
(метафоралық, метонимиялық) ауыс мағыналары мен символикалық мәндегі
қолданыстары жиі ... – ізгі ... ... ... ... ... ұғымында «ақ» – ең
қалаулы түс, қасиетті ұғым.
Түркі тілдес халықтарға ортақ көне мұралардың ... ... И.В. ... ақ ... ... Күлтегінге арналған ескерткіш,
«Қорқыт ата», «Манас» сияқты мұраларда кездесетінін айта ... бұл ... ... жақсылық нышаны екенін айтады [68, 34 б.].
Жалпы халқымыз киелі нәрселер мен қасиетті заттарды ақ атауымен атап,
оларды аққа ... ... бұл – ... ... ең ... ...
сүттің түсі. Сондықтан да сүттің түсі ... ... ... ... ... ... ... кең пейіл халқынан жаз күндері күнге
күйіп, жол ... келе ... ... жол ... ... ... кіріп, ақ
ішіңіз», – дейді. Құдайы қонаққа қандай сусын беретінін біле ... ... ... ... деп ... «ақ» дей ... Сөйтіп мал сөзі
мен ақ сөзі ежелден шығыс халықтарына тән ... де ... ... ... ... мен ... ... әділдік, адалдықтың
белгісі болып орныққан ақ түстің жоғарыда ... ... ... ... ... ... қолданысы мен берер мағынасын
қарастырып көрелік.
Қазтуған жыраудың «Белгілі биік көк сеңгір» деп басталатын толғауында
мынадай ... ... ... ... күшейтер,
Құйрығын күн шалмаған балығым,
Ортамнан ойран салар деп;
Азамат ердің баласы
Жабыққанын білдірмес,
Жамандар мазақ қылар деп! – ... [44, 28 ... ... ақ ... ... күн қайда,
Алты құлаш ақ найза
Ұсынып шаншар күн қайда,
Садақ толған сайгез оқ
Масағынан өткеріп,
Басын қолға жеткеріп
Созып тартар күн қайда, – деп ... [44, 33 ... осы ... ... ақ ... ... ... аударсақ,
Қазтуған қолданған мән-мәтінде тікелей түр-түсті білдіріп тұрмағаны
байқалады. Жер-су аттарында өте жиі ... ... ... ... ... ... білдірмейді, әр түрлі табиғи ... ... ... ... ... ғана ... да ... қар басып, мұз қаптап жатқан таулардан нәр ... ... ... ... ... ... ағып ... асау өзендер көп жерде
«ақсу» атануы кездейсоқ болмаса керек. А.Н. Кононовтың пікірі бойынша, бұл
жердегі ақ су ... ... ... ... жоқ, керісінше, ол «ағынды,
ағыны қатты тау суы» дегенді аңғартады екен [66, 86 ... ... «ақ ... ... ... «ақ» сөзі де түр-түсті емес,
осындай ағыны қатты дарияны білдіріп тұр. Ал ...... ... танытатын белгі. Орта Азияда ол ағысы қатты өзендерге ... ... «ақ» сөзі де, ... сөзі де ағыны арынды суды
білдіріп, плеоназмдық сипатқа ие болып тұр. Ақ ... ... ... тек ... ғана ... Ол «таза, мөлдір, қар суы» деген
ұғымдарды беруі де даусыз.
Ал Доспамбет жыраудың айтып отырған «толғамалы ақ ... ... ... ... ақ сөзі ... жиі ... батырлардың қару-
жарақтарын беруде көп ... ... ақ ... ақ ... ақ сауыт, ақ
берен, ақ дулыға, ақ бас ер. Осы мысалдардағы ақ сөзі ... ... ... ... ... ... ... тұр. Қырғыз тілінде қайта-
қайта балқытып қоспасынан ажыратқан, пышақ соғуға дайындаған мықты темірді
ақ ... ... ... Олай ... ... ... да ... жоғары
сапалы болаттан жасалған балта екені даусыз. Оның ... сол ақ ... ... «ақ ... ... ... ... аңсауы жаугершілік
заманнан көрініс беріп, жоғары сапалы ер қаруын сипаттап тұрғаны даусыз.
Қазақ тіліндегі қара ... ... ... қара ... // ... түрікмен) // қора (өзбек) // қара (қырғыз) // кара ... ... ... ... келеді [69, 6 б.].
Осы түстің анықтамасын түсіндірме сөздіктерде «ақтың қарама-қарсы түсі»
деп беріп жүр. Бұл ... ... та ... ... ... ... ... түр-түстер сияқты бұл түстің де толып жатқан ауыспалы,
шартты, символикалық мағыналары бар. ... ... ... ... зерттеген А.Н. Кононов бұл тілдерде тек «қара» сын ... ... ... ... ... бар ... ... Олар орысша мынадай
сөздердің баламасы ретінде қолданылады: 1) ... ... ... 3) ... ... 4) «скот» (о крупном скоте); 5)
«толпа», ... ... т.е. ... «не ... ... 7) ... «земля», 8) «холм», «сопка», ... ... ... «очертание», «контуры»; 10) «постный», «нежирный» (о мясном
продукте); 11) ... ... ... 12) ... ... ... и животном); 13) «густой», «дремучий» (о лесе); 14) «прозрачный»
(о слове); 15) «загорелый» (о ноге); 16) ... ...... в
беге, о байге); 17) «грунтовый» (о воде); 18) «обильный» (о ... ... ... ... ... ауыс ... шын мәнінде бұдан
әлдеқайда көп [66, 63 б.]. Оны жыралар поэзиясындағы актив қолданысынан да
көруге болады.
Қазтуған ... ... ... биік көк ... ... ... ... қарар деп,
Алыстан қара шалар, – деп [44, 28 б.] берілсе,
Доспамбет жырауда:
Отыз екі омыртқаның ... ... қара ... жонның уақ тамырдан [44, 32 б.].
Бірінші толғауда «адам» немесе «халық» деген мағынаға ие болса, екіншіде
«қою» дегенді білдіреді. Қалай ... да, ... ... ... ... ... сын есім ... болса да, ауыспалы мағынада қолданылып
отырған.
Асанқайғы толғауларынан:
Көлде жүрген қоңыр қаз
Қыр қадірін не ... - ... ... ... [44, 28 ... ... көне ... сөздігінде 1. сдавленный, хриплый, сильный (о
голосе); 2. рожеватый, каштановый, коричневый, каурый ... ... ... ... байланысты «жіңішке дауыс», «қоңыр дауыс», «жуан
дауыс» деген тіркестер бар. Ал «қойда қоңыр», ... ... ... ... ... салмақты мінез құлықты аңғартса керек. ... ... яғни ... ... ... ... түстің өзі
қара мен ақтың аралығында тұр деуге болады. ... ... ... ... осы ерекшелігімен байланысты болуы мүмкін.
Асанқайғының айтып отырған қоңыр қазы да осындай орташа ... ... ... неше алуан түр-түстер мен олардың реңктерін адам баласы екі
түрлі ... ... біле ... ... ... ... жол да, екіншісі –
халықтық дәстүр, тәжірибе. Түр-түс ... ... ... тану осы ... қатысты ғылым салаларының ... ... ... т.б.) ... байланысты болса, дәстүрлі даму белгілі бір
қауымның ұзақ дәуір бойындағы өмір ... ... ... алып ... ... ... тану ғылыми танудан бұрын тұруы
керек [66, 5 б.].
Түр-түс табиғатын әрбір этнос пен әрбір халық өзінше ... ... ... ат ... Бұл ... ... ... деп аталуының себебі:
ол ұзақ дәуірдің, халық ... ... ... ... ... ... табиғаттың түр-түсін меңгеруінің және ... өз ... ... ... саналуында.
Ата-бабаларымыз ғылымнан еш хабары болмаған сонау көне заманның өзінде-
ақ көптеген түр-түсті анықтай ... ... ... ... ... атау бойынша қолданған. Түр-түс табиғатын танып, тіл ... ... ... келе жатқан дәстүр. Бұл ... ... ... ... ... өмірімен, тілімен бірге дамып, кемелденіп отырды. Осының
нәтижесінде әрбір түркі тілінде де көптеген түр-түс ... ... әр ... ... ... ... ... атаулары сапалық сын ретінде грамматикалық шеңберде ғана
емес, лексикалық байлығымыздағы өзіндік орны мен ... бар, ... ... ... ... саналады. Өйткені олардың атаулары бір қарағанда
жалаң грамматикалық нысан болып көрінгенімен, тамыры алыста ... ұзақ ... ... оның ... ... ... астарласа
келіп, эстетикалық талғам-таныммен, ұлт психологиясымен, салт-сана, әдет-
ғұрпымен ұласатын қоғамдық, философиялық, ... мәні ... ... ... Қоршаған ортадағы өзіміз көріп жүрген ақ, қара,
қызыл, жасыл сияқты қарапайым түстер мен ... ... ... ... мен реңктер талапқа сай қолданылып, тіл фактілерімен өріліп отырған
жағдайда, олардың эстетикалық таным-талғамды ... ... зор. ... ... ... ... ... түр-түс
атауларын да қалай болса солай ретсіз, бейберекет қолдана бермеген. Оларды
қолданудың да белгілі бір ... бар, ... ... ... талап етеді.
Көшпелі елдің барша тірлік болмысы табиғатпен тамырлас болып келді.
Көшпелілер табиғат құбылыстары және ... ... тіл ... ... ... ... ... да табиғат құбылыстары, тіптен аспан
денелеріне дейін «тұлғаланған», «кейіптенген» қалпында қабылданған. Оларға
жан бітіре ... ... өз ... деңгейінде таныған. Сондай-ақ
әр құбылыс, әр ... ... ... ... ... танып білген.
Халқымыз киелі заттар мен қасиетті ... ... ... ... ... көңілге қонымсыз дүниелерге семантикасы ... ... ... ... ... ... қолданып отырамыз.
Бірақ солардың атауларына мән бере бермейміз. Кез ... ... ... атқаратын қызметі, аңғартатын мағынасы бар. Жыраулар соларға үлкен
мән бере отырып, ... ... ... ... ғасырлар бойы өзара араласып отырды, сондықтан ... ... ... лексика элементтері аз емес. Бұл жөнінде К.М.
Мусаев ... ... ... ... ... если учесть ... что ... ... ... ... ... ... образ жизни, занимаясь вначале охотой, затем ... В ... ... ... ... слова, первоначально
характерные для определенного языка или ... ... ... ... ... языковые пространства» [71, с. 33].
2.2.2 Бөгде тілдік элементтер
Шежірелер мен жырларда бөгде тілдік сөздер де молынан орын ... Олар ... ... ұғым ... ... араб және парсы сөздері.
Мысалы, Қадырғали түркінің ... сөзі ... оның ... ... қылу ... ... ... күрделі етістікті қолданады. Сол сияқты
өлікті жерлеу рәсімінде қолданылатын жерлеу етістігінің орнына дафн ... ... ... жам ... ... ... орнына ихтийат қылу деген
араб сөздерін ... ... ... жасап отырған.
Сонымен қатар, жылнама мәтінінде әр алуан лауазым ... мен ... ... және ... ... ... біраз монғол сөздері
қолданылған. Мысалы, нойан, гүрген ... ... ... ... ... ... ... сөздер жатады. Сондай-ақ мұнда шусун
(әскерге арналған азық-түлік), түмен (он мың), жуңқар (оң ... ... ... ... ауыл), йаса (заң), йусун (әдет), улағ (көлік), буғтақ
(тұрмыс құрған монғол әйелінің бас ... ... ... де ... ... ... ... отчигин (кенже бала), буржуқин (көк көзді)
сияқты сөздер де бар. Монғолша жеті ... ... ... – өз ... ... ... алынчыл – үшінші атасы, т.б.), жыл аттарын ... йыл – ... ... йыл – ит ... ... йыл – ... жылы т.т.) білдіретін сөздер
де бар.
Автор монғолдың осындай сөздерін келтіре отырып, ... ... ... ... ... ... баламасын көрсетеді: һукәр йыл, йш’и сығыр
йылы болғай (яғни сиыр жылы болады), ичигә өз ... ... ... атасы
т.б.
Шежіре тілінен он шақты қытай сөздерін кездестіруге болады. Олардың ... ... ... қатар қолданылатын лауазым атаулары болып табылады:
фужин - түркіше хатун, монғолша еке деген сөздердің ... ... ... ... мәртебесі бар ақсүйек (сановник) дегеннің баламасы,
гөйәң - ұлы ... анши - ... ... ... - ... ... уаң – ... тілдерінен жалпы есімдерден көрәл - корольдық және ... ... ... ... ... дені ... ... аударма болғандықтан, кейбір парсы
сөздерін олардың түркіше тепе-тең баламасымен жарыстыра қолданған. ... дүйм ... ... ... ... ... дес ... тіркесі немесе кейде сирек болса да, дес сөзі қазақ
жырларында кездеседі. ... ... ... ... ...
деген өлең тармағы бар. Бұл сөз қазіргі кезде дес бермеу, дес ... ... дес ... десі ... ... ... күрделі етістік құрамында
қолданылып жүр. Бұлардың барлығында да дес сөзі ... ... ... ... ... дес ... «бой бермеу, билік
бермеу, күш көрсету, ... ... дес тию ... тию, ерік ... мағыналарда жұмсалады. Бұлардағы дес – ... даст ... ... оның ... ... «Күш», күштілік, билік»;
2) «Білім, хабарлық, тәжірибе».
1. «Артықшылық, жеңіс» деген ... ... да бар. ... ... бұл ... тура ... емес, ауыспалы мағыналарының 1, 3
– түрлері қабылданған және сөз ... ... ... «дес» болып
өзгерген.
Жад ету / жат қылу (ету) ... ... ... ... ... ...... пірлерді, әулиелерді құлшылық етіп» есіне
алу. Мысалы, Қобыланды батыр қызылбастың еліне ... ... ... ... ... ат ... жылқы басындағы Естеміске:
Жад қыламын, Естеке,
Жеті кәміл бабаны, - десе,
«Ер Сайын» жырында:
Боз мұнай бай ... ... ... деп ... ... сөзі жад парсы тілінде «ес, еске алу» ... ... жад қылу ... алу» деген ұғымды беретін күрделі
етістік болып шығады. Бірақ бұл етістік жалпы ... ... бір ... алу емес, тек қана жалбарынатын иені - ... ... ... ... ... мен ... еске алу, жай ғана еске ... құлшылық етіп, бір тілекпен жалбарына еске алу ... ... ... қырғыз тілдерінің сөздіктерінде бұл күрделі етістік берілмеген
[34, 75 б.].
Үдере көшу тіркесі көшпелі тұрмыс ... күні ... ... қазақ
тілінде жиі қолданылған. «Қобыланды батырда»:
Қобыландыға қарамай,
Үдере көшті көп ... - ... ... екі ... ... сөздігі бұл тіркеске үдере көшті -
«бір қонысқа ұзақ ... ... ... ... - деп ... ... ғасырда жазылған қазақ тілі сөздіктерінде: үдеру – жүрер ... ... ... ... алып ... шөл ... кесіп жүруді түс ауа
бастау деп берілген.
Үдеру етістігінен жасалған үдерім сөзі де бар. Үдерім – 20-25 шақырымдай
жер, яғни бір рет ... ... ... (20-25 ... бір ... қалғанын ертеңіне ертелетіп көшіп ... ... ... ... ... ... ... дейін, таңертең ертемен
сағат 10-дарға дейін көшу деп айқындай түседі [18, 119 б.]. Осы пікірлерді
сараптай ... ... ... екі ... ... ... ... жаңсақтық бар деген қорытындыға келеміз.
Үдеру сөзінің түбірі – үд, бұл моңғол тілінде «талтүс» деген ... ... ... сөзінің ұғымында «түс кезі, талтүс, күндізгі ... мән бар, яғни ... осы ... ... емес ... аялдауы,
тоқтауы [72]. Бұл түбірден жасалған осы мағынадағы сөз алтай тілінде де бар
екенін Л. ... ... ... – демалып, тынығу
үшін күндіз, талтүсті аялдап көшу. Алтайлықтардың үделе – ... ... ... ... ... бірдей болып тұр.
Сонымен қатар үдеру сөзінің «жүру, аттану, бірінің соңынан бірі ... ... ... да кездеседі. Мысалы, «Қобыланды» жырының тағы ... ... жаяу ... ... ... ...... жолдар да үдеру – «жүру» мағынасында.
Жырлардың мәтінінен ... ... ... ... ал ... ... стильдік ерекшелікті талап ететін, актив қолданыс таппайтын жеке
сөздер де кездесіп қалып жатады.
Батырлар жырының бәрінде ... ... ... сөздерге мәтіннен
мысал келтірмей-ақ түсіндіріп өтуді жөн көрдік.
Пір (парс.) - 1. ... ... ... ... рух, көзге көрінбей қамқоршы болатын күш;
3. біреуді құрмет тұту, қастерлеу;
4. әзірет, қажы, ишан тәрізді діни ... ... ... [73, 58 ... - ... ... - 1. бедный, нуждающийся;
2. бедняк;
3. несчастный, беспомощный;
4. перен. слуга [74, 227 ... - ... ... ... ... [74, 27 б.].
Зарпы - зарп-зарб(араб.) 1. избиение, удар;
2. биение;
3. умножение;
4. чеканка [74, 118 б.].
Зындан – парс.зендан-тюрьма, темница [74, 125 ...... ... ... ... талаптану, тәтті қиял [73, 18 б.].
Шыңдауыл кеткен бес кісі,
Сан жылқыны алыпты.
Шаһар - ир. шәһр. ... мәр [74, 305 ... ... шың қағылып, барабан соғылып... («Ер Тарғын»).
Шың – ир.қоңырау, музыкалық аспаптың бір түрі [75, 473 ... - ир. 1. ... ... ... Ер кісі аты ... ... [73, 197 ... сенің артыңнан,
Бес байталдық бедірек құл
Аңлып жүрген дұшпан-ды («Алпамыс»).
Бедірек – ир. Арсыз, бетсіз адам [75, 473 ... ... ... ... арай («Алпамыс»).
Арай – ир. Көңіл күйді білдіретін сөз, табыну мен жалбарыну мағынасында
қолданылады [75, 473 ... ... ... ... ... ... ... лама лух» деп,
Бәлем қалмақ сұлады («Ер Тарғын»).
Мұндағы нұрады – қалмақ тілінде құлады деген сөз; ... лама лух ... ... тілдерінде әруаққа сиынғанда айтылатын ұран сөзі. Лалай лама
(далай нұсқасы ірі, үлкен ... ... ... ... ... ... ... келеді,
Ауыздықпен алысып («Алпамыс»).
Зырқырай оғы кетеді,
Қалмаққа таман жетеді,
Көкірек қысқан ... ... ... («Ер ... ... ... ер ... азамат [75, 474 б.].
Эпос жырларында осы күнгі қазақ тілінде қолданылмайтын көне сөздер толып
жатыр. Олар ... бір ... ... ... ... осы уақытқа дейін
сақталып келеді. Бұлардың да ... сыры бар, өз ... топ ... оқшау
тұрған сөздер – архаизмдер. Мысалы,
Бұл жібердім базардың
Бояғы ... ... ... уақытта Ақша хан талап етіп, неше мың шеру ... алып ... ... ... ... бес қабат («Қобыланды»).
Тарғын деген тауды барып жайлады. Әрі қыстады, әрі сол ... ... ... ... ... жасынан.
Алмас тая белінде,
Өңі суық батырдың («Қамбар батыр»).
Томаға көзді қасқа азбан,
Біткен сүйек долантып («Ер тарғын»).
Осы келтірілген ... ... ... ... ... ... ... шеру-қалың қол, әскер (парсыша – шәрік –
қалың қол, әскер; түрікше - ... ... - ... ... ... ... - батырлардың үстіне киетін ... ... ... тұрақ; тая - белдік, белбеу; долантып - дөңгеленіп
[75, 474 б.].
Жаппар – 1. діни ұғым ... бар ... ... ... күш, ... ... ... богатырь.
Қалың Қыпшақ елі бар,
Қобыланды деген ері бар,
Дуа тиген керемет.
Атағы жұртқа мәлім ед.
Дарбаза – иран ... ... ... ... ...... ... үлкен
қақпасы.
Шылбырынан жетелеп,
Бурыл атты қыз Құртқа,
Қобландының алдынан
Бұлаңдап кетіп барады.
Сонымен қатар батырлардың барлығын ғайып-ерен қырық ... ... ...... ... ... ... подруга.
Последнее название (ғайып+ерен) происходит из персидской формы ... ... ... [74, с. ... орыс ... енген сөздер кездеседі, олардың көпшілігі
фонетикалық ... ... ... ... фонетикалық жүйесіне бейімделіп
айтылған. Алпамыс жырының ертеде, 1899 жылы, Қазанда басылып ... ... ... және одан ... ... шыққанрында орыс
тілінің әсері байқалмайды. Орыс тілінің ықпалы 1957 жылы басылған ... пен ... ... нұсқаларында және Әбдірайым
Байтұрсыновтан енген сөздердің дені дыбыстық өзгеріске түскен.
Мысалы:
Ол Жәдігер ... ... (1961, ... жасауыл мұны көріп,
Ханға баян қылды (1931, 63).
Кебенек киген ер еді,
Кебін киген жоқ еді (1957, 93).
Түркістанда түмен бап,
Сайрамда бар ... бап (1961, ... ... бар ... ... он ... аты Алпамыс ер ұлан (1931, 41).
Бұл сөз ханға мақұл көрінді (1931, 34).
Алғашқы мысалдағы ерке деген сөз моңғол ... ... ... ...... сила у ... означает человека, которому мы из
любви предоставляем над ... ... Так ... ерке ... детей». Сол
сияқты екінші мысалдағы жасауыл деген сөз де ... ... ... ауысқан.
Үшінші мысалдағы кебенек сөзі де моңғол тілінен енген сияқты. «Кебенек»
сөзі көптеген түрік тілдерінде де бар ... В. ... ескі ... ... О. ... ... ... моңғол тілі дейді.
О. Ковалевскийдің пікіріне сүйеніп, Н. ... ... ... ... слово монгольское», - деп, атап көрсеткен
болатын. «Кебенек» сөзінің мағынасы ... ... ... де ... бірақ оның этимологиясы жайында ештеңе айтылмайды. Біздіңше, ... мен Н. ... ... ... ... ... ... түмен сөзі моңғол тілінде он мың ... ... ... өте көп деген ұғымда ... ... ... ... ... ... де ... тілінен енген сияқты олар моңғол
тілінде ... хаан ... ... ... Қазақ, моңғол тілдеріндегі
хан, хаан сөздері қаған сөзінен пайда болған.
«Қырымның қырық батыры» және басқа да біз ... ... ... ... мол ... Араб-иран тілдерінің қазақ тіліне әсер
етуіне әртүрлі тарихи жағдай роль атқарған. Соның нәтижесінде арабтар Орта
Азия халықтарына, оның ... ... дін ... де, ғылым, өнер
жөнінен де күшті ықпал етті. Міне, ... ... ... ... араб ... ... тіліне енеді.
Арабтар Орта Азияны ерте жаулап алғанмен, ол кезде (ҮП-XI ғғ.) сөз ауысу
үрдісі аса өріс ... ... Бәрі де, жаңа ... сөз ... ... XV-XIX ғасырларда реакциялық бағыттағы панисламизм ... ... ... ... ... тіліне енді.
Эпоста кездесетін араб-иран сөздерінің көпшілігі адамның қасиетіне
байланысты айтылып жырдан орын ... ... тобы діни ... ... ... тілімізге енген. Мысалға эпаоста кездесетін «Алла»,
«сайып қыран», «сәрсенбі», «жеті кәміл пір» ... ... ... ... ... яғни ... деген сөз дінге байланысты қазақ тіліне
енсе, «сайып қыран» деген сөз ... ... ... ... ... ... ... болжал бойынша, Шолпан жұлдызы мен шәмсі
жұлдызының қосылған кезінде туған адамды «сайып қыран» дейді. Бұл ... жеті ... ... ... ... ... ... сөзі діни сенімге қатысы жоқ болғанмен,
оның арғы тегі біздің эрамыздан ... мың жыл ... ... Гомер дәуіріндегі грек мифологиясымен, одан бергі ... ... ... пір» ... сөз ... байланысты сияқты болып көрінгенмен,
оның бір жағы көне дәуірдегі ... ... рим ... ... жағы саббейзм (планетаға табыну) ағымымен ... ... ... апта ... келіп тіреледі. Өйткені «жеті күндік
аптаны вавилон ... ... ... ... Күн мен ... ... деп жариялап, аптадағы күнді солардың біреуі билеп
тұрады деп түсіндірген.
Сөйтіп, араб-иран ... ... ... ... әр түрлі
әсерлеріне байланысты қазақ тіліне еніп, жырдан орын алған.
Бұндай кірме сөздер тілімізге, әртүрлі тұлғада енген, ... ... ... ... ... ауысқан. Оған: айна, әзіл, бахыт, ғажап,
дана, жаза, зор, кәміл, ... ... ... ... өнім, пенде, пақыл,
сабыр, талап, уақиға, шарап сияқты сөздер жатады.
Бірқатар араб-иран сөздері қазақ ... ... ... болу
арқылы енген. Мысалы, қамығу – қайғыру, лебіз – сөз, ...... – үгіт ... ... алғашқы сыңарлары араб-иран ... ... ... ... ... ... жеке айтылмай белгілі сөздермен
тіркесіп барып еніп, тілімізден орын алған.Мысалы: ыза, ... ... тұла ... ... ... тілінде жеке айтылмай «аза» сөзі тұту (аза
тұту) сөзімен тіркесіп айтылса, қасар сөзі ... ... ... айтылу
(кәріп – қасер) арқылы қолданады. Сол сияқты «сағы» сөзі сыну (сағы ... ... сөзі шаш ... бірге айтылады, «тұла» сөзі бойы ... ... ... араб сөздеріне қазақтың байырғы сөздері жымдасып, бір тұлғаға
айналу арқылы тілімізге енген. Мысалы, ауана (адам ата - ауана). Бұл ... ... және ана ... ... құралып орысша Ева ... ... Сол ... ... ... ... ... араб-қазақ лексикасынан
құралған.
Кейбір араб сөздері иран сөзімен бірігіп ... ... ... Бұл сөз ғәм – қор ... екі түбірден құралып, бір ұғымды береді.
Иран тілінде екі тұлғадан (түбірден) құралған сөздер қазақ тіліне бір
тұлға болып ауыспалы ... ... ... ... ... сөз пері және ... деген түбір сөздер бірігіп, тілімізде аса сұлу ... ... Зат ... сөзі ... жырында түркі моңғол тілдерінен енген
бекзада (түркі) ханзада ... ... ... ғана ... Олар
тілімізде бектің, ханның тұқымы деген мағынада айтылады.
Сөйтіп, жырлардағы араб-иран сөздерінің көпшілігі адамның ... ... ... ... ... ... байланысты айтылып,
мәтіндерінен орын ... ... ... жаңа ... мен ... ауысқан. Кейбір сөздер өмірдің алуан түрлі ... ... әр ... мағынада айтылған. Енді тағы да біз қарастырып ... жиі ... ... ... тоқталайық:
Арақ-шарап бал құйып,
Ішкеннің бәрін сұлатты («Алпамыс батыр»).
Шарап араб. – шәраб/шарап: 1. питье, напиток;
2. сироп [74, 301 ... ... ... ... ... ... ... – шәнджир/джензир [74, 311 б.].
Абжылан – Қазақ тілінде «абжылан» деген сөзді аб иран сөзі, су деген
мағынаны ... деп ... ... ... су ... ... «сиқырлы,
улы, сұм жылан» дегенге әлдеқайда жақын келеді, - ... екі ... ... ... 177 ... ... ... қосымша пікірлер айтуға тура келеді. «Аб» ... араб ... эри – ... ... ... ... береді. Бұл сөз араб
тілінен иран тіліне енген кезде мағынасы ... улы ... ... енуі
ықтимал. Сол сияқты түркі тілдерінде эфи ... ... ... заңды құбылыс. Ол түгел абжылан деген сөзді қазақ ... ... ... «Эфи» деген сөздің өзі үлкен жылан деген екі ... оның ... ... жылан сөзі қосылып абжылан ... ... яғни ... ... сөзде, жылан деген ұғым екі рет (араб-
қазақ тілдерінде) қайталанып ... ... ... яғни ... айтылған ойдың қазақша (аудармасы) ... ... ... де ... Мысалы: эпоста кездесетін сүмбіл шаш дегенді алайық.
Ол (яғни сүмбіл) иран тілінде сұлу шаш деген екі ... ... ... ... ұғым екі ... (екі түрлі) айтылған деуге болады. Сол сияқты
адамзаттың баласы деген сөзде ... ... ұғым екі рет ... адам ... кейінгі «зат» деген сөз иран тілінде «баласы» деген
ұғымды береді, олай болса, зат – ... бір ... ... екі рет
айтылған. Сонымен абжылан сүмбіл шаш, адамзаттың баласы деген сөздердегі
сияқты ... ... ... сөздері (жылан, шаш, баласы) алдыңғы сөзде
айтылған ұғымды қайталаған деуге болады.
Жүр десем елім етеді,
Ақиқат кәміл нанымын («Алпамыс ...... / шын, ... – ахир / ... ... ... өзің ... ақыр ұятқа (1961, 29).
Алау – ғәлу / жалын.
Жәдігерге қарады,
Алаудай ішін күйдірді,
Ақша бетін сүйдірді (1931, 77).
Ауысқан кезде бір рет ... ... ... ... араб тілінен енген
кезде екінші рет (фонетикалық жағынан) ... ... ... қазақ
тіліндегі грек сөзінің тұлғасы грек тіліндегі нұсқасына ... ... ... ... ... алмас ед (1957, 69).
Әр қайсысы бір мыңдық,
Ішінде ... көп еді (1961, ... ... ... ... ... (1961, ... мысалдағы айтылған алмас сөзі грек ... ... Ол ... ... болып айтылады. Алмас сөзі араб тілі арқылы қазақ тіліне
енген, ол тілімізде ғылыми терминдердің қатарынан, оның ... ... орын ... ... ... ...... мағынасында
да жиі айтылады.
Екінші мысалдағы дәу деген сөз алып деген мағынада ... грек ... сөз де иран тілі ... қазақ тіліне енген. Өйткені ... ... ... сөз иран тілінде діеу, діос, деус, зеус деген сөздерінен пайда
болған. Гректің диу сөзі Орта ... одан ... ... ... ... ... оның ішінде орыс, латын, үнді ... ... ... ... ... ... де ... Мысалға диу сөзі
орыс тіліне див тұлғасында енсе, латын, үнді тілдеріне деус, дэо ... ... ... дев, ... тілі не дөө ... ... ... тілі
Орта Ғасыр дәуірінде ғылымның тілі болып үстемдік өткен ... диу ... ... ... ... ... тілі ... ауысады. Міне, осыдан
келіп философия саласындағы дейзм (деус алынған) ағымы XVII-XVIII ғасырда
Англияда пайда болып, Батыс ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі дәу сөзінің бір жағы дайзм ағымымен (дәу пірім ... ... ... ... ... ... жағы ... алып мағынамен
шектеледі.
Үшінші мысалдағы тұмар – сверток в трубку ... Бұл сөз ... араб тілі ... ... ... грек ... тілінің Орта Азия халықтары тіліне әсер етуіне байланысты ... ... ... ... ... ... де кездеседі.
Мысалы:
Тастап кетпен апарып,
Адам көрмес салаға (1961, 32).
Бұл ... ... ... - деп қол ... бата алады (1961, 39).
Бірінші мысалдағы адам деген сөз ешбір өзгеріссіз ескі еврей тілінен
араб тілі арқылы ... ... ... ... «Адам по еврейски значит»
мужчина» как Ева женщина» солай болса, еврей тілінде «адам» деген сөз ... ... ... Ал ... ... еркекті де, әйелді де,
үлкенді де, кішіні де адам ... ... ... ... ... ... ... кеңейген тәрізді.
Екінші мысалдағы амин деген сөз де еврей тілінен ауысқан. Ол амин ... рас, ... ... еврей тіліндегі мәнінде қолданылған. «Амин»
сөзінің Алпамыс жырында, сол сияқты қазақ ... ... ... болып айтылған, яғни дыбыстық өзгеріске душар болған түрлері бар.
Бірақ бұл сөз ... ... ... қолданылғанмен, еврей тілінде
«әминь» болып айтылады. Қазақ тіліне ислам діні арқылы енген ... ... ... ... ... ... ... айтылып, дін өкілдерінің
арасында көбірек қолданылған. Сондықтан «амин» сөзі қазіргі кезеңде діни
сөздермен ... ... ... бара жатқан сөздің бірі деп айтуға
болады.
Алпамыс жырында ағылшын, үнді тілдерінен енген жеке ... де ... сұлу ... ... (1931, ... деп ... ... болып тұрған Ұлтан хан (1899, 44).
Бірінші мысалдағы тарам деген сөз ... ... ... ... сөзі, бұл сөз парсы тілінде терән ағылшын ... ... ... ... ... ... сөзі иран тілі арқылы ... ... ... ... сөзі эпоста кездескені болмаса, қазақ арасында да,
оңтүстік қазақтарының жергілікті тілдерінде де ... ... мат сөзі ... ... өлген» деген мағынада
айтылған. Бұл сөз араб тілі ... үнді ... ... ... ... ... изобретение, они изобртены полторы тысячи лет тому назад». Оның
үстінде шахмат деген сөздің өзі «шах ... ... ... ... Солай болса
«мат» сөзі мат маат болып ... ... ... ... ... және
орыс тілінде «мат» болып қысқартылып, ықшамдалып қолданылады. Қазақ тілінде
мат сөзі ... ... ... ... қолданумен қатар, ауыспалы
күнделікті өмірде жиі ұшырайды.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... болады: грек
тілінен қазақ тіліне алмас, дәу, тұмар, деген сөздер енсе, еврей ... ... ... ... ... ... ... тарам үнді тілінен мат
сөздері ... және ... ... ... Сөйтіп, жырларда түрік тілдері,
әсіресе өзбек тілі, едәуір әсер еткен, ... ... ... ата жан,
көзгенеңнен айналайын сияқты бірқыдыру өзбек сөздері ... орын ... ... ... ... ... дал ... уаж тәрізді аздаған сөздер
оңтүстік қазақтарының арасында жиі ұшырайды. Жырда ... ... ... ... қарақалпақ, татар сөздері де бар.
Эпоста баян, мама, мінет типтес орыс сөздері, ерке, жасауыл, кебенек
тәрізді моңғол сөздері, ем, ... ... ... ... пен моңғолға ортақ
сөздер де кездеседі.
Қазақ тіліне ертеден еніп, халқымыздың байырғы ... ... ... ... мол, олардың бірқатары мысалы: абырой, әдеп, бағыр, ғаріп,
дана, ... кем, ... ... ... ... рең, тән сияқты қыруар
сөздер адамның ерекшеліктері мен қасиеттерін білдіруге ... ... ... ... ... ... ... қапа, мақсат, нала, рақат, тамаша,
торығу, үміт, хал, шат, ыза ... ... ... ... ... ... әсіресе көңіл күйлеріне, тілек
мақсаттарына байланысты қолданылған. Соған ұқсас арыз, ғашық, дос, ... куә, ... ... махаббат, неке, рұқсат сәлем уағда, ұстаз, ... ... ... арасында әртүрлі қатынастарды көрсеткендіктен
эпостан орын алған тәрізді. Оның үстіне, айбат, әлек, қабыл, ойран, ... ... ... ... ... ... баяндауға
байланысты айтылған.
Аздаған араб-иран сөздері айна, апта, бейсенбі, көше, ... ... жаңа ... байланысты қазақ тіліне енген деп топшылауға болады.
Әкім, әскер, қазына сияқты сөздер әкімшілік басқару ісіне; ... ... пұл ... ... ... ... ... тілінен орын
алған.
Батырақ, ғазал, зындан, көдек, нөкер, сәуір, талақ ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Ақын-жыраулар шығармаларындағы сөздердің басым көпшілігі бұл ... ... ... ... ... ... түсінікті сөздер. Сонау
жалпытүркілік дәуірден бері ... ... келе ... ... сандаған
сөздермен толығып, бірнеше өзгеру, даму кезеңдерін басынан кешті. Соған
қарамастан, ақын-жыраулардың тілі көпшілікке түсінікті, анық ... ... ... ... жалпыхалықтық сөйлеу тілінің негізінде жырланған
мұралар. Сонымен қатар, бұларда жырланған ... ... келе ... ... ескі ... байланысты бұл күнде ұмыт бола
бастаған немесе мүлде ұмытылған, я болмаса ... ... ... ... ... ... ... сөздердің сырын біліп, қолданылған
жеріндегі мағынасын түсіну, олардың түп-төркінін танып ... сол ... ... ... ... танып білудің кілті болмақ.
Шалкиіз жырау толғауларында:
Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға
Арыстанбекұлы сұлтан бар.
Алқалау сөзінің түбірі – алқа. Алқаның қазіргі ... ... ... 224 б.]. Бұл ... ... ... ... «дөңгелек», одан барып
«адамдар тобы» деген ауыспалы мәнде ... Бұл сөз ... ... ... ... ... Этнографтардың айтуларына қарағанда, Орта
Азияны және Қазақстанды мекендеген халықтардың ислам дәуіріне дейінгі ... ... бір рет ... ... баратын дәстүр болған. Бейіт
басына жиналған әйелдер алқа құрып, қол ... ... ... соғып,
дұға оқып, ортаны айналдырып жүретін болған, соны алқа деп атаған [79, 155
б.]. Түркі ... иран ... алқа сөзі осы ... кірген болуы
керек, ал иран тітіне бұл сөз араб тілінен енген.
Шалкиіздегі алқалау сөзі «қоршау» деген мағынада қолданылып тұр. ... ғғ. ... ... ұлысын құрап, көптеген жырлар туғызған
халықтар тілін қарастыра ... ... ... ... ... салыстыру арқылы оларды біз басқа ... ... ... ... ... ... қатыса алатынына көз жеткіземіз.
Термин бірінші кезекте ана ... ішкі ... ... ... ол
таусылған кезде ғана туыстас тілдердің көмегі арқылы жасалатыны ... ... ... тіліміздің қойнауына тереңдеп ене түскен абзал. Сонда
бізге талай сөздердің ... ... ... сөзсіз.
Терминологиялық лексика халықтық тіл негізінде пайда болады. Мұның да
өзіндік жасалу жолдары, қалыптасу тарихы бар. Бұл, ... ... ... ... техника мен мәдениеттің дамуына орай туындайтын ... Осы ... бір ... ... бола ... және бір ... ... кетпейді. Ол – тілімізде болған және бар сөздер.
Алпамыс ... ... ... тіліне тән сөздердің енді біразы жалпы
қазаққа түсініксіз болумен қатар жергілікті халық тілінде де кездеспейді.
Мысалы:
Бәзір – тұсау.
Босанған соң екі ... ... ... (1961, ...... ... қылып басыма,
Қайғы күлпәт тар қылды (1899, 27).
Қаңлақ – ор, терең шұқыр.
Қуанып халқы жүгірді,
Қандақтың аузын ашқалы (1961, ... – сол, ... ... ... ... ... (1961, ... – шақпақтың білтесі.
Сарқанасын қыздырып,
Түзетіп әбден жөндеді (1961, ...... ... ... ... ... саған жол болсын (1931, 76).
Шор – құл, малай.
Қысылғанда қолдар піріңіз,
Айналсын сізден шорыңыз,
Қылып едім уайым (1931, ...... ... ... ... ... өнерін (1961, 148).
Ырым шегу – бал ашу, сәуегейлік ету.
Мұңлыменен шерлінің
Ырымын шегіп бар Домбай (1931, ... ... ... ... ... өз ... ... қалған түркі
сөздері де ұшырайтын тәрізді. Мысалы:
Ауық – көңілдену, қуану.
Енді қылған ауқыңнан,
Салып жүрген зауқыңнан,
Мендей сорлы айналсын (1931, ...... ... ... үш күн ... бағып едім (1931, 53).
Гөзел – сұлу, әдемі, сүйкімді.
Жүзің ... ... ... гүліне,
Көп жылама әйелдік қып бүліне (1931, 42).
Самалық – тыныштық.
Жылай берді зарланып,
Көрмедік деп самалық (1967, 10).
Алпамыс эпосында ұйғыр, қарақалпақ, татар ... ... ... де ... ... Мысалы:
Алпамыс айтты: Қаракөз,
Айтқанды аңлар жақсы адам
Аңлатсаң да ...... ... адам (1961, ... ... ... (1931, 43).
Баршасын халық еткен ақ құдайым,
Асы бәнденің ... ... күн ғана сені ... дос ... ... бір ақ ... (1931, 40).
Бірінші мысалдағы аңла деген түбір сөз қазақша байқа, аңғар, ... ... ... Бұл сөз ... ... де ... ... өзбек
арасында аз айтылады да ұйғыр халқында көп қолданылады.
Екінші мысалдағы аңдызым деген сөз ... ... ... ... ... аңдыз қарақалпақ тілінде «қымбат шөп» ... ... ... ... ... ... ... тілінен енген сияқты.
Үшінші мысалдағы түглеріме деген сөз ... ... ... ... ол ... ... ... қоректену деген ұғымды береді, соған
қарағанда, жырдың мазмұны жоғарыдағы айтылған пікірді қуаттайтын ... ... ... да ... ... ... сөздер өте көп.
Мұндағы «айым» (өзбекше ойим) «Апаң сенің шырайыңнан айналсын» (апанг
сенинг чирайингдан айлансун) «ата жан» (ата жан) ... ... ... ... қилади), «көзгенеңнен (кузгинангдин) «қан атаң сенен
айналсын» (қан ... ... ... «жан ата» (жан ата), ... ... (мәндак кузунг айлансун) мекен тұтқан (макан тутқан) сапар ... ... «Су аш» ... ош) ... ... (сибизғини чалади)
«тұтыларсың қолыса (тутиларсан қолимга), «ұғыл» (уғил) «сөздің келтесі»
(сузни калтаси) деген сөздер мен ... ... ... ... ... ... өзбектердің тіліне өте-мөте жақын.
Әдірес – полушелковая узорчатая материя кустарного производства [47, ... еді ...... Жәдігер зарлайды,
Алпамыстың еркесі – ай (1961, 172).
Зарада - зәуде, егерде.
Қалмақ болса ... ... ... (1957, ...... қылу.
Кейқуат ыза боп,
Шыдай алмай пешіне (1957, 79).
Әзәзіл - (азазел-злой дух). Азазел у ... ... дух ... в ... В ... ... ... праздник) – день всепрощения
–отмечается через десять дней после ... ... ... ... ... ... жрец переносил на козла грехи всего народа и отпускал его
в пустыню к Азазелу. Отсюда выражение «козел ... [48, с. ... ... ... ... ... ... мәтіннен мысал
келтірмей-ақ бергенді жөн көрдік.
Жетім болып жүріпсің,
Салт басың салт атпенен (Едіге).
Немесе:
Жетім болдың ... ... ... сені бір аллаға тапсырдым (Едіге).
Осындағы жетім сөзі екі жырда екі түрлі мағына ... ... ... ... сөзі ... тұтқынға түскен» деген мағынада қолданылған.
Жетім сөзінің бұл ... ... ... Ш. ... ... ... «Қазақтар құлдарды екіге бөледі: соғыста қолға ... ... құл ... жесір деп, ал сатып алған немесе өзге жолмен
(соғыста емес) келген құлды ... деп ... [46, 127 ... шығу ... мен ... жайында көптеген құнды пікірлер
айтқан Р. Сыздық ... ... осы ... жесір лексемасы арабтың
«тұтқын» және «тұтқынға ... ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Қазақта жесір, әсир деген сөз ... ... ... ... Ері жоқ әйел басы бос ... ... ... ерге бара алмай, ерінің жақындарының бірімен некеге тұруы керек.
Бұл – ... заң, ... ... [49, 127 ... олжа және ... ... ... көнелік, тарихи сипаты,
семантикасы жағынан өзара тығыз байланысты. Жетім, жесір сөзінің өзара
байланысты қосақтама (жетім-жесір) пайдаланылуынан ... ... ... олжа-жесір қос сөзінен де олардың өзара
мағыналастығын көруге болады: олжа-жесір-военная добыча.
2.2.3 Төл тілдік элементтер
«Ер ... және тағы ... ... «он сан ... тоғыз сан
торғауыт» деген тіркес бар. Осындағы «сан» сөзі ... да ... ... сан сөзі ... Р. Сыздық: «...сан» сөзін бұл күндегі «есеп»
мағынасындағы қолданысынан ... тану ... ... ... қазақша-орысша
сөздік түзген Н.И. Ильминский сан сөзінің бір ... ... көп ... ... впрочем, число») деп көрсетеді. Бұл ... ... ... ... көп ... ... о ... сан деген сөз «өте
көп, мөлшерсіз көп» деген ұғымды білдірген», – дейді [34, 135 б.]. ... ... өте көп, ... көп, ... көп аймауыт деген мағына
береді.
Шыңдауыл – зат. шанағының ... ... ... ... ... ... аспабы [80, 201 б.].
Қарға көнек ілейін, бас сауғаң болайық, сөйтіп сөйлесейік, - деді.
Көнек – 1. ірі қара малдың бас не ... ... ... бие ... ... су алуға арналған шүмегі бар ыдыс;
2. ісіп кететін ... ... ... асын ... соң, тысқары шықты. «Манағы жарғағы бар сары бала қайда?
Табыңдар оны!» – деді [81, 85 б.].
Жарғақ - құлын мен ешкінің ... ... ... ... [82, 115 ... ... ... бір аудан немесе бір облыс көлемінде ғана
қолданылып, жалпы ... ... ... жергілікті сөздер де
(диалектизмдер) бар. Мұндай ... тек ... ... ... кейбір
облыстарда тұратын жергілікті халыққа ғана түсінікті де, одан ... ... ... ... ... ... ... он жасқа толып, Жиделі Байсын жеріне, қалың
Қоңырат еліне бек болып, жұрт сұрап ... ... ... ... ... ... ... қарыдың,
Арқанда тұрып арыдың («Ер Тарғын»).
Осы келтірілген мәтіндердегі диалектизмдердің сыры мынада: жұрт сұрап ... ... ... - ... ... - қартайдың [75, 475 б.].
«Е, кемпір, бір тайпа ел алып қал!»
Тайпа – зат. ... ру, ... ... әлеуметтік топ.
Ол кемпірдің ұлы Темірбай алып сырты болат, іші құрыш деді [1, 527 ... – зат. ... ... ... ... ... бар [1, 352 ... – зат. Ауыздығы жоқ жүген тәрізді, мал басына кигізілетін ер –
тұрман әбзелі.
Сауырымнан ... ... ет ... [3, 166-279 ... зат. ... ... жасаған аяқ, ыдыс.
«Сауыр» – зат. 1. Малдың бел ... ... ... ... үсті.
Сом жүрек [4, 337 б.].
Сом – сын. 1. кесек, тұтас, бүтін.
Сүреңнің үсті сары жон [1, 427 ... – зат ... ... ... ... ... май қатты [3, 90 б.].
«Сағағына» - сағақ – зат. 1. жылқының сағалдырық тұратын ... ... Е, ... ие ... ... [5, 236 ... сын. алдын – ала болжай алатын, «Білгірсіген» көріпкер «әулие».
Қасалы – сын. көрген – білгені мол, байсалды, ... зат. 1. ... ... олжадан не ауланған аңнан берілетін сый [5,
210 б.].
Қанжыға зат. бір нәрсе байлау үшін ... екі жақ ... арт ... ... жіңішке қайыс [1, 8 б.].
Садағымның қорамсағында
Бас бауырсағын алды дейді.
Қорамсақ зат. көне Садақ жай оқтарын салып жүруге ... оқ ... ... – зат. Аттың алдыңғы екі аяғымен, артқы бір аяғын қосып тұсайтын
тұсамыс.
Ер Көкшенің сыбағасын бөлек алды.
Сыбаға зат. 1. ... ... ... ... сақтаған соғым ет, мүше.
– Ертең менің көшім өте – дүр, ... ие ... ... Дүр – сын ... ... даңқты, аты шулы.
ә) Дүр – үстеу қауырт, күрт, бірден.
б) Дүр – зат. Қымбат, бағалы, асыл ... Дүр – ... көне -ды (-ді) ... көне ... мәтінінде мағынасы көмескіленіп бара жатқан сөздер де көптеп
кездеседі.
Өзі алты жасында,
Кәмшат бөркі басында.
Тобылғы торы ат ... ...... ... ... ... бағалы аң, құндыз. Кәмшат
бөрік – кәмшаттың ... ... бас ...... ... ... ... қызыл – күрең түсті ... торы – ... ... торы ... өткенде
Құтпан мазгіл жеткенде,
Құлағына батырдың
Бір дауыс кеп шулайды.
Намазшам – кешкі ... ... кез, ... – бес ... ... ... ең ... бесіншісі намаз.
Маңдайынан иіскеп,
Шүкір ғып хаққа тұрады.
Хақ – мұсылман дініңдегілердің ұғымы бойынша дүниені жаратқан Алла –
тағала, ... ... ... ... ... ... азалап.
Жаппарға жан аманат.
Дуа – біреудің басын айналдырып жадылау үшін бақсы – балгердің ішкізіп –
жегізетін ішірткісі: дуа тиді – бақ ... ... ... ... қонсын,
Барса ертіп алайық.
Ермесе бата сұрайық,
Жақсыдан тиер шарапат!
Шарапат – біреуге жасалатын қайырым, мейірім, жақсылық.
Мақпал төсек ... иек, ақ ... ... сөйлейді.
Мақпал – тығыз тоқылған түкті әрі жұмсақ, қалың мата, барқыт.
Мінуге керек қазанат,
Беліне керек шар болат.
Денеге керек жаланқат,
Жаппарға жан аманат.
Қазанат – дене ... ірі, ұзақ ... ... мықты ат.
Дарбазалы есікті,
Пайғамбардай несіпті.
Үйде отырған Қыз Құртқа,
Дүбірін аттың есітті.
Шылбыр – атты бір жерге байлау ... ... ... ... ... қыл арқаннан жасалған жіп немесе жалпақ қайыс.
Көлге біткен жекен деп,
Бүршігі жоқ тікен деп,
Үйде отырған кемпір ... ... ...... ... жерлерде өсетін көпжылдық өсімдік.
Дал болу – аң – таң болу, не ... ... ... ... енді болды дал,
Екі қалмақ тілеуі тек дүние мал.
Уаж – себеп, сылтау.
Құтқарар мұнан ... ... ... – жібек.
Мамық төсек үстіне,
Шайы көрпе жайды енді.
Батырлар жырының барлығында дерлік бір пезентке зар болып, оны сұрап
алады. Соны ... ... ... ... ... ... сыдырып,
Жеті пірге танысқан [83, 78 б.].
Осы жолдардағы әулие сөзі барлық жырлардың мәтінінде кездесіп отырады.
Оның ... ... ... ... ... ... ... угодник. По мусульманскому верованию, близкий к Аллаху
человек; отмеченный его благодатью, ... ... ... на ... ... [84, с. 29].
Алпамыс жырында кездесетін кейбір сөздерді қазақтікі, немесе ... айту ... ... Мысалы: сонда бұл Байшұбар құнан еді, ит тиіп ауырған
екен, мен түкіріп емдеп жазған едім (1961, ... ... ... ... ... ... қорлық уалап (1931, 73).
Түтіні шықты аспанға,
Қарауылшы біледі (1961, 46).
Садағын белге байлады,
Ал Тайшыққа ... ... ... (1899, ... ... жаяу үдіріп,
Кей жерде жатып түнеді (1957, 12).
Мұндағы ем, жарлық, қарауыл, садақ, үдеру деген сөздер екі ... ... ... тілдерінде кездеседі, сондықтан олар ...... ... сөздер дейміз.
Садақ толған сай жебе
Қыдырады төккеншіп («Едіге батыр»).
Ақмоншақ атты көсілтіп,
Күдеріден күдер асыпты («Қобыланды батыр» жыры).
Қыдыра ... қыл ... ... деп едім («Қобыланды батыр» жыры).
Осы екі сөзге байланысты Е. Жанпейісов мынадай ... ... Ол ... көне ... тіліндегі «лосось» мағынасындағы ходори атауымен
салыстырады. Әрі қарай: «Күдір деген аң аты да бар. Бұл және көне ... ...... ... бір ... ... ... қазақ тілінде құдыр
түрінде де айтылады. Артқы аяқтары алдыңғыға ... ... ... ... жағы жота тұсынан едәуір биік көрінеді. Оның күдір атауы, сірә,
осы ерекшелігіне, яғни жота ... ... ... ... ... биік боп тұруына байланысты шығар»
Ал Р. Сыздық былай дейді: «...дұрысында күдері сөзі ... ... ... ... ... тері» дегенді білдіреді. И.И. Ильминскийдің
сөздігінде күдері-иленген түйе терісінен жасалған портупея (ал ... қару ... үшін ... асыра тағып жүретін немесе белге байлап
жүретін аспа не ... ... сөз ... ... де бар: ... – жұмсақ иленген қайыс [85, 458
б.].
Кудрага (күдері) сөзі монғол тілінде де бар, ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті текстерінде
кездесетін күдері бау тіркесі «жұмсақ иленген теріден жасалған бау», тіпті
дәлірегі ... ... ... бау» ... ... ... [34, 102
б.].
Енді бір пікірді Н. Уәлиев айтады. Ол ... ... ... бірде
«күшті, мықты», бірде «жұмсақ иленген тері» мағынасында жұмсалуының себебін
орыс тіліндегі «бұғы ... ... ... ... ... ... байланыстырады. Бұл жануарлардың жон арқасы доғалдау терісі
жұмсақ, жұқа әрі төзімді. Оның осы ерекшелігі тілде күдері бел, күдері ... ... ... теңеулердің пайда болуына негіз болған [86].
Жырлардағы күдір, қыдыра сөздерін Е. ... пен Н. ... ... ... ... ... төбешік» мағынасында қолданылып тұр
демекпіз.
Тұратұғын ер керек,
Қайраты асқан дүр керек (Орақ-Мамай жыры).
Осындағы дүр сөзі Қазақ ... ... ... ... ... деп ... Кейін келе ол «үлкен, зор, әйгілі, атақты» деген
мәнге де ие ... ... [87, 138 ... жыр ... дүр сөзі «батыр, мықты адам» мағынасын
білдіреді. Ол сонымен бірге «ғұлама, дін оқуын меңгерген ... ... ... ... «Оқымысты дүр кісі» (Едіге батыр).
Осылайша эпос мәтіндерінде кездесетін сөздерді тіліміздің ... ... ... тырыса отырып, әлде де мағынасы ... ... ... ... ... кездесетін – сеңгердей, атбесі, серуер, жөш,
төлежіп, шонықты, керік, ... ... ... ... ... ғазап,
абсиған,қамқап; «Ер Тарғын» жырында: қолаттай, шылпара, ақсара, талаудың
қастауыш, ... ... ... бодан, домауыл, дәңкі, өпшін;
«Қамбар батыр» ... ... ... ... безіндей, пәйікелін, пәлек,
жабырқан; «Қобыланды батыр» жырында: әбіре, қобаған, талма, дұлғай, ... ... ... ... ... дат, ... лаза, Қасқарлық, Азулы
деген тәрізді қыруар көп сөздердің лексикалық мағыналары әзірше ... ... ... ... өзара алмасуымен, сөздердің
жуан-жіңішке айтылуымен байланысты. Мысалы, қазіргі ... ... тән ... көне ... ч ... ... берілген: чақыру (шақыру),
пысқан тамақ ... ... ... ... ... ... іләжі
(лажы), маңлай (маңдай), шаңлатты (шаңдатты) т.б.
Сонымен, лексика саласы бойынша айтар болсақ, бұл жырларда көне ... ... ... ... ... ... тұр. Көбінесе иран сөздері,
монғол, араб сөздері көптеп кездеседі. Иран тілінен енген сөздерді ... ... ... түсініктерін дәл жеткізу үшін, парсы деген ұғымды
сол ... ... тура ... тұрғыдан қарайтын болсақ, қазіргі әдеби ... ... ... ... ... байқалып отырады. Мысалы,
«Ер Тарғын» жырында: Егер де ақылы болса менің аяғанымды білер де ... да жүре ... деп; Мен ... ... ... ... бақыты зор болса-
дейді; Хабар берді Тарғын келді деп, ел биге ... би ... ... Тарғын
батыр елдің шетіне келіп түсті. Міне, осы сөйлемдер ... ... ... ... берілуі тиіс: Егерде ақылы болса менің аяғанымды біліп, қызды
тастар да жүре берер деп едім. Мен ... ... зор ... ... барамын.
Тарғын батыр елдің шетіне келіп түсті деп, ел биге ... би ... ... ... ... ... ноғайлы дәуірінен көлемін сақтай отырып
жеткен ең әуелгі әдеби үлгі ... ... пен ... ... жыр»
жатқызылып жүр. Бұл ... ... ... былай деген: «Қырғыздың
(қазақтың) ең тамамша тарихи жыры – «Едіге». Жыр шамасы ХҮ ғасырдың басында
туған ... ... [88, 203 б.]. Жыр - о ... жеке кісілердің толғаулары
үлгісінде туған. Мысалы: «Тоқтамыстың толғауы», «Сыпыра жыраудың толғауы»,
«Жамбай сөзі», «Едіге ... т.б. Ал ... ... ... ... ... ұқсайды. Сонда бұл жыр алғашында толғау ... ... ... ... кейінірек «Орақ-Мамай», «Ер Қосай», «Ер Көкше»,
«Ер Тарғын» жырлары мен Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіздердің толғаулары
дүниеге ... ... ... стильдік-синтаксистік ерекшелігі - ... ... пен ... ... өте ... ... ... Сөйлемнің тармақ аясында бітіп отыруы бұл дәуір поэзиясы үшін сирек
құбылыс. Таза әрекет суреттелетін, ... ... ғана ... ... жігі ... ... дағы ... еді бір сөзді,
Өкіліне түспеді,
Байыбына бармады.
Оның да сөзін жаратпай,
Оны да үйден шық деді.
Немесе:
Мен бу барғаннан барармын,
Телі көлге ... ... ... ... ... ... өскен құланмын.
Ачпа, көзің тесермін,
Сөйлеме, тілің кесермін.
Сенің атаң қара кісі еді,
Мал бергеннің құлы еді.
Енең қара кісі еді,
Ас бергеннің күңі ... ... ... ... ... ... аңғарамыз. Әрекет пен әрекет
иесіне көңіл бөлінеді де, ал әрекет иесінің өзіндік ... ... ... ... өзі сөйлеу тілі заңына өте жақын құбылыс.
Кейін сөйлемдегі сөздер көбейе келгенде, олардың орналасу тәртібі сөйлеу
тіліне тән дәстүрлі ... ... ... ... ... сай ... болған:
Қырқа да біткен қырық адыр,
Қырқа да басып жүрер де болғай құбачи оғыл.
Бұт-сауырлы күреңше ат,
Бұтқа тартып мінер де ... ... ...... ... нысана
–«жүру», «міну» сияқты етістік - баяндауыш сөздер болғанымен, «адыр», «ат»
сөздері оларға қос-қабат ... ... ... сөзінде» дәл осы жолға жалғас:
Алтындан соққан ақ ордаң,
Күмістен соққан ақ есік,
Түсі суық шым ... ачар да ... ... ...... шумақ бар. Осы шумақтағы
төрт тармақ бір ғана жай ... ... Өлең ... ... ... ... көптеп мысалдар келтіруге болады. Төрт ғана жол ... он бір ... өзі бір ғана ... ... ... ... де ... жағдайда сөйлемнің бірыңғай мүшелері шебер қолданылған:
Қарт қояндай қасқарған,
Қараңғыда сансыз қолды басқарған,
Күнде сүңгі сындырған,
Ер көңілін тындырған,
Сүңгіге кісі міндірген,
Алмаған жау ... ... ... ұлы ... Сен ... – деп еді («Тоқтамыс сөзі»), –
дегенде де бір-ақ сөйлем. Синтаксис тұрғысынан қарағанда, ... ... ... ... өлең ... түсіп тұрған бірыңғай
анықтауыш. Бұл ерекшелік толғау-монологтардың құрмалас сөйлемді ... ... ... ... би ... сан ... ... батыр жауындан,
Жаралы болып келгенде,
Алача да Алаш болғанда,
Алашадан хан болғанда,
Аяздар күндер арчыланып,
Арасат оты жанғанда
Буыршын бас көтеріп тұрғанда,
Бура ... ... бас ... ... қайрат кеткенде,
Биге медет жеткенде,
Хан қашып би қуғанда,
Хан Тоқтамыс қорланып,
- Байтағым, - деп зарланып,
Айтып жылай жөнелді («Тоқтамыс сөзіндегі» ... ... ... ... ... түсіп тұрған бірыңғай жарыспалы бағыныңқы сөйлемді көреміз.
Мұндағы ұйқас та сөйлем заңына бағынып тұр. Яғни он бір ... аяғы ... ... баяндауышы – ғанда үлгісінде келіп барып, он екінші, ... ... ... өзге ... (-ла, -нып) бір ... құрап,
бағыныңқы сөйлемнің екінші бір түрін жасаған. Ал соңғы ... ... ... ... басыңқы сөйлеммен ұйқассыз параллель арқылы байланысып
тұр. Мұндағы поэзия техникасы ... тілі ... ... ... ... ... жүйе - Ноғайлы дәуірі поэзиясын ... ... ... ... бір ... ... ... жай
сөйлем бұл дәуір поэзиясында ерекше орын алады. Поэтикалық стиль ... осы. ... ... ... ... ... кеңінен көрініс
бергені сонша, кейбір өлең жолдары баяндауышсыз да ... ... ... ... ... ... ғана емес,
лексикасында да және олардың жұмсалу тәсілінде де ерекшелік бар. ... ... ... қылчан, сары жүн оқ сияқты қару-жарақ ... ... ... ие. ... ... ... ... қорамсақ
түрінде жұмсалады, көбе орнына сауыт айтылады. Қазтуған жырау толғауларында
алаң (алаң жұрт), салп ... анау үш ... ... (сұлтандайын
жүрісті), сақтау (жанға сақтау болған жер), қарғадай - сияқты ... ... ... ши ... оққа ... түн ұйқысын таптырмас, мен
салмадым – сен салдың, қалайылаған қасты орда, бұдырайған шекелі, мұздай
үлкен көбелі ... ... де ... ... ... жауынгерлік-ерлік лексиконымен қоса, сол кездің
әдет-ғұрып ізін ... ... мен ... ... ... ... ... дерт, паһлуан//палуан, қала, солтан, ахли, кәлем,
мажлис, хазы, пір, ... ... ... ... ... ... ... мат.
Жыр мәтінінен түркі халықтарының діни ұғымына, наным-сенімі мен салтына
қатысты төл лексика элементтері, сөз тіркестері де кездеседі: ... ... соң, ... антуңды бұзып адашып, артқыға антың берік болса,
құран беріп ант ... ... ... көп ... ... ... және
соларға байланысты теңеу сөздерде де өзгешелік бар: алты атқа алған ... оғын ... ... ... ... қара ... сүңгусын,
беркініп садақ асынған, күршекдей болған көн қалқан, қылычымның балдағын,
уч қырлаған ару сүңгу ... ... кісі және қару т.б. ... анықтауыш сөздермен қосарланып, күрделі
сөз түрінде келеді: Палуан Сұлтан Батыр хан, Айдынды туған тел Орақ, алты
атқа ... ... ... ... көн ... үш қырланған ару сүңгі,
балдағы алтын құрыш болат, қара болат сүңгісін, темірден соққан қайтмасын,
ал қара көк тон, ... ... нар, ... ат, көк чәулі.
Сондай-ақ, жанжал, ерегес, бәсеке, мансапқа қатысты ... ант, ... ... ... мен сөз ... де ... ... Сұлтан жыры» Қырымда туып, бергі Еділ бойына, қазақ даласына ... Оның ... ... ... тән сөз ... ... Кейінгі заманғы айтылуларында мұндай жырлар барынша қазақыланып,
ноғайланып, татарланып үлгірген. Бірақ әуелде қай жерде туса, сол ... ... ізі ... ... ретінде сақталып отырған [89, 51-52 бб.].
Қырымдағы ноғай руынан В.В. Радлов жазып алған аталмыш жырдың нұсқасындағы:
Адыра ... ... ... ... ... таудан бұрып алдырдым,
Қазыналы Бақчы – ... [24, 223 б.], – деп ... ... ... ... ... ата» жинағында:
Шашбасын таудан алып бұрдырған,
Салтанатын айбар халықтан артық салдырған,
Адыра қалған боз сарайдың.
Ол ... ... ... едім ... жас ... ... «Шайыр» жинағында:
Бағ алмалы бақшалы,
Бауырында ағар чышмалы,
Төбесінде жасыл ала чөлмеклі,
Һәр бір шаһардан өрнеклі,
Адыра қалған Көк сарай,
Ол сарайдың ... едім ... ... жат ... ... – сияқты үлгіде келеді.
Осы жырдағы шәшмә (шашба, чышма), ... ... ... гауір, бейіт
сақтау, әскер, азан, құран, сөлтік, бершні ... тон, ... тіз ... ... ... гөр, ... (темір) қапу, ару жонған жебе сияқты
қазақтың төл жырларына тән емес ... бар. ... ... ... діни ... ... тән сәлем хат, шарт-келісім,анттарға қатысты
сөздер де көптеп кездеседі:
Қырым да ... ... ... ... ... мың ... ... менен молдасы,
Молдасы менен соқтасы,
Қойдай бәрін жидырды,
Оқырға адам таппады.
Стамбулдан оқыған,
Оқығаны бітпегір,
Абулхайыр жас ... ... ... ... дей ... ... жерін шығарды.
Осындағы мешіт, қазы, молда, соқта, эфенді, оқу, ежіктеу сөздері сол
дәуірде сарай төңірегінде көп ... жаңа ... ... ... тән ... қара ... ақ ... көк шәулі, аш бөрі
сияқты тіркестердің көбірек кездесуін лексикалық ерекшеліктерінің қатарына
жатқызуға болады.
Сонымен қатар, осы дәуірдегі ... және жыр ... ... де ... Мысалы, -лық қосымшсы поэтикалық-стильдік
тәсіл ретінде грамматикалық параллелизм жасап отырады:
Кел, кекемені көрелік,
Келелі күренің болалық.
Алаллап атқа мінген соң,
Алладан алтун тілек ... ... ... ... ... ... ... формасы да жырларда актив қолданылған:
Арайна десе, болғай ма?
Арайнасыз ердің ісі оңғай ... ... тел Орақ ... ма? ... ... қосымшалар сол дәуірде модальдық мағына беретін тәсіл ретіндегі
поэтикалық-тілдік формулалар болса керек.
Бұл ...... ... ... ... Өзбек ұлыстарының құрылу
қарсаңы ХV ғасырдың басындағы тіл нормасында айтылған жырлар кейін ... ... боп ... ... ... тіл жігі ... ... бұл күнде осы халықтардың төл туындысына айналып отыр.
«Тоқтамыс толғауын» осындай мұраға жатқызуға ... ... ... құрылып, қазақ халықтығы жүріп жатқан, тіпті бұл үрдіс
аяқталып келе жатқан дәуірде басқа өлкеде – Еділ-Жайық – ... ... ... ноғай халықтығы құрылу үрдісі басталған ... ... ... «Әділ сұлтан», «Ер Шобан», «Қазтуған сөзі» сияқты жырлардың өзі
–ноғай, қазақ боп бөлінген кезеңнен кейін ... ... өзі осы ... ... ... ... ХVІІ ғасырда хандығына қосылған ру-тайпалармен
бірге келді. Тіпті «Тоқтамыс толғауы» сияқты арғы ХV ... ... ... ... желі ... ... ХVІ ғасырдағы саяси оқиғаларды
қамтитын, яғни ХVІІ ғасырдың ... ... ... ... келгенге
ұқсайды.
Ал тілдік ерекшелігіне келетін болсақ, сол кездегі ... ... ... ... жауап бере алады. Лексикасы жағынан жырлар заманының
бейнесін толық суреттеп жеткізе алатын сөздер ... ... ... ... ... берілді. Мысалы, хан-қараша, ажал-ғұмыр, жақсы-
жаман т.б. мағыналары қарама-қарсы сөздер, ... ... ... ... қолданыс тапқан. Қазіргі ауызша тілдің нормаларына толық жауап бере
алмаса да, өз заманының ерекшелігін ... ... осы ... әдеби тілдің
қалыптасу үрдісінде елеулі із қалдырды деп айта аламыз.
Тілдер ... даму ... ... ... бұл ... ... араластық-құраластық, ұқсастықтар қазір ... ... ... сөз қолданыстарын талдай отырып көз жеткіздік.
Мысалы, Шалкиіз толғауларынан көне тілдің белгілерінен ... ... жаңа ... ... ... байқалады. Бұны оның лексикасы мен
сөз тіркесу амалдарынан анық ... ... ... ... ... кебе ... меке,сұлтан, халық, шар, тарих, дәреже, пул, ғазиз,
жан, ырыс, берен, ниет, тауаф, ... сия, ... хат, ... ... әйел,
сәби, мырза, әбсін, ғалым, кітап, Ибраһим, Халил алла, ... ... ... сөз тіркестері: бармай тапқан (қағбамсың), арабы ... ... қиыр ... ... ... ием, ниет еттің, кімге
асмар етерсің, өнер төктірдің, жұртқа лайық ие жоқ, жан ... ... ... ... ... поэзияда қолданылып келген жұрт
сөзімен бірге халық сөзі хан ием ... ... ... ием ... ... береді. Сонымен қатар, «Орақ-Мамай жыры» мен Әділ Сұлтан жырына» ... ... де ... ұялы ... қос ... ... бек ... теңіздің чал толқынға чектірдің, теңселер сойды ауыр ноғай жұртыңыз,
жағасына қыршын біткен тал еді т.б. Және де ... ... ... ... анықтауышты тіркестер бой көрсеткен:
Алтынды кесе сары бал,
Алсам мен ... ... ала ... астында,
Ақ алалы жылқы жусайды.
Айдынды көлге қал шауып,
Тоғызды соғып ұшырған.
Осындағы алтынды кесе, алалы жылқы, ... көл ... ... ... ... арабы торы сияқты тіркестің пайда болуы Ноғайлы
ордасы аймағындағы ... ... ... ХҮІ ... ... болған
жаңа үлгісі. Ал Шалкиіз жаңа тіркестер жасауда осы тілдік ... ... ... ... алаң ... ала ... қонған жұрт,
Атамыз біздің бу Сүйініч,
Күйеу болып барған жұрт.
Анамыз біздің ... ... ... ... ... ... ... туған жұрт.
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қоңымды жуған жұрт [1, 29 б.].
Қазтуған толғауындағы осы жолдар баяндауышы жоқ, бір ғана атауыш ... ... ... соның ішінде Шалкиіз тілінен құба арланға
жолығар; аш қасқырға жолығар; ау бөрілер, бөрілер; боз ... ... ... бір ... ... ... ... тарлан шүй; алаштан байтақ озбаса;
бір жеке туғанға жолығар; аға жігіт қол бастар т.б. ... ... ... ... де ... ... ... отырған поэзия тілінде ... ... ... ... ... ... ... ауызша әдеби тіл
үшін нормалық құбылыс. Мысалы, толғамалы ала балта, ақ найза, алты ... ... он екі ... жез ... алты ... ... орда; тоғынды сарты
нар т.б.
Көне түркі тілінде синоним сөздер де актив ... ... ... ел ... ... ... ... «халық, ел жұрт» дегенді
білдірген.
Біршама ... ... де атап ... ... Мысалы,
Адам әзіз айтар деп
Көңіліңді салмағыл.
Нәпсі алдаушы дұспанның
Насихатын алмағыл (Асанқайғы).
Осындағы салмағыл, алмағыл қазіргі әдеби тіл ... ... ... ... ... ... қолданылады.
2.3 Мәтінтанымдық түсініктер
Ғалымдарымыз айтып жүрген «ауызша баспаның ... ... ... сөз ... өз уақытына тән нормаларды ... ... мен ... ... орны ... ... ғылымында әдебиет пен фольклор шығармалары мәтінінің
тарихы зерттеліп, бірқатар үлгілері жарияланды. Олар: Абай ... ... ... ... 1945, 1954, 1957, ... ... «Шығармалар: Екі томдық» (Алматы, 1967); Жамбыл
Жабаев «Шығармалар» (Алматы, 1955, 1957, 1986); ... ... ... ... 1957, 1958, 1959, 1961, 1964, 1988, 1989); ... (Алматы,
1965, 1966, 1988); «Қамбар батыр» (Алматы, 1959); «Алпамыс батыр» (Алматы,
1957, 1961) т.б.
Мәтінтанымның теориялық та, ... те ... кең ... ... ... ... мен ғылыми ... ... ... З. Ахметов, Т. Әбдірахманов, А. Жармұхамедов,
Н. Келімбетов, С. ... ... ... ... ... ... ... тілдік мәтінтанымдық еңбектер көбінесе ... ... ... ... ... ... салған, алғашқы зерттеу
қадамдарына мына еңбектерді жатқызуға болады: Қ. Мұхамедханов ... ... ... (Алматы, 1959); Ш. Сарыбаев, Ә.
Құрышжанов «Эпос ... ... ... ... әдебиеті. –
1959. – 20 ақпан); «Халық жырларының текстологиясы туралы» (Қазақ ССР ... – 1959. – № 9); Р. ... ... ... ... – 1964. – 27 ... ... мұрасы жайында» (Қазақ әдебиеті. –
1965. – 13 ... ... ... ... ... ...
1965. – №8); «Махамбет өлеңдерін оқығанда...» (Қазақстан мектебі. – 1972. ... ... ... сөз ... (Жұлдыз. – 1986. – №3); Қ. Өмірәлиев «Иә,
терең зерттеу қажет» (Қазақ ... – 1971. – 24 ... ... ... ертегілерінің текстологиясы жайында» (Қазақ ССР ... – 1976. – №8); М. ... ... өлеңдерінің текстологиясы
жайында» (Алматы, 1976); Т. Әбдірахманов «Абай ... ... ... Қазақстан. – 1953. – 23 шілде); Н. Келімбетов
«Жыраулар поэзиясын сөз етсек» ... ... – 1982. – 12 ... ... мен ... ... текстологиялық зерттелуі»
(Алматы, 1983) т.б.
Мәтінтанымдық ... тіл ... ... көне ... бұл күнде өзі ескірген немесе мағынасы өзгерген сөздердің,
кірме элементтердің, фразалардың ... ... ... ... ... негізде зерттеп, дұрысын көрсету, ең жөн деген жазылуын
ұсыну болмақ. Осы міндеттерді алға қоя ... ... ... дүниеге келген әдеби туындылар мәтінін сөз етеміз. Халық жырының
інжу-маржандары – эпостық жырлар мен жыраулар поэзиясы ғасырлар бойы ... ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... жиналып, әрі араб әрпімен хатқа түскендіктен, қазіргі басылымдарда
кейбір жеке ... мен сөз ... ... өлең ... әр ... әр
түрлі беріліп, ала-құлалықтармен басылып жүр. Осылайша әр ... ... ... ... ... мен ұғымдарды лексикологиялық, грамматикалық
зерттеулерді ... ... ... ... ... ... ... жұрт, ел,
алаш т.б. сөздердің әрқайсысының өзіндік мәні, ... ... ... ... ... ... көне тұлғалары да жиі кездесіп отырады: қол
мағынасында ал; дала, жапан түз мағынасындағы жазы; орау ... сол ... ... сақын (сақтау), абғыту, тебір, көмбідей ару
жалар, ... ... ... игі, қыршын, т.б. сөздер. Мұндағы сөз
тұлғаларынан көне ... ізі де ... ... ... ... (тұйық
етістік) – у тұлғасының орнына бірде -ар, -ер, бірде -мақ, -мек тұлғалары
жұмсалып ... ... жоқ па екен ... ... саларға (салуға,
Доспамбет); Жауға шаппақ (шабу) не ... ... ... қосымшалардың сингармонизм заңына бағынбайтын түрі, сөздің көне
тұлғасының қолданылғанын да көрсете ... жөн: ... ... үрмеген
(үрлетпеген болуы да мүмкін, Доспамбет); Етеклеп (етектеп) жиған ... ... ... ... - ... ... ... малдан дүр;
Арғымақ ару атлар (аттар) сескенсе; Ойда жатмақ (жатпақ), ұсар ма! ... ... ... (қартаймас); Он сан ноғай бүлген (бүлінген) ... ... ... ... ... -ман, -мен ... сол ... бастап кейінгі жыраулар тілінде де, ... де жиі ... ... ... ... ... мен ... тіліндегі сөздер
мен сөз тіркестерін мәтінтанымдық тұрғыдан зерттеу кітап шығару мәдениетін
көтеру үшін ғана маңызды болып қоймай, ... да ... рөл ... бөлім бойынша тұжырым
Шығу тегі мен негізіне, өзге тілдермен қарым-қатынасына, өзінің ... ... ... ... сөз ... сан ... салалар мен
арналарға бөлінеді, яғни сан және сапа ... ... жаңа ... ... ... ... ... лексикасын байытудың өнімді
жолдарының бірі. Бір тілдің сөздері екінші немесе одан да көп бірнеше тілге
тікелей де, жанамалап та ... та ... ... ... жүзінде өзге
тілдерден сөз қабылдамаған тіл жоқ.
Тілдік өзгерістерге себеп болатын факторлардың бірі – бір ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынасы
лингвистикалық, ... ... ... т.б. ... ... ... Тілдер өзара қарым-қатынас жасай отырып бірін-бірі
байытады.
Біз қарастырған Ноғайлы дәуірі әдебиетінің тілі де өз ... ... ... ... ... кірме қабаттардан да сөздер
қабылдаған. Қарастырылған жырлар мен толғаулар ... көне ... ... ұшырасады. Тұлғалануы мен мағыналарына қарап, түркілік
сөздер екені сезілгенімен мағынасын дөп ... айту үшін ... ... ... ... ... сөздер молынан орын алған. Ал кейбіреулері
қолданыстан шығып қалса да, ... ... ... ... ... ... ... қатар, сол дәуірден ... ... ... ... ... ... де бар. Көне түркілік кезеңде
ортақ қолданылып, қазіргі туыстас тілдердің аражігі ... ... ... элементтер болып саналатын сөздерді көбінесе өзбек, ... ... ... ... сөздер құрайды. Сөздердің қомақты
үлесі кірме элементтерден тұрады. Кірме элементтердің ... ... ... ... салдарлары болатыны сөзсіз. Біз қарастырған дәуір әдебиетінің
тілінде кірме ... ... ... көне ... ... сөздерін
жатқызуға болады. Ондай кірме сөздердің енуінң өзіндік тарихы, белгілі
себептері бар. ... ... ... салдарынан болады.
Басқа тілдерден енген кірме сөздер тілдің лексикалық қорын толықтырудағы
ең өнімді жол, бірақ олардың қарқыны өзгеріп отырады.
Түркі тілдеріне араб және иран ... ... ... ... Түркі халықтарында бұрын-соңды болмаған ұғымдар мен зат атаулары ... ... ... ... ... сөздердің көпшілігі діни ұғымдар:
бақи мен фәниге байланысты, ел басқару істеріне ... ... ... байланысты сөздер.Мұндай сөздер аударуға келе бермейді, егер аудара
қалса, сол ұғым пайда болған тілдегі мағынасы бұзылып кетеді: ... ... ... ... әдебиеті тілінде мынадай араб және иран сөздері
кездеседі: әділ, ... ... ... ... дұшпан, заман, несібе, дана, дос
т.б.
2. Араб-иран сөздерінің енуіне стилистика талабынан туындауы да мүмкін.
Өйткені жоғарыда біз ... ... екі ... ... ... ... ... отыруына мысалдар келтіргеміз. Бұндай қолданыс бір
сөзді ... ... ... ... ... ... мағыналас сөздердің
ыңғайлысын таңдап қолдану т.б. себептер кірме сөздердің ... жол ... ... ... ... жаһан/ғалам т.б.
3. Орта ғасырларда түркі халықтарынан шыққан ақын-жазушылар ана тілінен
гөрі араб-иран тілдерін жақсы білген. Олар ... ... ... ... және иран сөздерін оп-оңай қолдана беретін.
Араб-иран элементтерінің бірқатары қазақ тіліне жарыспа дана ... ... ... бұл ... қазақ тіліне оның жазу ... ... және ... ... ... ... арқылы, болмаса
ауызша әдеби тіл арқылы енгендіктен, олардың бірнеше нұсқада болып келуі –
табиғи ... ... ... кейінгі даму сатысында кейбір сыңарлары
әдеби норма ретінде қалыптасты. Мысалы, біз қарастырған ... ... ... ... ... ... пұл сөздері б–п дыбыстық
алмасулары арқылы енген болса, қазір ... п ... ... ... ... ... қалыптасты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, ноғайлы дәуіріне жататын әдебиетті жанрлық сипатына
қарай: эпос, шежіре, толғаулар деп бөле ... осы ... тән ... ... ... былай жіктеуге болады:
1. Жалпытүркілік қабат;
2. Лексиканың кірме қабаты:
- араб-иран тілінен енген сөздер;
- түркі- монғол ... ... ... ... ... енген сөздер;
- индоуропа тілінен енген сөздер.
Қай тілдің болсын сөздік қоры негізінен ... ... төл ... ... тілдерден енген кірме сөздерден тұрады. Кез ... ... ... ... түрлі тарихи оқиғалар өз әсерін тигізбей қоймайды. Өйткені
қай тілдің болмасын ... ... ... кемелденуі бір ғана өзінің
ішкі мүмкіншіліктері арқылы болып қоймайды. Сонымен қатар өзінде жоқ ... ... ... алу ... да тіл өзінің сөздік құрамын байытып,
жетілдіріп отырады.
Тілдің тарихын зерттеуде қашанда ... ... орны ... ... ... тілдерінің соның ішінде ... иран ... ... орны ... ... ... соның ішінде араб, иран тілдерінен сөз ауысу
үрдісін ғалымдарымыз түрліше түсіндіріп жүр. ... ... ... ... сөз ауысуын ислам дінінің келуімен байланыстырса, енді біреулер
ертедегі ІV ғасырдан бастап-ақ керуен саудасы ... ... ... ... иран ... ... ену жолдары бар екендігін көреміз.
Белгілі бір сөздің бірнеше тілде өмір сүруі мүмкін. Тілдер арасындағы
сөз алмасудың ... ... ... бар. ... ... ... ... енген сөздер көптеп саналады. Түркі-монғол тілдерінің ортақтығы
жөнінде Ғ. ... «Ең ... ... ... мен ... - ерте ... бір тілден өрбіген туыс тіл. Нақты тарихи жағдайға,
қоныстың шалғайлығына байланысты ... ... ... даму ... ... келе ... екі басқа тіл болып қалыптасқан», – деп, Г.Д.
Санжеев пікірін қуаттайды.
Сондай-ақ, Л.Н. Гумилев түркі тілі ... «Бұл ... ... ... ... ... ... әйтеуір ол тарих сахнасына шыққан кезде, оның
күллі өкілдері мен сол ... ... ... ... тілі – сәнби, көне
моңғол тілі түсінікті ...... ... ... ... ... өз зерттеу еңбегінде түркі – моңғол тілдерінің ... атап ... Ә. ... М. ... ... ... «Түркологияға
кіріспе» атты еңбегінде моңғол-қазақ тілдірінің арасындағы көптеген ұқсас
элементтердің бар екенін айта келіп, ... ... ... сөздердің
бәрін кірме сөздер деп қабылдауға болмайтындығын ... тек ... ... ғана ... ... тілімен байланысы бар өзге
тілдерге де қатысы болуға тиіс. Себебі іргелес жатқан елдердің арасындағы
түрлі ... тек бір ... ... ... ғана ... екіншісінің
біріншісіне ауысуына себепші болуы әбден мүмкін.
Ал түркі-моңғол тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... тілдердің бір-біріне ауысатын және
ауыспайтын ... ... ... ... өтімсіз
(непроницаемые) секілді топтарға жіктеп, өтімді топқа ғылымға, экономикаға
байланысты атау ... ... ... ... ... ... бір ... екінші тілге ауысқыш келетіндігін, ал ... ... ... дене мүше ... ... мен хайуанаттар атаулары,
табиғат құбылысының атаулары» сияқты дәстүрлі лексикаға тән сөздердің
жататындығын, ... бір ... ... ... көп көлемде ауыса
бермейтіндігін ... Және ... ... ... ... ... көп болуын олардың генетикалық тұтастығының ... ... ХІ ... ... ... жерінің ұлы ақыны Жүсіп Баласағұни
көркем ... ... ана ... ... ... қадамының
қиындыққа түскенін:
Түркі сөзі тым асау тау киіктей,
Үйретсем де келеді бір илікпей,
Әлпештедім сәбише ... ... ... деп ... ...
деп, алғаш рет өзі ана тілінде «Құтадғу біліктей» он үш мың жолдық дастаны
арқылы ана ... ... ұлы ... ... қалыптастырды. Осы
қалыптасқан дәстүр ... XV-XVI ... да ... тапты. Ноғайлы
дәуірі әдебиетінде көне ... ... ... кездесуі, міне,
осының дәлелі.
Жалпы Ноғайлы дәуіріндегі ... ... ... ... ... өзге ... ... жалаң
дамыған жоқ. Ауыздан-ауызға көшіп отырған әрі шығарушылары, ... ... ... ... ... ... байланыса дамып отырды.
Ал жырлар мен дастандарға келетін болсақ, халық аузында бұрыннан – XIV-
XV ғғ. ... ... ... ... көшпелі жыр жолдарын еркін пайдалана
отырып ... ... оның ... ... сол ... нормасына
түсіріліп, тіл жағынан жаңартылып жырланғанға ұқсайды.
Қазақ хандығы құрылып, қазақ халықтығы құрылу үрдісі ... ... ... ... ... «Ер ... ... сөзі», «Доспамбет
сөзі» сияқты жырлардың өзі – ноғай, қазақ боп бөлінген кезеңнен кейін туған
жырлардың өзі осы ноғай ... ... ... ... XVІІ ... ... қосылған ру-тайпалармен бірге келді. Тіпті «Тоқтамыс толғауы»
сияқты арғы XV ғ. ... өзі сол ... ... ... ... ... оқиғаларды қамтитын, яғни XVІІ ғасырдың басында
жырланған нұсқасымен келді.
Ноғай ордасы ыдырап ... ру ... ... ... ... ... өздерімен бірге ала келді. Бұлардан қазақ хандығының ішкі жағына
көбірек тараған «Тоқтамыс толғауы», «Сыпыра жырау толғауы» сияқты ... тіл ... ... тілі нормаларына түгелдей түсірілді де, «Қазтуған
туралы сөз», «Доспамбет туралы сөз», Шалкиіз жыры т.б. ... ... ... ... ... - Ноғай ордасынан бөлінген тайпалар ... ... ... ... Кіші жүз ... XVІІ ғ. аяғы мен XVІІІ ғасырда
Жайықтан өтуіне байланысты ғана ноғай, башқұрт ... ... ... ... осы ... ... ... арасына тарады. Келе осы сөз ... ... өз сөз ... ... ... ноғайлармен көршілік жағдайда
болуына байланысты Кіші жүз ... ... ... ... ... ... көп ... түсірген жоқ.
Сонымен, ноғайлы дәуірінде туған шежіре, жыр, толғаулардың тілдік
ерекшелігіне ... ... ... ... мәселелерді қарастырып,
қорытындылар жасадық:
1. Сол дәуір әдебиеті тілінің лексикалық ... ... көне ... кейбір сөздердің мағынасы талданды.
2. Лексикалық ерекшеліктерге тоқталғанда араб, иран, ... ... ... ... ... ... сөздердің қолданыс
тапқаны анықталды.
3. Жырлар мен ... ... ... көне ... ... ... мағынасының көмескі тартып, арнайы түсіндіруді
қажет ететіндігіне көз жеткіздік. Ал кейбіреулерінің мағынасын ... ... бір ... ... етіп ... ... Көптеген
сөздердің мағынасы XІV-XVІ ғғ. бері өзгеріссіз қалғаны анықталды.
4. Толғаулардағы фразеологизмдерге түсініктеме ... ... ... сандар сыры, олардың қолданылу ерекшелігіне
тоқталдық.
6. Түр-түс атауларының сыр-сипаты нақтыланды.
7. Антропонимдер мен топонимдердің семантикасы қарастырылды.
8. Фонетика саласы ... ш-ч, р-з, й-ж ... ... ... дегенмен, соншалықты көп өзгеріс байқала қоймады.
9. Грамматикалық тұлғалануы бойынша да түбегейлі өзгеріске түсе қоймаған.
Етістік ... ... ... бар ... ... ... ... шумақ пен сөйлемнің сәйкес келіп отырғандығы,
яғни бір сөйлемнің бір түйдек аясында ғана аяқталып ... ... ... ... ... ... тілі қазақ ауызша әдеби тілі
арналарының бірі ... ... ... ... әдеби тілінің дамып, қалыптасуында біз зерттеу
нысаны етіп ... ... ... өз үлес салмағы бар. Бірақ ол
дәуірдің әдебиетін ауызша ... тіл ... ... әдеби тілдің
тармағы деп қарастырамыз. Егер осы кезеңге мән бермей ... оның ... ... ... ... ... қазіргі қолданыстағы
көптеген сөздердің сырын ашу ... ... ... ... ... ... Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Рауан, 1991. – 295
б.
2 Земская Е., Ширяев Е. Устная публичная речь: ... ... // ... ... – 1980. – № 2. – С. ... ... М. Қазақтың әдеби тілі туралы // Әдебиет және искусство. – 1951.
– № 4. – 55-59 ... ... В.В. ... литературных языков и закономерностей их
образования и развития. – М.: Просвещение, 1967. – 116 ... ... ССР ... Көне ... ... дейін: 5 томдық / Жауапты ред.
А. Қойгелдиев. – Алматы: Ғылым, 1983. – 1 т. – 225 ... ... М. ... ... ... ...... Жазушы, 1991. –
432 б.
7 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. –
368 б.
8 Ораз Н. ... ...... ... 2003. – 488 ... ... фольклористикасы / Жалпы ред. басқ. проф. М. Ғабдуллин. – Алматы:
Ғылым, 1972. – 297 б.
10 Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті // Шығармалар: 6 ...... 1964. – 6 т. – 455 ... Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы:
Ғылым, 1958. – 201 ... ... Ә. ... фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. –
288 б.
13 Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы: Жазушы, 1991. – 432 ... ... Е. Эпос ... ...... Ғылым, 1978. – 163 б.
15 Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – ... Ана ... 1996. – ... Украсин З.Г. Фразеология башкирского языка. – М.: Наука, 1975. – ... ... Р. Ашып алар ... көп // ... ... – 1980. – ... Будагов Р. Литературные языки и языковые стили. – М.: Просвещение,
1967. – 345 с.
19 Қазақ Совет ... 12 ... / ... ред. М. ...
Алматы: Ғылым, 1975. – 5 т. – 695 ... ... В.В. ... ... ... ... тюркских племен.
Наречие крымского полуострова. – СПб., 1896. – 455 с.
21 Қашқари М. Түрік сөздігі: 3 томдық. – Алматы: Арыс, 1999. – 1 т. – ... ... ... йыры / Бас ред. А. ... – Уфа: Наука, 1995. – 575 б.
23 Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі / ... Ж. ... ... ... 1955. – 300 ... ... В.В. Опыт Словаря тюркских наречии: 6-и т. – СПб., 1893. – Т.1.
– 345 ... ... ... / Отв. ред. Т. ...... Кочевники, 2004. –
455 с.
26 Жанұзақов Т. Есіміңіз кім? – Алматы: Қазақстан, 1995. – 355 б.
27 Қазақ тілінің түсіндірме ... 10 ... / Бас ред. А. ... ... ... 1978. – 5 т. – 685 ... ... тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Бас ред. А. ... ... ... 1976. – 2 т. – 679 б.
29 Абдрахманов А. Об этимологии некоторых казахских антропонимов
восходящих к общетюркскими источниками // Изв. АН ... ... – 1989. – № 4. – С. ... ... Ә. ... тілі ... ... тобы. – Алматы: Ғылым,
1978. – 237 б.
31 Ядренцев Н.М. Сибирские инородцы, их быт и современное ... ... 1891. – 221 ... ... Э.М. Очерки топонимики. – М.: Наука, 1974. – 194 с.
33 Джанузаков Т. Материалы древней топонимии ... как база ... ... // В кн.: ... ... ... языков.
– Алматы: Мектеп, 1999. – 298 с.
34 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
35 Тілепов Ж. Елім деп ... ... ...... ... 1995. – ... ... С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-
Ата: Наука, 1959. – 569 с.
37 Древнетюркский словарь. / ... ... В.И. – Л.: ... 1969. - ... ... Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – 775
б.
39 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және ...... ... ... ... Әбіласан Ә. Құпия шежіре. – Алматы: Мектеп, 2000. – 150 б.
41 Сотников В.Л. ... – М.: Изд. ... лит., 1987. – 80 ... Өмірәлиев Қ. ХҮ-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. – Алматы:
Ғылым, 1976. – 270 б.
43 Алдаспан. Көне қазақ поэзиясының антологиясы / ... Қ. ... ... ... 1971. – 375 ... Бес ғасыр жырлайды: 3 томдық / Құраст. Қ. Өмірәлиев. – Алматы: Жазушы,
1989. – Т. 1. – 384 ... ... Ж. ... тілінің жергілікті ерекшеліктері. Лексика: І, ІІ
бөлім. – ... ... 1955. – ІІ ... – 243 ... Валиханов Ч.Ч. Кашкарские записи / Собрание сочинений: В 5-и т. – Алма-
Ата: Наука, 1961. – Т.1. – 455 ... ... ... / Под ред. Н. ... – М.: ... 1959. ... с.
48 Атеистический словарь / Сост. А. Алексеев. – М.: Наука, 1986. – 177 с.
49 ... Қ. ... ...... ... 1992. – 190 ... ... М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988.
– 202 б.
51 Колшанский Г.В. Объективная картина мира познании в языке. – ... 1998. – 250 ... ... А.М. Родовой строй и первобытная мифология. – М.: Наука,
1964. – 328 с.
53 Қазақ тілінің ... ... 10 ... / Бас ред. А. ...
Алматы: Ғылым, 1977. – 4 т. – 685 б.
54 Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры. – М.: ... 1985. ... ... ... Н. ... және ... ... – Алматы: Республикалық
баспа кабинеті, 1998. – 128 б.
56 Иасауи А. Диуани Хикмет. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 223 ... ... ... ... ... 10 ... / Бас ред. А. Ысқақов. –
Алматы: Ғылым, 1977. – 8 т. – 695 б.
58 Фукс Л.С. ... ... ... в ХҮІІ ... ... ХІХ века. –
Алматы: Наука, 1981. – 224 с.
59 Жанпейісов Е. ... ... ... ......
Наука, 1989. – 228 с.
60 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Бас ред. А. ... ... ... 1977. – 7 т. – 685 б.
61Машанов А., Байзақов Ж. Бір мифтік санның сыры // Жұлдыз. – № 5. ... – 155-157 ... ... Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Ғылым, 1985. – 556 б.
63 Будагов Р. Литературные языки и ... ... – М.: ... 1967. ... ... Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі / Жауапты ред. Р. Сыздық.
– Алматы: Ғылым, 1966. – 231 б.
65 Жеменей И. Парсыша-қазақша және ... ...... 1994. – 368 ... ... Ә.Т., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З.Т. Сырға толы түр мен
түс. – Алматы: Қазақстан, 1986. – 95 б.
67 Қайдаров Ә. Түр-түстердің ... ...... Ана ... ... ... Ахметжанова Ф., Қайырбаева Қ. Түр-түске байланысты тұрақты сөз
тіркестері. – ... ШҚМУ ... 2000. – 136 ... ... В.Ф. Знакомые с детства названия. – М.: Просвещение, 1982. –
184 с.
70 Кононов Н.А. Тюркские ... – М.: ... 1975. – 235 ... Мусаев К.М. Лексикология тюркских языков. – М.: Наука, 1984. – 228 с.
72 Жанпейісов Е. М. Әуезовтің «Абай ... ... ... – Алматы:
Ғылым, 1976. – 245 б.
73 Оңдасынов Н. Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік. – Алматы: Білім, 2003.
– 320 б.
74 ... Л. ... ... ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1989. – 320 с.
75 Сарыбаев Ш. Халық жырларының текстологиясы ... // ... тіл ... / ... ред. Ә. ... – Алматы: Арыс, 2000. – 62-64 бб.
76 Монғолша-қазақша сөздік / Жалпы ред. басқ. Л. Рүстемов. – ... 1954. – 255 ... ... А. ... ... ... сөздердің басқа лексикалық
топтармен қарым-қатынасы // Қазақ тілі тарихы мен ...... ... 1963. – 177-181 ... ... тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Бас ред. А. Ысқақов. –
Алматы: Ғылым, 1977. – 1 т. – 685 ... ... Г.П. ... ... ... и ... у узбеков
хорезма. – М.: Изд. вост. лит., 1969. – 155 ... ... ... ... ... 10 томдық / Бас ред. А. Ысқақов. –
Алматы: Ғылым, 1977. – 8 т. – 685 б.
81 Қазақ ... ... ... жыры / ... Х. ... ... ... 1987. – 285 б.
82 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / Бас ред. А. ... ... ... 1977. – 3 т. – 685 б.
83 Төрт батыр. Қобыланды батыр / Құраст. М. Мағауин. – Алматы: Жалын,
1990. – 217 ... ... Л.З. Сөз ... сөз. – ... ... 1991. – 112 б.
85 Киргизско-русский словарь / Сост. К.К. Юдахин. – М.: Наука, 1965. –
458 с.
86 Уәлиев Н. ... ... ... сөзі // Ана ... – 1990. – ... Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі. – Алматы: Ғылым, 1968. – 332 б.
88 Валиханов Ч.Ч. Научные записи // Собрание сочинении: В 5-и т. ... ... 1981. – Т. 1. – 345 ... ... ... ... ... көздері / Бас ред. Р. Сыздық. – Алматы:
Ғылым, 1989. – 256 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 150 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы6 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Антикалық дәуір музыкасы. қайта өрлеу дәуіріндегі музыкасы. 18-ғасырдағы музыка11 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь