Ахмет Байтұрсынұлы туралы

I. КІРІСПЕ БӨЛІМ:
1. Тұтас буынның төлбасы . Ахмет Байтұрсыновтың өмірі
II. НЕГІЗГІ БӨЛІМ:
1. Ахмет Байтұрсыновтың қызмет жолы
2. Шығармалар мұрасы
3. Қазақ тілінің негізін қалаушы ретінде
4. Әдебиеттану
5. Ахмет Байтұрсынұлы туралы айшықты ойлар
III. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ:
1. Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым.тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан.ғайыр еңбегі өз дәуірінде зор бағаға ие
IV. ДЕРЕККӨЗДЕР
XIX ғасырдың соңғы кезі мен XX ғасырдың алғашқы отыз жылы ішінде қазақ халқының қоғамдық-саяси, мәдени және әдеби өміріне белсене араласып, өнімді еңбек еткен, артына құнды мұра қалдырған Ахмет Байтұрсынов Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймаутов сынды қайраткерлердің қатарында көп жылдан кейін туған халқымен қайта табысты. Ол ұлы Октябрь революциясына дейін-ақ үлкен ағартушылық қызметімен бірге, ірі ғалым-лингвист, әдебиет жинаушысы – зерттеушісі, тюрколог, публицист,педагог, бірқатар оқулық пен оқу құралдарының авторы, дарынды ақын-аудармашы ретінде кеңінен танылған еді. Оның өмірі мен қоғамдық, творчестволық қызметінде Октябрь революциясы алдында қалыптасқан қазақ интеллигенция өкілдерінің тынымсыз тынысы, әр саладағы рухани ізденістері, олардың бағыт- бағдары мен сәтті-сәтсіз нәтижелері, жеке өмірінің трагедиялық жағдайлары бой көрсетті.
Тұтас буынның төл басы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі документтер бойынша айтқанда қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы, Сартүбек деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы, 18 қаңтарда дүниеге келген.
Ата-тегі: Аманжол —Шақшақ — Көмей — Қалқаман — Байсейіт —
Үмбетей — Аралбай — Таңбай — Шошақ — Байтұрсын. Байтұрсыновтың атасы Шошақ мінезі салмақты, шындықты бетке айтатын, ақылды, ел-жұртына беделді адам болған. Ол немересі Ахмет өмірге келгенде сүйінші сұрап барған кісілерге бір ат, бір түйеден мінгізіп, ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қойған. Шошақтың Ақтас, Байтұрсын, Ерғазы атты ұлдары өнерлі әрі намысты қолдан бермейтін азаматтар болып өскен. Олар 1885 жылы уезд бастығы полковник Яковлевтің елге жасаған зорлығына қарсылық білдіріп, оның өзіне қол жұмсап, жауапқа тартылған. Байтұрсын мен Ақтас 15 жылға Сібірге каторгаға жіберілсе, Ерғазы 4 ай мерзімге абақтыға жабылған. Байтұрсыновтың шешесі Күңіш ел өміріне қызу араласқан сергек кісі ретінде танылған. Әкесі мен туыстарының Ресей өкіметі тарапынан жапа шегуі Ахметке азаттық жолындағы күреске түсуіне ой салды. Бұл жөнінде кейін, яғни 23 жылдан соң әкесінің ізімен отарлық билікке қарсы күреске шығып, абақтыға жабылған Байтұрсынов анасына жолдаған хатында: “Оқ тиіп, он үшімде ой түсірген Бітпейтін жүрегімде бар бір жарам...”, — деп жазады. Табиғатынан аса дарынды туған талапты бала Ахмет 1882-1884 жылдары әуелі көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын жердегі ауыл мектебінен сауат ашады да, 1886-1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық орысша-қазақша училищеде, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқып, білім алады.
1895 жылдан 1909 жылға дейін Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде оқытушы, Қарқаралы қалалық уч-щесінде меңгеруші қызметін атқарады өмір, тіршілік күресіне араласады, әділет үшін күреседі, жуандарға, байларға қарсылық білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына
1. “Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы, 2010.
2. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011.
3. «Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007.
4. «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
5. Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009.
6. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998.
7. Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009.
8. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998.
9. Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
РЕФЕРАТ
ТАҚЫРЫБЫ: АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ
ТЕКСЕРГЕН:
ОРЫНДАҒАН:
МАЗМҰНЫ
I. КІРІСПЕ БӨЛІМ:
1. Тұтас буынның төлбасы - Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаушы ретінде
4. Әдебиеттану
5. Ахмет Байтұрсынұлы туралы айшықты ойлар
III. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ:
1. Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр ... өз ... зор ... ... ... соңғы кезі мен XX ғасырдың алғашқы отыз жылы ішінде қазақ халқының қоғамдық-саяси, мәдени және әдеби өміріне белсене араласып, өнімді еңбек ... ... ... мұра ... ... ... Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймаутов сынды қайраткерлердің қатарында көп жылдан кейін туған халқымен ... ... Ол ұлы ... ... ... ... ... қызметімен бірге, ірі ғалым-лингвист, әдебиет жинаушысы - зерттеушісі, тюрколог, публицист, педагог, бірқатар оқулық пен оқу ... ... ... ... ... ... танылған еді. Оның өмірі мен қоғамдық, творчестволық қызметінде Октябрь революциясы алдында қалыптасқан қазақ интеллигенция өкілдерінің тынымсыз тынысы, әр ... ... ... олардың бағыт- бағдары мен сәтті-сәтсіз нәтижелері, жеке өмірінің трагедиялық жағдайлары бой ... ... төл ... ... ... ... ... салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі документтер бойынша айтқанда қазіргі Қостанай ... ... ... ... ... ... ел ... беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы, 18 ... ... ...
Ата-тегі: Аманжол -- Шақшақ -- ... -- ... -- ... -- ... -- ... -- Таңбай -- Шошақ -- Байтұрсын. Байтұрсыновтың атасы ... ... ... ... ... айтатын, ақылды, ел-жұртына беделді адам болған. Ол немересі Ахмет ... ... ... ... барған кісілерге бір ат, бір түйеден мінгізіп, ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қойған. Шошақтың Ақтас, ... ... атты ... ... әрі ... қолдан бермейтін азаматтар болып өскен. Олар 1885 жылы уезд бастығы полковник Яковлевтің елге жасаған зорлығына қарсылық білдіріп, оның ... қол ... ... ... ... мен Ақтас 15 жылға Сібірге каторгаға жіберілсе, Ерғазы 4 ай ... ... ... ... шешесі Күңіш ел өміріне қызу араласқан сергек кісі ретінде танылған. Әкесі мен туыстарының Ресей өкіметі тарапынан жапа шегуі Ахметке азаттық ... ... ... ой ... Бұл ... кейін, яғни 23 жылдан соң әкесінің ізімен отарлық билікке қарсы күреске шығып, абақтыға жабылған Байтұрсынов анасына жолдаған хатында: "Оқ тиіп, он ... ой ... ... жүрегімде бар бір жарам...", -- деп жазады. Табиғатынан аса дарынды туған талапты бала Ахмет ... ... ... ... ... өз ... хат танып, артынан жақын жердегі ауыл мектебінен сауат ашады да, 1886-1891 жылдары Торғай ... екі ... ... ... ... жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқып, білім алады.
1895 жылдан 1909 жылға дейін Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ... ... ... ... қалалық уч-щесінде меңгеруші қызметін атқарады өмір, тіршілік күресіне араласады, әділет үшін ... ... ... ... ... ... ... саясатын айыптайды. Байтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы Қоянды ... ... 14500 адам қол ... ... ... ... ... бірі Байтұрсынов болды. Қарқаралы петициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру істеріне қазақ елінің мүддесіне ... ... ... ... ... дін ... еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру, күні өткен Дала ережесін қазақ елінің мүддесіне сай заңмен ... ... ... Онда ... даласына орыс шаруаларын қоныс аударуды үзілді-кесілді тоқтату талап етілген болатын. Сол кезеңнен бастап жандармдық ... ... ... 1909 жылы 1 ... ... Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Оған тағылған ... ... ... ... ... ... ... басқару идеясын таратты", "орыстар мен қазақтар арасында өшпенділік қоздыру ісімен айналысты" деп көрсетілген. ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ... ... ... облыстарынан тыс жерге жер аудару жөнінде шешім қабылдады. Осы шешімге сәйкес Байтұрсынов Орынборға 1910 жылы 9 ... ... 1917 ... соңына дейін сонда тұрды. Байтұрсынов өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913 -- 1918 ... ... ең ... ... ... Ә.Бөкейханов, М. Дулатовпен бірігіп, сондай-ақ, қалың қазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық "Қазақ" газетін шығарып тұрды. Қазақ елінің ... ... ... ... ... ... "Қазақ" газетінің алатын орны ерекше. Осы тарихи кезеңдегі қазақ өмірінің бірде-бір өзекті мәселесі, ... ... бұл ... ... тыс қалған жоқ. Бүкіл қазақ жұрты "Қазақты" оқып, оңы мен солын тани бастады, жаңа қалыптасып келе ... ұлт ... осы ... оқып ... ... ... өзгерістерге дейінгі кезеңде ұлт мүддесі үшін кең ауқымды, табанды ... ... ... ... аударған орыс шаруаларына құнарлы қазақ жерін молырақ алып беру жолына түскен отаршыл биліктің ... ... ... ... ... "Қазақ" газеті халыққа кең, әрі терең ашып көрсету ... ... ... ... ... ... ... көшуден сақтандырды, жеке қожалық иелерін егін және мал шаруашылығын жүргізудің, тауарлы өндіріспен ... озық ... ... ... ... ... ... айласына ұлттық бірлік пен парасатты қарсы қоюға үндеді, туған жердің байлығын өз игілігіне жарату үшін ... ... ... ... ... Қазақ елінің дағдарып, белгілі бір тоқтамға келе алмай қиналған тұсы ресми биліктің ... ... ... алу ... ... ал 1916 жылы жазда майдандағы қара жұмысқа 19 -- 31 жас аралығындағы қазақ жастарын алуға кіріскен уақыты еді. ... ... бұл ... күрделілігінен қашпай, 1915 -- 1916 жылдары өз бастамасымен осы жөнінде пікірталас ұйымдастырып, оған қатысты қоғамдағы түрлі пікірлерді тұжырымдап, ... ... ... бар ... ... қазақ халқының ортақ ойы есебінде Мемлекеттік Кеңес пен Соғыс министріне ... ... 1916 ... ... Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының төрағасы Қ. Тевкелевтің арнайы шақыруымен фракцияның мәжілісіне ... онда ... жеке ... ашу, ... атты ... ... жазу, қоныс аударушылар толқынын азайту мәселелерін көтерді. Байтұрсыновтың ... ... мен ... ... ... ... ... бақылауыда болды. Ол "Қазаққа" жабылған негізсіз жала салдарынан абақтыға отырып шықты. Байтұрсыновтың Бөкейханов пен бірге ... ... ... мойындаған жетекші дәрежесіне көтерілуі 1917 жылғы революциялық өзгерістер тұсында анық байқалды. Қазақ халқының Ақпан және ... ... ... ... тұрғыдан дәл тұжырымдап берген Байтұрсынов: "Қазақтарға ақпан революциясы қаншалықты түсінікті болса, Қазан (әлеуметтік) революциясы оларға соншалықты түсініксіз көрінді. Олар ... ... ... ... қабыл алса, тура сондай үреймен екіншісін қарсы алуға мәжбүр болды. Қазақ халқымен таныс адамдар үшін қазақтардың бұл революцияға ... ... ... ... табиғи және түсінікті болатын. Алғашқы революцияны қазақтар тура ... ... ... ... ол ... бұл ... ... патша өкіметінің қанауы мен зорлығынан құтқаруында, екіншіден, олардың өзімізді өзіміз басқарсақ деген ескі үмітін нығайта түсуінде еді", -- деп ... ... ... ... үрке қарауын Байтұрсынов қазақ қоғамында капиталистік қатынастардың жоқтығымен, ... сай ... ... әлсіздігімен байланыстырды. Бұл ұлттық еркіндік, осы жолда ұлттық тұтастық идеологиясын ұстаған қайраткердің көзқарасы еді және ол сол тарихи ... ... ... алыс емес-ті. Сондай-ақ, осы пікірді білдіру арқылы Байтұрсынов большевиктік ... пен ... ... ... ... дәл ... ... еді. Бірақ Ленин бастаған большевиктік билік Байтұрсынов пікірін естімегендей сыңай ... ... 1917 жылы ... ... ... ... келіп, қазақ тарихында терең із қалдырған Қазақ ... мен ... ... ... ... құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, "Қазақ" газеті арқылы ... ... ... беріп отырды. Байтұрсынов, Бөкейханов, Дулатов бастаған үштіктің шешуші жанкешті ұйымдастырушылық қызметінсіз 1917 жылы Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің өмірге ... ... ... ... Алаш ... ... даярлаған шағын топтың құрамында болды. Байтұрсынов пен Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе ... ру -- ... ... байланысты Алашорда үкіметінің құрамына саналы түрде енбей қалды, бірақ олардың қазақ ұлттық мемлекеттік идеясын ... ... ... ... замандастары жақсы біліп, мойындады. Алашорда үкіметі құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның төрағасы етіп Байтұрсыновты бекітті. 1919 жылы ... ... ... үкіметінің Торғай облысы бөлімінің мүшесі болды. Байтұрсынов 1919 жылы наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес үкіметімен келіссөзге ... осы ... ... ... ... ... Кеңесі мен Қазақ әскери-революциялық комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалды. Байтұрсыновтың ықпалымен сәуірде Алашорда басшылары мен мүшелеріне Кеңес ... ... ... ... бұл ... ... "патшалардың төрінде отырғаннан, социалистердің босағасында өлгенім артық" деген пікірде болды. 1920 жылы В.И. Ленинге Кеңес үкіметінің ... ... ... ... қадамын қатал сынға алған хатын жолдады. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасу ісіне белсенді ... ... ... ОАК-нің 1919 жылы 27 тамызда Қостанай уезін Челябинск облыстарына қосу туралы шешіміне қарсы Байтұрсыновтың жазған саяси наразылығы ... ... ... ... ... ... болды. Байтұрсынов 1920 жылы сәуірде РК(б) құрамына ену туралы арыз берді. Бірақ көп ұзамай 1921 жылы партия құрамынан шықты. Қайраткердің бұл ... арғы ... ... ... іске ... ... және ... бағытымен келіспеушілік жатқандығы даусыз болса керек. Ол 1920 жылы тамызда құрылған Қазақ АКСР ... ... ... 1920 -- 1921 ... ... АКСР ... ағарту комиссары қызметінде болды. 1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы Академиялық ... 1922 -- 1925 ... ... ... комиссариаты ғылыми-әдеби комиссиясының, Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып қызмет атқарды. Байтұрсынов түрлі ... ... ат ... жүріп, сонымен бір мезгілде өзінің жаны сүйген оқытушылық-ұстаздық жұмысынан да қол ... 1921 -- 1925 ... ... 1926 -- 1928 ... ... Қазақ халық ағарту институттарында қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен сабақ берді. 1928 жылы Алматыда ҚазМУ-дің ашылуына ... ... ... осы оқу ... ... ... Ф.И. Голощекиннің тікелей нұсқауымен Алаш қозғалысы қайраткерлеріне қарсы жасалған ... ... 1929 жылы 2 ... 43 Алаш ... ... ... ол ... тұтқынға алынып, осы жылдың соңына қарай тергеу үшін Мәскеудегі Бутырка ... ... КСРО ... комиссарлар кеңесі жанындағы ОГПУ "үштігінің" 1930 жылғы 4 сәуірдегі шешімімен Байтұрсыновқа "1921 жылы ... ... ұйым ... ортаазиялық пантүрікшіл ұйымның басшысы Валидовпен байланыста болды, 1927 жылы ... ... ... көтеріліс даярлау әрекетіне қатынасты" деген айыптар тағылып, РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 2, 4 және 11 ... ... ату ... ... Бұл ... ... рет ... ұшырады: 1931 жылы қаңтарда 10 жылға концлагерге ауыстырылса, 1932 жылы қарашада 3 жылға Архангельскіге жер аударылсын деп ұйғарылды. 1933 жылы ... ... ... ... ... ... ... Батыс Сібірде айдауда жүрген отбасымен (әйелі мен қызы) бірге өткізуге рұқсат ... 1934 жылы М. ... ... Е.П. ... көмегімен Байтұрсынов отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл жерде тұрақты жұмысқа қабылданбай, түрлі ... ... ... ... атқарды. 1937 жылы 8 қазанда тағы да қамауға алынып, екі айдан соң, яғни 8 ... ... ... ... кезінде Байтұрсынов тергеушілердің сауалына: "Менің идеалым -- ... ... ... ... ... ... ... көтеру, ал мұның өзі оның игілікті дамуының алғышарты болғандықтан, мен осы ... ... ... ... ете алса, соған риза болмақпын" -деп жауап қайтарған еді.
Шығармалары
Байтұрсынұлы шығармашылық жұмысын өлең жазудан бастаған. Онда ол еңбекші халықтың ауыр ... ... ... ... ... ... ... рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті көтеруге, еңбек етуге шақырады. Патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық ... ... ... ... ... ... опасыздығын сынады.
Ақынның алғашқы өлеңдері атты аударма жинағында 1909 жылы Санкт-Петербургте ... ... Бұл ... ... ... ұйқыда жатқан қараңғы елге жар салып, олардың ой-санасын оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды. Ақын әрбір аудармасының соңына өзінің негізгі ойын, ... ... ... ... халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне, психологиясына сәйкес қосып отырған.
Байтұрсынұлының екінші кітабы -- 1911 жылы ... ... ... негізгі идеялық қазығы -- жұртшылықты оқуға, өнер-білімге шақыру, мәдениетті уағыздау, еңбек етуге үндеу. Сондай-ақ бұл ... ... ... ақын ... ... шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерді сынады. "Қазағым елім, Қайқайып белің, ... тұр ... ... ... ... ... Аш ... оянып, Қанған жоқ па әлі ұйқың, Ұйықтайтын бар не ... -- ... ... ... ... үшін ең ауыр қасірет -- отаршылық езгісі Байтұрсынов поэзиясының басты идеясына айналды. Ел тәуелсіздігі үшін күресте ол сөз бен ... ... ... білуді міндет етіп қойды. Ел намысын ойлаған ер қасиетін іздеп, зорлық-зомбылыққа мойымауға, бостандық, еркіндік жолында күресуге қайрады. ... ... ... ... қалыптасып отырған әлеуметтік-саяси жағдай туралы өзіндік көзқарасын ... ... ... басына төнген қатер, елдің тұманды болашағы туралы Байтұрсынов айқын да ащы айтты: "Ұйқышыл жұртты, Түксиген мұртты, Обыр орып, ... тұр. Түн етіп ... ... ... ... қорып тұр. Обыр болса қамқорың, Қайнағаны сол сорың!". Қалың қазақ жұртының алғашқы естіген төңкеріс ... ... ... ... ... елшілік ұраны "Қырық мысал" мен "Маса" еді. 20 ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... мен ... осы ... ... алды. Халық енжар күйінен арылып, қазақ рухы көтерілер ме екен ... ұлы ... өз ... ... ... ... ... дәстүрін жаңарта отырып, Байтұрсынов 20 ғасыр басындағы қазақ әдебиетін төңкерісшіл-демократтық дәрежеге көтерді. Сондай-ақ, Байтұрсынов Пушкин ... мен ... ... ... т.б.), Лермонтов ("Мцыри"), Вольтер, Надсон өлеңдерін аударды. Бұл аудармалар -- тың тақырыпты, идеялық-көркемдік деңгейі жоғары ... ... ... сол кездегі ағартушылық бағытпен үндес болды. Ол Шоқан, Абай, ... ... ... ... ... ... ... ойларды өзінше жалғастырушы ретінде көрінді. Қоршаған ортаға ойлана, сын көзімен қарайды, қоғам қалпына көңілі толмайды. , , , , , , т.б. ... ... ... ... ... ішкі сазы мен ой ... сөз орамы қазақ поэзиясына тән өзіндік жаңалық, ерекше өзгеріс әкелді.
Ақын халықты қараңғылық, енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерден ... ... ... ... ... ... ақын көп қырлы ісімен, даналық саясатымен қазақ жастарының рухани көсемі болды. Байтұрсыновтың "Қазақтың бас ақыны" деген ... ... -- ... ... ... ... ... бірі. Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысы, ... ... сөз ... маңызы, көркемдік-эстетикалық сипаты баяндалды. "Не нәрсе жайынан жазса да Абай түбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін қармай жазады... ... бәрі де ... ... ... біліміне сын болып емтихан болып табылады" деп жазды. Ол Абай өлеңдерінің даралығын, "сөзі аз, мағынасы көп, тереңдігін", сыншылдығын ұғындырды. Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... туралы ғылыми тұжырымдары қазақ әдебиеттану ғылымында жалғасын тапты. Оның "Әдебиет танытқыш" деген зерттеуі 1926 жылы қазақ ... ... ... ғылыми-теориялық еңбек. Байтұрсынов әдебиет тарихына, теориясы мен ... ... ... рет ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының жүйесін жасады. Халық тілінің бай қоры көзінен мағынасы терең, ұғымдық аясы кең сөздерді термин етіп ... ... ... ... әдебиетінің барлық жанрлық формаларын топтап, жіктеп берді. Мысалы, сөз өнері, шығарма, ауыз әдебиеті, толғау, т.б. Ғылыми-теориялық еңбекке қазақ әдебиетінің ең ... ... мен ... ... ... мысал ретінде пайдаланды. Сөз өнері жайында жазылған әлемдік ғылымның ең үздік үлгілерін ... ... ... ұғым, термин, категориялардың соңы ұлттық үлгілерін жасады. Мысалы, меңзеу, теңеу, ауыстыру, кейіптеу, әсірелеу, алмастыру, шендестіру, ... ... ... т.б. ... ... ... ... табиғаты, шығармашылық психологиясы, шабыт стихиясына ғылыми тұжырым берілді. Өлеңге жан-жақты зерттеу жасап, шумақ, тармақ, ... ... ... т.б. ... ... ... ... қазақ әдебиетінің даму кезеңдерін ғылыми негізде топтап берген. Мысалы, діндар дәуір, сындар дәуір. "Әдебиет танытқыш" -- сан-салалы әдебиет ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов "Әдебиет танытқышымен" қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салды. Сондай-ақ, ол -- ... ... ... ауыз ... ... ... ... ғалым. Көркемдігі айрықша "Ер Сайын" жыры 1923 жылы мен ... ... төрт жүз ... ... "23 ... ... 1926 жылы кітап етіп шығарды. Халық мұрасына үлкен жанашырлықпен қараған Байтұрсынов "әдебиет тіліне негіз етіп ел аузындағы тіл ... оның ... ... айтты. Байтұрсынов -- қазақ кәсіби ... ... ірі ... Ол ... ... зиялы қауымға газеттің қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің өркениетті, тәуелсіз елге аса ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып, бас редактор болған "Қазақ" газеті қоғамдық ойға ірі қозғалыс, рухани ... ... ... ... ... халықтың рухын сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынов -- әлеуметтік мәселелерге, қоғамдық ой-пікірге ... ... ... Оның мақалалары ғылыми байыптауымен, өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың қоғам өмірінің демократиялық құрылысы туралы ойларын ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қозғады. Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған легін қалыптастыруда Байтұрсыновтың публицист, баспасөз ұйымдастырушы ретіндегі еңбегі ұшан-теңіз.
Ол -- ... ... ... ... ... жасап, жаңа үлгі ұсынған реформатор. Байтұрсынов әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде ... Ол ... ... ... съезінде Орынбор қаласында, 1924 жылы, Түркітанушылардың бүкілодақтық 1-құрылтайында Баку қаласы, 1926 жылы араб жазуындағы әліпбидің қажеттілігін, ... ... ... ... ... баяндама жасады. Бұл әліпби ұлттық жазудың қалыптасуындағы ірі мәдени жетістік болып ... ... ... ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана шектелмей, білім беру ісін жолға қоюға күш салды. Орыс, ... ... оқып ... ұлт ... өз ... қолданудағы кемшіліктерін көріп: "Әр жұрттың түрінде, тұтынған жолында, ... ... ... болса, тілінде де сондай басқалық болады. Біздің жасынан не орысша, не ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің ... ... ... ... ... жаза ... не жазса да қиындықпен жазады, себебі жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық" деп жазды. Байтұрсыновтың "Оқу құралы" 1912 жылы -- ... ... ... ... ... Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға ... ... рет ... басылды. "Оқу құралы" қазіргі әдістеме тұрғысынан әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде бағаланады. Байтұрсынов қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам ... Өзі ... ... ... ... ... кейін, ең алдымен, қазақ тілінің дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылысын зерттеуге кірістім; одан ... ... ... мен ... ... салып, жеңілдету жолында жұмыс істедім, үшіншіден, қазақтың жазба тілін бөтен тілдерден келген қажетсіз сөздерден арылтуға, синтаксистік құрылысын өзге ... жат ... ... ... ... қазақ прозасын жасанды кітаби сипаттан арылтып, халықтық сөйлеу тәжірибесіне ыңғайластыру үшін ... ... ... ... ... ... ... мектептерінің мұқтаждығын өтеу мақсатында қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен ... "Тіл -- ... атты ... ... арналған бөлімі 1915 жылы, морфологияға арналған бөлімі 1914 жылы, синтаксис бөлімі 1916 жылдан бастап жарық көрді. "Тіл -- ... -- ... ... ... ... Оқулық қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. "Тіл -- құрал" -- қазақ тіл білімінің тарау-тарау ... ... ... ... ... ... зерттеу. Оның тілдік ұғымдарға берген анықтамаларының ғылыми тереңдігі, ... ... ... үшін өте маңызды. Ол тұңғыш төл грамматикалық терминдерді қалыптастырды. Мысалы, зат есім, сын ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыш, шылау, сөз таптары, сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз, т.б. ... ... ... түзді. Сондай-ақ Байтұрсынов практикалық құрал ретінде "Тіл жұмсар", ... ... ... ... ... ... жазды. Ол -- қазақ тілін оқыту әдістемесінің ... ... ... ... оқулығындағы тілдік категорияларды ұғындыру мақсатында енгізген "сынау", ... ... ... ... ... ... ... ғылымы үшін де өз маңызын жойған жоқ.
Қазақ тілінің негізін қалаушы ретінде
Ахмет ... ... ... мен ... тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса ... ... ... ... Қазақ графикасының негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге ... ... да ... ... ... жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады, арабша таңбасы жоқ ... ... ... ... ... ... - жіңішкелі үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын өзі деп, өзгелер деп ... ... ... ... ... Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу- ... ... сол ... ... ... мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті құралдарын жазудан бастауды мақсат етті. Сол 1911-1912 ... ... Уфа, ... ... ... наларында жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі деген атпен 1912-1925 жылдары ... 7 рет ... ... оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым жаңа түрін жазды. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің табиғатын, құрылымын ... ... енді ... ... ... пән ... үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның атақты атты үш ... ... үш ... ... ... ... ... жазылды. тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ... ... ... болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының мен орны айрықша. Қазақ тіл ... ана ... ... қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі - ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. ... ... тілі ... ... ... ... ... атау ұсынды. Осы күні қолданылып жүрген зат есім, сын есім, етістік, есімдік, ... ... ... ... баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген сияқты сан алуан лингвистикалық атаулардың баршасы Ахмет Байтұрсынұлынікі. Бұлар не ... ... ... ... ... арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге келген соны сөздер, сәтті шыққан атаулар екенің ... күні ... ... ... келе ... Байтұрсынұлы, 2005 Қазақстан пошта маркасы,
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы зор еңбек сіңірді. Әдебиет саласындағы ... ... деп оның ... 1913 ... үш ... ... ... көлемді мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының рухани өмірінде Абайдың аса ірі ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы туралы ойлы пікірлер айтылған, ақын ... ... ... ашылған. Қазақтың эпостық жыры алғы сөз бен түсініктемелер жазып, оны 1923 жылы Москвада шығарды.
Қазақ ауыз ... ... ... жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп, сұрыптап, 1926 ж. деген атпен жеке кітап етіп жариялады. Байтұрсынұлының қазақ әдебиеттану ғылымы мен ... ... ... тұңғыш көлемді еңбегі -- 1926 жылы. Мұнда көркем сөз өнерінің табиғаты, сыры, мазмұны, ерекшеліктері, ... жаңа ... ... ... ... ... ... сөз болды. Бұл еңбегінде Байтұрсынұлы ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-маңызын ашудан гөрі адамгершілік, эстетикалық әсемдік ... ... ... ... ... ... мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, әдістер туралы ой-түйіндер айтылған. Кітаптың бірінші бөлімі деп ... да, онда ... ... ... ... қыры мен сыры, тараулар мен тармақтар, тіл әуезділігінің қыруар шарттары, , өлең ... , , , т.б. сөз ... ... деп ... да, көркем қара сөз табиғаты, оның тараулары -- шежіре, заман хат, өмірбаян, , тарихи әңгіме, деп ... ... ... ... ... ... Еңбектің атты тарауы өте манызды. Онда сыншыл реализм туралы алғашқы пікірлер нышанын кездестіруге болады.
Байтұрсынұлы Еуропа жұртындағы сындар әдебиетінің бай ... ... бет ... ... көркем сөз ізденістерінде сәйкестік, үйлесімділік тапқанын айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің даму ... жеке дара ... ... ... ... ... ортақ сипаттармен ұштастыра талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы еңбегінен айқын көреміз. Сөз өнерінің көне ... ... 15-17 ... ... ... біразы ақын назарына іліккен. Асан Қайғы, Нысанбай жырау, Бұдабай ... ... би, ... ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, Ақмолда, Әбубәкір, Шортанбай, Байтоқ, Сүгір ақын, Мұрат, Досжан, Орынбай, Шернияз т, б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
Ахмет ... ... ... ... ... баға ... ... Байтұрсынұлы туралы былай депті:
...Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ... арын ... ... ... ... ... еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез, губерния соттарына күш салып, тілмәш болып, кейбірі арын сатып ұлықтық іздеп жүргенде, Ахмет ... ... ... ... қызмет қылды... халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір ... ... ... ... былай депті:
Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана ... Ахаң ... ... ... ... - , ; газетінің қан ... ... ... ... ... өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер болатын.
Бірақ ... ... ... ... ... ... бұл ... теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысып бақты. Оны бар ғұмырын адал ... ... ... ... ... жау етіп көрсетіп, деген жалалы жамылғыны жауып, ... атын ... ... ... Бәрібір олар мақсатына жете алмады. Жала - бұлт, шындық - күн ... ... ... ... шындықтың шұғыласы өз нұрын төкті. Ұлтын сүйген ұлтжанды Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты.
Ломоносовтың ... екі ... ... бар- ... пен ... оның ... алғашқысына қарағанда күштірек"- деген еді В. Белинский. ... ... ... ... ... да ... Оның ... ғалымдығы жеңіп кетті... Қазақ даласына азаттық идеясы тарай бастаған тұста жаңа поэзияның бастаушысы, алғашқы ту ұстаушысы ... ... ... да ... ... ... Серік Қирабаев
Екі жинақ- "Қырық мысал", "Маса"- қазақ әдебиетін жаңа тақырыптармен, идеялармен, ойлармен, өрнектерімен ... ... ... ... ... ... заман талабына сай жігерлі поэзия туды, бұдан кейін талантты ақындардың жаңа буыны тарам- тарам жүлгелерді ... ... ... ... Рымғали Нұрғалиев
Сан салалы ғалым Ахмет Байтұрсынов туған тілдің, туған ... ... ... ... тілдің әдеби нормасын жасады. Бірде- бір бөгде тілдің ... ... ... бір цитата келтірмей, таза, мөлдір тілмен өзі тапқан қисынды баламалармен "Әдебиет танытқышты" ... ... ... ... ... ... ... танытқышын" Аристотель "Поэтикасымен" салыстырар едік. Мұның мәнісі- ... де: бірі грек ... ... ... ... ... әліп- билері". Асылы, үздік қасиеттер бір- бірінен неғұрлым ... ... ... ... ... болады".
-- Зейнолла Қабдолов
Қазақ тілі мен кітабын жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ мектебінің іргетасын қалаған алғашқы адам- Ахмет.
-- ... ... ... ... ... ... дамытып, нағыз ғылымдық дәрежеге көтеріп, жетер жеріне жеткізіп берген- Ахмет Байтұрсынов.
-- Қайым Мұхамедханов
... Бір кезде сары маса боп ызыңдап ... ... ... ... де қадірлей біледі, сөзін оқып, сүйсінеді.
-- Ғаббас Тоқжанов
Ахмет Байтұрсынов- біріншіден, қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарының авторы. Соңынан із ... ... ... ... ... ... буыны сауатын Байтұрсыновтың әліп-биімен ашып, ана тілін Байтұрсыновтың "Тіл құралы" арқылы оқып ... ... ... ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегі өз дәуірінде зор бағаға ие болды. 1923 жылы Байтұрсыновтың 50 жасқа ... ... ... қалаларында салтанатты түрде аталды. С. Сәдуақасов, С. Сейфуллин, М. Әуезов, Дулатов, Е. Омаров сияқты ... ... ... ... ... ... халқына сіңірген еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен ... ... ... пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов Байтұрсынов туралы "Ақаңның елу жылдық тойы" деген мақаласында ... ... ... ... ... келгенбіз. Қаламынан туған өсиеті, үлгісі әлі есімізден ... жоқ. ... ... ... өр ... қарсы салған ұраны, ойымызға салған пікірі ... әлі күнге дейін үйреніп қалған бесігіміздей көзімізге жылы ... ... ... ... деп ... 1929 жылы ... қаласында шыққан "Әдебиет энциклопедиясында" Байтұрсынов тұлғасына "аса ... ... ... ... және ... Ол қазақ тілі емлесінің реформаторы және қазақ әдебиеті теориясының негізін ... ... ... әділ баға берілді. 1933 жылы шыққан М. Баталов пен М. Сильченконың ... ... мен ... ... ... ... кітапшасында: "оның негізгі бағыты қазақ халқының қоғамдық-мәдени оянуына ықпал ету болды" деп ... ... ... ... ... ... идеология Байтұрсынов есімін ауызға алуға көп жылдар бойы тыйым салып, ол туралы сыңаржақ пікірлер айтылды. Саяси ... ... ... белгілі түркітанушы, академик А.Н. Кононов "Отандық түркітанушылардың биобиблиографиялық сөздігі" деген ... 1974 жылы ... ... ... ... әлеуметтік-қоғамдық қызметін, басты еңбектерін нақты айтты. Оның қазақ әліппесінің авторы екендігі, қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... тарихы оқулықтарын жазғандығы көрсетілді. 1988 жылдан кейін Қазақстандағы көптеген көше, мектептерге Байтұрсынов есімі берілді. Тіл білімі ... ... ... ... ... аталды. 1998 жылы оның туғанына 125 жыл толған мерейтойы салтанатпен атап өтіліп Алматы қаласында республикалық ғылыми конференция өткізілді, Байтұрсыновтың мұражай-үйі мен ... ... ... - ... ... ... қалыптастырған ірі қайраткер. Ол қазақ халқына, зиялы қауымға газеттің қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің өркениетті, ... елге аса ... ... ... ... ... көрсетті. Байтұрсынұлы ұйымдастырып, бас редактор болған газеті қоғамдық ойға ірі қозғалыс, рухани санаға сілкініс ... ... ... ... ... ірі ... ... Байтұрсынұлы - әлеум. мәселелерге, қоғамдық ой-пікірге ықпал жасаған ... Оның ... ... ... ... ... сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың қоғам өмірінің демокр. ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдай, оқу-ағарту, халықтың тұрмыс-тіршілігі туралы мәселелерді қозғады. Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған легін қалыптастыруда Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ұшантеңіз. Ол - қазақ ғылымы тарихында ұлттық әліпби жасап, жаңа үлгі ұсынған реформатор.
Дереккөздер
1. "Қазақ ... ... ... - Алматы, 2010.
2. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: , 2011.
3. ... ... ... ... ... ... ... Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп ... ... мен ... арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. - ... ... ... 2009.
6. ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, ... даму ... ... ... ... ... ... Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: "Аң арыс" баспасы, ... ... ... ... ... Ә. ... - ... "Қазақ энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998.
9. Қазақстанның ... ... ... ... ... беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - ғалым, ағартушы, қоғам қайраткері6 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы18 бет
Ахмет Байтұрсынұлы автобиографиясы9 бет
Ахмет Байтұрсынұлы жайлы4 бет
Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларының тарихи маңызы9 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмір белестері, тарихы17 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
Ахмет байтұрсынұлы- білікті психолог7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь