Қызылорда облысы Сырдария ауданында күріш шаруашылығының дамуына экономикалық-географиялық талдау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1. ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ .ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Қызылорда облыстың географиялық орны, жер бедері мен геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Облыстың климаты мен топырақ . өсімдік жамылғысы. ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Облыстың әкімшілік және әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.4 Облыстың ауыл шаруашылығы және күріш шаруашылығы ... ... ... ... ... ...


2. СЫРДАРИЯ АУДАНЫНДАҒЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТИІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ
ТАЛДАУ
2.1 Аймақтағы күріш шаруашылығының экономикалық потенциалын
бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Күріш өндірісінің рентабельділігін жоғарылату жағдайын
анықтап бағалау және жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


3. ШАРУАШЫЛЫҚТЫ ЖҮРГІЗУДІҢ ӨНДІРІСТІК ТҮРЛЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА КҮРІШ ӨНДІРУДІҢ РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ
3.1 Сырдария ауданы күріш өндірісі тиімділігін арттырудың шарттары мен
факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.2 Өзіндік құнды төмендету. аудандағы күріш шаруашылығының
рентабельділігін жоғарлатудың шешуші факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3 Қызылорда облысында күріш өңдейтін кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.4 Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жағдайында күріштің сапасын
жақсарту және нарықтық баға құрылымының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Бүгінгі таңда агроөнеркәсіптік кешендерді заманауи талапқа сай жетілдіру, оның өндірістік тиімділігін арттыру негізінде ауылдық аумақтардың әлеуметтік және экономикалық ахуалын арттыру, дамыту мәселесі еліміздің аграрлық саясатының маңызды мәселесі болып саналады.
Ел Президенті экономикалық саясаттың басым бағыттарымен қатар, аграрлық кешеннің де алдына жаңа міндеттер қойып, «Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға» Жолдауында дағдарыстан кейінгі дамуды қамтамасыз етудің бірінші бағыты – агроөнеркәсіп кешені мен ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеуді дамыту екеніне, ел халқының материалды және әлеуметтік қамсыздандырылу негіздерінің бірі – тиімділігі жоғары агроөндірістік кешен екеніне баса назар аударды. Осыған орай ауылшаруашылығы өндірісінің тұрақты дамуына негіз болатын жобалардың жүзеге асырылатындығын атап өтті. Қазақстан экономикасы аграрлық секторында күріш шаруашылығы маңызды орынға ие. Негізгі өндірісі күріш дақылы болатын Қызылорда облысы үшін күріш өндірісі тиімділігін арттыру, сапалы өнім өндіру, тиімді өткізу аймақтың күріш шаруашылықтары мен кәсіпорындарының негізгі мәселесі.
Күріш ең құнды азық болып табылады. Қазақстандағы күріш шаруашылығы өзін - өзі 116-120% қамтамасыз ететін салалардың бірі, яғни тұтынушыларды күрішпен толық қамтамасыздандырады. Республика күрішті 240-300 мың тонна көлемінде өндіре алады, яғни күрішті шет мемлекеттерге жəне жақын жердегі мемлекеттерге импортқа шығару мүмкіншілігі туады. Қазақстан Республикасының күріш өсіретін аумақтары Сырдария, Іле жəне Қаратал өзендерінің төменгі ағысында орналасқан. Бұл жерлердегі күріш егісінің өсуі топырақтық-климаттық жағдайлардың қолайлы болуымен жəне су ресурстарының жеткілікті болуымен байланысты.
Сырдария ауданының ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында күріш, жүгері және басқа да дәнді дақылдар өндіруге қолайлы жағдай бар. Астық өндіру тек қана аймақтың ішкі қажетін қанағаттандыруға ғана бағдарланбауы тиіс. Себебі, оның экспорттық әлеуметінің де болуы тиіс. Осыған байланысты, Сырдария ауданындағы ауыл щаруашылығымен айналысатын кәсіпорындар өз өнімдерінің сапасын арттыруға тиіс.
Бүгінгі таңда күріш өндіру объектілерінде негізі техникалық қордың төменгі жағдайы, нарықтық жағдайда басқару тәжірибесі, қажетті қаржы құралдарының жетіспеуі және сапа менеджменті саласындағы өнім сапасын басқаруда жаңа жүйелердің енгізілмеуі, отандық өнімнің бәсекеге қабілетсіздігін айқындап, кәсіпорын жұмысының тиімділігін, тұрақтылығын, рентабельділігін шешуде жаңа жолдардың шараларын қарастырудың мүмкіндігі туындайды.
1. Алешин Е.П. И др. Рис, М., 1993; п
2. Жайлыбай К.Н., Күріш өсірудің сорттық технологиясы және агроэкологиялық негіздері, 2001ж
3. Жаңабаев Қ. Ш Саудабаев Т.С Сейітов Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы Алматы ; Қайнар 1994
4. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекелестік қабілетін арттыру мәселелері //«Шоқан тағылымы -11» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары жинағы, том VI, Көкшетау, 2006.- Б.174-176.а
5. Қызылорда облыстық статистика басқармасының 2011-20014 жж. мәліметтері.
6. Жарекешов Х.Б. Территории и социально – экономическое развитие сельского района: состояние и перспективы. Проблемы агрорынка, №2,2010ж.
7. Нұрышев Ғ.Ж. Ауыл тауар өндірушілері және олардың инвестициялық белсенділігін арттыру. – Алматы, ЖАК-тың ред.-баспа бөл., 1999, 274 б.
8. Елубаев Д. Краснодар-Қызылорда ынтымақтастығы күріш өндірісінде жаңа табыстарға жол ашты: Бүкілресейлік күріш ғылыми зерттеу институтының ғалымдары Аудан әкімі қабылдауында // Сыр бойы 2011. 27 қараша, - 1 6.
9. Қ.Р. Ауыл шаруашылық Министрлігі. Сырдария ауданында күріш кластерін дамыту жөніндегі пилоттық аумақтық жұмыс тобын құру туралы ұсынысы: Астана, №718 бұйрық, 2011, – 30 желтоқсан. – 20 б.
10. Есмұрзаева А.К. «Қызылорда облысындағы күріш жүйелерінің тұздылық режимі» Жаршы №8, 2013 жыл.
11. Жалғасова Г. Асыраушы саланың қарымды қадамы. Аудан ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы Б.Жахановпен сұхбат. // Сыр бойы. 2010,16 қаңтар, 2 б.
12. Жайлыбаев К.Н., Таутенов И.А. «Күріштің сорттық технологиясы» Жаршы №11, 2011 ж
13. Тәжібайұлы Ә., Тобашов М.Ш., Құлтасов Б.С. Жәкешов К.С. Ауыспалы күріш егістігіндегі жаңа технологияны өндірісте пайдалану// Қорқыт ата атындағы ҚМУ Хабаршысы - 2001 №1(9)-35-37 бб.
14. Әбибуллаев И.С. Дариямен аты бір дархан аудан: Алынған асулар, көрінген көкжиектер// Егемен Қазақстан. 2010- 27 қазан-7 б.
15. Сырдария аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының 2011-2014жж. мәліметтері.
16. Әбішұлы Қ. Күріш өндірісіндегі кластерлік жүйе // Сыр бойы 2012-21 сәуір, - 1,2 бб.
17. Қарлыханов Т., Сыр күріші және кластерлік жүйе: аймақтың даму бағыттары // Қызылорда -2013. 26 сәуір, - 26.
18. Әбілов Е. Күріш өндірісі қалай қаржыландырылады?// Егемен Қазақстан,2010, 16 мамыр,-46.
19. Сыдықов К.С Жапбарханова М.С. Өнімнің өзіндік құныны калькуляциялауды жетілдіру. - Қызылорда, 2011. - 67 б.
20. Жайлыбаев К.Н. Қазақстандағы күріш өндірісінің дамуы // Жаршы, 2009, №3 –Б.17-25.
21. Пірназар С. Күріш өндірісі көкжиектегі күрделі мәселелер: Қызылордада өткен көшпелі семинар кеңестен. // Егемен Қазақстан 2013. 24 маусым, -3 6.
22. Шарабадинов Қ. Жаңа бағдарланған күріш шаруашылыгын қиындықтан алып шығуды көздейді. Күріш шаруашылығын дамытудың 2011-2014 ж арналған бағдарламасының жобасы // Сыр бойы 2010 -13 қыркүйек, 1-2 66.
23. Елубаев Д. Краснодар-Қызылорда ынтымақтастығы күріш өндірісінде жаңа табыстарға жол ашты: Бүкілресейлік күріш ғылыми зерттеу институтының ғалымдары Аудан әкімі қабылдауында // Сыр бойы 2012. 27 қараша, - 1 6.
24. Қарлыханов Т. Күріштің қауызы да кәдеге жарайды // Егемен Қазақстан 2012. 27 қаңтар, -36
25. Әбдіраман Ж. Ішкі күріш рыногы қорғауды қажет етеді // Сыр бойы. 2011-29 сэуір,- 2 б.
26. Байбосынова С.М. Күріштің сапасын арттыру жолдары // Жаршы, 2014, №7, Б.28-31
27. Шарақымбаев Ж.Ш., Г.И.Бекова. «Күріш дақылы және минералды тыңайтқыштар қолдану» Жаршы. №, 2012 жыл п
28. Елешов Р.Е. Тыңайтқышты қолдану жүйесі. Алматы. Қайнар 1997, 30 б.
29. Наурызбаев А.Ж. Экономический механизм хозяйствования в рисоводстве: Автореф. канд. экон. наук: 05.10.98. - Алматы, 1998. – 17 с ак
30. Үмбет Ә. Күріштің жаңа сорттары диқандар сенімін ақтады: Аймақ дамуының 5 басым бағыттарының бірі - ауыл шаруашылығы // Сыр бойы 2012.24 қараша,-2б.
31. Дәулетбекқызы Б. Атағы көпке мәшһүр «Сыр маржаны» немесе отандық инвестордьщ айтулы істері «Қазақстан күріші» ААҚ жұмысы туралы// Жас Алаш 2013. 19 шілде, -86.
32. Жалбырова С. Күріш өндіруші шаруашылыктардағы басқарудың маркетингтік тұжырымдамасы// Қорқыт ата атындағы ҚМУ Хабаршысы. 2000 №2 (6) 3-8 бб.
33. С.И. Қошқаров, Е.Н. Әлімбаев, Ж.М. Абуов. Қызылорда облысында Сырдария өзенінің суын егіске пайдалану мәселелері. Ғ 96. Ғылым, білім және иновация: жастардың ғылыми шығармашылығы // Жас ғалымдар еңбектерінің жинағы / Қызылорда; Тұмар, 2010.
34. С.И. Қошқаров, Е.Н. Әлімбаев, Ж.М. Абуов. Қызылорда облысы суармалы егістікте суды тиімді пайдалану Хабаршы №1(31) 2011.
35. Байбосынова С.М. Күріштің сапасын арттыру жолдары // Жаршы, 2014, №7, Б.28-31
36. Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми зерттеу институты 2011-2014 жж. мәліметтері.
37. Бакиров Ш., Бапаев Б. Экономия эффективности мелиорации в производстве риса. Алматы. Кайнар. 2010,с.125
38. Әбішұлы Қ. Күріш өндірісіндегі кластерлік жүйе // Сыр бойы 2012-21 сәуір, - 1,2 бб.
39. Ақберген Е. Ұлттық инновациялық және кластерлік жүйе// Сыр бойы, 2011, 14 шілде, -2 б.
40. Бегалиев К.Б., «Қызылорда өңірінде күріш өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін кластерлік негізде дамыту» Жаршы №10, 2012 жыл.
41. Елубаев Д. Күріш кластерін қалай қалыптастырамыз. // Ақмешіт ақшамы. 2012, 21 сәуір,- 5 6.
42. Қ.Р. Ауыл шаруашылық Министрлігі. Сырдария ауданында күріш кластерін дамыту жөніндегі пилоттық аумақтық жұмыс тобын құру туралы ұсынысы: Астана, №718 бұйрық, 2013, – 30 желтоқсан. – 20 б.
43. Пірназар С. Күріш өндірісі көкжиектегі күрделі мәселелер: Қызылордада өткен көшпелі семинар кеңестен. // Егемен Қазақстан 2012. 24 маусым, -3 6.
44. Костин Л.А. Эффективность производства и качество работы: вопросы теории и практики. - Москва: Экономика, 1998. – 229 с.
45. Ғылыми зерттеу институты. Ауыл шаруашылығы дақылдарының элиталық тұқым шаруашылығын дамыту жөніндегі аймақтық бағдарламасы: Қызылорда, - 2013. – 12 ақпан. – 13 б.
46. Блеутаева К.Б. Аграрлық саладағы экономикалық тұрақтылық және даму жолдары. АльПари, №3-4, 2003ж.
47. Дәулетбекқызы Б. Атағы көпке мәшһүр «Сыр маржаны» немесе отандық инвестордьщ айтулы істері «Қазақстан күріші» ААҚ жұмысы туралы// Жас Алаш 2013. 19 шілде, -86.
        
        Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
География және ... ... ... ... орналастыру және кадастр кафедрасы
ТӨЛЕГЕНОВА Ш.М.
ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ СЫРДАРИЯ АУДАНЫНДА КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУЫНА
ЭКОНОМИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ.
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
«5В060900-География» мамандығы
Алматы, ... ... ... және ... ... ... ... ұлттық университеті
«Қорғауға жіберілді»
« ____ » ___________
География, жерге орналастыру
және кадастр кафедрасының
меңгерушісі __________ г.ғ.д., ... ... ... ... ... ... СЫРДАРИЯ АУДАНЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ДАМУЫНА
ЭКОНОМИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ»
5В060900-«География» мамандығы
Орындаған ... ... ... жетекші
г.ғ.к., доцент ... ... ... ... ... ... Ө.Ж.
Алматы, 2015
«Бекітемін»
География, жерге орналастыру және
кадастр кафедрасының меңгерушісі
______________г.ғ.д., проф. Нүсіпова Г.Н.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ география, жерге орналастыру және ... ... ... 4 курс ... Төлегенова
Шаттық Мықтыбайқызының «Қызылорда облысы Сырдария ауданы ... ... ... ... атты дипломдық жұмысын орындауға
Тапсырма
|№ |Тапсырманың мазмұны ... ... ... |
| | | ... ... ... ... және |2014 қазан | |
| ... | | |
|2 ... ... ... |2014 ... | |
|3 ... ... ақпарат |16.02 – 30.04.2015 | |
| ... ... | |
| ... ... | | |
| ... | | |
|4 ... |03.03 – ... | |
|5 |1 ... |15.03 – ... | |
|6 |2 ... |05.04 – ... | |
|7 ... |12.04 – ... | |
|8 ... |02.05 – ... | |
|9 ... ... |10.05 – 16.05.2015 | |
| ... және ... | | |
| ... ... | | ... |Қосымшаларды дайындау |18.05 – ... | ... ... мен баяндама |27.05 – 01.06.2015 | |
| ... | | ... ... алды ... ... | ... |Дипломдық жұмыстың қорғалуы |02.06.2015 | ... ... ... ... ... ... Ә.С.
РЕФЕРАТ
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: «Қызылорда облысы Сырдария ауданы күріш
шаруашылығы дамуына ... ... ... мен ... Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан,
қорытындылар мен ... ... ... ... 20 ... 4 - суреттен, барлығы 75 беттен тұрады.
Негізгі зерттелу аймағы – Қызылорда облысы Сырдария ауданы.
Кіріспеде тақырыптың жалпы ... оның ... ... ... пен міндеттер тұжырымдалған, зерттеудің объектілері мен
әдістері айқындалып, зерттеудің ғылыми жаңалығы берілген, мақұлдануы мен
зерттеу нәтижесінің ... ... ... ... ... ... жаһандық экономиканың даму барысында ауыл шаруашылық
саласында саласында ... ... ... ретінде өнім өндірісі
тиімділігінің түсінігі мен мәнінің теориялық мазмұны ... ... ... ауыл ... ... ... өндіріс тиімділігін
бағалау және оны арттыру жолдарына талдау жүргізілді, күріш өндірісін
тиімді ... ... ... ... ... және ... ... көтеру мақсатында әр түрлі шараларды іске
асыру жолдары анықталды. Сондай–ақ, ... ... ... ... ... ... ... жіктеледі.
«Шаруашылықты жүргізудің өндірістік түрлері жағдайында күріш өндірудің
рентабельділігін арттырудың мәселелері мен ... атты ... ... ... ... ... ... өндіріс өлшемдері мен
тиімділік факторлары бағаланады. Бүкілдүниежүзілік сауда ... ... ... ерекшеліктері көрсетіледі. Жұмыс соңында негізгі
қорытындылар мен ұсыныстар баяндалады.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... нарықтық
экономиканың талабына сәйкес өндіріс тиімділігі категориясының экономикалық
мазмұнын зерттеп, Сырдария ауданындағы ... және ... ... ... ... ... экономикалық тиімділігін
жоғарылату жөнінде ұсыныстар жасау. Осы ... ... ... ... ... ... ретінде өндірістің тиімділік түсінігі мен мағынасын
анықтау;
• Сырдария ауданы ... ... ... өндіріс тиімділігін
көтеру жөніндегі шаралар жүйесін жасап, дәлелдеу;
• өндірісті рентабельді жүргізу тұрғысынан ... ... ... ... ... ... мөлшерлерін анықтау;
• Сырдария ауданы бойынша шаруашылық жүргізудің түрлерін ... ... ... анықтап бағалау және жіктеу;
• әр түрлі меншік формалары мен шаруашылық жүргізуші ауыл ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету.
Зерттеу объектілері ретінде аудан бойынша құрылған ... ... ... ауыл ... ... ... шаруа серіктестіктері, шаруа қожалықтары алынды.
Түйінді сөздер:
Күріш сорттары;
• Рентабельділік;
... ... ... ... ОБЛЫСЫНЫҢ экономикалық -географиялық жағдайы
1. Қызылорда облыстың географиялық орны, жер ... мен ... ... ... мен ... - ... жамылғысы.
..............................
1.3 Облыстың әкімшілік және әлеуметтік
жағдайы.............................................
1.4 Облыстың ауыл ... және ... ... ... АУДАНЫНДАҒЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТИІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ
ТАЛДАУ
2.1 Аймақтағы күріш шаруашылығының экономикалық потенциалын
бағалау
............................................................................
..................................
2.2 Күріш өндірісінің рентабельділігін жоғарылату жағдайын
анықтап бағалау ... ... ... ӨНДІРІСТІК ТҮРЛЕРІ ЖАҒДАЙЫНДА КҮРІШ ӨНДІРУДІҢ
РЕНТАБЕЛЬДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ
3.1 Сырдария ауданы ... ... ... ... шарттары мен
факторлары..................................................................
........................................
3.2 Өзіндік құнды төмендету- аудандағы күріш шаруашылығының
рентабельділігін жоғарлатудың шешуші факторы
.......................................
3.3 Қызылорда облысында күріш өңдейтін
кәсіпорындар....................................
3.4 ... ... ... кіру ... күріштің сапасын
жақсарту және нарықтық баға құрылымының
ерекшеліктері........................
Қорытынды
............................................................................
..................
Пайдаланған Әдебиеттер
...............................................................
К І Р І С П Е
Бүгінгі ... ... ... заманауи талапқа сай
жетілдіру, оның өндірістік тиімділігін арттыру ... ... ... және ... ахуалын арттыру, дамыту мәселесі
еліміздің ... ... ... ... ... ... Президенті экономикалық саясаттың басым бағыттарымен қатар, аграрлық
кешеннің де алдына жаңа міндеттер қойып, «Дағдарыс ... ... ... Жолдауында дағдарыстан кейінгі дамуды қамтамасыз етудің бірінші
бағыты – агроөнеркәсіп кешені мен ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеуді ... ел ... ... және ... қамсыздандырылу
негіздерінің бірі – тиімділігі жоғары агроөндірістік кешен екеніне баса
назар ... ... орай ... өндірісінің тұрақты дамуына
негіз болатын жобалардың жүзеге асырылатындығын атап ... ... ... ... ... шаруашылығы маңызды орынға ие.
Негізгі өндірісі күріш дақылы болатын Қызылорда облысы үшін ... ... ... сапалы өнім өндіру, тиімді өткізу аймақтың ... мен ... ... ... ең ... азық болып табылады. Қазақстандағы күріш шаруашылығы
өзін - өзі 116-120% қамтамасыз ... ... ... яғни тұтынушыларды
күрішпен толық қамтамасыздандырады. Республика күрішті 240-300 мың ... ... ... яғни ... шет мемлекеттерге жəне жақын жердегі
мемлекеттерге импортқа шығару мүмкіншілігі туады. Қазақстан Республикасының
күріш өсіретін аумақтары Сырдария, Іле жəне ... ... ... ... Бұл ... күріш егісінің өсуі топырақтық-
климаттық жағдайлардың қолайлы болуымен жəне су ... ... ... ... ауыл ... ... ... жүгері
және басқа да дәнді дақылдар өндіруге қолайлы жағдай бар. ... ... ... ... ішкі ... ... ғана бағдарланбауы тиіс.
Себебі, оның экспорттық ... де ... ... ... байланысты,
Сырдария ауданындағы ауыл щаруашылығымен айналысатын ... ... ... ... ... ... күріш өндіру объектілерінде негізі техникалық қордың
төменгі жағдайы, нарықтық жағдайда басқару тәжірибесі, ... ... ... және сапа ... саласындағы өнім сапасын
басқаруда жаңа ... ... ... ... бәсекеге
қабілетсіздігін айқындап, кәсіпорын жұмысының тиімділігін, ... ... жаңа ... шараларын қарастырудың мүмкіндігі
туындайды.
1 ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНЫҢ ТАБИҒИ КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
1.1 Облыстың ... ... жер ... мен геологиялық құрылысы
Қызылорда облысының шығысы мен ... ...... ... ... ... яғни, Азиялық шөл даланың
белдеуіне орналасқан. Батысында – Арал теңізі. Оның солтүстік және ... ... қоса 28,5 ... ... ... ... Қызылорда
облысының құрамына енеді. Қазақстанның оңтүстігінде 1938 жылы құрылған
Қызылорда облысы Сырдария ... ... ... оның екі ... ала
орналасқан. Жер көлемі жағынан республикадағы ірі ... ... ... жер ... 228,1 мың ... ... ... халықтың 3,9 пайызы тұрады. Бір шаршы шақырым жерге 2,7
адамнан ... Бұл ... ... ... ... 11,8 пайызы.
Оңтүстігінде – Қызылқұм шөлінің солтүстік бөлігі, солтүс-тігінде – Арал
теңізінің ... ... ... және ... Қазақстанның шет
аймағына кіретін шөлейт үстірті. Облыс Тұран ойпатының жазықтау келген ... ... алып ... оның ... көпшілігі Сырдария, Сарысу және Шу
өзендерінің ертедегі атырау жазығы болып табылады.
Аймақтың негізгі ... ... ... ... құрылым-Тұран тақтасы құрайды. Оның жер бедері мен топырақ
жамылғысы ... ... ... ... неоген – антропоген
дәуірлерінің құмды, малта тасты моласса үгінділерінен түзілген.
Арал теңізі маңында ірі ... ... бар. Арал ... мен ... ... ... Арал маңы қарақұмы биіктігі 100 м бұйраты ... ... ... Бұл құм жасы ... басқа құмдарға қарағанда
салыстырмалы түрде ежелгі ішін ара жел әрекетінен өзгерген. Арал теңізінің
солтүстігінде ... ... және кіші ... ... жер ... жағынан
Арал маңы Қарақұмына ұқсайды. Олар неогеннің құм шөгінділерінен құралған.
Сырдария ... мен Арал ... ... ... жатқан жазықты Сырдария
аллювилі жазығы деп атайды. Ол құмтасты және сазды, кей жерлерінде ... ... Орта ... ең ... ... шөлі ... ... бөлігі кіреді. Ол ... ... ... ... ... Жер беті құм төбелі, қырқалы боп келеді де, кен
сайлармен ... ... ... ... жер ... ұзақ ... ... ішкі және сыртқы күштерінің әсер етуі нәтижесінде қалыптасқан.
Жүздеген миллион жылдар бойына ... рет ... суы ... су ... ... ... ... жер бетінің көтеріліп, керісінше төмен ... ... ... ... ... ... ... басында облыс
аумағы біржола құрлыққа айналды. Биік жерлердегі бұзылған тау ... ... ... ... пайда болды. Осы кезде
теңіздің ... ... ... ... ... ... ... дейін
жеткен [1].
Неогеннің басында жер қыртысында бірнеше ... ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшыраған жоқ. Батыстағы Үстірт Хазар
теңізінен көтеріліп, Арал теңізі дараланды. Сонан бері де бұл ... ... ... ... кей ... ... шегінген, кейде
суы молайып, бір-біріне қайта қосылып ... ... ... ... әсерінен саздақты, құмдақ, әр түсті саз балшық қабаттары
жиналды. Неогеннің аяғында ... ... ... болып, соған байланысты
бұрынғы сирек орманның орнына шөл және қуаң далалы өңір ... ... орта ... ... ... Қарақұм құмды
алқабының солтүстік бөлігімен өтуіне байланысты Арал теңізінің суы ... Арал маңы ... ... шығыс жағынан ... ... ... ... және ол ... ... ... тұсына дейін
созылады. Арал теңізіне қарай көптеген өзен аңғарлары тармақталып жетеді,
оларға Іңкәрдария, ... ... ... өзен ... ... ... Сырдарияның оң жағалаулық аңғарын Дариялық тақыр жазығы алып ... ... ... ... ғана ... аумағына енеді, яғни
Сырдария өзенінің аңғары мен Жаңадария ... ... ... ... ... өсімдіктермен бекіген [2].
Облыс жер бедерінің басым бөлігі тегіс, кей жерлері белесті, адырлы ... Әр ... ... ... ... ... төбелер, шоқылар
кездеседі.
Жазықтың абсолют биіктіктері Сырдария өзенінің ағысымен біртіндеп
төмендейді. Ол оңтүстік шығыста 200 ... ... ... ... ... жағалауында 50-53 метрге дейін төмендейді. Облыстың қиыр
оңтүстік ... ... ... (1419) ... ... шеті ... беткейлері тар шатқалды, тек көктемде ғана су ... ... ... ... ... жер ... жалпы үш
геоморфологиялық ауданға бөліп қарастыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... Арал теңізі жағасы және бұрынғы
теңіз табаны ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысындағы
аудан орталықтары мен Қызылорда қаласының ... ... ... ... ... сол ... Қызылқұм құмдары кіреді.
Оның жер бедерінің құрылымы ... құм ... ... ... ... болып келеді. Құм төбешіктер аралығында тақыр ... Арал ... ... ... өз ... жеке аудан. Сондықтан
теңіз суынан ... ... ... ... ... ... ... және ойпатты келген, кей жерлерде құмды аралдар кездеседі.
Ал, теңіздің солтүстік ... ... ... келеді. Түбектерде палеоген
жыныстары жер бетіне шығып жатыр ... ... ... жазықтау келген кең байтақ алқабын алып ... ... ... ... ... ... ... Қызылқұмды кесіп
өткен Іңкәрдария, Жаңадария, Қуаңдария өзендерінің ертедегі атырау жазығы
болып табылады. Облыс аумағынан ағып ... ... ... бойында
геологиялық деректер бойынша екі үлкен қазаншұңқыр болған.
Оның бірі - Қызылорда қазан шұңкыры. Ол Сырдария, ... ... ... ... ... ... Қызылорда қазаншұңкыры сумен
келген шөгінді жыныстармен толып, қазіргі жер ... ... ... ... ... Қаратау, оңтүстік-батысында Қызылқұм
төбелерінің аралығын ала Сырдария өзенінің арналық бағытымен кең ... ... ... ... ... ірі ... орналасқан.
Бикесары жазығында шаруашылық мәні біршама, жеткілікті өсімдік ... ... ... құмдар кең таралған. Бикесарыға қатарласа Дариялықтақыр
жатыр. Егер су көзін тапса шаруашылыққа ... ... ... 1848,25 мың га ... алып ... ... топырақ
жамылғысы-шөлдің тақыр тәріздес топырағы. Сортаң, ... пен құм ... ... Облыстың солтүстік-батысындағы екінші қазаншұңқырда
Арал теңізі орналасқан. Қазаншұңқырдың батысы және солтүстік ... ... ... мен ... ... қайраңды, құмды және тайыз. Бұл теңізге
(қазаншұңқырға) құятын өзен ... ... ... ... ... ... өзгеріп тұратын құмдар арасында ... ... олар ... ... еспе суларға толып, уақытша көлшіктер
түзейді ... ... ... өзгерістеріне ауыл шаруашылығы үлкен әсер етті.
Он мыңдаған гектар жерлер тегістеліп егістікке ... ... сор ... ... Оның бетін құм жапқан. Жел ... ... ... ... ... көп жері өте құрғақ ... да ... Ал ... ... бөлігінде соры шамалы топырақ
жамылғысы таралған.
Қуандария жазығы 621,25 мың га жерді алып жатыр. Біршама тегіс ... ... ... ... ... Мал шаруашылығы үшін көктем-қыс
айларында өте тиімді жайылым ... ... Жер асты және ... пайдалануға болады.
Облыс аумағында бұлардан басқа Айкөлдің ... ... ... ... ... ... де бар.
Облыстың жазық өңірінде әр жерде ... ... ... ... ... мен ... ... ұшырасады. Мұндай бұйрат құмдар Қуаңдария мен
Жаңадария өзендері аралығында үлкен аумақты алып жатыр. Кей ... ... ... төбелер кездеседі, олар: Аққыр, Жосалы, Жетітөбе, ... т.б. Бұл ... ... 60 ... 80 м-ге ... ... үру ... тік жарлы шоқылар құрайды. Сондай-ақ,
облыс жерінде ертеден қалған ... ... ... көп. ... ... ... ... Кұмқала, Шірік Рабат., т.б.
Облыс аумағы Тұран тақтасы шегінде орналасқан ерекше жазық аймақ.
Солтүстік ... ... ... ... ... бетінде орналасқан. Ойыстың ортаңғы бөлігі ... ... ... ... құралған. Арал Қаракұмының оңтүстік бөлігі
бор шөгінділерінен тұрады. Сырдарияның сол жағалауындағы ... ... ... жыныстардан түзілген.
Ал қалған аумақ түгелімен дерлік антропоген шөгінділерінен тұрады.
Төменгі протерозойда Сырдарияның оң ... саяз ... ... ... ... ... ... жазық болды. Венд ... ... ... ... ... ... ... Қаратауда конгломерат-құм-саз құм-қабаттары, орта және қышкыл
құрамды ... ... ... жыныстар қалыптасқан.
Палеозой тобыньң жыныстары ... ел ... өте кең ... ... ... ... ... шөгінділер жауып жатыр.
Төменгі кембрий жыныстарындағы фосфоритті және ... ... ... ... ... кезеңінің басы теңіз аумағының
кішірейуімен сипатталады. Неогенде облыс аумағы қазіргі ... ... ... аумағы Тұран тақтасы шегінде орналасқан ерекше жазық
аймақ. Солтүстік Кызылқұм синеклизасы Қаратау-Есіл ... ... ... ... ... ... ... төменгі бордың
континеттік кесекті жыныстарнан құралған. Арал Қарақұмының оңтүстік бөлігі
бор шөгінділерінен тұрады. Сырдарияның сол ... ... ... ... жыныстардан түзілген. Ал қалған аумақ түгелімен дерлік
антропоген шөгінділернен тұрады.
Төменгі протерозойда Сырдарияның оң ... саяз ... ... ... сол ... ... ... болды. Венд шөгінділері ... ... ... дамыған. Жынстардың құрамы әртүрлі.
Каратауда конгломерат-кұм-саз кұм-қабаттары, орта және ... ... ... ... ... ... ... жыныстары бүкіл ел аумағында өте кең тараған.
Кен байлықтары, аймақтың кен байлықтары толық зерттелмеген. ... ас ... ... ... ... ... ... зор. Құрылысқа қажетті ұсак қиыршық ... ... және ... ... ... ... қыш, ... алебастр, цемент балшығы,
құрылыс тастары, әктас, тақтатас (Майлыбас), қоңыр көмір (Құланды) ... кен ... мол қоры бар. ... ... ... кені бойынша
Казақстанда 3-орын алады. Отандық сапалы ас тұзының 60 %-ы, мұнай мен газ
конденсатының 21,4 %-ы, ... ... уран ... 14%-ы; ... ... ... ... 350 млн. т мұнай, 100 млрд. м3 газ ... Арал ... ... 75 млн. т ... 2 триллион 30 млрд. м3 газ
қоры бар (2004).
Облыстың негізгі ... ... ... күрделі өзгерістерге
ұшыраған. Қазір оның басым бөлігін Сырдария өзені ... ... ... ... ... Арал теңізіне дейін ... ... алып ... ... 80-100 млн. жылдар бұрынғы бор ... ... және ... ... ... ... сілемдері төменгі палеозой құрылымына жатады.
2. Қызылорда облысының климаты мен топырақ-өсімдік жамылғысы.
Қызылорда облысының ... ... ... ішкі ... ... ... ... (циркуляция) ерекшеліктерінің ықпалымен
қалыптасады. Климаты континенттік жазы ... ... әрі ... қысы ... ... ... суық. Континенттік белгілері тәулік, ай жыл ішінде
білініп тұрады.Жазда температураның ... ... ... ... ... шілде айының орта температурасы +25о – 28о.
Территорияның көпшілік бөлігінде ең жоғарғы абсолюттік температура ... 47о. ... ... ... және ... ... арасында
температураның айырмашылығы байқалып тұрады. Мысалы, облыстың солтүстігінде
орналасқан Арал ... ... ең суық ай ... ... - 13,4о С, ал ... ... - 6, 8о С ... арасындағы айырмашылығы - 6,6оС. Географиялық орнының ерекшелігіне
сай жазы өте ыстық ашық әрі ... қысы суық ... ... ... ... амплетудасы 87-85 0С, орташа айлық температура 42-30
0С, құрайды.
Облыстың климатына ... ... ... ... ... ... мен
жыл мезгілінде әркелкі таралуы, температура ауытқуының тәуліктік және
жылдық ауытқуының жоғарылығы, ... ... ... ... ... ... ... бұлтсыз күндердің ұзақтығы 2400-3000 сағатқа дейін ... ... күн ... ... 160 ккал /см² тең ... ккал/см² аралығында ауытқыйды. Оңтүстіктегі географиялық орны қыстың
өзінде белгілі мөлшерде күн ... ... ... ... Ашық
күннің көптігі мен жылудың мол түсуі күн ... ... ... .
Облыстың ашық күндер саны солтүстігінде 180 күннен оңтүстігінде ... ... ... Ашық ... көп, тура ... жыл бойы ... сай ... береді .
рден жылжыған салқын ауа массасы еш кедергісіз келіп тұрады. Қыстың қысқа
болса да суық ... ... Қыс ... ең ... абсолюттік
темперетура 40–45оС-қа дейін төмендейді. Температураның жылдық ... ... яғни ... және ... темперетура-ның айырмасы –
85–90оС.
Ауаның тәуліктік орта температурасы 0о С-тан жоғары болатын күннің
саны 235-275. Ол 23 ... – 18 ... ... қарашаның 12-18 – інде
бітеді. Сондықтан егінді пісіріп жинау суық ұрмайтын кезең 160-205 ... ... ... тән ...... Жауын-шашын өте
аз. Оның жылдық орта мөлшері 100-150 мм-ден аспайды және әр маусымда ... 60% қыс ... ... ... Жазда жауған жауынның топыраққа және
өсімдікке пайдасы жоқ. Қыста жауған қар жабындысы жартымсыз және тұрақты
емес. ... қар ... ... ... ... ... ... 2,5 ай бойы жатады. Кей жылдары қардың жатысы 4 айға
созылады. Мысалы, 1993-1994 жылдың ... ... ... ... ... бойы 14 рет ... ... қар наурыздың бірінші онкүндігіне ... ... ... ... жерінің жалпы көлемі 10 % алып
жатыр, шөлейт аймағы-25 %, шөл ... ... ... ... әр ... ... сипатталады және екі
үлкен ауданға бөлінеді: егіншілік алқаптағы топырақтың ... ... ... қуаң ... Жер ... ... дымқылдану шарттары,
шөгіндінің бір текті еместігі, жеке ... ... ... ... ... ... мен ... жиі ұшырасатын
айтарлықтай өте көптеген алуан түрлі топырақты (тақыр елсіз топырақ, тақыр
сортаң ... ... ... ... ескі тоғайлық
топырақ, шабындықты-батпақты топырақ, батпақты топырақ, ақ ... ... ... ... ... ... территориясы негізінен
құмды массивпен қамтылып, дәнді-бұталы (жүзген, сібір ... ... ... қияқ және т.б.) ... топтарымен жабылған. Құм арасынан
ақтаспа, жүзген, бидайық және т.б. өсімдіктер ... ... ... ... алып жатыр. Сырдария өзен алқабында жайылма өсімдіктері,
сонымен қоса тоғайлық орман (жиде-тал-жыңғыл), қамысты ну өсімдік, сортаңда
жыңғыл ну өсімдіктері өседі.
Топырақтардың ... ... ... топы-
рақтарды зерттелуімен түсіндіріледі. ... ... ... оның ... ауыр механикалық болып келеді. Бет жағында ауыр
саздақ, ал әрі қарай саз кездеседі. Жыртылатын горизонттағы көлемді ... г/см3 ... ... орташа алғанда 1,12 г/см3. Бұл топырақ
түрлері үшін көлемді салмақтың орташа мәні 0-100 см. Қалыңдығы үшін ... ... үлес ... ... г/см3 шамасында. 0-100 см. Қабат
үшін табиғи ылғалдылық көрсеткіші оның ... ... ... 18,7-23,98
% шамасында ауытқиды. Бірінші метр қабаттың шекті далалық ылғал сыйымдылығы
топырақтардың механикалық құрамына қарай оның көлемінен ... ... %-ке ... ... яғни ... ... 2782-3118 м3/га ылғал
сақталуы мүмкін.Топырақтардың су сіңіргіштігі олардың механикалық құрамына,
тығыздығына байланысты 0,08-ден 0,10 ... ... ... ... шипалы өсімдіктердің 54 түрі өседі. Бұл ... ... ... ... ... және басқа топырақ ... ... ... ... ... ... ... 34 тұқымдасқа: бұршақтар, жиделер,
сарғалдактар, түйетабандар, көкнәрлер, алабұталар, тарандар, сүттігендер,
т.б. ... ... жылы ... ... ... ... атпен Кызылорда
қаласында шықкан кітапшада 21 тұқымдасқа жататын ... ... ... ... ... ... ... тарандар, көкнәрлер,
күрделі гүлділер, т.б. тұқымдастар. Мұнан баска ... ... ... ... түрі — 28. ... ... арпа, сұлы, қант
қызылшасы, шырғанақ, асқабақ, итмұрын, жүгері, сарымсақ, жуа, ... т.б. бар ... ... ... дала және суда жүзетін құстармен (қаз,
үйрек, балшықшы), шөл құстарымен (шұбар), ... (ақ ... , ... ... және т.б.) ... ... ... жорғалаушылармен ерекшеленеді.
Бұл аймақта сексеуіл шұбарторғайы, даланың ... ... ... қарғалары, қамысты жерлерді оқпақ, көкқұтан, ал ыза тепкен шалғындарда
сауысқан тектес балықшы ... ... ... бар ... қарабай,
бірқазан, ал шалшық айдындарда ұзын сирақ ... ... ... ... ... қарақұс, дала ителгісі, дала және жай бөктергі, қара ... ... ... шөл далада кесіртке, жылан, қарақұрт,
бүйі, бұзаубас сиякты бауырымен ... ... ... ... ... ... ... тісті, қаяз, ақбалық, шип, шәмейке, жайын,
алабұға, шортан және ... да ... ... маңызы зор болатын .
3. Облыстың әкімшілік және әлеуметтік жағдайы
Облыс экономикасында ... ... ... рөл ... ... әсіресе ауыл тұрғындарының негізгі тамақ өнімдеріне жататын,
күріштің тұтыну стандарты республика бойынша жан ... ... ... 8 ... ... ... ... бұл өнімді тұтыну көлемі 13 кг-ға
жетеді. Республика бойынша өндірілетін күріштің 80%-ы Қызылорда облысында
өндіріледі.
Ауыл ... ... ... ... ... ... Оның
ішінде егін шаруашлығы – Сыр маржаны атанған күріштің үлесі көп. ... ... 60 мың ... дейін қысқарып, суды аз қажет ететін жүгері,
картоп пен көкөніс, жеміс-жидек, май өндіретін және мал ... ... ... ... ... ... ... аймағын» дамыту
бағдарламасы бойынша аймақты жедел өркендету бағытындағы ... ... ... ... ... ... құру ... Қазақстан
Республикасы Президентінің 1996 жылғы 8 қазандағы №3123 ... ... ... ... аймақ» мәртебесінің берілуі мұндағы
өнеркәсіп қуатының жандануына үлкен ықпалын тигізді. Ұзақ ... бойы ... ... ... өз жұмыстарын қайта жалғастырды. ... 500 адам ... ... ... қаржы-шаруашылық
жағдайы нығая түсті. Яғни, нақты айтқанда ... ... ... ... кеңесінің күшімен қала экономикасын басқару тәсілдеріне
өзгерістер енгізілді. ... ... ... ... ... өзара
еңбек бәсекелестігін жетілдіру, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың жаңа
мүмкіндіктерін ашу және жаңа ... ... құру ... ... жекешелендіру мәселесі ұлттық бағдарлаға сәйкес
Қызылорда ... 1991 ... бері ... ... ... ... 414-і ... Күріш дақылы облыстың Аралдан басқа
барлық ... ... Ең ... ... ... Сырдария (1 га-дан
39,7 ц), Қармақшы (37,7) және ... (36,4) ... ... ... ... өніміне қажеттілігі жылына 13,1 мың тоннаны құрайды. ... ... ... мен 193 ... өңдеу цехтары, кәсіпорындары бар. ... ... ... дақыл – күрішті дүниежүзілік стандартқа сәйкес
өндеп шығаратын өңдеу орындары ... нан және ... ... ... ... 38 және
"Береке нан" АҚ бар. Қазіргі кезде облыста дәнді дакылдарды сақтау ... ... 2 ... 8 ... ... ... ... Олардың
жалпы сыйымдылығы 572,1 мың т-ны құрайды
Сурет 1. Қызылорда облысының әкімшілік картасы
Сурет 2. Қызылорда ... ... ... Қызылорда облысының ауыл шаруашылығы
Қызылорда облысының жалпы жер қоры 24899,6 мың гектар болса, оның
12947,9 мың гектары ауылшаруашылығы ... Оның 1,1%-ы ... 0,9 ... - ... 96,8 %-ы ... ... Облыс үшін су алудың жылдық
лимиті 10,2 текше шақырымды, су ... ... 8,66 ... ... [4].
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы өнімі облыс бойынша 2010 ... ... ... ... ... жылмен салыстырғанда 103,9 %-ға артты. Егіс
көлемі облыс бойынша 153,7 мың гектар алқапқа
ауыл шаруашылдығы ... ... Оның 84,9 мың ... ... ... ішінде күріш егісінің үлесі 73,2 мың ... ... ... ... облыста сорт жаңалау, сорт ... ... ... ... ... ... (бірегей), 3-элита, және 7-І-ІІІ-
репродукциялы тұқым өндіретін тұқым шаруашылықтар ... ... 2007 ... ... ... 22,1 млн теңге субсидия бөлініп, оның 18,2
млн. теңгесі игерілді, қалған сомасы жоспар ... ... ... жылы ... ... 202» жаңа ... биылғы жылы облыста қолдануға рұқсат етілген сорттар қатарына
«Мадина», «Лиман» және ... ... ... биылғы жылы «Түгіскен-1»
сорты келешегі бар сорттар тізбесіне ендірілді.
Минералдық тыңайтқыш облыс ауыл шаруашылы ... 2010 жылы ... 51458 ... ... және 8723 ... ... ... пайдаланса, соның 25125 тонна азотты және 614 ... ... ... ... ... ... Минералдық
тыңайтқыш бағасын арзандатуға бөлінген субсидия толығымен игерілді.
Ал, биылғы ... ... 35,9 мың ... азотты және 8,9 мың тонна
фосфорлы және 250 тонна калий тыңайтқышы пайдаланылды.
Сырдария өзенінің төменгі ... ... ... ... мың га жерді алып жатыр. Облыстың шекарасында жеті ... ... ... ... Қармақшы, Қазалы, Шиелі және
Жаңақорған (2-кесте).
Қызылорда облысының әкімшілік ауданның құрамы
1-кесте
| ... мың га ... ... | ... ... | |% |
| ... |Оның ішінде | |
| | ... ... ... | |
| | | | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |5660 |- |- |2,2 |0,04 ... |2360 |1660,7 |57,1 |31,5 |1,33 ... |4380 |4429,2 |81,1 |58,5 |2,92 ... |2920 |2035,0 |37,4 |25,1 |0,86 ... |3700 |2761,7 |76,4 |30,1 |0,81 ... |1820 |1301,0 |24,0 |36,2 |1,99 ... |1000 |963,9 |20,9 |32,5 |3,25 ... |21840 |13151,5 |296,9 |216,1 |11,2 ... ... басында суармалы егістік жерлер негізінен дөңес-атыз
тегістіктерге, өзен саласына, өзеннің ... ... тау ... ... ... ... ... Ал, орта шенінде ... ... ... ... ... тән ... ... жүйемен басқарудың
нәтижесінің арқасында экстенсивтік жолмен суармалы егістікке жарамды деген
барлық жерлерді егіншілік ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда облысының әкімшілік аудандарының
барлығындағы суармалы егіншілік жерлерді игеру қарқыны дәлел бола алады (2-
кесте).
Қызылорда облысының әкімшілік ... ... ... жерлердің өсу
қарқыны
2-кесте
|Аудандар | ... |
| | |1965 |1970 |1975 |1980 |1985 |
| ... ... өнім |
| ... |
| |і | |
| | ... ... ... |
| ... га ... ... ц\га ... ... тн |
| ... га ... ... ц\га ... өнім, тн |
| ... га ... ... ц\га ... ... тн |
| ... ... ... |Жалпы өнім, |
| |га |ц/га |тн ... |10039 |40.8 |40959 ... |8336 |42.5 |35428 ... |18135 |53.0 |96116 ... |18049 |52.2 |94216 ... |11765 |54.2 |63766 ... |8165 |41.4 |33803 ... |2900 |41.0 |11890 ... |77389 |48.6 |376178 ... ... шаруашылығы. Дүние жүзінде күріштің 20-дан астам
түрі негізінен Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... тропиктік және субтропиктік аймақтарында өсіріледі.
Бүкіл әлемде өсірілетін дәнді ... ... ... алатын
орыны ерекше. Ол өнімділігі жағынан да, өсірілетін жер аумағы жағынан да
екінші орын ... ... жер ... ... ... ... ... болып есептеледі. Күріштен жасалған тағамдар ... ... Азия ... ... ... ... түрі болып
табылады. Бұл елдерде орташа есептегенде жылына адам басына сайғанда 100 кг
шамасында күріш ... ... кей ... бұл сан 180 кг ... ... ... ... тілінде "дгананга" деп аталады, ал оның аудармасы ... ... ... ... ... өзі бұл елдердегі күріш дақылына
қандай аса көңіл бөлінетіндігін көрсетеді.
Күрішті Қолдан б.з.б. 2000 – 3000 ... ... ... Ал ... ... ... өсірілгендігі жөнінде алғашқы жазба деректер ... ... ... мен ... ... еңбектерінде айтылған. Б.з.б. 1-
ғасырда қалыптасқан Қытайдан басталатын атақты Ұлы ... жолы ... ... ірі ... және сауда орталығы – Отырар қаласы
маңындағы халық егіншілікпен, мал шаруашылығымен айналысқаны ... ... ... Сыр ... өте ертеде келгеніне дәлел бола алды. 1990
жылы Республикада ... ... ... 124,0 мың ... ал әр ... ... өнім 52,5 центнер. Жалпы түсім – 653,0 мың ... ... ... ... мол өнім ... ... тәжірибе көрсетіп тұр.
Қызылорда обл. Шиелі ауданындағы Қызылту (қазіргі Ы, Жақаев ... ... ... ... екі ... ... ... Ері (1949,
1971) Ы. Жақаев 1947 ж күріштің әр гектарынан 171 ц өнім алып, дүниежүзілік
Рекорд ... ...... негізгі күріш шаруашылығымен
айналысатын аймағында 2011 жылы 77,3 мың га ... ... ... ... 365 мың ... ... 2012 жылы шамамен 70 мың га жерге күріш егу
жоспарланып отыр. Ауыл шаруашылығы өндірісіндегі ... ... ... ... азық-түлік қажеттілігі толық қамтамасыз етілген
сала (Еліміздегі халықтың өзін күрішпен қамтамасыз ету ... ... ... ... 400-500 мың ... ... өндіре алады (240-300
мың тонна күріш жармасы). Кейбір ... ... ... ішкі
қажеттілікті қамтамасыз ете алмайтын болғандықтан (Ресейде талғампаздардың
бағалауынша ... ... ... 610 мың тонна көлемінде болса, ал
өндірілетіні небәрі 250 мың тонна), ... және алыс шет ... ... ... ... күріш жармасын өндіруде 80 пайызын ... ... ... ... ... дамытуға соңғы жылдары көптеген
миллион ... ... ... егіс ... ... ... тура ... түрінде, тұқым өндірісіне демеу қаржы беру
арқылы, ... ... ... және ... жұмсалуда.
Қабылданған шаралар мен ішкі рыноктағы күрішке деген ... ... ... ... ... ... ... оң әсерін
тигізді. Мысалы, 1 гектар күріш егісіне орташа 50,0-55,0 мың теңге шығын
жұмсап, ... ... ... 30-32 ... таза ... ... ... күріш өндірісінің тұрақты рентабельділігін қамтамасыз етуге болады.
Қазірге кезде 1 кг ... ... ... ішкі ... 30-35 теңгеден 55-
60 теңгеге дейін көтеріліп, осы деңгейде ... Ішкі ... ... тұрақты сұранысқа ие болуда, ал 1 кг ... ... 28-30 ... ... ... ... ... ірі шаруашылықтарда 1
тонна күріштің өзіндік құны ... ... ... ... қолданылып жүрген технологияда Қызылорда облысында
жазғы уақыттары судың жетіспеуінен жұмыс қолы ... ... ... ... ресурстарының аздығынан барлық технологиялық процестерді
толық жүргізе алмаған жағдайда Қытай, ... ... және ... ... ... ... ... отырғызу технологиясын қолдану
мүмкіндігін зерттеу мен әзірлеу қажет. Күріш ... ... ... ... ... жағдайында өзіндік артықшылығы бар. Арал өңірі АЭ
және АШ ҒЗИ стационарында жүргізілген зерттеулердің нәтижесі көрсеткендей,
күрішті ... егу ... ... кәдімгі әдіске қарағанда 230-240 ... және 8 мың ... метр суды ... Бұл ... ... ... 20-25 ... қысқарып, күріштің өнімділігі 2,0-3,0 т/га артып, күріш
өндірісінің өзіндік құны кеміген. Кәдуілгі ... ... ... ... ... мерзімін 2-3 аптаға ерте аяқтау мүмкіндігі туып, осының
салдарынан күзде сүдігер жырту мен ... ... ... ... ... жүргізуге мүмкіндік туады. Сонымен бірге күріш өсіруде көшеттеп
егу ... ... қол ... ... (200-250 ... дейін) қажет
етеді де күрішті көшеттеп егудің тиімді мерзімдері облыс ... ... ... ... де, қол жұмысын пайдалануда проблема туғызады, ал өзі
жүретін құралдарды ... ... ... өзіндік құнын қымбаттатады.
Шаруашылықтардағы бар техникалар көшеттеп егу әдісіне жарамайды. ... ... ... ... ... ... ... алу қажет.
Біздің жағдайымызға тиімдірек болып Оңтүстік Корея мен басқа
елдерде ... ... ... ... арнаулы сепкіштерді
қолданатын көшеттеп егудің түрлерінің бірі – тұқымды өндіріп егу. Күріштің
тұқымын суға немесе минералды ... ... ... ... ... ... ... суға бастырылған чектарға қолмен шашып себеді. Бұдан тұқым
материалы үнемделеді. Өндірілген тұқымды ... ... 150 ... 4-6 мың текше метр су үнемделіп, күріштің өсу дәуірі 7-10 ... ... ... 1,5 т/га көбейеді. Өндіріліп ... қол ... ... ... есе азаяды және оны оңай
механикаландыруға ... ... ... егу 2003 жылы “Шаған” ... 300 га ... ... бұл ... ... ... өсімі 5
ц/га болып, өзіндік құны 13.4 % төмендеді. Бірақ, демонстрациялық ... ... ... ... тек ... ... ... сондықтан оның тиімділігі жөнінде толық қорытынды айтуға
болмайды. Қызылорда облысында ... ... ... әдісін енгізген
кезде оның басты элементтерінің бірі шығарылып тасталды. ... асты ... ... ... техникаларды тиімді пайдалану
мен көшеттеп отырғызу ... ... ... ... ... бермеді.
Жаңа технологияға өтудің кезіндегі негізгі даулы сұрақтардың бірі
ауыспалы егіске ... және ... 25-27 см ... ... және ... ... ... бас тарту қажеттілігі
туады. Тығыздалған топырақ асты ... ... көп ... ... пайдаланылуы мен суландырылатын жерлердің қайтадан тұздануы сияқты
көптеген проблемаларды шешеді. Тығыздалған топырақ асты шегі ... ... ... ... кейбір технологиялық операцияларды
суға толтырылған чектарға ауыстыру ... ... ... ... 25-28%-ға дейін үлесті алатын жанар-жағар май шығынын 1,5-2
есеге дейін ... ... ала ... зерттеулер көрсеткендей,
чектің бетін тегістеуді қолдану мен ... ... ... ... ... 14-18 мың ... метр болса, қазіргі кездегі нормасы – 26-30
мың текше метр. Алайда, бұл жағдайда ауыр ... мен ... ... ... олар тығыздалған топырақ асты шегін бұзады,
сондықтан саланы ... ... ... ету ... болады. Топырақ
құнарлылығын ұдайы толықтыру мен сақтау үшін ... ... ... ... ... ... және күріштің дара дақылына (гербицид
қолдану мен аударылған көпжылдық шөпке қарағанда минералдық тыңайтқыштар
енгізуге 20-25% ... ... ... ... ... жүйесі терең емес
дақылдарды пайдаланатын жаңа күріш ауыспалы егісіне ауысу қажет. Қазіргі
ауыспалы егіс ... ... дара ... ... ... ... ... жүйесі ауыспалы егістің барлық ... бір ... ... ... ... ... ... асты шегін жасауда
минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтерді пайдалану тиімділігі ... ... ... ... ... күріш өндірісінің экологиялық
қауіпсіздігі артады және ... ... ... мүмкіндігі пайда
болып, оның өнімділігін 55-60 ц/га көтереді.
Қызылорда облысында ... ... ... ... ... қазуда топырақтың тұздануы мен ... ... 277675 мың га ... жерлердің 62775 гектары ауыл
шаруашылығы айналымынан шыққан. Ауыспалы егіс ... жиі ... ... жылы 343 ауыспалы егістің ... ... ... ... ... ... бақша және аймаққа дәстүрлі емес дақылдар өсіріле
бастаған. Күріш егісіне арналған топырақты ... ... ... ... ... майдың жетіспеуінен және техникалардың
уақытында жаңартылмауынан қазір агротехникалық ... ... ... ... 6-7 ... ғана ... ... қорғауға
қолданылатын (фунгицидтер, инсектицидтер, гербицидтер) және енгізілетін
минералдық тыңайтқыштардың ... ... ... сай
келмейді.
Дүниежүзілік тәжірибе көрсеткендей, күріштің ... ... әр ... ... ... ... ... 70%-ға дейін келеді.
Дегенмен де, әрбір өндіріс құрал жабдығы сияқты сорттар да “сапалық” ... ... ... ... ... ... ... да өзінің бастапқы биологиялық және шаруашылық қасиеттерін тез
жоғалтады. Қазақстанда өндірілетін ... ... ...... ... АЭ және АШ ҒЗИ ... ... жерлердің 70%-ын алады, бірақ
өндірістің, өңдеуші және тамақ өнеркәсібінің өсіп бара ... ... ... ... Арал ... өсімдік шаруашылығының даму тенденциясына
талдау көрсеткендей, келешекте ол аймақтағы халықтың өсуі мен су ... ... ... ... Сондықтан күріш өндірісінің технологиясын жасау
қажет. Күріштің орташа пісетін ... (111-115 күн), ... ... ... үшін ... ... 22-24 мың ... метр /га.
Су ресурстарын үнемдеудің жолы күріштің тез пісетін (95-100 күн) сорттарын
енгізумен оның егіс ... ... ... табылады. Осы шараның өзі ғана
қосымша технологиялық шығындар жұмсамай-ақ ... ... 20-25% ... Сондықтан соңғы кездері МСС-ға сорттарды өткізгенде, олардың
өнімділігі мен сапасына ... ... ... қоса өнім ... ... ... да есепке алынады. Сондықтан күріш өндірісін 2010 жылға
дейін дамытуда басым бағыттардың бірі ресурс үнемдейтін технологияны ... ... ... ... ... мен тұқым шаруашылығы жүйесінің
тиімді жұмыс істеуі үшін ... ... ... мен
ғылыми-зерттеу мекемелерін қайтадан техникамен ... ... ... ... ... ... ... жаңа сорттарын шығару мен
өндіріске енгізу жұмыстары жандандырылуда. 2003-2004 жылдары ... ... Арал 318, Арал 202, Ару, Арал 4 ... ... ... Арал 202
мен Арал 4 сорттары Маржан, ... 3, ... және ... ... күріш
салысының жалпы өнімі жөнінен 2,0 және 4,0-6,0 ц/га тиісінше артық ... ... ... ... ... ... өнімі – күріш жармасының жоғары
сапалық көрсеткіштерінің 5,2 және 6,7 ц/га ... ... ... ... ... ... ... Арал 202 мен
Арал 4 сорттарының артықшылығы олардың тегіс қауыздылығы мен ... ... ... ... ... ... салмағы күрішті себетін,
жинайтын техникалардың және күріш ... ... ... жұмыс істеуін қамтамасыз етеді және отандық күріш ... ... ... ... ... ... шаруашылығын
күріштің жаңа өнімдірек сорттарына ауыстыру жоспарланып отыр. Қызылорда
облысының күріш өсіруші ... 5-7 жыл ... сорт ... ... және ... Арал ... шағын
аудандастырылған тәжірибеге өту қажет. Қолайлы экологиялық жағдайда да әр
шаруашылықта 25-30% тез ... ... ... бар кем ... 2 сорт өсіру
ғылыми негізделген болып саналады. Арал өңірінде ... ... бұл ... 40-45%-ға дейін өседі. Шаруашылықтарда өсірілетін
сорттың бірнеше болуы бірден піскен күріштің көп егісін жинауда көп ... ... ... өнімінің биологиялық пісіп жетілуі 12-15 күнге ғана
сақталады.
Қызылорда облысының ... ... ... (5-7 мың ... жағдайға төзімді тез пісетін Ару сорты сияқты сорттарды енгізу
қажет. Жаңақорған, Шиелі аудандарының (7-8 мың га) ... ... өсу ... ... ... дәннің жақсы сапасын
қалыптастыратын Арал 202 сортын енгізуге болады. Жаңа ... ... ... ... бірі ... ... дамыған жүйесі.
Бастапқы және элиталық тұқым шаруашылығы еңбекті көп қажет ететін және ... ... ... ... ... ... бір тонна күріштің
түп нұсқасы мен элиталы тұқымының ... үшін ... ... ... бұл ... белгіленген сортқа қосылатын
қосымшалардан әлдеқайда төмен және өндірістің шығындарын жаба алмайды.
Қазіргі кезде республикалық ... ... ... тұқымның түп нұсқасын
өндіруге және жаңа сорттарды шығарудың селекциясына жетіспейді, сондықтан
жергілікті билік орындарынан қаржылық қолдау қажет. Осыған ... ... ... және ауыл ... ... ... ... жылдарға
арналған “Ауыл шаруашылығы дақылдарының элиталық тұқым шаруашылығын дамыту
жөнінде аймақтық бағдарламасы” дайындалған, онда ... ... ... қажетті техникалар мен жабдықтар алу үшін жергілікті
бюджеттен 22320 мың теңге көлемінде қаржы ... ... ... ... ... ... жалпы өсімдік шаруашылығының
тұрақтылығы мен тиімділігін арттыруда қажетті серпіліс берер еді.
Қызылорда ... ... ... ең ... ... бірі ... өсу дәуірі ұзағырақ өнімді сорттарды өсіруге облыста күн және
жылу ресурстары жетіспейді. Сондықтан ... ... ... ... ... күрішінің Азия рыногында ... ... ... ... болады деп күтуге болмайды, бірақ ол Қытай
және Үндіқытай ... ... ... ... және ... ТМД
елдерінің рыногында, сонымен бірге Шығыс Еуропада бәсекеге түсе ... ... ... Қызылорда облысында күріш өндірісін тұрақты дамытуға жету
үшін өндірістің қазіргі ресурс ... ... ... ішкі ... ... бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін күріш және ... ... ... ... ... ... негізінде
күріш өндірісі мен өткізудің тиімді жүйесін қалыптастыру, облыстың су ... ... ... және ... ... ... ... кешенін
мемлекеттік басқаруды оңтайландыру жоспарланып отыр.
Қазақстандағы күріш шаруашылығының негізгі ... ... ... ... сай жаңа сорттарды ендірудің баяу
жүргізілуі;
• инженерлік дайындалған жерлердің ... ... ... топырақтың тұздануымен дегумификациялануы;
• ауыл шаруашылығы өндірісі мен ... ... ... ... ... ... ... өндірістің материалдық-техникалық жарақтануының төмендігінен күріштің
өнімділігі мен сапасының төмендеуі [5].
2. СЫРДАРИЯ АУДАНЫНДАҒЫ КҮРІШ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТИІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ
ТАЛДАУ
2.1 Аудандағы күріш шаруашылығының экономикалық ... ... ... ... секторынан қозғау алады.
Сонымен бірге ... бір ... ... ... ... тиісті
шикізат секторы жедел дамуы үшін базис болып қана табылады. ... ... ... жолымен емес, шетелден шикізаттық салалардан
алынған қаржыны тиімді және ... ... ... ... ... ... болады [6].
Нарықтық экономикада өндірілген өнімнің сапасына халықаралық
стандарттар ... ... ... ... ... ... ... ұйымына мүше болып енген кезде бұл мәселенің маңызы ара ... ... мен ... ... ... тауарлар бәсекелестігіне
тікелей байланысты. Тауардың бәсекеге төтеп беру ... ... ... баға деңгейіне және өнім сапасына.
Күріш жоғары өнімді дәнді дақыл ретінде Қазақстанда ... ... ... ішкі және ... ... нарықта үлкен
сұранысқа ие. Әлемдік статистика күріштің дәнді дақылдар арасында өзінің
егістігінің көлемі мен жалпы ... ... ... орын алатынын көрсетеді.
Күріш дақылы – бағалы өнімнің түрі, тұтынылатын тамақ өнімдерінің ... ... ... ... бар. ... жармасы бойында
пайдалы азықтық заттар бар, олар адам организміне жылдам ... ... ... ... ... құрамында жоғары сапалы ең көп крахмал (88 % -
90 %) бар, ал май тек 0,5 % ... яғни ... ... аз, ... ... ... (өңделген күріште 98 %)[7,8]
Жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижесі бойынша жыл ішінде адам 13-15 ... ... ... одан 20-30 % күріш жармасы. Біздің республикада
халықтың жан ... ... орта ... ... ... 9-11 кг жарма
тұтынылады [8].
Республикада күріш Сырдария өзенінің ... және ... ... ... Іле, ... Қаратал өзендерінің төменгі бойында
өсіріледі. Күріш өсіру үшін бұл аймақтарда қолайлы табиғи жағдайлар бар ... ... ... мол су, ... ұзақ ... жаз ... сапалы
тауарлы күріш өсіруге қолайлы жағдай тудырады.
Сырдария ауданының аумағында ... ... ... ... ... ... ... жүйесін қамтамасыз етеді. Соның нәтижесінде
Ауданда ... ... ... ... ... ... алуға
мүмкіндік бар. Сол жылдары күріштің егіс көлемі 100 мың гектарға дейін
жетіп, 500 мың ... ... ... ... дән ... ... бойынша әр
гектардан орташа түсімі 40 центнерге жеткен.
Сырдария ауданындағы күріш ... ... ... әрі ... – егістік жерлердің шектеулілігі болып табылады. Сондықтан да
негізгі ... ... ... мен жерді суландыру,
ғылыми–негізделген ауыспалы егіс пен агротехниканың озат ... ... ... енгізу, егістік жерлердің құрылымын жетілдіру, жер
шаруашылығының ... ... ... ... ... қолдану
есебінен қүріштің шығымдылығын арттыру.
Қазіргі кезде экологиялық, әлеуметтік, өндірістік және тағы ... одан әрі ... Ал, ... ... өз ... ... және ... қаржыландыратын қағидамен жұмыс істейтін
агроөнеркәсіптер өз ... осы ... ... шамасы жоқ. Сондықтан,
осы ауыл шаруашылық өндірістің ... ... ... ... ... ... ... жасауына бірқатар
себеп болған. Сырдария ауданы аймағының аграрлық өндірісіне ... ... ... ... жөндеуге жергілікті және шет елдердің
инвесторларының бірнеше инвестицияларын тарту керек. Себебі, олар 20 – ... ... ... ... және жер ... ... жақсарту керектігі
сөзсіз. Жер шаруашылығының ғылыми негізделген жүйесі тек жоғары ... ... ғана ... сонымен бірге топырақтың құнарлығын
қалпына келтіріп, оны ... де ... ... Жер ... ... ... қарқындырақ пайдалану жөніндегі ұйымдық–экономикалық және
технологиялық ... ... ... Оның құрамына кіретіндер:
топырақтың табиғи–экономикалық құнарлығын көтеру ... су ... ... жерді суару, жерді құрғату, химиялық ... ... ... ... ... ... ... өңдеудің
ғылыми–негізделген жүйесі; арамшөппен, зиянкестермен және ауыл шаруашылық
өсімдіктердің ауруларымен ... ... ... ... су және ... ... ... шаралар; егістікті қорғайтын ағаш өсіру тағы
басқа.
Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліп жатқан өзгерістер ауылдың әлеуметтік-
экономикалық жүйесіндегі орны мен роліне айтарлықтай ықпалын ... ... ... ... экономикаға, аймақтарды дамытуға,
дәлірек айтсақ, республикамыздағы әрбір ... ... ... ... ... жағдайын тұрақтандыруға, халықтың әл-ауқатын
көтеруге,отандық және шетелдік инвестицияларды ... және оны ... ... ауыл ... ... қатар шағын және орта
бизнесті дамыту сияқты ... ... ... ... ... ... кешені жүзеге асырылуда. Ал қазіргі уақытта республика
кеңістігіндегі әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... ... ... саясат ерекшеліктерін анықтайды.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің ерекше бағыты ретінде
қарастырылатын ... ... ... ... ... оның
тиімді жүзеге асуына ықпалын тигізетін ... ... бірі ... да ... ... ... қалыптасып отырған
жағдайды саралау және соған орай ... ... ... айқындау
өзекті мәселеге айналады [9].
Қазақстан Республикасы қазір әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... дамыған, яғни орта деңгейден жоғары
табысы бар мемлекеттер қатарынан көрінуге қабілетті. Осыған орай, Сырдария
ауданының ... даму ... ... ... ... ... 4. ... ауданы негізгі әлеуметтік- экономикалық көрсеткіштері
|Көрсеткіштер |2012ж |2013ж |2014ж ... |
| | | | ... |
| | | | |+,- |% ... ... өнім |2920,3 |3495,58 |3969,8 |474,22 |113,5 ... млн ... | | | | | |
| Оның ... | | | | | |
| ... ... |654,3 |1017,2 |997,8 |-20,2 |98,0 |
| ауыл ... |1701,3 |2269,4 |2376,4 |107 |104,7 ... | | | | | ... ... |1750,0 |956,1 |1458,0 |501,9 |152,4 ... инвестиция | | | | | ... млн ... | | | | | ... ... |874 |949 |1002 |53 |105 ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... |4354 |4453 |4507 |54 |101,2 ... саны, адам | | | | | ... ... |564,7 |594,1 |595,6 |1,5 |100,2 ... өнім ... млн| | | | | ... | | | | | ... ... млн |32,8 |38,6 |39,1 |0,5 |101,3 ... | | | | | ...... ... ... және бюджетті жоспарлау бөлімі ... ... ... мәліметтеріне сүйене отырып, аудан бойынша жалпы ... ... 2013 жылы 3495,58 млн. ... ... 2014 жылы 3969,8 ... ... 474,22 млн. ... 13,5%-ке өскен, оның ішінде өнеркәсіп
өнімдері 2014 жылы 2013 ... ... ... 2%-ке төмендеген.
Ал ауылшаруашылығы өнімдерінің көлемі 107млн. теңгеге 4,7%-ке жоғарылаған.
Аудан ... ... ... ... ... ... 2014 жылы ... салыстырғанда 501,9 млн. теңгеге 52,4%-ке артты. Соңғы ... ... ... даму ... жоғары. Атап айтатын болсақ, тіркелген
шаруашылық субьектілерінің саны 2014 жылы 2013 ... ... ... ... кәсіпкерлік арқылы жұмыспен қамтылғандар саны 54 ... ... ... өндірген өнім көлемі 1,5 млн. ... ... ... ... ... 0,5 млн. ... 1,3 %-
ке көбейді.
Қазақстан Республикасындағы нарықтық ... ... ... ... тиімді жүйесін құру қажеттілігін алға тартады.
Бұл мәселе ... ... ... және ... да ... актілермен
бекітілген әлеуметтік ... ... ... ... ... стандарттар жүйесі арқылы шешіледі.
Экономиканың өсуі-әлеуметтік проблемаларды ... ... ... ... ... ... табыстарының молаюының
қайнар көзі. Міне осы заңдылыққа сүйене отырып Елбасы Н.Ә Назарбаев өзінің
Қазақстан ... ... ... ... «біз ... өркенниет
көшінің соңында қалмауға тиіспіз» деген стратегиялық мәні зор ... ауыл ... ... ... басты роль
мамандандырылған сала ретінде күріш - ... ... ... ... ... ... ... ал күріш ауыспалы егісіндегі
айнымас элемент ретінде көп жылдық шөптер алқабы 25-27%-тін алады.
Кесте 5 – Ауыл ... ... егіс ... га
| Дақылдардың егіс |2012ж |2013ж |2014ж |Ауытқу ... ... | | | | |
| | | | |+,- |% ... |18064 |16948 |18602 |+1654 |109 ... |1740 |2093 |2138 |45 |102 ... |810 |895 |970 |75 |108 ... |710 |634 |655 |21 |103 ... |615 |587 |560 |- 27 |95,4 ... |29487,9 |27617 |28407 |790 |102,8 ... – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері|
|негізінде ... ... ауыл ... ... ... 2013 жылға қарағанда, 2014 жылы 790 гектарға 2,8%-ке көбейген. ... ... егіс ... 1654 ... ... бақша дақылдары бойынша
27 гектарға төмендегені байқалады. Бұған ... ... ... ... ... 45 гектарға, картоп 75 гектарға ал, ... 21 ... ... ... егіс ... ... ... жылдардағы
күріштің өнімділік деңгейінің төмендеуімен, судың жетіспеушілігі әсерінен
күріштің орнына картоп егу жұмыстары қолға алынды.
Егін ... ... ... ... мәселелерге келсек, олар:
1. Күріш ауыспалы егістігінің дренаждық-қашыртқы жүйелерінің көп жылдардан
бері жөндеу көрмегендіктен, тозығы ... су ... ... ... осыған байланысты егістік жерлердің тұздану процесі артып отыр. ... ... ... ұзақ ... сый ... ... несие
бөлінк қажет.
2. Егіншілік саласы толығымен суармалы жүйеге бейімделген. Барлық егістің
46,5 пайызын алып отырған күріш дақылы 90 күн суда ... өсіп ... да ... дақылы басқа дақылдарға қарағанда суды 10т есе көп қажет
етеді. Күріш дақылын басқаша ... ... ... ... емес. Осыған
байланысты, күріш суару үшін су жеткізіп беру қызметінің бағасын 25 пайыз
ғана субсидиялау Аудан ауыл ... ... ... отырған күріш
өнімінің өзіндік құнының жоғарылап, ... ... ... ... ... Бұл өз кезегінде шаруашылықтардың
қаржылық-экономикалық жағдайына кері әсер етеді[10].
Айта кететін болсақ, жеке ... ... ... бөлігін егістік
алқаптарға мерзімінде егілу бұл ... ... ... ... бұл ... 60-70 ... бірқалыпты өсіп отыр. 1985 жылға
дейін күріш өнімінің егісі, егістік алқаптардың көп бөлігін ... ... осы ... ... ... күріш егетін алқап ретінде ... ... ... ... 1991 ... ... жағдайдың төмендеуінен
және жарамды жерлердің азаюынан күріш егістіктері қысқара бастады: 1991
жылы – 82 мың га, 1995 жылы – 68,5 мың га, 2000 жылы – 58,6 мың ... ... ... ... ... ... ұялатады. Бұрынғы жылдардағы
рекордтарды күрішшілер қайталай алмайтын сияқты. Біріншіден, егіс алқабының
көлемі биыл күрт қысқарып ... 2007 ... ... ... ... ... жерлер су астында бөгіп, жарамсыз болып қалды. Бұл ауқым
инженерлік жүйеге келтірілген жердің мың ... ... ... 3 ... ... ... ... егіліп келген. Сөйтіп, өткен жылы күріш
алқабы Ауданда 69 мың 219 гектарды ... биыл ол 66 ... ... ... жер ... жабайы тәсілін қолдану - өнімнің сапалы болмауының
бірден-бір ... орай ... ... ... жұмыстарына
осындай баға берген жөн. Қызылорда облыстық жер ресурстары басқармасының
деректеріне қарағанда, соңғы ... 30 мың ... ... ... ... жерлер жарамсыз болып, қатардан шыққан.
Күрішшілер жер өңдеудің қарапайым ғана ережелерін бұзуда, егін
жинау тәртібі сақталмайды. Қалыпты өнім алу үшін ... ... және ... ... ... егіп тұруы қажет. Яғни жерге демалыс беруі
керек. Негізгі дақылдың жоңышқамен ... ... 50 ... болу ... қағида бар. Алайда, мұны орындап жүргендер кемде-кем.
Сырдария ауданы шөлді және шөлейтті жерде ... ... өту ... ... ... толығымен экономикалық бағымсыз
түрде болды, бірақ олардың мүмкіншілігі ... ... ... Ауылшаруашылық өнімінің өндірісін жоғары тиімділікте ... ... ... реттелмеген болып қалды. ... ... ... ... ... уақытсыз есебін беру
қатаң несиелер және салықтық басымдықтар – ең ... ... ... ... ... ... ... деген
қызығұшылықтарын жоғалтады. Бұлардың барлығы Сырдария ауданында ... өсу ... ... әсер ... ... ... болатын сорттары өсіріледі. Әлемдік
стандартқа шама болса да сай келетін ... ... ... мен ... сатып алады. Сыртқы саудаға жол ашқан шаруалар да бар.
Бірақ, олардың қатары көп емес. Олар – ... ... ... ... оны ... ... жабдықтары, ақшалары бар инвесторлар. Өкінішке
орай, бұлай мақтана алмайды.
Бүгінгі таңда күріш шаруашылығын өтпелі кезеңде тұр деп ... ... ... ... ... үшін ... ... жұмсауда. Мәселен, «Шапағат Лимитед» ЖШС өткен жылы техника, жанар-
жағармай, тұқым сатып алу үшін 500 ... ... ... инвестиция салды.
Осы жылы да инвестиция салу жалғасуда.
Мемлекет ауылшаруашылығы өнімдерін өндірушілерге үлкен ... ... мен ... ... өз ... ... ... Тұқым
дайындау қалпына келтірілді. ... ... ... ... ... суармалы салаға байланысты біраз қиыншылықтар кездесетін.
Сондықтан, шаруашылық бағалы ... ... ... ... ... Бұл 90-шы ... ... күріш сапасының күрт төмендеп,
өнімділігінің ең төменге көрсеткішке түсуінің басты ... ... ... үш ... ... бұл бағытта тыңғылықты жұмыстар атқарып,
жыл сайын мың тоннадан астам репродуктивті ... ... ... ... ... ауылдық кәсіпорындар жатады. Аудан
бойынша егіс алқаптары жылдан жылға қысқарып келеді. Егілетін жерді тұрақты
пайдаланбағандықтан ауыспалы күріш егісін ... ... ... ... ... ... ... өндірісі 3 – кестеде
көрсетілген.
Кесте 6 –Сырдария ауданындағы күріш өндірісінің көрсеткіштері
|Көрсеткіштер |2011ж |2012ж |2013ж |2014ж |2014ж/ |
| | | | | ... ... ... га |17500 |18064 |16948 |18602 |109 ... ... тн |46968 |57253 |53459 |65293 |122 ... ц/га |27,2 |31,7 |31,5 |35,1 |111 ... |78,4 |80,3 |81,6 |85 |+3,4 ...... ... ауыл ... басқармасы мәліметтері |
|негізінде |
6 - ... ... ... ауданында күріш өнімінің көлемі 2013 жылы
жалпы өнім 53459 тонна болатын болса, 2014 жылы жалпы өнім 65293 ... 22% ... ... ... көлемінің жиынтығы 18602 га, орташа өнімі
35,1 ц\га болып отыр.
Сырдария ауданындағы егістік жерлерде, ... ... мен ... су ... ... ... ... ауыспалы
егісін ұсынамын, мұнда күріш 37,5% - 50%, ал жем қоры – 62,5 - ... ... ... ... ... бойынша күріштен жем
өнімділігі аз. Бұл аудандағы барлық шаруашылықтың түрлері ғылыми ... ... ... ... ... ... кездері ауыспалы егістің ... ... ... ... ... ... топқа жатқызылған шаруашылық,
ал олардын саны 84, ауыспалы егісті пайдаланудан бас тартты, егіске ... тек қана ... ... ... дәл сол ... ... ... 3-4 жыл ғана қатарынан еге аласың. Шаруашылықтардың зиян шегуінің
бір ... де ... ... ... ... тозуынан деп түсіндіре
аламыз[13,14].
Сондай-ақ жем өнімдерін егетін алқаптар мен көп жылдық ... ... келе ... Егер 1976-1980 жылдардағы күрішпен
айналысатын шаруашылықтарды алсақ, пішен 45,1 ц/г, ал жасыл жем 85,7 ... ... 1982 жылы ... 55,4 ц/г және 110,6 ц/г, ал 2012
жылы бұл ... 4-5 ... ... ... Жүгерінің жасыл жем мен сүрленген
шөп ретіндегі өнімділігі 1982 жылы 190,6 ц/г, ал 2013 жылы 40 ... ал 2014 ... 2013 ... ... 10 есеге азайған .
Кесте 7. 2012-2014 жылдардағы Сырдария ауданындағы барлық
шаруашылық категориясы ... жем ... ... ... |2012ж. |2013ж. |2014ж. ... ... шөптер | | | |
| ... |28,1 |21,1 |17,5 |
| ... ... |42,4 |34,4 |28,8 ... | | | |
| ... ... |6,7 |5,3 |4,6 ... – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері ... |
7 - ... ... ... ... ... ... ретінде
өнімділігі жасыл жем ретінде 5 тен 350 ц/г, ... ... жем ... шөп ... – 26,6 дан 365,6 ц/г аралығында ... ... жем ... ... ... ... тигізеді. Талдай келе,
жем өнімділігін азайту, бұл дегеніміз негізгі күріш өнімділігін ... ... ... ... оның ... ... Дегенмен бидай
және жемдік өнімдерін суармалы жерде қалдыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... және бидай
өнімділігінің мәліметтерін келтірейік (кесте 8).
Кесте 8 - Сырдария ауданының шаруашылықтарының категориялары ... ... ... ... | | ... ... түрлері |2012ж |2013ж ... |
| | | |+,- |% ... | | | | |
| Ауыл ... ... |31,9 |32,9 |1 |103,1 |
| ... ... |41,2 |- |- |- |
| ... қожалықтары |40,0 |37,5 |-2,5 |93,7 |
| ... ... ... ... |31,7 |31,5 |- |100,0 ... | | | | |
| Ауыл ... ... |8,9 |7,8 |-1,1 |87,6 |
| ... ... |18,6 |10,1 |-8,5 |54,3 |
| ... ... |15,2 |10,1 |-5,1 |66,4 |
| ... ... ... ... |11,8 |8,7 |-3,1 |73,7 ... – Сырдария аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері негізінде|
Күріш егіс айналымында бидай ... ... ... болып
табылады. 2014 жылы ... ... ... ал ...... ... түрлері бойынша 2012 жылы өнімділік деңгейі бірдей,
ал 2013 жылы әртүрліліктер байқалады. ... ... ... басқа
шаруашылықтың түрлеріне қарағанда күрішті жоғары сапада алған. Бұл күріш
шаруашылығымен жеке ... ... ... ... ... ... өндірісінде (қосымша) байқағанымыздай 2012 жылы шаруа
қожалықтары ... ... ... ... ... ... ... бойынша 2012 жылы шаруа
қожалықтары Аудан бойынша 70,2 мың ... ... ... ... Бұл
ауылшаруашылығымен салыстырғанда 52,7 пайызға төмен. ... ... ... ... ең ... айырмашылығы 23,7 мың
гектардан 30 ц/га дәнді дақылын жинаса, ауылшаруашылығы 53,5 мың гектардан
27,7 ц/га ... ... ... жылы ... ... ... ... 2012 жылмен салыстырғанда 24
пайызға төмендеген, бірақ 2014 жылы 56 мың тоннаға жоғарлаған.
Шаруа қожалықтарының аудан ... ... ... ... ... жылы ауылшаруашылығының жинаған 62,7 пайызына қарсы 29,3 пайызды
құрады.
Ауылшаруашылығы 2013 жылы 61,6 мың ... ... 33,9 ... ... ... ... 72,6 пайыз көлемінде алды, ал шаруа
қожалықтары аз көлемде 37 ц/га өнімділікпен 48,8 мың ... ... ... яғни ... ... ... көлемінің 23,4 пайызын құрады. Аудан
бойынша күріш ... ... ... үлес ... ... қожалықтарында
2014 жылы 30,7 пайыз, ал ауылшаруашылықтарында 69,3 пайыз болып тұр.
Қазір ... ... ... шығынды және бұл ақша
қаражатының жетіспеушілігімен түсіндіріледі. ... бұл ... ... ... ... оның ... ақша қаражаттарына
әрқашанда тәуелді емес (кесте 9).
Кесте 9 - ... ЖШС ... ... негізгі көрсеткіштері
|Көрсеткіштер ... |
| |2012 |2013 |2014 |2014ж/ |
| | | | ... ... ... (мың га) |2,8 |3,2 |3,2 |100 ... ... ... |11400 |12800 |15360 |120 ... ... 1 га ... |103880 |148800 |143 ... | | | | ... ... ... |47 |40 |48 |120 |
|1 ц ... өзіндік құны |2152 |2597 |3100 |119 ... | | | | |
|1 ц ... ... ... |2823 |5421 |4200 |77 ... | | | | ... (+), шығын (-) (мың теңге)|8458 |11807 |9424 |79 ... ... |17 |21 |15 |6 |
| ... мәліметтері негізінде автордың құрастырулары |
1 гектарға материалдық шығындары Аудан бойынша 2012 жылы ... ... мың ... 2013 жылы – 135,1 мың теңге, ал «Шаған» ЖШС бойынша ... ... 2013 жылы олар 103 мың ... 45,1 мың теңгеге өскен, бірақ
күріш өнімділігі 8 ц/га жоғарлаған. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда күріш өнімділігі төмен.
Осыдан 1 центнер күріштің өзіндік құны ... ... ... ... және егер де ... ... ... төмен болса, онда күрішті өткізу
Аудан ... ... ... ... ... 1 ... шығындары әртүрлі (кесте 10).
Кесте 10 - Сырдария ауданының шаруашылықтары бойынша 1 ... ... ... мың ... |2012ж. |2013ж. |2014ж. ... |
| | | | |2014ж/ |
| | | | ... ... ЖШС |101,1 |103,8 |148,8 |113 ... ЖШС |149,65 |139,99 |141,2 |101 ... жер» ЖШС |137,75 |134,11 |134,2 |100 ... ЛТД» ЖШС |137,75 |147,16 |146,3 |99 ... ... ... |148,7 |135,1 |143,2 |122 ... – Автордың құрастырулары бойынша ... ... ... ... егін бартеріне ие болады,
сондықтан келісімді бағалар зиянды болады. ... ... ... ... ... қаржы салу санына байланысты емес, оларды
салу тәсіліне байланысты болатынын көрсетеді.Егер нақты ... ... ... «Жалаңтөс» ЖШС-де басқа шығындар 2013-2014 жылдарда
30% жоғары келген, ал «Шаған» ЖШС-де 2012 жылы 42%, ал 2013 жылы ... ... ... ... ... ... жұмсап келді, ал бұл
шаруашылықта өнімділік 2 есе жоғары, басқаларына ... ц ... ... ... ... мен құрылымын
талдауда мынадай қорытынды жасауға болады. Күріш ... ... ... ... ... ... ... агротехникалық
талаптарды қадағалағаннан болып отыр. Төменде келтірілетін кестеде барлық
күріш шаруашылығы 2000 ... ... ... ... ... ал ... ... – жоғары рентабельді сала.
Көптеген шаруашылықтар қайта ... ... ... ... ... сол ... ... еге берді. Осыдан
ғылыми зерттелінген егіс айналымы қаралынбай ... 3-4 жыл ... ... өнім ... ... болды. Бірақ нәтижесінде көптеген сулы жерлер
шаруашылық айналымынан шығып кетті. Егер Сырдария ауданы ... ... ... ... ... онда 2013 жылы зиян 4 есеге азайған
(кесте11).
Кесте 11 - Сырдария ауданының шаруашылықтары бойынша күрішті
өткізудің өзіндік құны және ... ... ... ... ... (+), зиян (-) ... құн ... | | |
| |2013ж. |2014ж. |2013ж. |2014ж. ... ... |-19 |- |54,1 |89,5 ... |-115,7 |-24,8 |790,8 |999,6 ... ... |-70,4 |-32,8 |359,6 |189,4 ... ... |-28,3 |2,7 |197,5 |158,3 ... |- |-28 |- |16,3 ... |-233,4 |-57,6 |1402 |1453 ... - ... ... статистика басқармасы мәліметтері ... ... ... өзіндік құны 2013-2014 жылдар аралығында өзгеріссіз
қалды. Күріш ... ... ... ... ... ... ... байланысты. «Шаған» агрофирмасының
мәліметі бойыеша қарастырғанда, күріш өндіріс саласы ... ... ... ЖШС-нің салыстырмалы экономикалық тиімділігі төмендегі
кестеде келтірілген (кесте 12).
Кесте 12 - «Жалаңтөс» ЖШС-нің және «Шаған» ЖШС-нің ... ... ... ... ЖШС ... ЖШС |
| |2012ж. |2013ж. |2014ж. |2012ж. |2013ж. |2014ж. ... егісі, мың га |1,97 |2,01 |1,9 |2,8 |3,2 |3,2 ... ... мың тн |10,3 |9,7 |10,5 |11,4 |12,8 |15,3 ... шығындар |108,7 |135,1 |143,2 |101,1 |103,8 |148,8 |
|1 га ... мың тг | | | | | | ... ... |33,7 |34,3 |39,5 |47,1 |40 |48 |
|1 ц ... өзіндік |2806 |3711 |3812 |2152 |2597 |3100 ... тг | | | | | | |
|1 ц ... ... |2923 |4181 |3321 |2823 |5421 |4200 ... тг | | | | | | ... (+), ... (-) |-1849 |-2039 |-2842 |+8458 |+11807 |+9424 ... деңгейі |-20,3 |-14,8 |-28,4 |17 |21 |15 ...... ... ... |
1 ... ... ... шығындары «Жалаңтөс» ЖШС 2012 жылы ... 108,7 мың ... 2013 жылы – 135,1 мың ... ал ... ... ... 2013 жылы олар 103 мың, ... күріш өнімділігі 9 ц/га
жоғарлаған. Дегенмен, ... ... ... ... ... бірақ
шаруашылыққа қарағанда күріш өнімділігі төмен. Осыдан 1 центнер ... құны ... ... ... ЖШС-нен жоғары және егер де
өткізілу бағасы сондай төмен болса, онда күрішті өткізу «Жалаңтөс» ЖШС-гі
бойынша ... ... ... ... ... тиімділік көрсеткіштерін
салыстырғанда Аудан ... ... ... мынадай қорытынды
жасауға болады. Яғни, ... ... үшін ... ... ... ең бір ... ... болып табылады. Келтірілген талдауларда
Сырдария ауданы зерттелінген кезеңдерде ТМД елдерімен ... ... ... ... ... ... Аудан күріш өндірісінің
рентабельділігін көтеруге және күріш шаруашылығын ... ... ... ... ... ауданы зерттелінген кезеңдерде
ТМД елдерімен салыстырғанда күріш өндірісі саласынан көптеген жетістіктерге
жеткен. Ауданның күріш ... ... ... және ... ... ... резервтері бар. Меншік формасы мен
шаруашылық ... ... ... ... алу ... ... тұқым, тыңайытқыш ... алу және ... ... ... ... қолдану аясының әртүрлілігін есепке ала
отырып, болашақта Қызылорда аймағында қолдануға ... ... ... ... егу ... ... 1 кг нарықтық бағасы 40-42 теңгені құрайды, ал шлифованды
күріш өз мерзімінде килограмға 85-100 теңге көлемінде болады.
Оңтүстік ... кең ... ... ... «Маржан», ол Сырдария
ауданындағы күріштің егістік жерінің 80 ... ... Ал ... сорты
Арал аймағының тек солтүстік аймағында, сондай–ақ, ... ... ... өсіріледі. Аз мөлшердегі егіс көлемін «Приман» сорты - 150
га және «Солнечный» ... – 50 ... ... ... және ... ерекшеліктері
әртүрлі, сондықтан олар өсірудің белгілі–бір технологиясын сақтауды талап
етеді, ал күрішті егетін субъектілер оны барлық ... ... ... салдарынан олардың өнімділігі төмендейді.Сондықтан Арал ... ... және ауыл ... ... ... ... пікірінше, сорттық талаптар негізінде күріштің бұл сорттарын
егу кезінде минералды тыңайытқышты ... ... ... ... ... ... саласын дамытуда да ілгерлеушіліктер бар. ... ... ... ... деп ... ... тұқымдарын
даярлаумен «Түгіскен» және «Қарауылтөбе» мемлекеттік кәсіпорындары мен «ІІІ
- Интернационал» ЖШС шұғылданады.
Қызылорда күріші ... ... ... ... және ... ... ... ішкі нарығында өзінің тұрақты орнын алып отыр.
Ал, соңғы екі жылдың беделінде сыртқы нарықтағы ... арта ... Тек ... ... ... ... экспорт 74 мың тоннаны
құрады. Қазақстан күрішіне жақын шетелдерден ... ... ... танытса, алыс шетелдердің арасында Түркия, Италия ... бар ... ... 4 ірі ... күріш өңдеумен айналысып, 450-500
тоннаға ... ... ... ... ... ... халықаралық ИСО–
9000 стандартына сәйкес сапа менеджменті жүйесін ендіруге әрекет жасау
үстінде.
Бұдан басқа ... ... ... ... ... бойынша өз
бетіне жіберілген, қазір оны жақсартуға ... ... ... дақылдарының
тұқым шаруашылығы үлкен мәнге ие. Әртүрлі меншік ... ... ... ... технологиясымен қатар тұқым
шаруашылығының барлық талаптарын сақтау күріш ... ... ... ... ... ... ... қатынастар жағдайында
шаруашылықтың қаржылық жағдайын жақсартуға және күріш ... ... ... ... ... Сырдария ауданының күріш егетін аймақтарында суаратын
судың жетіспеуі күріш егісінің көлемін 63-68 мың ... ... ... ... «астық үшін жүгері, силостық жүгері, бидай»
үлесін көбейтуді талап ... Бұл ол ... ... жағдайында суды
үнемдеуге мүмкіндік береді. Сондай–ақ, күріш егісін көбейту жоспарлануда,
өз ... ... егіс ... 115 мың ... және жоңышқаны 17,5
мың гектарға жеткізсе, бұл әртүрлі шаруашылық субъектілерінің жем базасының
жағдайын ... ... ... ... ... ... жылдары ауылшаруашылығы
дақылдары егісінің оптимальды құрылымы жиі сақталынбайтын болды. ... оның ... ... ... және ... да ... ... сақталынбауынан күріштің ауыспалы егісі дақылдары өнімінің
шығымдылығы ... ... ... ... ... ... қызмет
атқаруы тек шаруашылықтың, нарықтың механизмі мен нарықтың кең өркендеуі
негізінде ғана мүмкін ... Осы ... ... ... әсер ету әдістері мен тетіктерді бөлу, ... пен ... ... ... мен ... жүйесіндегі өзара байланыс
негізінде қызмет етуі тиіс.
Осыған орай, күріш өсіретін шаруашылық салаларындағы ... ... ... ... ... факторларын жүргізу, шаруашылық
жүргізудің шығынға қарсы нарықтық механизмін қалыптастыру және пайдаланудың
қажеттілігі ... ... ... ... ... ... мен оның нәтижелерін бөлу де еркіндік ... және ... ... жүргізу мен меншіктің көпжақты
формалары арқылы жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... ... жүргізуді дамыту үшін жағдайлар жасау шығынға қарсы нарықтық
механизмді қалыптастырудың және іске қосудың алғы шарты болып табылады.
Ғылыми–техникалық жетістіктерді енгізу ... ... ... ... осы жағдайда ғана әртүрлі меншік формалары мен ... ... ... ... және ... ... ... толықққанды нарықтық механизмінің қызмет етуі
ұстанымына қол ... ... ... ... ... сала 200-300 бас малы бар қаракөл бағытындағы қой шаруашылығының
дамуы байқалуда. Бұл, тек ... және ... ... ... ... ... өндірістік шығындарының
көбеюіне әкеліп соғады. ... да, қой ... ... ... бар, мал басы көп, ... құралдары мен жем базасын
кооперациялау қағидаларын тиімді пайдалануға ... ... ... ... өркендету қажет.
Күріш өсіретін шаруашылықтарда жүргізілетін зерттеу, нарықтық
қатынастар жағдайында негізгі ... ... ... ... ... Сондықтан, күріш дақылын өсіретін субъектілерде
шаруашылық субъектілерінің қаржылық жағдайын жақсартуға мүмкіндік беретін
ауылшаруашылығы ... ... мен ... ... бағамен өткізу мақсатында
шағын және орта бизнес кәсіпорындарын ... ... ... ... ... ... өндірістік әлуетті толық
пайдалану және күріш өндірісінің рентабельділігін көтеру ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықтарда күріш–жоңышқа, жем мен көкөніс ауыспалы
егістерін тиімді пайдалану және ... ... ... ... ... жоғарылату мақсатында инженерлік жүйеде дайындалған
жерлерге ғылыми негізделген күріш–жоңышқа ауыспалы егісін (37,5 % күріш, 50
% жоңышқа) енгізу;
- шаруашылық ... және ... ішкі ... каналдарын тазалау мен
гидротехникалық құрылыстарды жөндеуді өз уақытында жүзеге асыру;
- ресурстық материалды тиімді пайдалану мақсатында ... ... ... ... ... өсімдікті қорғау құралдары мен минералдық
тыңайытқыштарды қолдану;
- пайдаланылып отырған ... ... ... ... ... ауыл ... ... ұйымдастырудың
кооперацияландырылған қағидаларын кең ... ... ... ... ... Күріш өндірісінің рентабельділігін жоғарылату факторларын
анықтап бағалау және жіктеу
Соңғы ... ... егу ... қаржы ресурстарының
тапшылығы және сонымен ... ... ... күріштің
ауыспалы егістегі дақылдардың көлемдерін азаюына апарды. Айталық 2000-2004
жылдардағы күріштің және ... ... ... ... ... әлде ... ... немесе 18-20 центнер шамасында артық болған
еді. Өйткені, өндірістің нәтижелілігінің көрсеткіші соңғы ... ... ... ... әсер ... әсер ету көзқарасынан бағалау мен ... ... ... байқауға болады. Олар: өндірісті, ... ... ... және тағы ... өз ... факторлар – ұйымдастырушы, технологиялық, техникалық, басқарушы
және тағы басқаларға ... ... бәрі ... ... ... ұйымдастыратын элементін құрайды. Дәлдеп
айтқанда, олардың ... және ... ... ... Арал
өңіріндегі экологиялық жағдайларында күріш өндірістің және ... ... ... ... ... оның ... ... әртүрлі ұйымдарда құрылым күріш өндірудің пайдалылығын
көтеру мақсатында экономикалық шараларды ... ... ... жөн. Мәселен,
орталық Азия мемлекеттерінің деңгейінде, Сырдария өзенінің жоғары және ... суын ... ... ... жағдайларын бұзуына қарсы айып
төлеу ... ... ... ... Өзбекстан мен Тәжікстан
мемлекеттерімен бірдей ел аралық өзендерді пайдалануда келісім ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге көшкенде, субъектілердің төлем қабілеттігін
бағалауды ... ... ... ... ... ... ... Алайда соңғы жылдарда әртүрлі меншікті және
шаруашылық субъекттерге несие беру ... ... ... ... таластардың көбі несиенің қаржы жұмсау және аграрлы өндірістің төлем
қабілеттілігі ретінде көрінеді.
Несиелік сыйымдылығы бұрынғыдай едәуір мөлшерде ... ... ... ... ... мынадай жағдайда қоздыратын
объективті себебінің ... ... ... ... ... ... ... болады, олар өзінің әрекеттерін несиелік
ресурстарының объекттерімен ... ... ... асыратындығы
дәлелденген[18].
Соңғы жылдары көбінесе түскен барлық шаруашылық субъектілерінің төлем
қабілетінің күрделі мәселесі ... ... ... болмаған күйде тым өткір
қойылып отыр. Бұл жерде мемлекет тарапынан түбегейлі шаралар ... ... ... ... шешу механизмінің жете зерттелуі ... ... бұл ... екі ... ... ...... және субъектілердің қаржы мүмкіндіктерін айқындау; екінші – төлем
дағдарысының ... жою және ... ... ... ... Бұл ... тиімді түрде жұмыс істеуі үшін ең
бірінші ... ... ... ... құқықтық
негіздер жасалынуы керек. Екіншіден, ауылшаруашылығы өнімдерінің ... ... ... ... негізінде шаруашылық субъектілердің
тиімділігін арттырудағы қаржы механизмінің маңызды рөлін ... ... ... жүйесінің үлестірушісі және ынталандырушысы ретіндегі Қазақстан
Республикасы Ұлттық банкінің рөлін күшейту қажет. Сонымен, ... ... ... төлем дағдарысын болдырмау үшін
төлемеушіліктерді ... ... ... ... ... ... бағытталған шаралар кешенді түрде қолдануы керек.
Төлемеушіліктер шиеленісін шешу ... ... ... ... борыштар
мерзімі өтіп кеткен күріш өсіруші агроқұрылымдардың қарыздар рыногін дамыту
арқылы қайта құрулардың ... ... ... Бұл механизм біріншіден күріш
егуші құрылымдардың активтерімен қамтамасыз етілген құнды қағаздарын ... ... ... ... ... ол механизм, күріш егуші
құрылымдардың активтерін нарықтық ... ... ... ... ... ... ... әралуан түрлері арқылы жұмыс
істеуге тиіс. Үшіншіден, ... ... ... мен ... ... инвестициялық қорлар мен кепілдік орталықтар және тағы
басқалар) арқылы жеңілдікпен ... қою ... ... ... Екі, үш ... ... арасындағы өзара борышты болу жағдайында банкі құрылымы
арқылы баспа-бас ... ... ... ... бір ... оған ... ... біреуге қарыздар басқа борышкер өтеп жабады.
Субъектінің активтерінен асып түсетін ... ... ... ... ... ... болмаған жағдайда күріш шаруашылығының
келешегі бұлдыр және төлем ... жоқ ... ... ... бар ... ... ... процедурасын
өткізу керек. Бұл тұста Ұлттық банктің жалпы жетекшілігімен ... ... ... ... ... ... атқаруға тиіс.
Сонымен, бүкіл осы механизм бірыңғай ақпараттық база негізінде жұмыс істеп,
сол ... ... ... ... ... ... және олар
тарқатылады.
Дақылдың (күріштің) 1 центнері өзіндік ... ... ... ... болады.
Кесте 13 - Сырдария ауданының агроқұрылымдарында өндірілген күріштің ... ... ... элементтері ... |
| |2012ж |2013ж |2014ж |2014ж/ |
| | | | ... ... ... тг |314,2 |452,5 |568 |125 ... |232,3 |309,9 |386 |124 ... ... |433,4 |378,9 |309 |81,7 ... ... |346,9 |358,6 |408 |113 ... ... |11,5 |9,8 |8 |88 ... несие проценті |39,8 |40,7 |46,8 |115 ... ... |127,9 |136,8 |207 |152 ... ... су |528,4 |514,2 |471 |92,6 ... т.б.) | | | | ... ... құны |2420 |2905 |3244 |111 ... ... |2238 |3006 |3140 |104 ... |-7,5 |3,5 |-3,2 |- ...... аудандық ауылшаруашылық басқармасы мәліметтері |
|негізінде ... ... ... ... өндірісінің шығындарының көбеюі
байқалады, сол себептен өнімнің өзіндік құны да өсе ... 2013 ... ... пайда түседі, ал 2012 және 2014 ... ... ... байланысты рентабельділік дәрежесі төмендеуі байқалады және
нарықты ... ... егу ... ... ... нашарлануы
айқындалады.
Қазіргі кезде экономиканың шарттары мен талаптарына сәйкес күріш
өндірісіне баға ... ... ... ... ... ... кезінде күріш өнімдеріне қойылатын баға деңгейін еркін ... ... ... ... ... ... ... тек қана
шығындар емес сондай-ақ нарық коньюктурасы, өнімнің бәсекеге қабілеттілігі,
сұраныс пен ... ... ... ... ... ... табады. Осындай
нарықтық факторлардың әсерінен баға ... ... ... жиі ... ... 14 - ... ауданы бойынша күріш өндірісінің рентабельділік
көрсеткіштері
|Көрсеткіштер ... |
| |2012 |2013 |2014 |2014ж/ |
| | | | ... |
|1 га ... күріш өнімі (ц/га) |33,9 |33,9 |36,0 |106 |
|1 ц ... ... ... |2145 |2723 |2930 |107 ... тг | | | | |
|1 ц ... ... ... құны,тг |2420 |2905 |3244 |111 |
|1 ц ... ... сату ... |2238 |3006 |3140 |104 ... (+), ... ... |-182 |101 |-104 |- ... ... (%) |-7,5 |3,5 |-3,2 |- ...... құрастырулары бойынша |
14 - ... ... ... ... ... ... күріш өндірісінен зиян шегіп келеді, күріш өсіретін ... ... ... ... ... зиян ... 2012 ... пайыз, 2014 жылы 3,2 пайыз, ал 2013 жылы 3,5 пайыз пайда алған, себебі
соңғы үш жылда мол өнім ... ... ... еркін баға
жағдайында сатып алу қабілеттілігінің төмендеуіне байланысты күріш дақылына
оны өндіруге жұмсалған барлық шығындарды жаба алмайтындай ... ... ... ... ... ... және өзін-өзі қаржыландыру жағдайларында
өндірістік ... ... ... ... ... ... егетін
субъектілер, құрылымдар барлық табиғи және басқа ресурстарға салық төлейтін
болады. Ауданның күріш егетін ... ... ... ... ... мына ... қажеттігі туады:
• күріш өсіретін құрылымдарда, олардың ... және ... ... ... ... анықтау;
• күріш шаруашылығының ерекшелікті өзгешеліктеріне қарай өндірістің ірі
немесе орташа нысандарын ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... және субъектілердің төлем
қабілетін ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру;
• ірі орта шаруашылық нысанын ауылшаруашылығы өндірісін жүргізуде
кооперативтік қағидаларын пайдалану;
• нарықтық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, нәтижелі экономикалық нарықтық механизмді өндіру;
• күріш өсіретін шаруашылық ұйымдарда сыртқы нарыққа шығару ... ... ... немесе оның элементтерінің жоғары
нәтижелілікпен жұмыс жасауына инфрақұрылымын ұйымдастыру;
• күріштің және тағы ... ... ... ... ... ... оны ұйымдастыру, өндірістік,
экономикалық, нарықтық, әлеуметтік, ... және тағы ... ... жүзеге асыру;
• нарықтық механизмнің салық салу, сақтандыру жүйесін және тағы басқа
шараларды және нәтижелік қаржылық-несие механизмдерін жақсарта ... ... ... ... шаруашылық субъектілердің ауылшаруашылық
өндірісінің негізгі салаларына ... әсер ... ... ... ... ... ауылшаруашылық өнімдерін өңдеуге және азық түлік ... ... ... ... ... шағын кәсіпорындарға көп әсерін
тигізеді. Ауданда шағын өнеркәсіптердің бірнеше түрлері бар: ол ... ... және тағы ... ауылшаруашылық дақылдарын сонымен қатар,
халық тұтыну тауарлары шығаратын ... ... ... етек ... ... келісімдер белгілі мөлшерде
күріш егу шаруашылықтардың жағдайларына әсер тигізді. Демек, 2012 ... ... ... ... ... 1 тоннасы тауарлары
күріштің 10 тоннасы беруге ... ... ал 2013 ... осы ... ... сәйкес болды, осының ... ... ... ... субъектілерімен бартерлік алмасуларды пайдалануға мәжбүр
болды. Ол, бір жағынан күріш егетін ... ... ... ... ... ... аймақта 7 коммерциялық банктері және
Ұлттық банкі бар. Сол банктердің ақшасын, несиелерінің ... ... әрі ... ... осы ... ... ... жүргізеді. Алайда, Ұлттық банктің операцияларының ... ... ... ... және ... ... операцияларының активтілігін сақтауға мүмкіншілігі ... ... ... ... ... қажетті айналым
қаражаттары жетпейді, лизингтік операциялар да ... ... ... ... субъектілерінің тым әлсіз материалды-
техникалық базасын ... алып және ... ... жаңарту
мақсатымен АҚШ-та шығарылған комбайнның біреуін ... алу үшін 160 ... ... ... ... ... ... алуға – 130 мың ... ... ... болды. Өйткені, бұрынғы бұл техникалардың көбісі ескі,
жарамсыз, пайдалану коэффициенті өте ... ... ... ... ... 15-20% ... ал ... мен АҚШ-та 7% шамасында болған. Сонымен
бірге, байланыстар біздің көзқарасымыз бойынша, коммерциялық ... және ... ... ... беру ... ... ... беру керек. Егер түскен пайдаға 45% мөлшерінде салық
салынса, онда ол банктер ... ... ... ... ретінде
пайдалануы тиімсіз, осындай несие беру ... ... салу ... ... ... ... ... күріш өсіру аймақтарына әртүрлі
Жапон компаниялары мен Әлем банктің өкілдері өздерінің өткір ... ... ... мақсатта инвестицияларын салу кезіндегі күріш
шаруашылығыңың шаруа ... ... және ... ... ... ... Сонымен, Жапон инвесторлары алғашқы
кезеңде инженерлік суландыру жүйесі мен су ... ... ... мен ... 50 ... доллар бөлуге дайын. Осы мақсатта, күріш
өсіретін ... ... ... ... жасауы және ұсынуы
қажет. Бір жағынан Жапон тарабы өндірілген ... ... ... етуді
талап етеді, ал бұл Арал аймағы тауар өндірушілерінің ... ... ... ... ... ... ... шаралар жасау тиімділігі факторларын білу, олардың ... ... ... ... материалды ақшалай қаражаттардың
пайдалану рөлі мен орны ... ... ... үлкен мәнге ие.
Тәжірибеде ресурстық әлеуметті пайдалану тиімділігін ... ... ... ... ... ... бөліктеуді қарастырады.
Тіптен, факторлар түсінігі жиі ... ... ... ... ... ... ... Бұл түсініктердің араласуы, демек
ауылшаруашылығы өнімі өндірісінің рентабельділігі және өндіріс құралдарының
тиімді пайдалануын ... ... және ... ... ... ... сөз, ал ... нарықтық экономика өндіріс рентабельділігі мен
тиімділігі факторларын бағалаумен жіктеуді және ... ... ... жасауда қиындатады.
Осы мәселелерді шешудің күрделілігі мен қиыншылығы ... құны ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру жағдайынан дақылдарды өз технологиясынан ... ... ... ... ... дақылдарының
өнімділігінен туындайды.Бір центнер күріштің ... құны ... кері ... ... яғни ... ... болған сайын
өзіндік құн соншалықты төмендейді[19].
Ауданда күріш өсіретін құрылымдарын талдау негізінде біз ... мен ... кері ... ... ие ... көрсеттік.
Өнімділік жоғарылаған сайын басқа да тең жағдай кезінде өзіндік құн төмен
болады. Осылайша ... 1 ... ... ... құны ... ... әкеледі. Сәйкесінше, күріштің өзіндік құны ... ... кері ... бар ... тұжырым жасауға болады. Бір
гектар егістікке егілетін тыңайтқышыты 1 центнерге көтеру, күріштің өзіндік
құнын орта шамамен 56 теңгеге көтереді. Осы ... ... ... ... ... ... ... параметрлері бұл
фактордың бір мезгілде өнімділікке, 1,5 ц/га ... ... ... ... ... ... ... өнімнің
есебінен болады.
Сырдария ауданының ... ... ... негізгі
көрсеткіштеріне тоқталамыз (Кесте 15).
Кесте 15 - Сырдария ауданы шаруашылықтарының негізгі ... (2014 жыл ... ... ... |«Шаған» |«Жалатөс» |
| |ЖШС |ЖШС |ЖШС |
| ... жер ... |11300 |7850 |29960 ... ішінде егістік жер,га |3375 |5835 |3905 ... га |2350 |3200 |2520 |
| ... | | | ... саны, адам |364 |727 |375 ... ц/га | | | ... ... |36,2 |37,5 |48 ... ... өнім ... мың ... |168129 |280123 |200804 ... шаруашылығы бойынша, мың т |104239 |179278 |110258 ... ... ... мың т |63890 |100844 |90546 ... ... мың ... |11532 |26165 |14512 ... ... мың т |10305 |27385 |4760 ... ... ... | | | |
|- ... |27 |34 |24 |
|- ... |11 |12 |8 |
| ... - ... ... ... негізінде автордың |
|құрастырулары |
15 - ... ... ... ... ... ... қарасты үш
шаруашылықтың негізгі экономикалық ... ... ... жүйедегі дамуына әсер етуші көрсеткіштерге талдау жасайтын
болсақ: Шаруашылықтардың барлығы күріш өсірумен ... ... ... ... ... ... Ең басты көрсеткіш таза
табыс деңгейі «Шаған» ЖШС-гі бойынша 26165 мың теңгені құраса, ... 14512 мың ... ал ... ... 11532 мың ... ... Таза ... деңгейі «Шаған» ЖШС-гі бойынша басқа шаруашылықтарға
қарағанда біршама жоғары ... ... ... ... ... ... ... көлемі басқа шаруашылықтарға қарағанда екі есеге артық.
Осыған ... ... ... ... ... тоқталамыз (Кесте16).
Кесте 16. Шаруашылықтардың экономикалық ... ... ... ... ... |«Жалаңтөс» |
| |ЖШС |ЖШС |ЖШС |
|1 га ... ... ... | | | ... ... |3,05 |4,69 |1,21 |
|1 га ... ... шаққандағы жалпы |49,81 |48,0 |51,38 ... ... ... | | | |
|1 ... ... ... мың |31,68 |36,0 |38,7 ... | | | ... ... ... |16200 |17500 |15800 ... өнімділігі, теңге |461,8 |385,3 |535,4 ... ... ... |1,61 |1,34 |1,52 ... ... есептеулері бойынша ... ... ... ... «Шапағат ЛТД» ЖШС-тің құрамына
Сырдария ауданы бойынша ... Жер» ЖШС, ... жер» ЖШС, ... ... «Н.Ілиясов», «Бесарық», «Мәді Қажы» және ... ... ... ... атқарады. Бұл шаруашылықтарды «Жихан
холдинг» компаниясы қаржыландырады және лизингке техникалармен, ... ... ... ... ... ... Шаруашылықтардың
негізгі экономикалық тиімділік көрсеткіштері кесте бойынша бірқалыпты
деңгейде болып ... ... ... ... ... ауыл ... жер ... мен рентабельділік деңгейіне қарай
топтау жүргіземіз.
Кесте 17 - Шаруашылық құрылымдарын ауыл ... жер ... ... ... бойынша топтау.
|Тобы ... ... ... |
| | | ... |
|1 ... |556 | 0,3 |
|2 ... |798 | 1,7 |
|3 ... |456 | 2,5 |
|4 ... |1053 | 1,8 ... Ауылшаруашылығы департаменті мәліметтері негізінде ... ... ... ... ауыл шаруашылық жер көлемі
мен рентабельділік деңгейі бойынша топтай ... ... ... ... ... ... ... Атап көрсететін болсақ,
жер көлемі 2000-5000 гектар болатын шаруашылықтар саны 556 болса, ... ... ... ... 0,3 %-ды құрайды, ал ауылшаруашылық
жер көлемі 15000-25000 гектарды алатын 1053 шаруашылықтың ... ... тең. ... ... ... ... көлемі
неғұрлым үлкейген сайын табыстылықтыда арттыруға мүмкіндік туындайды екен.
Күріш ... ... ... ... ... үлкен маңызға ие, өйткені өнімнің өзіндік құны және пайда ... ... ... ... жеткіліксіз. Бұл тауарлы өнім құнының
өсуіне сәйкесінше ... өсуі ере ... ... ... ... ... Күріш өндірісінің рентабельділігі
деңгейінің көтеруін айқындау үшін рентабельділік факторлардың әрекетінің
сипатымен ... ... өнім ... ... көтеруге негіз
болатын барлық факторларды іске қосу қажет[20].
Өнім өндірісі рентабельділігіне әсер ... ... ... ... ... ... салалық және өндірістік болып бөлуі де
мүмкін. Ал іс жүзінде кейде факторларға шараларды жатқызады, бұл ... ... ... – бұл ... ... ... және еңбек құралдарын қолдану арқылы белгілі бір нәтиже алуға
тура ықпал ... ... ... әрекет факторлар, осылайша
пайдаланылатын өндіріс ... ... және ... ... Әсер ... ... ... етуші жағдайлар мыналар болуы
мүмкін: табиғи-климаттық, жер, өндірістік, мәдени-тұрмыстық және басқалар.
Рентабельділікті көтеруге әсер ... ... ... құру мен ... өз кезегінде өндіріс және нарық ... ... үшін ... ... ... ... экономикалық қоғамның бірлігін,
сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің дербестігін және ... жеке ... ... ... сәйкес, халық шаруашылығы
және коммерциялық рентабельділікті айыра білу керек.
Екінші топқа әртүрлі ... ... ... ... ... және ... ... субъектілердің қаржылық жағдайын
тікелей айқындайтын көрсеткіштерді жатқызуға болады. Осылайша ... – бұл ... ... ... пен ... жағдайы. Баға
деңгейі бәсекелестікпен бәсекелестердің нарықтық саясаты ... ... ... әсер ... ал ... ... ... пайдалану
оның тиімділігін анықтайды.
3. Шаруашылықты жүргізудің өндірістік түрлері жағдайында күріш өндірудің
рентабельділігін арттырудың мәселелері мен жолдары
3.1 ... ... ... өндірісі тиімділігін арттырудың шарттары мен
факторлары
Кеңес одағы тарағанға дейін Қазақстанда 160-180 мың ... ... ... ... 500 мың тоннаға дейін күріш жиналатын. Қазіргі таңда
елімізде күріш егіс көлемі 80 мың ... ... ... ... олып ... ... өнім де 200 мың тоннаға жете алмайды. Сол кездерде салынған, ... ... ... ... инженерлік күріш чектерінің системасы мен
каналдар системасы да ... ... ... ... ... бара ... Қазақстан үкіметі ауыл шаруашылығы үшін біраз
жағдайлар жасап жатыр, дегенмен ... ... ... әлі де ... ... аударуын қажет ететін салалардың бірі. Мұнан үш төрт жыл ... ... ... ... ... ... ал қазірге келетін
болсақ ол ел бізден ... ... ... оның ... ... ... күріш саласына өте көп назар аударуында болып отыр. Біздің
елімізде бидай сияқты астық өніміне ... ... ... ... ... ... ылғи да ... қала беретін сияқты[21].
Қазақстан үкіметі үстіміздегі жылға дейін ауылшаруашылығына
тыңайтқыш, мұнай өнімдерін, күріш ... ... ... үшін ... 40 ... ... дотация беріп келген болатын. Биыл күріш егілген
жердің әрбір ... 6740 ... ал ... ... ... әр ... ... беретін болып отыр, сонымен қатар күріш суаруға қажет су ... ... 40 ... ... ... ... ... бюджеті күріштің
элиталық және бірінші, екінші репродукциялалық тұқымын ... үшін 28 ... ... ... ... осы ... 51 млн. теңге бөлініп ... ... ... ... ... ... күріштің жаңа
элиталық сорттарын сатып ... 100 ... ... бөлді. Ауыл шаруашылық
өнімдерін шығарушылар үшін үкімет ... сый ... жоқ ... ... ... ... арқылы жаңа ауылшаруашылық техника ... ... Ауыл ... ... арналған қаржылық қолдау қоры өзінің
бұрыннан істеп келе жатқан ... әрі ... ... ... ... өндіру саласында шешуін қажет ... көп. Атап ... ... ... ... сияқты күріш ауруы кеңінен етек алып отыр.
Бұл ауруға қарсы қолданылатын фундазол, колоссал сияқты фунгицидтерді
сатып алу жеке ... ... үшін өте ... соғып, күріштің бұл
ауруының кеңірек жайылуына жол беріліп отыр. Осындай ... ... ... ... ... ... ... дәрі-дәрмек алу үшін
үкімет тарапынан ... ... ... болыңқырамай тұр;
- ұсақ шаруа қожалықтарының күріш егілетін жерді тегістеу жұмыстарын
жасайтын техникалары жоқ деп айтуға болады. Ал ... ... ... ... су ... ... тереңде қалып қойған күріш
тұқымдарының су тереңдігін жеңіп ... ... ... ... ... ала ... шығады, сонымен қатар су да бос ысырап болады;
- тағы да сол техниканың ескілігінен, аздығынан ұсақ ... ... ... егіс айналымын сақтамай, тек қана күріш дақылын
егіп жерді тоздырып отыр. Осының салдарынан біраз жерлер айналымнан
шығып ... ... ... ... ... ... ... көмек жеткіліксіз,
және оны алу үшін жасалатын процедураларды жасауға ұсақ ... ... ... ұсақ ... ... жер қазу жұмыстарына арналған техниканың
жоқтығынан суару арықтары мен қашыртқылар бірнеше ... ... ... ... ... ... өзі ... су қорын толық
пайдалана алмауына әсерін тигізіп, ал егіс жинау алдында ... ... суды ... алып кете ... жер ... қалып комбайндардың жүре алмауына себеп болып ... су ... ... 10 мың км-дей болып қалады.
Мұның өзі егісті жинау мерзімін создырып жіберіп, күріштің қыркүйектің
суығына ұшырауына ... ... кеш ... ... ... ... азайуына себеп болса, суыққа ұшыраған күріштің
тауарлық ... да күрт ... ... ... жыл ... ... жанар-жағар майлардың, минералдық
тыңайтқыштардың және де басқа материалдардың бағасы ұдайы өсіп келеді,
сонымен қатар күрішті үстемелеп қоректендіруге ... ... ... да ... ... Бірақ та соңғы бірнеше жылдарда
күріш өнімдерінің нарықтық бағасы өспей отыр (бұған негізгі себеп
Қытай, Египет ... ... ... ... ... күріш
саласына инвесторлардың қызықпауына әсерін тигізсе, екінші жағынан
шаруа ... ... ... ... көре ... ... көбейіп, шаруашылықтарының құлдырауына әкеліп тіреп ... кете ... ... ... ... жоғалтып алуы да ықтимал.
Қазіргі нарықтық баға кезінде күріш саласы өзінің ... үшін әр ... ... 35 центнерден өнім алуы керек. ... ... ... ... құлдырап кетуіне байланысты, техниканың
ескілігі мен ... ... ... ... ... ... ... мұндай өнім алатын шаруашылықтар жоқтың қасы. Егу
мерзімі мен жинау мерзімі созылып кетіп, жыл ... ... ... пайдалана алмай отыр.
Жұмысшылардың айлығы күріш өнімінің өзіндік құнының 25 ... ал ... ... ... өз ... ішіндегі бәсекелестік
қабілетінің нашарлығынан олардың айлығын әрі ... ... ... тіпті
қиынға соғып тұр. Сырттан келген күріш өнімдеріне қарағанда біздің күріштің
өзіндік құны ... ал ... ... ... өсірілетін күріштің дені
"Маржан" мен "Кубань 3" сорттары, олар ... 1983 және 1963 ... ... ... ... ... бері біраз жылдар өткендіктен,
сонымен қатар тұқымды жетілдіру ... ... ... күріштің бұл сорттар тым азып кетті деуге болады, дәндері тым
ұсақ болып өзінің ... ... ... ... ... де ... кетті. Дегенмен елімізде аздап болса да ... ... ... ... ... зерттеу ұжымдары бар. ... ... ... оларды ауыл шаруашылығына тезірек беруге
кедергі болып отырған ... ... ... қаржы тапшылығы.
Жоғарыда айтып өткендей еліміздің күрішті аймағы болатын Қызылорда өңірінде
күріштің бұл өңірде 20 ... бері ... ... ... қайта шыққан
перикуляриоз атты ауруы ұлғайып келеді, ал "Маржан" сорты бұл ... ... ... Осы ... ... ... күріш саласын сақтап қалу
мақсатында Қызылорда өңіріне ... ... ... ... "Янтарь", "Рапан" сияқты жаңа сорттары әкелінді. Олар өздерін
жақсы көрсетсе, Қызылорда өңірін жерсініп ... ... ... ... ... ... Бұл сорттар Қызылорда өңірінде етек алып отырған
перикуляриоз ауруына төзімді сорттар. Айта ... бір ... ... ... күріш тұқымымен айналысатын ғылыми ... ... ... жаңа сорттарын ауылшаруашылығына беріп отыр. Ал біз күні бүгінге
дейін егіп отырған, кезінде Краснояр ғылыми орталығында шығарылған ... 3" ... ол елде ... ұмыт ... Біздің елдің күрішшілері
тәжірибе алмасу мақсатында Ресей, Италия және Қытай елдерінің дихандарымен
кездесіп олардың технологиясымен ... ... ... ... үнемдеуге негізделген деуге болатын, біздегі ... ... бір ... ... ... олардың техникалары
осыған негізделген[24,25].
Үкімет тарапынан қолдау табылса, күріш ... ... ... ... ... ... Сыр бойы ... ауыспалы егіс танабы тәртібін сақтаудың өмірлік маңызы бар. ... ... ... ... толық аяқсуға қарап тұрған Ауданда егіндік
алқаптың көп ... ... ... іске ... ... шыға ... ... кездері ауыспалы егіс танабының сақталу тәжірибесін 8 ... ... ... ... жүр. ... ... өркендетуде
кезек күттірмейтін міндеттерге кластерлік жүйені дамыту жұмыстары ... Бұл ... ... ... ... ... тіпті зор.
Өндірілген өнімнің еш бөлігі босқа далада ... ... ... ... ... ... одан бөлінетін ақ ұсақ, жарма секілді ... ... ... тиіс. Осы күріштің қауызынан боикет атты торфқа
ұқсас отын түрін шығаруды ... ... үш жыл ... ... ... оның ... ауқымын арттырған ләзім. Орайын тапса, ол еліміздің кез
келген мүйісінде өзінің сұранысын табады. ... ... ... ... ... арта ... ... өзіндік құны төмендейді. Күні ертең
Дүниежүзілік сауда ... мүше ... кіре ... ... ... үшін ... ... Аудан ауыл шаруашылығын жоғары ... ... ... Егістік алқапқа себілген 21 мың тонна күріш
тұқымының 95 пайызы жоғары ... ... ... ... күріші
соңғы жылдары сапасының жоғарылығы және бағасының ... ... ішкі ... ... тұрақты орнын алып отыр. Соңғы екі ... ... ... арта ... ... ... күріш экспорты 74 мың
тоннаға жетті. Сыр бойының ақ ... ... ... Қырғызстан,
Түркия, Италия сияқты мемлекеттердің тұрғындары тұтынады. Аудандағы 4 ірі
зауыт тәулігіне 450-500 тоннаға ... ... ... ... ... ... ИСО-9000 стандартына сәйкес сапа менеджменті ... қам ... ... ... ... заманға сай
жетілдірілген техникасыз елестету ... ... ... Бұл ... ... өз ауанымен іске асырылып келеді. Мәселен, кейінгі үш жыл көлемінде ғана
егіншілік саласына 625 жаңа техникалар сатып алынды. Олардың ... ... да 270 ... қосылды. Олардың 205-і лизингтік жолмен алынса қалған
65 техниканы қуатты шаруашылықтардың өздері сатып ... ... ... ... 695 ... 353 ... 504 тасымалдау көлігі және 957
трактор ... ... ... ақ ... ... ... мен 217 дән тазалау агрегаттары өнімнің сапалы жиналып алынуына
үлес қосты. Қазір аймақта өндірілген өнімді өз орнында өңдеп барып, ... ... ... Бұл ... Сыр ... атакәсіп болып
қалыптасқан егіншіліктің күріш ... ... ... ... ... шағын, орта және үлкен болып, сұранысқа орай пакеттелетін ақ күріш
халықаралық стандарт жүйесіне келтірілді. ... ... 79 ... ... болса, оның 13-і ірі зауыттар. Олардың тәуліктік қуаты 1212 тонна
ақталған әрі қапталған таза күрішті ... ... ... ... ... ... ... халықаралық стандарттар талабына жауап
беріп, әлемнің кез-келген елінің ... ... ... түсе ... ... ... Жаңа техникаларды пайдалана отырып, күріштік
инженерлік жүйеге келтірілген жерді лазерлік жолмен тегістеу, онда ... ... ... ... ... жыл ... жер ... оның агротехникасын
ғылымға негіздеу, сол арқылы бәсекеге әбден қабылетті өнім ... ... қала ... ... тауары» деген атақпен әлемнің түкпір-
түкпірінен өз өнімдерімізге жаппай тапсырыс беру перспективалары ... Сыр ... ... ... ... ... жұрт назарына
ілігіп келеді[27].
Шаруашылықты жүргізу нысандарының әртүрлігі ... ... ... ... ... ... ұлғайту проблемасы үлкен
мәселе болып отыр.Ауданның күріш ... ... ... ... ... ... ... қиыншылықтарды бастан кешіріп
отыр. Демек, бұл саланың дамуы нарыққа көшу жағдайында ... ... ... ... күрделі тегістелген инженерлік жүйелерді ... ... су ... ... болуынан.
Сырдария өзеніндегі судың қорлары – егіс егетін аудандар
деңгейін аудандағы ирригацияны даму ... ... ... ... ... бұл ... өз ... қалуда. Әдетте, су ресурстарының
төмендеуінен, егіс егетін ... ... ... ... ... ... азайып бара жатыр. Бұған екінші жағынан, жанармай материалдарының
және қаржылық ресурстардың, әсіресе тұқымдық материалдың жетіспеуі ... әсер ... ... ... өсіретін құрылымдарында Арал маңындағы аграрлық
экология және ауылшаруашылығы ғылыми-зерттеу ... ... ... Осының нәтижесінде, минералды тыңайтқыштардың жетіспеуі
кезінде күріштің үлес салмағы 62,5 ... (37,5 ... ... тиіс)
ұлғайған. Сонымен бірге, күріштің ауыспалы егіс мәдениеттерін егудің
технологиясын сақтай ... дер ... ...... пен ... орташа есеппен алғанда 50%-ға ұлғаюына ықпал етеді.
Кесте 19. 2012-2014 ... ... ... ... ... ... |
| |ЖШС |ЖШС ... ...... |5560 |4010 |
| ... ішінде – күріш дақылы |3650 |3240 ... ... ... үлес ... % |46,3 |61,7 ... шығындар, теңге | | |
| 1 ... ... ... |
| 1 ... |3222,18 |3100 ... өнімділігі, ц/га |41 |48 ... ... тг: | | |
| 1 ... |612 |561 |
| 1 ... |22246 |26937 |
|1 ц ... ... сату ... ... |3854 |4200 |
|1 ц ... өнімнің өзіндік құны |3448 |3100 |
|1 ц ... ... ... ... (+), |406 |1100 ... (–), тг | | ... ... түскен пайда, мың теңге |5901,30 | 9424 ...... ... бойынша ... ... ... қарағанда күріш егетін ірі өндірістік
шаруашылықтарда сатудан табыс алып отыр. Сондай-ақ, күріш егу ... ... ... оның ... егіс ... ... үлес ...
61,7 пайыз, ал «Ақжарма» ЖШС-де мұның мөлшері – 46,3 ... ... ... ... ... шаруашылықта күрішті сату жоғары
дәрежеде, ол тұтыну нарығының жағдайын зерттеумен ... ... ... ... ... ... ... бұл аймақта
өндірістік кооперативтер сияқты шаруашылықты жүргізу формасы ерекше ... ... су, жер, ... және басқа ресурстар тиімді және үнемді
түрде қолданылады. Бұл ... ... ... ... және ... ... өз дәрежесінде тиімді қолданылады.
Сондықтан, күріш шаруашылығындағы шаруа ... ... ... бар ... ... бірігуі тиіс. Сонымен
қатар, күріш егу құрылымдарының рентабельділігін ... ... шет ел ... ... ... ... Алайда,
әртүрлі аймақтардағы күріш өндіретін кооперативтердің тиімділік деңгейі
басқаруға да байланысты.
Сырдария ауданының ауыл ... ... ... ... ... ... ... материалдық шығындар ұлғайып отыр.
Осының салдарынан өндірілген өнімнің өзіндік құны өсе ... ... ... себебі, басқа ұйымдардың өнеркәсіптік өнімнің, жұмыстарымен
қызметтерінің ... өсіп ... ... ауыл ... ... ... өнімді төмен бағамен өткізіп отыр, өйткені аграрлық
нарықтың жағдайы өте жоғары бағамен өткізуге мүмкіндік бермейді. Өнеркәсіп
және ... ... ... ... ... өндірушілеріне осы өндірістің өнімінің ... ... ... ... ... ... ... байланысты,
мемлекеттік ауылшаруашылығы кәсіпорындарының мемлекетсіздендіру мен
жекешелендіру негізде ... ... ... механизмін құру қажет, ол өндірістік қана емес, сонымен бірге,
ауылшаруашылығы кәсіпорындарының коммерциялық қызметін де ... ... осы ... ... ... жүйесіне өнімнің өзіндік құнымен
бірге коммерциялық өзіндік құны да енуі ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға шаруашылықты жүргізудің шығынсыз
механизмі ... ... ол ... ... өзін-өзі өтеу
және өзін-өзі қаржыландыру қағидасын орындауға мүмкіндік тұғызады.
Өзіндік құн ... ... пен ... басқарудың маңызды тұтқасы
болып отырады. Аграрлық өндірістің ... сала ... ... ... ... ... ... жоспарлау, есептеу және
калькуляциялау бойынша ... ... ... ... ... шаруашылығы кәсіпорындарын зерттеу және күріш шаруашылығы
өндірісінің тиімділігін арттыру мақсатында шаруашылықты жүргізудің төменгі
қағидаларын ... ... ... құру ... ... ... сәйкес болуы тиіс, әрбір
шаруа қожалығының еркіндігі заңды міндеттемелерімен байланысты емес
және келешекте әрекет етуде еркіндікте болады;
... ... ... даму ... ... ... әрі халықтың
тұтынуы мен нарық конъюктурасына оңай бейімделуі керек;
• шаруашылықты тиімді жүргізу ... ... ... ... және ... ... сәйкес болуы
тиіс, ауылшаруашылығы жұмыскерлері, меншік иелері мен халықтың
әлеуметтік қажеттіліктеріне жауап ... ... ... ... ... меншіктену жерді пайдалану мен
шаруашылықты жүргізу әдістері сипатына сәйкес болуы ... ... ... және ... ... ... егу ... құрылымдардың реформалануы жағдайында, майда бөлшектерге бөлусіз-
ақ тиімді ... ... ... жерді қолдану жүйесі ауылшаруашылығы өндірісін жүргізу
жүйесіне және нарықтық талаптарға сәйкес болуы тиіс.
3.2 Өзіндік құнды төмендету–ауданның ... ... ... ... факторы.
Күріш шаруашылығы өндірісіне еңбек еткен ... ... ... ... ... және ... шығындардың жиынтығын
құрайды. Өндірістік шығындар ... ... ... ол үш бөліктен тұрады:
- өндірілген өнімге еңбек арқылы енгізілген тұтынылатын ... ... ... ... ... ... өнімнің бір бөлігінің құны;
- үстеме еңбек арқылы құрылған өнімнің ... ... ... мен оның ... ... ... суландыруды ғылыми негізделген тұрғыда ... ... ... ... мен сапасын жақсартуды, өнімнің
өзіндік құнын төмендетудің барлық ... ... ... ... ... ... сондай-ақ астық нарығының жағдайына, оның
конъюктурасымен сиымдылығына маркетингтік зерттеу ... ... ... ... ... ... өндіруден бастап,сатуға дейінгі
аралық буында, тасымалдау, сақтау, өңдеп-ысырап әкелмеуі тиіс, ал ... ... ... ... әкелуі қажет. Өнімнің өзіндік құны
негізгі екі жағдайға – жалпы ... ... және ... ... ... шаруашылығы өнімінің жалпы шығымы, оның ішінде күріштің, бұл
жағдайда күріштің өнімділігі арқылы ... ... ... жүргізу деңгейіне, еңбек өнімділігі мен ... ... ... ... ... ... Осы екі жағдайда
бірдей мағынаға ие. ... ... ... ... қол ... бірақ сонымен бірге, бұған өндірістік шығындарды көп ... ... ... ... ... құны жоғарылап, шаруашылық
зиянға алып келеді.Әрине, ... ... ... ... өсіретін
құрылымдарының қызмет нәтижесін талдау күріш өндірісінің ... ... ... ... ... Осы кезде күріш өсіретін агроқұрылымдардың
топырағы мен шаруашылық ... ... ... жүйедегі бір аймақта
немесе алқапта орналасуына қарамастан күріш өндірісі өзіндік ... ... ... ... ... кездегі салыстырмалы түрде күріштің
өзіндік құнының ... ... ие ... ... ... алдыңғы
қатардағы күріш өсіретін құрылымдарының («Шаған» ЖШС, «Ақжарма» ЖШС ... ... ... ... бір алқабының шегінде, бірдей табиғи-
климаттық өндіріс жағдайында ... ... ... пен шаруашылық
жүргізу формасындағы ауылшаруашылық құрылымдарының қол жеткізер белесіне
айналмады [35].
Сырдария ауданы Жалағаш ауданының ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу шаруашылықтардың бірыңғай өндірістік
шығындары мен күріш өнім ... ... құны ... ... ... ... 20 - ... аймақтық күріш егетін мемлекеттік емес секторындағы
шаруашылықтардың 1 центнер күрішке жұмсалған шығынның құрамы
|Шығындардың ... ... ... ... ... мен |
| | | |Рай ... |
| | | | ... ... |
| | | | | |рай ... гектардаң алынған күріштің |44,8 |34 |40,2 |+10,8 |+4,6 ... ц/га | | | | | ... ... ... тг |3840 |5796 |3848 |-1956 |-8 |
|1 ц ... күрішке жұмсалған| | | | | ... тг: | | | | | ... |512 |808 |476 |-296 |+36 ... |184 |264 |168 |-80 |+16 ... |208 |152 |144 |+52 |+60 ... май |512 |912 |440 |-400 |+72 ... |200 |312 |184 |-112 |+16 ... ... |136 |232 |204 |-96 |-68 ... ... |460 |980 |468 |-520 |-8 ... ... ... |320 |408 |288 |-88 |32 ... ... |96 |152 |72 |-56 |+24 ... шығындары |608 |808 |512 |-200 |+96 ... да ... |592 |632 |428 |-40 |+164 ... ... ... |4020 |5924 |3600 |-1904 |+420 ... ... | | | | | ... ... сатудың орташа |4692 |4500 |3312 |+192 |+1380 ... ... | | | | | ... ... ... табыс |672 |-1424 |-288 |+2096 |+960 ... зиян (-), ... | | | | | ... ... % |16,7 |-24 |-8 |- |- ... – Автордың құрастырулары бойынша ... ... ... ... ... өндірістік
жауапкершілігі шектеулі серіктестіктегі күріштің өнімділігі «Жиһан» және
«Шағырай» ЖШС-не ... ... ... ... ... және ... құнарлығы (16 балл) мен суарылатын су ... ... ... ... пайдаланған су сол жаға «Шіркейлі»
магистральды канал арқылы қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... мен ... ... ... басқа «Жиһан»
шаруашылығы бұрынғы жылдары тұқым шаруашылығы болатын, ал бұл жағдай соңғы
жылдары шаруашылықта түгел сақталмаған.
Бұл ... ... ... ... өткізілген
күріш өнімі бірлігінің өзіндік құны әртүрлі деңгейде. «Жиһан» ЖШС-де 5924
теңгеге жоғары, ал ... ... 3600 ... ... ... бұған
қарамастан «Жиһан» ЖШС және «Шағырай» ЖШС-рі өндірістік-кәсіпкерлік
қызметтен зиян шеккен, ал ... ... ЖШС ... күріш өнімінің
бірлігінен алынған табыс 672 теңгені құрады. Осының ... ... ... ... ... 456 мың ... ал «Жиһан» ЖШС-гі 8595 мың
теңгеге залалға және «Шағырай» ЖШС-гі – 1488 мың теңгеге зиян ... ... ... ... ... мен осы ... ... сатылуы нәтижесінде ауданның көптеген күріш өндіретін құрылымдары
жыл сайын, әсіресе соңғы жылдары зиянға отыруда. Бұл, өз кезегінде ... ... ... ... ... ... жүргізуге
тікелей әсерін тигізеді.Экологиялық аймақтағы күріш ... ... ... жоғарылауы тікелей шығындардың нәтижесінде жүреді.
Алдыңғы ... ... ... көптеген субъектілерде күріш
өнімділігінің төмендігіне қарамастан, тұқым мен ... ... ... өте жоғары.Сырдария ауданының аумағындағы ... ... ... күріш өсіретін шаруашылықтарда селекциялық жұмыс
жүргізілмейді және күріш пен басқа да ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне қойылмаған.
Мәселен, 2013 жылы күріш шаруашылықтарының біразы тұқым
материалдарының ... ... бұл 2014 ... ... әсер етті. Осының
нәтижесінде күріш егісі көлемі 50 гектарға дейін төмендеді. Мұндай ... ... ... қиын ... ... ... ... республикадағы
экономикалық реформалардың алғашқы жылдарында да байқалмаған болатын.Осымен
бірге кейбір күріш шаруашылығы өндірісті жүргізудің ірі ... ... ... ие және ... рентабельді («Шаған» ЖШС, «Ақжарма» ЖШС және
тағы басқалары) болып табылады.
Бұл шаруашылықтарда нарық жағдайы зерттелінеді. Нәтижесінде ... өте ... ... ... 2014 ... ең ... күріш өнімділігі
Қазалы, Шиелі, Арал ауданындағы шаруашылықтарда ... бұл ... ... төмендігіне, инженерлік жүйесінің болмауына байланысты.
Барлық аудан бойынша күріштің бір ... 45-50 ... ... ... ... бар. Бірақ, минералдық тыңайтқыштың жетіспеуі де
агрономиялық, мелиоративтік, ұйымдастырушылық және ... ... осы ... ... ... алуға мүмкіндік бермейді[37].
Аудандық күріш өсіретін құрылымдарын ғылыми негізде ... ... ... ... және көктемгі егісті жөндеу ... ... ... егу, суға ... сақтамаумен және
сапасыз тұқым материалдары арқылы жүргізілетінін көрсетті. Сондай-ақ,
күріштің сорттық және ... да ... ... алынбайды, осының
нәтижесінде күріштің өнімділігі мен астық сапасы күрт ... ... ... ... ... әртүрлі факторлардың
әсерінен құбылып отырады.
Сырдария ауданының күріш өсірудегі тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... ... және басқа
шаруашылықтың жүргізулеріне қарағанда жоғары, сәйкесінше ... ... ... ... ... ... ... егістіктерін
күрделі жоспарлау жерді ... ... ... осы ... ... ... етіп қоймай, бір гектарға және өнім
бірлігіне ... ... ... әсер ... ... ... ... үнемдеуге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Алайда
күріш өсіретін аймақтардағы суландырылатын жер жағдайында күріш ауыспалы
егіс ... ... ... мен су ... ... ... ... төмендеуі жағдайында оларды суландыру күріш шаруашылығы
және күріш пен басқа да дақылдардың өзіндік ... ... алғы ... ... табылады.Су ресурстарын үнемдеу процестерін оптимизациялау
қолайлы, ... ... ... жерлерде, суландырудың
экономикалық орынды ... ... ... орынды тәртіптері
тұрғысында, экономикалық критерийлермен су көрсеткіштерінің сәйкес келуі
негізінде аз энергия сыйымдылық әдісін ... ... шешу ... ... ... өнім ... ... өңдеу тәсілдері үлкен
маңызға ие. Күріш терең сүдігерлік жыртуды және егіс алдында ... ... ... ... ... күзде 25-28 сантиметр тереңдікте
жүргізіледі. Жыртылатын жердің ... ... ... ... ... зерттеу негізінде күріш шаруашылықтары қызметінің
тәжірибесі ... ... ерте ... соғұрлым ол тиімдірек болатынын
көрсетті. Сондықтан, күріш жиналып болғаннан кейін сүдігер егістіктерде
соқа мен басқа да ... ... ... жүргізу мүмкін болған
кезден бастау керек. Бірақ, соңғы жылдары күріш өсіретін құрылымдар сүдігер
көтерумен оның мерзіміне және ... ... ... ... ал ... ... әкеліп соғады. Егіс егу алдында топырақты өңдеудің арам
шөптермен күресті жүзеге ... және ... ... ... ... ... 12-14 ... ауыр дөңгелекті қолайқышпен немесе
кәдімгі қопсытқышпен жүргізіледі, сонымен қатар, бір уақытта тырмалау мен
топырақты ... қоса ... ... ... себілу мөлшері, мерзімі мен әдістері де маңызды
үлгі ретіндегі себу мөлшері бір гектарға 5-7 ... дән ... ... ... ... қожалықтары соңғы жылдары бір гектардан көп ... ... ... ... бірақ бұл ешнәрсемен де ақталған емес.
Өнімді молайтуға тек себу мөлшері ғана ... ... ... ... ... ... және ... енгізу жүйесі де
маңызды. Күріштен мол өнім алу, ... себу ... ... арқылы ғана
емес, сондай-ақ күріш тұқымын аз мөлшермен егу кезінде ... ... ... ... де мол өнім алуға болады.
Күріштен мол өнім алудың алғы шарттарының бірі – дер ... егу. ... ... ерте ... бұл ... ... ... үшін маңызды. Кеш
себілген кезде ... ... ... Егін ... метеорологиялық
жағдайлар болған жылдары айтарлықтай төмендейді, бұл ... ... ... кеш ... жерлерді жинау егіннің көп ысырабына
әсер ететін күзгі ... ... ... Бұл ... ... және ... ... сапасына да ықпал етеді. ... ... егу мен ... дер кезінде уақытылы жүргізуге күріш шаруашылығы
агроқұрылымдарында ... ... ... көп әсер ... ... өсіретін аймақтарында топырақ құрылымсыз, құнарлығы
төмен, кальций мен ... ... бай, ... ... ал ... қол ... қиын ... орналасқан. Мұндай топырақтарға
минералды және органикалық таңайытқыш ... ... ... ... ... ... табылатын сульфат аммонийға ... ... сол ... ... іске қосылуына әсер етеді. Күрішті
жинауда өнімнің шығымы мен оның өзіндік ... ... ... Өз ... жинау, күріштің мөлшері мен сапасын төмендетеді. Жинауды кешеуілдетуде
өсірілген егіннің үлкен бөлігін жоғалтуға ... ... ... ... ... ... ... күріштің сорты да әсер етеді. Сондай-ақ күрішті
жинау көп мөлшерде ... ... ... ... бұл ... ... ... де, еңбек өнімділігіне де әсер
етеді.
Күріштің сапасын жақсарту мен ... ... дер ... ... өсіруді ресурстық потенциалдар, шаруашылық жүргізудің әлеуметтік-
тұрмыстық инфрақұрылымдары жүзеге асыру мына ... ... ... өнім ... мен ... дайындау, сақтау және өңдеу субъектілері
арасында күрішті өндіру мен өңдеу кооперациясы және ... ... ... ... технологиясын пайдалану және күріштің сорттық
ерекшеліктерінің есебі;
- барлық технологиялық ... ... ... ... ... ... өңдеуді жақсарту;
- күріштің сапасын көтеру және өсімділігін жоғарылату мақсатында егістік
жерлерді күрделі жоспарлауға, минералдық және ... ... арам ... ... үшін ... ... бөлу;
- күріштің жалпы шығымын жоғарылату және өндірістік ... ... ... ... ... ... егісін және олардың
кезектесіп жүргізілуін ... ... ... өндірісін одан әрі жетілдіріп дамыту – бұл ... ... ... ... ... зор ... саласын дамытуда күріш кластерін ... өте ... ... ... ... ... ... 80 пайызы Сырдария ауданында
өндіріледі. Күріш өндірісіне жаңа ... ... ... ... ... егу ... ендірілуде.Күріш өндірісіне Республикадағы ірі
компаниялардың инвестициялары тартылуда, бөлінген ... ... ... зауыттары салынып, сыртқы ... ... ... ... сай ... ... ... мүмкіндік туындауда. Сондықтанда,
аймақта күріш өндірісін одан әрі жетілдіріп дамыту – бұл алдағы уақытта
ауданның ... ... ... зор ... тигізеді.
Сырдария ауданындағы күріш кластерін жекелеген кәсіпорындардың
жиынтығы есебінде бөліп алып, оларды өздерінің бағыттары мен мақсаттары ... жүйе деп ... ... ... ... ... ... кластерлік жүйені
өндіріске енгізу күріштің брэндін қалыптастыруға, оны терең ... ... ... ... төмендетуге, өндірістердің қуаттылығын толық
пайдалану деңгейін ... ... ... ... орнын басатын
әртүрлі азық-түлік өнімдермен қамтамасыз етуге зор мүмкіндіктер береді.
Күріш кластерін дамытуда төмендегі мәселелерді қарастыру қажет.
- машина-технологиялық ... ... ... ... ... ... ... даярлау;
- ғылыми әлеуетті дамыту;
- тауарлы дақыл өндірісін дамыту;
- күріш өңдеу өндірісін дамыту;
- негізгі күріш ... ... ... ... ... қайта өңдеу өндірісін дамыту;
- өндірілген өнімдерді өткізу желілерін дамыту.
Күріш кластерін құру және оны ... ауыл ... ... ... ... сыртқы рыноктарда күріштің бәсекелігін жоғарылату және аудандағы
өңделген күріштің экспортталу ... ... ... тартылған фирмалар өнімділігін арттыру, қосымша құны жоғары
өнімдерді шығару ... ... және ... ... құнын өсру;
- өсімдік шаруашылығында ғылыми-негізделген алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... ... әсер ... жоғарылату;
- ауыспалы егістікте қолданылатын күріштің және басқа да ... ... ... ... ... да ... дақылдарды (майлы
дақылдар, мал азықтары) ауыспалы егістікте қолдану;
- ауыл ... ... ... құру (мал ... ... ... жақсаруы (жердің сортаңдалуын азайту, су
ресурстарын ... ... ... ... ... жаңарту;
- күріш өндірісінің тиімділігін арттыру, жаңа жұмыс орындарын көбейту ... ... ... ... табысын көтеру;
- ауыл шаруашылығына қосымша инветиция енгізудің көздерін ашу;
- ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілердің жоғары ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар
Соңғы жылдармен салыстырғанда облыс көлеміндегі күріш ... жер ... га ... ... ... 20 ℅-ке ... Облыста барлық күріш
өнімінің 40% өндіретін ірі күріш өндіретін кәсіпорындарға «Шапағат ЛТД» ЖШС-
гі, «Томирис ЛТД» ... ... ЛТД» ... «Айдан инвест» ЖШС-гі,
«Алтын дән ПВА» ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Күріші» АҚ-ы, «Абзал и К» толық серіктестігі жатады.
Компаниялардың негізгі ... ... ... ... және
оны өңдеу. Бұл кәсіпорындарда өнімдерді өндірудің, сақтаудың, өңдеудің
барлық ... ... және ... ... шарт пен алу-сату
негіздерінде жүргізуге толық мүмкіншіліктері бар. Бұл компаниялардың ... ... ... ... сай ... күріш жармасын шығаруға
мүмкіндік беретін ... ... ... ... және ... ... ... жылдарда күріштің өнімі жоғары
болғанына қарамастан, отандық күріш өңдеу зауыттарын толық жүктемеде жұмыс
жасайтындай күріш ... ... ете ... ... ... жыл ... ... саласының бір бөлігі Республика көлемінен тыс елдерге
өңделмеген күйінде (күріш саласы) шығарылады.
Қызылорда облысында ... ... ... ... ... Оның ... ... стандарттарға сай өнім шығаратын шет елдік
зауыттары бар кәсіпорындар: ... ... ... – 80 ... дән ПВА» ... – 80 ... «Томирис Лимитед» ЖШС-гі – 80
тн/тәулік, «Шапағат ... ... – 120 ... «Абзал и К» ТС-гі
– 120 тн/тәулік қуаттылықпен жұмыс атқарады. Атап ... ... ... және ... ... ... елінің, ал «Қазақстан күріші» АҚ-ы,
«Томирис ЛТД» ЖШС-гі және «Шапағат ЛТД» ... ... ... ... қондырғыларымен жабдықталған.
Ауыл шаруашылығы саласына отандық ... ... ... ... 3 жылда 11 млрд. 444 млн. теңге инвестиция енгізілді.
Соның ішінде ауыл ... көп ... ... «Шапағат ЛТД» ЖШС,
«Томирис ЛТД» ЖШС, «Абзал и К» ТС, ... ... ЖШС және ... АҚ-ы. ... ... ... облыста жаңа техникалардың саны
көбейіп, Жалағаш ауданында машина технологиялық станса ... ... ... ... ... 527 ауыл шаруашылығы техникалары
алынды, оның ... 62 ... ... негізде, 56 техника МТС арқылы
алынды. Ал, қалған техникалар инвесторлар арқылы алынған.
Қазалы ... ... ... ... өңдеу зауыты 3 сорттан жоғары
сортқа дейінгі ... ... ... ... бар. ... 5 жыл ... ... былтыр ғана оңтүстік корейлік мамандарының қатысуымен қайта
модернизациядан өткізілген. Соның нәтижесінде бүгінгі ... ... ... мың ... астықты өндіріп шығаруда. Ал, өндірілген сапалы өнім
Қырғызстан, ... ... ... және ... жеткізіледі.
Күріш шаруашылығының әрбір нақты кәсіпорындарының өмір тіршілігі үшін
интеграция ... ... ... ... ... ... және ... элементтерінің қызмет ету тиімділігін қамтамасыз ету, рыноктық
орта өзгерістеріне бейімделу, т.с.с. ... баға ... ... ... өндірісіндегі кластерлік тәсіл күріш шаруашылығы ... ... ... ... элементтері мен және тетіктерімен:
басқарумен, еңбекпен өндірісті ынталандыру, ... мен ... өмір ... мен ... өндірісіне жағдай жасайтын, толық
коммерциялық есеп ... ... ... ... ... байланыста болуы керек.
«Жихан холдинг» компаниясының еншілес кәсіпорыны «Шапағат ЛТД»
ЖШС-де облыстың ... - ... даму ... ... ... жаңа ... іске ... Зауытта күріш салысын
өңдегеннен кейінгі құрамы 55-56% ақ күріш, 8-10% ақ ... 11-13% ... ... ... ... ... ақтаумен қатар мал азығын, басқа да түрлі
өнімдерді шығарумен айналысады. ... өнім 5кг, 10кг және 25 ... ... ... салынып тұрғындарға ұсынылып отыр.
Демек, күріш қалдығы осы уақытқа дейін дұрыс, өз ... ... ... ... ... ... болуы керек. «Шапағат ЛТД» ЖШС-тің
экономикалық көрсеткіштеріне тоқталамыз. Ауылшаруашылығын өркендетуде күріш
кластерін дамыта отырып, бәсекелестікті ... ... ... ... қуатты арттыру, персоналдарды ... ... ... ... ... ... халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын ... ... ЛТД» ... ... ... ... зауыттың негізгі экономикалық
көрсеткіштері және даму ... ... ... |2011ж. |2012ж. |2013ж. ... ... түске табыс, мың |366249 |476123,7 |623722,0 |
|теңге | | | ... ... ... мың ... |325594 ... |545955,9 ... ... мың ... |40655 |59363,4 |77766,1 ... шығындары, мың теңге |28460 |35575 |45536 ... ... мың ... |12195 |23788,4 |32230,1 ... саны, адам |52 |75 |85 ... ... мың ... |561,6 |937,5 |1530,0 |
|1 ... ... табыс мың |234,5 |317,1 |379,1 ... | | | ... майы ... ... ... тәуір тамақ (салат) майларының,
яғни арахис, зәйтүн және басқалары сияқты ... ... ... бұл май кондитер заттарын, майонез, әр түрлі салаттар мен ... ... ... ... ... АҚШ, Жапония, Индия,
Пәкстан, Қытай және ... да ... ... ... Бұл ... ... есебінде күрішті сорттау өндірісінде қалдық болып есептелінетін
күріш ұнтағы пайдаланылады. ... ... осы ... ... ... қалдықтарды өңдейтін кәсіпорындар жоқтың қасы. Күрішті ... ... ... ... және басқа да қосымша ... ... тек ... жем ... пайдаланылады.
Күріш ұнтағынан алынған майда 5%-ға дейін күріш балауызы ... ... ... ... балауыздың аз болуы отандық косметика
өнеркәсібінің кеңеюіне теріс ықпал етуде. Негізінен парфюмерлік ... ... ... шет ... әкелінетін қосымшалар, мысалы –
карнауб балауызы қолданылады. Ал күріш балауызының сапасы жөнінен ... кем ... ... ... май және ... алудың
технологиясын әзірлеу және енгізу кондитер, медициналық ... ... ... үшін ... ... және нан ... ... тиімді пайдалануды кеңейтеді. Осы технологиялық
процестегі екінші өнім (шрот) ұзақ мерзімге сақтауға ... ... ... ... ... ... ... күріш
балауызының технологиясы қалдықтардан тек Қызылорда нан ... ... мың ... күріш ұнтағы) 3 мың тоннадан ... ... майы және ... кем емес ... балауызы алынады.
Күріш салысын өңдеу кезінде 12-14%-ға ... ... ... ... ... ... есептелінеді, себебі одан жылу өткізбейтін
және құрылыс материалдары мен электрон өнеркәсібінде ... ... Жыл ... ... ... 15% ... 80% органикасы және 5%-ға
дейін калий, магний, фосфоры және калцийі бар 5,0 мың ... ... ... ... ... ... ... болуы оны күріш үшін
тыңайтқыш ретінде кәдеге ... ... ... ... бұл ... ... 1 тонна кремний. Күріштің қауызын кәдеге жарату
органикалық және ... емес ... ... ... ... бар аналогтарына қарағанда ... ... қол ... ... және ... елеулі өзгешелігі бар. Қазіргі кезде күріш сабанын өртеу
қоршаған ортаны ластайтын болса, ал басқа елдерде қағаздың ... ... ... ... және арзан жіптерді, қанаттарды және қаптарды,
сонымен бірге қалпақтар, ... үйге ... аяқ ... циновкілер,
сөмкелер, кілемшелер және де үй ... ... ... да ... пайдаланылатын бағалы шикізат болып есептелінеді. Қытай мен
Үндіқытай елдерінің шаруа ... ... ... ... ... көбейту үшін елеулі рөл атқаратын саңырауқұлақтарды өсіру үшін кең
қолданылады. Күріш сабанының құрамында 50%-ға дейін ... 11,7% ... ... ... (көбіне кремний қышқылы) 14,6% болады.
Қызылорда облысында ірі инвесторлар «Абзал и К», «Дихан», «Алуан-
Ас» ЖШС заманға сай өнім ... ... ... ... ... ... и К» ЖШС күрішті ұзақ мерзім сақтайтын ... ... ... Бұл – біз үшін әлі аз ... Өйткені Жолдау жауапкершілігінде
ауылшаруашылық өнімін өндіруге ... ... ... бар. Бір ... өнім ... ... Күріш майы, крахмал, спирт, тағы басқа да өнім
өндіруді ... ... ... тез ... үшін бірінші кезекте жергілікті
бюджеттен қаржыландырылатын Қызылорда облысында жұмыс істеп тұрған бизнес-
инкубатор негізінде ... ... пен ... ... ... ... кәсіпкерлікті дамыту мақсатында кішігірім өндірістерді құру
қажет. Отандық ... ... ... ... ... кері факторларына өнімдердің өзіндік құнын көтеріп жіберетін
өндірістегі шығындардың жоғары болуы, оның ішінде ... ... ... ... ... ... күріш жүйесі әзірленіп,
игерілгеннен бері қолданылатын ... ... ... бойынша
өсіреді. Оның мәнісі мынада, егіске ... және ... себу ... құрғақ жерлерде жүргізіліп, күріш және ақ дақылдар алмасып отыратын
күріш-жоңышқа ауыспалы ... ... ... Ұзақ мерзімді
технологиялық тәуелділікке түспес үшін және шет елдерден технологияның тура
импортынан шығу үшін ... ... Азия және ... ... ... жағдайға көндігетін күріш өндірудің технологияларын зерттеу және
әзірлеу ... ... ... ... ұйымына кіру жағдайында күріштің сапасын жақсарту
және нарықтық баға құрылымының ерекшеліктері
Қазіргі кезде, күріш ... ... ... ... ... ... жүйесіз және қарама-қайшылыққа енжар енгізудің
нәтижесінде өркениетті ... ... ... көз жеткізілуде
әлемдегі шаруашылық субъектілердің тәжірибесі бұл ... ... ... ... ... ... ... белсенді
түрде араласуы қажеттігін көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... тиімді жұмыс тәсілдерін қалыптастыру болып
табылады.
Бәрімізге белгілі, нарық – бұл ... ... ... яғни ... ... өндірісін бөлу негізінде, оның дамуына жағдай жасайды. Осының
салдарынан күріш шаруашылығын ... ... ... шығуы
аймақтық нарықтардың сыйымдылығы мен ең қолайлы жағдай ... ... ... ... нарықтың барлық сараланымы фирмалық құрылымдары,
конъюктурасын дамыту үрдісінің қысқа ... және ұзақ ... ... ... тиіс.
Қазақстан Республикасы күрішінің агронарығы Оңтүстік Қазақстан,
Алматы және Қызылорда аудандарының тауарлы ... ... ... қоса ішкі нарықта импорттық өндірістің өнімдері де, атап ... ... ... де ... ... айта кету ... ... күріштің бағасы өндірістік шығындардың орнын жаппайтындықтан
ауылшаруашылығы тауарын өндірушілердің ... сай ... ... ... ... ... баж салығы белгілі бір
деңгейде бағаның көтерілуіне ықпал етті. Осыған сәйкес, күріштің ... ... ... ... ... ... пен ұсыныс күріш бағасының деңгейіне тікелей үстемдік
жасайды. Алайда сұраныспен қатар бағаның деңгейіне күріштің ... да ... ... ... ол ... ... ... ең жоғарғы баға деңгейін
белгілеуге мүмкіндік болған ... ... көп ... мол табысты
сатып алып – сатушылар, яғни делдалдардың ... ... ... ... ... ... ... деңгейін анықтайтын
факторлардың ішінде ең маңыздысы баға мен ... ... ... ... ... нәтижесінде, әсіресе соның ішінде күріш дәніне салыстырмалы
тұрақтылығы мен дәстүрлік пайдалануы жағдайында ... әсер ... ...... бағасының шамасы мен динамикасы ... ... ... ... және оны бірін бірімен толықтырып
отыратын азық-түлік тағамдары ... ... ... ... етеді. Бір жағынан, күрішті шығыс халықтарының дәстүрлі тұтынуы ... ... пен ... ... ... ... тіпті өзара
ауыстыратын және оларды толықтырып отыратын ... бар ... ... ... дәні ... толық ие болады.
Осылайша, күріш дәні азық-түлік өнімі ретінде оң табыстар
негізінде сұранысқа ие бола ... ... бір ... ... ... ... ... еліміздегі азық-түлік өнімнің алғашқы
орындарын ұн, нан, содан кейін ақ күріш ... ... бола ... ... ... Сұраныстың маңызды сипаты – бұл өнім ... ... ... ... анық. Сондай-ақ, экономика заңдарынан белгілі, өнім
бағасының төмендеуіне тек басқа жағдайлар кезінде сұраныс ... ... баға мен ... ... ... кері (теріс) байланыс
жүзеге асуы мүмкін.
Бір жағынан алып қарағанда, тұтынылатын күріштің бағасының өсуі
ауылшаруашылығы тауарын өндірушілердің табыс ... әсер ... ... ... ... ... күріштің қорлары да дән сақтайтын жерлер де
болмаған. Сондай-ақ, ішкі астық нарығындағы ... бір ... ... ақ
күрішке 280-400 АҚШ долларының шамасында болуы тиіс, тек ... ... ... ... ... ... бір деңгейде астық
нарығының қажет етуіне сай, күріш егіс көлемін көбейту мақсатында оны ... ... ... Айта ... ... ... ... шығудың
өзі, тауарлы күріштің сапасын жоғарлатумен қатар жүруі тиіс. Осы ... ... ... мүмкін және сапасы жағынан әлемдік достастықтың күріш
шаруашылығының ... ... жол ... ... ... ... ... түрлерін көбейту қажеттілігі туады. Мұндай жағдайда сыртқы
сауда ... шығу ... ... ... ... ... ... мен ұлттың және мемлекеттің абыройын қорғау ... ... ... баға ... ... ... ... кезінде шаруашылық өнімінің сапасын жақсарту арқылы қол жеткен халық
шаруашылығының жетістігі немесе ... ... ... ... ... тұқымының сапасы бастапқы мөлшері (ылғалдылық,
сорт, салмақ) қатаң тәртіппен реттелген.Күріш өнім сапасының көрсеткіштерін
бұзу ... ... ... ... ... жасауға әкеледі. Күріш
шаруашылығы субъектілерінің өнімдері қара күрішті ақталған күріш дәні ... ... ... ... ... ... мөлшері секілді
шарттарды анықтайды. Әртүрлі ... ... сол ... ... ... оның ішкі және ... астық нарығындағы қажеттілігін анықтайды.
Сондықтан, осы ... ... ... ... мен ... ... өнімнің сапалық көрсеткіштерін пайдалану, есепке алу және талдау
үлкен мәнге ие [43].
Қазіргі уақытта бірнеше баға ... ... ... ... ол ... де ... қарай көрсетілмейді.Ал нарықта сұраныс пен ұсыныс күріш
шаруашылығы өнімінің сапасын есепке алады.
Шаруашылық тауарын өндірушілердің табысын олардың еңбегіне, осы ... ... ... етіп ... ... қатынастар арқылы бүкіл тауарлы-
ақшалай қатынастарды белсенді пайдаланудың сатып алу және сату процестері
жүзеге асырылады. Нарықтық қатынастардың ... ... пен ... ... баға белгілеу мәселелері мен нарықты ұйымдастырудың ... ... ... Өнімді сату деңгейі өндіріс жағдайында тұтыну
саласына өту үдерісін айқын ... және ... ... өндірушілердің
өндірістік қаржылық қызметін қорытындылайтын буын болып саналады. Бірақ ең
маңызды мәселенің бірі - өнім ... ... ... ... ... өнімін өндірушілер егінді жинап болғаннан кейінгі өнім ... жете мән ... ал ол ... өнімнің өзіндік құнына әсер
етеді.Тек күріштен басқа да ... ... ... оны ... ... ... және ... жеткізу де маңызды қағида.
Күріш шаруашылығын аграрлық қалыптастырудың біршама бөлігі нарық
жағдайына икемділігін және ... ... ... жағдайында
жұмыс істей алмайды.Сонымен, нарықтық қатынастар жағдайында тек ... ... және ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілері ғана жұмыстарын жандандыра алады.
Нарық конъюктурасы – бұл ... пен ... ... ... ... ... ... тұтынушылармен, бәсекенің
деңгейі және түрімен ... ... ... ... ... конъюктурасы туралы қорлардың көлеміне, құрылымына және сапасына,
баға, ... ... ... мен ... алу ... ... тар
өнімді өткізуге мүмкіндік жасайды.
Тауардың бәсекеге жарамдылығы туралы түсінік өнім сапасын
жоғарлату мәселесімен, ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Өнімнің сапасы – бұл оның ... ... ... бір қажеттілікті қанағаттандыратын ... ... ... ... ... ... ... қызмет үдерісінде өндірілген өнімнің бір бөлігін
шаруашылық ... ... ... бөлігін әртүрлі өткізу каналдары
бойынша босатады.Өңдірілген ... ... ... ауыл ... ... арасында сондай-ақ тауар өндірушілер мен тұтынушылар
арасында көлденең байланыс жүзеге асырылады. Демек, ... ... ... ... ... құрылымдарға, халыққа, жұмысшыларға
сату және тағы ... ... ... ... ... ... ... қоғамның тамақтандыру кәсіпорындарымен тікелей байланысы біршама
тиімді.
Бұл ауылшаруашылығы өнімінің өндірістік барлық сатылары бойынша,
тасымалдау, ... және ... ... ... ... нақты
шаралардың бірі байланыстарды кеңейту,бұдан басқа, ең ... ... ... ... көп ... ... өнімді дайындау шығындарын
азайтады. ... ... ... ... ... тетігін ұйымдастыру
қажет: ұдайы өндіріс – тасымалдау – өңдеу – ... ... ... ... ... ... ... өндірісінің бұл кезеңінің қызметін жүзеге асыру барлық
тауар ... ... ... ... ... ... және ... кезінде, осы сұрақты орындаушы Үкімет, Аудандық ... ... ... ... ... әртүрлі шаруашылық
субъектілерін тік жіне көлденең деңгейде кооперациялау мен ... ... тиіс ... ... барлық қажетті шарттарды орындау арқылы егіс
көлемінің бір ... ... ... ... бірдей емес, ол
өнімнің өзіндік ... ... ... Бұл өз ... күріш
шаруашылықтарындағы селекциялық жұмыстарымен, сондай-ақ, ... ... ... де ... ... күріш
өнімділікке сондай-ақ, күріш сорттарының ... ... де ... Ол өз ... ... ... бір ... сақтауды талап
етеді .
Меншік формасы мен шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... тұқымды, тыңайтқыш сатып алу және
иемдену және өсіру технологиясының ... ... ... ... ... ала отырып, болашақта Қызылорда ... ... ... ... түрлерін орналастырып егу қажет.
Оңтүстік аймақта кең таралған күріш сорты ... ол ... ... ... жерінің 80 пайызын алады. Ал «Кубань-3» сорты
Арал ... тек ... ... сондай-ақ, Сырдария ауданында
(орталық аймақ) өсіріледі. Аз мөлшердегі егіс көлемін «Приман» ...... және ... ... – 50 ... алады.Бірақ күріштің бұл
сорттарының агрономиялық және биологиялық ерекшеліктері әртүрлі, ... ... ... технологиясын сақтауды талап етеді, ал күріш
егетін субъектілерде олар барлық ... ... ... ... ... төмендейді.
Сондықтан Арал аймағы агроэкология тәжірибесі және
ауылшаруашылығы ... ... ... ... ... негізінде күріштің бұл сорттарын егу кезінде минералды тыңайтқышты
енгізу мөлшерін ... ... ... ... Аудандағы күріш өсіретін
әртүрлі шаруашылықтардың өндірісін көпжылдық зерттеу және ... ... ... ... ... ... тыңайтқышты сүдігер
жыртуды енгізуге бейімді, ал ... ... ... ... ... бейімділігі байқалады.
Сонымен бірге, күріш сорттық ерекшеліктерді есепке ала ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ,
«Маржан» сорты «Кубань-3» және басқа да сорттарға қарағанда экологиялық
факторларға төзімді, ... өзі де өте ... ... ... қатар, «Маржан»
сортының аспаздық сапасы басқа сорттарға ... өте ... ... өндірістік дәрежеге жеткізіліп, егістікке себуге рұқсат алған
«Арал-202» деген сорт ... ... ... ... ... ... тұқым саласын дамытуда да ілгерлеушіліктер бар. ... ... ... ... ... ... «Түгіскен» және
«Қарауылтөбе» мемлекеттік кәсіпорындары мен «Ақжарма» ЖШС шұғылданады.
Соңғы жылдары Сырдария ауданының күріш ... ... ... ... ... ... көлемін 63-68 мың гектар деңгейінде
анықтауды, құрғақ дақылдардың «астық үшін ... ... ... ... ... ... етеді, бұл жерді суландыру жағдайында суды үнемдеуге
мүмкіндік береді. Сондай-ақ, дәл ... ... ... ... өз кезегінде ауыспалы егіс құрылымын 115 мың ... ... 17,5 мың ... ... бұл ... ... жем базасының жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.
Күріш өсіретін шаруашылықтарда соңғы ... ... ... ... құрылымы жиі сақталынбайтын болды, сондай-ақ,
ауыспалы егіс, оның ішінде көпжылдық шөптерді және ... да ... ... ... ... ауыспалы егісі
дақылдарының өнімінің шығымдылығы төмендейді.
Осыған орай, күріш өсіретін шаруашылық салаларындағы өндірістік
шығындарды ... ... ... ... факторларын жүргізу, шаруашылық
жүргізудің шығынға қарсы нарықтық механизмін қалыптастыру және пайдаланудың
қажеттілігі ... ... ... ... иемденуге өндірістік
құралдарды пайдалану мен оның нәтижелерін бөлу де ... ... және ... ... ... мен ... ... арқылы жүзеге асырылуы тиіс.
Аймақтық күріш өсіретін шаруашылықтарында қосымша сала ... малы бар ... ... қой ... ... ... ... материалды-ақшалай және еңбек шығындарының нәтижесінде күріш өсіретін
шаруашылықтардың өндірістік шығындарының ... ... ... ... қой ... ... ... жағдайы бар, мал басы көп, өндірістік
құралдары мен жем ... ... ... ... ... ... арнаулы қой шаруашылықтарында өркендету қажет.
Күріш өсіретін шаруашылықтарда жүргізілетін зерттеу, нарықтық
қатынастар жағдайында негізгі өндірісті ... ... ... ... күріш дақылын өсіретін субъектілерде
шаруашылық субъектілерінің қаржылық ... ... ... беретін
ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеу мен оларды жоғары бағамен өткізу мақсатында
шағын және орта бизнес кәсіпорындарын дамыту қажет.
Ауылшаруашылығы өндірісін ... ... ... әлуетті
толық пайдалану және күріш өндірісінің рентабельділігін көтеру ... ... ... болуы қажет:
• күріш егетін шаруашылықтарда күріш-жоңышқа, жем мен көкөніс ауыспалы
егістерін тиімді пайдалану және минералды тыңыйтқышты ... ... ... ... ... ... жүйеде
дайындалған жерлерге ғылыми негізделген күріш-жоңышқа ауыспалы ... ... ... 50 ... жоңышқа) енгізу;
• шаруашылық аралық және шаруашылық ішкі суландыру ... ... ... ... ... өз уақытында жүзеге асыру;
• ресурстық әлуетті тиімді пайдалану ... ... ... құрылымын анықтап енгізу, өсімдікті қорғау құралдары мен
минералдық тыңайытқыштарды қолдану;
• пайдаланылып отырған материалдық ресурстың әлуетті тиімділігін көтеру
мақсатында ... ... ... қағидаларын кең қолдану. Нәтижесінде
шаруашылықтың ... ... ... ... күріш өндірісін негізгі бағыттар бойынша дамытуды жаңғыртудың
перспективалы жоспарларын дайындау үшін ... ... ... ... жаңа ... ... және тұқым шаруашылығын
химияландыру, күріш ... ... ... ... өңдеу
технологиясын енгізу, ауыл шаруашылығы ... мен ... ... ... ... ... үшін пайдаланылған
ресурстардың тиімділігін арттыру) бірінші кезекте техникалық ... ... ... басым технологияларын анықтау қажет.
Отандық күрішке Қытай өнімі негізгі бәсекелес ... ... ... ... ... күріш басты. Бұған Кедендік одақтың да ықпалы бар. ... ... ... үшін ... ... баж салығының алынып
тасталуы сияқты артықшылықтың көмегі көп. Сонымен қатар, күріштің сапасына,
әсіресе, гендік өзгеріске ұшыраған өнімге ... ... ... Ресейге
қытай күрішін алып келуге едәуір тосқауыл ... ... ... ... ... түрде шешу үшін «Ресей күріші» ... ... ... жоғары болып тұр.
Күріш бағасын көтеру мен ауылшаруашылығы саласын көтермелеудің ... ... ... АҚ ... 30-40 мың ... көлемінде
күріштің мемлекеттік сатып алуын ... да ... ... ... ... құтылудың және жұмысшылардың жалақысын ... ... ... Әрине, ол іске асқанда ғана. Бір күріштен қаншама
өнім алуға ... ... ... ... ... тағы ... да өнім ... керек.
Жалпы, баға саясаты жөнінен көптеген мәселе бар. ... ... да ... ... ... ... 1987 жылы шыққан «Ақмаржан»
сортын пайдалану әлі жалғасып келеді. Жергілікті топыраққа ... ... ... ... жылы ... өнім келгенін мамандар жасырмады. Дегенмен
тұқымның тозғаны шындық. Бұл орайда күріштің жаңа сорттары мен ... ... ... оны ... технологияларын жасап, өндірушілерді
қамтамасыз етуге тиіс «Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты»
ЖШС болып ... ... көп істе ... бар. ... ... шығарған
«Арал – 202» сортын дамыту үшін ... ... ... ... биыл ... ... 75 млн. ... қаражат
бөлінген. Бұл техникалық базаны жетілдіруге жұмсалды. Олар өткен жылы 200
гектарға ... ... биыл 500 ... ... элиталық тұқымды
арттыруды қолға алған. Осыдан ... ... ... ... ... ... бар. Бірақ ол әлі іске аспаған жұмыс. Жалпы ... ... ... бөлінсе бұл жоспарлар іске асары анық.
Қолдағы мәліметтерге сүйенсек, бүгінгі ... ... 3,5 ... ... адам күріш тұтынады екен. Бағалы өнімге сұраныс та ... ... ... ... ... ... 60 ... қамтамасыз
етсе, сыр маржаны шетелдің 10 мемлекетіне экспортқа ... ... ... ... ... ... ... сынды елдер
бар.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Алешин Е.П. И др. Рис, М., 1993; п
2. Жайлыбай К.Н., ... ... ... ... және ... 2001ж
3. Жаңабаев Қ. Ш Саудабаев Т.С Сейітов Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру
технологиясы Алматы ; Қайнар 1994
4. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... -11» Халықаралық ғылыми-практикалық ... ... том VI, ... 2006.- ... Қызылорда облыстық статистика басқармасының 2011-20014 жж. мәліметтері.
6. Жарекешов Х.Б. Территории и социально – экономическое развитие ... ... и ... ... ... ... Нұрышев Ғ.Ж. Ауыл тауар өндірушілері және ... ... ...... ... ... бөл., 1999, 274 ... Елубаев Д. Краснодар-Қызылорда ынтымақтастығы күріш өндірісінде жаңа
табыстарға жол ашты: Бүкілресейлік ... ... ... ... Аудан әкімі қабылдауында // Сыр бойы 2011. 27 ... - 1 ... Қ.Р. Ауыл ... ... ... ауданында күріш кластерін
дамыту жөніндегі пилоттық аумақтық жұмыс тобын құру туралы ұсынысы:
Астана, №718 ... 2011, – 30 ... – 20 ... ... А.К. ... ... ... жүйелерінің тұздылық
режимі» Жаршы №8, 2013 жыл.
11. Жалғасова Г. Асыраушы ... ... ... Аудан ауыл шаруашылығы
басқармасының бастығы ... ... // Сыр ... 2010,16 қаңтар, 2
б.
12. Жайлыбаев К.Н., Таутенов И.А. «Күріштің сорттық технологиясы» ... 2011 ... ... Ә., ... М.Ш., Құлтасов Б.С. Жәкешов К.С. Ауыспалы күріш
егістігіндегі жаңа технологияны өндірісте пайдалану// Қорқыт ата атындағы
ҚМУ Хабаршысы - 2001 ... ... ... И.С. Дариямен аты бір дархан аудан: Алынған асулар, көрінген
көкжиектер// Егемен Қазақстан. 2010- 27 ... ... ... ... ауыл шаруашылығы басқармасының 2011-2014жж.
мәліметтері.
16. Әбішұлы Қ. ... ... ... жүйе // Сыр бойы ... - 1,2 ... ... Т., Сыр ... және кластерлік жүйе: аймақтың даму
бағыттары // Қызылорда -2013. 26 ... - ... ... Е. ... ... қалай қаржыландырылады?// Егемен
Қазақстан,2010, 16 мамыр,-46.
19. Сыдықов К.С Жапбарханова М.С. Өнімнің ... ... ... - ... 2011. - 67 ... ... К.Н. ... күріш өндірісінің дамуы // Жаршы, 2009, ... ... С. ... ... ... ... ... Қызылордада
өткен көшпелі семинар кеңестен. // Егемен Қазақстан 2013. 24 ... ... ... Қ. Жаңа бағдарланған күріш шаруашылыгын қиындықтан алып
шығуды көздейді. Күріш шаруашылығын дамытудың ... ж ... ... // Сыр бойы 2010 -13 ... 1-2 ... ... Д. ... ынтымақтастығы күріш өндірісінде жаңа
табыстарға жол ашты: ... ... ... ... институтының
ғалымдары Аудан әкімі қабылдауында // Сыр бойы 2012. 27 ... - 1 ... ... Т. ... қауызы да кәдеге жарайды // Егемен Қазақстан
2012. 27 қаңтар, ... ... Ж. Ішкі ... рыногы қорғауды қажет етеді // Сыр бойы. 2011-
29 ... 2 ... ... С.М. ... ... арттыру жолдары // Жаршы, 2014, №7,
Б.28-31
27. Шарақымбаев Ж.Ш., Г.И.Бекова. «Күріш дақылы және минералды тыңайтқыштар
қолдану» ... №, 2012 жыл ... ... Р.Е. ... қолдану жүйесі. Алматы. Қайнар 1997, 30 б.
29. Наурызбаев А.Ж. ... ... ... в ... ... ... наук: 05.10.98. - Алматы, 1998. – 17 с ак
30. Үмбет Ә. Күріштің жаңа сорттары диқандар сенімін ақтады: ... ... ... ... бірі - ауыл ... // Сыр бойы 2012.24 ... ... Б. Атағы көпке ... «Сыр ... ... отандық
инвестордьщ айтулы істері «Қазақстан күріші» ААҚ жұмысы туралы// Жас Алаш
2013. 19 шілде, -86.
32. Жалбырова С. Күріш өндіруші шаруашылыктардағы ... ... ... ата ... ҚМУ ... 2000 №2 (6) 3-8 бб.
33. С.И. Қошқаров, Е.Н. Әлімбаев, Ж.М. Абуов. ... ... ... суын ... ... мәселелері. Ғ 96. Ғылым, білім ... ... ... ... // Жас ... еңбектерінің
жинағы / Қызылорда; Тұмар, 2010.
34. С.И. Қошқаров, Е.Н. Әлімбаев, Ж.М. Абуов. Қызылорда ... ... суды ... ... ... №1(31) 2011.
35. Байбосынова С.М. Күріштің сапасын арттыру жолдары // Жаршы, 2014, ... ... ... ... ... ... институты 2011-2014 жж.
мәліметтері.
37. Бакиров Ш., Бапаев Б. ... ... ... в ... ... ... ... Әбішұлы Қ. Күріш өндірісіндегі кластерлік жүйе // Сыр бойы 2012-21
сәуір, - 1,2 бб.
39. Ақберген Е. ... ... және ... ... Сыр ... ... ... -2 б.
40. Бегалиев К.Б., «Қызылорда өңірінде ... ... ... кластерлік негізде дамыту» Жаршы №10, 2012 жыл.
41. Елубаев Д. Күріш кластерін қалай қалыптастырамыз. // ... ... 21 ... 5 ... Қ.Р. Ауыл шаруашылық Министрлігі. Сырдария ауданында күріш кластерін
дамыту жөніндегі пилоттық аумақтық жұмыс ... құру ... ... №718 ... 2013, – 30 ... – 20 б.
43. Пірназар С. Күріш өндірісі көкжиектегі күрделі мәселелер: Қызылордада
өткен ... ... ... // ... ... 2012. 24 ... ... Костин Л.А. Эффективность производства и качество работы: вопросы
теории и ... - ... ... 1998. – 229 с.
45. Ғылыми зерттеу институты. Ауыл шаруашылығы дақылдарының элиталық тұқым
шаруашылығын дамыту жөніндегі ... ... ... - 2013. –
12 ақпан. – 13 б.
46. Блеутаева К.Б. Аграрлық ... ... ... және ... ... №3-4, ... Дәулетбекқызы Б. Атағы көпке мәшһүр «Сыр маржаны» немесе отандық
инвестордьщ айтулы істері «Қазақстан ... ААҚ ... ... Жас ... 19 шілде, -86.

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қызылорда экологиялық ахуал20 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау24 бет
«батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау туралы37 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь