Сезім түсінігі

1. Сезiм жөнiнде түсiнiк.
2. Сезiм ерекшелiктерi.
3. Сезiм қызметтерi.
4. Сезiм негiздерi.
5. Сезiм түрлерi.
Қоршаған ортада кезiккендердiң бəрi адамда оларға деген қандай да бағамдау
қатынасы мен сезiмдер пайда етедi. Олардың бiрi ұнап қуантса, екiншiсi
қапаландырып, жеккөрушiлiк тудырады. Сезiм түрi сан алуан. Төнiректегi нысандардың жеке қасиеттерi мен сапаларының өзi де адамның белгiлi сезiмiне
себепшi болады, мысалы, түсi ұнамайды, дауысы жағымсыз, дəмi татымсыз ж.т.с. Өмiр жағдайлары мен тұрмыс оқиғалары күрделiрек сезiмдерге себепшi келедi. Сезiм ауқымы өте кең: өкiнiш пен қанағаттану, қуаныш пен қорқыныш, таңдану мен жеркену мұндай сезiм түрлерiн шексiз келтiруге болады. Сезiм бұл адамның қоршаған болмыс заттары жəне құбылыстарымен қатынас жасауынан туындаған əр қилы формада көрiнiс беретiн толғаныс, күйзелiстерi. Адам сезiмi тiршiлiк үшiн керектi де пайдалы қасиет. Толғаныссыз өмiр өшкен өмiр. Ұлы ғұлама А.Науаи "Сезiмсiз адам кесек, махаббатсыз адам – есек" деген екен. Көп сезiмдерге адамның өзi құштар. Егер сол сезiмдер қандай да себептермен болмай қалса, адам "эмоциялық ашырқауға" келiп, оның орнын толтыру үшiн əнкүй тыңдайды, əсерлi фильмдер көрiп не қымқиғаш оқиғалы кiтаптар оқиды. Психологтар көп заманнан берi осы сезiм мəселесiнiң төркiнiн ашумен айналысуда. ХVIII-ХIХ ғасырларда бұл сұрақ төңiрегiнде ортақ көзқарас пайымдалмады, дегенмен интеллектуалистiк теория бағыты кең өрiс алды. Бұл бағыт мəнi адамдағы барша органикалық көрiнiстердiң негiзi психикалық құбылыстардан деген тұжырымнан шығарылды. Немiс психологi Гербарттың ұйғарымы бойынша барша сезiмдiк дүниенiң iрге тасы елестер деп саналды. Бұл теорияға орай сезiмелестер арасындағы байланыстарға сай қарама-қайшылықтарға жауап ретiнде жүзеге келедi. Мысалы, дүниеден өткен адамның бейнесiн тiрiлермен салыстырудан қайғы пайда болады. Өз негiзiнде бұл кейiп ырықсыз көз жасын төгуге не жалпы қасiреттi күй бiлдiрушi əрекетқылыққа себепшi болады. Немiс ғалымы В.Вундт та осы бағытты қолдады, бiрақ оның тұжырымдары эклектиктi, яғни əртүрлi психологиялық қарамақарсы көзқарастарды қалай болса, солай қоса салуға негiзделген едi. Оның пiкiрiнше эмоция бұл алдымен сезiмнiң елес жүрiсiне тiкелей ықпал етуiмен сипатталатын адамның iшкi өзгерiстерi, ал кей жағдайда, iшкi өзгерiстердiң сезiмге əсерi, ал органикалық процестер эмоцияның
салдары ғана.
Эмоцияның қазiргi заман тарихы У.Джемстiң 1884 ж. жарияланған "Эмоция деген не" атты мақаласынан басталды. У.Джемс жəне бұған байланыссыз Г.Ланге пайымдаған теория бойынша: сезiмнiң туындау себебi сыртқы ырықты қозғалыстар, сонымен бiрге, iшкi ырықсыз жүрек толғаныстарынан болатын адамның кейiп өзгерiстерiнен. Осы өзгерiстерден туындайтын адам əсерлерiнiң бəрi эмоциялық күйдi танытады. "Бiздiң қайғыруымыз жылағанымыздан; қорқуымыз қалтырауымыздан; қуанғанымыз
күлгенiмiзден" (У.Джемс). Сонымен, эмоция салдары болған дене шетiндегi (перифериялық) органикалық өзгерiстер, ғалымдар ойынша, сезiмдер себебiне ауысады. Осыдан эмоциялардың ырықты реттелуiнiң қара дүрсiн түсiнiктемесi берiледi: мысалы, ұнамды эмоцияға тəн əрекеттердi əдейi жасаумен қажет болмаған қасiрет сезiмiн басуға боладымыш. ДжемсЛанге тұжырымы бiрқанша қарсы көзқарастар пайда еттi. Негiзгi сын айтқан У.Кеннон: əртүрлi сезiмдерге байланысты жауап əрекеттер бiрбiрiне өте ұқсас, сондықтан олар адамның саналуан эмоциялық қасиеттерiне сай келе бермейдi.
Психологтардың үлкен тобы сезiмдi жайкүйлiк қалып аймағынан шығарып, дененiң əсер еткен жағдайға, оқиғаға болған жауап əрекетi деп танығанды жөн көредi. Мұндай
1. Вилюнас В.К. Психология эмоциональных явлений. М. Издательство МГУ, 1976
2. Выготский Л.С. Эмоции и их развитие в детском возрасте. М. 1982 Т.Г.
3. Никифоров А.С. Эмоции в нашей жизни. М. 1974
4. Психология эмоции. Тексты лекций. М. 1984.
5. Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М. 1981
6. Израд К.Е. Эмоции человека. М. 1980
7. Вартанян Г.А., Петров Е.С. Эмоции и поведение. Л. 1989
8. Гаврилова Т.П. О воспитании нравственных чувств. М. 1984
9. Якобсон П.М. Эмоциональная жизнь школьника. М. 1966.
10. Қосымша ғаламтор көзі.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті
Педагогика және Психология Институты
СОӨЖ
Пәні: Жалпы және салыстырмалы ... ... ... ... Психология мамандығының
1курс студенті Идрисова Р.Т.
Тексерген: психол.ғ.к. доцент Орманова З.Қ.
Алматы, 2015
Жоспары:
* Сезiм жөнiнде түсiнiк.
* Сезiм ... ... ... ... ... ... түрлерi.
Пайдаланған әдебиеттер:
* Вилюнас В.К. Психология эмоциональных явлений. М. Издательство МГУ, ... ... Л.С. ... и их развитие в детском возрасте. М. 1982 Т.Г.
* Никифоров А.С. Эмоции в ... ... М. 1974
* ... эмоции. Тексты лекций. М. 1984.
* Симонов П.В. Эмоциональный мозг. М. 1981
* ... К.Е. ... ... М. 1980
* ... Г.А., ... Е.С. Эмоции и поведение. Л. 1989
* ... Т.П. О ... ... чувств. М. 1984
* Якобсон П.М. Эмоциональная жизнь школьника. М. 1966.
* Қосымша ғаламтор көзі.
1. Сезiм жөнiнде ... ... ... бəрi ... ... ... ... да бағамдау
қатынасы мен сезiмдер пайда етедi. Олардың бiрi ұнап ... ... ... тудырады. Сезiм түрi сан алуан. Төнiректегi нысандардың жеке қасиеттерi мен сапаларының өзi де адамның белгiлi сезiмiне
себепшi болады, мысалы, түсi ... ... ... дəмi татымсыз ж.т.с. Өмiр жағдайлары мен тұрмыс оқиғалары күрделiрек сезiмдерге себепшi ... ... ... өте кең: ... пен ... ... пен қорқыныш, таңдану мен жеркену мұндай сезiм түрлерiн шексiз келтiруге болады. Сезiм бұл адамның қоршаған болмыс ... жəне ... ... ... ... əр қилы ... көрiнiс беретiн толғаныс, күйзелiстерi. Адам сезiмi тiршiлiк үшiн керектi де ... ... ... өмiр ... өмiр. Ұлы ... А.Науаи "Сезiмсiз адам кесек, махаббатсыз адам - есек" деген ... Көп ... ... өзi құштар. Егер сол сезiмдер қандай да себептермен болмай қалса, адам "эмоциялық ашырқауға" келiп, оның орнын ... үшiн ... ... ... ... көрiп не қымқиғаш оқиғалы кiтаптар оқиды. Психологтар көп заманнан берi осы сезiм мəселесiнiң төркiнiн ашумен айналысуда. ... ... бұл ... ... ... көзқарас пайымдалмады, дегенмен интеллектуалистiк теория бағыты кең өрiс алды. Бұл бағыт мəнi адамдағы барша органикалық көрiнiстердiң негiзi психикалық құбылыстардан ... ... ... ... ... Гербарттың ұйғарымы бойынша барша сезiмдiк дүниенiң iрге тасы елестер деп саналды. Бұл теорияға орай сезiмелестер арасындағы байланыстарға сай қарама-қайшылықтарға ... ... ... ... ... ... өткен адамның бейнесiн тiрiлермен салыстырудан қайғы пайда болады. Өз негiзiнде бұл кейiп ырықсыз көз жасын ... не ... ... күй ... ... ... болады. Немiс ғалымы В.Вундт та осы бағытты қолдады, бiрақ оның тұжырымдары эклектиктi, яғни ... ... ... көзқарастарды қалай болса, солай қоса салуға негiзделген едi. Оның ... ... бұл ... ... елес ... тiкелей ықпал етуiмен сипатталатын адамның iшкi өзгерiстерi, ал кей жағдайда, iшкi өзгерiстердiң сезiмге əсерi, ал органикалық процестер эмоцияның
салдары ғана.
Эмоцияның қазiргi ... ... ... 1884 ж. ... ... деген не" атты мақаласынан басталды. У.Джемс жəне бұған байланыссыз Г.Ланге пайымдаған теория бойынша: сезiмнiң туындау себебi сыртқы ырықты қозғалыстар, ... ... iшкi ... ... ... болатын адамның кейiп өзгерiстерiнен. Осы өзгерiстерден туындайтын адам əсерлерiнiң бəрi эмоциялық күйдi танытады. "Бiздiң ... ... ... ... ... ... ... эмоция салдары болған дене шетiндегi (перифериялық) органикалық өзгерiстер, ғалымдар ойынша, сезiмдер себебiне ауысады. Осыдан эмоциялардың ырықты реттелуiнiң қара ... ... ... ... ... ... тəн əрекеттердi əдейi жасаумен қажет болмаған қасiрет сезiмiн басуға боладымыш. ДжемсЛанге тұжырымы бiрқанша қарсы көзқарастар пайда еттi. Негiзгi сын ... ... ... ... байланысты жауап əрекеттер бiрбiрiне өте ұқсас, сондықтан олар адамның саналуан эмоциялық қасиеттерiне сай келе ... ... ... тобы ... ... ... аймағынан шығарып, дененiң əсер еткен жағдайға, оқиғаға болған жауап əрекетi деп ... жөн ... ... ... ... еңбектерiнде де берiлген. Эмоциялық əрекеттердiң көбi өздерiнiң пайдалы болуымен қажет, мысалы, жануар қаһары жауын қорқыту үшiн ... ... ... кейбiрi өткен эволюциялық дамудың бiр кезеңiнде қажет болған əрекеттердiң нəсiлден нəсiлге ауысып келе ... ... ... ... ... ... бiр ... бiздiң маймыл тектес бабаларымызға қауiпқатер төнгенде ағаш бұтақшаларын берiк ұстауға жəрдемiн тигiзген. Кейiн бұл теорияны Э.Клапаред жалғастырды. Ол ... да бiр ... ... ... кезiккен жағдайға икемделе алмауынан (адаптация). Егер адам қашып, құтыла алатын болса, ешқандай қорқыныш сезiмiне түспейдi" деп ... ... бiр ... ... тобы сезiм табиғатын адамның ақылой (когнитив) мүмкiндiктерiмен
байланыстырады. Олар iшiнде Л.Фестингердiң сана үйлесiмсiздiгi ... ... ... өз ... Бұл ... мəнi: адам бiр нысан жөнiнде бiрiне бiрi психологиялық қарсы екi пайым ортасында таңдау ете алмай, күйзелiс эмоциясына түседi, яғни ... ... ... ... ... ... ... Ал iсəрекеттiң нақты нəтижесi мен көзделген ниет өзара сəйкес келсе, адамда жағымды сезiм туады. ... ... ... екi жолы бар: 1) өз ... ... сəйкес өзгерту; 2) ниетке сай болатындай əрекеттiң жаңа жолдарын iздестiру. Сонымен, когнитивтiк теория адамның сезiмдiк кейпiн оның əрекет, қылықтарының негiзгi ... ... ... ... ... сезiмi дара тұлғалық қасиет. Осыған орай əр адам нақты жағдайда бiр зат не құбылысқа өзiнше баға берiп, белгiлi бiр, ... ... ... ... ... ... Аш адам мен тоқ адамның бiр тағамға болған əр ... ... ... Еске ... ... не ... да бағамының бiрдей болмауы да осы себеппен түсiндiрiледi: əдетте, қуанышты жағдайларда ... ... ... зат, оқиға) жылы сезiммен еске алынады. Əрқандай сезiм жеке тұлғаның мəндi сипатын бiлдiредi.
Сезiмдер адамның қоршаған дүниеге қатынасын ғана ... ... ол ... ... көзi де ... ... Бұл ... нысан бейнесi эмоцияның танымдық тарапы болады да, ал сол мезеттегi адам кейпi сезiмнiң субъектив элементiн танытады.
Сезiмдер адамның ... ... ... ... ... жəне сол ... қанағаттандыруға бағытталған ерекше қызметiне орай сезiмдер екi iрi топқа бөлiнедi. Бiрiншiсi қажет заттардың объектив мазмұнына жаңа, айрықша мəн ... ... ... ... ... ... сезiмдер. Мұндай толғаныстардың пайда болуы үшiн аса қажетсiну жəне оған сай ... ... ... ... Көңiлкүй серпiнiсi қажеттiкпен үйлесе келе, iсəрекеттiң бастауын бередi, оған ынталандырады жəне ... ... ... ... ... ... ... түседi (релевантны). Бұл эмоциялар психологияда жетекшi ниеттер аталған (В.К.Вилюнас).
Екiншi эмоциялық құбылыстар тобына жетекшi ... яғни ... iшкi не ... ... ... ... ... кiредi. Бұлар сол əрекеттердiң орындалуына тиiмдi не кедергi болған жағдайларға (үмiт, ыза), жетiскен ... ... ... немесе қалыптасқан не мүмкiн болар ситуацияларға (қатерлену, сенiмдi болу) субъекттiң қатынасын сипаттайды. Мұндай сезiмдiк толғаныстар ... ... ... əдейi немесе ырықты деп аталады. Осыдан, көзделген мақсатқа жетуде алда шыққан кедергi бiр түрлi сезiм туындатса, ендi сол ... ... ... ... ... ... бiр сезiм пайда етедi, яғни ырықты сезiмдер нақты жағдайға, сол сəттегi өмiрлiк маңыздылыққа орай мəн алады.
Сонымен, сезiм екi ... ... ... ... ... ... қатынасын айқындайтын қажеттiктер; екiншiсi адамның осы нысанның тиiстi қасиеттерiн түсiнiп, оны санада бейнелеу қабiлетi. Объектив жəне ... ... ... байланысынан адамның қоршаған дүниеге саналы баға беруiмен қатар жеке эмоционал көзқарасының себептерi ашылады. Сезiмдердiң өзiндiк ерекшелiгi олардың қарама-қарсылықты (полярлы) сипатынан ... ... ... қарапайым əсерленуге де (рахаттану, қысылу), сондай-ақ күрделi ... да ... жек ... ... т.б.) тəн. ... ғана тəн аса ... сипат олардың бiрiгiмдi (интегралды) келуi. Сезiм бүкiл дененi билеп, адам кейпiн ерекше əсерге бөлейдi. Барша дене қызметтерiнiң басын бiр ... ... ... ... өздiгiнен организмге пайдалы не зиян əсердiң хабаршы қызметiн атқарады.
Сезiмдiк сигнал əсер орны мен ... ... ... ... ... та ... ... мүмкiн.Сезiмдердiң жəне бiр маңызды ерекшелiгi олардың денедегi тiршiлiк əрекеттермен тiкелей байланыста ... ... ... ... iшкi тəн ... өзгерiске түседi: қан айналымы, демалыс, ас қорыту, iшкi жəне ... ... ... ... тыс ұзақ уақыт жəне қарқынды болған көңiл-күй толғаныстары ... ... ... ... жүрек ауруларына соқтырып,
ашу бауырды, жабырқау мен мұң асқазанды бұзады (М.И.Аствацатуров).
Сезiмдер тарихи-əлеуметтiк негiзге ие. Олар əртүрлi халықтарда, əртүрлi кезеңдерде мəн-мағынасы мен ... ... ... отырған. Қоғам дамуымен сезiмдер де өзгерiп барады. ... ... өмiр ... ... ... тiптi бiр ... заттың өзiне жасаған қатынасы бiрiн бiрi қайталамайды. Сезiм ... ... ... ... жəне ауыспалы элементтердiң тұтастай бiрлiгiнен құралады. Бұл сезiм
желiсiнде, бiр жағынан бiр iздi қысқа мерзiмдi толғаныстар құрылымын: ... ... ... ... ... ... екiншi жағынан əртүрлi толғаныстар түйдегiнен түзiлген ұзақ мерзiмдi сезiмдер құрылымын айыруға болады. Барша ... ... ... бiрi ... ... келген екi бағытта берiледi (В.Вундт): сүйсiну-жеркену, қозу-тыншу, ... т.б. Егер ... не жек көру ... көп ... ... ... ... олардың адам өмiрiндегi маңызына немесе нақты бiр ситуация мəнiне орай туындаса, одан болатын қозудың ... сол ... ... ... ... Мысалы, қаһар-дүлей қызбалық формасында көрiнiс берсе, керсiнше,
қанағаттану адамның сабырлы, байсалды күйiнен бiлiнедi.
Көп түрлiлiгi мен күрделi болуынан ... жете ... ... басқару мүмкiн емес. Бұл жағдай өз сезiмiңдi суреттеп, айтып беру үшiн сөз жеткiзе алмауда байқалады: ... ... мəнi ... ... ... ... болмай шығады.
3. Сезiм қызметтерi
Адам сезiмдерi ұзаққа созылған ... даму ... ... ... ерекше сипаттағы қызметтердi атқаратын болды.
Сезiмнiң бейнелеу қызметi ... ... баға ... ... ... бүкiл ағзаны билеуiнен, сезiм арқылы бiз қандай да əсердiң пайдалы не зиянды екенiн оның салдары денеге белгiлi бiр таңба ... ... ... ... не ... ... келемiз. Мысалы, жолды кесiп, өтiп бара жатқан жолаушы көшедегi көлiк қозғалысын барластырумен əртүрлi деңгейдегi қорқыныш сезiмiнде
болуы мүмкiн. ... ... ... ... дара ... ... ... берiлуi ықтимал, бiрақ мұндай сезiмдiк нəтиже көбiне өнер туындылары мен көпшiлiк ақпарат құралдары, т.б. арқылы ... ... ... ... ... ... ортақтастығынан қалыптасады.
Сезiмнiң ақпараттық не бейнелеу мүмкiндiгi ниеттеу немесе ынталандыру қызметiмен тiкелей байланысты. Мысалы, жолаушы алдына жақындап қалған транспортты ... ... ... ... жеделдете түседi. Затқа не одан керi бағытталған құмарлық, тiлек, ұмтылыс эмоцияның өзiне тəн, одан ... ... ... (С.Л.Рубинштейн). Алда тұрған мəселенiң шешiлу жолына бағыт беретiн
де осы сезiмдер. Эмоционалды ... ... ... ... үшiн ... ... бейнесi көрiнiп, содан заттың өзiне деген əуесқойлық пайда болып, ол өз кезегiнде адамды əрекеттi орындауға ниеттейдi, ынталандырады.
Оқу процесiне тiкелей қатысына ... ... ... ... қызметiн де атқарады. Күштi эмоционалды көңiлкүйге себепшi болған оқиғалар оқушы ... ... ... ұзақ ... есте ... ... не ... сезiмдерi баланың оқуға болған ынтасына күш, қуат берiп не оны тiптi өшiрiп жiберуi мүмкiн.
Белгiлi ... ... ... ... ... сол ... ... болар көп септүрткiлердiң таласы туындайды. Осы жағдайда сезiмнiң ауысу қызметi iске ... ... ... ... да ... бағыттайды. Мысалы, адам өзiнiң тума жан сақтау ниетi мен ... ... ... ... арасындағы қарамақарсылықты жеңе алмай, күйзелiске түсетiнi белгiлi, яғни қандай да əрекеттi
iстейiн десе өз тiршiлiгiне зиян, iстемесе ұят, көпшiлiктiң сынына ұшырайды. ... ... жəне ... қорқыныш жəне ұят тайталасында сезiм мəнiн, оның өз талғамталабына сай келу, келмеуiн барластырумен адам көздеген iсəрекетiн сол ... ... ... ... Жоғарыда аталған сезiм қызметiмен сыбайлас эмоцияның икемдесу қызметiн да атап ... ... ... ... тiршiлiк иелерiнiң өз қажеттiгiне орай келген жағдайларды анықтау құралы ретiнде пайда ... Дер ... ... ... болған эмоциядан жануар қоршаған ортаға икемделу мүмкiндiгiне келген.
Сезiмнiң коммуникативтiк (ақпарат алмасу) қызметi де адам өмiрiнде үлкен маңызға ие. Ымишара, дене ... ... ... ... ... өз ... ... орта заттары мен құбылыстары жөнiндегi өз қатынасталғамын басқаларға жеткiзуге жəрдемiн тигiзетiнi белгiлi. Ым-ишара, қасқабақ қимылдары, дене қалпы, үн ... бəрi де ... "тiлi" ... адам ... гөрi, оның көңiлкүй кейпiн айқындау танытады. Зерттеулер дəлелденгендей, сезiмдердiң бəрi бiрдей анық таныла
бермейдi. ... өте ... ... үрей ... 57%), одан ... жеркенiш (48%), соңтаңдану (34%).
Коммуникативтiк қызмет аймағында сезiм арқылы адам өзiн қоршаған сыртқы ортаға не iшкi жан дүниесiне ... ... ... ие. ... əлi ... ... сəби ... жылауымен атаанасын өз дегенiне көндiретiнiн сезе қояды да, бұдан ... осы ... жиi ... ... жетудi əдетке айналдырады.
4. Сезiм негiздерi
Сезiмдер организмде жүрiп жататын ерекше процестермен ... Бұл ... көзi ... ... ... ... дегенмен, олар бүкiл дене əрекетқимылына əсер етедi. ... ... ... ... да ... ... қан ... өзгередi, жүрек соғуы шапшаңдайды не бəсеңдейдi, қан қысымы ... қан ... ... (тонус) артады не кемидi ж.т.б. Нəтижеде, бiр ... адам ... ... ... ... ... барша өзгерiстерiне өте нəзiк адамның жүрек ағзасы. Халық ... көп ... ... ... ... ... тұр", ... шыдамайды", "жүрегiм орнына түстi" ж.т.б. сөз тiркестерiнiң жиi қолданылатыны осыдан. Дене ... ... ... өзгерiс жүрекке əсерiн тигiзбей өтпейдi (ас қорыту, тыныс алу, бездер жүйесiндегi т.б.).
Алайда, адам организмiнiң құрылымы симпатикалық жүйке ... ... ... Осы ... ... ... адреналин сұйықтығы бөлiнедi. Адреналин дене ағзалары əрекетiне ... ... ... шектен тыс тəн қуатын жұмсауға дайындайды: қауiпқатер төнгенде бұлшық еттерге қан жеткiзу күшейедi, ас қорыту ағзаларының жұмысы бəсеңдейдi, iшкi ... қан ... ... ... қарқынды əрекетке келуi үшiн көп мөлшерде қант жеткiзiледi, себебi қант бұлшық ет қуатының негiзi.
Сезiмдердiң пайда болуы мен қалыптасуында үлкен ми ... ... ... ... ... Ми ... эмоция желiсi мен көрiнiсiн реттеп, денедегi барлық құбылыстарды өз бақылауына алады, қабық асты орталықтарын ... ... ... ... Егер ми ... ... тыс қозу туса ... iшкiлiктен, ж.т.б.) қабықтан төмен жайғасқан ми бөлiктерi ырықсыз əрекетке келiп, адам ... ... ... ... Үлкен ми жарымшарлары алынған жануар болмашы себептен күштi əрi тұрақты эмоционалдық күйзелiсте болады.
Ал кең ... ... тап ... ... ... ... халге түседi, оның əрекетқылығы əлсiрейдi, жүрек, қан тамыр жұмыстары мен тыныс алуы бəсеңдейдi.
Сезiмнiң негiзi ... ... ... ... ми ... ала ... ... қабық асты орталықтарына тарайды. Эксперименттер кезiнде мидiң кейбiр аймақтарын қоздырса, жағымды эмоция туып, жануар сол ... ... ... ... ... Бұл ми ... рахаттану орталығы аталған. Ал екiншi бiр ми аймағына əсер түскенде, жануар ... ... күй ... ... ... ... жүйесi қиналу орталығы аталған. Осы күнде мидiң сол жарым
шарында жағымды эмоциялар туындап, ал оң ... ... ... ... өрiс алатыны дəлелденiп отыр.Адамның эмоционалдық өмiрiне қуат берушi жүйке ретикулярлы ... деп ... ... ... ... жүйке ықпалдарын ала отырып, ретикулярлы формация оларды өңдеп, бас миының үлкен жарым шарларына жеткiзедi. Қуат жинақтағышы ретiнде бұл жүйке ми ... ... не ... ... ... жауап əрекеттердi босаңсытады не iркiп барады.Адамның сезiмдiк болмысында екiншi сигналдық жүйенiң маңызы үлкен. ... тек ... ... ... ... ол үшiн сөз бен ... ... күштi. Осыдан, адам кiтап оқудан не ақпарат естуден ... ... ... ... Жоғары, адами сезiмдердiң интеллектуалды, моральдық, эстетикалық,физиологиялық негiзi осы екiншi сигнал жүйесiнде.Екiншi сигналдық жүйенiң бiрiншi сигналдық жүйемен бiр ... ... адам өз ... мен ... қоғамға сай тысқы көрiнiстерiн саналы реттеп отырады.Басқа тұлғалардың сезiмдiк кейпiн олардың мəнерлi қозғалыс ... ми ... ... ... ... ... ... болады. Əрбiр сезiмнiң өзiне сай əрекет түрi бар. Мысалы, қорыққанда көз аларады, дiрiл пайда ... бет ... ал ... ... ... бет қызаруы мен əрекеттер жеделдеуiнен бiлiнедi.
Сезiм, əрине, бiздiң тек ... ғана ... сол ойға ... ... да ... ... бен сөйлеу мəнерiмiзде анық көрiнедi. Мұнда дауыс ырғағының (интонация) да рөлi ... ... бiз тiптi де ... ... ... ... тыңдай отырып, айтушының қандай күйде екенiн қалтқысыз тануымыз мүмкiн. Толғаныстардың түрлi ... орай ... ... ... ... ... Сезiм əлпетi (выражение) сол сезiмдердiң өздерi сияқты қоғамдық сипатқа ие. ... ... өзi ... қалыпқа айналдырған əдептiлiк, кiшiпейiлдiлiк, тəрбиелiлiк шектерi əртүрлi. Сезiмдiк əрекет-қимылдардың шектен тыс болуын кей адамдар тобы тəрбие ... деп ... ал ... бұл ... жалғандықпен ұштастырылады. Адамдардың жиi араласып, қатысуынан сезiмдiк əрекеттер
баиды, бiр түрге бiрiгiп, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен, сезiм бiлдiрудiң формалары мен олардың қолданымы нақты қоғамдық қатынастармен анықталып, əлеуметтiк бақылау объектiн құрайды.
5. Сезiм түрлерi
Адам сезiмiнiң ... ... ... да ... ... ... ... əлсiз (қайғы); күштi, бiрақ қысқа мерзiмдi (қуаныш) болуы мүмкiн. Сонымен бiрге, сезiмдер тереңдiгi, саналылығы, тектiлiгi (генетически), пайда болу жəне сөну ... ... ... даму желiсi, бағыты, көрiну тəсiлi ж.т.б. жағынан əрқилы сипатты келедi. Сезiмнiң iшкi жайылу аймағы мен сыртқы əрекетi де ... ... ... ... ... екi ... бөлiнедi: тiршiлiк қажеттiктердi қанағаттандырып, рахатқа бөлеушi ұнамды сезiмдер; тiршiлiк қажеттiктердiң орындалмауынан қанағаттанбау кейпiне түсiретiн жағымсыз сезiмдер. Орындалып ... адам ... ... орай ... қарапайым жəне күрделi келедi. Қарапайымдары ашу, қорқыныш, уайым, қызғаныш, күндеушiлiк ж.т.б.; күрделiлерi моральдық, эстетикалық жəне отан ... ... ... орай ... ... ... келесiдей түрлерге жiктеледi: көңiлкүй, кейiп, эмоция, аффект, стресс, фрустрация, құмарлық, жоғары сезiмдер.
Көңiлде қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстардың жиi кездесетiн ... не ... ... ... ... ... Осының арқасында көңiл күтiлген əсер жөнiнде оны бұрынғы естегi ақпараттармен салыстырып отырмастан, күнi iлгерi шалт ... ... ... ... ... көбiне субъектив сипатқа ие: қызықты кiтап, сыпайы сұхбаттас ж.т.б. бiр адамда жақсы сезiм ... ... тiптi ... қалуы əдеттегi құбылыс. Көңiл сипаты iсəрекеттiң желiсiне де байланысты. ... ... ... iс, ... ... ... созылғандығынан адамды жалықтырып, көңiлсiз күйге түсiретiнi белгiлi. Сырттай байқала бермейтiн адам көңiлiн танып, оны орнымен пайдаланса, жеке не қоғамдық ... оқу ... ... ... ... ... уақыт бойы адамның көңiлiн билеп, мiнез-құлыққа əсер ететiн жалпы эмоциялық күй. Өмiр тiршiлiгiнде ... ... бiр ... ... оған ... не күйзеледi, бiреудi сүйедi, бiр нəрседен шошиды. Адам кейпiнiң көрiнiсi белгiлi сезiмге, себептерге байланысты. Мысалы, ұнамсыз хабар естiген адамның ... ... ... оның бойын қобалжу, уайым билейдi.Жұмысы сəттi болып, реттеле бастаса, оның ... ... ... лебi ... ... ... ... жағдайына байланысты құбылмалы болып отырады. Егер адам шаршап-шалдығып, ауырып жүрсе, оның кейпi солғын болады. Ал денi сау, ... ... ... ... болса, адам мəз болып, жадырай түседi. Адамның кейпiне табиғат көрiнiсi, жыл маусымдары, ауа райы сияқты ... да ... əсер ...
Эмоция (сезiм шарпуы) сезiмнiң тiкелей қатынастағы уақытша көрiнiсi. Мысалы, сахнадағы айтыскер ақындардың бiр ауыз ... ... ... ... бiр мезет дүрiлдете қол соғып, қошемет айқай салуы. Iс-əрекетке ықпал жасау тұрғысынан эмоциялар ... жəне ... ... бөлiнедi. Стеникалық эмоциялар адамға қуат берiп, iс-əрекетке ынталандырады. Бұл жағдайда адам "тау қопаруға"
дайын тұрады. Керiсiнше, ... ... ... аяқ ... байланады, енжарлық басады бұл астеникалық эмоция көрiнiсi. Осыдан, жағдайға, дара ерекшелiктерге орай эмоция адам қылығына əр ... ... ... ... ... ... ... саналы болуынан адам өзiн жинақтап, қатерге қарсы шабуылға шығады. Ал сол ... ... ... "тiзесi қалтырайтын" дəрежеге де
келтiредi.
Қуаныш орындалуы күмəндi болып тұрған қажеттiлiктiң толық ... ... ... ұнамды эмоционалды күй.
Таңдану күтiлмеген оқиғаға байланысты пайда болатын эмоциялық белгi. Таңдану бұрыннан бар сезiмдердi тежейдi. ... ... ... ... ... болған нысанға ауысады, кейiн ол қызығушылық ниетке жол ашады.
Қасiрет алғашында азда болса сенiм күттiрген ... өмiр ... ... не оның ... ... ... алудан болатын жағымсыз эмоциялық күй.
Қаһар субъектте өте маңызды қажеттiктiң ... ... ... ... ... ... ... байланысты пайда болып, дүлей көрiнiс беретiн ұнамсыз эмоциялық қалып.
Жеркену тiкелей қатынаста болған объекттердiң (заттар, адамдар, ... ... ... жеке адам ... адамгершiлiк не эстетикалық талғамына ымырасыз қарамақарсылықты болуынан туындайтын ... ... ... көру адам ... ... ... көзқарас, өмiрлiк салты мен сезiм объектi қылықтарының ... ... ... жүз ... ұнамсыз көңiл-күй.
Қорқыныш субъектте өз тiршiлiгiне шын немесе болуы мүмкiн қатер жөнiнде ақпарат ... ... ... ... ... ... ... өз қылықəрекеттерi, ниеттерi жəне сырт келбетiнiң басқалар күткендей не өз ... ... ... ... келiп шығатын ұнамсыз сезiм түрi. Эмоциялық толғаныстар бiр тектi болмайды. Бiр объекттiң өзi бiрiне бiрi қайшы келген əр қилы сезiмдiк ... ... ... Бұл ... ... (екi ... деп аталады. Амбиваленттi жағдай адамдағы тұрақты қалып пен ... ... ... оның ... ... ... туындайды: мысалы, махаббат жəне қызғаныштан болатын өшпендiлiк екеуi бiрге жүредi.
Өте күштi эмоциялық əрекет көрiнiсi аффект қысқа да ... ... ... Бұл ... құбылысы субъект үшiн өте қажеттi болған өмiр жағдайларының кенеттен өзгерiске түсуiнен болады. Аффектте адамның қозғалыс ... ... ... ... iшкi ағзалар қызметi күйзелiске ұшырайды: тiлден қалады, жүрегi ұстайды, ... ... ... Осы орайда, халық даналығында "Ашу дұшпан, ақыл дос, ақылыңа ақыл қос" деген мақалдың тағлымдық маңызы зор.
Адамның көңiл-күйiнiң ... ... ... бiрi ... ... ... бұзылуы, межелi iстiң жүзеге аспай қалуы) деп аталады.
Жоспарланған iсi мен мүдделi мақсаты түрлi себептер мен кедергiлерге ... адам оған ... ... ... ... күйзеледi, ашуға булығады. Қанағаттанбаушылық сезiмiнен жан дүниесi қиналады. Адамның сезiмi мен ... ... ... ... ... ... көңiл өшпендiлiк, кейiс пен қаһар тудыруға бейiм келедi.
Эмпатия қайғы-қасiреттi жағдайлар мен қиыншылықтарға ... ... ... ... ... ауыр халi өз ... түскендей сезiну.
Қүмарлық. Құмарлық көрiнiсi анық, ұзақ уақытқа созылады. Ол əрқашан белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... оятатын күштi сезiм. Оның ұнамды жəне ұнамсыз жақтары бар. Мысалы, оқуға ... ... адам ... ... ... дамытып, өмiрдегi мақсат мүддесiне жеткiзедi. Ал ұнамсыз құмарлық адамның ... ... жан ... ... ... Ұлы Абай "Асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар ..." деп ... ... ... ... сезiмдер
Адам жан дүниесiнiң сыры қоршаған ортаға əсерленiп қана қоймай, оның құпияларын ... ... ... ... əрекет адам сезiмiнiң жоғары деңгейдегi саналы əрекетiн, эстетикалық талғамы мен адамгершiлiкморальдық қасиеттерiн сезiне бiлетiн көңiлкүйiне байланысты. ... ... ... ... (интеллектiк), эстетикалық жəне моральдық-адамгершiлiк түрлерi бар.
Ақыл-ой (интеллект) сезiмi адамның таным ... ... ... бұл түрi ... оқып бiлiм ... ересектердiң өз қызметiне, шығармашылық пен өнерге деген көңiлкүй қатынасы. Адамның шындықты ... ... ... ... ең ... ... ... Таңдану кiсiнi əрбiр нəрсенiң, құбылыстың, оқиғаның мəнжайын жанжақты танып, оларды тереңiрек түсiнуге жетелейдi, оның iзденiмпаздық ... ... ... барысында адам түрлi жорамалдардан бастап, теориялық тұжырымдар жасайды. Күмəндi жайттарды тəжiрибе жетiстiктерiмен салыстыра отырып, тексередi. Ақиқаттығы ... ойды ... ... ... ... Болжамдарды анықтау барысында адамда ақиқатқа қалайда қол жететiндiгiне деген сенiм сезiмi пайда ... ... оған ... ... ... көтередi. Ақыл-ой сезiмi адамның кезкелген iс-əрекетiндегi рухтандырушылық маңызы зор көңiл-күй.
Эстетикалық сезiм объектив шындықты ... оның ... мен ... ... мен ... ... оған ... көңiл-күй. Əсемдiктi қабылдап, оған сүйсiну, лəззаттанып, рухани ... ... ... ... өмiр тiршiлiгiнде бiртiндеп қалыптасатын жағдай. Əсемдiктi қабылдау туа пайда болмайды. Əсемдiк əлемi ... ... ... ... ... жəне шынайы
көркемдiлiгiмен əсер етiп, адамның мақсат-мүддесiне, рухани қажеттiгiне лайықты дамиды. Эстетикалық сезiм мазмұны мен мағынасы жəне түрсипаты жағынан ... кең ... ... ... ... табиғат пен адам қоғамындағы əсемдiктiң адамның жан дүниесiнде ... оның ... ... дүниетанымына ықпал етiп отыратын жағымды құбылыс, сонымен қатар көңiл-күйiн шалқытып, ... ... ... ... қарастырады. Өнер мен музыка, əнкүй мен көркем шығарма адамның жан ... ... ... ... ... болуына əсер етедi, оны шабыттандыра түседi. Мектеп пен оқу орындары түлектерiн əсемдiктi қабылдап, оған əсерленуге, дүниенiң сұлулығынан лəззаттанып, өз дүниетанымын ... ... ... ... пəнi ... ... ... моральдық сезiмдер қоғам талабы на орай адамның өз ... ... не ... еместiгiн сезiнген көңiл-күйiн бiлдiредi. Адамгершiлiк сезiмi моральдық сезiм деп те айтылады. "Мораль" "морале" деген ... сөзi. ... ... Адамгершiлiк сезiм қоғамның тарихи дамуына байланысты. Қоғамның экономикалық жағдайы, ... ... ... ... ... мен ... ... жағдайы мұның бəрi адамгершiлiк сезiм көрiнiсiнен байқалып тұрады.
Адамгершiлiк сезiмiнiң принципi мен жалпы негiзi белгiлi бiр қоғамдықэкономикалық сатыларда əлеумет ... ... ... ... ... ... жəне ... үстемдiк ететiн қоғамдағы адамгершiлiк сезiмдер борыш сезiмi, əркiмнiң өз халқы ... ... ... ... ... əрбiр адамның жекедаралық қасиеттерiн сыйлау, үлкенге құрмет, кiшiге қамқорлық, отбасындағы өзара ... жəне əр ... ... мен ... этностардың өкiлдерiне деген жалпы гуманистiк қарымқатынас. Адамгершiлiк сезiм кiсiнiң ... ... ... ... асыруы мен идеяларына жəне дүниетанымдық көзқарасы мен қоғамдық ... ... ... ... ... жоғары деңгейдегi сезiмдерiнiң қалыптасып, дамып отыруы ең алдымен өзiнiң жеке басына деген жауапкершiлiктi сезiнуiнде жатыр. Екiншiден, ол отбасындағы тағылым-тəрбиеге, мектеп пен ... ... ... орай ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Экологиялық – құқықтық реттеудің түсінігі, мәні. Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы.»32 бет
«Қылмыстық атқару-құқығы» пәнінен лекциялар37 бет
Аграрлық құқық25 бет
Азаматтық - құқықтық жауапкершіліктің шарты және негіздері56 бет
Азаматтық іс жүргізудегі дәлелдемелер73 бет
Азаматтық іс жүргізудегі тараптар, олардың құқықтары мен міндеттері64 бет
Азаматтық заңнаманың түсінігі мен жүйес31 бет
Азаматтық процесстің қатысушылары (жалпы сипаттама)67 бет
Азаматтық процесстегі бірігіп қатысушылық және процесстегі тиісті және тиісті емес тараптар түсінігі82 бет
Азаматтық талап қою мерзімі29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь