Сөйлеу әрекеті онтогенезі: лексикалық мағынаның шығуы мен дамуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. АДАМ БАЛАСЫ СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІ ОНТОГЕНЕЗІНІҢ ҒЫЛЫМИ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Отандық және шетелдік ғалымдардың сөйлеу әрекеті онтогенезін зерттеу бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.1.1 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның шығып қалыптасуындағы тілдің негізгі қызметі және оның қалыптасу жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
1.1.2 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде тіл мен ойлау ара қатысы ... ... ... ... ... .30
1.1.3 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде алғашқы сөйлемдердің шығуы ... ... ... 40
1.2 Сөйлеу әрекеті компоненттерінің алғашқы шығуы, қалыптасуы
және олардың дамуындағы тілдік ортаның рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
1.2.1 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның қалыптасу
барысындағы грамматикалық компоненттің дамуы ... ... ... ... ... ... 54
1.2.2 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық
мағынаның қалыптасу барысындағы дыбыстық
компоненттің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
Тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71


2. СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІ КОМПОНЕНТТЕРІНІҢ БІРІ ЛЕКСИКАЛЫҚ МАҒЫНАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖҮЙЕСІ

2.1 Сөз мағынасының онтогенезі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73
2.1.1 Сөз мағынасының адам баласы тілінде алғашқы даму барысы ... ... ... 85
2.1.2 Эксперимент нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..100
2.1.3 Алғашқы лексикалық мағынаның қалыптасуына әсер ететін
факторлар және оның қалыптасуындағы ұлттық ерекшеліктердің
алғашқы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..117
Тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...122
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...124
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .129
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..138
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Сөйлеу әрекеті компоненттерінің бірі - лексикалық мағынаның онтогенезін зерттеу адам баласы тілінің шығуының ерекшеліктерін тереңірек қарастыруға мүмкіндік береді, өйткені лексикалық мағына сөйлеу әрекетінің басқа да компоненттерімен бірге кешенді түрде көрініп, универсальды сипатқа ие болады. Лексикалық мағына онтогенезде сөйлеу әрекеті компоненттерінің алғашқысы синтаксистегік семантикадан кейін, ал грамматикалық мағына мен сөйлеудің дыбысталу жолдары компоненттерінен бұрын шыққанымен, оның қалыптасуы мен дамуы – ұзақ процесс, өйткені бұл құбылыс адам баласының когнитивті дамуымен тікелей байланысты.
Ұсынылып отырған жұмыста сөйлеу әрекеті компоненті лексикалық мағына мәселесінің тек лексикалық мағынасының онтогенезі, яғни адам баласы тілінде сөз мағынасының шығуының алғы шарттары, алғашқы көрінісі, даму үрдісі және қалыптасу мәселелері қарастырылады. Сондай-ақ лексикалық мағынаның онтогенезде шығу, қалыптасу және даму барысында тілдің негізгі қызметтері мен олардың қалыптасу жүйесі, грамматикалық мағына, сөйлеудің дыбысталу жолы компоненттерінің даму барысы, тілдік ортаның рөлі, ұлттық ерекшеліктердің алғашқы көрінісі және әсер ететін факторлар эксперимент арқылы айқындалады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Сөйлеу әрекеті адам баласының қоршаған ортамен танымдық және практикалық жағынан тығыз байланыста іске асатын әрекеттерінің ішіндегі маңыздысы болып табылады. Сөйлеу әрекеті тілдік құбылыстың динамикалық тұрғыда қалыптасуын қарастыруға мүмкіндік береді.
Ересек адамның сөйлеу әрекетін зерттеуде дайын қалыптасқан тілдік құбылыс қарастырылса, сөйлеу әрекеті онтогенезі адам баласының сөйлеу механизмдерінің бастапқы кезеңде шығып қалыптасуының өзіндік сипаты бар ерекшеліктерін тек эксперименттік бақылау арқылы айқындауға болады.
Бала тілін ғылыми тұрғыдан зерттеу арқылы адам баласы сөйлеу әрекеттерінің ерекшеліктерін, адам баласы сөйлеуінде сөйлеу әрекеті компоненттерінің қайсысы бұрын және қай кезде қалыптасатынын, олардың шығу ретін, оған әсер ететін тілдік ортаның рөлін, ұлттық ерекшеліктердің тілдік бейнесінің көрініс беруін дәлелді байқап және де адам баласының алғашқы сөйлеуіне тән басқа да заңдылықтардың бәріне жауап табуға болады.
1. Леонтьев А.А Психолингвистические единицы и порождения речевого высказывания. -М.: Наука, 1969.-108с.
2. Выготский В.С Мышление и речь .Собр. Соч.: В 6 т. ТII.- М.: Педагогика, 1982. -260с
3. Мещеряков Б.Г., Зинченко В.П. Большой психологический словарь // Психологическая энциклопедия. - М.: Алма-Пресс. 2003. -666 с.
4. Степанов Ю.С., Эдельман Д.И. Семиотический принцип описания языка. Принципы описания языков мира.- М., 1976. -260с.
5. Аяпова Т. Т Сөйлеу онтогенезі. –Алматы, 2003. -277бет.
6. Бодуэн де Куртенэ И.А Избранные труды по общему языкознанию.- М.:АН СССР, 1963. -285с
7. Ф. де Соссюр. Курс общении лингвистики. –М., 2004.-280с.
8. Шахнарович А.М. Семантический компонент языковой способности./ Психолингвистические проблемы семантики.- М.: Наука. 1983. -285 с.
9. Гвоздев А.Н Формирование у ребенка грамматического строя русского языка.- М.: АПН. РСФСР, 1949. - 220с.
10. Штерн В. Психология раннего детства до шестилетнего возраста. Пг. 1922. –250 с.
11. Leopold W.E. Speech development of a Bilingual Child: V.2. -Evanston, 1947. -V. 3. Evanston, 1949. –P. 9-241.
12. Stampe D. The acquisition of phonetic representation. Papers from the fifth regional meeting. Chicago, Linguistic Society, 1969. 443-444рр.
13. Olmsted D.L. Out of the mouth of babies. Еarliest stages in language learning. The Haque-Paris Mouton, 1971
14. Waterson.N. Child phonology: a prosodic view. Journal of linguistic.1971
15. Moskowitz.B. The acquisition of phonology. University of California, Berkely, 1971
16. Hall Gas. Aspects of child life and education. N4 appleton 1907.- p.195
17. Рыбников Н. Язык ребенка.- М.: Педагогическая библиотека. 1920. -- 90с.
18. Аймауытов Ж. Псиқология. - Алматы: Рауан, 1995. -312 бет.
19. Ж±мабаев М. Педагогика. -Алматы: Ана тілі, 1992. –156 бет.
20. Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. –Алматы, 1982.-247б
21. Оразбаева Ф. Тілдік ќатынас: теориясы жєне єдістемесі. –Алматы, 2000.-207 б.
22. Аяпова Т.Т. Сөйлеу әрекеті онтогенезі: синтаксистік семантика. Док. дис. –Алматы; 2003, -305 бет.
23. В.фонГумбольдт. О мышлении и речи. Избранные труды по языкознанию. -Москва: Прогресс, 1984 .-315
24. В.фон Гумбольдт. Характер языка и характер народа. /Язык и философия культуры. –Москва: Прогресс, 1985.-350 с.
25. Потебня А. Мысль и язык. -Харьков ,1913. -250с
26. Березин Ф.М. История лингвистических учений. Москва, Высшая школа, 1975. –351с.
27. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. Т1-2. М., 1959.-288с.
28. Ломтев А.А. Общее и русское языкознание. М., 1976.-320 с.
29. Колшанский Г.В. Соотношение субъективных и объективных факторов в языке М., 1975.-258 с.
30. Хэмп Э. Словарь американской лингвистической терминалогии М., 1964.-415 с.
31. Хомский Н Синтаксические структуры // Новое в лингвистике. Вып.2, М., 1938.- 235 с.
32. Дж. Лайонз. Язык и лингвистика. -Москва, 2004. –317 с.
33. Щерба.Л.В. О трояком аспекте языковых явлений и эксперименте в языкознаний. –Москва: Наука, 1974. –345 с.
34. Кацнельсон.С.Д. Филология языка и речевые мышление. –Ленинград: Наука, 1972. –280 с.
35. Кубрякова Е.С. Номинативный аспект речевой деятельности. -М.: Наука, 1986.- 250 с.
36. Акимова Е.П. Психолингвистический анализ синтаксических структур детской речи. Автореф.дис.к.ф.н. М., 1988. – 32с.
37. Краевская Н.А. Семантическифй компонент внутренний программ. речевого высказывания. Авт. к.ф.н. М., 1981. –33 с.
38. Гасица А.А. Ассоциативная структура значения в онтогенезе. Автореф. к.ф.н. Ленинград., 1990.-34 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБЫЛАЙ ХАН АТЫНДАЃЫ ЌАЗАЌ ХАЛЫЌАРАЛЫЌ ЌАТЫНАСТАР ЖЄНЕ ЄЛЕМ ТІЛДЕРІ
УНИВЕРСИТЕТІ
ӘОЖ 811. 512. 122-23 ... ... ... ... ОНТОГЕНЕЗІ: ЛЕКСИКАЛЫҚ МАҒЫНАНЫҢ ШЫҒУЫ МЕН ДАМУЫ
10.02.19- тіл ... ... ... ... алу үшін ... И С С Е Р Т А Ц И ... ... ғылымдарының
докторы,
профессор Т.Т.Аяпова
АЛМАТЫ
2006
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………………….....3
1. АДАМ БАЛАСЫ СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІ ОНТОГЕНЕЗІНІҢ ... ... ... ... және шетелдік ғалымдардың сөйлеу әрекеті онтогенезін зерттеу
бағыттары …………………………………………….................13
1. Сөйлеу әрекеті онтогенезінде ... ... ... ... ... ... және оның ... ..................…......23
2. Сөйлеу әрекеті онтогенезінде тіл мен ойлау ара қатысы
..................…30
3. ... ... ... ... ... ... Сөйлеу әрекеті компоненттерінің алғашқы шығуы, қалыптасуы
және олардың дамуындағы тілдік ортаның рөлі
…………............….......47
1.2.1 ... ... ... лексикалық мағынаның қалыптасу
барысындағы грамматикалық компоненттің дамуы……...……………54
1.2.2 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық
мағынаның қалыптасу барысындағы дыбыстық
компоненттің дамуы……. ... ... ... КОМПОНЕНТТЕРІНІҢ БІРІ ЛЕКСИКАЛЫҚ ... ... Сөз ... ... ... Сөз ... адам баласы тілінде алғашқы даму барысы......…...85
2. Эксперимент нәтижелері ... ... ... ... ... әсер ... және оның қалыптасуындағы ұлттық ерекшеліктердің
алғашқы көрінісі
............................................................................
...…....117
Тұжырым..………………………………………………………………………122
Қорытынды ... ... ... ... жалпы сипаттамасы. Сөйлеу әрекеті компоненттерінің бірі -
лексикалық мағынаның онтогенезін зерттеу адам ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, өйткені лексикалық
мағына ... ... ... да ... ... ... түрде
көрініп, универсальды сипатқа ие болады. Лексикалық мағына ... ... ... алғашқысы синтаксистегік семантикадан
кейін, ал ... ... мен ... ... ... ... ... оның қалыптасуы мен дамуы – ... ... бұл ... адам ... ... дамуымен тікелей
байланысты.
Ұсынылып отырған жұмыста сөйлеу әрекеті ... ... ... тек ... мағынасының онтогенезі, яғни адам баласы тілінде
сөз мағынасының шығуының алғы шарттары, алғашқы көрінісі, даму ... ... ... қарастырылады. Сондай-ақ лексикалық ... ... ... және даму ... ... ... қызметтері
мен олардың қалыптасу жүйесі, грамматикалық ... ... ... ... даму ... тілдік ортаның рөлі, ұлттық
ерекшеліктердің алғашқы көрінісі және әсер ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Сөйлеу әрекеті адам баласының қоршаған
ортамен танымдық және практикалық ... ... ... іске ... ... ... болып табылады. Сөйлеу әрекеті тілдік
құбылыстың динамикалық тұрғыда қалыптасуын қарастыруға ... ... ... ... ... ... дайын қалыптасқан тілдік
құбылыс қарастырылса, сөйлеу әрекеті онтогенезі адам ... ... ... ... ... ... ... сипаты бар
ерекшеліктерін тек эксперименттік бақылау арқылы айқындауға болады.
Бала тілін ғылыми ... ... ... адам ... сөйлеу
әрекеттерінің ерекшеліктерін, адам баласы сөйлеуінде сөйлеу әрекеті
компоненттерінің ... ... және қай ... ... олардың шығу
ретін, оған әсер ететін тілдік ... ... ... ... ... көрініс беруін дәлелді байқап және де адам баласының алғашқы
сөйлеуіне тән басқа да ... ... ... ... ... тілі - ... өзекті, көп жүйелі мәселе, сондай-ақ бала тілі түрлі
лингвистикалық және әдістемелік ... ... ... ... ... әрекетінің негізгі арқауы – тіл. Тілге тән заңдылықтардың ... оның даму және ... ... адам ... ... ... ... терең зерттеп білуге ... зор. Бұл ... ... ... ... эксперимент арқылы ғана нәтиже беретін
күрделі тіл білімі мәселелерінің бірі.
Cөйлеу әрекеті – кешенді ... ... ... ... ... Адам баласы сөйлеу әрекеті онтогенезін ... ... ... ... емес, өйткені бала тілінің шығуы мен дамуының cебеп-
салдары адам баласының физиологиялық дамуы және өзінің ... ... ... де ... ... ... осы ... сөйлеу әрекеті онтогенезі лингвистикалық тұрғыдан қарастырыла
отырып, ... және ... ... ... арқау етілді.
Зерттеу жұмысымыздың барысында сөйлеу әрекеттерін ... ... ... әр ... ... ... негізінде маңызды
теориялық тұжырымдар жасаған Ф.де ... ... ... ... ... ... және Е.С.Кубрякова,
Т.Т.Аяпова сынды ғалымдар еңбектері негізге алынды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... И.М.Сеченов, М.М.Кольцова, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... және т.б. ғалымдар
еңбектері пайдаланылды.
Соңғы жылдары сөйлеу әрекетінің ... даму ... ... ... ... қызығушылығы артып, өздерінің ең маңызды
зерттеу объектілерінің бірі етіп алғанын әлем ғалымдарының ... ... ... ... және ... ғалымдар зерттеулерінде баланың алғаш сөйлеуі, яғни
алғаш тілінің шығуы қарапайымнан ... ... ... ... ... және қалыптасуы баланың өз ... ... ... ... ... ... ... өсуіне тығыз
байланысты екендігі баса көрсетілген.
Зерттеулер ... ... ... алғашқы іс-әрекеті нәресте
кезінде-ақ басталады. Бұл іс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... де, күн сайын бала өмірінде
қарым-қатынас жасаудың маңызы арта түседі. Бала ... ... ... ... дами бастайды да, оның сөйлеуге деген қажеттілігі ұлғаяды.
Cөйлеу әрекеті онтогенезін зерттеуде ... бір ... ... ... бала ... зерттеуде, көбінесе, грамматикалық,
лексикалық құбылыстардың хронологиялық сипатына ... ... ... ... механизмдерін айқындауға сүйенеді.
Сөйлеу онтогенезінің зерттелу тарихына қысқаша тоқталсақ, сөйлеу әрекеті
нейрофизиология, психология сынды көптеген ғылымдардың зерттеу ... ... ... отырған жұмыс лингвистикалық зерттеу болғандықтан тек тіл
ғылымы ... ... ... мән беріле отырып, басқа ғылым
салаларының зерттеу нәтижелері қажетті түрде қолданылды.
Сөйлеу әрекетінің түрлі ... ... ... ... нысанына
байланысты бірнеше топқа бөлінеді. ... ... ... бала ... жеке ... ... олардың тілде пайда болу
уақыты (қай элементтер бала тілінде ерте, қайсылары кеш пайда ... ... ... ... ... ... айтқанда, баланың
тіл элементтерін меңгеруінің қарапайым сатылары беріледі. Бала тілі ... ... ... ... ... ... танытпай, тек атап
қана қоюмен шектеледі. Мұндай ... ... ... ... ... ... лингвистика ғылымы сөйлеу әрекеті онтогенезін ... ... ... мен ... баланың жалпы психикалық дамуымен, ойлау
қабілетінің қалыптасуымен, практикалық ... ... ... ... ... бала ... тілдік фактілердің қалыптасуына
әкелетін ішкі ќ±былыстар мен механизмдерді ашуға талпыныс тән. Бұл көзқарас
А.М.Шахнарович, Е.И.Исенина, Е.Н.Лепская, ... ... ... ... ... ... еңбектері негізінен сөйлеу
әрекеті онтогенезіндегі тілдік белгілердің семантикасының ... ... бала тілі ... ... ... кезеңін зерттеу нысаны
етіп алады. ... өз ... ... ... онтогенезіне
арнаса, яғни баланың анасымен алғашқы қарапайым қатынасынан қоршаған
ортамен қарым-қатынасына ... ... ... ... ... онтогенезінде синтаксистік-семантиканы негізгі алғашқы компонент
ретінде қарастырып, ... ... ... айтылған мәселелерді ескере келе, ... ... ... ... ... ... тіл ... үлесі мол екенін байқадық. Бала ойының жетіліп, оның ... ... ...... ... ... ... құбылыс, сондықтан
адам баласы сөйлеу әрекетінің даму сатыларын зерттеп көрсетіп, теориялық
негіздерін айқындау ... ... ... ... мәселелерінің
қатарына жатады. Осы ... тіл ... ... ... беру – бүгінгі таңда тіл білімі саласына аса ... ... ... лингвистикалық тұрғыдан қарастыру-оның негізгі даму заңдылықтары
мәселесін, әсіресе, сөйлеу әрекеті компоненттерінің қайсысы ... ... ... дами ... ... ... ... тілінде лексикалық мағынаның алғашқы көрінісі және оның даму барысы
мәселесіне когнитивті, психолингвистикалық, ... ... ... ... ... ... ... таңда тіл білімі
саласына аса ... бала ... ... ... бала ... ... ... шығуы мен қалыптасуын түбегейлі ... ... ... ... қалыптасу табиғатын айқындауға мүмкіндік береді.
Екіншіден, осындай тілдік, ... жаңа ... және ... ... қолданыстарын көрсететін зерттеуге арналған бұл
еңбек тіл ғылымының дамуына оның ішінде қазақ тіл ... өз ... тіл ... сөз ... ... адам ... сөйлеуі
мен ойлауының күрделі туындысы. Бұл ќ±былыс табиғаты - адам баласының
қоршаған ортаны танымы ... ... ... ... - ... ... қарастыруға мүмкіндік береді.
Төртіншіден, баланың мектеп жасына дейінгі ойлауы мен танымы ... ... ... ... бала ... сөз мағынасының шығып
қалыптасуын сараптау, бала дамуының әр кезеңінде сөз ... ... және ... ана ... сөз ... ... ... маңызды ғылыми әрі экспериментальді зерттеу нәтижелерін береді.
Сондай-аќ сөйлеу әрекеті онтогенезінде адам ... ... ... ... шығу, даму және қалыптасуын қарастыру сөйлеу мен ойлаудың ара
қатыс мәселесін ... ... ... бірі ... ... ... зерттеулерінде бала ойлауы мен ... ... ... оның ... мән ... Сөз ... пайымдау ретінде түсініп, яғни оның шығуы адам баласының ... ... ... ... әр кезеңде ойлаудың жүйелі дамуын
қамтамасыз ететін ... ... ... жетелейтіні бұл мәселенің
ерекшелігін көрсетті. Осы бағытта ... бала ... сөз ... ... мен ... ... тұрғыда қарастырып, оның шығу ... ... ... ... және эксперименттік тұрғыдан анықтауға
бізге мүмкіншілік туады. Сондықтан ... ... ... сөз ... ... ... ... адам баласының тілінің шығып
қалыптасуын, құрылымын және қызметін анықтауда ғылыми ... әрі ... ... табуға арналады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның шығуы мен ... ... шығу ... ... ... ... ... көрсетілген лексикалық мағыналар универсальды сипаттарға ие болып,
онтогенездің ерте кезеңдерінде пайда болады. Бірақ ... ... ... ерте ... оның ... мен ұстаруы ұзақ процесс.
Сондықтан ... ... ... ... әрекеті онтогенезінде алғашқы
лексикалық мағыналардың шығу, даму және оның ... ... ... ... ... ... қалыптасуын біз баланың зат пен тілдік
танымының ... ... ... ... деп ... жұмысымызда бұл процесс екі тұрғыда қарастырылады:
а) бала тілінің шығу кезеңінде алғашқы сөйлемдеріндегі сөз ... және оның ... - ... ... баланың сөйлеу әрекетінің
нәтижесі.
б) баланың жас ... және ... ... ... ... сөйлемдеріндегі сөз мағыналарының жетілуі.
Зерттеудің нысаны. Сөйлеу әрекеті онтогенезіндегі - бала тілі. Адам
баласы ... ... ... ... ... ... бірі - ... (сөз) мағына.
Зерттеудің пәні. Сөйлеу әрекеті онтогенезінде алғашқы ... ... ... даму және ... ... ... ... сондай-ақ, оның шығуындағы тілдік ортаның рөлін және
қалыптасуындағы ұлттық ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... жаѓын сµйлеу ... ... ењ ... де ... мєселелердіњ бірі. Ол адам
баласы алѓаш тілі шыќќанда семасиология ... яѓни ... ... жєне ... ... ... араќатынасы. Сµздіњ лексикалыќ
маѓынасыныњ ќ±рылымдыќ элементтері – ... ... жєне ... бала тілі ... сипатын арнайы
ќарастырдыќ.
Адам баласы тіліндегі алғашқы лексикалық мағынаның көрінісі, оның ... және ... ... заңдылықтарын эксперимент нәтижелері арқылы
анықтау, тіл біліміне жаңа бір маңызды ғылыми тұжырымдар арқылы үлес ... ... ... ... ... ... мақсатына жету үшін келесі міндеттерді шешу қажет:
- сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... шолу жасай отырып, оларды сыни, тарихи тұрғыдан қарап,
зерттеу жұмысымыздың негізін қалау;
- сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... ... бастауында тілдің қызметі мен жүйесін сондай-ақ, оның адам
баласы ойлау түрлерінің қайсысында ... және адам ... сөз ... яғни ... ... ... ... көрініс беруін көрсету;
- сөйлеу әрекеті онтогенезіндегі алғашқы лексикалық мағынаның ... және ... ... сөйлеу әрекетінің ... ... ... ... ... ... барысын анықтау;
- сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның шығуы, ... ... ... ... ортаның рөлін көрсету;
- т‰сінік, ±ѓым, маѓына жєне сµз категорияларыныњ лингвистикалыќ
табиѓатын ... сµз ... ... ... мен ... табиѓатын бір-бірініњ араќатынасы мен айырмашылыќтарын
ќарастыру,
- сөйлеу әрекеті онтогенезінде алғашқы сөз ... ... ... даму ... ... оның қалыптасуындағы ұлттық
ерекшеліктерді, оның дамуына әсер ... ... ... жас ... ескере отырып, эксперимент арқылы
айқындау.
Жоғарыда көрсетілген міндеттерді шешу үшін қазақ тілді ... ... ... ... екі ... және бір ... топқа
дайындалған материалдар қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Бүкіл әлемдік ғылымда сөйлеу әрекеті 40-тан
астам тілде ... ... ... ... ... ... қазақ балаларының
тілін зерттеу - жалпы тіл біліміне ... ... ... ... ... оның ... ... мағына онтогенезін қарастыру қазақ тіл
білімінде алғаш болғандықтан бұл - жаңа ғылыми үрдіс. ... ... ... ... ... ... лингвистикалық себептері
когнитивті, психолингвистикалық аспектілерде пайда болып, қалыптасатындығы
көрсетіліп, әдебиеттер жүйеге келтірілді. 1,0-1,5; 2,5; 3,0-3,5 ... ... ... шығуында сөз мағынасының алғышарттары,
алғашқы көрінісі, пайда болуы және дамуының сатылары, ... ... ... ... айқындалды. Адам баласы сөйлеу
әрекетінде пайда болатын компоненттерінің алғашқысы ... ... одан ... ... лексикалық мағына сөйлеу әрекетінің дыбыстық
және грамматикалық компоненттерімен қабаттасып, ... ... ... ... ... ... маѓынасыныњ адам баласы тілініњ
алѓаш шыѓуындаѓы ќ±рылымдыќ сипатын зерттеп, т‰сінік, ... ... ... ... ... Сµз ... макрокомпоненттері
денотаттыќ, сигнификаттыќ ќ±рылымдардыњ табиѓаты ќарастырылып, олардыњ бір-
бірініњ араќатынасы мен айырмашылыќтары т‰сіндірілді. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... барлық
компоненттерге тиесілі болғанымен, олардың ... ... ... ... ... ... жолы сөйлеу әрекеті компонентінің
қалыптасуында баяу жетілетін компонент болса, сөйлеу ... ... ... ... ... беретіні анықталды. Бала тілінде тілдік
компоненттердің шығып қалыптасуына ... ... яғни ... ... (ересек адамның балаға сөйлеуі) маңызды екені тағы бір дәлелденді.
Зерттеу нәтижесінде ... тіл ... ... жаңа ... лексикалық мағына онтогенезі; адам баласының ... ... ... ... ... әрекеті онтогенезінде лексикалық
мағынаның қалыптасуы; сөйлеу әрекеті онтогенезінде сөз ... ... ... ... қосылды.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Сөйлеу әрекеті онтогенезінде сөздің
алғашқы мағынасының шығу, қалыптасу және дамуының лингвистикалық ... ... әсер ... тілдік ортаның рөлін, көрініс беретін ұлттық
ерекшеліктерін айқындау бұрын-соңды арнайы ... ... ... бұл зерттеудің теориялық тұрғыдан жалпы тіл ... ... тіл ... оның ... ... сол ... тіл білімінің
басқа салаларына өзіндік үлесі болады деп санаймыз. ... ... ... ... ... ... мен қорытындылары
психолингвистика, психология, педагогика ғылымдары салаларына үлес қосады.
Зерттеудің практикалық құндылығы. Зерттеу нәтижелері жалпы тіл білімі,
қазақ тіл ... ... ... психолингвистика,
дефектология, педагогика мәселелеріне байланысты ғылыми зерттеулерде, шет
тілін оқыту психологиясы, ... ... ... ... ... және тілдік дамуының жалпы деңгейін ... ... ... ... ... ... ... Еңбекте адам баласы алғаш тілінің шығуында
сөз мағынасын меңгеру ерекшеліктерін анықтауда ... ... ... ... ... ... ... Жұмыстың теориялық негізін
Л.С.Выготский, А.А. Леонтьев, А.М.Шахнарович, Е.С.Кубрякова, А.Байтұрсынов,
М. Жұмабаев, М.Мұқанов, Ә.Т.Қайдаров,Т.Т.Аяпова сынды ғалымдар ... ... ... жұмыста баланың лексикалық мағынаны
меңгеруін ... үшін 90 ... ... 90 ... материалдар
негізге алынды.
Зерттеу әдістері. Ұсынылып отырған диссертациялық еңбекте лингвистикалық,
психолингвистикалық, нейролингвистикалық ... ... ... сыни талдау әдісі, алғашқы сөз мағынасының шығып даму сатыларын
көрсетуде дескрептивті єдіс, ... ... ... ... талдап, қорытындылау, сипаттау әдістері қолданылды.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар:
- сөйлеу әрекеті онтогенезінде алғашқы лексикалық мағына баланың ... ... ... ересек адамдармен бірлескен іс-әрекетінде
қалыптасады;
- бала сөз мағынасын өзінен-өзі меңгермейді, оның тілінде алғашқы сөз
мағынасының пайда болып, ... үшін ... ... ... ... ... тілдік орта бар;
- лексикалық мағына сөйлеу әрекеті онтогенезінде ... ... ... ... ... рөл ... ... әрекеті онтогенезінде лексикалық компоненттіњ ќалыптасу барысы
сөйлеудің дыбысталу жолы мен ... ... ... ... ... оларѓа ықпалын тигізеді;
- алғашқы лексикалық мағынаның шығуына және дамуына ... ... ... емес факторлар әсер етеді;
- бала мағынаны өз референтімен ұштастырған кезде, затты ... ... ... ... сөз мағынасы қалыптасады;
- бала тілінде сөз мағынасын меңгеру барысы синкреттік бейнелерден
басталып, бірнеше ... өту ... өз жас ... ... ересектер
тіліндегі сөз мағынасына көтеріледі. ... ... мен ... ... ... ... деңгейгежоѓарылайды;
- бала тіліндегі сөз мағынасы қарапайымнан күрделенуге, ... ... ... ... арқылы дамиды;
Зерттеу базасы. Эксперименттік ... ... ... 2002-2003
жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы, ... ... ... ... бала бақшаларында 1,0-2,5 жастағы ... ... ... ... 10 отбасының, 10 балабақшаның 1,0-2,5 жас
аралығындағы ... ... ... ата-анаға немесе балаға
қарайтын адамға берілген бақылау ... ... ... ... ... ... ... 2003-2004 жылдары
аталмыш балабақша және 10 отбасының 1,0-2,0-2,5 жас аралығындағы 30 ... сөз ... 90 ... ... 6 ... ... сөздікке
сүйене отырып ата-анаға немесе балаға қарайтын адамға берілген бақылау
сауалнамасы ... ... ... қорытынды кезеңінде 2004-2005 жылдары аталмыш
балабақшаға ... ... жас ... 30 ... ... бойынша берген сөз сөйлемдері, сөздері тәжірибеге енгізілді.
Зерттеу жұмысының кезеңдері.
Бірінші кезеңде (1996-2001 жж.) зерттеу жұмысы бойынша ... ... ... ... келтірілді, жұмыстың ғылыми
аппараты айқындалды; эксперименттік тәжірибеге арналған бағдарлама мазмұны
анықталды;
Екінші ... ... ... жасына дейінгі 1,0-3,5 ... ... ... ... ... ... мен еңбектердің ғылыми және ұғымдық жағы салыстырылып, теориялық
және практикалық жұмыстар ... ... ... жж.) ... ... ... жаңа
зерттеулермен толықтырылып, эксперименттік тәжірибе жұмысының ... ... ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
эксперименттен, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер мен ... ... мен ... ... ... ... ... тұжырымдары мен нәтижелері ғылыми-теориялық, ғылыми-тәжірибелік
конференцияларда, атап ... ... ... ғалым,
зерттеуші” атты халықаралық ғылыми конференцияда (Алматы, 2005), белгілі
қазақстандық ғалым М.М.Копыленконың 85 жылдығына арналған “Тіл ... ... ... конференцияда (Алматы, 2005), “Қазіргі
таңдағы ғылым мен ... атты ... ... конференцияда
(М.Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты. Шымкент,
2005) баяндалды. Орталық ғылыми ... мен ... ... ... мазмұнын қамтитын 9 мақала жарияланды. Оның сегізі ЌР
Білім жєне Ѓылым Министрлігі Білім жєне Ѓылым саласындаѓы ... ... ... ... ... тағылымы”; Қ.А.Ясауи атындағы
ХҚТУ Хабаршысындағы 2005, 2006 ж.ж.; Абылай хан атындағы Қазақ МХҚжӘТУ
Хабаршысы-2006; ... ... және ... мектебі” жұрналында
жарық көрді.
1. АДАМ БАЛАСЫ СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІ ОНТОГЕНЕЗІНІҢ ҒЫЛЫМИ ... ... ... және шетелдік ғалымдардың сөйлеу әрекеті онтогенезін зерттеу
бағыттары
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуын жете танып-білуге көмектесетін сөйлеу әрекеті ... ... зор ... ... ... ... және ... тіл
білімінде тілдерді кешенді түрде зерттеу әдісі кең көлемде жүргізіліп ... ... ... ... ... және әлеуметтік маңызы тіл мен
сөйлеуді сөйлеу әрекеті мәселесі ретінде алып қарағанда ашылады.
Тіл - адамдардың ... ... ... ... белгілі. Тіл
адамның қарым-қатынас құралы болғандықтан, ол адам баласы сөйлеу әрекетінің
арқауы болып ... Тіл - ... ... және ... ... ... екі жақтың бірлігі: бірі жеке (адамның) тұлғаның сөйлеу әрекеті
объективті негізі ... ... ... оның арнайы, тепе-теңді әрекеті
болып табылады.
Сөйлеу ... ... ... ... тек қана
психолингвистиканың, психологияның мәселесі болып қана қоймай, ... ... да ... объектілерінің бірі болып табылады.
Сөйлеу әрекетін зерттеген ғалымдардың ойларын саралай келсек, сөйлеу
әрекеті дегеніміз, ол – ... ... бір ... ... ақпаратты
баяндауы, яғни екінші біреуге жеткізуі. Ой, хабар, ақпарат тілдің ... ... ... ... әрекеті - тіл мен сөйлеудің ... [1,40]. ... ... ... ... ... ... общения и обобщения” [2],-деп атайды, адам баласы
қоршаған ортасымен ... тіл ... ... ... ... ... пайымдап барып жеткізеді, яғни тек адам баласына ... ... ... ... адам ... ... ... пайымдаумен жүзеге асырылады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезі дегеніміз не? Біріншіден онтогенезге берілген
сипаттамаға тоқталсақ, ... ... ... түсініктеме беріледі: “Онтогенез (англ. ontogenesіs) –
развитие ... в ... от ... вида ... [3, ...... ... речи в общем и очищенном виде повторят
процесс языкового развития ... ...... в общем и
очищенном виде процесс ... ... ... [4, 213].
Бала тілін зерттеуші ғалымдардың сипаттауы бойынша сөйлеу ... ...... ... өз ана тілінде тілінің шығуы, оның
сөйлеп үйренуінің даму жолы, яғни адамның алғашқы сөйлеу ... ... түп ... [12, 7].
Соңғы жылдары лингвистикада сөйлеу әрекетін кешенді түрде ... ... ол ... ... бірі ... отыр. Өйткені сөйлеу процесі
бір ғана ерекшелікті қамтып қана қоймай, бірнешеуін қамтиды, яғни ... ... ... ... сөйлеушінің, тыңдаушының ... ... ... ... ... оның ... әлеуметтік және когнитивтік) даму мүмкіндіктеріне ... ... - ... ... ... ... ... көптеген ғылым
салаларымен тығыз байланысты күрделі мәселе. Зерттеу объектісіне қарай
сөйлеу әрекетінің ... ... ... ... ... ... мәселесін онтогенезде қарастыру соңғы уаќытта отандық және
шетелдік ғалымдардың үлкен ... ... ... ... 30-шы
жылдардан бастап сөйлеу әрекеті онтогенезін кешенді түрде, яғни ойлау мен
сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... ... ... психолингвистика салаларында 80-шы жылдардан бері экспериментальды және
теориялық фактілерге сүйене отырып, трансформациялық және ... ... ... ... зерделенді.
Ресейлік ғалымдар сөйлеу әрекеті ... ... ... ойын
әрекеті мен заттық ара қатысын, когнитивті және ойлау қабілеттерінің
дамуын, ... ... ... ... отырып зерттеу
жетістіктеріне қол жеткізді.
Кеңестік дәуірде сөйлеу ... ... ... ... ... Психологиялық тұрғыдан бұл ... ... ... ... ... ... бұл ... дэ
Куртенэ және Л.В.Щерба ғылыми мектептері болып табылады. ... ... ... тек ... ... тұрғыдан жеке түрде
қарастырмай бір-біріне қатыстырып кешенді түрде зерттеу болды.
ХІХ ғасырда жалпы тіл ... ... ... ... ... бірі адам баласының сөйлеуін психологиялық және ... ... ... ... басты талаптары болуға тиісті
екендігін айтты. Сондай-ақ бір тіл білімі ... ... ... ... зерттеу қажет екендігін өз еңбектерінде баса көрсетіп берді [6,
16-18].
Демек, ... тек ... ... ... ... әрекеті
негізінде зерттеудің тіл теориясына қосары зор.
Сөйлеу ... ... ... ... ... тіл ... ... бастау алады. Тіл білімі үшін сөйлеу ... ... ... бірі екендігін Фердинанд де Соссюр алғаш болып көрсетті. Қай
уақытта болса да сөйлеу әрекеті ... жүйе мен ... ... ... ... ... ... мәселенің жүйесі мен тарихы,
яғни қазіргісі мен өткенінің айырмашылығы қарастырылады. ... ... ... ... осы ... шешу ... ХХ ғ. ... Ф. де Соссюр
адам баласы сөйлеу әрекеті ... яғни бала ... ... ... деп айтып кеткен-ді [7, 34].
Бала тілінің шығуы мен қалыптасуы сөйлеу әрекеті теориясы үшін бірден ... ... Бала ... ... ... зерттеу – адам баласының сөйлеу
әрекеттерінің алғашқы дамуын және ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеудің қаншалықты маңызды және керек екендігін
сөйлеу онтогенезін зерттеген ... бірі ... ... детской речи могут существенно расширить нами представления не
только об овладении языком но и а самом ... о его ... ... ... не ... о ... познавательных и других
психологических процессов, но и об их ... ... наши ... ... ... деп сипаттай келе, адам баласы тілінің шығу, даму ... жеке ... ... да ... тіл ... ... оның
ішінде мағына мәселесі де шешімін табатынын астын сыза ... [8, ... бала ... ... ... ... адам ... сөйлеу әрекеті не
себепті және неде деген сауалға жауап табуға, сөйлеу әрекеті онтогенезінде
тілдік ... ... ... фонетика) қалай
қалыптасатынын, меңгерілетіндігін көруге болады.
Көне дәуірден осы заманға ... ... тіл ... ... екі ...... ... тілдің шығуы және бала тілінде
алғаш сөздердің пайда болуы орын алып ... Бала тілі ... ... және сиректігімен зерттеудің ерекше аймағын құрайды.
Дегенмен ол бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан қарастыру екі ... ... ... ... ... көз ... бала тілін жүйелі түрде зерттеу
ХҮІІІ ғ. аяғынан бастау алады. ... ... ... ... өз ... мен ... алған. Мәселен, 1787ж. неміс ... өз ... ... ... жабайы адамдардың ойлауының дамуымен
салыстыра бақылау жүргізді [152, 308].
Чарльз Дарвин [153] өз баласының бес-алты айлық және бір жас ... ... ... қимылдарына көңіл аударып түсінетіндігін, жест
арқылы қарым-қатынасқа түсетіндігін анықтаған.
ХХғ. басынан бері бала тілі ... ... ... ... Осы ... тілінің шығуы мен дамуына арналған ... ... ... ... мен ... ... Бұны Ф. де Соссюр, И.А.Бодуэн де Куртэне бастап кеткен адам
баласының ... ... және ... тұрғыда тілдік
пайымдауларды қамти ... ... ... ... ... қарастыру
ойларының нәтижесі деуге болады. Әлі күнге дейін өз ... ... ... ... ... ... қатарына А.Н.Гвоздевтің
сөйлеу онтогенезін объективті, толық және нақты зерттеу еңбегін [9, 198]
Клара және ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерін [10], В.Ф.Леопольдтің баланың қос тілді меңгеруін
күнделік арқылы бақылауын және бала ... ... ... ... тілі - ... бастау алатынын анықтауын [11] жатқызуға болады.
Кеңес Одаѓы және шетелдік тіл ... ... ... ... ... ... көлемде жүргізіліп, олар өз нәтижелерін беруде. Бала тілін ... және ... ... ... бақылаулар мен терең
тұжырымдар жасаған Л.С.Выготский, Ж.Пиажелердің ... ... зор. ... ... А.Р.Лурия, Д.Б.Эльконин,
Л.И.Божович еңбектері қазіргі ғалымдардың ... ... ... болып табылады. Аталмыш ғалымдардың ойларын ... ... ... Е.Ю.Протасова, Т.М.Рогожникова
және де басқа ... ... де ... ... әрі ... ... ... шетелдік зерттеулердің алғашқысы АҚШ ғалымы Станли Холдың баланың
айтқан сөзі мен ойы ... ... ... болды [16].
Структуралық лингвистика өкілдері бала тілін ғылыми түрде зерттеуді 40-шы
және 50-ші жылдары ... ... бірі ... Р.Якобсон баланың
алғашқы фонологиялық дағдылары 10-12 айлығында басталатынын көрсетсе, оның
теориясын мақұлдаушы ... ... ... ... ... ... ... болды [12], [13], [14],
[15].
Бала тілін лингвистика салаларының бірі грамматикалық тұрғыдан қарастыру
Р.Браун, Н.Хомскийдің 60-шы ... ... ... ... орын
алды. Бала тілінде синтаксистің даму ерекшеліктері лингвистика саласының
межесі ... ... ... мен ... ... түрде бақылау бала психикасының
негізгі ерекшеліктері мен өзіндік ... ... ... ... ... ... бала ... зерттеу лингвистикаға да
сүбелі жаңалықтар қосатынын нақты көрсетеді [17].
ХХ ғасырдың қазақ зиялылары да тілдің шығу ... ... ... кеткен-ді. Мәселен, бұрынғы психологиялық еңбектерде тілдің қайдан
шыққаны туралы екі түрлі ... ... ... - ... ... сый,
“Құдай сөйлесін деп бізге тіл берді”, ... ... ... ... ... сол ... нәтижесі” делінген. Ж Аймауытов осы
пікірлерді ... ...... сырды сыртқа шығаратын құрал; ... бір ... бір ... ... жоқ, ... ... ... деген тұжырымға келеді. Ғалым адам тілінің өркендеуінің ... ... ... ... ... ... “жанның түрлі күйін”
білдіретін дыбыс, яғни ... ... ... түскенін маңайдағы басқа
адамдарға білдіруін сөйлеудің бастауы деп пайымдайды. Адам ... ... ... адам көзі ... нәрселердің дыбысына
еліктеуге талпынып, сол ... ... ... ... ... ... найзағайдың шартылын, судың сарқырауын, аңдардың дыбысын-бәрін де
еліктеп атайды. Үшінші дәуірде нәрсе мен дыбыс арасындағы байлау ... ... атау үшін ... ... ... бір ... басқа бір
нәрсесіне сүйеніп атауға айналады деп ... ... бере ... ... ... ... үш дәуірін бала да басынан кешіретінін
көрсетеді [18]. Ғалымның ... ... ... ... ... басты-басты дәуірлерін бала тілін бақылау арқылы талдасақ, тілдік
дамуды тіл білімінде ... ... ... ... ... Олай
дейтініміз, аталмыш дәуірлерде ... ... ... ... қайсысы баяу, қайсысы активті түрде қалыптасатынын көруге болады.
Жан көріністерін, М. ... ... бөле ... ... ... мен ... әсерленулері арасындағы айырманы, жанның жайын
жарыққа шығару үшін қажетті құрал - тілді сипаттауда бала ... ... даму ... жас ... көрсете отырып, бала ... ... ... зор мән ... ... ... ... мен бөбек жасындағы психикалық дамуын
нәрестенің тілінің шығуымен, сөйлеу қабілетімен, заттың ... ... ... ... ... ғылымда маңызды орын алады.
Ғалым еңбегінде нәресте мен үлкендердің арасындағы тілсіз қатынастардың өзі
тіпті нәрестенің психикалық байлығын ... ... ... ... ... ... биологиялық факторлармен қатар әлеуметтік
факторлардың, яғни оның үлкендермен байланысы ... рөл ... ... Нәрестенің тілінің шығуына ... оның 10-12 ... және де осы ... ... аса сөз ... сол ... ... деп атайтындығын жазады. Бөбек психикасының одан әрі ... ... ... ... ... ... бар ... көрсетеді
[20]. Демек, сөйлеу әрекеті онтогенезі тек ... ... ... ... ... қатар адам баласының тілінің ... ... ... ... ... бір тиімді жолы және тіл
білімінің зерттеу нысаны бола ... тіл ... ... ... ... ... ... қарастырылмаса да, қазақ бала тілін педагогикалық тұрғыдан зерттеп,
тілді балабақшада дамыту ... және ... ... ... ... ғылыми еңбектер баршылық. Осы орайда, қазақ тіл білімі тарихында
тілді оқыту мәселесін сөйлеу әрекеті негізінде ... ... ... жақтан жан-жақты және алғаш рет қарастырған Ф. Оразбаеваның
“Тілдік қатынас: теориясы және ... (2000) атты ... ... ... [21].
Сөйлеу әрекеті онтогенезі қазақ баласы тілінің шығуы мен дамуы тұрғысында
ғылыми ... ... ... және ... ... жағынан арнайы
зерттеуге арналған тұңғыш ... ... ... ... әрекеті
онтогенезі: синтаксистік семантика”[22] атты докторлық диссертациясы болып
табылады. Аталмыш диссертацияда сөйлеу әрекеті онтогенезін ... ... ... ... және ... ... ана тілін меңгеру
заңдылықтарын үздіксіз процесс ретінде ашып қана қоймай, ... ... ұлт ... ана ... ... екінші тілі ретінде - мемлекеттік
тілді оқытудың әдістемесіне тиімді ықпал ететіні дәлелденген. Әрине, адам
баласының ана ... ... және ... екінші тілді үйренуі - бір-
біріне қарама-қарсы жүретін екі ... ... ... ... баласының ана
тілін меңгеру жолының ұтымды заңдылықтарын, ... ... ... ... ... процесіне телуге болатындығы іс жүзінде еңбектерде нақты
деректермен дәйектелінген.
Бала тілін зерттеу ... ... адам ... ... ... қалыптасу
және даму барысын анықтауда көп көмек ... ... әр ұлт ... ... ... қарамастан, жалпы адам баласы тілінің
алғаш ... ... ... ... ... ... сәйкестіктерін қарастыруға мүмкіндік берді. ... ... ... шығып қалыптасуы- универсальды құбылыс. Бұл құбылыс, яғни
баланың қоршаған ортамен қарым-қатынасқа түсуі, оның танымының өсуі ... ... іске ... әрекеті мәселесін бірнеше ғылымдардың, мәселен, психология,
антропология, лингвистика және де ... ... ... тіл ... және ... ... ... Олай дейтініміз Ф. де Соссюрдің “надо
самого начало встать на почву “языка” и его ... ... для всех ... ... ... ... пікірі айқындайды [7,34]. Әр түрлі
ғылым саласында тілді негізге ала ... ... ... ... ... әр ... қарастырылады. Мєселен, лингвистикада сөйлеу
әрекеті зерттеу объектісіне орай сөйлеу мен тіл ара қатысы тұрғысынан сөз
етіледі. Тіл мен ... ара ... ... ... ... ... де Куртенэ, ... де ... ... болатын.
Тіл, сөйлеу және сөйлеу әрекеті мәселесін қарастыруға үлкен әсер ... ... ... Отандық және әлемдік ғалымдардың Соссюр идеясын
сынға алуға, толықтыруға, жан-жақты ... ... ... ... да ... ... тіл мен сөйлеуді екі тұрғыда қарастырады.
Біріншіден, тіл мен сөйлеуді бір-бірінен ажыраған құбылыс ретінде пайымдап,
тіл - ... және ... ... ал ... жеке ... ... кездейсоқ құбылыс деп сипаттай келе: ... ... ... Тіл ... пассивті тіркелген дайын µнімі. Ал ... ... ... мен ... ... ... деп, ... көзқарастарына қарсы шығады. Тіл мен сөйлеудің ... ... яғни ... шығу тегінен қарастыра отырып, ғалым
сөйлеу тілден бұрын болды деп ... ... ... тіл ... ... ... ажыратып тастамайды. Мәселен, “…Сµйлеу
тілдіњ шыѓуына ќажет. Біз µзгелердіњ, яѓни ... ... ... ести ... ана ... ‰йренеміз. Тіл біздіњ ой-санамызда тек
сан жетпес тєжірибе нєтижесінде саќталады ”[7,38],- деп ... ... ... қатар ғалым тілдің психикалық табиғатын да ескереді
[26,183-184]. Ф. де Соссюрдің тіл мен ... ... ой ... Б. ... ... ... келгенімен Ф. де Соссюр тілді әлеуметтік
құбылыс десе, Б. де Куртэне жеке ... ... деп ... мен ... берілген терминологиялық ... ... ... ... олардың бір-бірімен органикалық
тұрғыдан байланысын В. фон ... ... ... ... жасалады….., ал
сөйлеу ой мен сезім арқылы құралады” [23,163],- десе, И.А.Бодуэн де ... ... ... мән бере ... ... жеке тұлғалық психологизмінің
негізінде қарастырады: “Язык существует ... в ... ... в психике индивидов или ... ... ... языковое
общество” [6, 71],- дейді.
Тіл мен сөйлеудің ара қатысын диалектикалық тұрғыдан қарастырушылардың
бірі ... ... ... ... деп ... ... де ... де басқа ғалымдардың пікіріне қарсы шығып: “…. действительная жизнь
слова ….совершается в речи”[27,15],-деген сипат береді. Демек, ... ... ... және ... ... тіл мен сөйлеуді бірлікте немесе дифференциалды түрде ... ... тіл мен ... ... ... ... как ... всего произведенного живой речью, не одно и ... что ... в ... ... ... [23,58]. ... сөйлеу әрекетінің жеке
актілерінен айырмашылығы, ол бөлек бір ... ... ... мен ... ара қатысы мәселесі қазіргі заманғы ғалымдардың да
назарынан тысқары ... Тіл - ... ... ... ... және Г.В.Колшанскийлер зерттеді. А.А.Ломтев концепциясы бойынша
тіл мен сөйлеу бөлек-бөлек құбылыстар емес, олар бір ... әр ... ... [28,57]. Ал ... тіл мен сөйлеуді онтологиялық
тұрғыдан шектемей, екеуінің ара қатысын жалпы мен жекенің ... [29, ... ... лингвистер Э.Хэмп, Н.Хомский, Дж. Лайонз тіл мен сөйлеу ара
қатысын бір тұтас ... деп ... ... [30], [31], ... мен сөйлеуді зерттеуде эксперименттің орны - ерекше. Отандық ғылымда
ХІХ ... 70-шы ... ... мен тілді эксперимент арқылы зерттеу
шыға ... Бұл ... ... ... И.А.Бодуэн де Куртенэ және
оның шәкірттері В.А. Богородицкий, ... ... ... ... ... әрекет деп тауып, және ол ... мен ... ... баса ... [33, ... ой түйінін С.Д.Кацнельсон, Е.С.Кубрякова сынды ... ... ... ұтымды қолдана білген.
С.Д.Кацнельсон сөйлеу әрекетінің ойлау әрекетімен тығыз байланыста
болатынын қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... тіл мен ... механизмдері арқылы іске асатын сананың
жан-жақты ... десе ... ... ... мен ... ... мағыналас ретінде қарастырып, адам баласы тілінің
шығуын және де оның тілді ... ... айту мен ... ... сөйлеу актілерін қолданыста жүретінін көрсетеді дейді [35, 9].
Сөйлеу әрекетін зерттеуде лингвистің негізгі міндеті не? Ф.де ... ... ... ... ... міндетін сөйлеуші мен
тыңдаушының арасындағы ... ... жеке ... ... және де ... ... ... қызметі ретінде емес, сөйлеу
әрекетінің өнімі ретінде қарастыру керек деп табады [7, 36-38]. ... ... ... ол ... мен еркіндіктің жеке өнімі болып табылады.
Адам баласының алғаш тілінің шығуын зерттеуге арналған ғылыми жұмыстарды
сараласақ, бала тілі ... ... ... ... ... ... ... баршылық. Мәселен, В.Н.Овчинниковтің ... ... ... ... ... ... бала ... жағдаят арқылы берілетін айтылымға сүйенеді
[154]. Ғалым сөйлеу әрекетінде ... ... ... ... ... ... қоршаған ортамен қарым-қатынасқа түсуінің ұлғаюы
мен күрделенуіне байланысты болатынын сөз ... ... ... бала ... жай ... ... жеке талдау жасалып, осы сараптаудың негізінде ... ... [36]. ... ... ... сөйлеу әрекеті
онтогенезінде айтылымның ішкі бағдарламасының семантикалық ... [37], ... ... адам ... ... тілінің шығуы
семантикадан, оның ішінде синтаксистегі семантикадан бастау ... ... ... ... сөз мағынасын құрылымының ерекшеліктерін зерттеуге
арналған Н.А.Гасицаның диссертациялық ... 4-8 жас ... ... ассоциативті эксперимент жүргізу арқылы сөз мағынасының
қалыптасу механизмдері мен қызметі ... [38]. ... ... ... жүйенің онтогенезін қарастырудың маңыздылығы әр
тілдің лексикалық құрылымын ... ... ... ... тілге тиек
ете отырып, орыс және белорус тілдеріндегі лексиканың жүйелі байланысының
қалыптасуын сипаттайды ... ... бұл ... яғни сөйлеу әрекеті онтогенезіндегі сөз
мағынасы Т.Т. Аяпованың диссертациялық ... [22] мен ... ... біршама қозғалған [40],[5],[41]. Алайда зерттеу нысаны ... деп айту ... ... Ал ... ... ... зерттеулердің
қай тұрғыдан алғанда да, лексикология саласына қосары мол деп ойлаймыз.
Ресей ғалымдарының жалпы сөйлеу әрекеті ... ... ... ... бала тілін бірнеше бағытта қарастырады, олар: баланың
алғашқы сөздері мен ... ... ... ... ... ... арнайы эксперимент арқылы алынған бала тіліндегі үлкен
немесе кішігірім мәселелерді психологиялық ... ... ... ... бала ... ... ... және механизмін
баланың ойлау деңгейінің дамуымен байланыстырып, теориялық потенцияларға
сүйене отырып айқындау болып ... ... ... ... ... ... ... ұтымды бағдар береді.
Сонымен бала тілі зерттеулеріне жасалған шолу нәтижесінен көретініміз:
бала тілінің қызметі, баланың ой өрісі тілінің ... озық ... ... дамуы бірнеше кезеңдерден тұратындығы, бала тілінде атаулардың
пайда болуы. Бала тілінде алғашқы сөйлемдердің шыға бастауы ... ... әр ... алып қарастырғанымен, әлі де ғылыми негізде
зерттеуге қатысты мәселе сөйлеу ... ... ... барысын қарастыру, тұжырымдар жасау керектігін зерттеу жұмысында
дәлелдей түседі.
Демек, бала тілін зерттеуде сөйлеу ... ... ... ... ... тіл білімі үшін де маңызды. Себебі олай болмаған жағдайда
адам баласы тілінің шығуында, яғни ... ... ... ... ... ... ... және де ол компонент жалғыз өзі
жалаң қалыптаспай ма? Бұл жерде, адам баласы тілініњ шыѓуында синтаксистік
семантика ... ... ... және ... [42], [35], [5], ... ... ... тілінің шығуы қажеттіліктерден туады. Мысалы, баланың
тамақ жегісі келеді, қарны ашады немесе бір жері су болып ... ... ... айту ... ... тілі ... Сондай жағдаят қоршаған
ортада мағынаға мән ... ... ... мағынаға мән береді.
Бала өз ойын алғашқыда ыммен, дене қимылымен, яғни прототіл түрінде берсе,
кейініректе бір ... ... яғни ... ... Бұл ... ... ... де қарастырылған [5].
Бала тілі семантикадан, оның ішінде синтаксистік семантикадан басталады.
Егер ол ... ... ... оның ... сөйлеу әрекеті
компоненттерінің қайсысы ерекшеленіп жеке шығады? Осы сұраққа ғылыми
тұрғыдан ... ... ... ... беру жұмыстың негізгі
нысаны болмақ.
1. Неге сөйлеу әрекеті ... ... ... ... Бала ... аталмыш компонент жалаң жүре ме?
3. Сөйлеу әрекеті компоненттерінің, яғни грамматикалық мағына ... ... жолы ... ... қалыптасуында қайсысы
активті немесе баяу жүреді?
4. Лексикалық мағынаның алғышарттары, алғашқы көрінісі, шығуы, дамып
қалыптасуы бала ... қай ... ... ... жауабын алдынғы тараулардан көруге болады.
1.1.1 Сөйлеу әрекеті ... ... ... қызметі және оның
қалыптасу жүйесі
Тілдің негізге алынатын қызметі ол - оның ... ... ... ... ... ... болу қызметі. Әлеуметтік ... ... ... арқылы әсер етеді. Ал осы сөйлеу әрекеті онтогенезінде
тілдің қызметі қалай қалыптасады, олардың қандай түрлері бар, ... ... ... Осындай сауалдарға ғылыми түрде дәлелді жауаптарды бала
тіліне арналған зерттеу ... және осы ... ... ... сµз ... шыѓуы мен дамуын ќарастыруѓа жасалған
эксперимент нәтижелерінен көруге болады.
Сөйлеу әрекетінде тілдің ... ...... ... екені
белгілі. Тіл, біріншіден, әлеуметтік қарым-қатынас құралы болуымен қатар
айту және түсіну құралы болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ажыратылған. Екі тілдік ... ... ... ... ... жүреді. Қарым-қатынас қызметі мен ойлау
қызметі сөйлеу әрекетінің екі қызметін құрайды. Ал ... ... ... ... ... ... сөз ... білдіреді.
Ересек адам екінші бір адамға өз қажеттіліктерін білдіру үшін,
қажеттілігін ... оны ... ... ... ... тілдік
белгілерді қолдану арқылы қарым-қатынасқа түседі. Ал бала неге бірден ... ... ... ... ... кетпейді? Әрине, бұның
бірден бір себебі, ... ... ... ... ... ... осы ғана ғана ... бола алмайды. Негізгі себеп, ұғым ... ... ... ... “¦ѓым даяр болѓанда,
сµз єрдайым дайын болады” [2,19],-деп тұжырымдайды. ... біз ... ... сөз ... тек ... мен ... ... деп
қарастырмай, сонымен қатар қарым-қатынас пен пайымдау ... ... ... ... деп ... қажет деген ой тұжырымын ұстана отырып,
оның шығуын бала тілінің тілдік қызметтері ... ... өз ... яғни ... адамдардың көргенін, естігенін және
сезінгенін қалау - тән нәрсе. Баланың осы қалаулары тіл ... ... ... бала ... қызметін, маңыздылығын ресей ... ... ... ... к ... ... социальной жизни”
[17,4],- деп сипаттайды. Демек, бала тіл арқылы қоршаған ортамен қарым-
қатынасқа түсу арқылы оның ... дами ... және ... ... ... ... ... түрлері
берілген: индикативті, интеллектуальді, коммуникативті, номинативті,
сигналды, сигнификативті және ... ... ... ... ... бала тілінің алғаш шығыуында, яғни сөйлеу әрекеті
онтогенезінде тілдің ... ... ... және ... ... тілдік қызметтердің ішіндегі біріншісі - индикативтік
функциясы. Тілдің бұл қызметі арқылы бала өзін қоршаған ортамен ... ... ... ... түсе ... ... ... қызметі бала
тілінің алғашқы кезеңінде 2 айлығынан 11 айлығы арасында қызмет ... ... бала ... әлі атай ... бірақ дене қимылдары арқылы
өзінің тілдік ортасымен қарым-қатынас жасайды [2]. Ғалымдар бұл ... ... деп ... ... ... ... не? Бала тіліндегі прототіл құбылысын
ғалымдар зерттеуіндегі тұжырымдарға сүйенсек, бала ... ... ... өз ... ... ... ... алғашқы қарапайым
тілі деп сипатталады [43]. ... - адам ... ... ... ... ... ... семантикалық жүйенің
коммуникациялық құралы. Физио-, мимио-, кине- және вокобелгілер прототіл
кезеңіндегі ... ... ... ... Бұл ... ... немесе балаға қарайтын ересек адаммен қарым-қатынасқа түсуінде
қалыптасатын, ... ... ие ... ... ... ... деңгейіне сәйкес өзін қоршаған орта мен өзі туралы ... ... ... ... ... [44,150] ... прототіл
баланың тілі шыққанға дейінгі ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсуге көмектесетін алғашқы тілі -
қарапайым тіл, дене ... ... ... ... тілі ... түсіледі [22,67].
С.Брунер баланың сөйлеуге дейінгі протіл кезеңінде ана мен баланың
арасындағы тілдік қатынастың қарапайым ... ... ... Қарапайым диалог баланың дене мүшелеріне қатысты жаңа қимылдары,
дауыстау былдыры және қасындағы адамның сұрағына дене ... ... ... Бала мен ... ... ... ... диалогтік құбылысы арқылы сараласақ, ол бала тілі шыға ... ... ... ... адамның немесе анасының талаптарын түсініп,
соған байланысты әр түрлі іс-әрекеттер жасайды [45,26]. Демек, бала µзіне
айтылѓан ойды, ... µз ... ... ... ... мына бір жағдаятқа назар аударсақ:
1-жағдаят
Ақерке (1,1) алдындағы ойыншыққа қолын созады, жете алмайды. Тағы ... ... ... ... жоқ. ... кейін жанындағы анасына қарайды. Анасы
оған, “Не болды? ... ... бе?” деп, ... ... ... ... бір, баласына бір ќарап с±райды. Бала анасын түсінгендей
ойыншыққа қарайды.
Аталмыш жағдаятта бала аталған заттың атын ... ... сол зат ... ... ... ... реакциясы арќылы жєне дауыс ырѓаѓы арќылы
т‰сінеді. Бала ... атын айта ... да, ... ортамен комуникацияға
түсіп отыр. Лингвистикалық тұрғыдан қарастырғанда бұл ... ... ... ... ... түсе бастайды.
Баланың алғашқы 9 айында уілдеуі, дыбыстауы - табиғи құбылыс. Э.Бейтстің
пайымдауы бойынша баланың осы ... ... ... ... ... Ол ... деңгейде баланың қажетін, мақсатын атқарып
сөйлеу мен түсінісу әрекетінде қолданады ... ... ... белгілердің алғышарттарын, нышандарын және тілдік
белгілердің даму және қалыптасу ... ... ... ... бар [47],[48],[49],[50],[51]. Ғалымдар (0;9-2;0) жас
аралығындағы балалардың прототіл ... ... ... және ... ... қолдану заңдылықтары қандай
екендігіне мән берген.
Бала тіліндегі ... ... ... ... ... ... прототіл деңгейіндегі бала қимылдары коммуникативтік, қолданыс
мағынасы және қолданыс ... ... ... [22]. ... бала
бұл қимылдар арқылы сөздің көмегінсіз, протіл ... өзі ... және ... ... ... ... түсіп сөйлейді.
Бала тілін прототіл кезеңінде ... ... ... ... ... төрт ... ... коммуникативті бағытта жүретіндігіне
аса мән береді. Бірі - көңіл білдіру қызметі, “Мен мынаны ... ... - ... әрекеті және өтініш байланысы қызметі ... ... ... бала ата-анасымен тілі шыққанға дейін-ақ сөйлеседі. Олар
қимыл арқылы коммуникацияға түседі, яғни коммуникация жест ... ... Бала ... ... ... пен Е.Кларктардың пайымдаулары
бойынша, бала тілі шыққанға дейінгі ... яғни ... ... ... ... қимылдар – бірдеңені көрсету және бірдеңеге ұмтылу, алғысы
келу қимылдары ... ... ... ... ... адамның бастамасымен баланың көңілін жаңа
затқа аудару үшін баланың 7-8 айлығында жүргізілсе, ал бала 10-11 айлығында
белгілі затты ... ... ... бірдеңені көрсету қимылын
қолданады. Бірдеңеге ұмтылу, ... келу ... ... қол жаю ... ... ... ... қалаған нәрсесіне жетуін білдіреді.
Бірдеңені көрсету қимылы ересек адамның және ... ... ... ... алғысы келу қимылы бала ... ... бала ... ... ... ... ұмтылады. Аталмыш
қимылдардың бірте-бірте тілдік белгіге ұласатынын ғалымдар тұжырымдары
дәлелдейді:“… дети ... ... ... ... и ... ... с ... словами и даже комбинациями слов”[52, 355].
Зерттеу дәйектеріне ... осы ... ... де ... сай ... дене ... оның ... бұрын туады
делінген [52], [53].
Т.Т.Аяпова эксперименттік зерттеуінде бала дене қимылдарынан туындаған
дене ... ... ... айта ... ... ... ... жиілігіне қарай 60 түрлі мақсатын көрсетеді. Бұл
құбылысты ... ... ... ... қолданылуы баланың өзіндік
когнитивтік деңгейінен, пайымдауынан туындаған құбылыс, бала ... ... ... оның тілі ... ... ... кезеңде де
субъективті болады [5,77],- дегенге келеді.
Баланың алғашқы тілінің ... оның ... ... ... ... ... ... дамуы қоршаған ортамен ... ... және ... ... тиісті үндеу мотивтерінен тұрады,
яғни бір істі бірлесіп немесе жеке атқаруға шақыру, біреудің көмектесуіне
өтініш білдіру т.б. ... ... бала ... даму ... ... ... – сөйлеуге
дейінгі кезеңі баланың 2 айлығынан 11 айға ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңде бала тіліндегі тілдің
қызметі баланың ... ... ... яғни ... ... ... ... түсуі және ойлауын дамыту болып табылады.
Бала әлі сөйлей алмайды, қоршаған ... ... дене ... қарым-
қатынасқа түседі. Баланың жылауы, ... ... ... ... ... жүреді. Тіл бастапқы уақытта коммуникация құралы болады да,
кейініректе ойлау құралы және ... өз іс ... ... басқаруы болып
табылады .
Отандық және әлемдік ғалымдар еңбектерінде адам баласы тілінің шығуының
даярлық кезеңі әр ... ... ... көпшілігі бұл кезеңге
ым, дене ... ... ... ... шығар алдында даярлық
кезеңнің маңыздылығын, дауыс ... ... ... ... ... туындаған тілдік бастамаға жауап реакция
қалыптастыру, т.б. жатқызады.
Тілдің алғашқы қызметі индикативті қызметте ... ... ... ... бір ... көрсеткендіктен, мағына тек жағдаятқа
байланысты беріледі. Бұл тілдік қызмет ... ... ... ... болады, өйткені сигнификативті қызметте сөз-сөйлем көз
алдындағы бірнеше әсерлердің орнын алмасушы және ... ... ... барысында біздің бақылауымызда кездескен мына бірнеше
жаѓдаяттар сөз-сөйлемнің алғашқы қызметі индикативті ... ... ... ... ... ... ... көрініс береді.
Мәселен, (эксперимент материалынан) тәжірибе жасаушы баладан бір адым
қашықтықта ... ... ... ... ... Бала алғысы
келіп, ұмтылады, қолын созады. Баланың бұл ... ... ... ... ... ... аламын” деген мағыналарды білдіріп тұр. Бала тілдік белгісіз
ыммен, дене қимылымен қалауын білдіріп тұр. Бұл жаѓдаятта бер, әпер ... ... ... ... ... Бер, әпер немесе алам ... ... ... деп тұр. Оның ... ... ... қай сөздің
шығайын деп тұрғаны баланың дыбысталу тіліне байланысты. Оның ... ... ... бір ... ... береді. Сонымен, адам баласы тілінде
алѓаш пайда болатын кезењ - ... ... ... ... яѓни
прототіл кезеңі. Демек, сөйлеу ... ... ... ... прототіл кезеңінде пайда болады.
Баланың бір сөзді сөйлемдерінің алғышарттары сөздің алғашқы көрінісіне
ұласады. Бала қоршаған ортасын ... ... ... ... ... баланың алғашқы сөздері шығады. Олар сөз емес, сөз ... ... ... ... ... ... ... мағынасы екінші бір адамға тек жағдаят арқылы түсінікті. Бір,
екі ... ... ... ... ... адам ... сөз ... келгенімен, мағынасы сәйкес келмейді. Бала тілінің дамуының ... ... жаңа бір ... - ... қызмет іске қосылады.
Мәселен, өз бақылауымызда кездескен мына бір ... ... ... (2,0) ... ... ... шар, алма, доп суретін Ақерке
“Д’оп” (“доп” дегені) деп атайды. Бала ... ... ... ... бір атау ... отыр. Бұл баланың зат туралы ... ... ұғым ... бала ... атай ... ... белгілі бір кешенді топқа
кіргізеді. Затқа берілген атау, яғни номинативтік тілдік қызмет кешенді
ойлау заңдылығымен ... ... ... ... ... келесі бір түрі- сигнификативті қызмет.
Cөйлеудің сигнификативті қызметі дегеніміз - нақты бір ... ... ... ... ... сол ... ... беру. Бұл тілдік
қызмет, В.Штерннің тұжырымы бойынша, ... ... жас ... ... Бала өмірінің бұл кезеңінде үлкен бір жаңалық ашады. Әр зат
үнемі символдық қасиетке ие болады, сол ... ... ... ... ... құрайды, яғни әр заттың өз атауы болады. ... ... ... ... ... ... ... әрекеті деп пайымдайды,
яғни балада пайда болған белгі мен мағынаның байланысын түсінушілік жай ... ... ... ... ... ... бар ... деп табады
[10,190]. Ал Л.С.Выготский бала 2,5 ... ... мен ... ... ... ... ... қызметін ұғады деген В.Штерн
тұжырымына қарсы шығады. Өйткені, бұл ... ... ... болып
табылады. Белгілерді қолдану және белгілік операцияларға өту бірден және
бір уақытта бола ... Бұл - ... ... таңбалық тарихы бар
процесс, яғни өзіндік заңдылықтары бар, сандық және сапалылық, сонымен қоса
функциональды ... ие ... даму ... бір-бірін алмасып
отыратын тілдің бір күйге және кезеңдерге ыдырайтын процесс [2,82-83],- ... ... ... берілген лингвистикалық сипаттама:
“функция сигнификативная англ. sіgnіfіcatіve functіon. Собственно языковая
сторона значения, значения ... как ... ... [54, ... адам ... ... ... бұл түрі пайда болғанда, ол ... мен ... ... ... ... тануы керек. Белгі мен
мағына байланысы тілдің символдық қызметі де болып табылады. Бала ... әр ... аты бар ... ... ... ... Олай болса, бала
дамуында тілдік қызметтің индикативті қызметі мен сигнификативті ... бір ... ... бар, соны ... ... Әлемдік
психологтардың тұжырымы бойынша, сигнификативті тілдік қызмет көрініс берер
алдында бір ... бар, ол - ... ... ... ... ... сигнификативті тілдік қызметке өтуі, ... ... ... ... қолдануы мен құруы бала дамуының ... ... ... ... ... Бұл ... қызметінің
белгісі, бала қарым-қатынасқа түсу үшін өзіне ... ... ... өзі
білмейтін заттардың атауын сұрайды. Осы тілдік қызмет жануарларда болмайды
және де бала ... ... ... ... ... жаңа бір ... ... [2,84].
Біздің ойымызша, сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның ... ... тек ... тілі ... ... ... түсу үшін
қолданған қатынас құралын, сол құралдардың жүйелілігін сараптамай қарастыру
мүмкін ... ... бала тілі ... ... ... ... ... тілдік белгілерге алмасады, ал баланың алғашқы тілдік белгілерінің,
яғни бір, екі ... ... ... кезеңде
қалыптасады. Бұл тұжырымыз Л.С.Выготскийдің “Баланың тілдік белгілерді
қолдана ... ... ... ... іске ... болып
табылады”[2,82],- деген сипатымен үндеседі.
Сонымен, өйлеу сәрекеті онтогенезінде тілдің негізгі қызметтері мен оның
қалыптасу жүйелігін қарастыра отырып, ... ... ды ... ... ... тілдің индикативті қызметінде көрініс
береді, яғни бала алғашқыда тілінің ... ... ... ... ... дене ... түседі;
- лексикалық мағынаның алғашқы көрінісі тілдің номинативті (атауыш қызметі)
қызметінде көрініс береді. Бала қоршаған ортасын немесе тілдік ... ... ... баланың алғашқы сөздері шығады. Олар сөз емес,
сөз-сөйлемдер.
- сигнификативтік тілдік ... ... ... ... лексикалық
мағынаның дамуы мен қалыптасуын білдіреді.
1.1.2 Сөйлеу әрекеті онтогенезіндегі тіл мен ойлау ара қатысы
Тіл мен ойлау ара ... ... ... маңызды зерттеу
межелерінің бірі болғандығын көптеген ірі зерттеулерден ... ... ... Отандық және шетелдік ғалымдар адам ... ... тіл ... рөл ... деп ... мен ... ара қатысын зерттеу көне дәуірден бастау алды. Идеалистік
ағым өкілдері ойлау сөйлеуге тәуелсіз, ал сөйлеу ойлауға ... ... адам ... ... ... ... сөйлеседі және дәл сол уақытта
басқа бір ... ... ... ... деп есептеген. Яғни ойлау мен ... ... бола ... Ал ... ... ... мен
сөйлеуді ұқсас құбылыс, өйткені адам іштей ойлап отырғанның өзінде сөйлеу
мүшелерінің жасырын жұмыстары ... ... деп ... ... ... ... ... сөйлеу – дыбыстап ойлау болып табылады.
Д.Слобин мен Дж.Грин бала ойлауы мен ... ... ... ... ... анықтауда: “Язык не обеспечивает, по нашему мнению готовую
“решетку” или призму, через которую ребенок воспринимает мир. ... ... ... в ... ... интеллекта, то есть в результате
действий ребенка в окружающей среде и ... этих ... ... ... деуі көне дәуірден бастау
алған тіл мен ойлау ара қатысы мәселесін шешуде бала ... ... ... ... ... ... болады.
Ал баланың дамып өсуінің алғашқы кезеңдерінде тіл мен ойлау ара қатысы
қалай болады? Баланың 9-12 ... ... ... ең қарапайым
түрлері пайда болатыны және де сол ... бала тілі әлі де ... ... ... бала тілінің дамуындағы алғашқы ... ... ... сөзі- ойлаумен байланысты болмайтыны тұжырымдалған
[58], [59]. ... адам ... өсе келе ... ... байланысты
пайымдау бірте-бірте пайда болады, ал пайымдау бар жерде ойлау бар ... ... оның ... ... озық жүретіндігі [60],[61],[62]
зерттеулерден белгілі. Бала сөйлеуінің дамуының ... ... - ... ... шығу ... Бала 11 ... 1 жас 7 айға ... жас
аралығында баланың ойлауы мен сөйлеу тілі сәйкес келмейді, баланың ойлауы
сөйлеуінен озық жүреді. Осы жас ... бала ... адам ... ... ... ... ... нұсқауымен іс-әрекеттер жасайды.
Бақылауымызда кездескен мына бір жағдаяттарға талдау жасайық:
1- жағдаят
Ержан (1,3) анасының қолында отыр. Көзін, ... ... ... добын,
мамасын, папасын көрсетуге экспериментатор өтініш білдірді.
Көрсетуге өтініш білдіру: “Ержан, ... ... ... жұмып көрсетеді. “
Мұрның қайсы?” Мұрнын тыржитады. “Аузың қайсы?” “А” деп ... ... ... ... “Добың қайсы?” жанында жатқан допқа ... ... ... алып береді. Ержан допты алақанымен ұрып
қояды. ... ... ... отыр. Ержанның өңінде қуаныш. Өйткені өзінің
адресіне әр қимыл жауабынан соң, ... адам ... ... ... қошеметтер жасалуда.
Осы бақылау мазмұны 6 айдан кейін тағы қайталанды. Баланың реакциясы
алғашқыға қарағанда өзгешелеу ... ... ... ... тек ... қолын созса, енді сұралған затты ... ... алып ... қашықта тұрған затты нұсқайды.
Бала бұл ситуацияда аталған заттарды іздеп, тек қарап қана қоймайды, ол
ересек адаммен қарым-қатынасқа түсуді ... ... ... балада
1 жастың соңына қарай зат пен оның атауының арасында байланыс пайда ... ... ... ... оны тауып алуы болып табылады. Сөйтіп ... ... ... Бала ... адамдармен қарым-қатынасқа
тілсіз түседі, коммуникация ыммен, дене қимылымен жүріп отырады. Ұсынылған
ситуация мазмұндары бала ... ... ... тіл мен ой-өріс
байланысын зерттеуге жүргізілген эксперименттерден тілсіз ... және ... ... ... ... байланыста болуы
міндетті емес екендігінің айғағы.
Бала дамуының алғашқы ... тіл мен ... ара ... ... ... тәжірибесіне [58] сүйене отырып, ойлау мен тілдің
генетикалық даму жолдарының байланыстарын тұжырымдап қорытты. Л.С.Выготский
ойлау мен ... ... ... ... екі ... түп тамыры
бірдей еместігін, бала ... ... ... ... ... ... ... “доречевая стадия” болатынын және де екі процесс
белгілі бір уақытқа дейін ... ... екі ... дамып, нақты
пунктте екі бағыт бір-бірімен ... ...... тіл ... бола бастайтынын анықтады [2,105].
Сөйлеу әрекеті арқылы ... тек тілі ғана ... ... оның ... ... да ... ... кезде баланың ойлауы сөйлеуінен озық болады да,
кейініректе қатар жүреді. Бала тілі ... ... ... де ойлай алады.
Нәресте айналасындағы дүниені бірінші сигнал жүйесінің қызметі арқылы танып
біледі. Ойлаудың бұл түрі оның ... онша ... ... ... ... сөз арқылы үлкендермен қарым-қатынасқа түскенде ғана оның ойлау
шеңбері кеңейеді [63,185]. ... ... өсіп ... оның ... тығыз байланысты. Бұл туралы көптеген ... ... [64], [52] ... ... мен ойлау тығыз байланысты деуге қарсы шығушылар мен ... ұзақ ... бойы ... ... ... себебін
анықтауда, отандық психолог М.М.Мұқанов ресей психологі ... ... ... ойды ... және ... ... ... деген ой пікіріне сүйене отырып, ойлау мен тілдің өзара
қатынасын дәлелдеуде қолданды.
М.Мұқановтың пікірінше: ... ... ... тек ... емес, ой
процесін дәлелдеуде генетикалық және фукциональдық бағыттарды ажырата
алмағандықтан. Бұл ... ... ... деп ... ... ... жұмбақ міндеттерді шешудегі атқаратын ... ... ... – ойды ... ... ... ... болу жағынан
алып қарау”,- болып табылады. Бірақ ғалым, ойлауды ... ... ... ... дәл ... ... ... ой
процесі тіл механизмінің негізінде жүзеге асып ... ... ... ... ... ... бағыт деп ... ... ... ... Ойлау мен тілдің өзара ... ... ... ой ... жүзеге асуы - сөйлеу
әрекетінің негізінде болатынының ... Ал тіл адам ... ... ... бір адамға тасымалдаушы қызмет атқарады. М.Мұқанов ой
мен тілдің тығыз ... тек ... ... ... дұрыс деп
табады. Ғалымдар ойын тұжырымдасақ, сөйлеу әрекеті - ойлау, тіл мен ... ... ... ... ... тағы да бір ... және
де бала тілінің шығуы мен дамуын осы күрделі құбылыстың онтогенезінде, ... ... ... ... ... ... тіл мен ... ара қатысы мәселесін зерттеуде көбінесе,
айтылымды құрастыруға бағытталған ойлау барысыныњ ерекшеліктеріне және ... жаңа ... ... ... ойлау барысыныњ айырмашылығына көңіл
бөлген. Ойлаудың тілсіз болуы мүмкін еместігіне, С.Д.Кацнельсонның мына ... ... ... ... тек ... ... ... деп танып ќана
ќоймай, соымен ќатар ... ... ... да ... деп ... ... ойлаудыњ болуы м‰мкін емес. ” [1,114]. Демек бүкіл ойлау әрекеті
тілдік жүйе ... іске ... Бұл адам ... ... ортамен алғаш
қарым-қатынасқа түсуінде, яғни сөйлеу әрекеті онтогенезінде өзгеше болып,
бара-бара ойлау мен тіл ... бір ... ... ... ... ілімінің айғағы.
Баланың тілі мен ойлауының бір уақытта жүруі, сәйкес ... ... ... ... ... ... ... физиологі И. М.Сеченов
былай деген: “… когда ребенок ... он ... при этом ... ... ребенка передается посредством слов и шепота безусловно,
посредством движении языка и губ. То же ... ... ... (а возможно
и всегда, но в ... ... при ... взрослого человека. Я по
крайней мере знаю по себе, что моя ... ... ... ... ... и неподвижном рте немым разговором, т.е. движениями мышц языка в
полости рта. Во всех ... ... я хочу ... ... ... перед другими, то неприменно вышептываю ее” [65,142], ... ... ... қозғалуы бірден байқала қоймайтын артикуляциялық
мүшелерден ... ... ... ... ... ... ... айқындай түседі [66].
Тіл мен ойлаудың өзара байланысы күрделі - құбылыс. Бұл құбылыстың ... ... екі ... ... ... әрі ... әрі ... сипатталатыны белгілі. Сөйлеу әрекетінде әлеуметтік ... ... ... ... ... Бала тілі мен ... ... баланың жас ерекшеліктеріне қарай тіл мен ойлау ара қатысы
әр алуан. 11 айдан 1 жас 7 ай ... бала ... ... озық ... тілі ... ... екі, үш ... сөйлемдер тұсында бір-біріне
біршама сәйкес келе бастайды. 4-5 жас аралығында бір уақытта ... ... ... яғни ересек болғанда, ойлау белгілі бір шамада тілден озық болады
[61,164]. Сонымен ... жас ... ... тіл мен ... ... әр ... болады. Ал ойлау мен тілдің ара қатыс онтогенезіне келер
болсақ, ойлау мен тілдің даму жолдары мен ... ... ... ... дейін әр түрлі болады. Екі бағыттағы ... ... ... жас шамасында ма әлде мектеп жасына келгенде болады ма деген сұрақ ХХ
ғасыр басында туындаған болатын.
Сөйлеу ... ... адам ... коммуникативті
қажеттіліктерінен туындайды, ал ол баланың когнитивті дамуын да ... алға ... ми мен ... ... белгілі бір деңгейін қажет
етеді.
Сөйлеу әрекетінің қандай да қисындалған нәтижесі (сөйлеу актісі, тілдік
айтылым) мидың жұмысының ... ... ... ... ... тіл мен ойлау ара қатысын қарастыруда тілдің ... ... мен ... ... ... ... мен дамуында ми механизмдерін анықтау мақсатымен жүргізілген
ғылыми зерттеулерге шолу жүргізсек, бұл бағыттағы ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... белгілі бір бөлігінде тілге ... бар ... ... (1810-1818, 1822-1823ж.) бірінші болып
айтып кеткен-ді [68,50].
Тілдің шығуы мидың сенсорлы аймағының қызметі мен мидың ... ... ... ... ... ... ... тіл меңгерудегі жауап кілті болып табылады. Адам баласы
миының сол жақ және оң жақ ... ... ... ... ... ... ми ... интеллектуальдық, логикалық және аналитикалық қызметін
атқарса, оң жақ ми бөлігі эмоциянальды және ... ... ... Бір жақ ми сыңарының әрекеттерге ерекше жауапты ... ... ... ... ... арқылы айналады.
Латерилизация бала организмінің даму ... ... ... ... басқа да биологиялық дамуларда жетілу құбылысы болады, бірақ мидың
бір жақты даму құбылысы тек адам организміне тән ... Тіл ... ... рөлі ... ... [67,175].
Адам баласы миы миллиардқа жуық нерв ... ... ... байланыстырушы аксондардан тұрады. Адам миы екі бөлікті құрайды: оң
жақ және сол жақ ми бөлігі. [69,44]. ... ... ... ... ... ... туа ... миының нерв клеткалары жалпы адам
баласына тән сан көлемінен тұрады, бірақ ересек ... ... ... бір ... құрайды. Бала бір жасқа келгенінде миының ... ... де, үш ... ... ... адам ... ... 90 %
құрайды[70,292].
Ми сыңарының сол жақ бөлігі тіл меңгеруде қызмет атқарады. Сол жақ ... ... ... зоналары: Брок зонасы мен Вернике зонасы тілдік
механизмдердің нақты қызметін ... ... Бұл ... ... ... ... кем дегенде екі механизмін атқарады.
Бірі - адамның сөйлегенін түсіну, қабылдау (сенсорлы) болса, екіншісі адам
баласы өз ойын ... ... айту ... болып табылады [71]. Екі
тілдік зоналар сөйлеу механизмдерінің нақты ... ... ... есту мен тілді түсінуді қамтуында Брока зонасын Вернике зонасымен
байланыстырып отырады. Аталмыш ... ... ... ... ... ... сөйлей бастайды.
Ми сыңарының сол жақ бөлігі ... ... түсу мен ... ... ... ... атқарады. Адамның қаншалықты ауыз-екі
сөйлей алатыны, оның сөздік қорының көлемі, ... ... ... түсе алу ... сол жақ ми ... бөлігіне байланысты.
Ми сыңарының оң жақ бөлігі адам тұрған жағдаятты ... ... яғни адам сезу ... ... ... ... ... зонаның ми сыңарының сол жақ бөлігінде орналасуы бір жағынан
тілдік ойлаудың өзіндік ... ... ... ... адам баласының
сөйлеу әрекеті мен басқа да оның ойлау әрекеттерінің арасындағы үнемі
болатын байланысын ... ... ... әр ... әр ... ... ... механизмі жақсы дамыған болса, екінші біреулерінде
бейнелік ойлау жақсы дамыған ... ... ... оң жақ және сол жақ ... ішкі ... ... ... болуы мүмкін. Бір адамдарда
екі ми сыңарлары бір-біріне ... және ... ... ... атқарып отырса, екінші бір адамдарда керісінше болады, тіпті кей
жағдайда бір-біріне кедергі жасап отырады. И.П.Павлов: ... ... ... сол жақ ми ... ... ... да, образды ойлауға
қабілеттілердің оң жақ ми сыңары басыңқы болады”, - деп, метафорлық ... ... ... ... деген атау береді
[11]. Сондықтан баланың қабілеттілігі ата-анаға ... тууы ... ... ... ... ... яғни ми ... де байланысты. Қазақта бұл жаратылысты тегіне байланысты деп
айтады. Тегінде ... ... ... ұста, тұжырымды ойы бар адамның
қасиеттері бала кезінен, тілі шығысымен көрініс береді. Бұл баланың ... тілі ... деп ... ... ... ... ... балаға таңқалып,
таңдай ұрып жатамыз. Бұның барлығы тағы да тегіне ... ... ... ... ... қатар баланың
өскен ортасының да әсері барын ұлы жазушылар мен ... ... ... ... ... мен ... адам ... миының өзіндік құрылысы мен
логикасы бар жүйе арқылы қамтамасыз етілетінін ... ... ... жүйенің негізгі компоненттерін меңгеру мен қолдануды қамтамасыз
ететін мидың ... ... ... ... А.Р.Лурия
бастамасымен жүргізілген зерттеу жұмыстары бар [68].
Тілдің шығуы мидың сенсорлы ... ... мен ... ... ... ... байланысты болатынын, ойдың ... ... ... ... ... жүзеге асыратын үлкен ми
сыңарларының қызметін құрайтыны белгілі. ... ... ... ... ... ... маңдай аймағы мен сөйлеу, есту және көру
талдағыштарының ... ... Олар ... ... ... жаңа сөйлемдер құруға, айтуға жағдай жасайды. Сөйтіп, миға жетуін
қадағалап, ... ... ... ... ... сезуге,
түсінуге болатынын анықтайды. Кейін сөз арқылы нақтылы нәрселерді ... ... ... ... ... ... ... Осылай
танымның бірінші кезеңі екінші ... ... ... күрделі ой
процесіне алмасады [73,440]. Балалардың 1-ші ... ... ... дами
бастайды, ал 2-ші сигнал жүйесі кейінірек қалыптасады.
Баланың жоғарғы жүйке жүйесінің дамуы - ұзақ және өте күрделі ... ... ... ... ... ... ... ерте кезеңін
физиологиялық қалыптасу заңдылықтарын және ... ... ... пайда
болуымен оның екінші сигналдық жүйеге ұласуын экспериментальды түрде
көрсеткен. Ғалым ... ... ... ... ... ... жарты қабатының
уақытша белгілі бір ... ... ... ... ... баланың 1 айлығынан 6 айлығына дейінгі ... ... әсер ету ... ай ... көрсетті [74].
Солардың ішінде бала тілінің ... ... ... есту рецепторының
қалыптасуы маңызды. Баланың 1 айлығында шартты рефлекс болымды ... ... ... ... ... ... ... ал 3-6 ай
арасында тонды ... (2 тон) ... ... және бірнеше
ғалымдардың ... ... адам ... тілінің шығуында сенситив
кезеңі 18–24 ай арасын қатиды. Бұл ... нерв ... тіл ... ... [74, 286]. ... ... ... оның тілдік
дамуынан озық болатыны; бала көптеген заттар мен ... іс ... ... атаудан гөрі көбірек таниды [75, 25-26].
Тіл дамуын тілдік белгілер мен белгілік ... ... ... ... ... мәселесі ғана емес, сонымен қатар оның жалпы
психикалық дамуда қалыптасу мәселесі болып табылады.
Әлем, ... ... ... ... ... ... – пайымдау мен
қарым-қатынас, коммуникация мен ойлау, интеллект пен ... ... ... ... семиологиялық зерттеулер бойынша сөйлеу әрекетінің негізгі
дамушы ... ... ... Бұл ... ... ... өту кезеңінде
болады. Ғалым концепциясы бойынша пайымдау адам баласының қоршаған орта
туралы білімін тілдік формада ... мен ... ... ... ... тілі ... тұрған кезде де ойлай алады. Нәресте ... ... ... жүйесінің қызметі арқылы танып біледі. Ойлаудың бұл
түрі оның танымын онша кеңіте ... ... тілі ... сөз ... ... ... ғана оның ... шеңбері кеңейетін
болады [63,185].
Бала ойлауы ойлаудың әлеуметтік құралын игергендіктен, ол ... ... ... Егер ... бастапқыда тілден озық жүрсе, бала
ойлауы қалай жүреді, балада ойлау ... ... ... ... ... ... өзара байланысын талқылауда негізге алынатын мәселе ойлаудың
түрлері мен тәсілдері. ... ... ... ойлау (нақты заттармен
тікелей байланыса, ой қызметін орындау түрі), көрнекі-бейнелік ... мен ... ... ... ... ... түрі) образды ойлау және
сөздік-логикалық немесе сөздік - рәмізді ойлау (абстракт түсініктерді
пайдалану және ... ... ... ... ... ... ойлау [63,37]. Көрнекі-бейнелік ойлау тек адамға ғана тән ... ... ... тән. Бұл ... түрі ... ... ... Көрнекі-
бейнелік ойлаудың баладағы қызметі түйсік түрлеріне ... ... ... ... ... ... немесе сөздік - рәмізді
ойлау түрі пайымдауға негізделген, ал пайымдау тек адамға ғана тән ... ... ... ол тек тіл ... жүзеге асырылады. Бұл процесс
екінші ... мүше ... ... ... ... ... ... қалыптасуын қарастыруда ұғымдық
пайымдаудың қалыптасу мен даму ... ... ... ... Адам
дамуының әр кезеңінде ұғымның қалыптасу мен даму мәселесін психологиялық
аспектіде Л.С.Выготский экспериментальді түрде ... ... ... ... ... ... қарастырған. Ғалым сипаттамасы бойынша
ұғымды меңгеру дегеніміз - заттың мәнді сипатын ерекшелей алу және де ... ... ... классификациялау, сонымен қатар топтап алған
заттарды белгілі бір сөзбен атау, яғни ... ... атау ... ... құрылымының бір түрінен екінші түріне ауысуы ұғымның даму мәні
болып табылады. ... ... бір ... тән ойлау тәсілдері сипаттаушы
ұғымның жасалуының үш сатысында талданған. Олар: синкреттер, ... ... Әр саты ... ... ... және де ол ... ... бірінші сатысы – синкретті ойлау. Психологиялық сөздікте
“Синкретизм (от греч. syn-с, ... и лат. сresco- ... ... ... и ... ребенка и дошкольного возраста.
Проявляется в тенденции связывать ... ... ... явления без
достаточного внутреннего основания” [10,509] ... ... ... осы ... ... ... ... анықтамалары оны толықтыра, нақтылай
түседі. Э.Клапаред бала түсінігін синкретті деп атауы оның құрылымының
жүйелілігі мен ... Бұл ... бала ... жеке ... ... ... ... синкретті ойлауды бала ойлауының
“байланыссыз байланысы” деп анықтайды. Л.С.Выготский синкреттік ойлау түрін
бала ойлауының ары ... ... ... фактор және де синкреттік
пайымдауды сөз мағынасының дамуының бірінші ... деп ... Сөз ... ... ... ... яғни шашыраңқы, өзгермелі болады деп
сипаттайды. Ғалым бала ойлауының ары ... ... ... ... зор ... ... сыза ... Өйткені синкретті байланыстар
шындық байланыс пен сарапталған тәжірибенің кейінгі іріктеу негізі болып
табылады [3,509]
Т. ... ... ... кірген ұғымдарды қазақша түсіндіргенде
синкретизм (грек) - бір нәрсенің дамымаған, ... ... күйі ... ... Ғалым ойлау түрлерін сараптауда синкретикалық ... ... ... ... ... ... ... ұқсастық
белгілері бойынша өзара байланыстырылады деп осы ұғымды толықтыра түседі.
Ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... ойлау деңгейінде, яғни адам баласының нақты заттармен
тікелей байланыса, ой ... ... ... ... адам ... ... кезеңінде ойлау түрлерінің алғашқысы болып, маңызды рөл
атқаратынын байқаймыз.
Ойлаудың келесі бір сатысы- ... ... ... ... - ... ... и взрослого, осуществляемое в процессе
своеобразных эмпирических обобщений, основанием для ... ... ... ... ... в восприятии” [67,203]. Л.С.Выготский
бала ойлауыныњ дамуында синкретті ойлау мен ±ѓым арасындағы кезеңді ... деп ... ... ... ... бес ... ... ассоциативті
кешен (әр түрлі заттардың қандайда болса сипатының негізінде бірігуі),
кешенді-жинақтау (белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бірін-бірі толықтыратын тобы), тізбектелген кешен
(бұл процесте бір ... ... ... динамикалық, уақыттық принцип
арқылы жеке звенолардың бір тұтас тізбекке ... ... ... ... ... негізінде болады, бірақ бұл ойлау түріне белгісіздік
тән. Әдетте, бұл ... түрі ... зат ... ... ... ... жалған пайым (псевдопонятие) (пайымдау бірыңғай негізде
жүреді, бірақ ол заттың сезім арқылы қабылдауынан ажырамай бірлесіп кетеді)
[2,141-176].
Ойлаудың кешенді ... түрі ... ... ... рөл атқарады. Дәлірек
айтқанда, сөйлеу әрекеті онтогенезінде сөз мағынасы мәселесін ... ... ... ... ... сөз мағынасы жылжымалы,
өзгермелі, динамикалы екендігін дәлелдеуге болады.
Ойлаудың соңғы бір ...... ... ... ... ... мен ... негізгі қасиеттеріне, ерекше белгілеріне, мәнін
түсіне білудің мәні зор. ... басы – ... ... мен ... ... ... ... деп дәйекті сипаттама береді. ... ой ... ... ... ... ... Ал ... осы ойлау түрі
“Бұл не?” деген сұрақ қоюдан көрініс береді. Сөз мағынасы ... ... ... ары ... ... ... ... болып табылады.
Бұл ойлау түрі біздің ... ... ... ... ... ... ... бала ойлауы сөз мағынасының фукциясына негізделеді. ... ... ... ... және ... түрлерінде белгіленіп, әр
кезеңде сөз мағынасының жүйелі шығу түрлері бар. Олар - ... ... ... ... және ... қалыптасуы. Ойлау
түрінің жалған түсінік кешенді ... ... ол ... тыс нәрсені қамтиды. Бұл ... ... бала сөз ... де, ... ... ойынан туындаған дайын сөзді жалған түсінікпен
өз сөйлеуінде қолданады.
1.1.3 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі - ол атаулар ... ... ... ... Бала ... ... тілдік белгілер, яғни атаулар арқылы емес, ... ... ... танитыны көптеген зерттеулерде айқындалған [76], [77],
[35], [78], [79], [80], [52].
Баланың алғашқы ... ... ... Бұл айтылымның семантикасы
үстемірек болып, адам баласының тілі қарапайым синтаксистен ... ... ... . Бала ... бір ... ... даму
табиғатын Л.С.Выготскийдің мына бір пікірінен көруге болады: “…развития
смыслового ... идет от ... к ... [81], яғни ... сөйлеуден бастап сөйлем ішіндегі сөз мағынасын ұғына бастайды.
Лингвистика саласында сөйлеу әрекеті және оны ... ... ... ... ... 30-шы жылдары синтаксистік
семантика туралы көрсетіп кеткен көптеген ... ... ... ... мүмкіндік беретінін В.М.Павловтың:“…человеческая речь
начинается с синтаксиса мы тем самым ... и ... ... [72, 69],-деген ойы айқындай түссе, көптеген ғалымдардың баланың
алғаш тілінің шығуы сырт көзден сөзден басталғанымен, ... ... [60], [4], [82]. ... ой ... ... бір ... екі сөзді айтылымдардың мағынасы, яғни ... ... ... семантиканың бала тілі шығып қалыптасуындағы рөлі
өте маңызды болып табылатынын көрсетеді.
Бұл даму ... ... ... және ... ... ... қалай қолданылады
деген сұрақ туады. Бұл сұрақ жауабын бала ... ... ... даму жолын көрсетуіне сүйенсек, ... ... ... сөйлемдер – хабарлы, бұйрық райлы,
болымсыз, сұраулы сөйлемдер болып табылады. Олар бір, екі, үш ... ... ... ... ... тек ... ... түсінікті
болады. Бұл сөйлемдерде прототіл белгілері – сөз, яғни бала ... ... ... Сол сөйлемнің мағынасы (семантикасы) тыңдаушыға
бала беріп тұрған жаѓдаят арқылы ... Сөз ... бен ... бірлесіп
ұғым береді. Бұл жерде ... ... ... ... табылады.
Баланың ересектермен қарым-қатынас жасау арқылы танымдық деңгейі ... бір ... ... ... ажыратыла бастайды, сөйтіп бір, екі, үш
сөзді сөйлемдер шығады. Олар ересектер тіліне ұқсай бастайды, жеке сөздер
мағынасы ... сөз ... ... ... жалғаулықтары шыға
бастайды. Сонымен бір сөзді сөйлем, екі, үш сөзді сөйлемдерге ұласқан сәтте
синтаксис ығысып шығады да, ... ... ... ... Бала
тілінде синтаксистік семантика кезінде сөйлемдегі әр ... ... ... шыға ... да, ... мағыналы бөлшектерге ұласады. Ал
осы мағыналы бөлшектер өз ... ... ... ... ... ... синтаксистік семантика ығысып, орнына фазалық
синтаксис келеді. Фазалық синтаксис – ... ... ... ... ... түсінікті, ересектер сөйлеуіне аса жақын қалыпқа түсуі болып
табылады [22].
Бала тілінің шығу кезеңінде екі ... ... ... ... ... синтаксис” бір-біріне қарама-қарсы немесе бірінен бірі
туындайтынын Л.С.Выготский концепциясына сүйене ... ... ... [77], [5], [64] ... ... ... ... бір жүйесі - тілдік жүйе балада бірден
қалыптаспайды. Ол физиологиялық ... ... ... ... алғашқы мағыналы физиологиялық реакциясы бірте-бірте семантикалық
функцияға ие ... ... ... ... ... өзін ... денесі тоңғанда бір типті сигнал береді де, ал өзін ... ... ... ... бір түрлі белгі береді. Бара-бара бұл
белгілер күрделенеді. Бала ... ... ... т.б. Демек, балада
ажырату қасиеті пайда бола бастайды. Әлі де болса тілдік жүйе жоқ. ... ... осы ... белгілердің негізінде құрылып жатады.
Бала бір жас немесе одан сәл ... ... бір ... белгі береді,
яғни бір сөзді сөйлем. Бұл белгі жалпы жағдаятты ... ... ... ... интонация контурлары арқылы жаңа бір ажырату түрі көрініс
береді. Баланың алғашқы бір сөзді сөйлемі ... ... ... - Бей ... іс ... -Дәс (қоштасуы), затты атауы- Тәпә (аяқ ... т.б. ... бір ... ... ... ... комбинацияда беріледі.
Мәселен, Апа дәс ... сау ... ... Аға тәпә ... ... ... ... кигіз” дегені) т.б.
Зерттеу мәліметтері бойынша, баланың 1,5-2,0 жас аралығында екі сөзді
сөйлемдерінің көлемі ай сайын өзгеру ... ... 14, 24, 54, ... 1400, 2500 [57]. Әр ай ... екі ... ... орта ... алғанда
2-3 есе өсіп отырады, яғни ситуацияны вербальды түрде игеру механизмі лек-
легімен жүріп отырады. Бұл екі сөзді ... ... ... ... ... ... қалпы жоқ болса да, нақты грамматикалық
мағыналық құрылымы бар болады. Демек, баланың алғаш айтқаны - бір ... ... бұл ... тек ... арқылы түсінікті болады. Сөз
формасы бойынша ... адам ... ... келгенімен, мағынасы сәйкес
келмейді.
Баланың қоршаған орта туралы алғашқы білімі заттың ... ... ... сол ... ... белгіге ауыстыру ... ... бұл ... ... екі ... [2] деп атайды.
Заттың атауы, яғни тілдік белгі заттың бір ... ... ... ... ... бала ... ... элементтерінің бірі пайымдау арқылы
затқа атауды заттың жалпы мазмұнынан ... ... ... Атау ... ... Мағына белгілі бір затты ... ... ... ... тәжірибесін бекіту болып табылады. Сондықтан мағына ... ... ... ... ... ... ... белгі мағынасын және белгілік операцияларды меңгеру
жолдары мен тәсілдері мәселесін шешу, біріншіден, баланың ... ... ... ... ... ... ... шығару болып табылады.
Баланың алғашқы бір ... ... яғни ... ... бір
бүтінді құрайды. Бұл голофразалар жаѓдаятпен жұғысып, сол ... ... ... ... ... ... құрылымының алғашқы кезеңі болып
табылады. Голофразис дегеніміз - бір ... ... ... ... бала ... ... бір сөзді сөйлемі, мәселен, “ Апа” (Менің апам.
Апама барам. Апам қайда?) т.б мағыналарды береді. Баланың бұл бір ... ... адам ... ... ... адам тек ... ... Сондықтан бала тіліндегі бір сөзді сөйлемдерді ... ... екі ... бір деп ... ... Бұл сөйлемдердегі
сөздер атауыш қызметін бала танымы ... ... ... бірте-бірте
ажырағанда алады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде атаулар мен ... ... ... ... ... ... жұмыстарының мазмұн
сипаттарына тоқтала кетейік:
Г.Кларк пен Е.Кларк бір сөзді және екі сөзді тематикалық ... ... ... адам бір ... сөйлемдерде синтаксистік қүрылымдарды
тыңдаушыға тиісті, жаңа деп бөліп жатпайды, олар өздері үшін жаңа ... ... Ал екі ... айтылымдарда тиісті және жаңа мағлұматтарды
қосып, қиыстыра бастайды деп көрсетеді [52]. Сөйтіп ... ... ... пайда бола бастайды.
Бала сөздерді қай уақытта және қалай меңгеретіні туралы ... ... және де осы ... тек ... ... құнды материалдар бере алды. Мәселен, американдық зерттеушілер Дж.
Стивен Резник, Беверли, А.Голдфильд бала тіліндегі сөздік ... ... және оның ... ... ... 1;2-1;10 жасар
баланың сөздік қорын анықтау мақсатында ата-анаға берілген күнделік ... [85]. ... ... ... ... ... ... бақылау барысында қолданылған күнделік пен тематикалық сөздікті
жүргізу механизмі бала ... ... ... ... ... көрсете алады.
Келесі бір экспериментте 1;9-3;0 жас аралығындағы баланың ... ... ... ... ... және ... сөздерінің мағынасын
меңгеруін анықтауда Е.Леви мен К. Нельсон, баланың ... ... ... ... ... кезде қолданыста шектеулі болып,
кейініректе бала мағынасына көңіл бөле отырып қолданатынын анықтаған [86].
Бала ... ... ... ... ... ... М.Д. ... мен
И.А.Чистович орыс балаларының сөздік қорын анықтауда ... Даму ... және ... даму ... анықтау сауалнамаларын қолдана отырып,
зерттеу жүргізген [87,107-112]. Баланың белгілі бір ... ... ... оның жас ... ... ... даму деңгейін анықтауға
мүмкіндік береді. Әрине, баланың алғаш тілінің шығуында оның тілінде ... ... ... бар ... ... - ... ... Өйткені бала алғаш
сөз жасамайды, ол сөйлем жасайды, яғни адам баласының тілі бір ... ... ... ... ... аталмыш ғалымдар
баланың сөздік қорын анықтауда нәтижеге сөздерді классификациялау арқылы
жетті.
Жоғарыда ... ... ... ... әрекеті
онтогенезінде атаулар мен айтылымдардың көрініс беруі, шығуы, яғни ... ... оның дене ... ... ... ... бір
қажеттілігін өтесе, ол әрдайым мақсатты және белгілі бір интонация арқылы
болатынының тағы бір ... ... адам ... ... ... ... талап ету
т.б. қажеттіліктері бір жағынан сөйлем моделі ретінде ... ... ... екінші жағынан, бір қажеттілікті атау үшін
лингвистикалық форманың бір түрі атау ... ... ... ... ... ... ... барысында адам ойы аталмыш екі
мәселені де игеруі тиіс. Мәселен, біріншісі шындыққа айналуы үшін, сөйлеуші
нақты ... ... ... ... ... ал ... ... үшін сөйлеуші дайын номинациялық бірліктер қорымен ... ... құру ... ... қажет. Cөйлеу әрекеті
онтогенезінде адам баласының тілі семантикадан оның ішінде ... ... ... Демек, синтаксистік компонент бірінші
болып бір сөзді сөйлеммен, яғни айтылыммен беріледі.
Жалпы адам баласының тілі ... ... болу үшін екі ... ... және ... механизмдері бірге жұмыс жасауы
қажет, ал семантика екеуінде басқарып отыруы тиіс. ... ... екі ... де ... қажет. Тілдің шығуының жалпы
бағыты семантикадан ... алып екі ... ... және ... ... ... ... сөйлеу түрлерінде екі механизм бір-бірімен
жұғысып бір ағымда болса, ... бір ... екі ... ... ... ... ... жасалу жолымен болады. Е.С.Кубрякова
тұжырымы бойынша “…. механизм номинации, существующего тоже в двух ... ... ... ... ... номинации из памяти в готовом
виде, и другого, который создает эти единицы по ... ... ... Әрине, осындай номинативті компонент өзінің құрылымы ... ... ... болады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде, яғни баланың алғаш тілі ... ... ... компоненттен кейін және соның негізінде
бір сөзді сөйлем түрінде шығады. Адам ... ... ... бір ... ... ... атқарып отырады.
Бала тілді меңгергенде, ол ересек ... ... жай ғана ... және де оның ... ... ересек адамның қолдауын
қабылдай отырып, кездейсоқ туындамайтынын неміс лингвисі В. фон Гумбольдтің
мына бір ой-түйінінен көруге болады: ... ... ... ... ... мен ... ... жандандыруы емес, ол тілдік ќабілетті
к‰нделікті ... мен оныњ ... ... ... байланысты
болады”[88], яғни оның тілінің дамуы, оның қарым-қатынасқа түсу ... ... ... ... ... жүйесінің туындауының ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... негізгі
кезеңдерінің кейбір фазаларға бөлінетінін көрсетеді. Бірінші кезең - тілдік
белгіге дейінгі кезең. Бұл ... ... ... мен ұғым ... ... ... Екінші кезең - жүйелі грамматикасыз мағынаны
дыбыстық кешен арқылы беру, яғни сөздің сөйлем ... ... ... ... ... ... грамматикамен сәйкес келуі,
баланың тілді меңгеруінің бір ... ... ... Бұл кезең үш
фазадан тұрады. Екінші кезеңнің бірінші фазасында зат туралы ұғым заттың,
сипаттың, іс-әрекеттің атауы ... әлі де ... ... ... ... ... ... қызметтердің дифференциясы басталады.
Мәселен, бала бір сөздерді ... ... ... ... зат атауына қолданады. Осы кезеңде интонация да маңыздылығын
алады. Бала төменнен жоғары сұраулы ... ... ... ... ... ... екі жасқа келер алдында басталады. Бала тілінде екі, үш сөзді
сөйлемдер ... ... ... ... ... грамматикалық
сөздердің кластары қосарланады. Мәселен, сын есімдер, септік формалары.
Екінші кезеңнің ... ... ... кезеңде толығымен жойылып кететін
бала былдырының ... ... ... ... ... дыбыс кешені
болып табылады. Үшінші кезең - екі сатылы механизмнің шығу ... ... ... ... ... ... ... түрде жауап беру кезеңі
[53,106-114].
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде номинация бала үшін біресе затты ... ... жеке ... ... Сондықтан адам баласының сөз
мағынасын ... ... ... ... ... ... ... сөздердің пайда болуы оның тіл әлеміндегі семантика әлеміне ... ... ым, дене ... қатар жаѓдаят байланысты болып,
басқада әрекеттеріне орайласып кетеді. ... ... ... ... ... белгілі бір кезеңінде ... ... яғни ... ... алды ... ... қажет етеді [89,182].
Баланың сөз мағынасын меңгеруін және оның сөйлем жасауымен ... ... ... ... ... алғашқы уілдеуін
эмбриональды синтаксистік- семантиканыњ мәні бар екендігі және ... ... бір ... ... қалыптасатыны, сонымен ... ... ... дағдыларымен тығыз ... ... ... ... Бала ... сөйлемге айналуының
басты себебі ғалымның мына бір ой-тұжырымынан көруге болады: ... ... по мере ... как его ... и ... ... слов со специфическими
функциями референции и синтагматическими потенциальными возможностями” [90,
82].
Тілдік екі ... ... мен ... маңыздылығы мен бір-
бірінен ажырамас байланысы сөйлеу әрекеті ... анық ... ... ... бір сөзді сөйлемі шындық болмысқа атау беру ... ... аяқ ... ... ... ... ... актісі баланың
алғашқы вербалды тілдік актісі. Екінші жағынан ... ... ... атау ... ... ... яғни ... бір жаѓдаятты сипаттауға
қолданылады, номинация актісі предикация ... ... ... ... мен ... адамның белгілі бір затты атауы ... ... ... ... сәйкестікті сөздің номинативті ... ... ... ... сыза ... ... да баланың игерген сөзінің алғашқы
қызметі (номинативті қызмет) ғалым сипаты бойынша:“… в качестве названия
относиться к тому или ... ... его ... отнесенностью”[2,164]
болып табылады. Демек, ... ... ... бала ... ... ... бір ... сөйлемдер шындыққа айналады. Бұл ... ... ... ... ойында зат пен оның атауы арасында байланыс
бар екендігінің куәсі ... ... ... ... ... ... ... сөздің номинативті қызметінің пайда болуымен байланысты
деген тұжырымы айқындай түседі [78].
Баланың алғаш айтқан бір сөзді сөйлемдері субъект пен ... ... ... ... түрі ... ... ... бір-бірінен ажырап
кететін екі акті – номинация және предикация. Әрине баланың алғашқы сөйлеуі
ересек адамның назарын аударғанымен не номинативті, не ... ... ... ... алғашқы бір сөзді сөйлемі - ... ... ... [89,173].
Осы бастапқы кезеңде баланың айтқан бір сөзді сөйлемдерінің мағынасы ... әлі де ... сөз табы ... сөз ... сәйкес келмейді,
бірақ соған негізделеді. Сондықтан да сөз мағынасын ... ... ... ... болып табылады.
2. Сөйлеу әрекеті компоненттерінің алғашқы шығуы, қалыптасуы және олардың
дамуындағы тілдік ортаның рөлі
Көп ғалымдарды адам ... ... ... және ... ... ... ... пайда болады деген мәселелер қызықтырады.
Бұл ... ... ... ... ал ... ... ... отырып, психологиялық және ... ... ... әрекеті мәселесін ... бала тілі ... ... береді. Өйткені тілдік даму туа біткен жүйе емес, ол ... мен ... ... ... ... Ал бала ... компоненттерді
біртіндеп тілдік қарым-қатынас барысында меңгереді. Сондықтан, ғалымдар
сөйлеу әрекеті механизмдерінің қалай және ... ... ... ... ... ... жүгінеді.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінің компоненттерінің даму ерекшеліктерін анықтау
мақсатында жүргізілген зерттеулерді сараптай отырып, сөйлеу ... ... ... ... ... және оның ... деген сұраққа жауап табуға тырыстық.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінің қалыптасу процесі субъектінің ... ... мен ... ... ... арасындағы байланыстардың
дамуы болып қарастырылады. Бұл байланыс барысы қалай іске асады және қалай
дамиды? Е.С.Кубрякованың пайымдауынша: ... ... ... ... ... ... ќоршаѓан ортаныњ коммуникативті жаѓдаяттар ... ... ... ... ... ... ... ” [89,192], демек, бала тілінің орталық даму ... ... даму ... ... ... дамиды.
Тілдік аспектілердің бала тілінде дамуы мен қалыптасуы отандық ... ... ... ... синтаксис пен семантиканың дамуы; баланың бір сөзді ... ... ... қатынасқа түсуі [91], баланың ... ... ... ойын ... тілді меңгеруі [45], баланың ерте ... ... ... ... [46],[8],[5],[77].
- грамматикалық жүйесінің дамуы; орыс балаларының етістік формаларын
меңгеруі [92], бала тілінде орыс тілі ... ... ... ... ... қалыптасуы және кезеңдері [93], бала тілінде
туынды сөздердің пайда болуы мен дамуы [94], ... ... ... реті мен мазмұны [5],[95],[96],[97].
- бала тілінің фонологиялық жүйесінің дамуы; бала тілінде дауысты дыбыстар
жүйесінің қалыптасуы және дыбыстардың бала ... ... мен ... ... факторлар [98],[99] лингвистика саласында бала тілі дыбыстық
жүйесінің даму кезеңдері [100], [12], [57] ... ... ... ... ... ... ... жатады [101].
- сөздік қордың дамуы; баланың алғашқы сөздері, сөздік қордың ... ... [99], сөз ... ... [35], бала ... ... ... бала тілінде сөз мағынасының тарылуы,
нормадан ауытқуы “сдвинутая референция” және ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу әрекеті компоненттерін кешенді түрде зерттеу әлі де болса
санаулы-ақ. Аталмыш жұмыстарда ғалымдар тілдік жүйенің семантикасы ... бұл ... ... ... қандай болатынына арнайы
тоқталмаған. Арнайы зерттеулерде сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... бұл процесс барысында баланың әрі жалпы психикалық
дамуы, әрі ойлау әрекетінің дамуы, әрі когнитивті дамуы ... ... ... ... ... онтогенезі мәселесін қарастыруда
маңызды болып табылады. Сөйлеу әрекеті онтогенезі қалыптасу барысы тілдік
белгілер мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Ол даму қалай жүреді деген с±раќ туады? Жауап, оның дамуы ... ... ... ... мен ... ... аймағының
кеңеюіне байланысты болады. Аталмыш байланыстардың дамуы тілдің орталық
даму процесі, ол сонымен қатар жалпы ... ... ... ... Сондықтан сөйлеу әрекеті генезисін сараптай отырып бір жағынан
коммуникативті және ... ... ... ... мен ара ... ... ... берсе, екінші жағынан тілдік бірліктерді
сараптауға мүмкіндік береді. Өйткені, мағына тіл мен ... ... ... және де мағына генезисін түсіну адам баласы ... ... мен ... ішкі ... шығарудың бірден-бір
түсінігі болып табылады [103,14].
Адам баласы ана тілін ... ... үш ... ... сөйлеуге
дейінгі кезең, аралық кезең және сөйлеу ... Осы ... ... ... ... рөлі зор, ... адам баласының алғашқы сөйлеу
әрекетінің түп ... ... осы ... ... ... әрекетінің
басқа компоненттерінің (сөйлеудің дыбысталу жолы, грамматикалық мағына,
лексикалық мағына) шығуы мен ... адам ... яғни ... ... сөйлеуге дейінгі кезеңде қалыптасатын семантикаға ... ... ... оның ... ... ... – адам
баласының тілінің шығу себептерін анықтауға жол сілтейтін бірден-бір сөйлеу
әрекеті компоненттерінің ... ... ... Ал ... ... ... “тілдік белгіні қызметіне қарай қолдану”
болып табылады. Бұл тілдік белгі - айтылым. Баланың алғаш ... ... ... сөзді бір буынды сөйлем [2].
Баланың диалогтік сөйлеуі, коммуникацияға түсуі айтылым темасы ... ... ... ... ... тілі ... тема ... берілген сипаттамаға сүйенсек: тема (грек. thema- ... ... ... ... ... Тема ... ... шебінде
орналасады. Ол контекстен, ситуациядан да белгілі ... ... ... ... оған дауыс екпіні түспейді, бұл ... ол ... ... Тема ... көбінесе сөйлемнің бастауышы ... топ) ... ... ... ... кез ... ... тема
болуы мүмкін. Рема - ... rhema – сөз, ... ... ... ... ... алдын-ала берілген жай (тема) туралы
хабарлауды немесе ... ... ... Ол ... жасап, ойды
аяқтап тұрады. Ремаға дауыс екпіні түседі, сөйлемнің ... ... ... ол ... ... баяндауышы немесе баяндауыштық
топты құрайды. Сөйлемнің кез ... ... ... ... ой ... рема ... ... Ал осы компоненттер адам баласы ... ... ... ... ... ... 0;9-1;0 және 1;0-
1;6 жас аралығында тема физио-, ... ... ... ... ... балаға анасы “Папаң қайсы?” бала жанында отырған әкесіне
қарайды. Баланың ... ...... ... ... – тема.
Бір сөзді айтылымдарда тақырып пен атау мәселесін алғаш Н.М.Гринфильд
көтерген ... Бала бұл ... ... ... мүмкіншіліктерін
пайдаланады. Бала затты атауда өзіне ... ... ... Оның ... адам тек ... ... ... [91].
Баланың алғашқы сөйлеуі кешенді түрде дамиды, яғни ... ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік қабаттаса дамиды. Баланың алғашқы сөйлеуі
дене қимылы, дыбыстар арқылы ... бір ... ... ол ... және ... бір ... арқылы болады. Баланың алғашқы сөйлеуі
грамматикалық тұрғысынан да, дыбысталу тұрғысынан да дұрыс емес, бірақ бала
қоршаған ортамен қарым-қатынасқа ... оны тек ... ... ... адам ғана ... ... ... өз ойы дұрыс болады. Бала өз ойын
алғаш тілі шыққанда бір сөзді, екі, үш ... ... ... білдіреді.
Бала ойы тек ситуация арқылы түсінікті болады. Сөйлеу онтогенезі мәселесін
қарастыруда эксперимент ... ... ... ... өз ... алғашқы сөйлеуі синтаксистік семантикадан ... ... ... ұсынады [22].
Бала тілінің дамуы мен қалыптасу ерекшеліктерін зерттеген ғалымдардың
тұжырымдары ... адам ... ... ... ... түп ... ... семантикадан) басталғанын [105],[106],[64],[107]
байқаймыз. Демек, адам баласының сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... – семантикалық компонент. ... ... шығу ... ... ... тән ерекше қызметін
атқара отырып, басқа компоненттердің дамуы мен қалыптасуын анықтайды.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде компоненттердің дамуындағы ... ... ... Тіл мен қоғам арасындағы мәселе бойынша қарастырылған зерттеу
жұмыстары көп-ақ. Дегенмен, тілдің ... ... бір ... ... отыр. Әсіресе, әлеуметтік фактордың тілдегі ... ... оның ... ... механизмі, тілдің құрылымы мен ... ... ... ... ... айтқанда сөйлеу әрекеті
онтогенезі компоненттерінің дамуындағы тілдік ортаның рөлі әлі де ... ... - ... өнімі. Тілдің әлеуметтік мәнінің бірі қоғам мен жеке
адамның тілге әсерін тану ... ... Ал енді осы ... ... ... компоненттердің сөйлеу әрекеті онтогенезінде ... ... ... әсері қалай болады. Әрине тілдің қалыптасуында
әлеуметтік және “адам” факторы үлкен әсер ... ... ... ... әрекеті үрдісінде қалыптасады. Бала тілінде ... ... ... қоршаған ортаның рөлі қандай?
Бала тілінің қалыптасуына тілдік ортаның, яғни ересек адамдардың
сөзінің әсері күшті. Бала ... ... ... өз ... сөз ... ... басқа балалардың тіпті үлкендердің сөзіндегі қателерді
байқайды. Демек, баланың тіл сезімі ... ... ... әрекетінің дұрыс қалыптасуына ата-ана немесе балаға
қарайтын адам ... ... ... ... тілі ... отырса,
кейін мектепке барғанында сабақ үлгерімі жақсы болады. Зерттеу мәліметтері
бойынша мектеп жасына дейінгі баланың сөздік қоры 4000-ға жетеді.
Бала ... ... ... ... ... тілі ... ... оның дұрыс, анық сөйлей алуына ерекше көңіл аударылу керек. Ал бала
сөйлеу үшін онымен коммуникацияға түсу ... ... бала ... әлі
сөйлей алмайтын кезінде-ақ анасы айналып, толғанып оған сөйлейді, аялайды,
нәресте оны түсінгендей ... ... ... ... ... ... ортаны тек есту арқылы вербальды
қабылдауға байланысты болады. Баланың есту сезімдері екінші, ... ... ... ... ... есту ... ... М.Жұмабаев
баланың құлағын түрлі зияннан сақтаумен ... яғни ... ... ... су ... қатты шуламау т.б., баланың сақ құлақ
болуына көмек көрсету тілдік ортаның ықпалы зор екенін ... ... ... ... есту сезіміне аса көп әсер беретін бесік жырының
тәрбиелік мәніне былайша назар аудартады: “Баланың есту ... аса ... ... ... жыры. Баланы қолына алған, баланың бесігі жанына келген
ана аузына тас ... ... ... ... ... Бала ... да, ... әсерленеді. Жас балаға қазақтың “Әлди-әлди, ақ бөпем” деп
басталатын бесік жырын жырлау керек. Бұл жырдың сөзі де, күйі де ... ... бала ... ... ешнәрсені ұқпаса да, оған анасы
немесе қарайтын адам айналып, толғанып сөйлесе беруі керек.
Бала қандай да ... ... ... ... Бала ... ести-ести
соған дағдыланады. Мәселен, бала алғаш итті ... оны ... ... Бала оны ... ... деуі ... Бұның себебі, біріншіден
баланың иттен естіген ... ... ... ... ... ... ... ұйықтайтын уақыт болса да ұйықтамай ... ... ... ... ... “Әй ап-ап кел” немесе “Әне ап-ап
келеді” деп жатады. Сонда бір бала ... ... ... деп ... бір бала ... бауырына тығылып, бұғына бастайтын кездері ... Бала ... ... ... ... ересек адам тарапынан
вербальды болса, бала тарапынан вербальды және бейвербальды жүріп ... ... бала да ... ... ... ... сөзінің орнына “ ап-ап ”
квазибелгісі қалыптасып тұр. Әрине, бұл уақытша нәрсе, ... өте келе ... ... ... ... ортаның әсерімен сөйлеу әрекеті компонентері
бірте-бірте көрініс береді.
Ж. Пиаже ... ... тілі ... сөйлеуі” деп атап, бала
бастапқыда өзін қоршаған ортада ... ... өз ... ... түсу ... оның тілі ... әлеуметтік сипатқа кіре
бастайды дейді [109]. Бұл пікірге Л.С.Выготский түбегейлі қарсы шығып, ... ... ... тіл деген пікір береді. “Не постепенная
социализация, ... в ... ... но ... ... на ... ... социальности ребенка, является главным
трактом детского развития” [2,320]. Бала ересек адамдардың тек ... ... ... оларды естіп жүреді, олардың сөйлеуіне жауап
береді (өз деңгейінде), ... оның тілі ... ... ... бастайды.
Ересек адамдар баланың айтқандарын кейде түсінбейді немесе оның тіліне
күледі, бірақ баланың тілі осы ... ... ... ... ... ... ... сәйкес) түсе бастайды.
Бала тілінің дамуы бірнеше кезеңдерден тұратынын және сол жүйелі түрде
бір кезеңнен екінші кезеңге табиғи ... ... ... ... ... ... ... және де бала тілі дамуының аталмыш кезеңдерінде
тілдік ортаның рөлі ... ... ... Бір ... ... ... өтуде тілдің белгілі бір қызметі болуы тиіс.
Балада ... ... ... қалыптасу процесі, яғни тілді қарым-
қатынас құралы ретінде меңгеруі ... ... ... кезеңдерден
өтеді. Бірінші кезеңде бала қоршаған тілдік ... ... және ... ... ... осы жерде келесі кезеңдерде тілді ... ... ... Бұл ... - ... ... яғни
баланың тілінің шықпаған кезеңі. Екінші кезең - бала тілінің шығу кезеңі.
Бала ересек ... ... ... ... ... ... жауап береді немесе іс-әрекет жасайды және бір сөзді айтылымдар
бала тілінде көрініс бере бастайды. Бұл бала ... шығу ... ... ... ... ... жеті ... дейінгі уақытты қамтиды. Бұл
кезеңде бала тілді өз жасы деңгейінде меңгереді және ... ... ... ... ... келгенде екі айға дейін биологиялық, физиологиялық даму
барысында болады. Сондықтан да ... ... 40 ... ... ... ... бала күледі, жылайды, ересек адам тарпынан түскен бастамаға саналы
әрекет жасайды. Балалардың жынысына ... ... ... ... ... ұл бала 40 күннен бір, екі күн асырылып шығарылса, қыз бала ... күн ... ... Бұл ұл бала мен қыз ... ... ... ... айырмашылығының дәләлі. Сондай-ақ бұл сәйкессіздік
тілдік дамуға да тиесілі.
Баланың тілді ... ... оның ... ортасы. Мәселен,
балаға қарайтын адам немесе анасы күнделікті ... ... ... байқайды. Сөйтіп, бала ересек адамдармен қарым-қатынасқа түсе
отырып, бала алдында ерекше коммуникативті ... ... ... ... және оған ... ... ... беру тұрады. Сондықтан да ғалымдар
тілдік қатынастың әр кезеңін қарастыруда бала ... ... мен ... ... ретінде коммуникативті факторды зерттеуге баса назар
аударады.
Баланың сөйлеу әрекетін бақылау тілдің шығуын ... ... ... Бала ... ... ... ... баланың тек когнитивті дамуын
ғана қарастырып қоймай, сонымен қатар сөйлеу әрекеті ... ... ... Адам ... тілі белгілі бір жүйелілікте ... ... ... отыратын әр түрлі кезеңдер немесе фазалардан
тұрады, ал сөйлеу әрекетінде белгілі бір құрылым бар. Бұл ... ... зат, ... ... ... ... сәйкес келіп
отырады [60,12]. Сондықтан баланың ойын ... ... ... ... ... көруге болады.
Біз зерттеу жұмысымызда адам баласының сөйлеу әрекеті компоненттерінің
ішінде ... ... ... ... – семантикалық компонентпен қабаттаса
қалыптасатын компоненттердің бірі ... ... ... адам ... ... ... ортаның үлесінің зор
екендігіне мән ... ... ... тәжірибеге сүйенсек,
баланың тілі әлі шықпаған кезде де бала ... ... ... ... ... ... бала өзінен қашықта жатқан немесе тұрған
бір затты алғысы келгенде оған ... ... ... ... ашып ... бер, ... алам деген мағыналарды беретін қимыл - әрекет жасайды. Бала
бастамасына ересек адам “Берейін ... ... бе?” ... ... отырып қимыл жасайды, яғни баланың ... ... ... ... жаѓдаят күнделікті қайталанып отырады. Бала сөз ... ... ... ... ... ... ... қимыл әрекеттеріне
тілдік белгіні қоса бастайды. ...... ... ... сөз-
сөйлемдерінің біреуі шығады.
Баланың тілі тілдік ортада ұстартылып отыратыны әлемдік тәжірибелерде ... ... ... тілді бала бастапқыда бұрыс етістік toldті
telled дейді, бірақ біраз уақыт өткенен кейін бала ... told ... ... Бұл ... балаға ересек адам қанша арнайы telled емес told
деп айт десе де, бала оны бірден айтып ... ... ... ... ол
күндердің күнінде дұрыс айтады. Себебі, бала тілдік ортамен қарым-қатынасқа
түсе отырып, сол сөзді ... ести ... ... ... адам ... ... ... дамып қалыптасуына тілдік орта
маңызды үлкен рөл атқарады
1.2.1 Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның қалыптасу
барысындағы грамматикалық компоненттің ... ... ... жүйесінің қалыптасуы жеке дара жүрмейді, ол басқа
да ... ... ... ... ... ... ... әрекеті онтогенезін зерттеуге арналған [45],[110],[9],[89],[22]
еңбектерде, синтаксистік-семантиканың бала тіліндегі функциясы, ... ... мен ... ... ... ... семантика компоненті жеке компонент ретінде өз функциясын бала
тілі дамуының әр ... ... ... ... ... және ... мағыналар арқылы көрсетілетіні дәлелденген.
1,2-1,5 бала өзін қоршаған заттар мен ... ... ... ... ... Әр ... ... мағына болады және сол сөз бір ұғымды
білдіреді. ... ... ... жеке дара ... ойды
білдіруге қабілетсіз болады, олар бір-бірімен тіркесіп, өзара ... ой ... ... ... Сөздер бір-бірімен тіркесіп, белгілі
бір өзара қарым-қатынаста, байланыста қолданылуы және олардың ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Грамматикалық мағына мен ... ... ... ... ... мен лексикадағы алатын орны
және олардың логикалық ұғым мен ... ... ... мен ... ... ... категориясы басты орынға қойылса, қатынас
категориясы кейінгі орынға ие ... ал ... ... ... ... ұғыммен де, шындық өмірдегі заттармен де ара қатыста
болып, ... де ... Ал ... мағына логикалық ұғыммен
ұштасады да, шындық өмірдегі заттармен тікелей ұштаспайды [66,271].
Грамматикалық мағына–сөздің ... ... ... қолданылатын,
лексикалық мағынаға қарағанда біршама жалпыланған, бірақ өздігінен өмір
сүре алмайтын, сол лексикалық ... ... ... ... ... мен ... ... бір-бірімен өте тығыз байланысты
болып, бірі екіншісімен астасып жататыны ... ... ... ... ... ... ... бірнеше тұрғыда
қарастырылады. Солардың бірі сөздің бойында лексикалық мағына мен бірнеше
грамматикалық мағынаның ұштасып ... ... ... Олай ... ... бала ... лексикалық мағынаның қалыптасуында грамматикалық
мағынаның ерекшеліктері де болуы шарт. Осы құбылыстың пайда ... ... ... үшін сөйлеу әрекеті онтогенезіне сүйенеміз.
Бала тілінде грамматикалық категориялардың пайда болуы лингвистикалық,
психологиялық және физиологиялық ... ... ... Бала ... ... яғни ... ... кезеңі бала тілінде грамматикалық
формалардың шығуы мен қалыптасуы қарастырылған, жєне де ... ... ... ... ... тіл ... ішкі ... теориясы бойынша универсальды
грамматика ми құрылымының жетілуімен тікелей байланысты болады [115]. Ал ... ж. ... ... ... [116], [110], [117], [47], [49] ... тамыры бала сөйлеуге дейінгі кезеңде меңгерген семантикаға
тікелей байланысты болады делінеді. Бұл ... тіл ... ... ... ... және бала ... когнитивті,
интеллектуальды даму теориясының шығуына әсер етті.
Баланың алғашқы ... оның ... ... байланысты қарапайым
сөйлеу негізінде дамиды. Бала тілінің адамзат баласының тілдік ... ... ... ... ... Н.Я.Маррдың сипатымен келтірсек:
“Звуковая речь начинается не только не со ... но и не со ... и не ... ... а с ... ... ... а затем пассивной, т.е.
начинается с синтаксиса, строя, из ... ... ... ... ... по ... их ... в речи” [118, 471], яғни
бала тілінде грамматикалық құрылым сөйлемнен ... ... ... одан ... сөз ... шығады. Мәселені, бақылауымызда кездескен
мына бір жаѓдаятға назар аударып көрелік:
Жағдаят-1
Әжесі, әдетте, немересі Әйгерімді (2,2) ... ... ... ... ... ... 10-15 күннен кейін келген әжесіне
Әйгерім қуанып, жармасып “Ақани, ... деп ... ... ... ... қалады. Баланың анасы ... ... ... деп ... ... ... ... немесе ересек адамдар бала тілін
қызықтап әр сөздің соңына “-ни”ді қосып ... ... ... ... деп ... сөйлеген.
Бұл жағдаятта баланың сөйлеуіне тілдік ортаның әсері соншалықты, бала сол
сөздерге дағдыланып кеткен. Жаѓдаят барысын әрі ... ... ... ... ... керек екендігін ескертіп немере тілін түзейді. Бір-
екі рет ... өз ... ... ... ... ... деп қайта-
қайта айтады. Немересін арқасына отырғызып әрі-бері алып ... ... соң ... ... келіп, жармасып “Ақаға, ... ... ... деп ... ... ... бала ... “Арқа” сөзі қалыптасып қойған. Бала
арқаның не ... ... ... ... енді ... келеді
“Ақаға”. Ал фонетикалық компонент әлі біткен жоқ. Бала ... деп ... ... [р] ... айта ... сөйлеудің дыбысталу жолы ... Ол ... ... ... ... даму әлі
жүріп жатыр. Келесі тағы бір назар аударсақ:
Жағдаят-2
Айдос (2,3) ойнап отыр. Сырттан ... ... ... ... деп
жұмсақ үнмен еркелетіп айтады. Немересі атасына қарап, қуанышты үнмен “Ата
капит” (“Ата кәмпит берші” дегені) дейді. ... ... ... алып
береді. Бұл - ата мен немере арасында қайталанып отыратын дағдыға ... Бала ... ... ... ... ... қалған, дағдыланған.
Айдос “Ата”, “кәпит (кәмпит)” сөздерінің ... ... ... ... ал ... ... енді-енді
қалыптасып келеді. Грамматикалық мағына лексикалық мағынамен қабаттасып
жүріп отыр.
Бала тіліндегі грамматикалық құбылыстардың шығуына ... ... ... бала ... тек оңай ... материалды таңдамайды, ол
сөйлеу актісіне қажетті қарапайым одан ... ... ... Қарапайым сөйлеу актісіне нелер жатады? Ол баланың бір ... ... ... ... тілінде лексикалық мағынаның қалыптасу барысында грамматикалық
мағынаның ерекшеліктерін айқындау үшін, бала ... ... ... және жүйеге түсуіне арналған зерттеу жұмыстарын ... әлем ... ... ... ... ... ... әр мағынасына, әрі формасына байланысты болатынын,
мына ой тұжырымнан көруге болады: “Ребенок, ... ... ... и ... ... ... ... средств для выражения этих
намерений, активно пытаясь понять ... ... ... ... ... меняются по мере того, как растет объем памяти, как возрастающее
понимание речевых интенций ведет ребенка к ... ... все ... ... ... а ... по мере того, как
установливаются взаимосвязи и ... ... ... в соответствии с общими принципами когнитивной организаций”[110].
Н.Рыбников ХХғ. 20-шы жылдарында бала ... ... ... ... жалпы дамуы оның тілінің дамуында ... ... ... ... ... идет от конкретного к абстрактному, от
предметного к общему. В ... ... ... ... ... ... ... тесного к нему отношения, представляющие ... ... [17,11]. ... бала ... ... ... ... бір сөзді
сөйлемдері белгілі бір сөз таптарының сипатына ие болмайды. Себебі ересек
адамның тіліндегі зат есім ... бұл даму ... ... ... ... Мәселен, бала тіліндегі “Мама” сөзі - Мама, мені қолыңа ал
немесе мамам келді деген ... ... Бала ... “Мама” іс-қимыл
әрекеті мағынасында тұр. Бұл баланың бір сөзді ... ... ... тек ... ... ... болады.
Баланың бір сөзді сөйлемі іс-қимыл әрекетті ... және де ... әрі ... ... ... ... үш ... түрлерін Т.Т.Аяпованың
тұжырымынан көруге болады [5, 42-44].:
- бірінші түрі бала ... ... ... түсу үшін,
бала тіліндегі алғашқы шығатын сөз сөйлем жаѓдаятпен бірге іс-қимылды
білдіреді;
- ... түрі бала бұл ... ... атын ... оны заттың қимылымен
ұштастырады, бірақ бұл ... бала ... ... гөрі ... ... ... ... үшінші түрі бала заттың ерекшелігін - қатты, жұмсақ, ескі, жаңа, жеуге
болатындығын және басқа да қасиеттерін ажырата алады.
Ғалымның көрсеткен ... ... ... бала өзін ... бір ... ... ... шындықпен ұштастырып қарым-қатынасқа
түседі. Демек, адам баласының тілі сөйлемнен ... ... ... ... - ... ... ... алады.
Адам баласының алғаш тілінің шығуында грамматикалық формалардың шығуы
және жүйеге түсуі баланың жалпы физиологиялық дамуына байланысты ... ... ... пен ... ... ... әсер ... туралы іліміне сүйене отырып, “Выработка
системности тесно связано ... ... ... ... учитывать при рассмотрении складывающегося во второй сигнальной
системе стереотипа, обеспечивающего устойчивое употребление грамматических
форм” [96],- деп тұжырымдайды. ... ... пен ... ... бала ... қалыптасуына әсер етеді, бала адам мен заттың,
құбылыстың айырмашылығын жақсырақ түсінеді, ... ... ... ... Стереотип пен жүйеліліктің қалыптасуын бақылауымызда
кездескен мына бір жағдаяттардан көруге ... күні ерте ... ... ... (1,11) ... ... ... анасына қарап “Аға ұқы”, ... ... ... ... ... Бұл
жағдаятта баланың “…ұқы” сөйлемі “ұйықтап жатыр” дегенді білдіріп тұр.
Тағы бір жаѓдаятќа назар ... адам ... (2,4) ... қайда?” деп сұрағанда, “Ата кетті” деп
жауап ... ... ... деп сұрағанда, “Апа кетті” деп жауап береді, ... ... ... ... қайда?” деп сұрағанда, әпкесіне басын бұрып
жымиып қарап қояды («Міне» дегені). Бұл ... ... ... ... ... белгілі бір жүйеге түсіп, ... ... бала ... ... ... ... тұр. Ұйықтау, кету сөздерінің
мағынасын бала біледі, тілінде қолданады.
Бала тілінің ересек адамдардың тілінен ... ... ... ... қате ... ... осы қателік баланың өзінің
құрастырған ... ... ... жүйелі, заңды болатынын Е.И.Негнивицкая
мен ... ... деп ... ... ... ... лексикалық семантика ... ... бұл ... ... ... ... де
кездеседі. “Сверхгенерализация”, бұл жалпылау құбылысы, яғни баланың бір-
біріне ұқсамайтын бірнеше заттарды атауға бір ... ... ... ... тарапынан бірнеше қасиеттерді қамтитын мағынаның берілуі [9, 228].
Жалпылау құбылысы - ... 1-2,5 жас ... ... ... ... даму ... тиісті жалпылау құбылысының түрлері бар:
-1-1,5 жас аралығында ... ... ... ... ... болуы;
-1,5-2,5 жас аралығында жалпылау құбылысы таңбалауға байланысты болуы
[102,111]. Жалпылау ... ... ... ... қоры аз ... зат ... ... көп болады, заттарды формасына, қызметіне қарай
топтастыра отырып, ересек адамның грамматикалық құрылымы бар ... ... 1,5-2 жас ... ... ... бар ... болмайды,
себебі бала сөздерді бір-бірімен байланыстырып, бірнеше ... ... ... Бірақ балада ересек адамның кейбір ... бар ... ... деп, бұл ... ... ... ... деп
атайды [110].
И.В.Столярова [119,111] жалпылау құбылысын басқа да даму ... ... ... қарай дамитынын өз бақылауында көрсетіп, затты танып-білу
тұрғысынан үш топқа бөледі:
- бала заттарды ... ... ... ... ... ... топтастыра отырып, бір сөзбен атайды;
- заттарды қызметіне ... ... бала ... ... ... ... таныс емес.
Аталған факторларды сараптасақ баланың жалпылау құбылысы кезінде сөздік
қоры аз болғанымен, оның зат ... ... бар ... оларды формасына,
қызметіне қарай топтастыра алатынын, ересек адамның грамматикалық құрылымы
бар сөйлемдерді түсінетінін көреміз. Демек, бұл ... ... ... ... қабілеті көрініс береді, когнитивті дамуы жүріп отырады.
Жалпылау құбылысының баланың алғаш грамматикалық формаларды меңгеруінде
кездесетінін мына [9], [113], [22], [95] ... ... ... ... алғаш пайда болатын грамматикалық форма –рай категориясы, оның
ішінде бұйрық рай категориясы екені ... ... Бұл ... ... ... әрі етістік, әрі зат есім ретінде қолданылады.
Мәселен, А.Н.Гвоздев зерттеулерінде баланың бұйрық райлы “жаз” сөзі “қалам”
зат есім ... да ... орыс ... ... ... ... ... ретін
көрсете отырып, жалпылау құбылысына сүйенеді. Ғалымның ... ... ... ... ... формасы рай категориясы (императив), одан
кейін инфинитив формасын, ал одан ... шақ ... ... ... ... ... ... форманы ғалым “псевдоимператив” деп
атайды. Ал оның таза грамматикалық формаға ие болуын ғалымның мына бір ... ... ... “…вряд ли возможно считать подобый императив
нормальным языковым знаком, поскольку не возникла ... ... ... с ним ... ... ... яғни бала
тілінде императив пен инфинитивтің ... ... ... ... ... ... таза грамматикалық форманың жүйе ретінде қалыптасуын,
тілдік белгілердің ... яғни ... ... ... оның ... қарай бір-бірінен айырмашылығына байланысты болатынын
көреміз.
Бала 18 айлар мен 2 жас шамаларының арасында ... ... ... ... ... ... бастағанының белгісі. Баланың бір сөзді
сөйлемдері грамматикалық формасы жоқ, ... ... ... ... ... Олар ... сөйлем түрінде не жұрнақсыз, не жалғаусыз
күйінде беріледі. Баланың бұл ... ... ... тіл ... ... бала да есте сақтау және информацияны қабылдау процесінің
шектелуіне ... ... ... ... ортаны меңгеруі бүтінді бөлшектеу барысында жүргізіледі.
Бұл процесс компоненттері: жаѓдаят (іс-әрекеттің өзі), объект (іс-әрекеттің
бағытталғаны), субъект (іс-әрекет субъектісі), ... ... пен ... ... бұл компоненттерді сөйлеу әрекеті дамуының бастапқы кезеңінде
бір-бірінен ажырамас ... ... ... яғни ... ішкі
мазмұнын құрайтынын айтады [64]. Көрсетілген компоненттер арасындағы өзара
байланыс түрлі жолдармен ... ... ... ... ... септіктер жүйесінде көрсетеді. Ғалым өз кезегінде бала тілінде
септіктердің пайда болу ... ... ... ... ... ... және оның грамматикалық тұрғыдан айтылуын меңгеруін бір-бірінен
ажыратып алу керек дейді. Автордың ... ... бала ... ... ... ... одан кейін оның грамматикалық
тұрғысынан қолданады. Бала тілдік ... ... ... ... ... ала қалыптасып қойған, грамматикалық формасы жоқ
предлогтар мен флексияларды бірте-бірте ... ... ... бала ... сұраулы сөйлемдердің қалыптасуын өз зерттеуінің
нысаны етіп алып, шығуы мен дамуын көрсеткен. Зерттеу ... ... үш ... ... ... ырғағын қабылдау арқылы: Бала тілі алғаш шыққан кезінде дауыс
ырғағы төменнен жоғары болады. “Папам ана жақта ма?” ... ... ... яғни ... сөйлемді көмекші етістіксіз береді.
- арнайы сұрақ сөздерін қолдануы: бала екі жасқа келгенде алғаш не,
қайда, одан ... ... ... және кім ... ... сөздерді
қолдана бастайды. Бұл сұраулы сөздер бала үш ... ... ... Яғни, бала арнайы сұрақтарды беруде жалпы ... ... ... қолданбайды, тастап кетіп отырады.
- үшінші кезеңде бала тілінде көмекші етістіктер қолданыла бастайды: to
be, to do, to have [93, ... ... үш ... ... қойып, морфемаларды қолдана бастайды. Бала
сұраулы және ... ... ... ... ... ... Ал 4 ... бала күрделі сөйлемдер жасап, өз ана тілінің
грамматикалық ... ... ... көрсетеді. Осы кезеңде де
лексикалық мағына грамматикалық мағынамен қатар ... ... ... ... ... ... тілдік бірлік лексикалық мағынаның ... ... ... ... ... ... сөз мағынасының
әрі қарай, яғни 3,5 ... ары ... ... ... ... ... ... әр түрлі себептерге байланысты табиғи
немесе туа және жүре пайда болады деп ... Ал бала ... ... туа біткен бе әлде жүре пайда болған ба деген сұрақ
туады. Е.С.Кубрякованың ... ... ... ... “туа біткен”
ешќандай грамматика, яѓни дайын трансформацияланѓан ... ... ... ... жоќ, ... оныњ миы ... ... мєліметтерді сыйдыруѓа жєне
соларды пайдалануѓа лайыќты ќ±рылѓан”[107,150] дейді. Демек, адам баласының
биологиялық ... ... ... мидың және артикуляциялық дамудың
белгілі деңгейіне сәйкес тілдік қабілет қалыптасады.
Қазақ балалар тілінде грамматикалық ... ... болу ... бала ... алғаш пайда болатын категория – рай категориясы,
оның ... ... ... ... ... ... білдіретін бір сөзді
сөйлем; екінші пайда болатын грамматикалық формалар – ауыспалы шақтың 1-жақ
формасы және тәуелдік ... ... ... ... бала ... болуы тұрақты; септік категорияның, алғашқылары барыс, ... ... одан ... ... ... жалғаулары; шығыс септігі
жалғаулары бала тілінде сирек қолданылады, ол 2 жастан ... ... ... 3,0 ... ілік септігі бар тіркесте, біріншіден зат есім, одан
кейін есімдік келетінін көреміз [5,186-189].
Бала тілінде ... ... ... ... ... ... баланың санасының даму заңдылықтарына байланысты болады.
Бала тілінің грамматикалық ерекшелігі – бұл ... ... яғни ... ... ... ... ересек адамның тіліне ұқсай бастайды.
Бала тілінде грамматика туа ... ол ... ... ... ... қалыптасады, яғни баланың қоршаған ортамен қатынасының
кеңейгендігінің, таным ... ... ... ... бала ... ... ... қарай қалыптасады, себебі адам
баласының ойлауы жай ойлаудан күрделіге қарай дамиды.
Бала тілі ... ... яғни ... ... кезеңін бала тілінде
грамматикалық формалардың пайда бола бастағанын, ... ... ... мен ... ... ... зерттеу
жұмыстарынан [20], [113], [95] көруге болады.
Жоғарыда келтірілген зерттеулерге сүйенсек, бала ... ... ... ... ... ... яғни ... синтаксис
синтаксистік-семантикаѓа ұласа бастағанда шығады. Синтаксистік семантика
грамматикалық ... ... ... ... ... қоры ... ... түседі. Бала тілінде грамматикалық категориялардың пайда
болуы – оның өзін қоршаған ... ... ... ... ... белгісі.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның ... ... ... әсер ... ... ... ... пен жүйелілік негізінде қалыптасады, баланың стереотипі
лексикалық мағынаның қалыптасуында тиімді ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанымыз болмасада
ескеруіміздің себебі грамматикалық мағынаны лексикалық мағынадан ерекшелеп
ала алмаймыз, өйткені грамматикалық мағына ... ... ... ... ... ... онтогенезінде лексикалық мағынаның қалыптасу
барысындағы дыбыстық компоненттің дамуы
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның пайда ... ... ... үшін адам ... ... ... ... мен
қалыптасу мәселесімен айналысқан ғалымдардың бала тілін бақылау мен іздену
жолдарына жүгінеміз. Адам баласы тілі онда ... ... бала ... (3-5 ... ... мен ... түсе ... ересек
адамнан естіген дыбыстарын қайталауға тырысады. Бірақ шығарған дыбыстары
дәл ұқсамайды, себебі тілдік жүйе әлі де болса бұл ... ... ... Балада сөйлеу әрекеті қалыптасады, бірақ оның тілінде әлі де ... жүйе ... ... ... ... болуы шарт емес, ол қарапайым
бола тұрып, жүйелілік қасиетін сақтай береді. Қарапайым жүйе ... ... 7-8 ... ... ... буын ... ... дауыстылар мен дауыссыздардың қалыптасуына ықпал етеді [71,60].
1928 жылдардан бастап бірнеше ғылым ... ... ... ... байланысты адам баласының ... ... ... жаңа ... ... ... Ескі ... тілдің
физиологиялық, яғни артикуляциялық табиғатына сүйенсе, жаңа фонетика адам
баласының дыбыстауы тікелей ... ... ... ... функциональды мағынасына байланысты болады деп тапты. Бала 2,5 жас
шамасында дыбыстардың ... ... ... ... Бала ... ... ... мен функциональды мағынасы ... Бала ... ... ... ... ... ... ол
тілдің функциональды мағынасының дамуына байланысты болады. ... ... ... - это не ... ... а ... ... звук
не потерявший значения, известная единица, обладающая в минимальной степени
первичным свойством, которой принадлежит и речи в ... ... не сами по ... а с ... ... их ... Демек,
адам баласының тілі тек дыбыс пен мағынаның бірлігі ... ... ... мына бір ойы Л. С. ... тұжырымын айқындай
түседі: “Дыбысталу мен мағына ... ... ... ... ... өмір сүруінің және қызмет етуінің шарты” [66].
Бала тілінің шығуы мен дамуын зерттеуде ғылымға үлкен үлес ... ... ... ... ... ... бастау алатын алғаш пайда
болатын түйсіктердің түрлері мен ... ... болу реті адам ... ... дыбысталу жолының дамуында қаншалықты маңызды екенін
айқындаған. Оларға ... ... ... ... ... бала алғашқыда ересек адамдардан естігендерін ұқсастырып айтады. Бала
естігенін қайталау барысында, оның ... ... ... ... де ... ... ... әсерге жауабы. Мәселен, жас сәбидің қолайсыз жағдайға
түскенде немесе денесі жаурағанда шығарған жылауы, айқайы;
- бала көбінесе өзінің ... ... ойын үшін ... ... бала ... ... дыбыс шығаруға дайындайды. Бала ... ... ... түрлі жағдайда қиыстырып, бір сөздің
орнына бір сөзді алмастыра бастайды. ... бала ... ... ... ... ... ... жолын зерттеу шетелдік және отандық лингвистикада
кең орын алған. Ресей ғалымы А.А.Леонтьев тілдің дыбыстық жүйесінің дамуын
зерттеуде тек жеке ... шығу ... ... оның ... кең ... қарастыру керек екендігін және тұжырымдардың толық
дәлелді болу үшін бала ... ... ... ... ... ... ... [121].
Ғалымдарды адам баласы қай дыбыстарды ерте шығарады, қай ... ... және ... ... ... қандай факторлар әсер етеді ... ... ... ... ғана ... ... ... зерттеулерден [101], [121], [100], [99], [122] ... ... ... яғни ... ... ... қалыптасуына
арналған зерттеулерде екпінді дауыстыларға үлкен мән берілген. Бала тілінде
алғаш пайда болатын дыбыстарды ... ... 1886 ж. ... тілін бақылау нәтижесінде алғаш пайда болатын дауысты дыбысты [а]
дыбыс екенін бірінші ... ... Бұл ... тек [а] ... ... ... қатар басқа да дауыстылар ... ... [93] ... А. ... ... [о] ... орнына
[а] қолданылатынын айтады [98], [100].
Бала тіліндегі дауыстылардың шығуы үш ... ... ... [а], ... ... ІІІ-кезең [е],[о] [123], [124]. Дыбыстардың бала ... мен ... ... ... әсер ... Бұл факторларға
физиологиялық өсу және даму; ... және де ... ... ... ... ... қызметі және тілдік тәжірибе
жатады. Аталған факторларға жеке-жеке тоқталайық:
-физиологиялық өсу және ... жас ... ... ... ... ... өзгеше қалыптасқан. Тіл ауыз қуысын толық ... ... ... ... Бет ... өсуі ... ... тілге
бос кеңістік беріп, баланың дыбыс түрлерінің көлемінің өсуіне мүмкіндік
береді. Және де осы ... ... ... ... ... өсіп, сенсорлы
рецепторлар өзгереді.
-мидың және басқа да нейрологиялық ... ... ... ... жас ... жылауы немесе басқа да дауыстары ми
сабағының қарапайым құрылымымен бақылауға ... ... ми ... ... баланың вокализациясының даму кезеңімен сәйкес келеді.
Жүйке жүйесінің өсуі бала ... ... ... ... өсуі және ... ... және де ... нейрологиялық
құрылымдардың вокализацияға әсері ... ... ... ... ... ... болып табылады.
-тілдік тәжірибе: баланың сөйлеуге дейінгі ... ... екі ... ... ... рөл атқарады. Бірі ересек адамның
айтқанын есту болса, екіншісі баланың ... ... ... есту ... ... ... бала тілі дыбыстық жүйесінің дамуының төрт кезеңіне
әсер етеді. И.В.Богородицкийдің лингвистика саласындағы бала тілі ... даму ... ... ... ... ... дайындық кезеңі
баланың 0-2 ай аралығында рефлективтік айқайлауы мен ... ... даму ... ... дыбыстау (төрт айға созылады) кезеңі;
ересек адамның айтқандарына ұқсатып дыбыстау (6 айға ... ... ... ... ... ... бастап, қарапайым тілге өту кезеңі.
Бала дайындық кезеңде қарны ашқанда немесе бір жері ... ... ... ... және осы ... ... жартысында уілдеу
дыбыстарын шығарады.
Физиологиялық даму кезеңінің басында бала үш дауысты а, і, у ... ... ... ... ... а ... бала тілінде э және о
дыбыстарының орнында да қолданылады. Осы кезеңнің бастапқы уақытында бала
п, б, м, еріндік ... ... ... т', д', н' ... ... ... ... қарай 20 негізгі дауыссыз дыбыстардың ... п, б, м, т', д', н', j, k. ... ... ... айту
ретінде сараптама жасасақ, бірінші ұяң дауыссыздар, одан кейін ... ... ... ... [93]. Бала осы ... бір, екі, ... сөйлемдерді естісе де, тек бір сөзді ... ... Бір ... бір буын ... ... Бала естіген сөзінің бірінші буынына
көңіл бөледі. Оның осы бір ... ... ... ... ... ... жеке түрде емес, мағыналы сөйлем түрінде қолданады. Мысалы: “м'а”
(яғни, мама) ол тек атап тұрған жоқ, ол сонымен ... ... ойын ... қимыл (жест) арқылы білдіріп тұр “мама мені қолыңа ал”, ... т.б. бала екі ... әр ... ... ... бірдей дыбыстау
арқылы берді, яғни сөздер бірдей ... ... сан ... Бұл ... бала өз ойын әлі ... ... жеткізе алмағанымен,
бала ойын екі сөзді, үш сөзді ... бере ... бала ... және ... мағыналар қалыптаса бастайды. Осы уақытта
баланың өз шығармашылығы да туындай бастайды, егер ол зат ... ... ... ... ... басқа заттармен сәйкестігін келтіріп атайды.
Бала ересек адамның айтқандарын ұқсатып дыбыстау кезеңінде екпінді
дауыстыларды ... Осы ... ... ... бала ... ... бастап, ересектердің дыбыстауына жақынырақ келе түседі.
Бала тілдік ... ... ... ... ... ... ... қиын ш,ж,р дыбыстарын және ц, ч аффрикаттарын айтады [98].
Бала 9 айлар шамасында бірден сөйлеп кетпейді, бірақ оның ... ... ... ... Ми ... сөйлеу орталықтары мен орталық және
шеткі (перифериялық) жүйке жүйесінің ... ... және ... әлі ... бала ... шығара алмайды. Демек, бала
6 айлығында сөйлеуге қаншалықты шебер үйретілсе де, ол ... адам ... Ал тағы бір 6 ... ... оның миы ... ... екі, ... сөйлем шығарады. Бірақ бала тіл жүйесіндегі барлық дыбыстарды бірден
қолдана алмайды, себебі сөйлеу, адам ... ... ... ... байланысты болады. Бұл даму барысы баланың бес пен жеті ... ... ... ... осы жас шамасында фонетикалық репертуары
аяқталады, яғни өз ана ... ... ... айта ... ... Ал баланың сөздік қоры әрі қарай дами береді [123].
Бала бір жас ... ... ... ... беруде қолданған
мағыналарын танығанымен, ... айта ... ... 1 ... балалар
бірнеше дауыссыз және бір дауысты дыбыстармен ... ... ... он
үш айлық ағылшын баласы [b],[d] және [а] ... айта ... жєне ... түрлі сөздерді айтуда қолданған [ba] baby, bath, cup және Peter.
1 жас үш ... ол [m],[p] және [u] ... ... бірнеше сөйлемдер
бере алған. Ол осы дауыссыз дыбыстарын ... ... ... жаѓдаятќа
қарай қолданған. Мәселен, [pu] “фу”- мұрнына жағымсыз иіс ... [up] ... ... ... Екі ... ол бала бір топ ... мен ... 200-дей сөз-сөйлем айта алған [93, 243]. Демек, лексикалық мағына
бала ... ... ... ... дамуының бір буынды сөз-сөйлемде
пассивті түрде қалыптасып, бір буынды екі сөзді сөйлемдерде активті түрде
қалыптаса бастайды. Олай ... ... 6 ... ... 1-ші ... ... Бұл кезде бала сөз мағынасын жеке дыбыс ретінде қабылдайды.
Бала сөздің нақты мағынасын түсінбей-ақ айта береді. Ал бала өсе ... ... ... ... ... ... мағынасын түсіну қабілеті дами бастайды.
Вьетнам балалар тілінің зерттеушісі ... Хи Кан ... ... ... ... мен ... ... меңгеруін сараптай отырып, бала
бастапқы кезде сөздерді қате айтады, кейініректе ересек адамның дыбыстауын
имитациялай отырып өз ... ... және ... ... отырып,
семантикалық компонентті ұғына ... ... ... ... ие болатынын айтады [101, 9]. Ғалымның бақылауынан байқағанымыз
бала ... ... ... ... тек ... бар ... ... кезеңде мағынасы жоқ буындарды да меңгереді. Баланың
қоршаған ортамен қарым-қатынас ... ... ... ... оның тілдік жүйемен сөзді меңгеруге жетелейді. Вьетнам тілінде
буын ... ... ... ие ... ... ... ... үйреткенде фонетикалық буынға тең сөздерді айтады. Сондықтан,
баланың ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Нгуен Хи Кан вьетнам баласы 1 жас 8 ... ... 100-200 буын ... ... жүйені меңгереді деген тұжырымға келеді.
Жоғарыда келтірілген зерттеу фактілеріне жүгінсек, бүкіл әлем балаларының
бір жасқа дейінгі тілінде алғаш жасалу жолына ... ... ... және дауыссыз дыбыстар. Демек, бұл бүкіл әлем ... ... ... ... яғни ... ... тілінің шығуы -
универсальды құбылыс екенінің тағы бір дәлелі.
Бұл кезеңнен кейін, бала ... әр ... өз ... ... ... жолы бойынша өз ана тілінің дыбыстық жүйесі қалыптасады.
Бала өз ана тілі дыбыстарын меңгеру процесінде ... ... ... әлеуметтік пен биологиялық заңдылықтар бір-бірімен
үйлесіп отырады. ... ... ... ... “… у
новорожденного имеется эффект предпочтения правого ухо при восприятии ... ... ... т.е. в ... ... имеется генетический
запрограммированный нерв субстракт, приспособленный для ... ... ... ... ... языка”[125,133],- делінеді,
демек мидың туа біткен ассиметриясы тілдік ортаның әсерімен дамып отырады.
Структуралы-генеративті тіл білімі бағытының ... ... ... бала ... алғашқы фонологиялық дағдылар ... 10-12 ... шыға ... ... ... ... ... уілдеуі мен
былдыры фонологиялық жүйенің ... әсер ... ... ... ... реті ... және универсальды мағыналы болып табылады
[126].
Ш.П.Бутон бала тілі ... ... ... ... ... ... фонетикасы бала дамуыныњ сенсомоторлы
дењгейініњ белгілі дамуына байланысты µзгешелеу ... бұл ... ... ... ... ... ... тіліне
сәйкес фонологиялық жүйенің құрылуының негізі түп қазығы болып табылатынын
көрсетті. Б.Московицтің ... ... ... ... берген ой-
тұжырымы Ш.П.Бутонның сипатын айқындай ... ... ... ... ... ... келісе отырып,
фонологиялық дамуды бірліктер мен ережелер ретінде ... ... ... ... ... кезеңінен басталып, кейінгі кезекте ... ... ... ... және де бала бірліктерді бара-бара
анығырақ болуын ретімен игереді деген ... ... ... ... ... ... ерекшелігі - өзінің тілдік информацияны
қабылдай алуы. Бала сөйлеуге дейінгі даму ... ... ... ... қарай айыра алуы, кейініректе бастау алатын барлық
функциональдық ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл негіздер тек ересек адамдармен ... ... түсу ... ... отырады.
Бала фонологияны меңгеруде қажетті дыбыстарды айта алуы міндетті емес
екенін ... “… ... даже не ... ... произносить звуки,
чтобы воспринимать необходимые контрасты” ... ... ... қарама-қарсылықты өзі айта алмаса да ересек адамның имитациясын
қабылдамайтынын көрсетті. Бұл ... ... ... тілінің шығуында
болатыны және де адам ... ... ... - ... ... тағы бір ... Бұл ... ағылшын, орыс және өз
бақылауымызда кездескен ... ... ... экспериментатор мен
бала арасындағы ... ... ... ... орыс ... ... “Как тебя зовут? – Андлюша. – Андлюша? – Нет, Андлюша. –
Ах, Андрюша? – Ну да, ... ... ... ... ... ... (1,11) ... атын
сұрағанда “Актьан” деп жауап берген. Оның жауабын ... ... ... ... ... деп келіспеушілігін көрсетеді, сонда ересек адам “Е,
Ақтан де” ... ... ... ... ... ... (өз
экспериментімізден).
Берілген бақылаудан баланың [р] және [қ] дыбыс ... ... Бала бұл ... ... айта алмаса да, өзінің шығарған
дыбысының айтылуын ересек адам имитациясын қабылдамай отыр. Бұл ... ... мен ... 1962 ж. ... ... ... зерттеуін сараптай отырып, берген сипаттамасы айқындайды: “…
балалар ешќашанда ересек адамдар ... ... жєне де ... ... адам миы ... жай, аз ... µњдеу мен сараптауѓа
ќабілетті болу керек, нєтижестінде б‰тін лингвистикалыќ ж‰йе пайда болады”
[57,120]. ... бала ... ... осы кезеңінде ... ... ... ... да, ана ... (зерттеу бақылау
мысалдарынан: ағылшын, орыс, қазақ тілдері) фонологиясы мен синтаксисінің
күрделілігін ұға алып, қоршаған ортамен ... ... ... (2,1) ... ... ... ... келіп қолын созады, тартады,
ала алмайды қасындағы бауырына қарап “Бей” дейді (“Бер” дегені). Бала [р]
дыбысын айта ... ... ... ... ... ... ... “Бер” сөзінің қызметін ұққаны анық көрініп тұр. Бала ... ... ... Ал ... ... фонетикалық компоненті әлі толық
қалыптаспаған. Тағы бір ... адам ... (2,3) ... ... деп сұрайды. Айдос “А’та”
(“Атамның баласымын” дегені) деп жауап береді. Бала ... ... ... ... ... тұр. Ал ... ... сөзін “А’та” деп
айтуында [т] дыбысының жұмсартылып шығуы, баланың физиологиялық ... ... ... ... ... ... аппараттарының
қалыптасуы тікелей физиологиялық дамуға байланысты. Бұл құбылысқа
физиологиялық механизмдермен ... ... ... де қатысы
бар. Оның ... ... ... ... ... есту ... дамуына, тегіне, тілдік ортасына, ми
қыртысындағы сенсорлы аппараттарының жұмыс істеуіне, сонымен қатар ... да ... бар ... ... ... ... ... зерттелу мәселесіне, яғни
сөйлеу әрекеті онтогенезінің дыбыстық компонентіне көбірек мән ... ... ол, ... ... компонент сөйлеу әркетінің
ішіндегі баяу дамып қалыптасатын компонент, себебі баланың артикуляциялық
аппараты ... ... ... ... өсе келе ... ... қабаттаса бөлек бөліп жарып тастауға, қарастыруға
болмайтын сөйлеу әрекеті ... ... ... және отандық
ғалымдар осы компонентті солай бола тұрса да ... мән бере ... ... ... бала ... ... ... компонентіне алғашқы
компонентіне мән бере түспеген.
ТҰЖЫРЫМ
Адам баласы сµйлеу єрекеті онтогенезін жалањ лингвистикалыќ т±рѓыдан
зерттеу м‰мкін ... ... бала ... ... мен ... ... баласыныњ физиологиялыќ дамуы жєне µзіндік ... ... ... ... де байланысты болатыны белгілі. Зерттеудіњ алѓашќы
тарауында сөйлеу әрекеті онтогенезін лингвистикалық, ... және ... ... ... жинақтап,
талдап қазіргі Отандық, әлемдік ғылыми зерттеу бағыттары мен жетістіктерін
ұтымды ... ... ... ... ... бойынша тµмендегідей
ќорытынды жасалынды.
Бала тілін зерттей ... ... адам ... ... ... ... жєне неде деген сауалѓа жауап табуѓа, сµз маѓынасы онтогенезінде
тілдік компоненттердіњ (грамматикалыќ ... ... ... ... ќалыптасатынын, мењгерілетіндігін кµруге болады. ... ... ... ... ... шығу ... негізінде тілдік құбылыстарды
қарастыру олардың жүйелік ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бала тілінің шығуы мен қалыптасуыныњ табиѓатын
лингвистикалыќ т±рѓыдан саралау - сөйлеу әрекеті теориясы үшін ... ... ... Өйткені сөйлеу әрекеті - кешенді құбылыс. Ол - тіл мен
сөйлеудің ... ... Адам ... ... ... қарым-қатынасқа
тіл арқылы түседі, екінші адамға айтатынын ойлап, пайымдап барып жеткізеді,
тек адам ... тән ... ... қарым-қатынас формалары адам
баласының ойлауы арқылы шындықты пайымдаумен жүзеге асырылады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның алғышарттары ... ... ... ... тілдің номинативті ... ... ... ... сигнификативтік тілдік қызмет сөйлеу
әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның ... мен ... түрі сөз ... ... бала ойлауына негізделеді. Сөз
мағынасының жүйелі шығуына ойлаудың синкретті, кешенді, жалған түсінік және
түсінік түрлері ықпалын тигізеді. Сөйлеу ... ... ... ... даму және ... ... ... ойлау сатысының
негізінде басталып, ойлаудың келесі сатысы - кешенді ойлау сатысына ... ... ...... әрі қарай дами береді. Жалған түсінік
кешенді жинақтаудан айырмашылығы, ол ... ... тыс ... ... ... ... бала сөз ... түсінбесе де ересек адамның ойынан
туындаған дайын сөзді ... ... өз ... ... ... ... лексикалық мағынаның алғашқы көрінісі
баланың алғаш шығарған бір сөзді сөйлемдерімен беріледі. Баланың ... бір ... ... ... сөз мағынасымен сәйкес келмейді,
бірақ соған ... ... ... ... ... ... және ... тілдік ортаның рөлі бала тілінде ... ... ... мен дами қалыптасуында маңызды болып табылады.
Єлемдік және отандық ғалымдар ... ... ... компонентіне көбірек мән бере зерттеген, бірақ негізгі мәселеге
бала тілінің дамуының негізгі компонентіне- алғашқы ... мән ... ... ... жолы сөйлеу әрекеті онтогенезі
компоненттерінің ішіндегі баяу дамып ... ... ... ... ... компоненттерден бөлек бөліп жарып тастап,
қарастыруға болмайтын ... ... ол ... ... дамиды.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде грамматикалық компонент лексикалық
мағынамен қатар тіпті қабаттаса, бірге жүреді. ... пен ... ... бала ... ... әсер ... бала ... заттың, құбылыстың айырмашылығын жақсырақ түсінеді, соның астарында
лексикалық мағына қалыптасады;
2. СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІ КОМПОНЕНТІ – ... ... Сөз ... ... тіл ... ғылымының алдына қойған мақсаттарының бірі – тілдегі
құбылыстардың шығу тегін, өзгеруін, ... даму ... ... бір
жиынтық ретінде когнитивтік тұрғыда сөйлеу әрекеті негізінде, яғни ... ... ... ... ... ... болғандықтан, бірнеше ғылым
салаларында (лингвистика, психология, физиология, психолингвистика) зерттеу
нысанына қарай қарастырылады. ... ... ... негізінде зерттелуінің
себебі, ортақ кілт – тіл. ... ... ... ... ... ... ... отырып, ондағы алдын ала мәлім, таныс ... ... ... тілдік қарым-қатынасты ескермей айқындау ... тіл ... сөз ете ... ... әрекетінің барлық инвариантты
модельдерін лингвистикаға тән өзіндік ерекшелікпен ... ... ... ... ... ... ... мен даралығын сақтай отырып, өзара
бір-бірмен ... ... ... ... бөлінгенімен, барлығының
қарастыратыны – сөз.
Сөз - тілдің негізгі бірлігі, ... ... Оның ... заттар мен
құбылыстардың, олардың қасиеттерін шындық өмірдегі қатынастарды ... Сөз ... ... ... ... бола ... даралық
қасиетке ие. Ол жеке ... та, ... ... тіркесіп те тарихи
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... лексикалық бірлігі, яғни даралық қасиеті. Әр тілдегі сөздің
лексикалық бірлігі, сол тілдің фонетикалық, ... ... ... ... ... ... құрылымдық сипатын тілдің
(фонетикалық, семантикалық, грамматикалық) заңдылықтарымен байланыстырып
қарағанда ғана толық түсінуге болатыны ... ... ...... бір мағынаға ие ұғым. Ұғым – ойға тән категория.
Ұғым ойлаудың формасы болғандықтан, ... мен ... ... ... ... ... жинақтап қамтиды. Ұғым сөз арқылы айтылады
[129],[130]. Ұғымның мазмұны, оның адам ... ... ... ... ... ... тіл ... сөз мағынасы прагматикалық аспектіде қарастырылады.
Ал сөз мағынасының шығып қалыптасуын сөйлеу әрекеті ... ... ... әлі ... ... зерттелмеген.
Сөз мағынасының шығуы, қалыптасуы мен ... ... ... ... ... психологиялық статусы ойлау мен сөз формасы
бірлікте болады. Өйткені, мағынаның ... ... ... анықтамасымен ғана шектелмейді, ол қолданыс барысында, яғни
сөйлеу әрекетінде ... ... ... ... ... ... бұл ғылыми жұмыста сөз мағынасы сөйлеу әрекетінде лингвистикалық мәселе
ретінде қарастырылады, себебі ұғым мен мағына ... ... ... ... рөл ... ... ... алѓаш зерттелуі, дєлірек айтќанда ... ... ... ... кењеюі мен тарылуы,
µзара мєндік ауысу, маѓынаныњ бµлінуін ХІХ ѓ. француз ... М. ... ... ... [160], сөз ... онтогенезі, яғни баланың
алғашқы өз ана ... сөз ... ... оның даму жолы адам ... ... негізінде болатынын 1930ж. алғаш Л.С.Выготский еңбегінде
қарастырылады. Ғалым сөз ... ... ... процестіњ
негізінде саралап, сөз мағынасының дамуын ұғымдық және жүйелі ... ... деп ... Сөз мағынасының ұғымдық дамуы ғалым сипаты
бойынша заттың немесе құбылыстың белгілі бір сипатын ... және ... ... ... ... болмайды, ол бала дамуымен бірге ... ал сөз ... ... ... ... психологиялық құбылыс деп
санайды. Өйткені сөз мағынасының дамуында тек ұғымдық жағы ғана ... ... ... оның ... психологиялық құрылымы да дамып отырады.
Сонымен қатар сөйлеу мен ойлау мәселесін қарастыруда сөз мағынасы бірден-
бір жемісті ... ... ... сыза ... [2].
Сµз маѓынасыныњ ќазаќ тіл білімінде ... ... ... байланысты. Ѓалым сµз, ±ѓым, маѓына табиѓатын ќарастыруда, ±ѓымды
сµзбен байланысты деп ... ... ... ... іс ... ес ±ѓымы. Б±л
да ќазаќ тілі семасиологиясыныњ таныла бастауыныњ алѓаш ... ... ... ... ... лексикологиясы дамуыныњ екінші кезењінен ХХ
ѓ. 50-60 жж. басталады. Б±л ... ... ... ... ... Р. ... [164],
[165], Є.Хасенов [135]. Ѓалымдар зерттеулерінде сµз жєне оныњ ±ѓымы мен
маѓынасына талдау жасалынып, ... ... ... ... ... ... ... сөз ұғымын ерекше
зерттейді. Мағына тілдік, әлеуметтік категория болса, ұғым жеке ... ... ... бір ... ... құралатын категория.
Қ.Аханов ұғым мен сөз мәселесін қарастыра отырып, “Сөздер жеке нәрселерді
аңғартады, сонымен бірге олардың ... ... мәні ... дей ... әрқайсысы бір ғана затқа тағылған ат емес, ... ... ... ... жалпылама сөздер” [111, 4] деп ... ... ... тілі ... бір ... сөйлеммен жалпылау құбылысы арқылы
шығатыны және ол сөздің әлі сөз табы емес екендігі ... ... ... ... мен ... ... тұрады. Әрбір сөз- белгілі бір
құбылыстың аты. Олардың әрқайсысына тән белгілі бір ... бар. ... ... ... ... жерде ұғым бар. Ұғым бар жерде мағына бар. Ұғым
мағынамен ... ... ... ... тығыз байланысып отырады”,- дей
келе, -“Мағына ... ... ... ... Ұғым – ... ... ... қаншама тіл болса, соның бәріне ортақ нақ ... ... ... ұғым ... ... болғандықтан жалпы адамзат
баласына бірдей болады, бірақ бір тілдегі сөз мағынасы ... бір ... ... ... келуі мүмкін емес.
Адам баласы айнала қоршаған ортаны нақты бір ... ... ... ... ... ... – заттың немесе құбылыстың жай ғана
бейнесі емес, олардың басты белгілерінің ойда ... ... ... [66,86]. Заттар мен құбылыстарды бейнелейтін ұғым
тілдік ... ... ... ... ... яғни ... сөз арқылы
айтылады, сөз мағынасында тіркеледі, бекітіледі. Ал бұл ... ... ... тілі ... яғни баланың белгілі бір зат немесе ... өз ... өз ... ... ... ... ... бір
сөзді сөйлеммен береді және бірте-бірте оның бір сөзді айтылымы екі, үш
сөзді-сөйлемге ұласып, тілі ... ... бен ... берілген ғалымдардың сипатына сүйенсек, сөз бен ұғым екі
түрлі категория: сөз - лингвистикалық, ал ұғым - ... ... ... бір қарым-қатынасқа түседі де ұғым сөз негізінде болады ... ... бір ... ... ... бұл құбылыс барлық ... ... сµз ... мен ... ... ... ... оттырып,
екеуініњ арасындаѓы айырмашылыќты былай береді: ”Сµз маѓынасы дегеніміз-
аќиќат µмірдегі заттар мен ... ... ... Сµз ... Ал ... заттар мен ќ±былыстардыњ ењ негізгі жєне ењ басты
белгілері ќамтылады.” Маѓына, ±ѓым ... ... ойын єрі ... ... сөздермен одағайларда белгілі мағына болады да, белгілі
ұғымды білдірмейді; сөз алуан түрлі реңке ие бола ... ал ... бояу ... ұғым жалпы адамзатқа тән категория, яғни зат пен
құбылыстың жалпы қажетті жақтарын білдіреді, ал сөз ... ... ... тән ... [135, 92-94]. Олай ... ұғым құбылысы сол қоғамның
мүшесі балаға да тән категория болып ... Ал, ... бір ... тән ... ... пайда болуын, оның шығу және даму ... ... ... ... ... табылады.
¦ѓым, сµз жєне маѓынаныњ µзара байланысы шењберінде ж‰ргізілген
зерттеулер баршылыќ. ... ... ... ... орны ... ... ... тіл білімінде ‰немі назарда ... ... ... маѓына мен ±ѓым бір деп ќарастырылѓан болатын. Б±ныњ
бірден бір ... сµз ... тіл ... ... ... болатын. Сµз маѓынасыныњ пайымдау мен классификациялау табиѓатын
ескеруде ±ѓымды ќамтымай кету м‰мкін еместігі кµп зерттеулерде ... ... ... сµз, ... ... лингвистикалыќ табиѓатын
отандыќ жєне шет ел ѓалымдарыныњ ой т±жырымдарын саралай отырып, талдау
жасап, ж‰йелі аныќтама берді. Ѓалым: ... ... ... ... ... ќалыптасу процесін аяќтайды. Сµз ±ѓымныњ ќалыптасу кµзі ... ... ... ¦ѓым ... ... µмір с‰рмейді жєне сµзбен ќ±рылмайды.
¦ѓымныњ ќалыптасуы к‰рделі процесс, соныњ ... сµз ... рµл ... формасын жамылѓан ±ѓымныњ мазм±ны сµздіњ ... ... ... ... мен ... бірлігі ретінде сµз пайда болады»,
дейді [159, ... ... ... ... бастаушысы ±ѓым деп беріледі. Ал
±ѓым т‰сініктен басталады [162], [164], [66]. ... ... ... ... ... жинаќталады. Т‰сініктіњ ±ѓымѓа айналуы, ойлауда
белгіленген ±ѓымныњ мазм±ны сµз ... ... ... ... ... осы категорияларды онтогенезде ќарастырсаќ, адам баласы алѓаш ... яѓни бала ... сµз ... шыѓуындаѓы ±ѓым жоѓарыда
аталѓан ±ѓыммен сєйкес келмейді. ¤йткені сµз маѓынасын мењгеру процесс, ... ... ... ±ѓым да µзгеріске т‰сіп барып, ќалыптасады. Б±л
ќ±былысты Л.С.Выготский сµз ... ... жєне ... ... деп атауы
б±л процесті сµздіњ компоненттерінен бастап ќарастыруѓа єкеледі.
Сөз мағынасы онтогенезінде өз компоненттерін ... ... ... сөз ... онтогенезде меңгерілуі ұзақ үрдіс екені ... ... ... құрылымы ересек адамның тіліндегі сөз
құрылымына ... ... ... ... ... психологияның ғылымға сіңірген үлкен бір еңбегі болып табылады
[138],[35].
А.Р.Лурия өз кезегінде Л.С.Выготский ... ... ... ... ... ... мән мен ... дәйекті, түбегейлі
сипаттама береді. Ғалым мағынаны жалпы адамға тән ... ... ... ... бұл жүйе ... сипаттауда кең ауқымды қамтамасыз
еткенімен өзгермейтін ... яғни ... бар деп ... Ал мән ... ... жеке ... яғни ... немесе құбылысты белгілі бір кезеңге,
белгілі бір жаѓдаятќа байланысты сипаттау болып табылады. Демек, сөздің
мағынасы- ... ... ... ... ... ал мән ... ұғым
белгілі бір жаѓдаятќа сәйкес мағынаның субъктивті аспектісі болып табылады.
Сөздің аталмыш екі компонентінің дамуын қарастыруда өзіндік ... ... ... қажет ететін бала тілі құнды мағлұматтар бере
алады. Алғашқыда баланың сөзі ... ... ... ... ... ... Бұл ... сөздің номинативті қызметімен байланыстырылып
бір сөзді, екі-үш сөзді сөйлемнен ... [68]. ... бұл ... деп айқындай түседі: “…слова-предложения” или предложения номинации
становиться возможным тоже только тогда, ... ... ... ... дей келе “появление собственно речевой деятельности
связано с ... ... ... [138, 25-30], деп ... сыза
көрсетеді. Демек, бұл кезеңде баланың санасында зат пен оның ... ... туа ... Ол сөйлеу әрекеті онтогенезінде бір сөзді,
екі-үш сөзді сөйлем түрінде көрініс береді. Бірақ баланың алғашқы бір сөзді
сөйлемінің мағынасы сөз ... ... ... ... де, ... ... баланың алғаш айтқан бір сөзді, екі, үш сөзді
сөйлемдерде негізделетінін Е. С. ... мына бір ... ... ... смыслы, отражающие некое мысленно содержание, и
фиксирует их с помощью вербальных, ... ... ... ... ... ... ... но значением”[35].
Адам баласының дамуымен қатар оның тілі де дамып отырады. Бала ... оның ... ... танымдық дамуымен қатар жүріп
отырады. Ал осылардың ... ... ... ... ... сөз ... онтогенезін сөйлеу әрекеті негізінде қарастырудың
бірден-бір себебі, сөйлеу әрекеті ... ... ... ... тіл ... сөз ... ... сипаттама көлемінің
кеңдігінің себебі оның күрделі, функциональды көп бейнелі және ... ... ... сөз ... деп ... сөзбен аталатын
затты, ... ... ... ... ... ... немесе ақпарат инвариантын, семантикалық сипаттардың
семантикалық жиынтығын, адам ... ... ... ... 212-213]
Тіл мамандары тарапынан да, психологтар тарапынан да сөз ... ... ... ... ... ... анықтамалар
берілген. Сондықтан, алдымен аталмыш ... ... ... ... мағына - зат, құбылыс, ... ... ... түсініктің
адамның ой-санасында бейнеленуіне және орнығуына ықпал ететін сөз мағынасы
[133,254].
Лингвистикада сөздің лексикалық ...... ... ... ... бірімен белгілі бір тілде сөйлеуші коллектив арқылы
белгіленген байланыс түрі болып саналса, психология саласында сөз ... мен ... ... бөлінбейтін бірлігі ретінде қарастырылып, сөз
мағынасы мен пайымдау синонимдар болып ... ... ... тілі ... ... сөз ... әрі ... сипат бере отырып: “Сөз мағынасы таным қағидасымен
тікелей байланысты. Адам ... ... ... ... ... сол
затты, құбылысты белгілейтін сөздердің мағыналарын соншалықты анық, айқын
біледі. Себебі сөз мағынасы әлгі ... ... ... айқындалады”
-деп толықтыра, нақтылай түседі [111,135]. Демек, адам ... ... ... түсінуі белгілер арқылы іске асады.
Кез келген сөзде белгілі бір мағына болатыны белгілі. Ол ... ... және ... ... ... ... бөлінеді. Сөздің
лексикалық мағынасы дегеніміз - сөздің жеке тұрғандағы ... ... ... ... ... бейнесі екені белгілі. Ал осы сөз
мағынасы, яғни зат, құбылыс туралы ұғымның адам санасындағы ... ... оны адам ... ... ... барысы қалай жүреді, оның
шығуына, қалыптасуы мен ... әсер ... ... ... деген сауалға
жауапты сөз мағынасының онтогенезінен, дєлірек айтќанда сөйлеу әрекеті
онтогенезінен қарастырамыз.
Адам баласының тілінің ... оның ... сөз ... ... ... бірте-бірте мағынасына қарай түзіледі. Өйткені, әр
кезде белгілі бір ... ... ... ... бір ... ... ... бір заттан не құбылыстан айырып көрсететін белгілер
жинақталады. Ал осы белгілер, яғни ... мен ... ... ... ... ... ... Сөз мағынасын меңгеру – күрделі
құбылыс, ол ... бір ... ... байланысты болады. Өйткені
сөз мағыналары дамып отырады. Олар үнемі өзгеріп, ... ... ... жаңа ... қосып алып отырады немесе ескі мағынасы
жойылып, ... ... ие ... ... адам ... ... сөз мағынасының дамуын психологиялық және
психолингвистикалық тұрғыдан қарастырудың бастауы ... ... және ... еңбектері соңғы жылдары бала тілінде сөз
мағынасының даму мәселесін ... ... ... ... ... ... ... зерттеуімізге алатын
ғалымдардың мектебінің негізгі қағидаларының бірі – бала санасында сөз
мағынасы іс-әрекет пен ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да белгілі бір тілге тән лексикалық мағынаның
пайда болу барысын анықтауда ... ... ... яғни ... ... сөз мағыналары дамуының өзіндік заңдары бойынша сөз мағынасының
дамуы бес түрлі заң бойынша жүреді: ат ... ... ... бірлігі заңы,
ұқсату заңы, іргелестік, шектестік заңы, бөлшек атауының бүтінге ... ... ... заңы ... ... заңдар сөз мағынасы
онтогенезінде қалай көрініс береді? Бала тілінде сөз ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар шешімін келесі ғылыми
бағыттарѓа сүйене отырып қарастырамыз:
- біріншіден, сөз ... ... өсіп ... барысында өзгеріп отырады,
яғни сөзді ұғудың құрылымы және сөз бен ... ... ... да
өзгеріп отырады;
- екіншіден, сөз дамуы қарым-қатынас барысында іске асады, бала әрі ... әрі ... ... ... ... ... сөйлеу әрекетінің бастапқы және соңғы формасы
болып табылады, ал баланың тілі ... ... ... ... ... ересек адамдармен қарым-қатынас барысында дамиды;
-төртіншіден, сөз мағынасының дамуы баланың психологиялық дамуының әр
кезеңінің белгілеуші жайы болып ... [78]. Осы ... ... бағыттар
біздің зерттеуімізде біраз түсініктер беріп, эксперимент қорытындысын
сараптауға ықпал етті.
Сөз мағынасы – ... мен ... ... ... ... оны не ... не ойлау көрінісі деп дара қарастыруға болмайды. Сөз мағынасы –
ойлау мен ... ... ... ... ... ... ... мына бір тұжырымынан көреміз: “Значение слова оказывается
одновременно речевым и интеллектуальным феноменом, … ... ... ... мышления лишь в том смысле, в какой мысль связано со словом ... в ... – и ... Оно есть единство слова и мысли” [134,322].
Демек, сөз мағынасының пайда болып дами ... ... ... ... ... даму ... ... мүмкіндік береді.
Ғалым бала ойлауының негізгі кезеңдерін атап отырып, бала сөзі мен ересек
сөзі номинативті қызметі ... ... ... сол ... бала ... ... келу жолы, ойлау операциялары түрліше ... ... ... ... заттың құбылыстың нақ өзі болмағанымен, ... ... ... ... сөз ... ... ең алдымен
оның ең алғашқы негізгі ... табу ... ... ... ... мен ... ... нақты заттық ұғымды білдіреді.
Сөз мағынасы сөз бен ойдың бірлігі болғандықтан, ... ... ... ... ... Сөз ... дамуында күрделі психологиялық процестер
бар. Ол адам баласы қоршаған ортасымен сөйлеу әрекеті барысында іске асады.
Тілдегі сөздер бір-бірінен дыбыстық ерешелігі мен ... ... ... ... мағынасы жағынан да әр қилы екені белгілі.
Қоғамның даму ... адам ... тілі де ... ... баланың
алғаш тілі шыққанда айтқан сөз мағынасының пайда болу ... мен ... ... ... түсу барысында, оның ... ... ... ... және ... ұрпаққа мирас болып
жететін тарихи дамудағы тілдік дайын орта бар. Бұл ... тек ... ғана ... ... ... ... психологияның мәселесі екенінің
тағы бір айғағы. Мәселен, Қ.Аханов тілдің шығу мәселесін қарастыруда И. ... ... ... ... сигналы бола отырып, шындық өмірдің
екінші, бізге ғана тән сигнал жүйесін құрды” ... ... ... ... ... ... ... бірге, адамға айырықша әсер
ететінінің себебін былай деп сипаттайды: “Адам сөздің ... ... ... бірге ең алдымен, оның мағынасына мән береді” [66,448].
Демек, бала мен ересек адам ... ... ... белгі сөз арқылы
іске асады. Олардың мағынасының меңгерілуі әр ... ... мен ... ... ... сөздің ішкі жағында, оның мағынасында
екені ғалымның сөзге берген мына бір ой тұжырымы айқындайды: “Само слово
представляет ... ... ... ... и значения и содержит в себе, как
живая клеточка в самом простом виде все основные ... ... ... в целом” [2,14]. Демек, дыбыс пен сөз ... ... емес деп ... ... емес, өйткені мағынадан айрылған дыбыс
адам баласының сөйлеуіне тән өзіндік мағынасынан айрылады.
Адам баласы қоршаған ... ... ... ... психикалық
құбылыстардың (түйсік, қабылдау, ес, ойлау, қиял) шығу сатыларымен таниды.
Қоршаған ортаны ... бұл ... ... сатыларынан өту - адамға тән
құбылыс. Аталған ... - ... ... ... ... ... ортаны тануда белгілі бір рөл атқарады және ... ... ... ... ... бала ... ... күннен бастап дамиды.
Алғаш дәм түйсігі, одан кейін есту, көру түйсіктері пайда болады [136,162].
¤мірге жаңа келген ... ... ... әрекеті болмайды. Ойлау баланың
сыртқы ортамен ... ... ... ... ... Тілдің
шығуы бала ойлауының дамуында елеулі ... ... ... [137]. ... ... сигналы қосылғанда басталады. Адамда ойлау пайда ... ол ... ... Сондықтанда баланың алғашқы тілі шыға
бастағанда оның ... ... ... бала әжептеуір сөйлегенде ойлауы
мен сөйлеуі теңеседі.
Адам ... ... ... қабылдаудың маңызы зор. Қабылдаған
нәрсенің атын атап отыру, оның ... ... ... ... ... ... ... ғана затты жақсы қабылдауға болады. Қабылдаудың екі
деңгейінің бірі ... яғни ... бір ... ... ... оған ... қайтару. Қабылдаудың бұл деңгейі бала тілінің
дамуындағы ... ... бірі ... ... Өйткені, екінші бір
адамның ... ... бала ... ... жағы ... ... мағыналық мазмұны - адам баласының өзіндік ерекшелігі бар тілі
болып табылады, яғни адам екінші бір адамға бір ... ... ... ... ... ... қимылды нұсқауға, жалпы айтқанда қоршаған ортамен
қарым-қатынасқа түсуге мүмкіндік беретіні бәрімізге мәлім.
Жоғарыда аталған ... ... мен ... ... ... бала ... ... ортамен қарым-қатынасқа түсе
отырып, оның тілі шыға бастайды.
Бала тілі шығу ... ... өтіп 10-15 ... ... ... ... Бала тілі шығу ... бойынша бұл кезең бала
тілі шығуының алғашқы кезеңі болып табылады. Баланың бұл кезеңде айтқан ... ... ... ... ересек адамға тек жаѓдаят арқылы
түсінікті болады.
Баланың тілі шыққандағы бір сөзді сөйлеміндегі ... әлі сөз табы ... ... ... ... ... адамның тіліндегі сөз мағынасына
сәйкес келмейді, себебі сөз бала үшін ... ... ол тек ... бір
бөлігі болып табылады. Олардың мағынасы тұрақсыз болады. Ол жаѓдаяттың ... ... ... ... ... ... Бала бір сөзбен
бірнеше мағына береді, яғни баланың алғашқы бір сөзді сөйлеміндегі сөздер
көп мағыналы сөздер болып ... ... ... кездескен мына
бір жаѓдаят болжамымызды дәлелдей түседі. Бала 10-15 ... ... ... ... ... Бұл бір ... ... бала анасын көргеніне
қуанып “Мынау менің мамам” немесе “Мені ... ал” деп ... ... ... ... ... тұр. Бала 10-15 ... он сөзден астам
сөз-сөйлемдердің мағынасын біледі. Оның ішінде бірнешеуін өзі айта ... ... ... а-т'а, нә-нә, ә-пе т.б.
Жеке сөздердің жалпылау құбылысы бала ... ... ... ... созылады да, баланың сөздік қорының өсуіне байланысты сөздің
арақатысы ... ... ... ... ... адам ... ортаны сенсорлы қабылдауымен байланысты болады.
Көру, есту, иіс сезу, дәм ... ... ... ... ... ... ... құрап, заттар формасына, ... ... ... ... ... бірнеше топтарға бөлінеді. Осы
ақпараттар арқылы, бала ... ... ... мәнді жағын санасында
сақтап, сөз арқылы береді. Сөйтіп, адам баласының тіліндегі сөз ... ... ... ... ... ... Бұл ... сөз
арқылы адам баласының тілінде бірден пайда болмайды. Ол ... ... сөз ... ... ... құбылыс болып табылады.
Бала 03-04 айдан бастап-ақ өзіне сөйлеген анасының, әкесінің немесе
балаға қарайтын ... ... ... ... 06-0,8 ... ... ... түсіне бастайды кейде оның түсінігі дұрыс немесе жалған
болуы мүмкін. Американдық ғалымдардың материалын ... ... ... ... ... ... және айта ... сөздік қорының
есебіне жүгінсек: (0,10) айлық баланың түсінетін сөзді сөйлемдер саны орта
есеппен ... 11-154 ... ... (0,16) айлығында 92-321 сөзге жеткен.
Демек, баланың ... ... ... айта ... ... және жылдам дамитынын көреміз. Бала тіліндегі осы аталған түсіну және
айта алатын сөзді сөйлемдердің айырмашылығы тек ... ғана ... ... оның ... да. Сол ... сөйлем мағынасын түсіну барлық
балада бірдей емес, өйткені сөз мағынасын меңгеру адам баласының когнитивті
дамуына байланысты болады.
Бала тілінде бір ... ... ... ... ... қалыптаспайды. Ол
бірнеше рет бала таным деңгейінің өсіп-қалыптасуына ... ... ... ересек адамдармен қарым-қатынасқа түсе отырып, олардан естіген
сөздерін ... ... ... ... ... мен зат ... ... әсер етіп, түсінігін дамытады. Барлық баланың ... ... ... ... ... ол ... индивидуальды
ерекшеліктеріне қарай болады, яғни ол баламен ... ... жиі ... ... анда-санда ғана сөйлесе ме, сонымен ... ... ... қабілеті және басқа да себептерге тәуелді болады.
Бала заттармен бірте-бірте танысады. Ол ... ... ... атын ... Заттар мен қарым-қатынас негізінде оның пайымдауы
және зат ... ... ... ... Бала ... ... танып-біліп меңгергенінде ғана, ересек адамнан естіген зат
атауларын – сөзді тілдік белгі ... ... Бала ... атын ... сөз ... ... ... Өйткені сөз мағынасын меңгеру - ұзақ
та, күрделі процесс.
Бала тілінде сөз мағынасы алғашқы да ... ... ... ... ... ... Алғашқыда жалпылама мағына берсе, шамалы уақыт өткеннен соң
бала тіліндегі сөз мағынасы тарылып ол бір ғана ... ... ... ... мәселеге әлем ғалымдары да мән берген [140],[141],[105],[114].
Сөз мағынасының тікелей затқа ... бала ... ... яғни оның көмегімен меңгереді. Баланың зат атауы ересек адамның
атауымен сәйкес келеді. Бірақ сөз мағынасы сәйкес келмейді. Бала ... ... ... адам ... ... ... келмесе де, бала тілінде
сөз мағынасы қалыптасу барысы басталып кетеді де, ол ... ... ... ... ... және ... атауын ойлап қорытуда
шектеуліктер мен қателіктер бар болатындығына байланысты. Бұл қателіктер ... сөз ... ... ... ... ... ... белгілі бір сипатына көңіл бөледі, ол баланың ойында үстем
болып тұрады, бала оны ... ... ... ... Бала бұл
кезеңде сөз мағынасын әлі меңгермейді, ... бала ... бұл ... ... ... сөз ... ... болады, сөйтіп лексикалық
мағынаның құрылымы семантикалық мәні тұрғысынан екі ... ... ... ... ... әсер етеді. Демек,
сөздің лексикалық мағыналарының сигнификативті және денотативті ... ... ... ... және ... ... ... пайда болады [102,7-9].
Жылжымалы сөз мағынасының туындауын Т.Т.Аяпова баланың танымында зат
пен оның аты арасындағы байланыстылық бірден ... ... ... А.Уфимцева сөзді әрі заттың атауы, әрі зат туралы ұғым деп,
сөздің заттық мағынасын – денотат, ал сөздің ... ...... деп ... Бұл ... ... ... Өйткені сөз
мағынасын меңгеру үнемі өзгеріп отыратын күрделі құбылыс, бірнеше ... ұзақ және баяу ... ... зерттеулерінен сөздің заттық мағынасы
қоғамдық қалыптасатын тарихи, даму ... яғни ... ... ... Сөздің заттық мағынасы белгілі бір ... ... ... ... да ол ... ... ... Бір
тәжірибенің нәтижесі бойынша, баладан алдындағы заттардың ішінен торғайды
әперуін сұрағанда, бала еш ... құс ... ... ... ... ... ... шарды алып берген. Бұл эксперимент баланың дамуының ... сөзі әлі де ... ... ... ... ие емес ... Бала заттың бір қасиетін есіне жақсы сақтап қалып, заттың өзіне
емес, оның ... ... ... мән беретіндігі дәлелдейді. Яғни
баланың ми қыртысында сараптамалық процесс жүріп жатыр. Өзіне таныс заттың
белгілі бір ... ... ... оның ... дәл сол ... бар басқа
бір затқа қолданады.
Шетелдік және отандық ғылымда баланың сөз ... ... ... деп ... бала ... ... бір ... қасиетіне,
түріне назар аударатынын айтады және психологиялық тұрғыдан зейін ретінде
қарастырады. Затты сөзбен атау, бала үшін ... я, жеке ... әр ... ... ... ... ... тұрады. Заттарды жеке-жеке
тұрақты, бүтін деп ... оны тану ... ... Ал баланың сөз
мағынасын ... ... ... ... ... ... алуы
жаѓдаятќа байланысты деп есептейміз. Бала жақсы сөйлегенде бала ... ... ... ... ... ... ... тар
шеңберден кең шеңберлі мағынаға ауысатынына байланысты болады ... ... ... өз ... ... ... бұрыс, кең не тар ауқымда
сөйлеу әркеті онтогенезінде ... ... ... ... ... сөз ... ... болып табылады.
Ғалымдар тұжырымдары бойынша, баланың сөз мағынасын меңгеруі – жеке
адамның ... және ... ... ... және ... яғни ... функциясын меңгеруі болып табылады. Тілдік белгілер
сөйлеу әрекеті онтогенезінде ... ... ... ... үшін
қолданылады. Тілдік белгі адам санасы мен объективтік орта ... ... ... ... ... Бала ... ... қарым-
қатынасқа түсе отырып, заттар мен құбылыстар туралы мәлімет алады және де
олардың ... ... пен ... меңгереді. Бұлардың барлығы
бала санасының дамуына бекітіп, тыңдаушыға қарым-қатынасқа түсуіне ... әсер ... тіл ... сөз ... ... ... пікір
пайымдауларға жасалған шолудың, сипаттаманың негізінде ... ... ... ... ... Демек, “сөз
мағынасының онтогенезі” ғылыми ... сөз ... ... ... оның ... талдау тәрізді мәселелерге
байланысты ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... ұстанымдардың әлі де болса нақтылана
қоймағандығы байқалды.
2.1.1. Сөз ... адам ... ... ... ... ... онтогенезін сараптауда мағына мәселесі үлкен қызығушылық
туғызады. Мағына мәселесі тілдік белгінің негізгі белгісі болып ... ... ... ажырамас бөлігі. Адамдардың тілдік белгі мен заттар
арасындағы байланысты әлеуметтік тәжірибеде белгілеуі дайын нәрсе емес.
Бұл ... жеке ... ... ... араласуы арқылы, баланың дамуы
арқылы, тілді меңгеру арқылы іске ... ... ... қарым-қатынасқа түсе отырып, дайын ... ... ... біраз тәжірибе жинақтайды да, ... ... яғни өзін ... ... ... Таным
деңгейінің өсіп қалыптасуына байланысты сөздің алғашқы қарапайым мағыналары
алғашқы қарапайым түсініктен ересек адам түсінетін ... ... ... ... ... сөз ... меңгеру дегеніміз– санада бір
заттың не құбылыстың, концептің және оның ... ... ... ... меңгеріп, оны формаға сәйкестендіре білу болып табылады [140]. Осы
құбылыс жалпы ... ... оның ... ... ... ... ... барысының мазмұны, оған әсер ететін факторлар ... ... ... ... бір ... бар ма деген ... ... ... яғни сөз ... ... ... болып даму және
қалыптасуын шешу үшін ... ... ... жүгінеміз.
Бала 3,5 жас шамасында әр затты өз атауына сәйкестендіріп атайды.
Мәселен, допты - ... ... - ... ... ... ... ... сөздердің мағынасын бірден түсініп қолданды ма, әрине, жоқ. Зат ... аты ... ... бала ... ... ... ... сөздің заттық мағынаға ие болуы - ... Бұл ... ... ... өсуіне байланысты іске асады. Адам баласының тілінде ... ... ... ... ... активтіге ұласатынын, баланың
сөзді қалай түсінетінін және қалай қолданатынын сараптау арқылы ... ... ... [138],[143] айқындалған.
Теориялық тұрғыдан алғанда баланың айтқан бір сөзді ... ... ... ... ... оның мағынасы сәйкес келмейді. Баланың
алғаш айтқан бір сөзді сөйлемінің мағынасы жаѓдаят арқылы түсінікті болады.
Л.С. Выготский бала ойлауы ... ... ... ... баланың
алғаш айтқан сөзі мен ересек адам сөзі номинативті функциясы бойынша сәйкес
келсе де, сол ... ... адам мен ... келу ... ... операциялары
сәйкес келмейді, түрліше болады деп сипаттаса, А.А.Леонтьев бұл ... со ... ... по ... к ... ... отличается от него по отнесенности к социальной действительности
(по идеальному содержанию), и, что ... ... для нас, ... содержанию”[8,48] деп айқындайды. Тіпті ересек ... де бір ... ... ... қалыптаспайды, ол сол адамның
когнитивтік дамуына байланысты болады.
Сөз мағынасының пайда ... ... ... ... ... арқылы ойлаудың үш кезеңінен өтіп ... Бұл ... үшін сөз ... ... ... ... қабілетінің даму
сатыларын бақылауға мүмкіндік берсе, лингвистика үшін сөз мағынасын сөйлеу
онтогенезінде зерттеу адам ... тілі ... ... ... ... ... ... адам баласының тілі шықпаған
кезеңде белгілі бір ... ... ... ... яғни ... ... болып табылады. Автор-ќа
Сөз мағынасының бала тілінде қалыптасуын Т.Т.Аяпова Л.С.Выготскийдің сөз
мағынасы дамуы теориясының үш кезеңіне ... ... ... ... яғни бір ... екі, үш ... сөйлемдерде қарастырып,
“баланың сөз мағынасын меңгеруі – жеке ... ... ... ... ... және ... ... яғни сөздің функциясын
меңгеруі” деп тұжырымдайды [5,156]. ... ... ... ... сөз мағынасын меңгеруін қарастыра ... ... ... ... ... қарап байқай аламыз.
Сөз мағынасын меңгеру қарапайымнан күрделіге қарай сөздің функциональды
қолданысына байланысты бала сөйлеуінде дамиды. Бала ... ... ... даму кезеңдеріне синкретті ойлау, кешенді (комплексті)
ойлау, ±ѓымѓа байланысты ... Әр ... ... ... ... ... ажыратылады.
Аталған кезеңдерден өту арқылы баланың заттар мен ... ... ... ... ... Сөз – баланың жалпы дамуында маңызды
қызмет атқарады. ... ол бала мен ... ... ... ... ... ... бірінші қызметі “баланың субъективтік тұрғыдан
ойлауын объективтік ... ... [144]. Бұл ... бала ... ... жаѓдаят арқылы тыңдаушыға жетіп, шындыққа
ұштасу алдында тұрады. Баланың алғашқы айтқан бір ... ... ... ... элементтің жиынтығы болып табылады. Демек, бала шығарған
сөйлем мағынасы жаѓдаят арқылы ғана ... ... Бұл ... ... ... ... ... бала тілінде ересек ... ... сөз ... жалпылама жаѓдаят арқылы беріледі.
Семантикалық белгілер санының өсуі сөз мағынасының даму ... ... ... бірте-бірте дамып отырады. Сөз мағынасы қалыптасу барысында
қарапайымнан күрделіге қарай ... ... ... ... Сөз ... ... еріксіз бөлу, логикалық есте сақтау,
абстракция, салыстыру және ... ... ... етеді. Және де бұл
барлық психикалық күрделі процестер бірден қалыптаспайды [2,188].
Бала түсінігінің жетілуі мен оның ... сөз ... ... ... бала ... синкретті болады. Бала синкретті ойлау
кезеңінде бір-біріне ұқсамайтын заттарды белгілі бір ... ... бір ... ... ... ... ... бала бұл
кезеңде ересек адамның меңгерген сөз мағынасын толық білмейді. ... ... адам ... бір немесе бірнеше семантикалық белгілерін
қабылдайды. Осындай тұжырымды Е.Кларк бала сµз семантикасын ... ... ... деп ... - ... семантикалыќ сипаттарын мењгеру теориясы
деп атайды [114]. Ѓалым пікірі ... сµз ... ... негізінде ќ±растырылады, олар: ќимыл, форма, кµлем, дыбыс, дєм
жєне т.б. жєне де аталмыш сипаттар заттан ... ... ... ... ... ... ... осы сипаттарды пайдаланады.
Адам баласының алғаш тілінің шығуы сөйлемнен, синтаксистегі семантикадан
басталады деген ... ... ... біз ... сөз ... ... ... негізінде қарастырамыз, өйткені баланың алғашқы
бір сөзді, екі сөзді ... ... ... танымдық деңгейінің
өсуімен бірге дами отырып, бала ... ... ... сөз ... ... ... ерте ... сөз құрылымы аморфты, мағынасы диффузиялы,
яғни тұрақсыз болып сөздің заттық мағынасы ... ... ... [138, ... тілі шыққаннан бастап, оның бүкіл индивидуальды даму ... ол үшін ... ... ... Осы тұста дамудың қоғамдық-тарихи
процесінде болатын ... ... және ... ... ... сөз ... ... айқындайды. Тілдіњ негізгі бірлігін
ќ±райтын -сµз, бала ... ... ... ... жєне ... алдымен сµз табиѓатын ќарастырсаќ. Сөздің негізгі екі компоненті
бар, олар: заттық мағына және ... ... ... ... ... бір зат, ... ќимыл, єрекет т.б. т‰сінік берудегі -- сµздіњ
қызметі. Ал сөздің ... ...... белгілі бір сипатын
өзгешелеу, оны пайымдау және ... бір ... ... ... [138, 57]. ... бала ... түсу үшін ... тек
қатынас құралы ретінде ғана емес, пайымдау негізі яғни, ойлау құралы
ретінде қолданады. Бала ... ... ... оның ... да кеңейе түседі.
Л.С.Выготский осы ќ±былысты, яѓни сµз маѓынасыныњ онтогенезін бала дамуында
µзгеріссіз ќалмайды, ол ... ... ... отырады дейді. Б±л
ќаѓиданы, ѓалым, сµз ... ... жєне ... ... деп ... ... маѓынасыныњ ±ѓымдыќ дамуы- бала дамуында сµзді ... ... бір ... ерекшелеуі, сол сипаттарды белгілі бір категорияѓа
жатќызу барысы µзгеріссіз болмайды, ... ... ... ... µзгеріп отырады.
Сµз маѓынасыныњ ж‰йелі дамуы- ... ... ... ... ... єр кезењінде єр т‰рлі психологиялыќ даму процесі бар,
яѓни ... ... да ... ... ... ... [138, ... сµздіњ семантикалыќ сипаттарын мењгеру теориясы,
Л.С.Выготскийдыњ сµз ... ... жєне ... даму
ќаѓидаларыныњ ќаншалыќты мањызды екенін - бала дамуында сµз маѓынасы жєне
оныњ ... ... ... ... ... ... ... байланысты сµз маѓынасыныњ дамуын сµйлеу єрекеті онтогенезінде
ќарастыруѓа м‰мкіншілік ... ... ... ... ... ќ±былыс, оныњ
ќыр сырларын жалањ лингвистикалыќ т±рѓыдан ... ... ... Осы ... ... оныњ ішінде тіл теориясы бµлімінде сµз маѓынасын сµйлеу
єрекеті онтогенезінде ќарастыру жања бір ... деп, ... ... ретінде аламыз.
Бала 3,5 жас шамасында єр затты µз атауымен ... ... ... ... болады деп тарауымыздыњ басында айтып кеттік. Біраќ,
баланыњ осы жасында ... б±л ... ... тоќтады деген сµз емес, ол
єр ќарай дамып отырады. Мєселеніњ мањыздылыѓы, балада сµз ... ... ... жєне ... жєне бала ... ... ќалай мењгереді.
Осы ќ±былыс барысын кµрсету ‰шін 1-3,5 жас ... ... ... ... ... ... ... бала дамуы кµрсетілген жас
аралыѓында ‰ш кезењнен µтеді. Баланыњ ... ... оныњ ... ... ... тыѓыз байланысты.
Сµйлеу єрекеті оногенезінде сµз маѓынасыныњ дамуына эксперименттік
баќылау ... ... ењ ... ... сµз маѓынасыныњ алѓышарты, одан
кейінгі кезењді сµз маѓынасыныњ алѓашќы кµрінісі, жєне ... ... ... ... ... сµз ... ... т±рѓыдан ќарастырудаѓы ойлау т‰рлері: синкретті, кешенді
ойлау жєне ±ѓым т±жырымымызѓа арќау болды. Автореф-ќа.
Фактілерге с‰йенсек, ... 1,0-3,5 жас ... сµз ... ... дамудан µтеді. Сµз маѓынасын онтогенезде даму кезењдері баланыњ
дамуыныњ жас ерекшелгініњ бастапќы екі кезењін ... 21]. Єр ... ... ... ... ... ... адамның ойлауы синкретті. Баланың ми
қыртысында ... ... зат ... өзгермелі, тұрақсыз, ал сөз мағынасы
түсініксіз болады. Өйткені, осы кезеңде баланың субъективтік пайымдауынан
туындаған ... ... ... жоқ заттар сараптаусыз, бірақ бала топ
жасауда заттың ... ... бір ... ... ... ... тәжірибеміз бойынша, бала ... ... ... пиязды, картопты, “Доп” деп атайды. Әр түрлі заттарды қосып бір
сөзбен атап мағына беруі, бала көзіне ... ... ... ... ... ... ... (көлемі) бірдей болып көрініп, оның
түсінігі қалыптасып тұрады. ... зат ... бұл ... ... үш сатысынан өту арқылы біршама жоғары ... ... ... ... ... ... әлі ... болады.
Бірінші кезеңнің екінші сатысында баланың субъективті пайымдауы
қарапайым ... Бала ... ... ... байланысты түсіне
бастайды, бірақ баланың пайымдауынша бір мағына беріліп ... ... ... ... ... бастайды. Баланың танымы жетілу үстінде
болады, объективтік байланыстарды толық түсінбейді.
Бірінші кезеңнің үшінші сатысында баланың ... ... ... ... ... ... басымдылық танытады. Бұл сатыда бала
заттар арасындағы қатынастарды ... ... ... ерекшеліктеріне
көзі үйреніп, танымы өсіп біраз түсінігі молаяды. Бала тіліндегі ... ... ... ... отырады [17],[22].
Бала (2,0;10) күннен бастап жалпылама топтан кішігірім топтар ... ... ... қарай “Д'оп” деп бір топқа жинайды, ал
жұмыртқа, картоп, пиязды бара-бара ... деп ... ... ... ... құбылыс баланың танымының өскендігін көрсетеді. Бала заттың көлемін
ажырата бастайды. Бұл бала ... ... ... ... ... кешенді ойлауға ұласуы.
Кешенді ойлау функциональды, структуралық және генетикалық ара қатысты
қамти отырып ойлау түрін ... ... да ... ... ... ... мәні зор. ... синкретті ойлау шындық байланыс ... ... ... ... ... түп ... ... тілінде сөз мағынасының пайда болуының екінші кезеңінде, баланың
кешенді ... ... ... функциясына негізделеді. Сөздің екінші
функциясы – ... ... ... ... оның ... ... ... болып табылады.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде сөз мағынасының қалыптасуы мен дамуы баланың
танымдық іс-әрекетінің дамуына, оның қоршаған ортамен ... ... ... мен ... ... ... ... затты немесе құбылыстарды бір атаумен береді. Мұны ... ... ... деп ... ... екінші жағынан қарастырсақ,
бұл құбылыс – ... ... ... ... ... тілі шығуындағы алғашқы бір сөзді сөйлемдегі сөзді ... ... ... бірден –бір себебі бұл баланың ... ... бала ... ... ... қоршаған ортадан алған тәжірибесінің
элементтерінің арасындағы байланыстарды іздестіріп отыр. [145,303]
Бала бір-біріне ... ... адам ... ... бірнеше
заттарды атауға бір сөзді қолданады, бала тарапынан аталған сөзге бірнеше
қасиеттерді қамтитын ... ... Бұл ... ... деп атайды. Аталған жалпылау құбылысы бала тілінде
(1;0-2;6) жас аралығында ... Бала ... әр ... ... ... ... бар және де ... ... ... ... күрделіге жылжу болады. Бір жастағы ... ... ... ... ... қабылдаумен байланысты болады. Бала заттар тобын
бір сөзбен атайды. Бала ... ... ... ... сезім мүшелерінің
негізінде топтастырады [114]. 1,5-2,0 жас ... ... ... құбылысын “сверхгенерализация маркировки” деп ... ... ... ... ... ... баланың сөздік қорының ең
шектелген салдары болып табылады. Бұл құбылыстың қолдану аясы бала ... не?” ... ... болуымен және оның сөздік қорының аз уақыт ішінде
көлемді дамуына байланысты ... ... ... бір сөзді сөйлеміндегі сөз мағынасын анықтау үшін,
оның мағынасын түсіну үшін, бала ... және сөз ... ... ... осы ... шығу мәнін айқындау қажет. Баланың
айтқан алғашқы сөз сөйлемдерінің мағынасы тек жаѓдаят арқылы ... ... бала ... бір ... ... ... бір ... болып
табылатынын ғалымдардың мына бір пікірлеріне сүйенеміз. “…значение каждого
элемента ситуации содержится в слове ... ... ... бір сөзді сөйлеміндегі сөзі – бүкіл бала тұрған жаѓдаяттың ядросы,
яғни сөйлем мағынасын жаѓдаятпен қосылып тыңдаушыға ... ... ... ... ... ұштастырады”[5,157].
Зерттеуіміздің эксперимент міндеттері бойынша, балаға ... ... ... ... ... ... ... арқылы сөз
мағынасын меңгеру ерекшеліктерін айқындауда байқағанымыз, бала алғашқыда
заттың түр-түсіне көңіл ... ол ... ... көңіл аударатыны
белгілі. Бала тіліндегі мына жаѓдаяттар пайымдауымызды ... топ ... ... ... (1,11) ... картопты қосып
қойдық. Біраздан соң “Допты әперші” дедік. Ақерке ... ... ... жоқ ... да , сол ... ... ... домалақ
картопты алып берді. Б±ныњ алдында ... ... ... ... добы бар ... аста ... (2,0) ... оның көзінше оған берейін деп, піскен
жұмыртқаны аршып отыр. Баласы қуанышты дауыспен “Д'оп” ... ... ... доп деп ... ... ... доп ... бұл жұмыртқа” дейді.
Бала басын шайқап ... ... ... “Д'оп” (доп дегені) дейді.
Жағдаят-3
Бала бақшада (1,11-2,0) жас аралығындағы балаларға тамаққа ... ... ... не?” деп сұрақ қойдық. ... ... кем ... екеуін дұрыс атап отырды. Бір пішіндегі ... ... ... ... ...... ...
“доп”, шарды – “доп” деп атады.
Осы жаѓдаяттарда баланың санасында “Доп” ... ... ... әлі ... ... емес. Бала тіліндегі “Доп” сөзі ересек адамның тіліндегі
“Доп” сөзіне ... ... ... ... сәйкес келмейді.
Бала “жұмыртқа” мен “доптың” формалық ... ... ... ... сөз ... ... отыр. Бала заттың бір
қасиетін есіне жақсы ... ... соны ... ... ... сол
затпен айырбастайды. Баланың танымдық психикалық құбылысы бойынша, ... ... ... бір ... ... аударады. Бала заттың белгілі бір
сипатына көңіл бөледі де, заттың сол ... бала ... ... болып
тұрады. Демек, бала ойлауында заттың атауынан ... ... ... ... ... Бұл ... ... баланың затпен бірте-
бірте танып-білуінің басталуы, жалпылау құбылысының топтауларының ішінде,
алғаш пайда болатын ... ...... ... болып табылады.
Баланың түсінігі бойынша, синкретті ойлауға ... әр ... ... яғни ... ... ... қосып бір сөзбен мағына беріп
тұр. Баланың осы заттар туралы пайымдауы “Доп” ... ... ... қоюының, себебі баланың түсінбестіктігінен туындап ... ... ... осы ... ... бала ... ... дегенде, анасы: “Бұл - жұмыртқа” деп бір
рет түзеткенінде, сөз мағынасы қалыптаспайды, ... ... ... бұл
кезеңде синкретті, яғни ми қыртысында пайда болған зат ... ... бала ... сөз ... ... бастауы болып табылатындығын
Л.С.Выготскийдің мына бір ойынан көруге болады: ... ... ењ ... ... ... жєне де ол баланыњ ... ... ... ... ... ... ... т‰ріне
±ласып, дєл жєне наѓыз ±ѓымныњ пайда болуымен аяќталады ” [2,188].
Бала алғаш заттардың өзіндік ... ... ... ... заттың формасына көңіл бөледі, себебі баланың ... ... бала ... ... ... ... ... сипатын меңгереді
де, кейініректе жүйелі түрде ... ... ... ... кезеңнің бірінші сатысында бала бірінші кезеңнің үшінші сатысында
құралған топтың негізінде өз пайымдауы ... ... ... ... объективті байланыстылықтарына қарай бірыңғай заттардан тұратын
кешендерді құрайды. Бұл ... ... ... ... ... [5]. Бала ойлауы объективті ойлауға негізделіп заттарды белгілі
бір ... ... ... ... Кешен-топтағы сөздер жалпылау
құбылысы ... ... Бұл ... ... (1-2,5) ... қамтылады
[114, 228]. Кешен-топтағы заттар жалпылау құбылысы арқылы бір атауға ие
болады. Бұл құбылыс ... ... ... синтаксистік-семантика
негізінде бір сөзді, екі-үш сөзді сөйлеммен беріледі. Біз зерттеу барысында
балалар тілінде ... ... ... 5 түрлі ерекшелікке қарай
топтастырылатынын басшылыққа ала ... ... ... және ... ... сараптадық.
Кешен-топтар заттың формасына, көлеміне, неден ... ... ... ... Бала ... ... ... қарай
танып-біліп, пайымдауы шындықпен тоғысады. ... бала өз ... ... әрқайсысын өз атауымен атап, шындықты бейнелейді. Бала
тілінің шығуы мен дамуына ... ... ... сараптасақ,
жалпылау құбылысының негізінде зат формасы тобынан кейін ... ... ... көлемі. Әдетте балалар бірінші өзінің көлеміне сәйкес заттар мен
адамдарды іріктейді, одан ... ... ... ... Оны ... көруге болады.
Жағдаят-4
Бақылауға алынған Аружан (2,0) “бөпе” деп, үйге қыдырып келген әпкесінің
өзімен жасты баласын қолына ... ... ... келетіндігін
білдіреді. Сонымен қатар, Аружан “бөпе” деп ... ... ... ... да ... ... балаларды атаған.
5,6 жағдаяттар бала заттың неден жасалғанына және қызметіне қарай,
топтастыратынының дәлелі.
Жағдаят-5
Эксперимент талабы ... ... (2,2) ... ... ... ... ... “бұл не?” деп, сұрағанда әрқайсысын “тамақ” деп ... ал ... ... ... (шай ... шайнек) “шай” деп атады.
Жағдаят-6
Әділет (2,2) далаға шығып кеткен әпкесіне ілескісі келіп, ... ... ... бір қарап, далаға бір қарап, анасына бір қарайды, “Аяқ” деп
бірнеше рет айтады. Оның айтқанын түсінген анасы, аяқ ... ... ... Жалпы Әділет колготки, шұлық, аяққа киетін барлық киімдерді “Аяқ”
деп атайды.
Осы жағдаяттарда бала асқа байланысты әр ыдыстың, аяққа киетін әр ... ... ... ... ... ... “тамақ”, “шай”, “аяқ”
деп атайды.
Заттың қозғалысына негізделген жалпылау құбылысы ... ... ... ... адам баласының есінде жақсы сақталып,
атауға негіз болатын қасиеттердің бірі. Бала үшін сөз бен ... ... ... ... ... ... Бала танымында тек заттың
қозғалысы қалады. Бұл құбылыс ... ... ... балаға
“үтік” пен “қайық” сөзінің ... ... ... ... ... ... [147, 68] Және де төмендегі жаѓдаятта, бала
заттың ... ... бір ... ... біріктіріп, затқа атау
беріп отыр.
Жағдаят-7
Айдос (2,1) “бу-бу” деп суреттегі, телевизордан көрген мультфильмдегі
пойызды, ... ... жүк ... ... MAN ... “Дөд-дөт ” деп барлық дөңгелекті көліктерді, ойыншық машиналарды,
шаңсорғыштарды атаған.
Бала заттарды иіс сезу, дәмін сезу, ... ... сезу ... ... ... (2,2) есік алдында ойнап жүріп, ... ... ... ... бір қарап, көйлегіне сүртеді. Оны көрген анасы ренжіген дауыспен
“Мына үстің не?” дегенде, “кә-кәй” деп ... ... ... ... (2,2) ... жағымсыз иіс келгенде, саусағымен мұрнын қысқан
болып, өңі өзгеріп “кә-кәй” дейді.
Жағдаят-10
Алмас (2,0) телефон қоңырауын ... және ... өзін ... ... ... ... “Әлө дейм (деймін дегені)” дейді.
Жағдаят-11
Азамат (2,2) қазанды, шәйнекті, буы шығып ... ... ... ... ... ... ... Азаматтың күйіп қалмауы үшін сақтық
ретінде ыстық затқа (пеш, қайнап тұрған шайнек, ыстық су) ... ... ... Содан кейін бала бар біткен буы шыққан немесе жылу шығып
тұрған затты “үфәй, паа” деп ыстық ... ... ... (2,3) доп, ... шар барлық дөңгелек формалы заттарды “Ап”
деп атайды. Оның бұл заттарды “Ап” деп атауы алғаш доппен ... ... адам ... ... ... деп ынталандырып ойнатқан. Сондықтан барлық
дөңгелек формалы заттарды “ап” сөзінің астына жиыстырып, кешен-топ құрайды.
Кейініректе заттар өз ... оның ... ... ... әр ... өз аты ... ... келтірілген жаѓдаяттық мәліметтер сөйлеу әрекеті онтогенезінде
сөз мағынасының дами қалыптасуы бірден болмай, бірте-бірте ... ... ... ... ... түсінген, білген заттардың формасы,
көлемі, ... ... ... ... және сезу ... бір мағынаның төңірегіне біріктіріп беруі ересек адамның ... ... ... бала ... әлі де ... даму ... ... синкретті ойлаудан кешенді ... ... ... кешен-топтарда заттың формасы және көлемі көрініс беретінін, бала
тілінде сөз мағынасының қалыптасуының ... ... ... ... сөз ... ... ... кезеңінде кешен-топтарды құрады,
оның бір сөзді ... сөзі ... ... ... белгілі бір
категорияға жатқызады. Бұл ... ... ... болып табылады. Бұл
құбылыстың себебін, жоғарғы жүйке жүйесінің қалыптасуына ... ... ... М.М.Сеченовтың мына бір ойы біздің тұжырымымызды
айқындайды: ... ... ... ... ... ... и их следов в нервной организации”
[80,157].
Екінші ... ... ... Сөз бұл ... ... ... мимика
арқылы түсінікті болады. Сөз ... ... ... ... ... ... ... заттың белгілі бір сипатына қарай ие болады.
Яғни бұл ... сөз ... ... мағынаға ие болады.
А.Р.Лурия пікірі бойынша, сөз мағынасының қызметі заттың бір ... ... ... және оларды белгілі бір жүйеге енгізу болып
табылады ... ... құру ... осы ... ... ... ... бастайды. Бала ойлауы кешенді, яғни баланың объективті
ойлауы мен байланыс ойлауы қатар жүріп, зат туралы ойы кешенді ... ... ... түрі ... ... ... ... ажыратады. Бірақ бұл
байланыс және шынайылық ересек адамның ... мен ... ... ... ... ... ... степени развития понятий от третьей ... ... весь ... понятий, заключается в том ... на этой ... ... ... по ... ... ... чем понятия” [17,140], деп сипаттайды. Демек, адам
баласының ... сөз ... ... ... ... ... Сөз ... онтогенезі синкретті ойлаудан бастау алып,
кешенді ойлауға ұласып ... ... ... да, сөз ... ... ... ұзақ ... Әр ойлау түрі белгілі бір ... ... ... ... ... ... құрған кешен-топтарынан кешен-коллекциялар тобы шығады. Өйткені
кешенді ойлауда заттар әр түрлі негізде, яғни кездейсоқ ... ... ... ... әр қыз ... жеке ... эксперимент ойыны жүргізілді. Онда
әр балаға бірдей ойыншық ыдыс-аяқ ... ... ... таба,
ожау, кепсер, ет табақ, тәрелке, шанышқы, қасық, пышақ) таратылды. Бірінші
күні Гүлданамен келесі күндері басқа ... ойын ... ... ... ... бір ... ... салып жейтін ыдыстарды бір бөлек
және ... алып ... ... бір ... ... ... бір күнде жүргізілген жоқ, әрқайсысына әр күнде жүргізілді.
Мадина (2,2) қазан, ет табақ, тәрелкені жинап алып ... тізе ... ... дөңгелек формасына көңіл бөліп отыр. Диана (2,3) қасық,
шанышқы, ... ... бір ... жинады да, қалған ыдыстарды бір бөлек
жинады. Баланың ... ... ... ... ... ... ... (2,1) таба, касық, тәрелке, ет табақты бір бөлек жинады. Баланың
алғаш көзіне түскені олардың шұңғыл ... ... ... ... ортасына қойып, “тамақ же” деп қояды. Қалған ... ... Бала ... ... болатын кешенді-топтар жүйелі түрде шындыққа
сәйкес келеді. Бала ... ... ... 2 топ жасайды. Бала қазан,
кастрюль, ет ... ... ... ... топқа, ожау, кепсер, қасық,
шанышқыны екінші кішігірім топқа жиыстырады. ... топ ... ... ... ... болуы баланың өз ортасымен қарым-қатынас нәтижесінде
алған әсері пайымдауынан туындап ... ... де ... ... бар. Бұл ... ... бір ... өткен соң түзеледі. Оның
нәтижесін баланың кішігірім топтан кішігірім кешен-топ жасағанда байқалады.
Екінші кезеңнің үшінші сатысында ... ... ... ... ... танымының өсуіне, тілдік ортадағы ересек адамдардың көмегіне,
өзінің ... ... ... ... ... ... ... жалпылау құбылысы ... бір ... ... сөз мағынасы тарыла бастайды [5,168]. Бұл
құбылыстың себебі, баланың жалпылауы объективті ортаны сенсорлы ... ... ... ... ... ... құбылысының сенсорлы
қабылдау ақпараттары, көру, есту, иіс ... дәм сезу ... ... ... ... осы ... ... бала заттың мағынасын
санасында сақтап сөз арқылы береді.
Кешен-топтар бірден пайда болмайды, олар ... ... ... ... ... ... бала жалған түсініктерден өтіп барып
жетеді. Баланың кішігірім кешен-топ жасауы біраз уақыт ... соң ... ... ... екі ... ... ай болуы мүмкін. Уақыт мөлшері
баланың когнитивті дамуына, қоршаған ортасына, тілдік ортаның ерекшелігіне,
ересек ... ... ... ... ... бақылауды екі
аптадан кейін бұрынғы ... ... ... ... ... ... 2 аптадан кейін көрініс берді. Қазан, кастрюль, таба
табақ тобынан қазан, кастрюль, таба бір ... ... ... ... 2 ... 2 ... тағы да кішігірім екі топ құрылды. 1- топқа ожау,
кепсер, 2- топқа касық шанышқы енді. Ал Аружанда 1 айдан ... ... ... ... ... ... Бала осы ... топтарды жақсы біледі. Оның
ойлауы даму ... Бала ... ... ... ұштасады да, бала
ойлауы субъективтіден объективтіге ауысады. ... бала ... ... ерекшеліктерін біле бастайды. Бұл баланың
өз тәжірибесіне қарай біртіндеп келеді деген ... ... ... ... ... бұл ... бала ... эксперимент барысында,
практикалық тұрғыдан сөздің мағнасының қалыптасуын көрсету мүмкін емес
жағдайларда болды. Бала ... ... ... ... ... сол ... ... толық түсінбей, дауыс ырғағына аса көңіл
бөле отырып, ... ... мына ... көруге болады. Бұл жерде
баланың айтқан ... ... ... ... мағынасы тіптен алшақ.
Азаматтың (2,8 жасар) тілін қызықтап төмендегі диалог жүргізілді.
Жағдаят-13
“ Азамат, 100-ден 80-ді алса ... ... ... 20-ны алса ... ... ... 10-ды ... қанша болады?”
“ Жиырма ”.
“15-ке 10-ды қосса қанша болады?
“ Жиырма ”.
“Бүгін қандай баға алдың?”
“ Жиырма ” деп ... ... ... есеп ... ме деген сұрақ туады. Расында ол ... ... оның ... ... естіген бір сөзі. Оның тілін
қызықтап аға-әпкелері есептік ... ... бір ... ... Және тағы бір ... Айдос (2,8 жасар). Одан ересек адам “Басың
толған ми ма әлде су ма ... ... Ол: ... жауап береді.
Диалогті әрі қарай Айдостың тілін қызықтап жалғастыруда сұрақ ... ... су ма әлде ми ... ... Ол: ... ... берді.
Бала бұл жерде ересек адамның айтқан ... ... іліп ... ... Бала ... бастамасынсыз, тілдік ортаның қатысуымен
жасалған сөздердің мағынасын меңгермейді. Осы ... ... [89, 148], -деп ... ... бала сөз ... ... ... адамның ойынан туындаған дайын ... ... ... ... ... Бұл ... ... мына бір ой айқындайды:“…если
комплекс-коллекция представлен в естественной жизни ребенка преимущественно
обощениями на основе ... ... ... ... то
жизненным прототипом, естественным аналогом диффузного комплекса в развитии
мышления ребенка ... ... ... им именно в тех областях
его мышления, которые не поддаются практической ... ... ... в
областях не наглядного и не практического мышления”[17,147].
Бұл ойлау түрі, яғни ... ... ...... ... ... танымынан тыс нәрсені қамтиды. Бала сол сөзді ... ... ... Ол оның мағынасын тілдік ортамен ... ... ... ... көмегімен меңгере бастайды. Сөйтіп, баланың
кешенді ойлауы ... ... ... Бұл ... жалған түсініктің
рөлінің маңыздылығы, жалған түсінік кешенді ойлаумен түсінікті ... ... ... ... ... ... ... түсінік кезінде
бала ересек адамның сөзін бірде түсініп бірде түсінбей қарым-қатынасқа
түсіп ... Осы ... ... ... қате айтқан сөздері
тілдік ортаның көмегімен түзетіліп отырады. Сөйтіп, бала тіліндегі зат
атауы мен оның ... ... адам ... дәрежеге жетеді.
Сонымен бала тілінде сөз мағынасы шығып қалыптасуының түп тамыры баланың
тілі шықпаған ... ... ... Сөз ... дамуы ойлау түрлерінің
жүйелі түрде шығу негізінде қалыптасып синтаксистік ... ... ... ... синкретті ойлау, кешенді ойлау, жалған түсінік және
де соңғысы түсінік.
Жоғарыдағы жаѓдаяттардан байқағанымыз бала ... ... ... ... бір ... ... ерекшелігін меңгереді. Бала тілін зерттеуші
Е.В.Кларктің пайымдауынша, бала белгілі бір ... ... ... ... ... сезсе, сонда бала сөздің мағынасын жақсы біледі
[114]. Демек, баланың сөз мағынасын меңгеруі туралы сөз, тек оның ... бір ... ... ғана сөз ... ... бір ... сөйлемдерінде лексикалық мағынаның қалыптасуы,
баланың заттың белгілі бір қасиетімен ... ... сол ... ... ... атын ... ... қарым-қатынас негізінде
оның зат туралы түсінігі мен пайымдауы пайда болып, заттың атын, яғни ... ... ... ... ... ми ... дыбыс орталығы мен
сөйлеу орталығының арасында нервтік байланыс пайда бола ... ... атын ... ... сөз ... ... меңгермейді.
Бала тіліндегі «Д’оп» сµз сµйлеміндегі «доп» сµзініњ ішкі маѓыналыќ
ќ±рылымы мида ... ... ... тењ емес. Баланыњ айтќан «Доп» сµзді
сµйлемі – шар, ж±мыртќа, алма сµздерін ќамтып т±р. Б±л ... ... ... ... алманы доп екен деп т±рѓан жоќ; ол тек, ... алма ... ... ... бала сол ... ... отырып
µзініњ сµздік ќорындаѓы жаќын сµзді ќолданады, ќарым-ќатынасќа т‰седі.
Дегенмен, баланыњ «доп» сµзініњ ... ... ... ... ... бала ... шар, ... «доп» деп атады. Неге ... ... ... сµз ... ... ... ... жаѓы
бірінші де, заттыќ жаѓы екінші орында болып отыр. Демек, тіл білімінде сµз
±ѓыммен байланысты. ¦ѓымда заттар мен ... ењ ... жєне ... белгілері ќамтылады деген сипаттама біздіњ зерттеуімізде ... ... ... ... «доп» деп атауыныњ себебі, бала
заттыњ басты белгісін ... Ол зат ... яѓни ... ... ... зат ... ќ±былыс туралы ±ѓым ќалай ќалыптасады, пайда
болады, ±ѓым неден басталады деген сауалдарѓа ж±мысымыздыњ 2.1.1 ... ... ... сµз ... ... ересек адам ±ѓымы бала
±ѓымымен сєйкес келмейді. Филогенездегі жалпы ±ѓым ... ... ... Алѓашќыда доп, шар, ж±мыртќа, алма т.б. домалаќ доп ... ... ... бала пайымдауы µскен сайын доп, шар ... ... емес ... біледі. Содан соњ доп, шар болып бµлінеді маѓына ќалыптаса
бастайды.
Демек, сµз ... ... ... ... ... ±ѓымѓа
байланысты. ¦ѓым мен маѓынаныњ ... ... ... ... пен трапецияда (Л.Новиков) ажыратылып кµрсетіледі.
Бала тілі сµз маѓынасы т‰йсіктен басталады деп ... ... ... ... ... себепші болды. “Бірінші
сигналѓа дене, тєн тітіркендіргіш м‰шелері, ќоршаѓан ... ... ... ... ... ... біздіњ тілімізде жатыр, яѓни денелер
мен олардыњ ќатынасы ... ... ... осы ... ... ... ... тіл пайда болады. Б±дан ... ... яѓни ... ж‰йесі екіге бµлінеді: атауыш атаулар ... ... жєне ... атау ... Біріншісі референтке келіњкірейді, яѓни
зат немесе ќ±былыстыњ тек µзін атайды”. Екіншісі денотат зат не ... ... ... Сµз маѓынасыныњ ±ѓымдыќ компоненті денотат пен
сигнификаттан т±рады, яѓни маѓынадаѓы зат ...... ±ѓым ... ... д‰ниедегі т‰рлі ќ±былыстар мен заттар адам миында
т‰йсікті, наќтылай айтќанда ... ... ... ... ... ... немесе ќ±былыстар т‰йсіктіњ бµлігін, бейнесін
ќалыптастырады, б±л бірінші. Б±л ... ... сол зат ... ќ±былыс
туралы ±ѓым пайда болады, б±л екінші. Ал ... ... ... ... ... ... даму ... ойлау биологиялыќ ќ±былыс
болса, сµйлеу єлеуметтік, ал олардыњ амалы бала ойлау, тіл жєне ... ... ... ... ... Б±л ... ... бір-бірімен байланысќан пайымдаудыњ ‰ш сатысынан
т±рады: ... ... ... ... жєне ±ѓым. Адам баласы санасында
шындыќты ќамту тєсілі ретінде ... сµз ... ... ... ... ... мағлұматтар бойынша сөздің заттық ара қатыстығы
күрделі кезеңдерден өтеді. Алғашқыда бала ... ... ... ... біраз уақыт өткеннен соң сол сөздерді өзі қолданып коммуникацияға түсе
бастайды. Бала сөздерді дұрыс айта алғанымен, ... бір ... ... ... ... тұрақты болмайды, себебі ол жылжымалы.
Сөйлеу әрекеті компоненттерінің ... ... жєне даму ... ... олардан қорытынды шығардық. Осы деректерді алу үшін
психологиялық және лингвистикалық ... ... ... ... мен лингвистика шеңберінде бала тілін зерттеудің
тәсілдері бар. Соның ішінде бізге керекті ... ... ... ... ... мен экспериментті қолдандық.
Ересек адам тілі мен бала тілін зерттеу ... ... ... бар. ... ... ... ... белгілі бір жасындағы
тілін сипаттайтын деректерге сүйене алмайды. Ол міндетті түрде әр ... ... ... ... отырып, олардағы өзгерістерді байқау,
анықтау болып ... Бұл екі ... іске ... ... ... бір ... ұзақ бақылау болса, екіншісі бірнеше ... ... ... ... 1, 2 бақылау сауалнамалары ата-анаға немесе
балаға қарайтын адамдарға таратылғанының себебі, бақылаудың жүргізілу әдісі
бойынша ... бір ... ... және ... түрде жүргізілуі тиіс. Ал
баланың қасында экспериментаторларға ұзақ уақыт ... болу ... ... ... ұйғарымдарды анықтау тілдік эксперимент арқылы іске
асады. Сондықтан, ... ... ... ... ... Бала ... ... эксперимент екінші зерттеу әдісі бола
отырып, зерттеушіні қызықтырған деректерді ... ... ... жасайды.
Жалпы алғанда бұл бақылаудан гөрі объективті тәсіл, өйткені эксперимент
мағлұматы ... ... жеке ... ... емес, оның
жүргізілу қалпына сәйкес болады.
Эксперименттің бір тиімділігі деректік материалдарды ... ... ... ... ... отырып алуға мүмкіндік ... ... өз ... ... ... негізделеді. Сондықтан, біз
сұрақ-жауап алудан гөрі баланы әңгімеге тарттық.
Эксперимент балабақшада ... ... ... өз ... таңдаған
сабақтарының уақытында жүргізілді. Экспериментатор алдын ала балалармен
танысып, олармен әңгімелесіп, ... ... ... ... суретті
кітапшалармен жұмыс жүргізді. Эксперимент ойын түрінде жүргізілді.
Эксперимент мақсаты:
1. сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның ... мен ... ... ... ... Бала сөз ... меңгеруде заттың немесе құбылыстың қандай
сипаттарын негізге алатынын анықтау.
Эксперимент міндеттері мен материалдары:
1. ... ... жас ... айта ... бір сөзді, екі, үш
сөзді сөйлемдерінің мағынасын меңгеруін бақылау ... және ... ... қарайтын адамға берілген Сауалнама 1 арқылы анықтау;
2. ата-ана немесе балаға қарайтын адамға берілген Сауалнама 2 ... ... ... ... ... ... Олардың тек сан
көлемін ғана бермей, сонымен қатар баланың зат пен құбылысқа берген өз
атауы мен заттың немесе ... ... ... ... ... ... жаѓдаяттарды көрсете отырып, сұрақ-жауап әдісі арқылы (2,0-2,5-
3,5) жас ... ... ... сөз мағынасын
меңгеруінің ерекшеліктерін айқындау.
4. баланың (2,0-2,5-3,5) жас ... ... ... ... 5 ... ... сөздік (туыстық қатыстағы
сөйлемдер, киімдерге қатысты сөйлемдер, ... ... ... мен ... қатысты сөйлемдер, жануарларѓа
ќатысты сµйлемдер, ыдыс-табақтарға ... ... және ... ... ... ... ... информантары:
Сµйлеу єрекеті онтогенезінде бекітілген айырмашылықтар баланыњ тек жас
ерекшеліктеріне ғана ... ... ... ... ... да ... болатынын ескере отырып, эксперименттік баќылауѓа
алынѓан әр жастағы балалар санын көлемді болуын ќамту маќсатында ... ... ... ... “Әлия”, “Сауле”, “Яссы” бала
бақшаларының 80 баласы, 20 отбасыныњ 20 ... жєне ... ... ... ... адамдары тартылды.
Зерттеу экспериментіне алынѓан балалардыњ жасы 1,0-2,0-3,0-3,5 ... ... ... ... ... ... ясли мен
бірінші сєбилер топтарында жургізілсе, екінші ... ... ... ж‰ргізілді. Жалпы эксперименттік зерттеуге ясли
тобындаѓы 1,0-2,0 жас аралыѓындаѓы 20 бала, Сєбилердіњ ... ... ... 20 ... ... екінші тобындаѓы 3,0-3,5жас
аралыѓындаѓы 30 бала, 10 отбасыныњ 1,0-2,0 жас аралыѓындаѓы 10 ... ... 2,0-3,5 жас ... 10 ... ... баќылауѓа тартылѓан 90 баланыњ єр ќайсысыныњ µскен
ортасыныњ ќ±рамы єр ... ... 90 ... 55 ... ... мен
балабаќшада µссе, 20 жас ата-ана отбасында жєне 15 ... ... ... ... ... ... жолы:
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның шығуы мен ... ... ... ... ... ... ‰ш ... ж‰ргізілді:
• эксперименттік баќылау Сауалнама 1;
• эксперименттік баќылау Сауалнама 2;
• эксперименттік тєжірибе суретті жаѓдаяттар мен ойыншыќтар.
1. Эксперименттік баќылау Сауалнама 1. ... ... ... ... ... ... жас аралығында айта алатын бір сөзді, екі, үш ... сөз ... ... ... арқылы анықтау үшін ата-анаға
немесе балаға қарайтын адамға Сауалнама 1-ді орындауға өтініш берілді.
Сµз маѓынасы сµйлемніњ ... ... ... бала ... ... ... ойын жаѓдаяттарында,
ересек немесе µзімен ќатар ... ... ... ... ... Баќылаудыњ Сауалнама 1-діњ ... ... ... ... немесе балаға қарайтын адам баланың айтқан бір сөзді, екі, үш
сөзді сөйлемдерін немесе шығарған дыбыстарын жазып ... және де ... ... ... көрсетуге өтініш білдірілді. Сауалнаманы
толтыруда информанттар тек ... есте ... мен ... Экспериментаторлар тарапынан шектеу қойылмады.
Сауалнама Түркістан қаласыныњ 100 баласының ... ... ... ... ... 10 ... ата-анасы уақыттарының жоқтығы немесе
түрлі себептерге байланысты сауалнаманы толтыруды соңына дейін ... ... ... ... ... өткізілді.
Сауалнама 1 бойынша 1,0-2,0 жас аралығындағы 20 баланың ата-анасынан (20
бала: 11 қыз ... 9 ұл ... 22 ... жиналды. Барлық сөйлемдер тиянақты
талқыланып зат пен құбылыстың сипатына ... ... ... ... ... жас ... ... жауабы
Бір сөзді ... сөз ... ... ... екі ... |Қолданыс |Бала тіліндегі ... ... ... ... | ... ... |20 ... ... ... ... | ... алғанын қалайды т.б. |
| | ... ... ... ... |18 ... Мамасының заттары т.б. |
| | ... ... ... |15 ... бар ... ... өзін ... |13 ... ... ... |
| | ... ... ... а-па |15 ... ... қуанғаны. Әжесінің|
| | ... ... |
| | ... ... иттің үруін ... ... |10 ... ... |6 ... танитына, яғни алғаш |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... “қолыңа ал” дегені |
|Папа, па-па |16 ... ... ... ... |
| | ... яғни ... әдетте, оны |
| | ... ... ... ... |
| | ... заттарын атайды. |
|Д'оп |20 ... шар, ... ... ... |
| | ... ... ... атайды. |
|Імма |8 |Су ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
|Дөөт |14 ... ... |3 ... ... ... |
| | ... ... Оны не ... деп |
| | ... ... деп ... ... |
| | ... үйдің жанындағы дүкендегі |
| | ... ... ... ол ... ... |12 ... ... ... |
| | ... ... суреттегі адамды |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... жатыр|
|Мау |16 ... |
| | ... ... ... ... |12 | |
| | ... жеу, ... ішкісі келгенде, |
|Тәпә |10 ... ... |
| | ... ... ... ... ... |7 ... |
| | ... ... ... қолайсыз |
|Бей |14 ... ... ... |9 ... бір ... алғысы келгенде |
| | ... қол ... ... ... |9 ... ... ... ашады. |
| | ... ... ... ... паа |6 ... ... атайды. |
| | |Буы ... ... ... |
|Ап |4 ... ... |
| | |Доп, ... шар ... ... |
| | ... ... ... ... нєтижесі жєне талќылануы
Сауалнама 1 белгіленген жас аралығындағы бала қанша бір ... ... ... және ... ... сөз ... қалай түсінетінін анықтау
мақсатында жүргізілді. Әрине, баланың ... сөз ... ... ... ... ... айтпағанда оңай мәселе емес. Өйткені баланың алғаш
айтқан бір сөзді сөйлемдегі сөзін тіпті сөз деп ... бола ма. ... бір ... ... ... ашты”, “мені қолыңа ал” т.б. ... ... ... алѓашќы айтќаны сµздер емес, бір сµзді айтылымдар ... ... ... ењ ... єрі ењ ... ... Себебі, оныњ мазм±ны
тікелей бала т±рѓан жаѓдаятќа байланысты. Баќылауда кездескен «Єуп-єуп»,
«Дµµт» - ... ... ... комплекстер, «¦ќы»- баланыњ µзініњ
жасаѓан грамматикалыќ ќ±рылымсыз сµйлемдері, сонымен ќатар ... - ... ... ... табылады.
Баланыњ бір сµзді «Д'оп» айтылымы аталмыш жасында заттыњ констатациясын
емес, яѓни ... бар ... ... ... ... т‰рде эмоциясын
(ќуаныш, тањ ќалу, ренжу) білдіру объектісі болып табылады.
Баланың пайымдауы ересек адамның пайымдауына қарағанда өзгеше. Мәселен,
1,5 ... бала ... ... деп ... ... киетін киімдерді атайды
және “Аяғыма кигіз” дегенді білдіреді. Бұл жерде баланың ... ... ... ... ... тіліндегі “туфли” сөзінің мағынасынан
кеңірек екенін көреміз. Бала тіліндегі ... сөз ... ... аясы ... аяқ ... байланысты тармақталып “тәпішке”,“топли”
“етік”, “кети”, “крассовка” (спорттық аяқ ... т.б. жеке ... ... жасы µсе ... оныњ ... ... дами ... Ол
баланыњ ќимыл-єрекеті т‰рленгенде, єсіресе ойын барысында байќалады. Бала
мєселен, ойыншыќќа назар аударып, бір орыннан екінші орынѓа ... ... ќана ... сол затты жанындаѓы анасына, танитын ... ... ... отырѓан балаѓа беруін немесе алуын заттыњ атын ... ... ... ... д'оп бей» (Бер ... деп ... т‰седі.
Жаѓдаяттаѓы Д'оп (доп), бей (бер) сµздерініњ маѓынасыныњ алѓашќы кµрінісі.
Баланыњ заттыњ ... ... ... ... ... Сауалнама 2. 1,0-2,5 жас аралығындағы баланың
зат пен құбылысқа берген өз атауы мен заттың ... ... ... ... ... оның ... ... қорына статистикалық есеп
жүргізу қажет ... ... 90 ... ... ... ... қатыстағы сөйлемдер, киімдерге қатысты сөйлемдер, ойыншықтарға
қатысты сөйлемдер, тамақтар мен сусындарға қатысты ... ... ... ... және баланың қосымша айтқан сөйлемдері)
ата-ана, тєрбиеші немесе балаға қарайтын адамға Сауалнама 2 ... ... ... 1,0 -2,0 2,0-2,5 –3,5 ... ... білдірілді.
Саулнама 2 сєбилердіњ бірінші тобыныњ 20 баласына (11±л бала, 9 ќыз бала)
10 отбасыныњ 10 ... (6 ±л ... 5 ќыз ... ... ... тобыныњ
30 баласына (15 ±л бала, 15 ќыз бала), 10 отбасыныњ 10 баласына (5 ±л ... ќыз ... ... сµздер ќ±растыруда “Балбµбек” баѓдарламасыныњ мазм±ндаѓы
“Отбасы”, ... ... ”, ... к‰з ”, ... ќызыѓы”,
“Кµрікті кµктем”, “Жайдары жаз”, “Жануарлар” таќырыптары ескерілді ... ... 2-ніњ ... ... Є-де ... ... ... ќолданылѓан суреттер жоѓарыда аталѓан
єрбір таќырыптыњ мазм±нына сєйкес ж‰йеленді.
Сауалнама 2
1,0-2,5 жас аралығындағы балалардың ... ... ... бір ... бір ... екі, үш ... ... |екі, үш ... ... сµз ... |
| ... айтуы | ... ... ... ... Ата |А-та (әтә) |өз ... ғана ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... да қарт ер ... ... |
|2. Апа |Апа (әпә) |өз ... және оның ... ... |
| | ... бір ... ... |
| | ... ... Әже |Же |өз ... және оның ... ... |
| | ... бірнәрсе сұрағанда қолданады|
| | ... ... ... ... Әке |--- ... көргенде, анасының заттарын |
|5. Мама |ма, ... ... |
| | |өз ... ғана ... ... |
|6. Папа ... ... ... |
| | |өз ... ғана ... ... ... Аға |аха, ѓа ... ... |
| | |өз ... ғана ... ... ... Әпке ... ... ... |
| | |өз ... белгілі біреуін ғана |
|10.Көке ... ... ... ... |
| | ... ... атайды. |
| | ... ... іні |---- ... ... ... |---- ... ... |--- | ... ... ... ... ... |Баш ... ... ... ... ... |Кө ... саусағымен көрсетеді, |
| | ... ... ... ... |- ... көрсетеді, бірақ айтпайды |
|Мұрын ... ... ... ... ... |- ... ... ... ... |- ... ... ... ... ... |- ... ... ... ... |тис ... көрсетіп атайды ... |аз ... ... ... жєне ... |
|Тіл |- ... ... ... ... ... атайды ... |- ... ... |ќо ... ... ... ... қатысты сөйлеуі ... |Баш |Баш ки ... ... ... ... |Ки ... ... “ки” дейді |
|3.Етік ... тәпә ... ... ... ... |
| | ... айтады, яғни аяғыма кигіз |
| | ... ... |Ки ... алып ... ... яғни ... |
| | ... ... |Ки ... алып келіп, яғни кигіз |
| | ... ... ... ... | |
| | ... ... ... ... |
| | ... айтады, яғни аяғыма кигіз |
|7.Қолғап |Ки ... |
| | ... алып ... ... яғни ... ... |Ки ... |
| | ... алып ... ... яғни ... ... ... ... ... | ... алып ... ... яғни ... |- ... ... | ... адам ... алып кел десе |
| |ки ... ... өзі ... |
|12.Колготки | ... алып ... ... яғни ... ... ... ... | ... алып ... ... яғни |
| ... ки ... дегені |
| | ... алып ... “ мака ки”, яғни |
| | ... ... ... мен сусындарға қатысты сөйлеуі ... ... |Нан ... ... ... атайды |
|айран ... ... дене ... ... |
| | ... ... |‰п, ‰п ... дене ... ... |
| | ... ... ... ... дене ... ... |
| | ... ... |шәй, ‰п ... дене ... ... |
| | ... ... |ама ... дене ... ... |
| | ... ... |ама ... дене ... ... |
| | ... ... |- ... дене ... ... |
| | ... ... ... ... дене ќимылымен ќосып |
| | ... ... |ама ... дене ... ... |
| | ... ... |ама ... дене ... ... |
| | ... ... |ама ... дене ... ... |
| | ... ... |ама ... дене ... ... |
| | ... ... |ама ... дене ... ќосып |
| | ... ... ... сөйлеуі ... ... |Дөт ... төрт ... ... |
| | ... ... |Д оп |Шар, ... ... ... деп қолын |
| | ... яғни бер ... ... ... бөпе |Қуыршақты көрсетіп, ... ... |
| ... |оны ... жүргізіп “тәй-тәй” дейді|
|пистолет |пах-пах ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... | | ... | | |
| |шәй ... ... ... ойнап отырып |
|қасық | ... |
| ... мақ ... µзі ... ... ... адам ... | ... не? ” деп ... ... |
| ... ... µзі ... немесе ересек адам |
|шелек | ... не? ” деп ... ... |
| |фу ... µзі ... немесе ересек адам |
|қалақ | ... не? ” деп ... ... |
| |мақ ... µзі ... ... ... адам |
|тарелка | ... не? ” деп ... ... |
| ... ... µзі ... немесе ересек адам |
|жұмсақ | ... не? ” деп ... ... ... | | ... | | |
| |Алю |Сол ... ... қолына алғысы |
|қоян | ... ... |
| ... |Сол ... көргенде, қолына алғысы |
|маймыл | ... ... |
| ... |Сол ... ... ... алғысы |
|жолбарыс | ... ... |
| ... ... |Сол ... ... атайды, эмоциясын |
|қасқыр | ... |
| ... |Сол ... көріп, эмоциясын білдіреді,|
|телефон | | |
| |әлу ... ... ... ... |
| | |Сол ... ... ... алғысы |
|қалта телефоны | ... ... ... ... |
| |әлә дейм ... ... арба | |Сол ... көргенде, қолына алғысы |
|(коляска) |бөпе ... ... ... ... |
| | |Сол ... көргенде айтады. |
| ... | |
| | |Сол ... ... ... ... ... ... ... ... | | ... |Мє |Ќой, ... ... олардыњ суретін |
|Ешкі |Мє ... ... ... ... ... ... ... оныњ ... |
| | ... ... ... |
|Мысыќ |Мау ... |
| | ... ... ... |
|Тµлдер | ... ... |Мє | ... |Мµ, ... |Мультфильмнен, суретін жєне ... ... |Мє ... ... ... ... |Мє, куян | ... ќ±стары | | ... |---- ... ... ... ... ... ... |---- ... ... ... ... сол |
| | ... ... ... |----- ... ... | | ... |алю |Аю, ... ... кµргенде,|
|Т‰лкі |т‰кі, ауп-ауп |соларды алѓысы ... ... ... ... ... ... | | ... |--- ... ... ... с±раассањ |
| | ... ... ... |---- ... ... |---- ... ... ... айтқан сөйлемдері ... ... ... ... сүт ... ... көргенде|
|бөтелке | ... ... |Гет ... ... ... адам бала |
| | ... ќызыѓып мазасын алса, бала |
| | ... ... ... ... ... ... |Ќ±ршаѓын с‰йреп айтады. ... алу |Бей |Бір ... ... ... ... |
| | ... ... баргенін ќалаѓанын |
| | ... ... т±ру |Д‰й ... ... ... |
| | ... ... |Дат ... ... ќаѓып айтады, |
| | ... ... ... |
Баќылау нєтижесі жєне ... ... ... баќылай отырып 90 сµзден т±ратын 6 тематикалыќ
сµздік ... ... ... ... 1,0-2,5 ... 30 ... сµздіктегі сµз маѓынасын игеруі Кесте 2де
кµрсетілген. ... ... 30 бала 90 ... 17-н ... ... тідінде сол сµздердіњ маѓынасыныњ алѓышарттары ањѓарылды. Бала ... да оныњ ... ... сол ... ... ... сµздіктегі сµздердіњ маѓынасын мењгеруін ... ... яѓни ... ... мен ... бала жасы µсе келе ... пайымдауы дами келе болатындыѓы сауалнамаѓа тартылѓан 2,0-3,5 жас
аралыѓындаѓы сєбилердіњ екінші тобыныњ 30 баласы, 10 отбасыныњ 10 баласы ... 81 µз ... атап ... ... ... ... дыбыстыќ
ќателері болды, біраќ ол зањды ќ±былыс. Ол баланыњ физиологиялыќ дамуына
байланысты ... ... ... ... ... ... ќоршаѓан орта, тілдік ортаныњ ерекшелігі, ересек адамныњ кµмегіне де
байланысты.
3. Эксперименттік ... ... ... мен ... ... жас ... айтатын сөйлемдеріндегі сөз мағынасын
меңгеруінің ... ... ... ... әр баламен жеке
сөйлесу формасында жүргізілді. Эксперименттік тєжірибеге 70 бала тартылды.
Эксперимент ... №1, №2 ... ... ... суретті
жаѓдаяттар әр балаға жеке көрсетіліп, сұрақ-жауап ... ... ... ... ... ... алынды. Эксперименттік тєжірибеде
ќолданылѓан суреттер Ќосымша Б-да, ойыншыќтар ... ... ... ... балаға тікелей “Мынау ... ... ... ... сұрақтар қоймай, баланы ынталандыру мақсатында, ... ... ... ... ... балаға №1 суретті
көрсетіп: “Мына суретке қарашы. Мына қыздың үстінде не бар? Бұл не? ... ... бар ма? ... ... Кім ... ... сұрақтар қойылып,
өтініш білдірілді. Балалардың ... ... ... ... ... ... қызығушылықпен қатысты.
Эксперименттік тєжірибеніњ нєтижесі жєне талќылануы
Эксперименттік тєжірибе ... бала өзі ... ... ... ... атап шығып, ал ... ... ... отырды. Бұл жағдай әр балада әр түрлі кездесті. Кейбір балалар
экспериментатор сұрағына жауап ... ал ... ... ... ... Ал ... ... білмейтін суреттеріне өздері атау берді.
Мәселен, № 27 суреттегі есек төлін көрсеткенде 3 жасар ... ... 2,10 ... Әсел ... деп ... ... қарағанда екеуінің жауабы
дұрыс емес, бірақ олардың ... ... ... ... назар аударғаны
есек төлінің құлағы және тұмсығы болады.
№ 59 суреттегі ер баланың ... ... ... ... ... Балалар суреттің формасына көңіл аударып отыр.
№37 суреттегі ауыр машинаны “Газ, газ” деп қайталап ... ... ... ... қызметіне қарай атағаны.
№47 суреттегі шелекті “бокал” деп атады. Формасына қарап атағаны.
№65 ... ... ... ... деп ... ... деп ... шүмегін көрсетіп, ұқсатқанын білдірді. Оның ... ... ... ... 2,3 ... Ержан “аға” деп атады. Яғни, заттың
қызметіне қарай сипаттап отыр.
№55 суреттегі шегірткені кµрсеткенде «таракан» деп ... ... т‰р- ... ... оныњ ... ... ... отыр.
Эксперимент қорытындысы:
Эксперимент барысы екі кезеңнен тұрады. Эксперименттің бірінші кезеңі ... ... ... ... Олар 1,2 сауалнамалар және суретті
жаѓдаяттар. ... ... ... ... кездескен жаѓдаяттарды,
Сауалнама 1, 2 жєне ... ... ... ... т±рады.
І-кезең
Эксперименттің бірінші түрі баланың айта алатын бір сөзді, екі сөзді, ... ... ... 1-сауалнама арқылы анықтаудан тұрады. Бұл
сауалнама Түркістан қаласының “Әлия”, “Сауле”, ... бала ... ... ... мен балаға қарайтын адамдарға және де жеке
жанұяларға таратылды. Экспериментке 1,0-2,0 жас аралығындағы (20 ... ... ... 9 ұл ... балалар тартылды.
Эксперименттің екінші түрі баланың айтқан бір сөзді, екі сөзді, үш сөзді
сөйлемдеріндегі сөз ... ... ... ... құбылысқа берген
сипатын 2-сауалнама арқылы анықтау. Бұл сауалнамада Түркістан қаласының
“Әлия”, ... ... бала ... баратын балалардың ата-аналары мен
балаға қарайтын адамдарға және де жеке ... ... ... жас ... ... (70 ... 34 қыз бала , 36 ұл ... ... түрі ... ... жас аралығында айтатын
сөйлемдеріндегі сөз ... ... ... ... жаѓдаяттар
арқылы “Әлия”, “Сауле”, “Яссы” бала бақшаларына баратын балалар жєне отбасы
балалары (70 бала: 34 қыз бала, 36 ұл ... ... ... ... ... 1, 2 сауалнамалары ата-аналар мен
балаға қарайтын адамға таратылып, аптасына бір рет немесе екі ... ... ... тарапынан бақылау телефон ... ... ... отырды.
Эксперименттің үшінші түрі бала бақшада ... ... ... ... ... ... уақытында жүргізілді. Экспериментатор алдын
ала балалармен танысып, олармен әңгімелесіп, өзіне балаларды ... ... ... мен ойыншыќтарды ќолдана отырып жұмыс жүргізілді.
Балалар экспериментаторды жатырқамай сұраған ... ... ... өз ... ... ... атап ... Балалар өздерін
шынайы, еркін ұстады.
Экспериментатор әр баламен жұмысты жеке жүргізді. Әр балаға 90 ... ... жєне ... ... ... екінші түрлеріндегі Сауалнама 1, ... ... ... сарапталды. Әр сөйлем мағынасы ... ... бір ... ... ... ие болады, оны тек жаѓдаят
арқылы түсінуге болады. Мәселен, баланың “Тәпә” бір сөзді ... ... ... ... ... аяқ ... т.б. ... береді, бірақ
баланың айтқанын ересек адам немесе ... ... ... адам ... ... түсіне алады.
Бала сµз маѓынасын мењгеруде заттыњ немесе ќ±былыстыњ ќандай сипаттарын
негізге ... ... ... ... ... ... жасалынды. Сараптама ќорытындысы бойынша ... бір ... ... ... ... ... ... ќ±былыстыњ сипаты оныњ
формасы, кµлемі, неден ... ... ... ... ањѓарылды. Кесте 3 пен Кесте 4-те «+» ќосу белгісі сµз
маѓынасыныњ игерілу сипатын кµрсетеді. Екі ... ... ... ... ... 2-де 1,0-2,5 жас ... ... жауабы т‰зілген. Аталмыш
жастаѓы балалар сµз ... ... ... заттыњ немесе ќ±былыстыњ
формасы мен ... ... ... ... бала ... ... пальто, кµйлек, шалбар, ќолѓап, куртка, шарф, джемперді «ки» деп
атаѓан. Єрине, «ки» ... ... киім ... ... да ... Ол ... ... арќылы ѓана т‰сінікті жєне соѓан байланысты. Аталмыш ... бала ... ... ... алѓан эмоциональды
пайымдауыныњ єсерін сµз арќылы кµрсетеді. Баланыњ бастапќыда заттыњ мєнді
бір жаѓына назар аударуы ... ... ... ќ±былысына байланысты.
Осы даму кезењінде бала заттыњ белгілі бір сипатына кµњіл бµледі де, заттыњ
сµл ќасиеті бала ... ... ... ... Б±л кезењде баланыњ ... жас ... ... сµз маѓынасын игеруде заттыњ немесе
ќ±былыстыњ бес сипатыныњ ішінен ... ... мен ... ... ... кµлемі, неден жасалѓаны, ќозѓалысына назар ... 3). Бала µз ... ... ... ... жєне объективті
байланыстылыќтарына ќарай біріњѓай заттардан т±ратын кешен-топтпар ќ±рады.
Сауалнама 2 1,0-2,0- 2,5 жас ... ... ... ... сөздіктер |Баланың бір сөзді, |Заттың немесе құбылыстың |
| |екі, үш ... ... |
| ... ... | |
| | ... |Қоз|Қызмет|
| | |сы ... |
| | | | |аны |ысы| |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... ... ... | | | | |+ ... ... | | | | | ... ... ... ... | | | | |+ ... ... ... | | | | | ... ... ... ... | | | | |+ ... ... | | | | | ... ... ... қатысты |+ |+ | |+ | ... ... | | | | | ... мен ... мен |+ | | | |+ ... ... ... қатысты | | | | | |
| ... | | | | | ... ... ... ... |+ | | |+ | ... ... | | | | | ... жас ... балалардыњ киімге ќатысты сµйлеуінде
µзгешеліктер бар. Мєселен, алѓашќыда бала киімніњ жалпы ... ... ... ... иерархиялыќ жаѓдайына байланысты ерекшеліктерін
мењгеріп, єр заттыњ µз атауын ќолданады. Бала ... ... ... ... ... Бала б±л жаста єр киімді µз атауымен
атайды. Бала «ки» тобынан кешен-топтар ќ±рады. Кешен- ... ќ±ру ... осы ... ... байланыстылыќтарын танып-т‰сіне бастайды. Кешен-
топтар жасауда бала ... ... ... тек бір сипатын ѓана
ќамтымайды тиеслі барлыќ бес сипатын да ... ... 4). Б±л ... адам ... ... ... ... байланысты. Осы кезењде бала
ойлауы кешенді. Кешенді ойлау баланыњ объективті ойлауы мен ... ... ... ... ... ... синкретті ойлаудан екі ойлау т‰рлері
арќылы ажыратылады. ... ... ... єр ... ... ... ... конкретті жаѓдайѓа байланысты топтастырылады. Сµйтіп ... ... ... жас ... балалардың жауабы
Сауалнама 2 2,5-3,5 жас аралығындағы балалардың жауабы
Кесте 4
|Тематикалық сөздіктер |Баланың бір сөзді, ... ... ... |
| |екі, үш ... ... |
| ... ... | |
| | ... |Қоз|Қызметі|
| | |сы ... |
| | | | |аны |ысы| |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... ... қатысты | | | | |+ ... ... | | | | | ... ... ... ... |+ | | | |+ ... ... ... | |+ | | | ... ... ... ... |+ |+ | | |+ ... ... | | |+ | | ... қатысты |Ойыншықтарына қатысты |+ | |+ |+ |+ ... ... | |+ | | | ... мен ... мен |+ | | |+ |+ ... сөйлемдер |сусындарға қатысты | | |+ | | |
| ... | | | | | ... ... ... ... |+ |+ | |+ | ... ... | | | | | ... ... ... ... ... тєжірибе
нєтижесінде кешен-топтар бірден пайда болмайтыны байќалды. ‡йлестірілген
ойыншыќтарды топтастыруда балаларда ќателіктер ... ... Бала ... ... ... µтіп ... Мењгеру уаќыты єр балада єр
т‰рлі болды бір ... екі ... ... ... бір ... бес ... ал ‰шінші бір балада сегіз аптадан кейін кµрініс берді.
Маѓынаны ... екі ... ... кµрініс берген ата-єже тєрбиесіндегі
бала. Ол к‰нделікті єжесініњ жанында. Єжесі баламен ... ... ... ... ... ... кµп ... бµледі.
Сµз маѓынасын мењгеруі бес аптадан кейін ... ... ... жєне жас ... ал сегіз аптадан кейін кµрініс берген
балалар балаѓа ќарайтын адам ќарауында жалѓыз, жеке µскен балаларда ... ... ... ... ... ... ќоршаѓан ортасына, тілдік
ортаныњ ерекшелігіне, ересек адамдардыњ кµмегіне байланысты.
2.1.3. Алғашқы лексикалық мағынаның қалыптасуындағы ұлттық ерекшеліктердің
алғашқы көрінісі және оның ... әсер ... ... адам ... ... тек ... тұрғыдан ғана қарастырмай, адамзат ... ... ... ... деп айтып кеткен-ді. Олай болса, адам
баласының тілінің шығып дамуы тікелей адам ... даму ... ... оны да ... тұрғыдан қарастыру керек.
Өйткені, бала тілі ... ... ... ... Бұл ... ... ... қалыптасуындағы ұлттық ерекшеліктердің тілдік бейнесін
және алғашқы лексикалық мағынаның қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... тілдік белгілердің алғаш шығып қалыптасу заңдылықтары нақты
бір тілдің даму заңдылығына байланысты ... әлем ... ... ... ... ... тілінің шығуы адамның психикасының ... ... ... ... Адам психикасының дамуы бірнеше кезеңдерден
өтеді. Ал адам өз ана тілін меңгеруі сол ... ... ... ... ойын ... ... заттармен қарым-қатынасқа түсе ... ... ... ... тани ... Бала ... ... әлемнің құбылыстарын танумен қатар қоғамдық-тарихи
тәжірибесі бар кейбір ... ... де ... ... ... шартты мағынасын меңгере бастағанда универсальды
заңдылықтар ұлттық заңдылықтарға ұласады [82, 60] ... ... ... осы ... ... ... ... қалыптасуын қарастырамыз.
Ол үшін алдымен төмендегі бірнеше сұрақтарға жауап іздейміз. Біріншіден,
бала тіліндегі универсальды ... ... ... көрініс береді,
екіншіден, бала тілдік белгілердің ... ... қай ... ... және соңғыcы бала тілінің универсальды заңдылықтары ұлттық
заңдылықтарға ұласуына әсер ететін факторлары мен ... ... ... ... ... ... ... болуы тілдік белгілерді сөйлеу
әрекетінде меңгеру және ... ... ... ... ... ... ... тілдік белгілерді, сол белгінің
дыбысталуымен байланыстырып айтуы . ... ... ... итті ... ... ... қытай баласы “лай-шай”, мысықты орыс баласы ... ... ... ... ... “ниа-ниа”, машинаны қазақ ... ... орыс ... ... [82], [5], [90]. ... бала ... мағынасын оның дыбысталуымен беріп отыр. Бұл құбылыс баланың
белгіні табиғи түрде қабылдауы болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... және адамның сөйлеу әрекеті
белгілерін игере бастағанына тән.
Заттың бейнесі заттың дыбыстық белгісімен қосылып ... ... ... ... ... ... Зат пен оның атауы, яғни
квазибелгі ... бір ... ... ... ... бір сипатын
ерекшелеу және оларды затты атауда қолдану қоғамдық білімді пысықтаудың
алғашқы кезеңінде болады.
Бала заттарды бір ... ... ... сипаты арқылы жинайды. Заттардың
аталуында көрініс беретін жалпы ... әр ... ... ... болып табылады. Бұл үрдісті М. Люис, В. Штерн, Л.С.Выготский, А.Н
Шахнарович ... ... ... олар ... ... ... ... деген тұжырымға келеді.
Заттың дыбыстық белгісін және затты меңгеру -екі бөлек бір уақытта жүріп
отыратын ... ... ... яғни зат пен оның дыбысталуынан шыққан
мағына баланың зат туралы ... ... ... тарыла бастайды. Бала
заттың атауы мен мазмұнының арасындағы сәйкессіздікті сезіне бастайды да,
сөздің формасын ... ... яғни ... ... ... Баланың зат туралы түсінігі тұрақтана бастағанда сөздің заттық
образы түсіп қалады да, оның шартты мағынасы ... ... бала ... ... ... ... ... игеруін бастайды.
Квазибелгі заттың екі еселенген сипаты, яғни сөздің адам санасына ... ... әсер ... Адам ... ... ортаны сенсомоторлы,
есту, көру, сезу қабылдау ақпараттары арқылы алынған ... ... ... барлығын адам есінде сақтайды [89,90].
Квази белгілерде ұлттық көрініс бола ма? Квази белгілерге ... ... ... ... болады.
Сөздің шартты мағынасы бала үшін қоршаған ортасының ... бір ... ... ... ... яғни бала үшін ... ... дайын. Дегенмен,
бала заттың атауын бірден айтып кетпейді, өйткені баланың сөйлеуінен бұрын
интеллектуальды процесі қалыптасады да ... ... ... тоғысып
заттың немесе құбылыстың қоғамдық қалыптасқан атауын қолданады. ... ... - ... ... ... лексикалық мағынаның
қалыптасуына ықпал ететін прагматикалық ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды: сөз мағынасы
шарттылығымен анықталады да, бір тілде сөйлейтін сол ... ... сол сөз ... ... ... ... [104].
Шетелдік ғалымдар Х.Вернер және Б. Каплан сөздің шартты мағынасын өзінің
образынан бөлінбеген динамикалы образ байланысы деп ... [151]. ... ... ... себебі, ол кинестетикалық, яғни баланың затты
немесе ... ... есте ... Бұл ... ... ... мен ... негізделеді. Бала оның шығарған дыбысын заттың сипаты деп таниды.
Аталмыш құбылыс бірте-бірте ұлттық мәдени ... ие ... Бұл ... баласының миының даму барысына байланысты. ... ... ... да, ... да ... ... ... - естілетін және
көретін, яғни біздің өзімізді қоршаған, жалпы ... және ... ... ... ... ... ... жүйесін құрады. Ал сөз бірінші
сигналдың сигналы бола отырып, ... ... тән ... ... ... ... ... - ойлау. Ал ойлау сөз ... ... ... тіл ... ... ... Сонымен онтогенезде брінші
және екінші сигнал жүйесінің іргесі қаланады. Екінші сигнал жүйесі жұмыс
істей бастауы үшін бала ... ... ... ... жєне ... ... тиіс. Бұған біраз уақыт кетеді. [158, 174-177]. Демек, бала
миының ... ... ... ... үшін ... ортаның әсері үлкен.
Бала тілінде заттың атауы бірден қалыптаспайды. Ол онымен ... ... түсу ... ... ... Бір тәжірибенің нәтижесі бойынша,
бала “Доп қайда” деген сұраққа әр ... әр ... ... ... берген
(0.9.14-допқа жабысқан, 0.10.29 - допқа қараған, бірақ ұстамаған, 1.01.05-
егер доп өзінен алшақ жерде тұрса соған ... ... . Бала ... ... ... ... ... қимыл-әрекет жасайды. Заттан туындаған
баланың әрекеті бірте-бірте заттың атауына айналады. Демек, заттың атауы,
егер сол зат бала ... жоқ ... ол ... ... ... Бұл ... ... болатын заттан туындаған қимыл әрекеттер бала санасында
образдар құрып, заттың сөздік атауының ... ... ... [82, ... ... формасы бала үшін өзіндік ерекше мағынасы бар. ... бала ... ... ... отырып, оның сол зат туралы ойы
туады, ол ... зат пен ... ... ... бір ... шығарады.
Осындай өзіндік бір байланыс негізінде бала өзіне қажетті сөзді пайымдай
отырып, дұрыс айтуға ... ... ... лексикалық мағынаның қалыптасуына әсер
ететін прагматикалық фактордың келесі бір түрі ... ... Әр сөз әр ... ... ие ... ... ... болып
табылады. Мәселен, бала Айдос (1,5 жасар) “Апа” сөзін тек өзінің ... ... Ал ... ... ... ... сөзін қолданбайды, өйткені
бала дамуының осы кезеңінде бала санасында бір заттың тек бір ... ... ... ой үстем болады. Баланың санасында “Апа” сөзі жалқы есім болып
тұр. Бала ... ... ... әлі меңгермеген, яғни апа сөзінің
мағынасы -үлкен жастағы қарт әйел ... ... ... Бірақ бұл
жағдай бірте-бірте бала танымы өсе келе ... Бала ... ... түсе ... апа ... күнделікті ести жүре, сол сөздің
басқада адамдарға қолданылатынын біліп “Апа” сөзінің мағынасын меңгереді.
Лексикалық мағынаның меңгерілуіне әсер ... ... ... ... ... ... тіл, яғни ... анасы немесе оны қоршаған ересек
адамдардың ... ... ... ... сөйлеу тіліне қарағанда,
баланың тілі шықпаған кезеңде бала өзіне ... ... ... ... ... ... мен ... балаға сөйлеуін салыстырсақ,
ересектің балаға сөйлеуі, біріншіден бала мен ... ... ... ... ... ... ... бала сөзді ести отырып сол
аталған затты көріп отырады, үшіншіден, ... ... ... ... болады. Интонация түрлері баланың дыбыс пен мағына ... ... ... әрі ... ... ... ... [99].
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде сөз мағынасын меңгеру ... ... ... П. Блум ... ... бірнеше түрін
ұсынады. Солардың ішіндегі ой теориясы, яғни ... ... ... [108]. ... бала тілі шықпай тұрып ересек адамдармен қарым-
қатынасқа түседі. ... ... жаңа ... ... ... бала ... көзқарасы, бет қимылдары арқылы сөйлеп тұрған адамның ойын білуге
тырысады. Аталмыш социо-прагматикалық ... ... бала ... анықтайды. Бұл лексикалық мағынаны ... әсер ... тағы бір ... Бала ... ... ... естілген атауды
бейнемен сәйкестендірудің орнына ... адам нені ... ... ... ойын анықтауға тырысады.
Сөз мағынасын меңгеру ... ол ішкі ... ... өзі үш ... ... бүтін зат принципі (whole-object
assumptіon); таксономиялық принцип (taxonomіc ... ... ... (mutual ... ... ... бала сөзі ... заттарға қатысты болуы сөз мағынасын анықтау
таксономиялық принцип арқылы ... ... ... ... ... ... ... табылады. Таксономиялық
принцип баланы белгілі бір сөзді жалпы есімді көріп тұрған затқа ғана
емес, басқа да сол ... ... ... да қатысты екенін
білуге көмектеседі;
- бала естіген зат атауын көріп ... ... ... ... ... ... бала ... сөзін естіп, допты көрген жағдайда сол
сөзді доптың не үлкендігіне, не ... не ... ... ... ... ... ... баланың әр сөзді әр затқа тиесілі деп есптеуі өзара ... ... ... асады. Өзара шектеу принципі прагматикалық ... ... ... ... ... бар. Бұл
принцип барысында бала санасында заттың тек бір атауы болу керек деген
ой үстем болып тұрады да, егер тек осы ... ... ... ... ... алмайды.
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның қалыптасуына
жоғарыда ... ... ... синтаксистің де рөлі зор. Адам
баласының тілі бір ... ... ... ... ... қағида мәлім. Өйткені лексикалық мағынаның алғашқы ... ... ... ... Бір, екі ... сөйлем жасау кезінде
грамматикалық мағына лексикалық мағынамен қатарласа, тіпті қабаттаса
жүреді.
Ұлттық ... ... ... ... квази сөздермен қатар бір
сөзді сөйлемдерде де ... ... ... ... онтогенезінде
компоненттердің шығу ретінде сөйлеудің дыбысталуы соңғы компонент болып
қалыптасса, тілдің ұлттық ерекшелігінің алғашқы көрінісін ... ... ... ... сөздерде көрініс береді. Мәселен, сиырды қазақ баласы
мөө, орыс баласы му дейді. Лексикалық мағынаның ... даму ... ... ... ... ... беруінде тілдің
ұлттық ерекшелігін көрсетеді. Бала тілінде синтаксистік семантиканың
негізінде грамматикалық мағынаның ... ... ... ... мысал дәлел бола алады [298]. Мәселен, бала есікті
көрсетіп “Далаға шығамын” деген ... бір ... ... ... ... ... өткеннен кейін “Даға” дейді, екі сөзді сөйлеммен “Да шам”
дейді.
Сонымен лексикалық мағынаның ... әсер ... ... факторлардың әрқайсысының көмек деңгейі бала ... ... әр ... ... тілдің ұлттық ерекшелігінің алғашқы көрінісі
сөйлеу әрекеті онтогенезінің компоненттерінің шығуында өзіндік ретінің
болатынын ... ... ... ... ... мағынаның шығуы және оның дамуы
мен қалыптасуын зерттеуде жүргізілген экспериментальді-бақылау ... бала ... cөз ... ... ... мен ... ... берді. Сондықтан төмендегі тұжырымдар жасалынды:
- сөз мағынасының шығуы мен ... ... ... ... ... себебі сөздің психологиялық статусы ойлау мен
сөз формасының ... ... ... ... ... ... ... ғана шектелмейді, ол қолданыс
барысында, яғни сөйлеу әрекетінде сөздердің ара ... ... ... Сөз ... ... ... ... ретінде қарастырлуы ұғым мен мағына тілдің маңызды мәселелерін
сараптауда шешуші рөль ... Бала ... ... ... тек ... құралы ретінде ғана емес, пайымдау негізі, яғни
ойлау құралы ретінде қолданады;
- нақты бір тілге тән сөз ... ... ... ... ... және даму ... ... сөйлеу әрекеті онтогенезі болып
табылады. Сөз мағынасын түсіну барлық балада бірдей емес, өйткені сөз
мағынасын ... адам ... ... ... ... ... баланың зат атауы ересек адамның зат атауымен ... ... ... ... ... ... ... сөз мағынасын бүтін немесе
семантикалық сипаттардың жиынтығы ретінде алуы ... ... Бала ... ... бала ... сөздер мағынасы жалпы
түсініктілікке жалқыға, түсініксіздіктен түсініктіге, тар шеңберден
кең шеңберлі мағынаға ауысатынына ... ... Бала ... ... ... ... 1;0-2;6-3;0 жас аралығын
қамтиды;
- сөз мағынасын меңгеру 3 кезеңнен, әр кезең үш сатыдан ... ... үш ... ... (синкретті, кешен, ±ѓым) болады. Әр
кезеңде сөз ... шығу ... бар ... ... ... мен ... Бірінші кезеңнің үшінші сатысында
сөздің мағыналық ... ... ... ... ... ... бала ойлауы сөз мағынасының функциясына негізделеді. Кешенді
топтар бірнеше түрге (заттың ... ... ... ... ... ... ... сатысында бала пайымдауы өсіп, сөзі
объективті шындықпен тоғысады. Ойлаудың жалған түсінік түрінің ... ... ол ... ... тыс ... қамтиды.
Бала сөз мағынасын түсінбесе де ересек адамның ойынан туындаған дайын
сөзді жалған түсінікпен өз сөйлеуінде қолданады;
- бала тіліндегі бір ... ... ... ... қалыптасуы,
баланың заттың белгілі бір ... ... ... ... ... ... заттардың атын біліп, заттармен қарым-
қатынас негізінде оның заты туралы түсінігі мен пайымдауы пайда болып,
заттың атын, яғни ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшелігі адам баласының алғаш тілінің шыққанда квази
белгілерде көрініс береді;
- Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық ... ... ... ... - ішкі ... прагматикалық принциптер, балаға
бағытталған сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... аспектісі синтаксисте маңызды рөл атқарады, өйткені
оның шығу төркіні тікелей синтаксистен бастау алады;
ҚОРЫТЫНДЫ
Баланың алғаш ... ... ... бір ... сөйлемін айтуы тіл әлеміне
алғаш қадам басқанымен тең. Бұл қадам сөйлеу әрекетінің басталуы ... ... ... ... ... ... дене ... яғни
прототілмен қарым-қатынас жағдаятына байланысты басталып, баланың сөйлеуі,
оның басқа да әрекеттері когнитивті дамудың ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастыру екі ғасыр бұрын басталған
болатын. Дегенмен бала тілі ... ... ... ... ... ... ... Бала тілінің алғаш шығуын бақылау
жалпы тіл білімі мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Бала тілін ... ... ... ... ... саралай зерттеу мәселесі - тіл
білімі үшін әлі де ... ... ... ... тілі ... ... ... және сиректігімен зерттеудің
ерекше аймағын құрайды. Бала тілін зерттей отырып, жалпы адам баласының
сөйлеу ... не ... және неде ... ... ... ... ... онтогенезінде тілдік компоненттердің (грамматика, лексика,
фонетика) қалай қалыптасатынын және ... ... ... ... зерттеу жұмысымысыныњ мақсаты - сөйлеу әрекеті
онтогенезінде, яғни адам ... ... ... ... бір ... екі,
үш сөзді сөйлемдеріндегі лексикалық мағынаның алғышартын, алѓашќы көрінісін
шығуын және оның қалыптасу мен ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері негізінде
анықтау.
Зерттеу жұмысымысыныњ бірінші тарауында лингвистикалық, психологиялық,
психолингвистикалық әдебиеттерге жасалған ... ... ... ... ... шығуы мен дамуы және оның ... жете ... және сөз ... ... ... айқындауға қажетті әдіс-тәсілдер мен ... ... ... берді. Зерттеу барысында 3 кезеңдік 2002-2003 жылдары
[1;5-2;5] жас аралығындағы (10 бала бақша, 10 отбасы ... ... ... жас аралығындағы (12 бала бақша, 8 отбасы балалары)
және 2004-2005 жылдары [2;0-2;5-3;5] жас аралығындағы (15 бала ... ... ... ... қамтылып, бақылау тәжірибесі өткізілді.
Жүргізілген эксприментальді-зерттеу ... ... ... және ... ... ... болжамдарымыздың негізінде
келесі тұжырымдарды жасаймыз:
1. Сөйлеу әрекеті онтогенезіндегі лексикалық мағынаның алғышарттарын,
алғашқы көрінісін және дамуы мен ... ... ... ... ... ... сондай-ақ тіл мен ойлау ара қатысы қарастырылады;
-бала тілі шықпаған кезеңде лексикалық мағынаның ... ... ... ... ... ... береді. Бала сөйлей
алмаса да анасымен, оған қарайтын ерсек адаммен ым, дене ... ... ... ... (бала бір затты алғысы келеді, ұмтылады,
қолын созады, сол затты ала-алмаса ересек адамға бір, затқа бір ... ... ... ... ... Қажеттіліктерден
туындаған прототілдің тілдік белгілері дыбыстақ белгіге бір ... ... бір ... сөйлемі, яғи оның сөйлеуінің синтаксистік семантикасы
негізінде пайда ... ... ... ... ... ... ... қызметінде көрінеді (баланың ұмтылған, қолын
созған қимыл-әректі бер, алам, әпер деген сөзднрдің ... ... ... ... ... бұл ... бір ... бір
сөзді сөйлемдермен беріледі. Олар сөз емес сөз-сөйлемдер болып табылады.
Бала сөздің атауыш қызметін ... бір ... ... ... ... бірліктің бұл түрінің пайда болуы баланың ойында зат пен
оның атауы арасында ... бар ... ... ... ... бір сөзді
сөйлемдерінің мағынасы сөз ... ... ... ... ... ... мағынаның дамуы мен қалыптасуын бала ... ... ... ... ... ... онтогенезіндегі лексикалық мағынаның түрлі
лингвистикалық себептері когнитивті, психолингвистикалық аспектілерде ... ... Сөз ... ... мен ... ... әрекеті
онтогенезінде қарастырудың бірден-бір себебі сөздің психологиялық статусы
ойлау мен сөз ... ... ... Бала ... ... сөзді тек қатынас құралы ретінде ғана емес, пайымдау негізі, яғни
ойлау құралы ... ... ... ... ... тіл мен ойлау
ара қатысын қарастыра отырып, лексикалық мағынаның шығуы, ... ... ... ... ... сатысының негізінде басталып, ойлаудың
келесі сатысы - кешенді ойлау сатысына ұласып, ... ... ... ... әрі қарай дами береді. Адам баласы когнитивтік даму теориясының
алғашқысы синкреттік ойлауда сөз ... ... ... ... ... ... Лексикалық мағынаның алғашқы көрінісі кешенді
топтар ... Бала ... сөз ... фукциясына негізделеді. Ойлаудың
синкретті, кешенді, жалған түсінік және ұғым ... ... ... сөз ... жүйелі шығу түрлері бар. Олар лексикалық мағынаның
алғышарттары, алғашқы көрінісі және дами ... ... түрі ... ... ... ... ол ... танымынан тыс нәрсені
қамтиды. Бұл ойлау түрінде бала сөз мағынасын түсінбесе де ересек ... ... ... ... ... түсінікпен өз сөйлеуінде қолданады.
Әлемдік және отандық ғалымдар сөйлеу әрекеті онтогенезінің дыбыстық
компонентіне көбірек мән бере зерттеген, ... ... ... бала тілінің
дамуының негізгі компонентіне- алғашқы ... ... тыс ... ... онтогенезінде лексикалық мағынаның пайда ... ... ... адам баласының сөйлеу ... ... ... дыбысталу жолы сөйлеу әрекеті онтогенезі ... ... ... ... қабаттаса, бөлек бөліп
жарып тастауға, қарастыруға болмайтын компонент болғанымен, баяу ... ... Бір ... ... ... ... айда ... қызметін анық ұғып, тілінде қолданса да дыбыстық компоненті
әлі толық ... Бала ... ... ... ... [р] дыбысын айта
алмайды, себебі баланың артикуляциялық аппараттарының қалыптасуы тікелей
физиологиялық дамуға байланысты. ... даму ... ол ... қалыптасады;
Сөйлеу әрекеті онтогенезінде лексикалық мағынаның қалыптасуына
грамматикалық мағына ... әсер ... ... ... ... ... мағынаның қалыптасуында тиімді қызмет атқарады. Бала
тілінде грамматикалық формалардың жалпы қалыптасу ... ... ... даму ... ... ... Бала ... ерекшелігі – бұл үнемі дамып отыратын, ... ... бала тілі ... ... адамның тіліне ұқсай бастайды. ... ... туа ... ол ... ... ... түсу
барысында қалыптасады, яғни ... ... ... ... ... ... ... белгісі. Грамматикалық
формалар бала тілінде ... ... ... қалыптасады, себебі адам
баласының ойлауы жай ойлаудан күрделіге қарай дамиды. Стереотип ... ... ... бала ... ... әсер етеді,
бала адам мен заттың, құбылыстың айырмашылығын жақсырақ түсінеді, соның
астарында ... ... ... ... ... ... компонентті бала екі сөзді сөйлем ... ... ... Бұл ... бала тілінде лексикалық мағына қалыптасып
қояды, бірақ әлі даму үстінде болады. Мәселен, 2,0-2,3 ... бала ... ... ... ... екі ... ... ата, бала
сөздерінің лексикалық мағынасын бала біледі, ал ... ... ... ... ... ... жалғауларысыз-ақ бала екі сөзді
қосып сөйлем жасап тұр. Жалғау, жұрнақтар бала танымы өскен сайын ... ... ... ... ... онтогенезінде лексикалық
мағынаны қарастыруда грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағына қатар тіпті қабаттаса,
активті түрде жүреді.
Сөйлеу ... ... ... ... ... және ... ... ортаның рөлін бала тілінде алғаш лексикалық мағынаның
шығу, даму және қалыптасу негізінде қарастыра ... ... ... және ... ... үлкен әсері бар екендігінің тағы бір
дәлелін ... ... ... ... сөйлеу әрекеті үдерісінде
қалыптасады. Бала тілінде тілдік компоненттердің шығып қалыптасуына ... яғни ... ... ... ... ... Бала тілді сөйлеу
барысында меңгереді. Адам ... ... ... ... ... тек ... вербалды қабылдауға байланысты болады. Бала нәресте жасында еш нәрсе
ұқпаса да оған анасы немесе қарайтын адам айналып, толғанып ... ... Бала ... да ... ... ... қажет. Бала дыбыстарды ести-
ести ... ... ... баланың сөйлеу ... ... ... ... ... ... адам жеткілікті назар
аударса, баланың тілі ұстартылып отырса, ... ... ... сабақ
үлгерімі жақсы болады. Сонымен қатар бала миының екінші сигнал жүйесінің
дамуы үшін қоршаған ортаның да ... ... ... ... оның адам ... ... Зат, құбылыс туралы ұғымның адам санасындағы ... оны ... ... меңгеру үрдісі, оның шығуына, дами
қалыптасуына әсер ететін ... ... ... ... ... онтогенезін сөйлеу әрекеті онтогенезінен қарастыру ... ... Сөз ... ... жалпыдан басталып, бірте-бірте
мағынасына қарай түзіледі. Сөздің ... бір ... ... ... бір ... не ... айырып көрсететін белгілер жинақталады. Осы
белгілер, яғни заттар мен құбылыстардың мағыналары адам баласы ... ... ... сөз ... меңгеру- күрделі құбылыс, ол
белгілі бір кезеңдерге, факторларға байланысты болады. Сөз мағынасы баланың
өсіп дамуы барысында ... ... яғни ... ... ... және сөз
бен шындықтың байланыс формасы да өзгеріп отырады. Сөз мағынасының дамуы
қарым-қатынас барысында жүзеге асады. Бала ... ... әрі ... әрі ... ... ... Сөз ... онтогенезі
баланың психологиялық дамуының әр кезеңінің белгілеуші кезеңі ... ... ... ... ... тіл ... ... шығу тегін, өзгеруін, қыр-сырын, даму ерекшелігін үлкен бір
жиынтық ретінде когнитивтік тұрғыда сөйлеу әрекеті негізінде, яғни ... ... ... мәселе болып отырғандығын ескере отырып, ... ... ... Сөз ... ... мен ... ... қалыптасуын эксперименттік-бақылау ОҚО, Түркістан қаласы бала бақша,
отбасы балаларына жүргізілді. Эксперимент қорытындысы бойынша адам ... сөз ... ... ... үрдісі үш кезеңнен, әр кезең үш
сатыдан ... ... ... үшінші сатысында сөздің мағыналық ауқымы
тарылады, екінші кезеңде кешенді топтар құрылады. ... ... ... ... ... ... ... қызметі) бөлінеді. Екінші кезеңнің
соңғы сатысында бала пайымдауы өсіп, сөзі объективті ... ... ... ... түрі ... жинақтаудан айырмашылығы ол ... тыс ... ... Бала сөз ... түсінбесе де ересек
адамның ойынан туындаған дайын сөзді жалған ... өз ... ... ... лексикалық мағынаның қалыптасуына ішкі
пайымдаулар, прагматикалық принциптер, балаға бағытталған тіл, ... ... және ... ... ... әсер ... бейнесі заттың дыбыстық белгісімен қосылып квази белгі құрады.
Квазибелгі негізінде заттың ... ... ... ... ... ... ... екі бөлек бір уақытта жүріп отыратын үрдіс. Квазибелгі
мағынасы баланың зат ... ... ... ... тарыла бастайды. Бала
қоршаған ортамен қарым-қатынасқа түсе ... ... ... ... ... мен ... ... сәйкессіздікті сезіне бастайды да,
сөздің формасын өзгертуге ұмтылады, яғни квазибелгіні заттан ... ... зат ... ... ... бастағанда сөздің заттық
образы түсіп қалады да, оның шартты мағынасы ... ... бала ... ұлттық мәдениеттің элементтері ретінде игеруін бастайды. Квази
белгілерде тілдің ... ... ... болады. Сөйлеу әрекеті
онтогенезінде лексикалық мағынаның алғаш шығуы, дамуы және қалыптасуын жан-
жақты ... оның ... ... ... ... ... ... талдап, ұтымды жақтарына
сүйеніп, 3 кезеңнен тұратын экспериментальды ... ... ... бойынша лексикалық мағынаның алғышарттары ... ... ... оған әсер ... ... даму ... ... анықтадық. Дегенмен, лексикалық мағынаның қалыптасуы мен
дамуы әлі де ... ... ... ... ... ... ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Леонтьев А.А Психолингвистические ... и ... ... -М.: ... 1969.-108с.
2. Выготский В.С Мышление и речь .Собр. Соч.: В 6 т. ТII.- ... 1982. ... ... Б.Г., ... В.П. ... ... словарь //
Психологическая энциклопедия. - М.: Алма-Пресс. 2003. -666 с.
4. Степанов Ю.С., Эдельман Д.И. Семиотический ... ... ... ... ... ... М., 1976. ... Аяпова Т. Т Сөйлеу онтогенезі. –Алматы, 2003. -277бет.
6. Бодуэн де Куртенэ И.А ... ... по ... ... ... 1963. -285с
7. Ф. де Соссюр. Курс общении лингвистики. –М., 2004.-280с.
8. ... А.М. ... ... ... способности./
Психолингвистические проблемы семантики.- М.: Наука. 1983. -285 с.
9. Гвоздев А.Н Формирование у ребенка ... ... ... М.: АПН. ... 1949. - ... ... В. Психология раннего детства до шестилетнего возраста. ... –250 ... Leopold W.E. Speech ... of a Bilingual Child: V.2. -Evanston,
1947. -V. 3. Evanston, 1949. –P. 9-241.
12. Stampe D. The ... of phonetic ... Papers from ... regional meeting. Chicago, ... Society, 1969. 443-444рр.
13. Olmsted D.L. Out of the mouth of babies. Еarliest stages in ... The ... Mouton, ... ... Child phonology: a prosodic view. Journal ... ... The ... of ... ... of California,
Berkely, 1971
16. Hall Gas. Aspects of child life and ... N4 appleton ... ... Н. Язык ... М.: ... библиотека. 1920. --
90с.
18. Аймауытов Ж. Псиқология. - Алматы: Рауан, 1995. -312 ... ... М. ... ... Ана ... 1992. –156 бет.
20. Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. –Алматы, 1982.-247б
21. Оразбаева Ф. Тілдік ќатынас: теориясы жєне єдістемесі. –Алматы, ... ... ... Т.Т. Сөйлеу әрекеті онтогенезі: синтаксистік семантика. Док.
дис. –Алматы; 2003, -305 бет.
23. В.фонГумбольдт. О ... и ... ... ... по ... ... 1984 ... В.фон Гумбольдт. Характер языка и характер народа. ... ... ... ... ... 1985.-350 с.
25. Потебня А. ... и ... ... ,1913. -250с
26. Березин Ф.М. История лингвистических учений. ... ... ... ... ... А.А. Из ... по ... грамматике. Т1-2. М., 1959.-
288с.
28. Ломтев А.А. Общее и ... ... М., ... с.
29. ... Г.В. ... ... и объективных
факторов в языке М., 1975.-258 с.
30. Хэмп Э. ... ... ... терминалогии
М., 1964.-415 с.
31. ... Н ... ... // ... в ... М., 1938.- 235 ... Дж. Лайонз. Язык и лингвистика. -Москва, 2004. –317 с.
33. ... О ... ... языковых явлений и эксперименте в
языкознаний. –Москва: Наука, 1974. –345 с.
34. Кацнельсон.С.Д. Филология языка и речевые мышление. –Ленинград: Наука,
1972. –280 ... ... Е.С. ... ... речевой деятельности. -М.: Наука,
1986.- 250 с.
36. Акимова Е.П. Психолингвистический анализ синтаксических структур
детской речи. Автореф.дис.к.ф.н. М., 1988. – ... ... Н.А. ... компонент внутренний программ.
речевого высказывания. Авт. к.ф.н. М., 1981. –33 с.
38. ... А.А. ... ... ... ... ... к.ф.н. Ленинград., 1990.-34 с.
39. Николаенко Г.И. Онтогенез системы связей в лексике . Автореф.к.ф.н.
М., 1979. –33 ... ... Т .Т. ... ... лексикалық мағынаның дамуы
// Қазақстан мектебі.- 2003. -№ 7.25-28 б.
41. ... Т.Т. Сөз ... ... ... //
Бастауыш мектеп. –2003. -№7. -19-23 б
42. Шахнарович А.М, ... Н.М. ... ... ... ... Психолингвистический анализ семантики и
грамматики (на материале онтогенеза речи ).-М.: ... ,1990.- 326 ... Halliday M.A.K. Learning how to mean// ... of ... London: Edward Arnold, ... Richard W. Schmidt The ... ... of Language
in a child of two- and a half years. Language and Speech Vol. ... 4, ... ... Дж. С. ... ... актов
//Психолингвистика. –М.: Прогресс,1984. –354с.
46. ... Э. ... ... и символы // Психолингвистика
сборник статей.- М.: Прогресс, 1984.-354с.
47. Ingram D. ... ... and ... Action, gesture and symbol 1978 р. ... ... по возрастной психологии. под ред. Д.И.Фельдштейна.
– Москва: Институт практической психологии, 1996. –215с.
49. ... ... basis of language learning ... Journal of child ... ... ... А.Г. Развитие речи дошкольника. Познавательная активнось
в процессе освоения способов словообразования дошкольниками. -М.,
1990. ... ... Ю.М. ... ... ... М., 1996. ... Кларк Г, Кларк Е Как маленькие дети ... ... // ... ... ... Супрун А.Е К особенности порождающей языковой системы ребенка
// Психология ... ... ... 1958. ... ... О.С. Словарь лингвистических терминов. -М.,
2005.568с.
55. Фортунатов Ф.Ф. Избранные труды том-1. ... ... ... М. Ойды этно және ... тұрғысынан дәлелдеу. –
Алматы, 1971. -47б. 5-23 беттер.
57. ... Д.И, Грин Дж. ... ... ... ... - М., 1976. ... Выготский Л.С. История развития высших психических функций //
Собр.соч..В 6.мТ.3.- М., 1983. - 370 ... ... ... как ... ... - ... с.
60. Кубрякова Е.С. Данные о ... речи с ... ... // Детская речь как предмет лингвистического изучения.-
Л., 1987-263с.
61. ... Д., Грин Дж. Язык и ... ... ... ... Прогресс, 1976.- 350 с.
62. Горелов.И.И. Проблема функционального базиса речи в ... 1974. –212 ... ... Қ. ... негіздері. -А., 2002, -415 б.
64. Исенина Е.И. Первые слова в ... ... ... ... речи у ... –Саратов: Саратовский университет,1986. –214 с.
65. Сеченов.И.М. ... ... и ... –М,: ... ... –180 ... Аханов Қ. Тіл ... ... ... ... 2003 .495
б.
67. ... ... –М.: ... 1983. ... ... А.Р. Язык и ... Вопросы психологии.- Москва: Педагогика,
1974.- 312с.
69. ... Н.Ф. ... ... в ... о языке.
–М.:Флинта, Наука, 2005. –С.412
70. Alison ... Susan ... Child ... ... ... USA, ... Уфимцева А.А. Лексические значение. Принципы ... ... ... 1986. –С. ... ... И.П. ... ... трудов. -Москва, 1947.-380 с.
73. Сәтпаева Х.Қ, Нілдібаева Ж.Б, ... Ө.А. ... ... ... 1995. –385 ... ... Н.И. ... развития высшей нервной деятельности у
ребенка раннего возраста. –М.:Медгиз,1951. –263 с.
75. ... И.М. ... ... ... речи ... ... 1974. –255 ... ... Т. Т. ... ... речи ... ... ... наук. -Алма-Ата, 1988. –21с.
77. Ахутина Т.В., Наушова Т.Н. ... и ... ... речь и концепция // Психолингвистические проблемы семантики.
-М.:Наука, 1983.-285 с.
78. ... А.А ... ... ... ... –М.: ... 365 с.
79. J ohn Brannon. A ... of ... ... in ... of three-and four-year-old children// Language and Speech Vol.
11 part ... ... Т. Т. ... ... ... семантиканың
рөлі// Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2003. №7,21-25 б.
81. ... Л.С. ... ... ... ... Шахнарович А.М. Национальное и универсальное в развитии речи ... ... ... ... ... ... -М.: ... –258 с.
83. Леонтьев А.А. Психология ... ... 1974. ... ... Психолингвистический анализ языкового ... ... в ... // ... речь : ... ... -Ленинград, 1989. –321с.
85. Steven J. Reznick, Beverly A. Coldfield. Diary vs. ... ... of ... ... //Child ... ... Press.1994.465-472pp.
86. Levy E., Nelson K. Words in ... a ... approach to ... of meaning and use // Child ... ... ... 1994. 3677-389 ... Фрумкина Р.М Психолингвистика. –Москва:Центр. Академия, 2001.-258с.
88. В. фон Гумбольдт. О ... ... ... ... ... ... ... XIX и XX веков в очерках и
извлечениях.- Москва:Учпедгиз,1960, ч.1- 324с.
89. Кубрякова Е.С. ... ... в ... Язык и ... ... ... Ромметвейт Р.Слова, значения и сообщения // Психолингвистика за
рубежом.- Москва: ... ... ... П.М. Информативность, пресуппозиция и семантический выбор
в однословных ... ... ... с.
92. Пупынин Ю.А.Усвоение системы русских глагольных форм ребенком.
//Вопросы языкознания. –1996. -№3. ... David Crystal. The ... ... of language // ... ... ... ... Шахнарович А.М, Юрьева Н.М. Особенности образования производных ... ... речи // ... ... ... - М., ... Лепская Т.Т. Онтогенез речевой коммуникации. -М., 1989. –213с.
96. Сохин Ф.А. Некоторые ... ... ... грамматическим строем
языка в свете физиологического учения И.П. Павлова //Советская
педогогика. –1951. -№7. –С ... ... С.А. ... как ... ... ... ребенка. //
Детская речь : проблемы и наблюдения. -Ленинград, 1989. -150 с.
98. Благовещенский.В.А.Детская речь // ... ... ...
1886. -№3. -Т.ХVI. –С 46-49.
99. Erika Hoff – Ginsberg. Language Development. Florida Atlantic
University, 2000. -345р.
100. Богородицкий.В.А. Лекции по общему ... ... ... Нгуен Хи Кан. Процессы формирование и развитие детской речи. Aвтореф.
дис. д-ра.филол.наук. - ... –35 ... ... Е.С. ... ... ... в детской речи. Сб. науч.
тр./ Детская речь:проблемы и наблюдения/- ... ... ... Д.И, Грин Дж. Язык и ... ... ... - М., 1976. –350 с.
104. Clark Eve.V. On the pragmatic of contrast // Child ... ... p ... Рогожникова Т.М. Развитие значения полисемантического слова у ребенка.
//Психолингвистические исследования: Лексика. Фонетика. ... ... –С. ... ... Т.Н Пути ... ... языка нормальным ребенком. АПН СССР
изд. Педагогика, Москва 1974 .-№1.-С.21-28.
107. Дж. Брунер, Р. Олвер и П. ... ... ... ... ... 1971. –254 с.
108. Bloom.P. Mindreading Communication and the barnino of names for
things. Mind and language Blackweel ... LTD Vol 17 ... p. ... ... Ж. Речь и ... ... – М., 1994.-412 с.
110. Слобин Д.И ... ... ... ...... ... 1984. –С. 143-196.
111. Б.Қали±лы Қазіргі қазақ тіл . А., 2004,- 151 б.
112. Лепская Н.И. ... ... ... ... (семантика,
грамматические способы выражения).- М., 1988. –С.48-58
113. Негневицкая Е. И., ... А.М. Язык и ... ... –М.: ... 1981. –369 ... Кларк Е.В.Универсальные категории: О семантике слов-классификаторов и
значениях первых слов, усваиваемых детьми // Психолингвистика./ Cб.
статей /-Москва: Прогресс, ... ... Language and mind.New ... -Р. ... ... В.Р.О ... и речевом мышлении. -М., 1988.- 235 с.
117. Bruner J.S. The ontogenesis of speech acts. Journal of child ... ... Марр Н.Я. ... так трудно стать лингвистом-теоретиком / Избранные
работы. Т.11., 1936. –265с.
119. Столярова.И.В. Явление сверхгенерализации в речи ... ... : ... и ... -Ленинград, 1989.-254с.
120. Выготский.Л.С. Вопросы детской психологии. -Санкт-Петербург: Союз,
1997. – 214 с.
121. Леонтьев.А.А. Возникновение и первоначальное развития ... ... Ак. Наук ... 1963. –136 с.
122. Пиотровская.Л.А. Некоторые фонетические особенности речи ребенка в
области заударного вонализма. / ... речь : ... и ... 1989. – ... ... ... ... механизмов языковой
функции мозга// Вопросы языкознании. –1992.-№2. – ... ... М.Л. ... лексического и логического в детской речи ... речь и пути ее ... ... 1992. ... ... В.Д. Типы материальности у ... и ... ... обучаемости. Экспериментальное исследования. М.,
1990. -302с
126. Якобсон Р. Звуковыые законы детского языка и их место ... ... ... ... анализа языков различного строя/- М., 1972.-
232с.
127. Бутон Ш.П. Развитие ... ... - М.: ... ... ... Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. -Алматы: Санат, 1997. -256 бет.
129. Аманжолов А. Қазақ тілі ... ... ... ... ... , 2002. ... Болғанбаев Є. Қазақ тілі лексикологиясы. –Алматы: Мектеп, 1988.-258 б.
131. Аханов Қ. Қазақ тілі лексикасының мєселелері.-Алматы: Қазақтың
мемлекеттік Оқу - ... ... –91 ... ... В.А. ... языкознания. -М.: Высшая школа, 2003. –375с.
133. Қазақ тілі энциклопедиясы.-Алматы: Қазақстан даму ... ... ... ... Н.В. Опыт ... ... ... словесного
значения / Психолингвистические проблемы семантики/. –Москва, 1983.
–С.140-181.
135. Хасенов Є. Тіл білімі.- Алматы: Санат, 2003. –414 ... ... Л.А., ... ... ... ... 1988. –315
с.
137. Жарықбаев Қ. Психология. –Алматы: Мектеп, 1982. –280 бет.
138. Лурия А.Р. Развитие значение слов в ... Язык и ... 1979. ... ... А.А. Психолингвистические проблемы порождения ... ... ... ... М., 1968. – 302 ... P.Bloom. First words / How children learn the meaning of ... MA. MIT Press Ch.1. 1972. –242 ... P.M. ... Who is «Dada»?: Some aspects of the semantic and
phonological development of a child' s first words. // Language ... -1973. -Part ... ... ... ... ... ... –Алматы:
Шартарап, 2000. –239 б.
143. Кольцова.М.М. Ребенок ... ... ... ... ... ... Т. Т. Бала ... алғашқы даму сатысында. // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – 2003. -№ 7, - 38-41 б.
145. Alison Clarke Stuart, Susan ... Child ... ... ... 1987. –222 ... Шахнарович А.М. Семантика детской речи психолингвистический аспект.
Автореф. дисс. д-ра филол. наук. – М.,1985. - 39 ... ... А.Р. ... ... и ... их ... /Язык и сознание
М., 1979. -185с.
148. Раќышев А. Адам анатомиясы. – ... 2004. –432 ... Chunyn Kit. How does Lexical ... begin? A ... Cognitive science 1 (1) 1-50, 2003
150. ... Е.Г. ... в ... ... ... ... анализ понимания речевых сообщений
дошкольниками. -М., 1988. –231с.
151. Werner H., Kaplan B. Symbol ... – N.Y., 1963. –350 ... ... Т.
153. Дарвин Ч. Наблюдение над жизнью ребенка.- СПБ, 1881г, 10-22стр.
154. Овчинников В.И. Психолингвистический анализ функциональных типов
высказывании (на ... дет. ... ... ... М., 1982 с.15
155. А.Т. Қайдаров Структура односложных корней и ... в ... ... Наука, 1986. -328с
156. Аяпова Т.Т. Сөйлеу ... ... ... ролі ... тілі мен ... 2003. - №7, -45-48 ... E. Mavis ... , Ross D. Parke. Child psychology. USA, Library
of Congress Cataloging-in- Publication Date, 1986
158. Гиздатов Г.Г. ... ... в ... ... ... 1997. 176с.
159. Хасанов Ѓ.Ќ. Лексикалыќ маѓына. Орал: Аѓартушы, 2005. –146б.
160. Шафф А. Введения в ... М., ... ... А.Шыѓармалар. А., 1989
162. Лакофф Дж. Когнитивные моделирование. // Язык и интеллект. М., 1995.
163. Ќордабаев Т. Сµз жєне оныњ маѓыналары // ... тілі мен ... 1958 ... ... Р. Сµз жєне оныњ ... туралы тіл жєне єдебиет
мєселелері. ... ... ... ... ... Р. Ќазаќ тілінде сµз маѓынасыныњ кењеюі мен ... ... ... ... ... сіз ... шыѓармасын білгіњіз келе ме? ... ... ... ... ... ... ... жєне
дыбыстарды жазып, олардыњ ќандай маѓынада айтќанын кµрсетсењіз болды.
Балањыздыњ аты………….., жасы…………………….
¤зіњіздіњ аты-жµніњіз……………………………….
¦лтыњыз…………………………………………………
Єлеуметтік ... ... ... ауыл)…………………………
Байланыс телефоныњыз………………………………
Ендеше, іске сєт!
1,5-2,0-2,3 жас аралығындағы балалардың жауабы
‡лгі
Кесте 1
|Бір сөзді, екі сөзді |Қолда ... ... ... ... ... |Ныс | |
| ... | ... ма-ма |25 ... ... ... ... қолына |
| | ... ... т.б. ... |15 ... Мынау-мысық. Анасын шақырады. |
| | ... ... т.б. |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... ... сіздіњ балањыз ќаншалыќты сµйлейтінін білгіњіз келе
ме? Сіздіњ айтќаныњызды т‰сіне ме? ... ... ... мына
тµмендегі бір сµзді, екі сµзді сµйлемдерді айтады ма? Осы ... ... мына ... ... ... балањыздан естіген сµйлемдерді
белгілењіз. Егер сіздіњ балањыз тізімдегі кей ... ... ... ... ... сонда да тексеріп, сол сµйлемдерді ... ... ... ... ... Біз ... ... тіпті айтпайтын
сµйлемдерін де ќостыќ. Егер сіздіњ балањыз тізімдегі ... ... оѓан ... аты…………..,жасы……………………………
¤зіњіздіњ аты—жµніњіз………………………………………..
¦лтыњыз…………………………………………………………
Єлеуметтік жаѓдайыњыз…………………………………….
Мекен—жайыњыз (ќала,ауыл) ………………………….…..
Байланыс телефоныњыз………………………………………
Ендеше, іске сµт!
1,5-2,5-3,5 жас аралығындағы балалардың жауабы
Кесте 2
‡лгі
|Тематикалық ... бір ... ... бір ... екі, үш ... ... |екі, үш ... |сөйлемдер мағынасы |
| ... ... | ... ... ... ... Ата |А-та (әтә) |өз ... ғана ... ... |
| | ... ... ... ... Апа | | ... Әже | | ... Әке | | ... шеше | | ... Мама | | ... Папа | | ... Аға | | ... Әпке | | ... | | ... ... ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... (ш±лыќ) | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... мен ... ... сөйлеуі ... | |. ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ќатысты сµйлеуі ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... телефоны | | ... арба | | ... | | ... ќосымша айтќан сµйлемдері |
| | | ... ... ... ... ... ... |№ |Сурет |№ ... |
|1 |Ата |31 |Аю |61 ... |
|2 |Єже (апа) |32 ... |62 ... |
|3 |Єке ... |33 ... |63 ... |
|4 |Шеше ... |34 ... |64 ... |
|5 |Аѓа |35 ... |65 ... |
|6 ... |36 ... |66 |Таба |
|7 ... |37 ... ... |67 ... |
|8 |Ќыз |38 ... ... |68 ... |
|9 ... |39 |Доп |69 |Ат ... |Ќалпаќ |40 ... |70 ... ... ... |41 ... |71 ... |
|12 |Пальто |42 ... |72 ... ... ... |43 ... |73 ... ... ... |44 ... |74 ... ... ... |45 ... |75 ... ... ... |46 |Ќазан |76 ... ... ... |47 ... |77 ... ... ... |48 ... |78 ... ... ... |49 ... |79 ... ... |Ќой |50 |Маймыл |80 ... ... ... |51 ... |81 ... ... ... |Ит |52 ... |82 |Кµз ... ... |53 ... телефоны |83 |Ќол ... ... |54 ... |84 ... ... |Б±зау |55 ... |85 ... ... |Лаќ |56 ... |86 |Г‰л ... ... |57 ... |87 ... ... |Тауыќ |58 |Шар |88 ... ... ... |59 ... ... бала |89 ... |
|30 |‡йрек |60 ... |90 ... ... ... ... ... ойыншыќтар тізімі
«Ас бµлмесі» ыдыс-аяќ комлектісі
1. Ќазан
2. Таба
3. Кастрюль
4. Тарелка
5. Шанышќы
6. Ќасыќ
7. Ожау
8. Шєйнек
9. Тегеш
10. Саптыаяќ
11. Пиала
12. Газ
13. ... ... ... ... ... ... ... Т‰ркістан ќаласы, “Єлия”, “Сауле”, “Яссы”
балабаќшаларына баратын жєне жеке жан±ялардаѓы балалар тізімі
|№ |Аты-жµні ... ... ... ... ... ... Мереке |08.05.2003 ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |Ќызметкер |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... С‰ндет ... ... |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... Дина ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... ... ... ... |
| |Амантай Аружан ... ... |
| ... Диас ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Аружан ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Аќтілек |24.09.2001 ... |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... ... ... ... |
| ... Баќдаулет |31.12.2003 ... |
| ... ... ... ... |
| ... Амун ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... |22.04.2001 ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... ... ... ... |
| ... ... |08.01.2001 ... |
| ... ... ... ... |
| |Иса ... ... |Ќызметкер |
| ... ... ... ... |
| ... Єділет ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Балн±р |10.05.2001 ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Ж±лдыз |23.06.2002 ... |
| ... ... ... ... |
| |Ќ±лтаев ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| |Аюпова Салтанат ... ... |
| ... Арыс ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |Ќызметкер |
| ... ... ... ... |
| ... Асылбек |18.03.2003 ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| |Тоќсеркеев Рауан ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Айдос |27.11.2002 ... |
| ... ... ... ... |
| |Манас±лы Алмас ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Аќтолќын |18.10.2003 ... |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... ... ... |Ќызметкер |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... ... ... ... |
| ... ... |01.03.2003 ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Еркеб±лан ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... |26.04.2003 ... |
| ... ... ... ... |
| ... Жанат ... ... |
| ... ... ... |Ж±мысшы |
| ... ... ... ... |
| ... Дана |15.12.2001 ... |
| ... ... ... ... |
| ... Меруерт ... ... |
| ... ... ... |Ќызметкер |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |Ќызметкер ... ... ... ата—ана сіз балањыздыњ шыѓармасын білгіњіз келе ме? ... ... ... ... ... ... ... жєне
дыбыстарды жазып, олардыњ ќандай маѓынада айтќанын кµрсетсењіз болды.
Балањыздыњ аты………….., ... ... ... ... (ќала, ауыл)…………………………
Байланыс телефоныњыз………………………………
Ендеше, іске сєт!
1,5-2,0-2,3 жас аралығындағы балалардың жауабы
‡лгі
Кесте 1
|Бір сөзді, екі сөзді |Қолда ... ... ... ... ... |Ныс | |
| ... | ... ма-ма |25 ... ... ... Анасының қолына |
| | ... ... т.б. ... |15 ... ... ... ... |
| | ... ... т.б. |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... ата-ана сіздіњ балањыз ќаншалыќты сµйлейтінін білгіњіз ... ... ... ... ме? ... ... ... мына
тµмендегі бір сµзді, екі сµзді сµйлемдерді айтады ма? Осы ... ... мына ... ... ... ... естіген сµйлемдерді
белгілењіз. Егер сіздіњ балањыз тізімдегі кей сµйлемдерді басќаша атаса
немесе ... ... ... да ... сол ... ... айтатынын ќасына жазып ќойыњыз. Біз тізімге баланыњ тіпті айтпайтын
сµйлемдерін де ќостыќ. Егер ... ... ... сµйлемдерді айтпаса,
сіз оѓан ќынжылмањыз.
Балањыздыњ аты…………..,жасы……………………………
¤зіњіздіњ ... ... ... ………………………….…..
Байланыс телефоныњыз………………………………………
Ендеше, іске сµт!
1,5-2,5-3,5 жас ... ... ... ... ... бір ... |Баланың бір сөзді, екі, үш сөзді |
|сөздіктер |екі, үш ... ... ... |
| ... айтуы | ... ... ... ... Ата |А-та (әтә) |өз ... ғана ... атасының |
| | ... ... ... ... Апа | | ... Әже | | ... Әке | | ... шеше | | ... Мама | | ... Папа | | ... Аға | | ... Әпке | | ... | | ... ... ... сөйлеуі ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... мен ... ... сөйлеуі ... | |. ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ќатысты сµйлеуі ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ќ±стары | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ойыншықтар | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... | | ... арба | | ... | | ... ... ... сµйлемдері |
| | | ... ... ... ... ... ... |№ ... |№ ... |
|1 |Ата |31 |Аю |61 ... |
|2 |Єже (апа) |32 ... |62 ... |
|3 |Єке ... |33 ... |63 ... |
|4 ... ... |34 ... |64 ... |
|5 |Аѓа |35 ... |65 ... |
|6 ... |36 ... |66 ... |
|7 ... |37 |Ауыр машина |67 ... |
|8 |Ќыз |38 ... ... |68 ... |
|9 ... |39 |Доп |69 |Ат ... ... |40 ... |70 ... |
|11 |Ќ±лаќшын |41 ... |71 ... ... ... |42 ... |72 ... ... |Етік |43 ... |73 ... ... ... |44 ... |74 ... ... ... |45 ... |75 ... ... |Бєтењке |46 ... |76 ... ... |Ќолѓап |47 ... |77 ... ... ... |48 ... |78 ... ... ... |49 ... |79 ... |
|20 |Ќой |50 ... |80 ... ... ... |51 ... |81 ... ... ... |Ит |52 ... |82 |Кµз ... ... |53 ... ... |83 |Ќол ... ... |54 ... |84 ... ... ... |55 ... |85 ... |
|26 |Лаќ |56 ... |86 |Г‰л ... ... |57 ... |87 ... ... ... |58 |Шар |88 ... ... ... |59 ... ... бала |89 ... |
|30 |‡йрек |60 ... |90 ... ... ... ... ... ... тізімі
«Ас бµлмесі» ыдыс-аяќ комлектісі
17. Ќазан
18. Таба
19. Кастрюль
20. Тарелка
21. Шанышќы
22. Ќасыќ
23. Ожау
24. Шєйнек
25. Тегеш
26. ... ... ... ... ... ... Тоњазытќыш
ÎЭкспериментте ќолданылѓан ойыншыќтар тізімі
Г.Г.Гиздатов сµйлеу єрекеті когнитивті моделін филогенезде ќарастара
отырып сµйлеу єрекеті онтогенезіндегі ... ... ... типтегі
иерархиялыќ бірізді ќ±рылымын ±сынады [158,31]
Жүргізілген эксперимент материалдарын ... ... ... Жоғарыда көрсетілгендей жұмыс мақсаты баланың сөз ... ... ... және сөз ... ... оның әрбір сөйлемінде
бағаланып отырылды.
Кесте 1де баланың бір сөзді сөйлемдеріндегі сөз мағынасына мән бере ... ... сөз ... ... ... ... ... жасдық:
-әр бір сөзді сөйлемдегі сөз мағынасы 1-4 мағынадан тұрады
- балалардың берген бір сөзді сөйлемі қосылып бір мағына береді. Сол ... сөз ... кең ... ... келеді.
Кесте 2де балалардың жас ерекшелігіне қарай екіге топтастырдық. Сауалнама
2А 1,5-2,5 жас ... ... 2Б 2,5-3,5 жас ... ... ... 5 тематикалық сөздікті құрайтын 72 сөзден тұрады.
Сауалнама 2А нәтижесі ... ... 72 ... 59 атаған, бірақ 59 сөздің
15ін бір сөзбен ... ... яғни ... бір ... сүйене
отырып бір сөзді сөйлеммен берген.
Сауалнама 2Б нәтижесі бойынша 72 сөздің ... ... ... ... ... Заттың аталуы заттың 5түрлі сипатын қамтығаны кесте 4 те
берілген. Екі сауалнама мазмұнындағы ... ... ... өсуіне,
жыныс айырмашылығына, қабілеттілігіне жалпы когнитивті дамуына ... ... 9 ... ... мойын, саусаќ, ќас, тіл, µрік, ... ... ) ... бала оны ... µмірде жиі кездеспеген
ќолданбайды.
Ойлау мен сөйлеудің негізгі бірлігі сөздің ішкі ... оның ... ... сөзге берген мына бір ой тұжырымы айқындайды: “Само слово
представляет собой живое единства звука и ... и ... в ... ... клеточка в самом простом виде все основные свойства присущие речевому
мышлению в ... [2,14]. ... ... пен сөз ... ... емес деп ... ... емес, өйткені мағынадан айрылған дыбыс
адам баласының сөйлеуіне тән өзіндік мағынасынан айрылады. 69 ... ... ... полисемиялыќ ќ±былыс ретінде ќарастыру (Г. Пауль, В. Вундт,
Г.Шпербер, Г. Стерн, А.А. ... ... ... ... ... оныњ ... ... ж‰йесін аныќтау
(У.Гуденаф, Л. Ельмслев, Катц, М.Матью), сµз ... ... ... ХХ ѓ. 50ж. ... алды (Т. ... И. ... А ... А.Лурия, В.Г. Гак, А. Залевская, С. Г. Ахметова) 79
беттен ќырќылып алынды.
. Сµз ... ... ... ол ... ... деген. Б±л ќ±былыстыњ
екі жаѓы жєне талќылануы Л.С. Выготский ењбегінде берілген. ... ... ... ... ... ... ... номинативті
ќызметініњ дамуы ж‰ріп отырады, екіншіден,. Неге жєне ќалай? №143,4 бет дис-
њ 83 бетінен ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 162 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Грамматикалық мағына және оның түрлері11 бет
Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдері35 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Абылай ханның тарих сахнасына шығуы16 бет
Адам онтогенезінің қауіпті кезеңдері, тератогенезді факторлар14 бет
Адамның шығуы мен қалыптасуы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь