Әңгімелеу мәтінінің тілдік-стилистикалық сипаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І Тарау. Әңгімелеу мәтінін зерттеудің теориялық мәселелері ... ... ...

І.1. Мәтінді зерттеудің жалпы теориялық мәселелері (қысқаша шолу) ... .
І.2. Мәтінді зерттеудің психолингвистикалық мәні ... ... ... ... ... ... ...
І.3. Мәтіннің ақпараттық мазмұны. Әңгімелеу мәтінінің ақпараттық.мазмұндық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І.4. Композициялық.сөйлеу формалары. Әңгімелеудің өзге мәтін түрлерімен арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ Тарау. Әңгімелеу мәтінінің тілдік.стилистикалық сипаты ... ... ...

ІІ.1. Әңгімелеу мәтінінің тілдік.құрылымдық ерекшелігі ... ... ... ... ... .
ІІ.2. Әңгімелеу мәтінінің тақырыптық.мағыналық түрлері ... ... ... ... ...
ІІ.3. Әңгімелеу мәтінінің композициялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ..
ІІ.4. Әңгімелеу мәтінінің стилистикалық ұйымдасу ерекшелігі ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Сөйлеудегі «жанды тілдің» өзіне тән болмысы мен табиғатын зерттеудің өзектілігі мен қажеттілігі күн санап артып келеді. Себебі шынайы тіл ол қолданыстағы, қоғамдық өмірдің барлық саласына белсене араласқан, қоғамдық қарым-қатынас барысында сұрыпталған, шыңдалған, қалыптасқан, сол қатынас нәтижесінде өмір сүруге бейімдеген тіл болып табылады. Шынайы тіл тілдік қарым-қатынастың барлық түрлері арқылы жүзеге аса алатын, эмоциялық көңіл-күй сезімдер, ақиқат өмір туралы ақпарат бере алатын тіл болып табылады. «Тілдің міндеті – ақылдың аңдауын аңдағанынша, қиялдың меңзеуін меңзегенінше, көңілдің түюін түйгенінше айтуға жарау» (А.Байтұрсынұлы). Тілдің мұндай қызметтері туралы ақпараттың барлығы мәтін бойында жинақталған. Мәтін – сөйлеу барысында қалыптасып, сұрыпталған, тұрақталған айрықша типтік сигналдардың жиынтығы болып табылады. Оған айрықша форма мен композиция, құрылым тән болып келеді. Адамзат баласы мәтіннің өзіне тән болмыс-қасиетін зерттеуге сан ғасырлардан бері ұмтылып келе жатса да, оның бүгінгі күн талабынан зерттеуді қажет етіп жатқан тұстары әлі де көп. Оның қазақ мәтіні табиғатын танып-білуде айрықша маңыздылығын көруге болады. Бұл бағытта жаңадан қалыптаса бастаған қазақ мәтіні лингвистикасы жас болса да біраз тәжірибе жинақтады. Ол еңбектер қазақ тіл білімінде соңғы он жылдағы зерттеулерді қамтиды. Мәтін мәселелері Р.Сыздық, М.Закиев, Т.Қордабаев, Б.Шалабай, С.Құнанбаева, С.Мұстафина, Ж.Жақыпов, С.Мұсаев, А.Жұбанов, М.Серғалиев, Б.Мүсірепова, А.Таусоғарова, Б.Райымбекова, Ф.Жақсыбаева, Ж.Қайшығұлова, З.Ерназарова, О.Бүркіт, Г.Әзімжанова, Г.Смағұлова, Д.Әлкебаева, М.Ахметова т.б. ғалымдардың зерттеулерінде қазақ мәтіні мәселелері сөз болды. Қазіргі ғылымның тоғысқан, жаңа ғылымдардың пайда болып жатқан кезеңінде қазақ мәтіні лингвистикасы мәселелерін жан-жақты зерттеу аса қажет. Ол өз кезегінде психолингвистикалық, этнолингвистикалық, когнитивтік, прагматикалық, компаративтік, әлеуметтік лингвистикалық, тілдік-мәдени, мәтінді оқытуға қатысты зерттеулерге тірек болатыны анық.
Мәтін лингвистикасында зерттеуді аса қажет ететін маңызды мәселелердің бірі - әңгімелеу мәтінінің тілдік және стилистикалық ерекшелігі мәселелесі жатады. Әңгімелеу – тұтасым, байласым және мағыналық аяқталғандық, ақпарат беру категорияларына ие композициялық-сөйлеу формаларының бірі болып табылады. Шығарма мазмұнын құраушы бірлік ретінде әңгімелеу мәтіні өз бойына қатысымдық, логика-семантикалық, психолингвистикалық, құрылымдық-композициялық қасиет-сапаларды бойына сақтаған категория болып есептеледі. Әңгімелеу мәтінінің өзіне тән табиғаты жалпы мәтін мәселелері аясында айтылып жүргенмен, арнайы зерттеу нысанына айнала қойған жоқ. Осы орайда зерттеу жұмысының қажеттілігі және өзектілігі көрінеді. Зерттеу тақырыбының өзектілігі, сонымен қатар, әңгімелеу мәтінінің көркем прозалық шығармалардағы қолданысын, стилистикасын зерттеуге бағытталуымен ерекшеленеді.
1. Соссюр де Ф. Труды по языкознанию. –М.: Прогресс, 1977. – 695 б.
2. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. –М.:Наука, 1981. -139 с.
3. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Алматы, Атамұра, 2003. -208б.
4. Брандес М.П. Стилистический анализ (на материале немецкого языка). –М.: Высшая школа, 1971.-190с.
5. М.П.Брандес. Стилистика немецкого языка. М., 1981.
6. Гришина О.Н. Проблемы контекстно-вариативного членения текста в стиле языка художественной и научной прозы // Функциональные стили и преподавание иностранных языко. –М.: 1982.
7. Сыздықова Р. Шалабай Б. Әділова А. Көркем тексті лингвистикалық талдау. –А, 2002. -184б.
8. Крохалева Л.С. Описание как единица текста в функционально-коммуникативном аспекте (на материале англоязычной научной и художественной прозы): Автореф.дисс...кандфило.наук. Минск, 1986
9. Балақаев М. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркес імен жай сөйлем синтаксисі. Оқулық. –Алматы: Санат, 1997. 240б.
10. Пфютце М. Заметки об участии некоторых грамматических средств в построении текста//Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск ҮІІІ. Лингвистика текста. –М: Прогресс, 1978.
11. Шайкевич А.Я. Введение в лингвистику. М, 2005. 400б.
12. Зиганов М.А. Как запоминать на сто процентов запоминать тексты. М, 2007. 272с.
13. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. Алматы, 2005. 440б.
14. Казарин Ю.В. Филологический анализ поэтического текста. М, 2004. 432с.
15. Гойхман О.Я. надеина К.М. Речевая коммуникация. М, 2006. -272с.
16. Ковшиков В.А. Глухов В.П. Психолингвистика. Теория речевой деятельности. М, 2007. 318с.
17. Қордабаев Т.Қалиев Ғ. Жалпы тіл білімі. А, 2004. 240б.
18. Қалиев Ғ. Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. А, 2003. 242б.
19. Костомаров В.Г. Наш язык в действий. М, 2005. 287с.
20. Андреев А.Л. Художественный образ и гносеологическая специфика искусства. М, 1981. -191с.
21. Москвин В.П. Стилистика русского языка. Ростов-на-Дону, 2066. -630с.
22. Романова Н.Н. Филиппов А.В. Стилитсика и стили. М, 2006. 416с.
23. Руднев В.Н. русский язык и культура речи. М, 2006. 304с.
24. Михайлов Н.Н. Теория художественного текста. М, 2006. 224с.
25. Оразбаева Ф.О. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. А, 2000. 208б.
26. Шалабай Б. Көркем әдебиет тілі және оны мектепте оқыту. А, 1982. 84б.
27. Леонтьев А.Н. Деятельность, сознание, личность. –М.: Политиздат, 1975.
28. Леонтьев Д.А. Деятельность и потребность // Деятельностный подход в психологии: проблемы и перспективы. М.: Изд-во АПНСССР, 1990. 96-105б.
29. Лурия А.Р. Язык и сознание. М.: 1979.-319-с.
30. Налчаджян А.А. Некоторые психологические и философские проблемы интуитивного познания. М.: Мысль, 1972.-271-б.
31. Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. М.: 1963
32. Выготский Л.С. Психология искусства. М.: 1991.
33. Жинкин Н.И. Механизм речи. –М.: 1958.-370-с.
34. Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. –Алматы.: 1981.
35. Демесинова Н.Х. Синтаксическая стилистика современного казахского языка. –Алматы, 1988.
36. Балли Ш. Французская стилистика. –М.:1961.
37. Будагов Р.А. Литературные языки и языковые стили. –М.: Высш.школа, 1967.
38. Одинцов В.В. Стилистика текста. –М.: 1980.
39. Солганик Г.Я. Стилистика текста. –М.: 2000.
40. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. Л.:1981.
41. Степанов Ю. Французская стилистика. –М.:1965.
42. Долинина К.А. Стилистика французского языка. –М.:Педагогика,1978.
43. Розенталь. Русский язык. Справочник-практикум. Управление в русско языке. Практическая стилистика. М., 2005. 752б.
44. Сыздық Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. –Алматы.: Арыс, 2004.
45. Шалабаев Б. Көркем әдебиет стилисткасы. Алматы, 1997. 198б.
46. Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. Алматы, 1968.
47. Кәрімов Х. Қанатты тіл. –А.: 1995.
48. Балақаев М. Жанпейісов Е. Томанов М. Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. Алматы, 2005. -256-б.
49. Кожина М.Н. Стилистика русского языка. –М.: Просвещение, 1983. 223б.
50. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. // Сб. избр. трудов. Искусство. -М.:1979.
51. Валгина Н.С. Теория текста.М: Логос, 2003.-280-б.
52. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. –А.: 1994.
53. Бобылев Б.Г. Стилистический анализ художественного и публицистического текста. –Алматы.: Мектеп, 1987.-104-б.
54. Москальская О.И. Проблемы синтаксического описания синтаксиса. –М.: Высшая школа, 1981.-175-б.
55. Колшанский В.Г. Контекстная семантика.-М.:1980.
        
        Әңгімелеу мәтінінің тілдік-стилистикалық сипаты
(қазақ көркем прозасының материалдары бойынша)
ЖОСПАР
КІРІСПЕ --------------------------------------------------------------------
------------
І ... ... ... зерттеудің теориялық мәселелері -----------
І.1. Мәтінді зерттеудің жалпы теориялық мәселелері (қысқаша шолу) -----
І.2. Мәтінді зерттеудің психолингвистикалық мәні ---------------------------
І.3. Мәтіннің ақпараттық мазмұны. ... ... ... ... ... ... Әңгімелеудің өзге мәтін түрлерімен
арақатынасы ------------------------------------------------------------
ІІ Тарау. ... ... ... сипаты -----------
ІІ.1. Әңгімелеу мәтінінің тілдік-құрылымдық ерекшелігі ---------------------
ІІ.2. ... ... ... түрлері -------------------
ІІ.3. Әңгімелеу мәтінінің композициялық құрылымы --------------------------
ІІ.4. Әңгімелеу мәтінінің ... ... ... ... ... ... тізімі ----------------------------------------------
---
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Сөйлеудегі «жанды тілдің» ... ... мен ... зерттеудің өзектілігі мен қажеттілігі күн санап артып
келеді. Себебі шынайы тіл ол қолданыстағы, қоғамдық ... ... ... ... ... ... барысында сұрыпталған, шыңдалған,
қалыптасқан, сол қатынас нәтижесінде өмір сүруге ... тіл ... ... тіл ... қарым-қатынастың барлық түрлері арқылы жүзеге
аса алатын, эмоциялық көңіл-күй сезімдер, ... өмір ... ... ... тіл ... ... ... міндеті – ақылдың аңдауын аңдағанынша,
қиялдың меңзеуін ... ... ... ... ... жарау»
(А.Байтұрсынұлы). Тілдің мұндай қызметтері туралы ақпараттың барлығы ... ... ... – сөйлеу барысында қалыптасып, сұрыпталған,
тұрақталған ... ... ... ... болып табылады. Оған
айрықша форма мен композиция, ... тән ... ... ... баласы
мәтіннің өзіне тән болмыс-қасиетін зерттеуге сан ғасырлардан бері ... ... да, оның ... күн ... зерттеуді қажет етіп жатқан
тұстары әлі де көп. Оның қазақ мәтіні ... ... ... көруге болады. Бұл бағытта жаңадан қалыптаса бастаған қазақ
мәтіні лингвистикасы жас болса да ... ... ... Ол ... тіл ... ... он ... зерттеулерді қамтиды. Мәтін мәселелері
Р.Сыздық, М.Закиев, ... ... ... С.Мұстафина,
Ж.Жақыпов, С.Мұсаев, А.Жұбанов, М.Серғалиев, Б.Мүсірепова, А.Таусоғарова,
Б.Райымбекова, Ф.Жақсыбаева, Ж.Қайшығұлова, З.Ерназарова, ... ... ... ... т.б. ... қазақ мәтіні мәселелері сөз болды. ... ... жаңа ... ... болып жатқан кезеңінде қазақ ... ... ... зерттеу аса қажет. Ол өз ... ... ... ... ... ... тілдік-мәдени, мәтінді оқытуға
қатысты зерттеулерге тірек болатыны анық.
Мәтін ... ... аса ... ... ... бірі - ... мәтінінің тілдік және стилистикалық
ерекшелігі мәселелесі жатады. Әңгімелеу – ... ... және ... ... беру ... ие ... бірі ... табылады. Шығарма мазмұнын құраушы бірлік ... ... өз ... қатысымдық, логика-семантикалық,
психолингвистикалық, ... ... ... категория болып есептеледі. Әңгімелеу мәтінінің өзіне тән ... ... ... ... ... жүргенмен, арнайы зерттеу нысанына
айнала қойған жоқ. Осы орайда зерттеу ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі, сонымен қатар,
әңгімелеу ... ... ... ... ... зерттеуге бағытталуымен ерекшеленеді. Әңгімелеу мәтінінің
сөйлеу композициясы тұтастығындағы қызметі мен ... асу ... ... болып табылады.
Аталған мәселелер қазақ мәтін теориясының толыға түсуіне үлес қосады.
Зерттеудің мақсаты көркем мәтін мазмұнын құраушы ... ... ... ... құрылымдық-стилистикалық ерекшелігін анықтау
болып табылады. Осыған ... ... ... өз ... ... ... көздеді:
- әңгімелеу мәтінін зерттеуге тірек болатын теориялық тұғырларды
анықтау;
- мәтіннің ... ... және ... ... ала ... ... мәтінінің тұтас мәтін жүйесіндегі
орнын және ... ... ... ... ... ... ... көркем шығармадағы ақпараттық-мазмұндық,
композициялық және стилистикалық ... ... ... ... ... көркем шығармадағы мағыналық-тақырыптық түрлерін
анықтап, олардың лексика-семантикалық сипатын айқындау;
- әңгімелеу мәтінінің тілдік-құрылымдық ерекшелігін анықтау.
Зерттеудің нысанына қазақ көркем ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Жұмыста мәтін лингвистикасына арналған
зерттеулердегі ой-пікірлерді түсіндіру, ... ... ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Зерттеу материалдары ретінде 3000-ға жуық монологтық сөйлеу ... ... және өзге ... ... «аралас» қолданылған
түрде көркем шығармалардан алынды.
Зерттеу жұмысының ... ... ХХ ... ... ... көрнекті өкілдерінің шығармалары алынды.
Зерттеудің теориялық-әдістанымдық негізін мәтін лингвистикасы, мәтін
стилистикасы мен ... ... тіл ... мәселелерін зерттеуші А. Байтұрсынұлы, В.В. Виноградов, В.В.
Одинцов, М.П. Брандес, И.Р. Гальперин, Г.Я. ... О.А. ... ... Г.А. ... Л.С. ... М.М. ... М. ... Е.А. Реферовская, И.Я. Чернухина, М.П. Брандес, О.Н. ... ... С. ... М. Балақаев, Ә.Т. Қайдар, Р. Сыздық, Т. Қордабаев,
Е.Н. Жанпейісов, Т.С. Сайрамбаев, С.С. ... Б. ... ... С.С. ... З.Ш. ... Г.М. ... Ж.Т. ... қазақ және шетел тіл білімі ғалымдарының мәтін теориясына, мәтіннің
психологиясына, сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... ... ... айтқан ой-пікірлері құрайды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері.
- қазақ тіл білімінде арнайы зерттеу нысаны болмаған ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
қарастырылды;
- әңгімелеудің көркем шығарма мәтінін құраушы бірлік болып ... ... ... ... екендігі дәлелденді;
- әңгімелеу мәтіні ақпараттық-мазмұндық жағынан белгілі бір ... бар, ... ... ... және композициялық
ерекшелігі, өзге ... ... ... ... түрі ... ... ... әңгімелеу мәтінінің композициялық ерекшелігі және олардың қызметі
анықталды;
- әңгімелеу мәтінінің ... ... ... көркем шығарманың
стилистикалық композициясын, эстетикалық тұтастығын жасауға қатысы
талданды;
- әңгімелеу мәтінінің субъективтік және объективтік уақытқа ... ... ... теориялық мәні. Мәтіннің бір түрі әңгімелеуді зерттеу
барысында алынған нәтижелер мен ... ... ... ... ... ерекшелігін тануда, оның өзге мәтін түрлерінен (ойталқы,
суреттеу) тілдік-стилистикалық ... ... және ... лингвистикасы мәселелерінің толығуына үлес қосады. Сонымен бірге
қазақ мәтінін оқытудың лингвистикалық-теориялық ... ... ... ... ... Жоғары оқу орындарының филология
факультеттерінде мәтін лингвистикасы, стилистика, тіл білімінің салаларын
(фонетика, ... ... ... ... ... стилистикасы,
прагмастилистика, функционалды грамматика, тіл мәдениеті, көркем ... ... ... ... дәрістерде және арнайы курстарда
қосымша құрал ретінде пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
- КСФ - әңгімелеу мәтіні – ... ... ... мезгілін,
мекенін көрсете мазмұндауға құрылатын мәтіннің түрі;
- әңгімелеу мәтіні құрамындағы сөйлем-айтылымдар негізінен тізбектік,
сонымен қатар, параллельдік ... ... ... ... ... синтаксистік байланысу тәсілдері негізінде
жасалады;
- әңгімелеу мәтінінің композициялық құрылымы ... тән ... ... ... ... ... бөліктерінен
тұрып, аңдату бөлігінің қимыл мәнді, ... ... ... мәнді
мағыналық түрлері ажыратылады; әңгімелеу мәтінінің аңдату бөлігі мен
мазмұндау ... ... ... ... ... себеп-салдарлық логика-семантикалық қатынас
түрлері болады;
- әңгімелеу мәтінінің оқиғаның дамуының объективтік, субъективтік
уақытқа қатыстылығына қарай ... ... ... ... ... болады;
- әңгімелеу мәтіні мәтінтүзуші бірлік ... ... ... ... композициясын жасауға
қатысып, стилистикалық қызмет атқарады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. ... ... мен ... « », « », « » ... ... баспаларда 6-мақала түрінде жарияланды.
Жұмыстың құрылымы. ... ... екі ... және
қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында ... ... ... ... ... тізімі берілді.
І Тарау. Әңгімелеу мәтінін зерттеудің теориялық ... ... ... жалпы теориялық мәселелері (қысқаша шолу)
Қазіргі кезде тілдік ғылыми ой-сананың дамуында ... бірі ... ... ... қалыптасқандығы байқалады. Олар: экспансионизм
(бірнеше ғылымдардың тоғысуы арқылы жаңа «қосарланған» ғылымдардың пайда
болуы), антропоцентризм («тілдегі ... ... ... ... ... ... қолданыс барысындағы мағынасын зерттеуге
бағытталған) және экспланатарлық. (Э.Д. Сүлейменова. 3-4-беттен)
Мәтін лингвистикасы интегративтік ... даму ... ... ... ... орын ... ... таңдағы тілдік зерттеулер тек бір ғана саланың ... ... өз ... және ... басқа пәндердің ғылыми жетістіктеріне
сүйенеді. Соның ішінде мәтін ... тек ... ... ұғым
емес, ол жан-жақты талдауды қажет ететін көп қырлы күрделі ұғым.
Мәтін лингвистикасы ХХ ... ... ... қалыптасып,
бүгінде өзінің дұрыс даму жолына түскен жеке сала ... ... ... ... ... ... бір белестен хабар береді. Сондай-ақ,
ол әлемдік ... ... ... ең ... ... ... ... өріс алуына себепкер болатын тікелей шындық
қалпында қабылданады. Әдіснамалық ... ... ... тұратын тілдің коммуникативтік іс-әрекет концепциясы адамзат
танымындағы осы маңызды фактор қызметін атқарады, бұл ... әр ... ... ... ... ... жүргізіп,
жүйелік қаңқасын жобалауға итермелейді. Мәтін лингвистикасы «тілді ... ... ... ретінде қарастырудың бірізді-логикалық дамуының
нәтижесі» болып табылады.
Мәтін лингвистикасы мәселелері қазақ тілі ... ... ... ... ... ... М.Закиев, Т.Қордабаев, Б.Шалабай,
С.Құнанбаева, С.Мұстафина, А.Таусоғарова, Б.Райымбекова, ... ... ... ... ... ... қазақ ғалымдарыны зерттеу еңбектерінде мәтін мәселелері әр қырынан
қарастырылды. Дегенмен, мәтінді зерттеу мәселесінде әлі де зерттеуді қажет
ететін ... бар. ... бірі - ... ... және оның ... табиғаты мәселесі болып отыр.
Әңгімелеу мәтіні бұған дейін ... ... ... ... ... ... ... келгенмен, арнайы зерттеу нысанына
әлі айнала қойған жоқ.
Жалпы мәтін – адамзаттың тілдік қарым-қатынасындағы ... ... ... ... ... ... Мәселе төңірегіндегі қарқынды
да жемісті ізденістер дәстүрлі тілдік лингвистикадағы ... ... ... ... ... стилъдер саласында жүйелі сипат алып келеді.
Мұны сан ... ... мен ... ... мен тұжырымдамаларды
тірек ететін ғалым-мамандардың тақырып ... ... ... ... еңбектерінен, монографиялар мен ғылыми-танымдық
мақалалардан, оқу құралдарының ... ... ... ... ... ... ... мен симпозиумдардың өткізіліп жатқанынан
бағалауға болады. Тіл зерттеушілерінің мәтін ... ... ... ... тілдік сана мәселесіне деген ықыласын аңдатады. Мұның
астарында ... ... мен ... ... ... ашу, тану ниеті
жатқаны жасырын емес. Себебі, әрбір мәтінде тілдік жүйеден хабары ... ... ... орын ... табиғатына деген қызығушылықтың кездейсоқтық еместігін
дәлелдейтін факторлар баршылық: тілдің ... тіл ... ... қарағанда, өте ауқымды да салмақты ... ... ... ... ... табылатынын түсіндіруге деген
талпыныс, мәтін арқылы жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... айланысын зерттеп тануға деген ... ... ... ... жанды әрі сан қырлы болып келетін тіл болмысын ашуға,
оның заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... зертте пәні ретінде оның басты әрекетінің бірі – мәтінді ұйымдастыру
қызметіне тоқталудың ... ... - өте ... де ... толы ... ... ... ұйымдасуына негіз болатын – оның композициялық-құрылымдық
формалары. Композициялық құрылымдық ...... ... ... ... баяндалатын мәселе, көрініс түрлі мағлұматтар осы
формалардың өзара құрылымдық-мағыналық ... ... Бұл ... көркем әдебиет мәтіндеріне тікелей қатысты.
Көтеріліп отырған өзекті мәселе туралы көрнекті ғалым М.М. Бахтиннің
«Текст естъ как ... ... ... ... и
является той непосредственной действителъностъю, из которой толъко и могут
исходитъ эти дисциплины» деген пікірі бүгінде мәтін ... ... жаңа ... ... жол ... ... бола алды. (201-беттен.
Бахтин М.М. Проблема текста в лингвистике, филолгии и ... ... –В кн. ... ... творчества. М., 1979). Бұл пікірді неміс
ғалымы З.И.Шмидт те ... ... ... ең ... құрылымдық тұтасқан,
базалық категория екендігін айтады. (Бахтин М.М. ... ... ... ... ... де ... ... мен омега екендігін
баяндайтын тұжырымдамаларды келтіруге болады. ... 371-б). ... ... ең ... ... сөз ... сөйлем емес – мәтін болып
табылады. Тек мәтіннің өзі ғана ... ... ... ... тұтастық
құрайды.
Мәтін теориясы саласында елеулі ... етіп келе ... ... ... ... де ... ... ғалымдарының мәтін туралы
тұжырымдарына негіз болып жүр. «Қазіргі ... ... ... ... қалыптасып үлгерді, бұл лингвистикалық сала тілдік зерттеулер
ішіндегі аса үлкен екпінмен дамып, ... айта ... ... жатқан ғылыми майдан. Ол лингвистика мәселелерінің диапазондық
аумағын кеңейте отырып, барлық лингвистикалық идеялардың - ... ... ... ой-пікірлердің басын қосады. Тіл білімінің бұл саласы болашақ
лингвистикалық ізденістерге бағдар бола алады» ... ... ... ... даму бағыт-бағдарын дәл сипаттайды ... ... тіл ... тіл ... жалпы мазмұндық аспектісі әр
түрлі бағытта қарастырылады. Мәселен, В.В. ... Л.В. ... ... С.Д. ... еңбектерінде тіл шынайы
практикалық сана ретінде қарастырылады, тілдің ... ... ... ... сөз болды. Сол кездің өзінде аталған
ғалымдар мәтін ұғымы туралы ... ... ... ... ашып ... Мұны ... негіздемесіндегі үш жақты
жүйенің тілдік материал ұғымына сүйенетін дискриптивистердің пікірлерінен
байқауға болады.
Мәтін ... өз ... ... тілдік пәндермен
байланысып, өзара сабақтасып жатады. Соның ішіндегі, ғылымда жиі айтылып,
әдістанымдық, теориялық ... ... ... алып келе ...... мен ... ... саласының объектісі,
зерттеу пәні – мәиін ... ... ... ... беру ... Функционалдық лингвистиканың лингвостилистикадағы ең маңызды
тараулардың бірі екені белгілі. Екінші жағынан, мәтіндердің типін ... ... ... ... ... мәтін лингвистикасының
жетекші бөлімі болып таблады. Сондықтан мәтін ... ... ... обсерваториясы әрдайым бір арнаға ... ... ... ... бірі ... ... құрамдарының зерттелуін атауға болады, яғни әр ... ... ... ... ... және оның сөйлеу әрекеті кезіндегі жүзеге асырылуын қарастырылуы.
Бұл ... ... мен ... ... ... ... тіл білімінде стилистика мен мәтін лингавистикасының өзара
байланысы изоляцияланбаған ... ... ... ... ... ... ... байқалады (Гальперин И.Р. Проблемы лингвистики
// Новое в зарубежной длингвистике, Вып ІХ. М, 1980. ... Э. ... и ... 1977. ... ... ... ... даму бағыты ретінде қалыптасып
келе жатқан бірнеше ағымды атауға ... ... ... ... пен ... байланыстылық болып табылатын, ең
жоғары жүйе ретіндегі мәтіндік зерттеулер.
2. Мәтін типологиясын коммуникативтік көрсеткіштері және ... ... ... ... құрастыру.
3. Мәтінді құрайтын бірліктерді қарастыру.
4. Ерекше мәтіндік атегорияларды анықтау.
5. Мәтін әсерінен болатын тілдік бірліктердің сапалық ... ... әр ... ... ... Фразааралық байланыстар мен қарым-қатынастарды зерттеу.
Мәтін лингвистикасындағы өзге салалар туралы Қ.С.Қашқынбаева неміс
лингвисті П.Хартманның ... ... ... алға ... ... ... ... нақты мәтін лингвистикасы;
3) мәтін типологияларының лингвистикасы (209беттен)
Ал, белгілі неміс ғалымы Э.Косериудің пайымдауына сүйенсек, ... ... ... ... ... ... қатар тұратын негізгі үш
бағыттың бірі болып ... ... Э. ... ... ...... ... Серия литературы и языка, 1977, № 6. 17
бет). Ол жеке дербес тіл білімінің ... ... жаңа ғана ... ... ... ... тілдік мәселелерінің ауқымдылығы ... ... ... ... иық ... алады.
Мәтін лингвистикасы мәтіннің түрлі ... ... ... З.Я. Тураева оның қазірде белгілі болған мынадай түрлерін
көрсетеді:
1) онтологиялық ...... өмір сүру ... оның ... ... сөйлеу тәсілінен айырмашылығы;
2) гносеологиялық аспект – мәтіндегі объективті шындықтың көріну
сипаты, көркем мәтін жағдайында – ... ... ... ... ... жеке лингвистикалық сипат – мәтінді тілдік рәсімдеу сипаты;
4) психологиялық аспект – қабылдау сипаты;
5) прагматикалық аспект – мәтін авторының ... ... ... ... деген қаарым-қатынасының сипаты (Тураева З.Я.
Лингвистика текста. М.: Просвещение, 1986. 8-бет).
Әрбір ... ... ... отырып, төмендегідей тұжырым
жасауға болады:
1. Мәтінді жоғарғы дәрежелік деңгей ретінде ... тану – ... ... ... ерекшеленетін, күрделі тұтасқан құрылымдық-
семантикалық бірлік ... ... ... ... бұл ... ... ... жақтан аяқталған тұтас ой,
логикалық, грамматикалық және семантикалық байланысқа ... бір ... ... ... ... ... базасын құрайтын сыртқы
және ішкі құрылымдық қарым-қатынастарды бақылау – зерттеудегі ең ... бірі ... ... ... ... ... өзіндегі қайшылықтар мен
үздіксіз байқалып ... ... ... ... қиыншылықтар мен
кедергілердің бары екенін алға тартады. Дегенмен, аталған бағытта ... ... ... де жоқ ... Тіл ... бүгінгі күнге дейін
ертегілер, балладалар, лирикалық өлеңдер мен мифтер, детективтер, қысқа
газет ... ... ... ... ... ... жасалған.
Бір ғана функционалдық стилъге жататын мәтіндердің типіне сипаттама
жасаумен қатар, мәтін ... ... ... да өлшемдері бар екені
байқалады. Мәселен, Г.В. Ейгер, В.Л. Юхт мәтін ... ... ... жолды нұсқайды:
1) біріншісі мәтіндегі өзара үйлесімділіктің типіне сипаттама ... ... ... ... мен ... ... ... бағытталған мәтін элементтерінің өзара байланысына
негізделеді.
2) екіншісі структурализмнің негізін қалаушы Р. Л. Якобсон ұсынған
сөйлеу ... ... ... ... ... ... жіберушінің, таратушының бағыттауына қарай
мәтіннің жекелік немесе ұжымдық сипатын ... ... Жеке ... ... ... ... ... Ал ұжымдық мәтіндердің
қатарына ғылыми проза, ресми іскери сөйлеу мәтіндері кіргізіледі.
Мәтін түрлерін зерттеуде әсіресе көркем мәтінді ... ... ... келеді. Көркем мәтін өзінің сан алуын, көп қырлы қасиете ... пен ... ... ... кең ... ... түзілуі – бұл күрделі психологиялық, физиологиялық үдеріс.
Мәтінді ... де, ... да ... белгілі бір біліктіліктерді талап
ететін шығармашылық үдеріс. Оқырманның мәтінді түсіне отырып қабылдауы әр
түрлі танымдық деңгейде жүзеге асады. ... ... әрі ... әрі көркем
нысанға айналдыруға болады. Көркем ... ... ... ... ... ... процесті зерттеп, мәтінтанушы «автордың ерік-
танымына» бағынбай, ондағы ... ... мен ... ... ... ... ... тырысады. Ал көркем мәтін ретінде қабылдауда оқырманның авторға
деген сенімі жоғары болады да, ол автордың ... ... ... ... ... ... ... еріп отырады. Көркем мәтінді ғылыми әрі
көркем құбылыс ... ... оның ... ... ... мен ... ... айрықша болуына, оның қызметіне ... ...... ... және оны ... оқырман, оны талдаушы
мәтінтанушы тұрғысынан келгендегі ... ... ... ерекшелігіне
байланысты болып табылады. Көркем мәтіннің ... ... ... сан ... қасиет-сапасын тану тек қана тіл туралы білімдермен
шектелмейтіні анық.
Көркем мәтін көркем әдеби ... ... ... ол ең ... ... ... болып есептеледі. Әдебиет өнердің бір ... ... ... ... да, сөз өнері ретінде тіл ғылымының
да қызықты таным нысанына ... ... ... ... мәтінді танудың
негізгі үш қыры туралы сөз қозғауға болады:
-әдебиет теориясы тұрғысынан;
-өнертану тұрғысынан;
-тіл ... ... әр қыры өз ... ... ... ... әр
бағытта жүзеге асады. Н.Н. Михайлов қазіргі көркем ... ... осы ... үш ... ... ... дамып қалыптасқандығын айтады.
Олардың қатарына мыналарды жатқызады:
-тарихи-әлеуметтік;
-мәдени-психологиялық;
-формализм;
-семиотикалық;
-құрылымдық;
-когнитивтік;
-лингвистикалық [24-беттен. Н.Н. Михайлов].
Көркем мәтінді әдеби тұрғыдан талдау оның «әдеби» қырларын зерттеуге
арналып, оны ... ... ... ... ... ретінде тарихи-
әлеуметтік бағыт танылады. Бұл бағыттың ... ... ... ... ... ... және ... әдеби жанрда көрініс тапты, көркем
мәтін оқырманның қоғамдық санасын қалыптастыруға ... әсер етті ... ... назар аударады (В.Г. Белинский, Н.Г. Чернышевский, ... т.б.). ... ... мәдени-психологиялық бағыты бойынша, көркем
мәтінді зерттеуде оның ... ... ... енді оның жеке
тұлғасы, оның өмірі мен тәжірибесі, шығармашылығындағы ... ... ... ... Бұл ... зерттеулер негізінен 1920 жылдары Англияда
жүргізіліп, басты өкілдері ретінде Ф.Р. ... У. ... А. ... ... ... ... қазіргі көркем сөз теориясының
мәдени-психологиялық ... ... Бұл ... ... ... ... ... Әдеби герменевтикада көркем мәтіннің
«оқырманмен» қабылдануы қарастырылады да мәтінді түсінудің, ... ... ... ... ... ... анықталатын
ұлттық психологиялық ерекшеліктерге қатысты сұрақтар зерттелінеді.
Келесі әдеби бағыт – формализм бағыты көркем мәтіннің әлеуметтік ... ... ... гөрі оның формалық ұйымдасу ерекшелігіне
баса ... ... ... ... В.Б. ... Ю.Н. ... ... З.Қабдолдың зерттеулерінде ырғақ, өлшем, өлең
техникасы мәселелері жан-жақты қарастырылды. ... ... ... бағытта тілдік узустағы фонема, морфема, сөз, сөйлемге
дейінгі тілдік таңбалардың нақты көркем мәтіндегі ... ... Ол, ең ... ... ... ... ... тіл таңбалары
әр мәтінде әр түрлі болып келеді және ол ... ... ... таңбалар
сияқты тұйықталған жүйе емес, өзгермелі, эстетикалық бейімделген ашық жүйе
деп көрсетеді. Семиотикалық зерттеулердің ... ... ... ... ... ғана емес, өнердің барлық түрінде орын ... Ол ... ... ... ... барлық көркем мәтінді талдауға негіз болатын
құрылымдық универсалдарды анықтауға тырысты. ... ... ... ... ... когнитивті бағытта да қарастырылады. Оның
басты мақсаты мәтіннің жасалу табиғаты мен қабылдану ... ... ... ... Ал ... бағыт мәтін мазмұнындағы бір-
бірімен иерархиялық тұтастықта байланысқан көп деңгейлі тілдік таңбаларды
зерттейді. Фонема, ... ... ... ... қатарында мәтіннің
зерттеле бастауы сәл кейін қолға алынып, мәтін лингвистикасы кеш қалыптаса
бастады. ... ... ... оның ... мен композициясы,
композициялық-сөйлеу формаларының зерттелуі кең көлемде зерттелінуде.
Мәтін лингвистикасымен бірге ... ... ... да ... ... ... стилистикасында
стильдің жасалуына әсер ететін мәтіндегі барлық ... ... ... анықталып, «адресант»-автордың тілдік ... ... ... мен ... ... ... ... мәселелері негізінен И.В. ... және ... ... ... ... Прагмастилистика
стилистиканың жаңа бағыты ретінде дискурс пен мәтіннің ... ... ... ... ... стилистикалық сипаты мен мазмұнын зерттеуді өз
нысанына алады. Ғылыми ... ... ... ... ... болса,
мәтін шығарманың жазбаша түрдегі сипаты деп көрсетіледі және екеуі ... ... ... нысанын құрайды делінеді. Дискурс пен
мәтін қатысымдық, тілдік ... ... ... ... ... ... ... табылады, сондықтан
мәтіннің мағыналық-ақпараттық мазмұнын тану стилистика мен прагматикалық
мақсатты бірлікте ала отырып ... ғана ... ... ... ... ... ғылым саласы бола
отырып, ол тіл ғылымының басқа салалараынан ... ... ... ... ... тигізеді. Прагмалингвистика ақиқатқа
негізделген коммуникация бағытында ... ... ... оқып ... ... тұлғалардың нақтылы
сөйлеу ситуацияларында вербальды және ... емес ... ... ... ... алысып, ой бөлісуге үйретеді. Реалды ақиқатқа
құралған өмір ... адам ... ... таңбалар арқылы өзінің
ой-пікірін тыңдаушыларына немесе оқырманына ... ... ... ... одан ... ... ... Ч.Стивенсон,
Р.Стольникер, Ф.Кифер, ... ... ... т.б.
прагматика теориясын одан ары дамытып, көп ... ... ... және ... ... ... ... түрлі деңгейлерін ғана қарастырмайды, сөйлдеу қарым-қатынасының барлық
параметрін қарастырады, таңба мен оны ... адам ... ... ... негізгі формасы – ... пен ... ... ... ... тану әрі ... тіліндегі
дискурс пен мәтіннің мазмұндық-ақпараттық мәнін ашу үшін, ... ... ... мен ... болмысын айтушы мен тыңдаушының қарым-
қатынасы арқылы тану стилистиканың жаңа бағытының ... ... ... ... ... адамның коммуникативтік іс-әрекетінің ауызша
(дискурс), жазбаша (мәтін) екі формасын қарастырады. ... ... ... ... ... проблемаларға ортақ бола отыврып, күрделі
айырмашылықтармен ажыратылатын ... да ... ... ... теориясы мен мәтін теориясы прагмалингвистикалық зерттеудің негізгі
мақсатын айқындайды. Сондықтан прагмалингвисттика ... ... ... ... ... өз ... ... тіл ғылымында прагматика мәселесіне көңіл бөлініп, оған қатысты
зерттеу еңбектері жазылуда. ... ... ... ... ... «Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық
негіздері» деген еңбегі жатады. ... ... мен ... ... ... ... дейді: «Прагматиканы динамикадағы
мәтін – дискурсты оны дүниеге келтіруші адаммен байланыстыратын ғылым ... ... ... ... ... еңбектерде көркем мәтіннің нақты жанрларын
зерттеудің теориялық мәселелері қарастырылуда. Ю.В. Казарин өлең ... ... және ... ... -құрылымдық және құрылымдық-
мазмұндық талдау, психолингвистика, ... ... ... ... ... ала ... ... көркем мәтіндерді
филологиялық талдаудың ерекшеліктерін анықтайды.
Филологиялық талдауда ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық мәтіннің
графика, ырғақ, дикция, ішкі қимыл (жест) секілді дискурстық бірліктерін,
ондағы фоносемантикалық құбылыстарды, тілдің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен
жолдарын көрсетеді. Н.С. Гумилев поэтикалық мәтіндерді ... ... ... ... баса ... ... [Н.С.Гумилев Н.С.].
Түрлі ғылыми білімдердің бірігуі нәтижесінда көркем мәтінді зерттеудің
шеңбері мен әдіс-тәсілдері күннен күнге кеңейіп ... ... ... ... ... жаңа ... ... бір саласы
ретінде текстофоносемантика аталып жүр. Бұл салада поэтикалық мәтіндегі
вербалды бірліктерді фоносемантикалық тұрғыдан ... сол ... ... ... ... ... берілген поэтикалық мағынаны ұғындыру,
түсіндіру көзделеді.
В.Г. Костомаров мәтінді конструктивтік-стильдік ... ... ... ... ... стилистикасында тілдің ашық жүйе
ретінде ұйымдасатындығына сүйене келіп, В.Г. ... ... мен ... ... ... ... әдіс, конструктивтік-стильдік вектор
концепциясы тұрғысынан түсіндіреді. Тілдік және тілдік емес ... ... ... ... векторлық өрісті құрайды, ал мәтін
стилистикасы көптеген ... ... өмір ... ... векторлық
кеңістігі болып есептеледі. Осылайша, стиль құбылысының мәнін айқындауда
лексика-грамматикалық ерекшеліктерден гөрі, бұл жағдайда ... және ... тану ... ... ... ... әдебиет стилистикасы аясында көркем мәтіндерді танудың,
зерттеудің қырларымен бірге талдаудың ұстанымдары мен ... де ... ... үстіндегі мәселе болып ... ... ... ... ... ... мәтін тілін зерттеудегі негізгі мақсат – көркем
туындының бейнелі құрылымының өзіндік ... ашу, ... ... ... ... ... көрсету. Ал олардың алғышарттарына
мыналар жатады:
1) көркем шығарманың мазмұн мен формасын (тілін) ... ... ... ... өзара және басқа компоненттерімен байланыс, қарым-
қатынасын ескеру;
3) бейнеленетін мазмұнға автор қатынасын ескеру;
4) шығарманың ... ... ... ... мазмұнға автор қатынасын ескеру;
6) ғылыми дамудың жаңа бағыт-бағдарларына ... ... ... ... ... ... ... әдіс, құрылымдық
және статистикалық әдіс түрлері белгілі. Бұл әдістердің бірін көп ... аз ... ... ... етіп, қалғандарын көмекші етіп – барлығын
да қолдануға болады.
Көркем мәтінді зерттеудің, ... ... мен ... ... әрі ... және ... әдебиеттің өзіндік
ерекшелігіне байланысты. Көркем әдебиетте өмір және басқа да ... ... ... ... ... алып қарастырылады.
Сондықтан ондағы негізгі орталық тұлға – адам және оның күйініш-сүйініші
болып табылады. ... өнер ... ... ... мәні де ... ... көңіл-күй ерекше мәнге ие. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... алға жетелеп
отырғанмен, ол нақты ғылыми ұғымдардың, ақиқаттың табиғатына жат ... Ал ... ...... ең ... ... ... мазмұнымен біте қайнасып жатады. Көркем әдебиет ... ... ... ... қана ... ол сол ... өз ... эстетикалық
ықпал етеді. Оның негізінде, сонымен бірге, көркем әдебиеттің әрі қоғамдық,
әрі қатысымдық қызметі жатыр. ... ... ... ... ... ... бағытталуын, жанама түрде жүзеге асатын автор мен оқырман
арасындағы қарым-қатынасты, бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелері туралы сөз
қозғағанда, ондағы көркем образ бен ... ... ... ... негіздерін ескеру өте маңызды. ... ... оның ... ... ... бейне және оның типтері, ғылым
мен ... ... ... және ... ... интуитивтік бейнелер,
«көркемдік модель» (ғаламның екінші модельдік жүйесін ... ... және ... ... концепциясы» т.б. көркем ... ... ... ... ... оны зерттеудің
негізіне қаланады.
Көркем шығарманы көркем әдебиет стилистикасының басты нысаны ретінде
қарастырғанда оның мынадай ерекшеліктері ескеріледі:
1) қатысымдық және ... ... ... ... ... ... автордың дара стилі, мәнері;
5) автор бейнесінің болуы және оның шығарма стиліне әсері;
6) ... ... ... әсері (Розенталь. 356-б).
Көркем мәтінді көркем әдебиет стилистикасы тұрғысынан ... ... ... ... өте ... ... ... поэзия жанрындағы
шығармаларды зерттеудің негізгі өлшемдері мен компоненттерін білу ... ... ... мен ... ... жүйелі жүргізуде
басшылыққа алынады.
Мәтін құрылымы мен жүйесі күрделі. Оған тұтастық, типологиялық,
стилистикалық ... ... ... ... ... сөйлемдер, лексика грамматикалық конструкциялар, ... ... ... ... ... сияқты қасиеттер
тән. Ол көптеген ... ... ... ... ... ... психолингвистика, сөйлеу әрекетінің теориясы, когнитивтік
лингвистика, дискурстық лингвистика т.б. ... ... ... бола ... ... ... ... бір мазмұнды беру, жеткізуде
қарым қатынас процесінде қолданылатын күрделі ... ... ... ... стилистикасы біріншіден, көркем ... ... ... тілін терең әрі толық түсінуге көмектеседі.
Екіншіден, мәтінді құрудың ... ... ... ... ... отырып,
тілдік мәдени бірліктер мен дағдыларды жетілдіруге, дамытуға көмектеседі.
Ол үшін мәтінді талдаудың методологиялық ... мен ... білу ... ... ... ... тілдік шығарманың
басты идеясын, негізгі ойды терең түсіне білуге үйретуі керек. Көптеген
ғалымдардың ... ... ... ... талдаудың методологиялық
негізі деп мазмұн мен форманың диалектикалық байланысын аламыз.
Мұндағы айтылып отырған мәселе форманың мазмұнды болуы және мазмұнның
өзіне сай ... ... ... мәселеге стилисткалық талдау жасай келе, біз ... яғни ... ... ... ... байланысты мәтінді
стилистикалық талдау әдістемесінің ... ... ... талдаудың тілдік деректерді тізерлеп теруге емес, олардың
ұйымдасуы, байланысы және бір бірімен қатынасын анықтауға ... ... ... ... тек ... ... көрсеткіші ғана емес, оның
арнайы ұйымдасқан шығарма, ал оның арғы жағында адам ... ... ... ... тіл стилистикасы тұрғысынан қарастырғанда
мәтін неден жасалған деген ... ... ... тиіс.
Ал сөйлеу стилистикасы тұрғысынан қарастырғанда мәтін қалай жасалған
деген сұраққа жауап іздейді.
Мұндай ... ... ... ... ... бұл ... ... қаңқасы. Оны ұстайтын негізгі қаңқа.
Мәтіннің ... ... және ... ... ... ... ... Композиция белгілі бір мағыналы элементтердің жүйелі
ұйымдасуы, топтасуы.
Кез келген сөйлеушінің ойы, ... ... оның өз ... ... тілдік материалды тиімді, түсінікті, анық, көркем етіп
ұйымдастыра алуымен танылады. Міне, осы ... ... ... келіп шығады. Мәтіннің қалай берілгендігін қалайша көркем,
анық, ... ... ... мәтін композициясын анықтау ... ... ... табылады.
Бұл міндетті жүзеге асыру үшін мәтін стилистикасы ... ... ... ... ... ... және ... түрлерін сөйлеу тіліндегі тілдік
бірліктердің ... ену ... мен ... ... Осылайша, мәтін стилистикасы тілдің статикалық емес, динамикалық
күйін зерттеуге бағытталады. Тілдің динамикалық күйін зерттеу ... ... ... ... тіл ... тілімен айтқанда, мына қырынан танылады:
«...это практическое ... ... ... изучается в сфере речевой
деятельности, где на ... план ... ... ... ... и его ... в ... видах речи, что создает возможность
построить стилистику речи на ... ... форм ... ... ... 1963. ... ... дейін негізінен ... және ... ... ... ... ... ... аудартып келді.
Текстологтар негізінен, ерте кезеңдердегі мәтіндерді әдеби тұрғыдан
зерттеумен ... ... ... ... ... лексикалық,
грамматикалық элементтерінің стилисткалық, экспрессивтік әсерін зерттеумен
шектелді. Олар, әсіресе, дайын мәтіндерді қарастырды. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... ... нысанынан
тыс қалып қойды.
Орыс ғалымы И.Р. Гальперин «Текст как ... ... атты ... ... ... әрі көп қырлы, көп қабатты
құбылыс ретінде қарастыра отырып, оған мынадай анықтама береді: ... ... ... ... ... ... в виде письменного документа. В ... в ... с ... ... ... ... из
названия (загаловка) и рядом особых едеиниц (СФЕ) ... ... ... ... ... ... ... определенную целенаправленность» (Гальперин, 1981. 18 беттен).
А. Леонтьев мәтінді қолданымдағы аяқталған сөйлеу ... ... ... ортақ мағына бойынша тұтасқан сөйлемдердің тобы
немесе «словесная ткань». Ол тұтастық ең жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ол ... мен ... жағынан
аяқталған болып табылады. Тұтастық дегеніміз тек ... ... ғана ... ... ... ... құрылым тән болады да,
оның құрамындағы бөлшектер функционалдық құрылымды жүзеге асыруда әрқайсысы
өзінше қызмет етеді.
Мәтін жарыққа ауызша ... ... ... ... Бұл екі
форманың екеуі де мәтінге тән ішкі ... ие, ... ... ... ... ... мақсаты бар, біреуге
бағытталған ... ... ... табылады.
Мәтінді функционалдық категория ретінде қарастыратын болсақ, ол ең
алдымен ең жоғары қарым-қатынас жасау ... ... ... Ол
қатысымдық-функционалды элементтердің бірлігінен ... ... ... сөйлесім жағдайына сай жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ал сөйлеу әрекетін құраушы
компоненттерге субъект, объект, ... ... ... асу ... ... мен ... және оның ... болады. Сөйлеу әрекетінің осы
компоненттері ... ... ... қызмет атқарады.
Мәтіннің микро және макросемантикасы, микро және макроқұрылымы болады.
Мәтіннің семантикасы ондағы берілген ақпараттың қытысымдық мақсат-міндетіне
байланысты анықталады, ал ... ... оның ... ... ... мен ... құрудағы заңдылықтары арқылы көрінеді.
Мәтінтанушы ғалымдардың зерттеулерінде функционалдық мәтін түрлерінің
барлығына тән мынадай ерекшеліктер бары көрсетіледі:
-тұтастық және
-байланыстылық (Гальперин, 1981);
-аяқталғандық (Колшанский Г.В. 1990; ... Н.А. 1983. ... ... ... Т.В. 1982. );
-прагматикалылық (Гальперин, 1981).
Тілдегі жалпы мәтіннің табиғатына тән бұл қасиет-сапалар ... ... ... да тән ... келеді. Айырмашылығы – прозалық және
поэтикалық ... ... ... эстетикалық қызметі жүзеге
асып, оның көркемдік болмысы ерекше мәнге ие болады.
Дегенмен, мәтін табиғатына тән ... ... ... ... ... да жоқ ... Болотнова бұл көрсетілген белгілердің тым шартты екендігін
айтады және оған ... ... мына ... салыстырады: 1) интеграция –
когезия – байланыстылық – ретроспекция – ... 2) ... ...... – прагматикалылық; 3) тұтастық – контекстік-
мағыналық аяқталғандық – ... ... Н.С. 1992. с ... ол ... ... мен қасиет-сапаларын анықтау мәелесі әлі де
толық шешімін таппағандығын айтады.
Соңғы кездері мәтінтану теориясында мәтіннің типі мен ... ... оның ... ... ... деген талпыныс белең алып
отыр. Мәтіннің ... ... ... ... Н.С.Болотнова
мыналарды жатқызады: коммуникативтілік, концептуалдылық, прагматикалылық,
ақпараттылық, құрылымдық, интегративтілік, ... ... ... ... ... ... модальдылық,
экспрессивтілік, эмотивтілік, проспективтілік, ретроспективтілік ... 1999, 31-37). ... ... белгілердің парадигмасы оның
сапаларының иерархиясын көрсетеді ... ... Бұл ... кез ... функционалды мәтін түріне тән қасиеттер
болып есептеледі және оның квантитативті, кволитивті және ... ... ... ... тән ... ... ... универсалды категорияларының негізіне тұтастық (мазмұны межесі)
және байланыстылық (тұрпат ... ... олар ... ... қатынаста болады» деген тұжырым жасайды (Бабенко ... И.Е., ... Ю.В. 2000, ... ... Л.Г. ... ... мынадай категориялардың маңыздылығын атап көрсетеді: тұтастық, ол мәтін
мағынасының ... ... ... ... ... ... аяқталғандық, хронотопа т.б. категориялар
арқылы ... ... ... ... ... антропоцентристік сипаты, диалогтық сипаты; көркем мәтіннің ішкі
және сыртқы формаларының бірлігі; мазмұн толықтығы және ... ... ... ... қасиетіне қарай прагматикалылығы,
концептуалды болуы, бейнелілігі); түсіндірілуі (сонда, 55-64 беттен)
Жалпы мәтін құрылымын анықтауда мазмұн мен ... ... ... пікірлер де бар. В.В. Одинцов мәтін құрылымы ... мен ... ... тұратын жүйе ретінде қарастыра келіп, бұл категориялардың
компоненттерін былайша көрсетеді:
мазмұн категориясы: тақырып пен материалдан ... ... ... ... ... материал сюжетке негізделеді, идея мен сюжеттің
бірлігі болғанда ғана мәтіннің мазмұны аяқталған сипат алады.
форма категориясы: композициясы мен тілі кез ... ... ... ол ... ... ... бір тілдік тәсілге негізделіп, тәсіл
мен сюжеттің бірлігі ... ғана ... ... ... ... ... мен ... біріктіретін аралық ұғымдардың қатарына сюжетті
жатқызады. [В.В.Одинцов. 42б.]:
Бұл көрсетілген категориялар мен белгілер көркем мәтінге де тән ... ... ... ... функционалды-эстетикалық жүйе ретінде
көркемдік ерекшеліктерге ие. Көркем ... ... ... ... ... ... ... – графикалық,
прасодикалық (музыкалдылығы), фонетикалық және дискурстық ... ... ... т.б.) ... ... түрде ұйымдасады. Көркем шығарма
мәтіндерінің ішінде прозалық мәтіннің өзіндік ерекшелігі оны ... ... анық ... ... мен ... мәтіндерді
оппозициялық талдау А.Н. Веселовский (Язык поэзии и язык ... 1997), ... (1989. ... ... (1998. 51б), ... ... ... Веселовский поэзия мен прозаның айырмашылығын анықтауды олардың
мазмұндық ерекшеліктерін басшылыққа ала отырып, олардың арасындағы алшақтық
стилистикасында, бейнелілігінде және ... деп ... ... тілі ... ... ... ал проза бір кездері поэзия тілінде
айтылған, айтылатын шығармаларды жазады» (сонда – 109б)
А.А. ... ... және ... ... ... ... ала ... мынадай байламға келеді: «прозалық ойлау
көркем образсыз-ақ көрінетін сөз мағыналары арқылы ... ... ... ... ... ал ... – ол тавтология немесе тавтологияға ... (1989. 234б). ... ... пайымдауынша, поэзиялық
мәтіндегі поэтикалық ойлау көркем бейнелі ... ... ... тура ... келеді (сөз бен мағынаның математикалық тепе-теңдігі болады).
Б.В. Томашевский өлең мен прозаның арасындағы ... ... ... ... өлең сөз ... ... бөлшектерден тұрады, ал проза тұтас
болып келеді;
2) өлең сөз іштей ырғаққа бағынады, ал ... ... жоқ ... ... ... ... ... эстетикалық қасиеті поэтикалық
мәдениет аясында қалыптаса алды. Проза – поэзияға қарағанда көп кейін пайда
болған» ... 1998. 66б). ... ... ... ... ... қарама-
қарсы белгілі бір поэтикалық жүйе аясында пайда болды» ... ... ... ... ... мен прозаны ажыратуда олардың эстетикалық қызметті
жүзеге ... ... ... ... көруге болады.
Мәтінтанушы ғалымдардың пікірлерін жинақтай келгенде, проза мен поэзия
мәтіндерінің оппозициялық қатынасы олардың мазмұны мен тұрпаты ... ... деп ... ... Оның ... ... ... кестеден көруге болады:
|№ |Поэтикалық мәтін ... ... ... межесі |
|1 ... ... ... |Суреттеуде тура бейнелеу басым |
| ... ... | |
|2 ... фабула басым |Заттық/ деректік ... |
| | ... ... |
|3 ... түсіндіріледі |Бірмағыналы түсіндіріледі |
|4 ... ... ... ... мәтін жүйесінде мәдени, |
| ... ... ... ... және ... |
| ... бірліктер болады ... тіл ... ... |
| | ... мол |
|5 ... ... ... ... ... ... әрекеті |
| |жүйеге сай ұйымдасады ... ... ... |
|6 ... және ... ... пен өлең мәтін |
| ... ... ... ... жетімсіздігі |
| |ұйымдасады ... ... ... |
|7 ... ... ... ... біртектес және әр түрлі |
| |графикалық, дискурстық және тілдік| |
| ... ... ... болады | |
|8 ... ... ... ... ... ... ... |
| |деңгейде ... ... |
|9 ... ... ... |Мәтіннің графикалық формасы тілдік |
| |формасы шартты және ... ... ... ... ... және ... құрылады |Мүшелену және ырғақ жетімсіздігі |
| | ... ... ... ... ... саздылықы пен әуенділік |
| ... ... ... ішкі ... ... ... |
| ... пен әуенділік болады | ... ... ... ... және ... формасының прагматикалы |
| ... емес | ... ... ... жиі барады |Сөз, форма мен мағына айқын ... ... ... мен ... ... ... мен формасы |
| ... емес ... ... ... мәтіннің өзіне тән ерекшеліктерін басты назарға
ала отырып, тілге арнайы ... ... мен ... тіл» ... ... тағып,
сөздің ажарлы, келісті де ... ... ... ... ұсынды.
«Лебіз ғылымының мақсаты – асыл сөздердің асыл ... ... ... ... ... ... өнерпаздардың шығарған сөздерінің үлгі-
өнегелерімен таныстырып, сөзден шеберлер не жасағандығын, не ... ... дей ... ... ... ... қатысымдық
қырын басшылыққа алады.
Қазіргі стилистикада көркем мәтінге қатысты айтылатын «ақын тілін»
ғалым «әншейін тілге» ... алып ... ... тілі ... ... айтылған сөз; әншейін тіл ондай өң берілмей, жай айтылған сөз» ... ... ... өзге мәтіндерден ажыратудың басты критерийі ретінде
эстетикалықты алады.
А.Байтұрсынұлы шығармаларында тіл мен сөйлеу және сөз ... ... тең ... ... ... арасындағы алшақтық тіл мен
сөйлеу дихотомиясы жүйесінде түсіндіріледі. Әңгімелеу мәтінін ол ... ... ... өзге де әліптеме, байымдама түрлерімен бірге қара сөз деген
атаумен жалпылайды. Мұндағы қара ... деп ... ... ... ... барысындағы функционалды мәндегі сөзді меңзеп тұрғанын ... ... ... әуезе түрлерін анықтауда мазмұндық-құрылымдық емес,
жанрлық ұстанымды басшылыққа алатыны байқалады. Ол осы ұстанымға ... ... ... ... хат, ... мінездеме, тарих, тарихи
әңгіме деген түрлерін көрсетеді. «Әуезе әңгімесінің айтатын ... ... ... бөлінеді. Біреулері өткенді сөз қылғанда, уақыт сарынымен
айтады. Екіншілері уақыт ... ... да, ... ... ... туыс ... сөйлейді; кейбіреудің өз заманындағы болған
уақиғасын ... кей ... ... ... ... ... бір ... өмірін яки мінезін әңгіме қылғанда, бүтін жұрттың өмірін
яки мінезін әңгіме қылады» дей ... ... ... ажыратуда автор
бейнесі категориясын назардан тыс ... ... ... талдауында
көркем мәтіндегі баяншының бейнесі айтылып отырса да, ол әңгімелеу мәтінін
өзге ... ... ... ... бола ... тіл білімінде көркем мәтін мәселесіне қатысты салмақты пікір
айтқан ғалымдардың бірі ... ... ... ... ... түзу» ұғымы
аясында түсіндіреді. Текст түзі қазақ филологиясында ... ... ... екенін алға тарта отырып, оның көркем шығарма ... ... ... ... ... сөз болуға тиіс мәселе ... ... ... ... түзу ... «поэтикалық контекстпен» түсіндіреді.
«Поэтикалық контекст көркем шығармадағы сөздердің бір-бірімен қарым-
қатынасқа түсуімен, сондай-ақ ... пен ... ... ... ... жасалады» дей келіп, оны Абай өлеңдері арқылы талдап
түсіндіреді. Ол ... ... ... ... поэтикалық мәтінге тән нақты
айырым белгілерді атап өтеді. «Текст түзілісінің бір белгісі – ... ... ... бір өлеңнің өн бойында мағыналары бірін-бірі
айқындайтын, модальдық реңктері ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің (жазушының, ақынның) айтылған ойға жағымды,
жағымсыз көзқарасын білдіретін мағыналық реңк, ол реңк жеке ... ... ... ... да ... немесе шылау, одағай, көмекші
есім, көмекші етістік, етістіктің рай тұлғалары, сын ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық құралдар
арқылы да беріледі» (Р.Сыздық. 2004. 461-беттен). Сонымен қатар, көркем
шығарма тілінің «текст ... ... ... ... рет айқын көрініс
тапқанын дәлелдей келіп, оның ... ... ... ... әр ... ... ... ұғымы - диссертант) сүйенетіндігімен
түсіндіреді. Демек, ... ... ... ... зерттеуде Р.Сыздық оны
зерттеудің ... ... ... ... ... ... мағыналық біртектестік, коммуникативтік (сөйлеуші ... ... ... прагматикалық т.б. Р.Сыздық
шығармаларын жеке дара арнайы және ... ... ... ... ... ... ... бұдан да басқа ұстанымдары мен категорияларын,
талдау, тану әдістерін анықтайтыны анық.
Қазіргі қазақ тіл білімінде көркем мәтін ... ... ... ... ... тұрғыдан кең түрде зерттеле бастады. ... ... ... ... ... ұлт, мәдениет,
психология, физиология, гносеология мәселелерінің басын біріктіретін
этнолингвистика, ... ... ... ... ... ... қарастырылуда. Көркем мәтін төңірегінде
сұрақтар мен негізгі мәселелер Қ.Ә. ... Г. ... ... Ж.Б. ... Ә.Ж. ... және т.б. ... ғалымдардың
зерттеулерінде антропологиялық парадигмалық контексте ... ... бұл ... ... ... ... ... табиғаты
қарастырылғанмен, әңгімелеу мәтіні әлі ... ... ... 1998. ... 2005, ... ... Айтпаева)
Көркем мәтіннің мазмұны мен тұрпатының құрылымдық, ... ... ... ... ... ... айналуы тілші,
әдебиетшілердің де көп уақыттан бері ... ... ... ... ... ... І. ... Ғ.Мұсабаев,
Р.Сыздық, Х.Нұрмұқанов, Е.Жанпейісов, М.Серғалиев, Х.Кәрімов, Б.Шалабай,
Б.Хасанұлы, ... ... З. ... ... ... ... А.Әділова, А.З.Салихова, Г.Әбікенова (Қ.Жұбанов,
Х.Нұрмұқанов, Е.Жанпейісов, М.Серғалиев, Х.Кәрімов, Шалабай, ... )т.б. ... ... ... ... ... ... әдебиеттің тілдік фактілері сараланды, ... ... ... эстетикалық қызметі көрсетілді. Аталған зерттеулердің
басым көпшілігіне тән басты ерекшелік – көркем мәтінді талдауда дара ... ... алуы және оны ... ... ... ... үшін ... өз түйсігі, өз көзқарасы және әлеуметтік тұрғыдан
суреттеп, сөйтіп кейіпкерлермен ... ... ... ... ... өте ... ... табылады (Т.Рақымжанов, 1997. 115-б).
Себебі «ол» арқылы суреттеу тәсілінің ... кең ... ... ... ... ... жан дүниесін, көңіл-күй құбылыстарын
бейнелеудегі мол мүмкіншілігі баяндауды ажарландыра түседі» ... ... ... бұл мәселенің стилистикалық мәні мен қызметі әлі де толық
зерттелмеді. ... ... ... ... ... ... ... да тілдік-стилистикалық табиғаты
әдебиетте толық шешімін таппаған мәселе болып табылады. Оның ... ... ... ... мен ... әлі зерттелмеуімен түсіндіруге болады. Жалпы тілді зерттеу
салаларының ... ... ... қарайтын болсақ, қазіргі тіл
білімі салаларының дамуып, қалыптасуына құрылымдық бағыттағы ... ... ... ... болады. Әңгімелеу мәтінінің табиғатын жан-
жақты тану үшін де ең ... оның ... және ... ... ... ... алу ... үлкен, кең көлемді
зерттеулерге тірек болатыны анық.
Сонымен, мәтін түрлі категориялық ... ... ... болып табылады. Мәтінтанудағы келесі бір маңызды мәселе – мәтін
құраушы бірліктер туралы ғылыми көзқарастар мен тұжырымдар ... ... ол ең ... сөйлем-айтылымдардың жиынтығы, сөйлем-
айтылымдардың мағыналық-құрылымдық байланысы нәтижесінде біріккен күрделі
синтаксистік тұтастықтардың (фразадан ... ... ... ... ... шығармаға ұласуы тұрғысынан түсіндіріледі.
Мәтіннің ең кішкене бірлігі ... ... ... ... Мәтін
бірліктері мыналардан тұрады:
1. Айтылым (сөйлем деңгейіндегі сөйлесім)
2. Фразалар тұтастығы (межфразовое единство, сверхфразовое единсто - ФЖТ)
немесе ... ... ... (КСБ) ... ... айтылымның
мағыналық және синтаксистік тұрғыдан бірлігі)
3. Үзінді-блоктар (фрагменты-блоки – жарыспалы және қатарлас байланысқан
күрделі синтаксистік бірліктердің ... ... ... ... ... ... ... отырып, бірнеше деңгейлерге бөлініп көрсетіледі:
1. Сөйлем
2. КСТ
3. Үзінді
4. Тарау
5. Бөлім
6. Шығарма (аяқталған тұтас шығарма)
Айтылым – ол сөйлеушінің ... ... сай ... бірлігі (тілде ол сөйлемге сәйкес келеді). Кез келген айтылым сөйлем
бола алады, бірақ кез келген сөйлем айтылым бола ... Бір ... ... ... ... реңк алуы мүмкін.
Мәтін бірліктері семантикалық, грамматикалық және композициялық
тұтастыққа біріккенде оның ... және ... ... Қай ... ... ... бір функционалдық-стильдік белгілерді
бойын жинақтап ұйымдасады және онда автордың да өзіндік дара ... ... ... қасиеті оның тақырыптық және стильдік белгілері
нәтижесінда жасалып, тұтас шығарма барысында сақталып отырады.
Мәтін сөйлеу бірлігі ретінде тек қана ... ... ... ... тілдік емес құралдар (интонация, ырғақ, бет-әлпет, қимыл т.б.) арқылы
да ақпаратты жеткізуге ... ... ... ... ... ... С.С. Мұстафина КСБ-
ке мынадай анықтама береді: «Фразадан жоғары тұтастық (СФЕ) - ... әрі ... ... оған ... ... ... ... тұтастығы анафоралық және есімдіктерден, етістіктердің
шақтық тұлғаларынан, ... т.б. ... Оның ... ... бір ... ... бірігуінен көрінеді» (7-беттен).
Ол қазақ ... ... ... ... ... фонетикалық,
лексикалық, грамматикалық және синтаксистік-стилистикалық құралдар ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде қарастырылды. Суреттеу мәтінінің ұйымдасту
ерекшелігін анықтай ... оның өзге ... ... ... ... ... мәтінтүзімдік ерекшелігі мен лингвистикалық
табиғатына ... ... ... жасайды. Суреттеудің тақырыптық-
мағыналық түрлерін, оның композициялық ... ... ... ... ... ... ... қолданымдық
қызметі туралы В.В.Одинцовтың, Г.Я.Солганиктің ... сөз ... ... мәтін бірліктерінің ... ... ... ғалымдардың көзқарасы мынадай түйінді
тұжырым жасайды: әңгімелеу мәтіні суреттеу, ... ... ... ... ... ... ұйымдасуы жағынан
ерекшеленетін сөйлеудің композициялық-сөйлеу формасы болып табылады. ... ... ... тірек болатын синтаксистік байланыс,
синтаксистік байланыстырушы ... мен ... ... туындайтын
синтаксистік қатынас пен тәсіл, мағыналық ерекшелік ... ... ... алады.
Әңгімелеу мәтініннің А.П. Чехов шығармаларындағы қолданысын зерттеген
Агуен Ник Ли Льен оның ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Сонымен қатар, әңгімелеу ... ... ... ... ... ретінде қайталау тәсілі
жұмсалатынын дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... тән емес, ол негізінен тізбектік байланысқа
негізделеді деген тұжырымға келген. Дегенмен, кейбір стильдік ... ... ... ... ... әлі де дәлелдеуді қажет
етеді.
Әңгімелеу, суреттеу, ... ... ... айырмашылық
«өзара типтес информациялық сигналдардың жиынтығынан» көрінетіндігін
дәлелдей келе О.Н. ... ... ... ... ақпараттың
ерекшелігіне қарай оны үшке бөледі:
1) әңгімелеу типіндегі ақпарат, ол динамикалы болады да, ... ... ... а) ... ... ә)
бейнелеуішті-динамикалы (изобразительно-динамический);
2) суреттеу типіндегі ақпарат, ол статикалы мазмұнды ақпаратты ... ... үш ... ... а) ... ә) ... (оценочно-
комментирующий); б) кіріспе-таныстыру (вводно-ознокомительный)
3) ойталқы типіндегі ақпаратқа уақыттан тыс, жалпыланған-дерексіз сипат
тән ... да, оның бір ғана түрі ...... (4-5 беттерден)
Бұл топтастырудан мәтіннің қатысымдық қасиетін басты ұстанымға алғандығы
байқалады.
Мәтін ... ... ... ... ... ... ... С.С. Құнанбаева қазақ көркем мәтініне тән ... ... ... ... ... ... темпоралдық
жағдайлардың негізгі 6 типін және 10 түрін көрсетеді. Сонымен қатар,
суреттеу мәтініндегі ... ... 3 ... 5 ... ... ... жағдайлардың 4 типін ажыратады.
Ғалым зерттеуіндегі темпоралдылық көркем мәтіндегі уақыт ... ... ... Мезгілдік мән мәтіннің барлық түрінде де
кездесед, ең көбі әңгімелеу ... ... ... ... ... ... жағдайлар болады:
1. Динамикалы прогрессивті тұтастықтар.
2. Динамикалы прогрессивті мүшелер.
3. Динамикалы регрессивті.
4. Проспективті әңгімелеу.
5. Кең ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде әңгімелеу мәтінінің тізбектеле де,
параллельдік те байланыс ... ... ... ... әңгімелеу мәтіндерінде болатын темпоралдық жағдайлар ... ... ... мен ... ... (8-беттен)
Мәтіннің функционалдық табиғатын анықтауға тіл білімінде соңғы кезде
зор мән ... ... және оның ... ... Т.М. ... «Мәтін
лингвистикасы – бұл тілдегі жеке қолданыстарды талдау емес, мәтіннің ... ... және ... ... тән ... түзуші, мәтін құраушы
жалпы заңдылықтарды табу десе, Т.В. Колшанский ...... ... өз ... ... бірлігі ретінде мәтінді ғана есептеуіміз
керек. Сөйлемді синтаксистік ... ғана ... ... деңгейінде қарау
керек, сөйлемнің нағыз коммуникациядағы орны мәтіннен төменгі деңгейде,
өйткені ... ... ... аяқталғандыққа,
тиянақтылыққа мәтін ғана ие», - дейді.
Мәтін – тілдік қарым-қатынасты іске ... ... ... әрі ... ... зерттеу тұрақты күйдегі тілді емес, «әрекетті тілді»
зерттеуден барып пайда ... ол ... ... қатысымдық-
функционалдық мақсатпен байланыстыра зерттеуден кетіп туады.
Бүгінгі күні тіл ... ... ... ... ... түрінде
жаратылыс-түзілісін және қолданысын зерттеу, мәтінге ... ... ... ... ... ... ... байланысы
қандай болатынын анықтау. Бұларды тексеру таза лингвистикалық мәселелердің
қатарына жатса, сонымен қатар мәтінді басқа ғылым салалары да өз ... ...... ... ... ... ... жүзеге асырушы құрал.
Мәтінді «әрекетегі тіл» ретінде динамикалық сипатта түсіну оны ... ... ... ... күн ... қояды. Егер мәтінді
тілдік қарым-қатынастың құралы және оның ... деп ... ол ... ... ғана ... ... десек, онда мәтіннің ұйымдасу
заңдылығын, қолдану ... ... ... ... қатысымның
шарттарынан тысқары қарауға болмайды. Демек, мәтінді зерттеу деген сөз -
сөз қатынасы үдерісімен байланысты ... ... ... ... ... ... ... элемент – бірліктердің таңдалып алынуы да, олардың
қарм-қатынасы, байланысы да және олардың белгілі бір ... ... ... ... ... орындап, қандай қатысымдық мақтас үшін
қызмет атқаратынына тікелей байланысты.
Қандай ... ... оның сөз ... ... ... ... негізгі міндеті – хабар беру, хабар
алмасу, пікір алмасуды жүзеге ... сол ... ... ... әсер ... ... туғызу. Бұл мәтін қабылдаушыға терең, толық ... ғана ... ... Ал ... ... ... қатысымдық бірлік
ретінде мағыналық-ақпарат мазмұнға ие, белгілі бір қатысымдық нақтылы шарт-
жағдайға, прагматикалық талапқа сай құрылған тіл ... ... ғана ... ... үдерісінде әрбір мәтін мағыналық-ақпараттық
мазмұнның, лексика-грамматикалық құрылымның және прагматикалық ... ... ... қызмет етеді.
Мәтіннің прагматикасы оның мағыналық-ақпараттық мазмұнымен, авторлық
интенциямен, мәтін құрудың мотивімен, мақсат-мүддесімен байланысты болумен
қатар, алдымен, қабылдануға әсер ету, оның ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігі, қарым-қатынас аумағы
сияқты мәселелермен байланысты. Өйткені ... ... ... ... құрылымын, онда қолданған тілдік құрал-
бірліктерді автор таңдап ... де, ... ... және ... ... ... жеке тәжітибесі, жалпы білім деңгейі, тілдік түйсік-
талғамы белгілі мөлшерде мәнді болады. ... ... ... ... ... бұл факторларды есепке алу арқылы мәтін мазмұнның
қалыптасуын ғана емес, алдымен, мәлімет беру, ... ... ... әсет ... ... ... тудыратын мәтіннің мағыналық-
ақпараттық мазмұны мен ... ... ... ... ашып көрсетуге болады.
Себебі, қарым-қатынас жасаудың мотиві, мақсат-мүддесі, прагматикалық
талабы, коммуниканттардың ... ... ... ... осы ... ... ... хабардың мағыналық-ақпараттық
мазмұнын анықтайды, ал ол ... ... ... құрылымда
болуын белгілеп, тілдік осы ... ... ... ету ... ... ... дүзеге асырады. Әрине, мәтіннің
пайда ... ... ... өз ... жете ме, әлде ... қалатын жағдайлар да бола ма? деген сауал тууы мүмкін.
Бұл мәселенің анықталуы ... ... ... ... қашан қабылданшы мәтінді түсініп, мәтін оған әсер етіп, оның ... ... бір ... ... ... оның реакциясын туғызғанда
ғана тілдік қарым-қатынас өз мүддесіне толық жетті ... ... Кез ... ... міндеті – прагматикалық талап-мүддені қанағаттандыру,
пікір алмасуды іске асыру арқылы коммуниканттардың дан ... әсер ... ... ... ... ... болмасын, ол бір жағынан, белгілі бір хабар-мәлімет
берумен қатар, адамның интеллектуалдық, ... жан ... ... әсер ... ... оятып, өзгертуге бағытталады. Сонымен
қатар, екінші жағынан, әрбір мәтін ... ... ... ... ... ... ... берілісі болып
табылады. Демек, мәтін ... ... ... ... ... ... іске ... отырып, ол заттық-ұғымдық, бейнелік-эстетикалық мәнді
білдіріп қана қоймай, ... ... ... да ... Тіл ... негізгі компоненті ретінде
мәтіннің прагматикалық аспектісінің маңызы, міне, осында, басқаша айтқанда,
прагматика тіл ... ... ... іске ... ... ... ... ретінде мағыналық-ақпараттық мазмұнмен, лексика-
грамматикалық құрылыммен бірлікте тығыз ... ... ... ... ... қарауға болмайды.
І.2. Мәтінді зерттеудің психолингвистикалық ерекшелігі
«Ана тілі – алдымен психолингвистикалық құбылыс. Сондай-ақ, ана ... ... ... ... жағрафиялық,
демографиялық, пәлсапалық, заңнамалық, ... ... ... ... ... ... ... беруге болады»
(Б.Хасанұлы. Тілдік қатынас негіздері. А, ҚазҚМҚыздарПИ, 2006. – 86 бет. 18-
б.). Мәтіннің психолингвистикалықтан басқа да ... ... ... үшін оның адам ... жан ... біте ... ... түсініп алу өте маңызды. Ол үшін тіл туралы ... ... ... ... ... қарастырылатын негізгі
мәселелердің қатарына
тіл мен ... мен ... ... ... ... ... ... речепроизводство
Б.Хасанұлының термині бойынша) мен сөзқабылдау және түсіну т.б. ... мен ... ... ... күнделікті өмірде ажыратыла
бермейді. Әйтсе де, ғылымда бұл екеуінің бір ұғым емес ... ... ... ... қарастыру – тілдің қолданылуына назар аудару, сондай-ақ
тіл мен сөйлеуді бір-біріне қарама-қарсы ... ... бас ... болып
саналады. Тіл мен сөйлеу туралы теория тілді зерттеуге үлкен ... ... ХХ ... ... Ф. де Соссюр бұл екі құбылыстың
алшақтығын ажыратып берген болатын. Оның ойы ... тіл – бұл ... ... ... ... құбылыс. Тіл сөйлеуге тірек
болатын жалпыланған әрі тұрақты сипат ... ... Оның ең ...... және грамматика болып табылады. Оған тән басты белгі ... ... яғни ... ... ... Осы ... ... бір ұстаным бар: әрбір ... ... тән, өзге ... ... белгілері болады. Осылайша тіл жалпыланғандықтан да
дерексіз мәнге ие болып, тек сөйлеу барысында ғана танылады. Тіл мен ... ... ... екі ... екі ... Ол тілді сөйлеу әрекетінің
бір бөлшегі ретінде қарастырды (Ф.де ... ... по ... ... Ал кез ... ... ол ... психологиясымен тығыз байланысты
жүзеге асырылатын үдеріс.
«Речью будем называть все случаи использования ... все ... ... при помощи языковых знаков. Бытовой диалог и подготовленное
выступление нна ... ... ... ... бумаги и
чтение про себя романа – акты ... То ... и ... что
сохраняется при всем разообразии речевых актов, называется языком. Язык
есть средсто, инструмент, речь – ... ... ... ... ... ... бұл ... жүзеге асқан», тілге қарағанда динамикалы,
өзгермелі, функционалды түрі болып табылады. Тілге қарағанда ол ... ие, ... ... ... кездейсоқ жүзеге асатын құбылыс. ... ... ие ... ... сол саланың да зерттеу нысанына
енеді. Соссюрдің бұл теориясы лингвистиканың, тіпті психологияның болашақта
дамуына үлкен қозғау салды.
Алайда, сөйлеу бұл ... ... ... түрі деп ... да қазіргі
уақытта тар ұғымға айналды. Себебі сөйлеу тек қана ... ғана ... ... ... ... ... жеке тұлғаның ақыл-ой, эмоционалды
құрылымдарының жүзеге ... ... ... ... ... и ... М.: ПЕР СЭ, 2004. – 256стр. – 24-б.). Ал тіл осы ... ... ... құрал секілді болады. Қазіргі уақытта белең алған осы
тұжырымдар тілді зерттеудегі антропоцентристік бағытты алдыңғы ... ... өз ... ... тек тілдің, сөйлеудің ғана
көрсеткіші деп қана ... ... ... ... ... біз осы ... ... антропоцентристік мән-маңызын
психолингвистикалық қыры тұрғысынан анықтауға тырысамыз.
«Психологтардың тілімен ... ... ...... ... бір нәтижеге жету үшін, бағыты, мақсаты бірлігі ... ... ... ... ... адам ... бір түрі
болғандықтан, оның анықтамасы да әрекетке берілген анықтамаға ұқсас. Мұнда
да алға белгілі ... ... сол ... жету үшін адам ... ... әр түрлі артикуляциялық, акустикалық әрекеттер ...... ... тілдік таңбалардың жанама қатысы ... ... ... да сөйлеу дегенді ... ... ... құралы қызметінде қолданылатын әрекет деп ... ... тіл ... 34-беттен)
Мәтін адамның сөйлеу әрекетінің тілдік көрінісі болғандықтан оны
зерттеуде адамнан тыс құбылыс ... ... ... ... жеке дара
өмір сүрмейді және оған жансыз, жасандылық тән ... ... ... ... сөздің артында сөйлеушінің психологиясы мен ... ... ... ... ... ... табиғатына тән мұндай
ерекшелікті зерттеуді мақсат етіп ... ... ... ... ... атап ... орынды.
«Психолингвистика (грек. рsyche жан, лат. lingue тіл) – ... және ... ... ... ... Психолингвистика сөйлеу
қызметінің психофизиологиялық үлгісін жасай ... оны ... ... ... ... психолингвистика зерттеу саласы
жағынан тіл біліміне, ал ... ... ... ... ... 257-б). Ал оның ... зерттеу пәні аяқталған сөйлеу әрекеті
мен оның ... ... ... асу заңдылықтары болып табылады.
Осы процесте тілдік көрініс алатын байланыстылық пен тұтастық категориялары
психолингвистикалық қырынан танылады. ... ... ... ... ... ... ... тұтастық категориясы
психолингвистиканың еншісіндегі мәселе (А.А.Леонтьев. 1976. 62-64б. ... А.А. ... бұл ... ... ... ... қазірде лингвистикалық та сипат алып үлгерді.
Бұл бағыттағы ғылыми еңбектерде бұдан басқа психолингвистиканың пәні
ретінде тағы да мыналар көрсетіледі:
-тілдің жеке ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуі мен ойлауының ... ... ... ... ... зерттейтін нысаны сөйлеу әрекетінің субъектісі
болып табылатын адам және адамдардың коммуникациясы, сонымен бірге, ... ... мен ... табиғаты, онтогенезі.
Мәтін сөйлеудің сыртқа шыққан, материалданған көрінісі. Ал сөйлеу ол
психологиялық әрекет нәтижесі болып табылатын жоғары ... ... ... ... ... көп ... көп ... құрылым мен өзге де
психикалық қызметпен тікелей байланыстағы ... жүйе тән. ... ... ... ... ... де күрделі психикалық
құрылым тән болып келеді. Ол ... ... ... ... ... грамматикалық ерекшелігінен көрінеді. Мұнымен
қатар мәтінде қарым-қатынасқа түсуші адамдар ... ... емес ... ақпараттар да беріледі.
Мәтін семантикасын психолингвистиканың нысанына айналдыру сөйлеудің
жүзеге асу тетіктерін зерттеудің бірден-бір жолы. ... ... ... ... ... ... танудың психологиялық тетіктерін
тануға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан келгенде мәтін ... үшін ... ... ... ... болып табылады.
Қазіргі лингвистикада және психолингвистикада мәтін туралы берілген
көптеген анықтамалар бар. Бірақ солардың ... И.Р. ... ... әрі ... ... ... ... ретінде бағаланады: «Текст –
это произведение речетворческого процесса, обладающее завершенностью,
объективированное в виде ... ... ... состоящее из
названия (заголовка) и ряда ... ... ... единств),
объединенных разными типами ... ... ... ... имеющее определенную направленность и прагматическую
установку» (54б. 1974ж.). Берілген бұл ... ... тән ... ... ... қызмет ерекшелігі ескерілген.
Психолигвистикалық зерттеуде мәтіннің А.А. Леонтьев айтқан
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... лингвистикалық
астарындағы оның танымдық, әрекеттік қыры алдыңғы орынға шығады.
Мәтін күрделі ... ... ... ... ие ... ... Адамның сөйлеуінің
психофизиологиялық ерекшелігі мәтінде анық ... ... да ... негізгі зерттейтін материалына айналған.
«Тіл білім терминдерінің түсіндірме ... ... ... ... және тұлғалық байланысы негізінде ... ... ... анықтама беріледі (208). Ал мәтіннің өзіне тән мәні ... ... ... болмыстың мәтінде бейнеленуі, мәтіннің түзілу
ерекшелігі, оны қабылдаудың сипаты, мәтіндегі автор мәселесі т.б. ... тіл ... ... жеке ... ... ... ... бұл берілген анықтамалар мәтіннің тілдік қырын анықтауда аса
маңызды ... ... ... бұл ... қай қайсысында да оның
тілдік құрылымы назарға алынғанын көруге болады. ... ... тек қана ... ... ... және ... ... ғана
емес, оның тілдік емес қырлары айрықша мәнге ие. А.А. Леонтьевтің айтуынша,
сөйлеуді психолингвистикалық тұрғыдан талдауда оның ... ... ... ... ... ... нысанға айналады. Мәтін қарым-қатынас
жасаудың негізгі бірлігі ретінде адамдардың ... ... ... ... ... ... ... жасалуынан әрекеттің үш фазалы құрылымнан ... ... ... ... ... ... орындаушылық сипат алуы,
бақылануы (Галунов В.И.; ... Т.М.; ... А.Н.). ... ... ... ... ... мәтін бір уақытта ақиқат өмір туралы айрықша
көп ... ... ... ... ... ... ескеруіміз керек.
Сондықтан ол рецепиент тарапынан арнайы ... ... ... ... ... ... дегеніміз, оның не мақсатта
сөйлеп жатқан коммуникативтік ойы мен ниетін көрсетеді. Сөйлеушінің ... ... ... ... ... болады да, мәтіннің мазмұны
мен құрылымының коммуникативтік-танымдық бағдарламасын айқындайды. (Доблаев
Л.И. Белянин В.П. Зимняя ... ... ... ... тікелей қатыстылығы және
сөйлеу пәнін жеткілікті ... оның ... ... ... ... ол ... мазмұннан, мазмұнның авторлық ... ... ... ... ... ... ... немесе оқиғаға
деген автордың интеллектуалдық, эмоционалдық ... ... ... ... құбылыс.
Мәтіннің жасалуының бұл 1-фазасында автордың негізгі ойын нақты әрі
түсінікті жеткізу үшін маңызды мынандай мәселелерді ескеріп, ... ... ... ... қарым-қатынас жағдайы;
-мәтіннің семантикалық жақтан айтылатын ойға байланысты толыққанды
болуы, бірақ ондағы берілген ... ... тыс көп ... ... (Белянин; Новиков А.И.)
Мәтіннің жасалуының 2-фазасында автордың негізгі ойының «тілдік
материалдануы» жүзеге асырылады. Негізгі ой ... ... ... қабық жамылуы», сонымен бірге қалыптасып, аяқталған сипат алуы
сөйлеу барысында ғана ... ... ... ... осыған
байланысты санадағы ой о бастан өзінің семантикасы жағынан оның сөйлеудегі
сипатына сәйкес келе ... Л.С. ... ... ... в
слове» деген ойының түп төркіні де осыған байланысты болса керек.
Сөйлеу әрекеті құрылымының 3-фазасында сөйлеушінің айтайын деген
негізгі ойы ... ... ... қана ... оның ... ... берілуінің де сүзгіден өтуіне мүмкіндік туады. Осы тұста
мәтіннің тақырыптық және мағыналық ... ... өте ... ... ... ассоциациялығы тіл арқылы берілген ойдың семантикалық
тұтастығына нұқсан келтіруі мүмкін. ... ... ... яғни сөйлеу
бірлігі тақырыптық, мағыналық және құрылымдық тұтастыққа, композициялық
тәртіптілікке, грамматикалық байланыстылыққа ие ... ... ... ... ... толыққанды жүзеге асады. Айтылған қасиет-сапалардың тілдік
қана емес, психологиялық та маңыздылығы бар:
|Аяқталған сөйлеу бірлігіне тән ... ... мәні ... | ... ... ... ... нұқсанын |
| ... ... ... |
| ... оңтайлы жағдай туғызады |
|Мағыналық тұтастық ... ... ... және |
| ... ... |
| ... және ... ... ... ... ... |
| ... береді. ... ... ... түсінуді, қабылдауды |
| ... ... тыс, ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... алып ... ... |
| ... ... байланыстылық |Мәтін мазмұны мен құрылымын |
| ... ... және ... |
| ... әсер ... ... кестеден мәтінге қатысты маңызды екі процестің жүзеге
асатынын көреміз. Бірінші – ... ... ... ... ... және түсінілуі (декодталу). Алғашқысы сөйлеуші немесе жазушы
автор арқылы қалыптасса, соңғысы айтылған ... ... ... асырылатын процесс болып табылады. Біріншісі психолингвистиканың
сөйлеудегі сөзөндіру үдерісі ... ... ... құраса, екіншісі
сөзқабылдау және түсіну ... ... ... ... ... үдерістердің нысанын сөйлеу әрекетінің негізгі ... ... ... ... ... сөйлеу әрекетінің аталған
аспектілерінің алғашқысы – мәтін талдаудың өлшемдері мен ... ... ... ... – оның ... және ... ... мен ... сипатын тануда басшылыққа алынады.
Мәтін талдауда басты назарға алынуы тиіс тағы бір мәселе – мәтіннен
тыс – ...... ... арқылы көрінетін психолингвистикалық модель
(Белянин, Жинкин, ... ... ... ... өмір туралы обьективтік ақпараттар орын
алады да, ол мәтіннен тыс ... ... ... ... ... ... көп ... қоршаған ортадағы өмір сол қалпында
берілмейді, ол ... тыс ... ... көзқарасы тұрғысынан, оның
«дүниетаным ракурсы» шеңбері аясында суреттеледі. Мәтіннен тыс ... ... ... ... ... ... оның жасалуына автордың
қиялы өзіндік ықпалын тигізетіні белгілі.
Мәтін астары ... ... ... ... табылады да, ол
рецепиенттің ... ... ... ... Оны ... ... арасындағы ассоциациялық байланыстың, ... ... ... іске ... ... шығармадағы
мәтін астары автордың қоршаған ортадағы болып жатқан ... өз ... ... баға бере ... ... ... автордың көзқарасы мен белгілі бір оқиға, құбылыс, кейіпкерге деген
көзқарасы мен пікірін жинақтап ... тек ... ... ... көрсетеді. Ғылыми әдебиеттерде ол ашық берілсе, көркем шығармада
ол жасырын беріледі. Ғылыми әдебиеттердегі шешім, тұжырымды ... ... ... ... ... ... өзі ... барысы автордың және оны қабылдаушының миында ... ... ... ... ми ... ... шығуы, мидағы үдерісін зерттеуге
1861 жылы алғаш ... ... Осы жылы П. ... ... ... ... ... қабатындағы үшінші маңдай қыртыстарының артқы жағында жүзеге асатындығы
туралы пікір ... ... 1873 жылы ... ... сол жақ қабатынының
жоғары самай бөлігін сенсорлы сөйлеу қызметімен байланыстырып қарастырды.
Бұл жаңалықтар сөйлеу ... қай жақ ... және ... ... асады, ми
зақымданған жағдайда ол адамның сөйлеуіне қалай әсер етеді ... ... де ... зерттей түсуге түрткі болды.
Бұл саладағы қарқынды зерттеулерге қарамастан, сөйлеудің жүзеге ... ... ... тыңғылықты нәтиже бермеді.
Сөйлеудің мида жүзеге асуы туралы теориялар алғашқы кезде, яғни ХІХ
ғасырдың екінші ... ... әрі аса ... ... ... қарым-қатынас жасаудың аса маңызды құралы, ... ... және ... ... түрі ... ... Оны
айтушы бар және қабылдаушы субъект бар.
Бір ... ... тән ... ...... ... ... болып, ішкі сөйлеу алқабы арқылы сөйлеу схемаларына кодталатын
ойдан тұрады. Ол ... ... ... ... ... ... жағынан, импрессивті сөйлеу бөгде адамның сөзін қабылдау және оны
талдап ... ... ... ... жақтарын аршып алу және оны
ішкі сөйлеу алқабы арқылы астарлы мән қоса ... ... ... ... бұл жүзеге асу тетігі сөйлесім ... ... ... Бұл өте ... ... ... ... анық.
Сөйлеу әрекетінің қарым-қатынас жасаудың ... ... ... оның тек бар жақ қана қыры, себебі мұнымен қоса сөйлеу ... ... ... ... де ... ... ... болып
табылады.
Сөз және сөйлем арқылы сөйлеуде келіп түсетін ақпаратты әрі талдау
және топтастыру ... ... ... ... ... мен ... Сондықтан сөйлеу қатынас жасау құралы бола тұра, бір мезгілде
дерексіздендіру және топтастыру ... ... ... ... ... қызметін жүзеге асырушы тетік, әрі категориялық ... ... кез ... аяқталған мәтін сөйлеу бірлігі ... тек ... ... көрінісі ғана болып қоймайды, ол ... ... ... ойлауды жүзеге асыру құралы болып табылады.
Сөйлеудің мида жүзеге ... да ... ... бар ... соңғы
кездегі ғылыми зерттеулерде айтылып жүр. Сол сияқты суреттеу, әңгімелеу,
ойталқы мәтіндерінің де мидағы болмысы ... ... деп ... ... зерттеулерге сүйенетін болсақ, сырттан келетін кез келген
ақпарат мида түрлі формадағы сигналдар ... М.А. ... ... ... ... мен «черная шляпа» сөз тіркестерінің мидағы
сигналдық таңбасы екі ... ... ... серая шляпа Ә) ... ... ... ... ... бағыттағы
зерттеулерден де көруге болады. Мысалы, В.Синельниковтың зерттеулерінде
жекіру, ... ... ... ... ... кәдімгі судың
құрылымының қаншалықты ... ... ... Сол ... ... ... ... да суға түрліше әсер ... ... Егер ... миын «су» сияқты сезімтал құбылыс дейтін болсақ,
онда кез ... ... ... әсер мида ... ... ... ... Дәл осылай әңгімелеу, суреттеу, ... ... ... ... ... ... ... эксперимент арқылы
дәлелдеу мәтінді зерттеудегі күн тәртібінде тұрған мәселе деп ... ... ... ету ... оның ... қыры мен ... ... байланыстары мен қатынастары негізінде әрі ... да ... ... ... сол ... жүзеге асырып тұрған адамның ой дәрежесі
мен даму деңгейі, бімі мен ... ... ... аясы мен ... рухани құндылықтарының құрылымы мен жүйесін толық ... ... ... ... ... ... ... осындай болжамдар
жасауға жетелейді. Дегенмен, кейбір ғалымдардың пайымдауынша, қазіргі бұл
бағыттағы зерттеулердің басты кемшілігі «зерттеліп ... ... ... ... қызметі мен болмысын танып-білу, Л.Щерба
ұсынған «лингвистикалық эксперимент» жүргізу дерлік ... ... ... текстерді, яғни жазушы адамның санасынан әбден сұрыпталып барып,
түсірген моделі ғана талданып, зерттеулерде карточкалардың саны ғана ... ... ... ... қатысты айтылған бұл
пікір оның психолингвистикалық және нейролингвистикалық ... ... ... ... ... ... тілде таңбаланғанға дейінгі оның
санада ұйымдасу ... мен ... оның ... ... ... тіл
арқылы сана болмысын тану, жеке санада (гендерлік және индивидуалды
тұрғыда) ... тіл ... ... ... сөзінің санадағы уақыт
пен кеңістікке қатысын психолигвистикалық, нейролингвистикалық тұрғыдан кең
түрде зерттеу қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелері болып табылады.
Мәтіннің декодталу ерекшелігі ... сөз ... ... ... қай ... ... ... өзекті
мәселелердің бірі. Ол туралы А.Р. Лурия былай дейді: «…лобные доли мозга
совершенно ... для ... ... и требующих активной работы
высказываний; поражение ... ... ... не ... ... слов и ... ... делает малодоступным понимание
сложных форм развернутой речи и тем ... ... ... ... декодирование сложных речевых конструкций заменяется у больных
с выраженным лобным синдромом либо ... ... не ... из ... либо ... смысловыми стереотипами. ... ... 5-е ... М.: ... ... ... 2006. -384
стр. Глава Ү . Речь 294-301б). Демек мәтіннің психологиялық ... алу тек қана ... үшін ... ... ... ... да
медициналық ғылымдардың дамуы үшін өте маңызды.
Мәтіннің психологиялық мән-маңызын ... ... ... ... Себебі біздің алдымызға қойып отырған мақсат – көркем шығармадағы
әңгімелеу мәтіндерін зерттеу, талдау ... ... Ал ... ... ... – оның эстетикалық табиғатында. Осыған байланысты әңгімелеу
мәтіндерінде авторлық ойдан туған ... ... ... орын алып ... мәтініндегі айтылған әрбір сөз, қимыл, көркем сөз автордың көркем
ойына қызмет етіп тұрады. Бірақ ол ... мен ... ... әрдайым бірдей болып келе бермейді. Көркем ... ... ... гөрі ... ... ... ... да, ол мәтіннің
ұйымдасуына айрықша әсер етеді. ... ... ... мәтінде бейнеленетін
көркем бейнелер автордың салмақты ... ... ... ... ... ... арқылы пайда болған ... ... ... отырады.
«Восприятие – это процесс ... ... в ходе ... «фотографическое» изображение мира заменяется образом не в
общегносеологическом, а в более ... ... в ... ... ... субъекта». (Андреев. 146-беттен). ... ... ... көркем нысан автордың көркемдік танымынан сүзіліп
шыққан, психологиялық мақсат-міндеттен туған танымның ... ... ... ... ... орыс ... Л.С. Выготский «Психология искусства»
атте зерттеуінде өнердің психологиялық-танымдық ерекшелігіне үлкен мән ... ... бар ... өнер ... деген пікір айтады. Мәтінтүзілім
үдерісіндегі байланыстырушы тілдік формалар өнердің «кестесімен» ... ... ... ... де осында – оның ... ... ... от ... ... ... методом, т.е.
способом переживания, т.е. психологический» (Л.С.Выготскийү 31-беттен)
Көркем мәтін мазмұнына психлологиялық көңіл-күй, ... ... ... ... біз бұл ... ... зерттеудің психология ... ... ... мәселелері және оның бүгінгі зерттелу бағыт-
бағдары туралы ой түюге тырыстық. Мұндай зерттеулер біріншіден, әңгімелеу
және тағы ... ... ... ... ... ескерілуі тиіс
психолингвистикалық ерекшеліктерді басшылыққа алуда, екіншіден, ... ... да ... түрлерін қолданбалық мақсатта пайдаланудың жолдарын
анықтауға көмектеседі.
1.3. Мәтін және оның ... ... ... ... ... ... textum – сөз ... сөз кестесі дегенді білдіреді.
Сөз кестесінің түрліше өрілуі ондағы сөйлеушінің, автордың ... тану ... ... ... ... тану жолы екі
деңгейде өтеді: теориялық және эмпирикалық. Теориялық таным барысында ... ... ... ... ... ... эмпирикалық таным
көріп сезу, елестетуге, қабылдауға құрылады. ... ... ... ... ... да ... және ... таным
іздері жатады. Осыған байланысты Л.С. Выготский ... ... ... бір жолы деп ... ... ... мен ақпараттың танымдық негіздеріне қарай әр
түрлі ... ... ... ... иә ... ... ... деректік мәнде келуі мүмкін, иә ... ... ... концептуалды-болжамдық сипатта болуы мүмкін; ақпаратты қабылдау
тәсілдері мен жолдарын түсіндіруге құрылған әдістемелік сипатта, моральдық-
этикалық, эмоционалдық, бағалауыштық категориялармен байланысты ... ... бір ... ... нұсқаулық сипатта келуі мүмкін.
Ақпараттың бұл түрлері тұтастай немесе ... ... ... ... Мысалы, деректі, теориялық және болжамдық ... ... ... ... мәтіндерге тән болып ... ... ... ... ... ... ... әдістемелік сипаттағы
ақпараттар оқулықтар тілінде басым болады. Публицистикалық, газет мәтіндері
адамның танымдық әрекетінің екі түріне ...... ... ... онда ... және ... ... ақпарат беріледі [Валгина, 2003. 2б].
Көрсетілген таным деңгейлерінің ерекшелігіне қарай ... ... ... және түсіндіру (аргументация) түрінде келеді.
Ақпаратты хабарлау арқылы жеткізетін мәтіндер ... ... ... өту ... ... ... мен оның өту ... түрде әңгімелейді. Осыған сәйкес мәтін иә суреттеу, иә әңгімелеу
формасында құрылады:
1) Суреттеу:
Мезгіл майдың орта кезі еді. Шалқардың қара ... ... кез ... ... қалың бетеге мен селеуге жатқан құлын ... ... ... ... кейін, мен тағы да белгілі Жаманшұбарда
жүре бастадым. Маған тағы да өлеңнен басқа кәсіп табылмады. ... мен ... ... ... ... әнге ... ... сипатындағы мәтіндерде ақпарат анықтама немесе ... ... ... ... ... (ойталқы):
3) Ойталқы:
Жылқының тыңға көшуі оңайлыққа ... Бет ... ... ... қар қалыңдап кетсе, жылқы беттемей тұрып алады. Ондай ойпаттар
далада жиі кездеседі, содан жылқыны өткізерде, «айшық мүйіз ақ ... ... ... ... ... ... жөнелетін көсемдері болады. ... аса бір ... ... мен ... ғана түседі. (С.Мұқанов)
Берілген мәтіндердегі ақпараттың берілу сипаты бір-біріне ұқсамайды.
Алғашқыда табиғатты сипаттау, табиғаттың ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің өзіне бағытталып, оның басынан өткен оқиға
әңгімеленеді. Ал ... ... ... ... гөрі ... бар. Мұндай мәтіндерде ой ... және ... ... ... осы ... орай М.П. Брандес,
Н.С. Валгина композициялық-сөйлеу формаларын қарым-қатынас жасаудың
модельдері ... ... ... 1981]. ... ... ... ... конструктивтік белгілерінің жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... қатысымдық мақсат;
2) қарым-қатынас предметі (мазмұны);
3) қарым-қатынас жағдайы;
4) қарым-қатынасқа қатынасушылардың ... ... ... ... ... ... ... анықтаса, сөйлеу
типтері осылардың нақты қатысымдық моделі болып ... ... ... ... ... де ұйымдасу бірізділігі қалыпқа
түседі. Дегенмен, оның нақты жағдайда қандай сипатта және ... ... ... ... ... Осылайша, сөйлеушінің нақты
қатысымдық мақсат-ниеті мәтін арқылы жеткізіледі:
1) хабарлау, баяндау (суреттеу);
2) әңгімелеу, бейнелеу (әңгімелеу);
3) салыстыру, ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығару, қарсы шығу (түсіндіру, ойталқы);
5) бұйыру, ... ... ... ... ең ... ... жұмсалатыны суреттеу, әңгімелеу,
ойталқы мәтіндері болып табылады. Себебі көркем мәтіндегі сөйлеуші автордың
прагматикалық ... мен ... ең ... ... ... қызметіне
бағынады.
Мәтіннің қатысымдық конструктивтік модельдері бір болғанмен, олардың
тілдік ерекшелігіне қарай ... мен ... ... сан алуан.
Суреттеу мәтінінің қазірде белгілі статикалы, динамикалы деген түрлері,
портрет жасау, оқиға ... ... ... ... пейзажды
суреттеу, заттардың орналасуын суреттеу, кейіпкердің мінезін суреттеуге
арналған ... бар. ... ... объективті, бейтарап,
субъективті баяндалатын жанрлары ... Ал ... ... ең ... ... ерекшеленеді. Композициялық сөйлеу формаларының мұндай
тілдік ерекшелікке ие болуы ондағы мазмұн әртүрлілігінен туындайды.
Мәтін теориясында композициялық сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... де көрініс табады. В.В. Одинцов
оны мәтіннің ақпараттық мазмұнын жеткізіп тұрған логикалық ... ... ... көрсетсе, Э. Верлих оның нақты сөйлеу формаларына
сәйкес түрлерін қатысым ... ... ... ... 2006].
|Ойлаудың |Мәтін формасы |Сөйлеушінің ұстанатын қатысымдық бағыты |
|формалары | | ... ... ... ... кеңістіктегі бейнесіне|
|қабылдау | ... ... ... ... ... ... ... байланысты |
| | ... ... ... |Түсініктеме ... ... ... ... ... ... мен ұғымдардың қатынасына |
| ... ... ... |Нұсқау |Әрекетті орындауға бағдарлау ... ... және ... ... ... ... әр
мәтінде әр түрлі. Ол ... ... ... ... айқын
байқалады. В.Виноградовтың айтуы бойынша, “сол контекске ... ... ... бір сөйлемнің нақты мазмұнын” анықтауда сөйлемнің темасы мен
ремасының ... ... білу өте ... Сөйлемнің темалық және ремалық
бөліктері арқылы сөйлемдердің ақпараттық қайнар көзі, сөйлеу кезіндегі екі
адамға да белгілі ... мен ... ... ... ... ... темалық және ремалық бөліктерін анықтау – мәтінді
құраушы семантикалық-синтаксистік бірліктердің қолданымдық мақсатта ... ... ... және ... ... ұйымдаса алу
мүмкіншіліктері мен механизмдерін, технологиясын зерттеуге жол ашады.
Мысалы:
«Бір күні ... ... ... ... ... да бір ... ... кісі болып кетіпті, өзі өсіпті» (С.Мұқанов).
Алғашқы мысалда ... ... ... ... ... өзі ... соңғы сөйлемде субъектінің қимылы емес, оның ... ... ... үзіндінің алғашқы сөйлемі ... ... ... ... ... Бұл екі ... ... олардың
етістіктерінен көрінеді. Бірінші сөйлемде предикат субъектіге тән,
қайталанып ... ... ... ... ... етістіктер
процессуалдық сипатымен ерекшеленеді. Алғашқы сөйлемде ... ... ... соңғы сөйлемде ... ... ... сырт ... статикалы күйін суреттеуге ауысқан. Эмпирикалық
таным негізінде қабылданған екі түрлі ақпаратты байланыстырып тұрға жалқы
есім мәтіннің тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... ... күні // ... ... ... сөздердің әдеттегі қалпынан өзгеше құрылуы Әміржанның
қаладан келгендігін өзектендіріп, сөйлемнің негізгі ... ... ... ... ... да // бір түрлі болып, әдеміленіп, кісі болып
кетіпті,
Тема рема
өзі // ... ... ... ... ақпарат екінші сөйлемнің тақырыбына
айналып, бұған қосымша сөйлемге тағы да жаңа ... ... ... ... бөлігінде берілген. Сөйлемнің осылайша маңызды, өзекті
бөліктерге мүшеленуі оның ... ... ... ... ... ... ... барысында оның синтаксистік құрылымы
қаншалықты сақталатындығы ... ... ... ... мәтіннің
синтаксистік мүшеленуі мәселесінің маңыздылығы келіп шығады. ... мен ... ... ... ... ұғымдар емес, алайды
екеуі де сөйлеуге қатысты қарастырылады. В.В. ... ... ... былай деп жазды: «Выделение синтагм, или, вернее, ... ... ... ... с ... и ... осмыслением целого сооьщения
или целого высказывания» (В.В.В. ... ... ... ... с 248). ... ... Хабарланатын ақпаратты, яғни сөйлемнің,
мәтіннің ақпараттық мазмұнын толық түсіну оның ... та, ... да ... ... ... ... ... бірліктерге сегменттер немесе
синтагмалар жатады.
Синтагмалар 1) сөйлем құрылымының ақпараттық мазмұны ... ... ... ... ... 2) ... тыс, мәтін құраушы
бөліктермен қатынасқа түседі; 3) оның құрылымында көп жағдайда ... ие ... сөз бола ... ақпаратты синтагма құрамындағы сөздер
жеткізеді.
Тема/ремадағы логикалық екпін синтагмалық мүшелеуде фразалық мәнге ие
болады. Егер, жай сөйлемдегі ... ... екі ... шатырлы үйді
елестетсе, ақпараттық мазмұны күрделірек сөйлем көпқабатты және ... ... ... еске ... (Г.А.Золотова).
Сөйлемнің синтагмалық мүшеленуі актуалды мүшелеумен бір емес екенін
мына мысалдан көруге болады.
1-абзац ... ... ... екі аяғының арасына тығып алып, аш
белі бүгіліп, іші ... ... етіп ұлып тұр еді. Бір ... ... ... ... дауыс естілді. Ол да дәл осы сияқты ұлиды...
2-абзац Көксеректің даусын естіп, маңайда жүрген қаншық ... мұны ... ... ... екі ... бірін-бірі көрісімен, қарсы ұмтылысты.
Етпеттеп біріне-бірі жақын келгенде ... ... ... ... қағысып өтісті. Ашқарақ азулары сақ-сақ етті. ... ... көп ... ... әрлі-берлі орытқып түсіп,
жылдам оралып, ашу шақырғысы келіп еді. Ақ ... ... ... бұның
ізін иіскеледі. Аздан соң құйрық жағынан бір иіскеп, сирағын жалап өтті.
Екеуін иістері табыстырды. Көксерек те ... ... ... рет ... ... ... ... қарай салды. Екеуі де енді ширақ, қатты
жортады.
4-абзац Қора ... ... сары ... ... тарта бергенде, қалың
жүнді барқылдақ қара ала төбет соңдарына түсті. Бұл Көксеректің жаз ... ... ала ... ... Қасқырлар бой салып ... жоқ. ... ... салып, Көксерек аот жағына оңды-солды жалт-жалт қарап, ойға
– тасқа таман түсті. Артындағы иттерді ілестірмек болып, үріп, қуып ... ала ... ... ойға ... ... ... еді. ... иттер
жота басында серейіп-серейіп тұрып қалып, сол арадан кәр жіберіп тұрған.
Енді қара ала ... ... ... бұрыла сала тап берді.
5-абзац Ақ қасқыр да ... ... ... келіп алдына түсті. Екеуінің
бетіне шыдай алмай, жалт бере қашқан ала ... ... ... ... ... ұзай ... Ақ қасқыр бұрын жетіп, жұлып ... ... ... ... де, ала төбет жығылмай, қарсы қарап, ырылдап
тұра қалып еді.
6-абзац Сол ... ғана ... ... ... келе ... шекеден қауып
түсті, көз ілескенше қара аланы ... ... ... тұра ... ... ... мәтінді ақпараттық тұрғыдан мүшелейтін болсақ, ол 6
абзацтан тұрады және ... да ... ... ... ... ... ... Алғашқы абзац 3
сөйлемнен тұрады. Оның бірінші сөйлемін 4 синтагмаға бөлуге ... ... ... ... екі ... арасына тығып алып, // аш белі бүгіліп,
// іші ... ... ... етіп // ұлып тұр еді.
Бұдан мынаны байқаймыз:
1) Синтаксистік ... ... сөз ... ... ... ... Олар синтаксистік жүйенің екі сатысын көрсетеді: коммуникативтік
сатыға дейінгі және коммуникативтік саты. ... ... ... олар ... есім ... ... ие болса, коммуникативтік
сатыда олардың номинативтік мәні предикаттық ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеттің өту барысын сипаттап жеткізуге қызмет етіп ... ... ... ... ... ... ... бола бермейді.
Себебі қазақ тіліндегі ... орын ... ... ... ... екені белгілі. Бұл сөйлемдегі синтагмалардың қатарында орны тұрақты
бөлік ретінде соңғы предикаттық бөлікті айтуға болады.
3) Сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... бөліктегі синтагмалар бәсең екпінге ие ... ... ... ... ... екпінге ие болған, оның себебі «ұлу»
рема-сөзі осы ... ... ... ... бұл ... ... емес, фразалық екпінмен бір тұтастықта айтылған.
4) Берілген мәтін абзацтарының барлығы әңгімелеу түрінде берілген. Абзац
пен абзац ... ... ... ... ... ... ... сайын абзац
интонациясынан да, оқиғалық жағынан да, ақпараттық жағынан да өсіңкілік
байқалады. Оқиғаның өсіңкілігі, бірінен-бірі ... ... ... ... сабақтастық, ремалық бөліктің ақпараттық мазмұнынан
анық көрінеді. Әр абзацқа тән ортақтық олардың ... тема ... ... ... ... әр ... мазмұн ерекшелігін анықтауға
болады:
1) Көксерек – Ұлу; 2) ... ...... 3) ... ... Олар және ала ...... 5) Ақ қасқыр – арпалыс;
6)Көксерек–арпалыс.
Қарап ... ... ... ... үзілмей сақталып
отырған да, ал ремалық бөлік сөйлемнің ақпараттық мазмұнын байытып ... ... ... ... иесі ... болса, ремалық бөлік оған
тән қимыл-әрекетті сипаттайды. Ремалық бөлік теманы әр ... әр ... ... ... ... отырған.
Мәтіннің ремалық бөлігінің ақпараттық мазмұнын етістік сөздер
толықтырып отырған:
тығып алып
бүгіліп
1-абзац: ... ұлып ... ... екен
ұмтылысты
«ырр» етісіп
қағысып өтісті
сақ-сақ етті
гүрілдеңкіреп
2-абзац: Қаншық қасқыр ... ... ... шақырғысы келіп еді
иіскеледі
жалап өтті
табыстырды
иіскеді
жаласты
көсіліп алып
3-абзац: Екеуі ... ... ... Олар және ала ... ... ... ... ... ... ... түсті
ұзай алмады
5-абзац: Ақ қасқыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің семантикалық құрылымындағы ерекшеліктер. Демек, мәтіннің
семантикалық ұйымдасуында ремалық ... ... ... рөл ... ... ... байланыс бірізді әңгімелеуге құрылған.
Әңгімелеу мәтіндерінде логикалық ... ие ... ... ... ... құрайды да, етістік сөздер бірін-бірі ауыстыра отырып,
мәтінге динамикалық ... ... ... ... ... ... иесінің сипатына
байланысты болады. Әрекет иесі ... ... ... мәтінге бірізді
баяндау мәнері тән болады да, ремалық бөліктегі ... ... ... ... пен ... келесі сөйлемдердің темасына
айналады. ... иесі екеу ... одан да көп ... ... ... ... ... параллельді ауыстырып отырады. Мысалы:
«Осымен жұрттың бәрі кеттіге есептеп қойып еді, үш күн ... бір ... ойда ... ... ... сап ете түсті. Құрмаш пен әжесі
қасқырдың бұл мінезіне сүйсініп, қуана қарсы ... ... ... иесі ...... ... Құрмаш пен әжесі. Әрекет
иесінің ... ... ... ... ... ... талданатын
Р.Сәрсенбаевтың «Үкім» әңгімесінің басты ерекшелігі болып табылады.
Көркем мәтіндердегі ақпарат көркемдік ... ... ... ... әр ... суреттеліп жеткізіледі. Сондықтан
қабылдаушы, оқушы үшін ондағы метаақпарат пен негізгі ақпаратты ... ... ... ... ... мен ойын ... ... тудырып жатады. Көркем мәтіндердегі ақпаратты (декодталған) ұғыну
ғылыми, публицистикалық, ресми іс ... ... ... индуктивтік жолмен жүзеге асырылады. Себебі, ондағы
сөйлеушінің ... мен ... ... ойы ... ... ... келеді.
Осыған байланысты берілген ақпарат та түрлі мағына-реңк алуы мүмкін. Әрине,
мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... ие болып келуі публицистикалық, аузекі сөйлеу стилінде де болады.
Сонымен, ... ... ... ... әр ... ... бірлігі
болып табылады. Оған сөйлеушінің ... ... мен ... ... ... де, ... ... барысында қалыптасқан қатысымдық
типтік белгілер оларды композициялық ... ... ... ... ... ... ғылымға белгілі суреттеу, әңгімелеу, ойталқы
композициялық сөйлеу формалары жатады. Суреттеу, ... ... ... ... де ... емес. Бір сөйлемнен екінші
сөйлемге өткен сайын ремалық ... ... ... ... ... үстемелеп отырады. Осылайша рема әр түрлі сын-сапа, қасиетке
ие болады.
Мәтіндегі сөз, сөз ... ... ... өздерінің типтік
ерекшеліктеріне қарай – ... да ... ... ... ... ... ақпаратты жеткізуге көрсетілген тіл ... ... ... Ал ... мен ... ... ... кішкене бірлігі сөйлем болып табылады. Себебі, бұл мәтіндердің
предикаттық мәні ... ... ... ... ... суреттеу, ойталқы мәтіндерінің әрқайсысы – нақты, өзіне тән
информациялық сигналдардың жиынтығы ... ... Олар ... ... ... ... контекстік-вариативтік мүшеленуіне әкеледі.
Ал ол өз кезегінде мәтінді ... ... және ... ... ... әсер етеді.
Ғылыми әдебиеттерде жалпы шығармада берілетін мазмұн, ақпараттың
коммуникативтік сапа-қасиеттеріне қарай екі типі бары ... ... және әсер ... ... ... ... ... негізінен жаңа ақпаратты хабарлау қызметінде жұмсалса, әсер етуші
мазмұндағы ... бір ... ... ... ... ... ... мақсат етіп, тыңдаушыға немесе оқушыға әсіресе эмоционалды ықпал
етуге қызмет етеді.
Ақпараттық мазмұн суреттеу, әңгімелеу, ойталқы ... ... ... ал әсер ету ... әр мәтінде әр деңгейде және әрқалай ... ... ... ... мәтіндердің әрқайсысы таза күйінде
жұмсалуы сирек ... ... ... ... ... ондағы берілген
ақпаратқа және автордың мақсатына, автордың баяндау ырғағына байланысты.
Мысалы, әңгімелеу мәтіндері автордың мазмұнды ... ... ... ... ... баяндалу ырғағын баяулатады. Мысалы мына екі
мәтінді салыстырып көрейік:
1) ... күн ...... біткен ұзын жоталар. Соның етегіне
шейін далиып жайылған кең жасыл жазық, ұлы ... ... ... – қара
құртша қайнаған неше түлік мал. Иін тірескендей ... ... ... бой ... ... қазақ дүниесі – жайлау малы. Қанатын жазып, көк
жазықты қаптай басып, еркеленіп дәурен сүреді. Көк ... ... ... ... жандандырып, жасартып тұрғандай. Әншейінде толысып,
тусыған дүниеге жарастық ... ... ... ... ... сүртіп жібергенше, қара қасқа атты
сойылмен Қанапияны ... кеп ... ... ... ... ... ... алды да, атының екпінімен өте шыққан адамнан тартып алып
қалды... Оның артында жедел келе жатқан шоқша қара ... ... ... да ... ... ... бергенде, қолындағы сойылмен Қанапия оны атынан
қағып түсірді де, көз ілеспейтін ... ... ... ... ... ... ол, қаптап келе жатқан көп салттыға қарсы ... ... ... арпалысқан майдан басталды да кетті... Иелері үстінен құлап түскен
бірнеше аттар, ойнақтап қашып шыға ... ... ... де тән ...... ... ... ақпараттық
жүгі бар және екеуі де көркем бейнелеуге ... ... де ... ... ... пен ... бейнелілік екі түрлі жолмен
жасалған. Бірінші мәтін – ... ... ... ... ... және ... ... екінші мәтін әңгімелеуге құрылып,
оқырман мәтіндегі оқиғаға тез ілесіп отырады. Алғашқы мәтіндегі ... ... ... ... ... ... заттық бейнелері әсер етсе, соңғы мәтіннің тез ... ... ... ... ... ... Осы тұста
ақпаратты қабылдауға қосымша қызмет етіп ... ... ... анық ... ... мазмұнды мәтіндерде негізінен фактологиялық ... ... ... көзделеді, ол көркем мәтінде автордың
көркемдік дүниетанымы арқылы көрінеді. Ал әсер ету мазмұнындағы ... ... ... астары арқылы берілетін ақпараттарды жеткізуге
қызмет етеді.
Мәтіннің сөйлемнен жоғары бірліктеріне фразадан жоғары тұтасым (ФЖТ
немесе ... ... ... ... ФЖТ – ... ... ... екінші семантикалық-синтаксистік бірлік. Ол кем ... ... ... және құрылымдық тұтастығын құрайды. ФЖТ тема-
ремалық байланыстардың нәтижесінде ... ... ... ... ... темаға айналуы жзүзеге асады.
Шығарманың тұтас темасы және сөйлемді құрайтын шағын тема болады.
Тұтас ... ... ... ... ... ... ... және құрылымдық бірлігі негіз болады. ФЖТ әрдайым бір тақырыпқа
құрылады, ал ... ФЖТ ... ... ... бірден бір
макротемаға ұласуын білдіреді.
Мәтіннің жасалуы үшін ... ... бір ... ... Оны ... әр ... өзінің алдындағы сөйлеммен, яғни
оймен тығыз ... ... да, ... ... ... ... ... қарай баяндап, байланыстырып отырады.
Осының нәтижесінде тема-ремалық тізбек ... ... ... ... ... әр ... ... белгілі бір ақпаратты жеткізу үшін
жасалады. Мысалы:
Бастапқы әйелінен бала көрмеген ... елу ... ... ... бір
байдың Ұлпан атты жас қызына зорлықпен үйленеді. Намысы тапталған қыз,
Есенейдің ордасын ойран етуді ... қып ... Бұл ... ... ... үзінді мәтіндегі әр сөйлем алдыңғы сөйлемдегі ақпаратты әрі
қайталап, әрі толықтырып тұр: Ұлпан атты жас қыз – ... ... қыз ...... ... ету ... – Бұл мақсат (2-сөйлем – 3- сөйлем).
Егер әр сөйлемді ... ... ... ... ... ... ... дамуы мен құрылымдық ... ... ... ¹ - Рема ¹ // Тема ² - Рема ² // Тема ³ - Рема ... ... әр ... ремалық бөлігі өзінше бір ақпарат қосып,
жаңа мазмұнымен байытып тұр. Ал темалық бөлік сөйлемнің ... ... ... ... бір ... ... біріктіріп тұр. Мәтіннің
темалық бөлігінде ақпарат қайталанып, келесі сөйлемнің ... ... тұр, ... ... ... мәтіннің коммуникативтік әрі
құрылымдық тұрғыдан байланыстырып тұр. ... және ... ... ... ... ... ... дәлме-дәл
қайталамайды. Олай болған күнде мәтіннің стилистикалық тұтастығы мен
көркемдігі ... ... еді. Осы ... сөйлемнің темалық
бөлігіндегі мазмұнды түрлі формада, түрлі синтаксистік құралдар арқылы беру
маңызды ... ... ... ... ... тиімді әрі орынды форма
іздеп, формаға нақты әрі ... ... беру ... ... ... ... ... Бұл – көркем мәтінге қойылатын басты
талап, әрине, бұған автордың ... ... мен ... ... ықпал етеді.
Келтірілген тізбектік байланысқа негізделген мәтіннің коммуникативтік,
құрылымдық тұтастығы байланыстырушы синтаксистік құралдардан көрінеді. Оның
құрамындағы әр ... ... ... (→) ... ... болады.
Мұндай мәтіндерге тән синтаксистік ... ... есім ... мен ... ... жалғаулық шылаулар т.б. жатады. Олар
мәтіннің жекелеген бөліктерін байланыстырушы ... ... ... ... ... мәтіннің құрылымдық байланысы синтаксистік
параллелизм арқылы да ... ... ... Мұндай мәтіндерде
байланыстырушы синтаксистік құралдардан гөрі ... ... ... маңызды болып есептеледі. Сөйлем мен сөйлем арасындағы ... ... ... ... ауыстырып, бірін бірі
алмастырып, орнын басып отырған ... ... ... ... ... ... ... логикалық сипат алады. Мысалы:
Ұлықтар да сірескендей ... ... ел ... ... ... ... жүздерді көрген сайын албастысын арттырып, пысымен баспақ
болғандай болып тұр. Бар ... ... ... ... ... сыртына теуіп, шірене дем алып сызданады. Қарсы тұрған екі топ ... ... ... қадалып, арбасқандай аңдысып, бірін-бірі бағып тұр.
(М.Ә.)
Бұл мәтінде тема-ремалық қатынас басқаша сипат алған.
Тема ¹ - Рема ¹
Тема ² - Рема ... ³ - Рема ... ... тема-ремалық қатынас жасырын байқалады.
Мәтін құрамындағы әр ... ... ... ... әр сөйлемнің өзіне
тән темасы бар. Сол себепті мұндағы сөйлемдер ... тең ... ... ... ... ... берілген мәтіндегі әр сөйлемге ортақ
тақырыпты алғашқы сөйлем ұстап тұр. 1-сөйлемнің темасы – ... ... ... ... ... одан кейінгі сөйлемдердің ... ... ... ... әр ... ашып ... екі ... екеуінде де тақырып айқын, бір мәселе
айналасында топтасқан. Кейбір мәтіндерде ... ... ... ... ... ... ... Бойды сергітетін қоңыр-салқын леп дымқыл тұнық
ауада ... ... Зәрі ... қызыл күн әлсізденіп, таудан асып,
ұясына кіріп барады. Жұқалаң, ұзыншақ көп бұлт қызыл ... ... ... ... ... тұр. ... мәтін алдыңғы мәтін құрылымымен, композициясымен бірдей, әр
сөйлемнің өзінің темасы мен ремасы бар. Айырмашылығы – ... ... ... ... ... ... ал соңғы мысалдағы ІІІ жақтағы
бейнені жеке дара ... ... ... ... ... тақырыпты ашуға көмектесіп тұр.
Тема ¹ - Рема ¹
Тема ² - Рема ... ³ - Рема ... 4 - Рема ... әр ... бөлшектеніп берілген ... және ... ... ... ... ... маңыздылығын арттыруда сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі
ерекше рөл атқарып тұр. ... ... ... әр
сөйлемнің синтаксистік құрылымындағы бірізділіктен көруге болады. Әр
сөйлемнің бастауышы мен баяндауышы, ... ... ... ... Бұл мәтіннің стилистикалық ... ... ... ... ... әсер ... тәртібі заңдылықтарының тема-ремалық бөліктерді анықтауда маңызы
зор. ... ... ... ... ... орын ... ... реманың
«таңбаланған» (маркированный) бояуын анықтауға көмектеседі.
Қазақ тіліндегі сөздердің орын тәртібі тұрақтылығымен ерекшеленетіні
белгілі. Бастауыш сөйлемнің басында жұмсалса, баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... сөздің
алдында, пысықтауыш көп жағдайда баяндауыштың алдында ... ... ... орын ... ... көркем мәтінде
автор көзқарасына байланысты жүзеге асырылады.
Мәтінде берілетін ақпараттың бірыңғай әңгімелеу немесе бірыңғай
суреттеу, ... ... келе ... ... ... ... көркемдік-
прагматикалық мақсатқа байланысты. Мәтіннің бірыңғай құрылымға, ақпараттық
мазмұнға ие болып келуін ... етіп қою ... ... ... Мәтіндегі ақпараттың түрліше ырғақ тудыруы авторлық мақсаттан
туындап, оны қабылдауды да жеңілдетеді.
Мәтінге қатысты жаңа ... ... ... ашық ... ... ... асырылады. Ақпараттың шектен тыс артық, не ... тыс ... ... оны ... ... ... жағалап жиырма-отыз қадамдай жүріп ... ... ... тұр. ... жинай бастаған. Шынында бос екен. (М.Мағауин)
Бұл контексте ... ... ... ... ... ... тема-ремалық тізбектілікті бірден байқау мүмкін
емес. Егер мәтіннің ақпараттық мазмұнын толықтыратын болсақ:
Су жағалап жиырма-отыз қадамдай жүріп ... ... ... ... ... тұр. ... ... жинай бастаған. Тастама шынында бос
екен(М.Мағауин).
Соңғы ... ... ... ... ... алды ... ... көркем мәтін үшін жазылған сөздердің артық екенін ... ... ... ... өзгеріс мәтіннің жалпы стилистикалық тонына
кері әсерін ... тұр. ... ... ... ... ... тұр. Демек, автордың мұндай стилистикалық мақсаттан ... ... ... үшін ... ... ... ... те.
Мәтін мазмұнындағы белгілі бір ақпараттың түсіріліп берілуі, автордың
айтайын деген ойының маңыздылығын арттыра ... ... ... жаңа ... ... анық ... тақырыптың маңыздылығын
көрсетіп тұрады:
Қарсы алдынан ескен самалға кеудесін тосып, сипай ... ... ... ... жол ... ытқи ... ... тұтам оқ жылан.
(М.Мағауин)
Ақпараттың авторлық мақсатқа қарай «әдейі» түсіріліп берілуі қазақ
жазушыларының шығармаларында стильдік ... ... ... ... Бұл тәсіл әңгімелеу мәтіндерінің жасалуында да белсенді
түрде ... ... ... ... ... ... ... оның құрылымы да
күрделене түседі. Мысалы төменде ... жаңа ... ... мәтін
тақырыбына орай қатыстырылып, оның ақпараттық мазмұнын күрделендіріп тұр
және ол мәселенің маңыздылығы бірден көрінбейді:
...Сондай ... ... ... ... ... ... дала, Абайдың өзі
туып-өскен сахарасы болса да, ... ... ... ... ... Кеше ғана балалығымен, жігіттік жастығының, жасыл шөбі сарғаймас
алтын бесігіндей ... сол ... қан ... ... суық ... ызғарындай,
аяздап, қырауытып тұрған тас табытындай (М.Ә.)
1-сөйлемнің темасы – «сондай ... ... ... астындағы елсіз
меңіреу дала» болса, 2-сөйлемнің темасы – сол ойдың жалғасы – «қызықты қан
жайлаудың» куәсі болған дала ... ... ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесі туралыремалық ... ... ... түсе қоймайды. Негізгі ақпарат – дала туралы болып ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар арқылы жасалады. Бұл
жердегі мәтін астары автордың көркемдік мақсатына орай ... ... ... ... бір ... ... көп ақпараттың берілуі де ойды да, құрылымды
да күрделендіреді, кейіпкердің ... ... өтуі ... ... ... екеуі бір бірінің бетіне қарап, бір-біріне жауапсыз сұрақ
қойып, бір-біріне мағынасыз тесірейе қарап, күрсініп отырып ... ... сиыр ... ... жалғыз ат тұсаулы қалды, ер-тоқымы да
сыпырылмады, түн ортасы ... ... ... ... ... ... бірақ көз
ілу қайда, бір-біріне жауапсыз сұрақ қойып ... ... ... ... әппақ таңды кірпік ілмей атырды, жатын ... ... ... ... күн нұры анық ... кезде екеуі де
бір мезгілде, бір ... ... ... абзац көлемін алған бұл сөйлемнің ұзақтығын автордың өзіне тән
көркемдік баяндау тәсілі ... ... ... Сөйлемдегі айтылған әр
етістікті жеке-жеке ... ... ... да болады. Егер дәл ... ... емес ... ... онда қажетсіз, бір ... сай ... ... тым ... болар едік және оның мәні
де жоғалады. Ал көркем мәтіндерде ол ... ... ... тәсілі
ретінде орынды жұмсалған. Кейіпкердің мазасызданып, орын ... ... ... ... ... ... та ... Кейіпкердің
бірінен соң бірі жасаған әрекеттерін әңгімелеу ... бір ... ... арқылы кейіпкердің қаншалықты қатты толқығанын көрсету
ұтымды шыққан. Берілген мысалдан ақпарттың қайталанбай ... ... ... ... маңыздылығын арттыра түсуге әсер еткен. Оны осы
жазушының шығармасынан алынған мына ... да ... ... ... қалай өткенін Сәния аңғармай ... ... ... ... ... ... ... бойынша шақырылды,
бұл орнынан тұрып барып, төрдегі мұғалімдердің алдына ... ... ... ... аттестатын ұстатты, төр жаққы бұның ... ... ол ... ... оқушы тәрбиелегені үшін алғыс айтып, грамота
тапсырды ... ... ... ... ... бай әрі ... ... аяқталған сайын оқылу ырғағы да қайырылып отырады.
Кейде екі ... ... ... ақпарат етістіктер арқылы бір сөйлем
көлемінде де беріліп отырады. Бұл сөйлемнің және ... ... ... ... толық берілуіне әсер етіп отырады.
Ақшоқыда күзден бері жазу соңында болған Мағаш Африкада Нил ... бір ... ... істі жыр ... (М.Ә.) – ... Ақшоқыда күзден
бері болды, осы кезде Нил дариясы бойындағы бір үлкен істі жыр етіпті.
Мәтін ақпаратының ... ... ... ... ... өте ... Аз ... көп мағынаны жеткізу әр кезде де өнер
болып табылған. Көркем мәтін үшін ол оның ... ... ... ақпарат эксплицитті ғана емес, имплицитті жолмен де ... ... ... қою, себеп-салдарлық, мерзімдік-шартты байланыстар
мен ақпараттар ... ... ... ... ... ... түні ... көпке дейін ұйықтай алмады. Аз уақыт бірге болса да
қиялдай тәтті елес боп көңілін баурап алған Аққыздың әрбір қылық-қимылы көз
алдында ... ... ... ... ... ... бір ... еткізіп үйден шыққан сәтіне дейін бәрі-бәрі еш көмескі тартпастан
көкірегіне ... ... ... ... сол ... Арын ... ... Аққыз Ақадыр еліне
келін боп түсті. Жұрт ... ... ... ... Наймантайдың
жігіттік өнеріне бас иіп ауыздан-ауызға әдемі аңыздай әңгіме таратып ... ... ... ... ... ... берілген.
Жан-жағына қызықтап келе жатқан шал, бүйірдегі топ шіліктің қалқасынан
шыға келген ... ... оған ... ... ... Шалдың
жүрегіне діріл де ұяламапты, қаперсіз, ешбір таңданусыз, Бексұлтанның
қимылын ғана бағып тұра ... ... ... ... ... ... ... жасырын түрде
берілген.
Шал таңертең разъезден түсіп қалды. Разъездің оқшау үйіне бұрылмастан,
адымдай басып ... ... Төрт бес ... бала ... ... ... Сары ... абалап үріп, соңына түсті де, шал еш әрекет ... өз ... ... ... ... мезгілі жағынан ыңғайлас жүзеге асқан әрекеттер
жасырын түрде берілген.
Әңгімелеу мәтіндерінде ақпаратты жинақы беру үшін ... ... ... қатысты сезіп-білуге, көріп-қабылдауға қатысты
әрекеттері (етістіктер) түсіріліп, тек айналада ... ... ... ... баяндалады. Тіпті кейбір жазушылардың тілінде бұл арнайы
көркемдік тәсіл ретінде жұмсалады. ... ... да, қозы да, ... да мә-ә-ә, мө-ө-ө демеді.
Ешқайсысы мойын бұрмады. Бері жүрмеді. Оның есесіне үйден бір кемпір ... ... ... ... ... ... аяғына оратылды. Аянышты
қыңсылады (Р.Сейсенбаев).
Әңгімелеу мәтініндегі ақпараттың берілу жолдары әр түрлі, себебі
ақпаратты ... ... ... композициялық, мағыналық
мүмкіншілігі мол болып ... ... ... ... құрылымындағы
бірліктерге қарағанда ондағы берілетін ақпарат әлдеқайда кең болып келеді.
Мәтіннің ақпараттық мазмұнын кеңейтудің екі жолы бар: интенсивті ... ... жол ... ... ақпараттық мазмұнын арттыруда
мәтін көлемі азайтылады, бірақ аз ... көп ... ... мәтін көлемінің азаюы әрдайым оның ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
молынан беріледі. Осының нәтижесінде мәтіндегі ... ... әрі ... ... ... Бұл ... ... құбылысты
терең тануға, оның ... ... ... мен ... ... ... ... экстенсивті жолмен кеңейту мәтінге баяндалып
отырған құбылыс, оқиғаны аныөтайтын, нақтылайтынтүсіндіретін, бейнелейтін
қосымша ... ... ... ... ... ... атынан көрініп
тұрғандай, бұл жағдайда сөйлеу бірліктерінің, яғни мәтіннің де көлемі ұлғая
түседі.
Мәтін мазмұнын ... ... екі ... ... де ... эксплициттілік, имплициттілік, ... ... ... ... ... ұғымдарын ескеру
маңызды.
Көркем шығармадағы әңгімелеу мәтіндерінде экстенсивті баяндау басым
болып келеді. Осыған байланысты әңгімелеу ... ... ... ... әрі ... ... ... Композициялық-сөйлеу формалары. Әңгімелеудің өзге мәтін
түрлерімен арақатынасы
Композициялық сөйлеу формалары (КСФ) ... ... ... ... Оған суреттеу, әңгімелеу, ойталқы жататынын алдыңғы бөлімдерде
айтқан болатынбыз.
Әңгімелеу, суреттеу, ойталқы нақты ... ... ... ... ... үзінділерін құрайды. Әдетте ол әдеби үдеріс
нәтижесінде туындайтын категориялар деп ... ... ... ... сәйкес келетін мәтін үзінділері ретінде қарастырылып
жүр. Осы себептен де ... ... ... деп ... Қазіргі мәтін лингвистикасында оларды ... ... ... бар ... ... ... деп
қарастыру қалыптасып келеді. Яғни мәтіннің тілдік таңбалық ерекшелігінен
гөрі, олардың коммуникативтік ұйымдасқан идеялық-мазмұндық ерекшелігін ... ... ... ие ... ... үшін мәтін ақиқат өмірдегі құбылыстардың, білімдердің таңбалық
сипаты маңызды болса, сөйлеу үшін ... – бұл ойды ... ... ... де ... болып табылатындығы ерекше мәнге ие. Осы ... ... тән ... ... атап ... болады:
1) ол айрықша мағыналық категория болып табылады;
2) ол идеалдық мағынаға ие және ол материалды ... тыс ... ... ... ... ... сипаты оның сыртқы
қабығы болып саналады.
3) КСФ – бұл тілдің емес, ойлаудың ... ... Бұл ... ... ... ... ... өмір туралы берілген ақпараттың
формасы, ал оны біз тілдік ... ... тани ... КСФ – ... ... ... сипатқа ие. Нақты сөйлеуден тыс
барлығына бірдей, жалпыланған, тілдік тұрғыдан сұрыпталған жүйе,
сөйлеу композициясының біректес қалыптасқан ... ... ... ... ... ... осындай КСФ-тардың идеялық
формаларының нақты көрінісі болып есептеледі.
5) А. Леонтьевтің пікірінше, композициялық-сөйлеу формалары ... ... ... ... ... ... ... лингвистикалық, ... ... ие ... құбылыс ретінде екенін
көреміз.
КСФ – ойлау үдерісінің құрылымын, типін және ойлау бөлшектерін ... ... ... ... мен ... ... форма
болып табылады. Ойлауды құрайтын маңызды бөлшектерге уақыт пен кеңістік
және ... ... ... және оның ... әр ... болғаны сияқты оның
ұйымдасуының да ... ... бар. ... ... екі ... ... ... уақыт құрылымы және кеңістік құрылымы, экстенсивті
және интенсивті құрылымдар. Экстенсивті ... ... өмір ... ... ... ... өмір ... Экстенсивті құрылымға
бірыңғай заттарды байланыстырудың қалыптасқан түрлері тән болса, интенсивті
құрылымға ... ... тән. ... ... ... ... екі түрін ажыратуға болады:
«әңгімелеу» (интенсивті құрылым) және «суреттеу» (экстенсивті құрылым).
Сыртқы өмір ... пен ... ... ... асып қана ... өмірдің сыртқы бейнелері суреттеуде немесе әңгімелеуде нақыт тілдік
көрініс алады. Бұл екі КСФ-тан басқа «ойталқы» деген түрі бар. Егер ... ... ... ... өрбуі тұрғысынан интенсивті құрылымды
шартты түрде әңгімелеуге тән ... ... ... ... құрылым тән
болып келеді.
Кеңістік қатарлас нәрселердің орналасу тәртібін көрсетсе, уақыт –
қатарлас нәрселердің ... ... ...... ... ... ... құбылыстардың байланысын көрсетеді.
КСФ-ның бұл типтік түрлерінің модификациясы әрқалай. ... ... ... ... ... ... аралас, өзгермелі құрылымды болып
келуі мүмкін. Алайда, мәтіннің қандай да бір модификациясы (қалып алуына,
формалануына) сөйлеушінің субъективтік ... ... ... ... ... ... ықпал етеді:
1) шығармадағы уақыт межесі, яғни шығармада айтылып отырған ... ... ... пен ... ... (баяндау уақыты)
үйлесімділігі;
2) шығармадағы оқиға, деректерді сипаттаудағы кеңістік үйлесімділігі.
Шығармадағы уақыт пен ақиқат уақыттың ... ... ... ... ... қатынас орнауы мүмкін.
Ақиқат уақыт пен көркем уақыттың үйлесімділігі шығарманың ... пен ... ... ... құрамдас бөліктерге ажырату мәтіннің мүшелену категориясымен
тығыз байланысты жүзеге ... ... ... жеңілірек түсінуі,
автордың бөлшектер арасындағы мезгілдік, логикалық, ... ... ... ... ... осы ... басты
сипаттарына жатады.
Сонымен, мәтіннің композициялық-сөйлеу формалары – табиғатынан екі
жақты құрылым. Ол – ойлаудың бір түрі, яғни ... ... ... ... ... ... бір ... яғни қатысым түріне жатады. (Брандес М.П.
Стилистический анализ (на ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, әр КСФ-ның ... ... ... бар. ... ССЦ ... для
характеристики явлений природы, предметов, лиц и т.д. путем перечисления их
признаков. В ... от ... ... ... они ... ... (описание места действия), на ССЦ портретной характеристики
(описание ... ... и др... В ... ССЦ ... о ... ... событий, об их последовательности. На
первый план выдвигается порядок протекания действия (процессов, явлений и
т.д.). В ... ССЦ типа ... ... вычленяются три части: а) тезис,
б) доказательство ... и в) ... ... обобщение ит.д.)
(Л.М.Лосева. Как строится текст. М, Просвещение, 1980. 71-84 ... ... ... ... тән ... ... ерекшеліктер
мен композициялық ұқсастықтарды анық байқаймыз.
Қазақ тіл біліміндегі зерттеулерде де мәтін бірлігі ... ...... ... ... деп аталынып жүр. «Күрделі синтаксистік
бірлік – негізгі бір ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынаста жұмсалатын дербес сөйлемдердің
жиынтығы. КСБ – ... ... ... оның ... кіретін сөйлемдер
өздерінің дербестігін сақтайды» (Ғ.Қалиев.сөздік 172-беттен). КСБ-ға ... ... ... ... КСБ ... ... ... құралады. Олар жай сөйлемдер де,
құрмалас ... де ... ... ... ... да ... КСБ – тің құрамындағы сөйлемдер белгілі бір ... ... ... ... ... Негізгі ұйытқы болып тұрған ой КСБ-тің бастапқы компоненттерінде
айтылады да, кейінгі ... ... ... КСБ ... ... жағынан да бірыңғай бірлікте болып келеді.
Ол – компоненттердің бәріне ортақ сөз я сөз ... ... ... я сөз ... әр компонентте қайталап отыруы
сияқты жәйттерден көрінеді. (Ғ.Қалиев. сөздік.172-беттен)
Жалпы және орыс тіл ... бұл ... ... ... тіл ... ол ... ... мәтініне қатысты әлі толық сөз
бола қойған жоқ, ... ... ... ... ... мен
жасалу заңдылықтарын зерттеу және оның өзге ... ... ... күн ... ... ... мәселе. Бұл бағытта жасалған ... ... М. ... ... ... ... ... зерттеу жұмысын атай аламыз. Бұдан басқа мәтін теориясы ... ... ... аталмыш мәселелер жанамалай болса да
сөз болады.
Мәтіннің контекстік-вариативтік ажыратылатын бөлшектер - әңгімелеу,
суреттеу, ойталқы – ... ... ... ... КСФ-лар. Бұлар – мәтін
құрылымының негізін құраушы тұрақты элементтер. Сондықтан көркем ... да ... ... ... ... ... ... мағыналық
байланысуы арқылы беріледі. Көркем мәтіннің біртұтастығы осы ... ... ... ұғынылады. Кейбір көлемі шағын шығармалар
тек бір сөйлеу формасы арқылы құрылуы әбден мүмкін, не болмаса ... ... ... бір ... ... ... ұйымдасады. Мәселен,
М.Әуезовтің «Қыр суреттері» әңгімесі негізінен ... ... ... ... ... негізгі баяндау тәсілі ретінде әңгімелеу
қолданылады. Сол сияқты Ш. Айтматовтың «Кассандро таңбасы» ... ... ... ... ... КСФ-лардың әр мәтіндегі артықшылығы
авторлық стильдік мақсаттағы қолданысын ... ... ... бір ... автор бейнесінің, яғни баяншының
сөзімен беріледі. Баяншы өзінің шығармасында екі түрлі ... ... Ол – ... және ... Көркем мәтінде монолог баяншының
атынан немесе белгілі бір шығарма ... ... ... жалқылық
сипатта көрінеді. Ал диалог екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... қолданылатын сөйлеу формасы.
Суреттеу, әңгімелеу, ойталқы мәтіндері белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... оларды
композициялық-сөйлеу формалары деп те атайды. Олар ... ... ... ... ... автор баяндауында
ажыратылатын бөлшектер болып ... ... ... ... – әуезе, суреттеу –
әліптеу, ойталқы – пайымдау немесе зейіндеме деп қолданылады. ... ... ... ... те, бір ... бір адамды сөз қылуға
алсақ, не ол адамның істеген ісін, айтқан ... ... ... сөйлейміз. Я,
тұлға, тұрпаты, я болмаса ол адамның істеген істерінің, өзінің жақсы, жаман
болғанының мәнісін, себебін ... ... ... ... ... ... түрі не әуезе, не жіктеме, не пайымдама болып ... ... ... ... осы ... ... ... (). Әңгімелеу, суреттеу,
ойталқыда болмысты қабылдау мен бейнелеудің, мазмұнның берілуінің ... ... ... ... ... ... ... еңбектерге сүйенетін
болсақ, әңгімелеуде мезгілдегі оқиғаның дамуы, суреттеуде кеңістіктегі
нысандардың ... ал ... ... ... ... ... дамуы баяндалады.
Сөйлеу формалары немесе баядау тәсілдері шығарманың композициялық
элементтеріне сәйкес келетіндіктен, оларды ... ... ... жүйесін түсінуге көмектеседі...
Суреттеу, әңгімелеу, ойталқы – монологтық ... ... ... де ... Суреттеу – бейнелеудің ... ... ... – мезгілдік дамуы, ал, ойталқы – логикалық дамуы.
Бұлардың көркем прозада таза түрде ... ... ... ... ... Осы ... ... ерекшеліктері, бір-бірімен қатынасынының
сипаттары көркем проза ... ... ... ... ... осы айтылған сөйлеу формаларының түрліше байланысып
қиысқан өрмегінен тұрады. ... ... ... отырып, сөйлеу
формалары көркем шығарманың одан да ірі композициялық ... ... ... ... ... ... осы ... сөйлеу формалары автордың прагматикалық
ұстанымдарына сәйкес бір-бірімен кезектесіп ... не ... ... ... қолданылады. Дегенмен, сөйлеу тілімізде кездесетін бұл
мәтін түрлерін бір-бірінен ажыратып ... ... бір ... ... ... – эпикалық үлгідегі прозаның негізгі баяндау
формасы. ... ... ... ... табиғи
кезектілігімен, тығыз ішкі байланысымен ерекшеленеді, ... ... ... ... артады. Бірінен бірі туындап, ... ... ... ... ... ... ... жағынан кезектілік
қатынаста орналасады. Мұндай ... ... ... ... да
анықтайды: сөйлем арасындағы байланыс іліктестік сипатқа ие болады.
Сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... арнайы лексика-грамматикалық амал-тәсілдердің
(шылау, есімдік, үстеу т.б.) қызметі ерекше әсерге ие.
Әңгімелеудің заттық ... ... ... ... ... да ... болмайды. Композициялық – тілдік деңгейде бұл мазмұнды
нақтылау кеңістік пен ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі объектіні бейнелеуге динамикалық сипат береді. (Б.Шалабай)
Әңгімелеу мәтініне тән мынадай белгілерді көрсетуге болады:
-мәтін басынан аяғына дейін ... ... ... отыратын әрекетке
құрылады;
-аяқталған түрінде негізінен, Кім? (не?), Қайда? Қашан? Не ... ... ... береді;
-әңгімелеуге белгілі бір оқиға, жағдай негіз болып, оқиғаға құрылады;
Осы белгілер негізінде оның ... ... да ... ... ... жатқан оқиғаның орны мен уақыты айтылады.
2. Оқиғаға қатысты тұлғалар туралы айтылады.
3. Оқиғаның ... ... ... ... ... ... беріледі.
Әңгімелеуде бірінен кейін бірі болған, не ... ... ... ... онда негізінен етістіктер (қимылды, қалыпты, оқиғаның
өзгермелі, динамикалы сипатын танытатын ... көп ... ... ... туындап, сабақтасы өріліп берілуі көп
жағдайда алдымен, басында, алғашқыда, сосын, көп ұзамай, кейінірек, ... ... ... ... ... ... шамасын көрсететін сөздер арқылы
жасалады. Мысалы:
Сәдендер Тілегенді ақ кебінді, қалың орманның ортасына алып барды да,
белдеріндегі қалақтарымен ... ... ... тыға сап, ... жауып
жүре берді.
Ұзақ уақыт қар астында жатқаннан кейін Тілегеннің ... ... кіре ... аздан кейін ыңырсып қимылдады. Үстін ... ... тырп ... ... ... өзі ... ... сорлыны біразға
дейін басып жатты. Сол кезде оның көзіне Сақып елестеді... Оны да ... ... ол ... жатқан сияқтанды...
Жан ұшырған Тілеген қарды қопарып түрегелді. Бірақ, мас болған
адамдай ... ... баса ... ... ... көзі
жеткен ол, «уа, кім бар, жанымды сақтайтын?» деп даусы ... ... сұм ... кетер» деген қауіппен маңайда ... жүр ... ... ... ... келсе, Тілеген тыпырлап жатыр екен. Сәден
қонышындағы сары кездікті алды да, ... жаңа ... ... ... ... көтеріңкіреп, кеңірдектен орып кеп жіберді. (С.Мұқанов)
Бұл мәтіннен әңгімелеу екендігін бейнелейтін мынадай композициялық
белгілерді ... ... ... ... ... яғни ... ... туралы оқиғаны
баяндау;
-болып жатқан оқиға қыс мезгілінде, қалың орманда өтеді;
- оқиға Тілегенге қатысты баяндалады;
- негізгі оқиға – Тілегеннің өлімі;
- ... ... ... ... бірнеше абзацтан, күрделі синтаксистік тұтастықтардан
тұрғанмен, оларды бір ойға ... ... ... логикалық, мағыналық
тұтастық пен оның әңгімелеу түрінде баяндалу тілі.
Сонымен ... ... ... тән ... ... белгілер
байқалады:
- оқиға бірыңғай шақтық, яғни жедел өткен шақтық тұлғада баяндалған;
- оқиғаның өзгермелі, динамикалы екендігі мына ... ... ... ... – жүре ... жан кіре бастады, қимылдады, ......... – түрегелді, аяқтарын баса алмай қойды ... ...... жүр еді – ... ... екен – орып кеп ... берілуінде де ерекшелік бар. Ол – оқиға, әрекеттің бірінен-
бірі алмасып, ... шегі ... ... берілгендігі, етістіктер тек
қимылды көрсетіп қана қоймай, оқиғаның процессуалдық ... дәл ... етіп ... ... уақытқа тәуелді, ауыспалылығын көрсетіп тұрған
мынадай сөздер актив қолданылған: «ұзақ уақыт – аздан кейін – біразға дейін
– сол ...... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдердің ыңғайластық, мезгілдік мәнде байланысып
келуі де үлкен әсер еткен.
Бұдан шығатын қорытынды: әңгімелеудегі ... ... ... уақытқа және кеңістікке тәуелді, соған байланысты орындалады да, ... ... ... ... ... алады. Әңгімелеу оқиғаның
дамуын, бірізді жүзеге асуын ізбе-із суреттейді. Басқа мәтін ... ... ... ... ... ... ... Әңгімелеудегі
етістіктер басқа мәтіндерге қарағанда әрдайым акционалды болып келеді де,
өз ... ... ... ... өзгеріп, ауысып, даму сатылары
негізінде ... ... ... ... ... ... суреттеуге
қарағанда өзгермелі емес, ремалық бөлік негізінен ... ... оның ... ... болып табылады.
Суреттеу. Әңгімелеу мәтініне қарағанда суреттеу статикалы, ... ... өту ... ... мақсатқа айналмайды. Суреттеу
мәтінінің міндеті – сөз ... ... ... тән ... ... ... ... қатынастағы құрылымының негізінде ұйымдасады. Мұнда
автор оқырмандарда заттардың сөзде белгіленген образдарын нақтылы сезімдік,
көрнекі тұрғыдан қалыптастыруға ұмтылады. ... ... ... беріледі. Жай-күйдің бейнесі заттың ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі
орнына, яғни бақылаушы – автор позициясына байланысты болады. Бақылау мен
суреттеудің бір мезгілде өтуі баяндауды ... ... ... ... мағыналық жағынан оқшаулығы тілдік формаларының үздіктігіне,
оқшаулануына, автономдығына алып келеді. Әр сөйлемнің коммуникативтік ... ... ... ... ... сипатқа ие болады. ... ... де анық ... ... ... ... жағынан мұндай құрылым текст компонеттерінің қатарлас
байланыстарымен ... ... ... ... ... тұлғада,
сөздердің орналасу тәртібі де біртектес т.б. ... ... ... ... ... ... ... құралдар (қайталаулар,
контекстегі тірек мәнді сөздер т.б.) арқылы жүзеге асады.
Суреттеудің шақтық мәні тұрақталған ... ... ... суреттеуші автор оқиғаларға белгілі бір қашықтықтан (басқа
нүктеден) ... ... ... бір қатарда жүреді, солармен
бір дәрежеде ... ... ... жағдай емес, бірқалыптылық тән
болуы осыған ... ... ... деп ... ... ... мен құбылыстардың
немесе олардың топтарының қандай да болмасын бір белгісін не ... ... ... мазмұндық сипатты ... ... ... ... ... ... ... 10-беттен)
Суреттеудің әңгімелеуден басты ерекшелігі оның ремалық бөлігінен анық
көрінеді. Ремалық бөліктің мазмұндық-құрылымдық ұйымдасу ерекшелігіне қарай
ол атау ... ... ... ... ... ... ... мәтіндеріне мынадай композициялық ерекшелік тән болып келеді:
-алдымен сөйлеудің нысанына ... ... яғни ... ... ... ... оған тән ... суреттеліп (көлемі, пішіні, салмағы,
түсі, ... ... ... ... ... ...... түрінде көрініс алуы мүмкін.
Осылайша ... кез ... ... ... ол Не? ... ... ... береді. Суреттеу кез келген стильде ... ... әр ... жұмсалу мақсаты бірдей бола бермейді. Көркем әдебиет
стиліндегі суреттеу ... ... ... мақсатына қызмет етіп,
соған сай ... да, ... мен тілі ... ... әрі бай ... ... ... тілдік белгілер тән болып келеді:
-заттың, құбылыстың статикалық күйін білдіретін номинативтік заттық
ұғым атаулары көп ... ... ... ... ... ... мен
белгілерін білдіретін сындық-сапалық сөздер белсенді қолданылады;
-суреттеу мәтіні құрамындағы сөйлемдердің әрқайсысы ... ... ... ... ... ... оны оның бөлшектері ... ... ... ... ... әр ... құбылыс туралы
сурет, оған тән белгілер арқылы дамытылып беріліп отырады. Мысалы:
Бір күні ... ... ... ... ... да бір түрлі
болып, әдеміленіп, кісі болып кетіпті, өзі өсіпті.
Үстінде қара шолақ ... қара ... ... ... бар ... ... етігі бар, басына солдаттың қалпағын киген... Қара ... ақ ... жеңі ... ішінде тағы бір көйлегі болса керек.
Өзі ауылдың, үйінің жайын сұрап, әкесімен үлкен кісіше ... үш ... ... ... абзацтың бірінші сөйлемі
суреттелетін субъектінің кім екенінен хабарлап, атау ... ... ... ... тұр, ... композицияның кіріспе бөлігі қызметін
атқарып тұр. Одан кейінгі сөйлем оның жалпы түр-тұлғасы туралы хабар ... ... ... оның сырт ... ... ... ... ол
жеке абзац ретінде тұтас тақырыптық-композициялық үзіндіге кіріккен. Соңғы
абзац кейіпкердің сөйлеу мәнері мен өзін-өзі ... ... ... Осының барлығы жиылып келіп Әміржан туралы ақпаратты толық ... ... ашып тұр. ... Әміржан кейінгі сөйлемдерде айтылмай,
жасырын түрдегі «оның» сөзімен және «өзі» ... ... ... ... тұр. ... мәтіннің әрбір сөйлемі Әміржан туралы
жаңа ақпаратты ... оның ... ... әр ... толықтырып тұр.
Сондықтан бұл мәтінде «қара шолақ көйлек, қара ... ... бар ... ақ көйлек, үлкен кісіше сөйлеседі, әдеміленіп кісі болып кетіпті»
деген т.б. көптеген сындық, ... ... ... ... қолданылады.
Осыларға сүйене отырып, тұтас мәтінге «Әміржан қандай?» ... ... ... ... ремалық бөлігі әр түрлі. Алғашқы және соңғы абзацтағы
суреттеудің ремалық бөлігі негізінен етістіктерден тұрса, ... ... ... ... жасалған. Мәтінде атау ... және ... ... ... қолданылған.
Көркем мәтінде сындық мәнді суреттеу де белсенді түрде қолданылады:
Аққасқа өте қабаған. Сіркесі су көтермейтін долы, ызалы (М.Ә).
Алайда, ... бәрі ... ... ... ... ... ғана
келе бермейді. Кейбір суреттеу мәтіндерінде ... ... ... ... де ... қолданылады. Мұндай суреттеуді динамикалы
суреттеу дейді. Мына мәтінде суреттеудің статикалы, ... ... ... ... ... біз екі шалқардың арасында тұрмыз. Қоңыр құйқалы, құнарлы шиыр.
Адырсыз, жотасыз ... ... ... кең ... Қуаң ... ... жағын қапталдай өскен қалың жал; көкжиекті көшіп, кең жазылған
кереге тәрізденіп иіліп келіп екі көлге тіреле ... «Қос ... ... ... ... бағана тәрізді екі көл. Кешкі тымыққа тынып,
жадырап жатқан, су ... ғана ... ... ... ... ... мәтінде қоршаған табиғатты әуелі тұрақты белгілердің, кейін
қозғалыстағы құбылыстардың суреті етістіктер арқылы бейнеленген. ... ... ... ... ... тұрақтылық семасын
иеленген көсемше мен есімшенің тіркесімен келетін, қабылдаушыны, заттың
кеңістіктегі орнын білдіреді; ... ... ... ... құбылысы мен адамның психологиялық өзгерісі, ... ... ... Бұл ... ... ... көмекші етістікпен тіркескен еліктеу сөздерден болған құрама
баяндауыштардың мол қолданысымен ... ... ... ... ... ... әдемі
үлгісін келесі мысалдан да анық байқаймыз:
Жаманшұбардың ... ... ... да ... Күн ... ... ... бұлт, түнде ыдырай көшіп жүреді де, таң қараңғысы туа,
жердің бетін жуғысы, көктеген өсімдікті ... ... ... ... бір ... көктің жермен астасқан жиегінде, ұзынша, сарғылттау сызық
пайда болады. Сызық ... ... ... ... ... түс ... бозарған сайын, сарғылтты қызғылт жеңе береді...
Күн шығарда сарғылтты қызғылт біржолата жеңіп, көкжиектің бояуы қан-
қызыл тартады. Осы ...... ... әлі ... болмаған қоңыр түсті
бұлтқа араласса, қызыл түс күреңденіп, жоғарырақ бір қабаты ... ... бір ... қара-күрең боп, қызылдың өзі әлденеше түске
боялады.
Шығар күн белгі бергенше, бұл бояулар ... ... ... ... батсайы сияқтанады да, шығуға белгі берген ... ... ... тік ... ... ... ... өрмектей ыдырайды...
Күннің тармақталған сәулесі жоғарылаған сайын, көкжиектің қызыл бояуы,
бозғылттана береді де, күн арқан бойы көтеріле, ... ... ... күн сәскеге барғанда, бүкіл аспанның шымқай көк ... ... та ... ... бұлт сол ... үрке ... Аспанның әр жерінде
топталған бұлт күн түске тармасып, ауа қызған ... ... ... ... ... да, ... күнге – «сенде қызу ... де бар, ... отым ... кем боп па?» ... ... қызуын
көрсеткісі келгендей, ара-тұра жерді тітірете күркіреп ап, найзағай отын
жарқылдатады кеп!..
Екпіндей жортқан паровоздай арқырап, жарқылдай жай оғын ... ... ... ... ... ... да, қаһарымен тітіреткен жерді енді
жадырата жайландырғысы келгендей, жылы жаңбырдың ... ... ... (С.Мұқанов)
Мәтіннің алғашқы сөйлемінде анықталған тақырып «Жаманшұбардың
көктеміндегі күннің ... мен ... ... ... ... ... ... құрылған сурет процестің өтуінің ... ... ... ... ... ... болғанмен, бұл мәтін тұтасымен
Жаманшұбардағы күннің бату-шығу суретін ... ... ... ... ... белгілі бір мәселенің
(тақырыптың), ойлаудың ... ... ... ... Оған
пікірлердің себеп-салдарлық, қайшылықты қатынасы тән. ... ... ... да ... арасын іліктестік байланыс
жалғастырады. Одан айырмашылығы – ... ... ... ... ... ... ... мен объектісінен
туындайтын құрылымдық сәйкестік алдыңғы ... ... ... басын
біріктіретін құрылымдық сәйкестік бірінен-бірі туындап ... ... ... жылжуын көрсетеді. Сөйлемдердің бір-бірімен байланысы
лексикалық қайталаулар, сабақтастық ... ... ... ... нақты мазмұны ойлау, түсіндіру, талдау түрінде ... мен ... ... ... ... орта ... ойталқы мәтіндерде адам осы табиғат және оның ... ... ... ... «Не себепті?» деген сұрақ ... оған ... ... ... ... мақсаты осыған байланысты анықталады,
қандай да бір ойды, ереже-тезисті ... ... ... ... суреттеу мәтіндерінде оқырман, не тыңдаушы идеяны аналитикалық
жолмен, мәтіннен тыс берілген мазмұн арқылы ... ... ... ой алғашқы сөйлемдерде-ақ дәлелді беріледі. Дәлел ретінде қандай да
болмасын деректер, ойқорытындылары мен тұжырымдары, мақал-мәтелдер, қоғамда
беделі бар ... ... ... ... Бұл ... мәтіннің
композициялық схемасына тән белгілер болып табылады. Бұл ... ... ... ... үш ... ... бөлік: дәлелдеуді қажет ететін тезис.
ІІ бөлік: тезисті ... ... ... ... ... мысалдар.
ІІІ бөлік: осы арқылы алғашқыдағы тезистке қатысты шешім беріледі.
Ойталқы мәтініне мынадай ... ... ... ... ... пен оның ... ІІ бөлік бір-бірімен ... ... ... «осы ... «осы негізге сүйене
отырып» т.б. сөздермен байланысады. Көркем шығармада ойталқы мәтіні ондай
белсенді қолданылмайды. ... де ... ... және ... ... шылау сөздер түсіріліп жазыла алады. Жалып мәтін Не? Не ... ... ... ... ... ... бәрі пәс. Күн астында ғұмыр кешкен пенденің еңбегінен ... ... не ... ... жүйрік озады деп сенбе. Майданда мәрт
марқаяды деп ... ... ... ... ... ... ... бүгіні
күмән, ертеңі тұман. Бүгіннің мәнін аңдаған кім бар? (М.Мағауин).
Мұндағы мәтін құраушы композициялық бөліктер бір-біріне қызмет ... ... ... ... өзек ... Алғашқы сөйлем ойталқыға
айналатын сөйлеушінің өмірден түйіп білгенін көрсетсе, негізгі ... ... ... ... ... тұр. ... ... жасалуындағы
басты ерекшелік – оның осы секілді композициялық құрылымында деуге болады.
«Неге?» деген сұрақтың жауабын негізгі бөліктен таба аламыз. ... ... ... меңзеп тұрса, соңғы сөйлем мәтіндегі автордың ойын ұстап
тұр. Композициялық құрылымдардың стилистикалық қызметі де осында.
Ойталқы мәтіндеріне ... ... ... ... ... ... тән болып келеді де, олар эксплицитті,
имплицитті түрде де жүзеге аса береді. ... ... ... ... ... ... лексикалық құралдар арқылы жүзеге асырылса,
имплицитті түрдегі қатынасты ... ... ... ... ... ... ... ойталқы мәтіндері
арқылы беріледі, оның көркем мәтінде қолданылу белсенділігі әңгімелеу мен
суреттеуге ... ... ... ... ... мәтіндері негізінен
автордың публицистикалық ой-толғанысына құрылған ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
қимылын суреттеуде, моральдық-адамгершілік, ... ... ... жеткізуде, кейіпкердің ішкі монологін ... ... ... ... ... ... ойталқы мәтіндері бір-бірінен өзіне
тәні тілдік, құрылымдық, композициялық ерекшеліктері арқылы ажыратылады.
Олардың ... ... ... ... мәнеріне, көркем ойынан туныдап,
соған қызмет етеді. Алайда көркем шығармада көрсетілген мәтіндердің ... ... ... ... ... екенін айтқан болатынбыз.
Көбінесе көркем шығармада әңгімелеу, суреттеу, ... ... ... ... ... бірге суреттеу мәтіні көп жағдайда
қатар жұмсалады. Мысалы:
|Мәтін түрі |Компо ... |
| ... | |
| | | ... ... күн ... соң ауыл ... таяу |
|Әңгімелеу |Аңдату |да болса, рудниктегі жалғыз самоход арбаға менің |
| | ... ... ... ... ... топ қыздың |
| | ... ... ... Үй ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ақ |
| | ... шытыралы кимешектерін қоқырайта салып, |
| | ... ... ... ... ... |Мазмұндау |киінген құдағи тобы ерекше салтанатты. Дәл |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... сөйлеп бара жатқан Рақаң ақсақал көлігін|
| | ... ... ... ... саптама етікті |
| | ... ... ... кішкене тай қазақы қап |
| | ... ... ... ... талдырмаш |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... бір КСБ ... ... де, екі ... бөліктен
тұрады. Мәтін мазмұны негізінен суреттеуге құрылса да, оның ... ... ... баяндалған. Аңдатудың әңгімелеу түрінде берілуі автор
үшін оқиға жағдайын, өту барысы туралы ... ... етіп ... төмендегі мысалда суреттеу мен әңгімелеу мәтіндері мазмұндау
бөлігінің құрамында ... ... ... ... суреттеудің
аралсытырлуы кейіпкердің іс-әрекетін, оқиға барысындаға көрген, тамашалаған
қызықтарын суреттеу үшін қызмет етіп тұр. Бұл жердегі ... ... ... – баяндаушы да, оқиғаға қатысушы да, оқиғаны ... да ... ... ... ... | | |
| | | ... ... ... ... не ... ... |нәрсені де ақырына дейін білуге тырысатыны мен |
| | ... ... ... және ... |
| | |бір ... ... ... мен |
| | ... ... ішкі ... ... айтып |
| | ... |
| | ... ... таң ... өзен жағасымен |
| | ... ... бара ... біреуді көрген, ол түк |
|Мазмұндау |Суреттеу |болмағандай-ақ белгілі бір арияны бар дауысымен |
| | ... бара ... өзі ... бір ... сахнасынан |
| | ... ғана ... ақ ... ... ... |
| | ... ... аяғында жылтыраған туфли. Жағалауда |
| | ... әнін ... де ... жоқ, ... велосипед |
| | ... ... ... керегі де шамалы сияқты. |
| | ... ... таң ... ... ... |
| | ... ... ... күн де ... |
| | ... |
| ... |Бұл ... әрі ерсі де ... әрі ... |
| | ... соншалық, Борк әлгі аңғал әншінің артынан |
| | ... ... ... еді. |
| ... ... еркіндікке қол жеткізіп, бақытқа бөленген |
| | ... |
| ... ... қойып кетіп, әлгі велосипедшінің қарсы |
| | ... ... жүзе ... ... оған су ... | |қол ... әлдебір көңілді сөздер айтып, қатарласа |
| | ... ... ... ... ұмытқысы келген. |
|Қорыту |Әңгімелеу |Екеуі машинада келе жатып, әлгі аңғал әншіге біраз |
| | ... алды ... ... мәтіні мен суреттеу және ... ... бір ... араласып келуі де көркем шығармада кездесіп отырады:
|Компо ... ... ... | | |
| | | ... ... ... ... |
|Аңдату |Тезис |алғысы келмеуі адамзаттың ... ... ... келе |
| | ... ... Бірақ, аяғы ауыр әйелдердің |
| | ... ... ұсақ ... ... |
| | ... бұрын да, қазір де ешкім ешқашан мән |
| | ... ... ... |
| | |Мен бұл ... мәнін түсініп қана қоймай, оны |
| | ... ... ... ... байқалатындай |
|Мазмұндау |Әңгімелеу |етудің әдісін таптым. Бұл үшін ... |
| | ... ... ... Жерге бақылау-сәулесін |
| | ... ... ... бұл сәуле анасының |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... түседі. |
| ... ... ... ... бәрі ... деп қабылдап |
| | ... ұсақ ... ... әсерімен |
| | ... ... ... болады. |
| | ... ... ... және адам |
| | ... еш ... ... |
| ... |Мен оны ғарыштан барлық құрылықтарға, бүкіл |
| | ... ... ... ... |Бұл ... мақсаты – кассандра-шараналарды |
| | ... ... Яғни ... ... ... |
| | ... ... (Ш. Айтматов). ... ... ... ... ... бөліктерден
тұрғанмен, оның мазмұнының даму моделі басқаша – ......... Бұл ... ... ... ... сақталады. Алынған
мәтін көркем шығармадан болғандықтан, дәлелдеме, дәйектеме бөлік ... ... ... ... ... Мұндай сипаттаулардың ғылыми
мәтіндерде де болатынын жоққа шығаруға болмайды. Мәтіннің ... ... ... авторлық баяндаудың І жақта құрылуы, сөз таңдаудағы автордың
еркіндігі (жұрт, «ғарыштық сұрау салу», ... т.б.) зор ... Егер ... ... ... ... ... өзгертсек,
оның ғылыми мәтін болып шығатыны ... ... ... ... ... ... ... Мәтіннің ең кішкене бірлігі – ... ... Ал бұл ... әр ... ... ... әр басқа
болғанмен, композициялық тұтастықта алып ... ... ... ... етіп ... ... шығарманың мазмұн мүшелері бірыңғай стандартты болып
келуден гөру, көптүрлі болуға ... ... ... ... ... мәтін
мазмұнынқұрайтын мүшелерді үшке бөлудің өзі ... ... ... талдаулар әр мәтіннің өзіндік артықшылықтары мен баяндаудағы
тиімділігін түсінуге ... ... Ал ... ... шығармадағы
қолданысы туралы мынадай тұжырым жасауға болады: ... ... ... ... ... ... кейіпкердің бейнесін, портретін,
мінезі, құбылыстың сырт пішінін, ... ... ... ... ... оқиғаға негіз болған белгілі бір уақыт ... ... бірі ... ... ... бірізді бейнелеп көрсету үшін;
ойталқы мәтіні авторлық ой-толғанысты, кейіпкердің іс-әрекетіне ... ... ... ... дерексіз категориялық
мәселелер туралы баяндауда ... ... ... ... ... ... жиі алмасып келіп отырады. Себебі, көркем шығармада әрдайым
көркем уақыт пен кеңістік ішіндегі ... ... ... ... ... ... көрінісіне сипатама
талдау жасау арқылы бүгінде зерттеу нысанынымызға айналып отырған әсіресе
әңгімелеу мәтінінің өзіне тән ерекшеліктерін ... ... ... ... ... мәтін лингвистикасының алдында тұрған маңызды мәселе болып
табылады.
ІІ тарау. Әңгімелеу мәтінінің ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пайымдауынша, мәтін дегеніміз тіл мен ... ... ... ... болған және солармен ... ... ... ... Бұл атамыш факторлардың әрқайсысы
мәтіннің тілдік-құрылымдық бойында өз ізін қалдырады.
КСФ формасы жағынан неғұрлым жалпыланған, ойлау ... ... ... ... ... категориялар болып табылады. КСФ
ұйымдасуындағы негізгі ұстаным – құрылымдық мазмұн ... яғни ... ... ... ... қатынастар. Осы
тұрғыдан келгенде, КСФ ең алдымен, синтаксистік тұрғыдан типтік сипат алған
тілдік моделъ болып ... ... «Сөз ... жіп, жыр кесте» сөзінің ғылыми баламасы
мәтін деуге ... ... ... ... ... ... тігу үдерісімен өте
ұқсас өнер. Кесте тігу өнері мен мәтін құрау өнерінің жасалу ... ... өте ... Екеуі де адамның өзін-өзі тануы, танытуы барысында
пайда болатын шығармашылық туынды, адам танымының материалданған ... ... ... балама анықтаманың негізінде халықтың әрі
көркем, әрі ғылыми танымы жатыр. Ал шын ... ... сөзі ... ... «кесте, өрнек» деген мағынаны білдіреді.
Кестені аяқталған композицияға айналдыру үшін оны ... ... ... ... орнатып, тұтастыққа біріктіру қажет
болады. ... ... оның ... ... ... және ... ... құралдар атқарады
(Мустафина).
Көрсетілген байланыстырушы құралдар арқылы мәтінтүзілім үдерісінде
оның бөлшектерінің ... ... ... ... ... ... сөйлеу бірліктерінің өзара қатынас түрлері болып
табылады. Ол жеке дара ... ... ... ерекшелігі мен
тәсіліне және құралдарына қарай ажыратылады. Жеке дара ... ... ... ... өзара параллельді немесе
тізбектік мағыналық байланыс ... ... ... ... ... байланыс және тізбектік байланыс түрлері болады. ... ... ... ... ... ... ... ұқсас
синтаксистік құрылымдарға ие болып келуі. Тізбектік байланыс сөйлемдердің
синтаксистік тоғысуынан көрінеді. ... ... ... ... құрамына қарай әртектес, параллельдік байланысқа
негізделген ... ... ... ... біртектес болып келеді.
Параллельдік байланыс негізінен суреттеу мәтіндеріне тән ... ... ... ... ... ... мәтіндерінде болмайды деген
қорытынды шықпайды. Суреттеу мәтіні ... ... кең ... ... ... ... болғандықтар да оның көп қырлы табиғаты бар.
Көркем ... ... ... ... ... ... мына ... үлгі бола алады: «Міне, біз екі шалқардың арасында
тұрмыз. Қоңыр құйқалы, құнарлы шиыр. ... ... ... ... Керілген
кең тақта. Қуаң тартқан қау.
Батыс жағын қапталдай өскен қалың жал, көкжиекті көміп, кең ... ... ... ... екі көлге тіреле тоқтаған. «Қос шалқар» қос
босағаға ... ... ... ... екі көл. Кешкі тымыққа тынып,
жадырап жатқан су ақырын ғана ... ... ... ... ... ... ... алғашқы сөйлемнен басқалары ... ... ... ... жеке ... ... ... семантикалық жағынан бірінші сөйлеммен тікелей байланысқа түседі.
Әр сөйлемде айтылған жеке сурет жиылып келіп, ... «Қос ... ... ... ... Бұл ... әр сөйлемнен алынған жеке сөз
сөйлем тақырыбына тірек ретінде алынған ... ... ... ... ... деп көрсетуге болады. Мәтіннің көркемдік ... ... ... ... ... қызметін анық байқауға болады.
Әңгімелеу ... ... пен ... ... сипат алады.
Тізбектік байланыстың қай түрі болсын белгілі бір қалыптасқан
синтакистік байланыстарға ... яғни ... ... ... ... болады.
Тұтас мәтін құрамындағы жекелеген сөйлемдер құрылымдық байланысқа
түседі, осылайша мәтін ... ... ... белгілі бір
синтаксистік мағыналық қатынас орнайды. ... ... ... ... толықтауыш-толықтауыштық түрлері
болады. Бұл қатынастардың қайсысы болсын тізбектік байланыстың түрлерінде
еркін ... ... ... ... ... мазмұнда болғанмен,
олардың құрылымдық қатынастары сақталады.
Тізбектік байланыс тілдік стильдердің барлығында ... ... ... ең кең ... ... Ол ... даму, өрбу,
өрілу ерекшелігіне байланысты. Сөйлем бір ... ... ... ... ... ... туындап отырады.
Ал параллельдік байланыста жеке сөйлемдер арасындағы байланыс олардың
құрылымындағы ұқсастықтарға ... ... ... тізбектеліп
қана байланыспайды, параллельдік құрылымдар арқылы да көрінеді. Егер
тізбектік ... ... А→В, В→А ... ... ... ... тән болып келеді: А→ В, С→ Д (В.В.Одинцов). ... қара ... ... ... ... күле ... ... ақситып, Мәнікенің қасына ерді. Оны Ысқақ ауылына қарай жаяу ертті
де, үй ішінде өткен кеңесті ... ... ... да ... ... түсе, үлкен үйдің көлеңкесінен тұрды. Жіңішке
қайың құрық сыпталып, жонылып болған-ды. (М.Ә.)
Алғашқы әңгімелеу ... өз ара ... ... ... ... арқылы алғашқы сөйлемдегі кейіпкерге қатысты ... әрі ... ... байланыста көбінесе байланыстырушы құрал ретінде
есімдік сөздер, есімдікті үстеулер, ... ... сан ... ... Бұл ... ... есімдігі бір сөйлем мен екінші сөйлемді
мағыналық-тақырыптық, құрылымдық жағынан байланыстыруға ... етіп ... ... ... ... ... ... Б→Т)
тәсілі арқылы жүзеге асырылған. Екі сөйлем ... ... ... ... ... ... екі ... арасындағы
синтаксистік қатынас шарттылық сипат алған. Екінші мысалда да ... ... ... ... ... ... бірақ олардың
арасындағы байланыс параллельді байланысқа негізделген. Себебі әр сөйлемнің
өзінің темасы мени ... бар және олар ... тең ... ...... ремасы – «үлкен үйдің көлеңкесінен
тұрды».
2-сөйлем: Темасы – «қайың ... ...... ... ... ... ... асырылған мезгілдес іс-әрекет туралы айтылған.
Тізбектік байланыста сөйлемдер бір-бірімен арнайы синтаксистік құралдар
арқылы байланысса, параллельдік байланыста ол ... ... ... ... құрылымдардың параллельдігі – бастауыш пен баяндауыш
мүшелердің орын тәртібі жағынан ыңғайлас келуінен көрінеді.
Екі сөйлемге тән ... ... ... ... екі ... байланысқа негізделген. Синтаксистік қатынас деп жеке дара
сөйлемдер арасындағы семантикалық-синтаксистік қатынастар ... ... ... шартты қатынас, салыстырмалы қатынас, толықтыру, анықтау,
қарама қарсы қою т.б. қатынастары ... ... ... айтылып жүр. Бұл
қатынас түрлері әрі мәтін құрамындағы сөйлемдердің арасында, әрі мәтін ... ... ... ... ... ... ... қолданыс
белсенділігі суреттеу, әңгімелеу, ойталқы мәтіндерінде ... ... Бір ғана ... қатынасқа негізделген қазақ көркем
мәтіндерінің түрлері сан ... ... ... ... ... және ... ... бөлінеді. Тікелей байланыс (контактілі) дегеніміз жақын әрі қатар
тұрған сөйлемдердің тізбектік байланысы. Қашықтық ... ... ... алыс тұрған сөйлемдердің тізбектік байланысы. Мысалы:
Оның артынан біздің ... ... ... ... Оның да ... сезіп, мен қасына да бармадым. Одан кейін екі-үш төтенше салбырап
шығып ... ... ... Енді ... жігіт, колхоз бастықтары болу
керек, осы бәледен құтылғанымыз ... ... - деп ... ... 4 сөйлемнен тұрады. 1-сөйлем мен екінші сөйлемді ... ... ... ... ... екі ... ... тікелей
тізбектік байланыс орнап, оған бастауыш-анықтауыштық ... ... ... ... ... ... екені байқалады, себебі «одан кейін»
жіктеу есімдігі мен ... сөзі ... ... ... тұр.
Осылайша, 1-сөйлем мен 3-сөйлемнің арасындағы тізбектік байланыс арасын 1
сөйлем алшақтатып тұр. ... ... де ... ... ... Бірақ бұл жерде тізбектік байланыс «осы» - ... ... ... - ... ... ... ... асқан. 3,4-сөйлемдер мен алдыңғы
сөйлем бастауыш-толықтауыштық (Б→Т) тәсіл ... ... ... 2-сөйлемдегі «да» демеулік шылауының әсерінен мәтін 1-сөйлем ... ... ... ... қою ... ... ... мәтіндерінде синтаксистік байланысу тәсілі ретінде
баяндауыш-бастауыштық қатынас (Бя→Б) та жиі ... ... ... от ... ... отын лезде тұтады... Қызыл
ұшқыны сіркіреп, сытыр-сытыр жанып кетті. ... ... ... ... ... ... ... тізбектеле байланысқан сөйлемдер өз ара шарттылық қатынаста ... ... ... ... ... ... ... алғышарт болуы негіз болады. Шарттылық қатынастан шарттылық мән
пайда болады да, ... соң бірі ... ... ... ... ... Мысалы, берілген сөйлемдердің орын тәртібін соңынан
кейін ... (3-2-1) ... ... ... олай ... ... оқиғаның,
іс-әрекеттің уақытқа қатысты анықталатын логикалық бірізділігіне нұқсан
келеді. Шарттылық қатынастағы әңгімелеу ... әр ... ... ... ... бөліктерінде жекелік сипат алып, бөлшектене
суреттеледі. Жоғарыдағы мысалдың бірінші ... ... ... болса,
кейінгі сөйлемдер отқа байланысты айтылып, «жалпылдақ отын» «қызыл ұшқан»
деп ауыстырылып, кейінгі ... ... бір ... арқылы сурет
нақтыланған.
Әңгімелеу мәтініндегі ... қою ... ... параллельдік байланыс арқылы да жасалады:
Көктемде соғыс бітті.
Жұрт қуанған. Мәре-сәре болған. ... ... ... ... той ... ... бәрі ... қала берді. Мұғалім
төрт класты қосып оқытатын сабағын ... ... ... ... ... қыс бойы ... ... колхозға қайырып беріп, соқаға
шықты. Бригадир Берден дырау қамшысын алып, тағы да ... атқа ... ... ... өзін ... үйреншікті орнына бастықтың боз үйі
бастаған, қоңыры, ... ... он ... шаңырақ орнады. Жұрт қатарлы егіс
жұмысына жегілгенмен, жеке отырғысы келген төрт-бес үй қозы-лақ, ... аяқ ... таяу ... көшіп қонды. Ересек балалар соқаның басын
жетектеп, тоған байласып, үлкендермен ... ... ... Ұсақ ... ... табандары дүңкиіп, күнұзақ жар жағалап жүгіруге, ертеден
қара кешке дейін шалпылдатып суға ... ... тас ... ... ... ... ... буып, шабақ балық сүзуге кірісті.
Бәрі де бұрынғыша. Тек бәрі де ... ... ... жеке ... ... ... оқиғаның аяқталу мерізімнкөрсетіп
тұрған әңгімелеу мәнеріндегі сөйлем авторлық мақсатта әдейі алынған. ... ... ... ... ... ... Одан кейінгі абзацтың
алғашқы 4 сөйлемі суреттеу мәнерінде мазмұндалған: А→В, С→Д, Е→Ж, ... ... ... ... ... ... бойынша
жасалған; параллельді грамматикалық ... ... ... ... етістіктердің бірдей тұлғада (деривациялық қайталау) қайталанып
келуі т.б. Мәтіннің ... ... ... ... 6-сөйлеммен
анықтап-нақтылау логика-семантикалық қатынас түрінде байланысқан кейінгі
сөйлемдер бірыңғай параллельдік құрылымдар болып табылады. ... сөзі бұл ...... Тілеубай, бригадир Берден, он шақты
шаңырақ, ересек балалар, ұсақ балалар деген сөздер ... ... ... ... алған. Бұл тақырыпты ашып тұрған кілт сөздер ... ... ... ... ... Осы ... ... мәтіннің семантикалық
өрісі жасалған. Аталған әрбір сөз «бәрі» есімдігі аясында жинақталып, ауыл-
ел, ... ... ашып тұр. Бұл ... үзінді-мәтіннің, тіпті тұтас
шығарманың семантикалық ядросына ұқсайды да, мәтіннің ... ... ... ... 2 ... тұратын соңғы абзац – мәтіннің қорыту
бөлігі кейіпкер ойын әрі жинақтап, әрі ... тұр. ... ... ... сөз-тақырыптардан ойдың даму өрісінің ... ... ... ... ... ... жалпыдан жекеге қатынасы тұрғысынан
берілуі де әңгімелеу мәтіндерінде кездесіп отырады:
Қисық атты ... асып ... ... ... тесіле қарап тұрып
қалды. Көптен жасаурамаған көзіне жас үйірілді. Белі ... ... соң, үй ... тері ... ... кетті.
Түтіннің астында ұзақ отыра алмады. Көмейі мен көзіне ащы түтін
кіріп, дем ... ... бара ... түтіндік астынан жүгіріп шықты.
Жаны төзбей бара жатқасын ол жаппасына ... ... ... соң іле ... ... мен ... арасындағы барымта
лаңы ақырлап келгенде Көкшетау уезінің сырт ... төрт ... ... ... ... әр болыста ауыл-ауыл болып қоныстанған
қараша үйлер, оның ішінде Байбатыр, Шәкей, Ожымбай ... алыс ... ең арты руы бір ... ... жеті ... ... ... танаың бірі Есенбайдың ішінде Қылды, Жаулыбай, Шоқтыбай,
Шұңғырша, Жақсылық рулары көбірек жапа шекті (С.Жүнісов).
Мазмұнның жалпыдан ... ... ... ой ... ... ... ... логика-семантикалық қатынас түріне
негіз болады да, мәтіндегі суретті толықтыруға ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Мұндағы тақырып
лексикалық ауыстырулар арқылы, яғни зат есім – ... ... ... ... қатынасының көркем мәтінде маңызы ерекше, себебі
көркем шығарма әрдайым суреттеуде нақтылыққа ұмтылады. Бұл ... ... ... ... ... ... суреттеу, алдыңғы
тақырыпты тарқата, дамыта ... тән ... ... ... ... байланыстырушы лексикалық құралдардың тақырыптық өрістері бір-
біріне жуық болып ... ... ... мәтіндерде Қисық – көз–
бел; көмей мен көз, жан ... ... адам және ... мүшелері деген
тақырып аясында бірігеді.
Әңгімелеу мәтіндерінде баяндалатын оқиғалар себеп-салдарлық ... да ... ... ере шығып еді, Нартай желкесінен алды да, қыздар ақсүйек
ойнамайды деп итеріп үйге кіргізіп ... ... ... ... ... ... жоқ. ... ойынға жарамады, ересектерінің саны аз
болды. Бірін-бірі қуып, бос шулап, үйді айнала жүгіре ... ... 1-2 ... ... қарама-қарсы қою қатынасы болса, 2-3
сөйлемдер арасында себептік, 3-4 сөйлемдер арасында салдарлық синтаксистік
қатынас түрлері орын ... ... ... ... ... 1-сөйлем мен 2-сөйлем «бірақ» және «бұлар» ... ... ... ... арқылы байланысқан. Сөйлемдердің
арасында толықтауыш-бастауыштық (Т→Б) синтаксистік байланысу ... ... ... негізгі байланыстырушы белсенді құрал ретінде ... ... сөз бен ... ... ... ... ... синтаксистік құралдар маңызды рөл
атқарады. Әңгімелеуге қатысатын синтаксистік байланыстырушы құралдар ... ... ... ... ... құралдар ол сөйлемдердің
өзара байланысының материалданған ... ... ... ... ... ... ... есімдік, зат есім, шылаулар,
етістік тұлғалары т.б. ... Зат ... ... жиі ... ... тәсілі немесе синонимдік ауыстыру тәсілі жасалады.
Сөйлемдерді және фразадан жоғары тұтасымдарды ... ... ... ... қыстырма және модаль сөздердің, сұраулы
сөйлемдердің, ... ... ... тема/ремалық
берілуі, деривация мен қосымшалардың атқаратын рөлі ерекше.
Бұл тілдік ... ... төрт ... топтастыру қалыптасқан:
1) фонетикалық құралдар (интонация, ырғақ т.б.);
2) лексикалық құралдар;
3) грамматикалық құралдар;
4) синтаксистік-стилистикалық құралдар.
Әңгімелеу мәтіндерінің ... ... ... ... біріктіруде ең жиі ... ... ... ... ... табылады. Соның ішінде жіктеу, сілтеу,
жалпылауыш мәнді, өздік есімдіктері, сонымен қатар ... ... ... ... мақсатта да жұмсалады. ... ... ... жататын интонация мен ... ... ... сай ... ... ... тонын
қалыптастыруға белсенді түрде ат салысады. Олар туралы кейінгі ... ... ... ... ... мезгілдес-шарттаса жүзеге асыру
үшін есімдіктер мен үстеу сөздер оқиғаның уақытқа ... ... ... ... ... әсіресе соңғы уақыттарда, алғашқы он кісі бір-бір кіріп
шыққан соң тағы тың адамдарын да жіберетін ... ... ... да
келеді. Кейде тіпті елеусіз болсын деп, өгіз мінгізіп, жалғыз-жарым кедей-
кепшікті де ... ... бәрі де ... ... ... ... келеді. Әр күн әр ләкпеден әр алуан ұсақ-түйек алады. Бірақ бір қадақ
сабын, яки бір кез шыт қана ... ... да, ... көп ... ... ... қазақ әдетінің осы кездерде пайдасы тиген. Алушысы жоқ
болып ... ... ... әңгіме де керек. Сол ретпен жағалап жүріп
Сұлтанмұратқа ... ... ... ... ... ... ... сияқты «осы кезде», «осы уақытта», «сол заматта», «бұл уақытта»
т.б. есімдік + үстеу сөздері арқылы жасалған ... ... ... ... қатысады. Шарттылық мән іс-әрекеттің, оқиғаның уақытқа
қатысынан көрінеді.
Әңгімелеудегі ... ... ... ... іс-әрекетін,
қимылын баяндауда етістік ең жиі ... ... ... ... ... ... оқиғаның өтуін
біріділікпен кезең бойынша сипаттау үшін етістіктің ... ... ... ... тұлғалары жиі қолданылады. Жедел өткен шақ мәні де ... сай ... соң бірі ... әрекетті жеткізуге бейім болып келеді:
Құдайберген құлаған жоқ. Траптың көлденең ағашына арқасы ... ... ... ... оңдап тағы бір салды. Құдайберген сасар емес. Өз тілінде
әлдене деді де, көзі ... ... ... сол ... ... ... ... бастан салып қалды. Балғадай жұдырық Ивлевті мұрттай ұшырды.
Құдайберген тіл қатпастан траппен жоғары өрлеп кетті. Жұрт ... ... ... ... ... су ... ... Әлі есімде, Андрей
орнынан тұрған соң мені көріп, бетінің ... қан ... ... ... ... жерде жедел өткен шақ ... ... ... ... тән ... ... атқарып тұр. Жедел өткен шақ сөйлеп тұрған
уақытқа дейін болып өткен іс-әрекет қимылды ... бұл ... ... осы сәтте (шығармада), көз алдымызда өтіп жатқандай етіп елестетуге
қатысып тұр. Сонымен бірге, ... ... шақ ... бір ... ... және ... параллельді байланыстыруға дәнекер
болған. Жедел өткен шақ өтіп жатқан оқиғаны деталь арқылы нақтылап ... ... ... стилистикалық мақсатта жиі қолданылады:
Бетін сипап орнынан тұрды. Төбет келіп аяғына оратылды. ... ... ... ... ... түсті. Аттың ауыздығын алып, айылын
босатты. Ерді алуға жүрексінді. Шілік ... ... ... ... ... ... түбінен көз тапты. Таңдайы кеуіп қаталап тұр еді: етпеттей жата кетті.
Су жып-жылы екен, жүрегі айныды. Басын жоғары қарай бір ... ... ... еңкейді (Р.Сейсенбаев).
Мәтін құрамындағы сөйлемдердің грамматикалық ... ... ... шақ ... ... шарттылық қатынаста
байланысқан.
Жалпы жедел өткен шақ тұлғасының көркем шығармадағы эстетикалық ... ... кең ... ... ... ... оқиға кейіпкер қарағанда есімшенің -ған/ген,
-қан/кен тұлғалары шығармада баяндалып отырған оқиға уақытынан бұрын болған
оқиғаны ... ... ... ... әкесі Тілеміс, Есенейдің сұлтан-правитель кезінде тілмашы ... ... ... ... ... ... ... өз басының
өнерімен алған. Оның әкесі ... ... ... ... Пресногорьковка
аталатын казак-орыс станицасына жалшы боп шошқасын бағады екен. Одан туған
Тілеміс пысық және орысша тілді ... ... ... боп өседі. Есеней
сұлтан-правитель болғанда, біздің елде, ... ... орыс ... ... жоқ ... ... ... оны тілмаштыққа алады. (С.Мұқанов)
Мұнда да оқиғаның өтуінің бірізділігі сақталған. 4, ... ... ... ... кейінгі мәтіндерде сөз болатын оқиғаның
басталуына меңзеп тұр.
Әңгімелеу мәтіндерінде етістіктер көсемшенің -а/-е/-й ... ... ... ... ... ... мені ... Тек шобыр ғана «жолаушының
жолы жүрсе өнер» дегендей мимырт ... ... ... ... көз ... (С.Сматаев).
Сан есімдер жеке дара және есімдіктермен тіркесіп келіп, кейіпкерді
немесе алдыңғы оқиғадан ... ... ... ... және жинақтап
көрсету үшін қолданылады:
Оразбай мен Сәмен топтан оңаша шыққанда қандарын ... ... ... үлкен кекті ашумен сыр түйісті. Бұл екеуінен соңғы кезде сәл
оқшауырақ отырған Есентай да, енді ... үшеу ... ... ... (М.Ә.).
Әлмырза солбырайып қалың моланың ішіне қарай тартты, Есеней тұқымының
шатырлаған, мұнараланған көп бейіті болатын, қашқындар соның үшеуін ... ... ... бетін ашыпты. Төртіншінің қарын ғана қазып үлгерген
(Ғ.Мүсірепов).
Әңгімелеу мәтіндерінің жасалуына грамматикалық құралдар да белсенді
түрде ... Оған ... ... ... ... ... параллелизм, сөздердің орын тәртібі жатады.
Темір Қанғұл деген әдемі алаңында ... ... ... ... ... қай ... өлім себу ... көзімен көргендей болып
қайтатын еді. Айналаға көз ... ... ... дейін көргісі келді.
Темірдің көзі жететін жердегі адам ... бәрі де, ... ... ... ... еді ... қуанған. Мәре-сәре болған. Көпшіліктің қабағы ашылды.
Кейбіреулер, тіпті той ... ... бәрі ... қала ... ... ... ... айтылған пікірге, оқиғаға қарсы
мән тудыру мақсатында жұмсалады.
Шал теңізге ... рет ... ... еді, ... ... ... бұлтты аспан ештеңе аңғартпады. Үрейлі ... шуы мен ... ... ... ғана ... ... ... тұмсық
тіреген алып кемелер көрінбей қалыпты. (Кемелер бүгін түн теңізге шықпады).
Жиырма бір жыл ... жүк ... ... еткен Құдайберген қапы ойлап ... жоқ. Шал көз ... ... сұлық тұрған кемелерді елестетіп ... ... тағы бір ... ... ... ... ... да тапқандай
еді, таптым-ау деп ойлағаны мұң ... ... кілт ... ... ... айқындауыш мүшелер сияқты қыстырында конструкциялар
мәтін ... ... ... қатысты субъективтік қарама қарсы,
ыңғайлас, толықтырушы көзқарасты, ойды, бағалауды көрсету үшін қолданылады.
Стилистикалық-синтаксистік ... ... ... ... ... ... қайталау, троп арқылы байланыстыру
стилистикалық амал-тәсілдер жатады. Әрине, стилистикалық ... мен ... ... ... өзі ... құрылғанын ескеру керек. Себебі
көркем шығармада кез келген ... ... әрі ... әрі
стилистикалық мәнге де ие болуы мүмкін. ... ... ... шал да қара ... мен ... ... Ерте тұрып, қой қораның түбінде шылжырға асылып қапты. Бұл жолы
Яков жылады. ... шын ... ... ... ... ... ... Оқ астында қанға батып өлген бейтаныс әйел - өзінің туған анасы үшін.
Тіпті, ... ... ... ... ... қара ... үшін. Түптен
келгенде өзі үшін. Кісі қолына қарап, біржола жетім қалғаны үшін. ... ... ... ... (М.Мағауин). – «жылады» етістігі мен ... ... ... ... ... ... ... тұр. Қайталанып келген етістік пен ... ... ... ... ... қайғырып, түңіліп және таусыла жылаған бейнесін
суреттеуге стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... де оның маңыздылығын арттырып, себеп-салдарлық
мағынаға ерекше мән беріп тұр.
Әйел екеуміз аз ғана ... ... Әйел ... ... ... маған ұрсады, мен де ақырын ғана оған ұрсамын. Әйел жанына батқандықтан
және еркектен ... ... ... деймін, мен әйелдің өзін
аяғандықтан ұрсам (Ғ.Мүсірепов). – ... сөз ... келу ... ... рет ... асқан әрекетті нақтылауға және ... ... ... ... ... ... атқарып тұр.
Троп түрлерінің көркем мәтіндерін байланыстырушы ... ... ... ... тән ... ... мәтіндерінде ол сирек
кездесетін құбылыс (суреттеу мәтіндерімен салыстырғанда). Троп түрлерінің
қолданылуы шығарманың тұтас стилистикалық ... мен ... ... ... ... Мысалы Ғ.Мүсіреповтің символдық мәнге ие болған ана
тақырыбындағы циклдік ... және тағы да ... ... шағын
көлемді шығармаларының баяндау тілінде троп түрлері жиі ұшырасып отырады.
Тіпті әңгімелеу мәтіндерінде де кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... жілік,
шоқпардай тиетін асықты жіліктер жарқ-жұрқ етіп, әр ... өре тұра ... ... ... ... шекесі сияқты (Ғ.Мүсірепов). – мұнда
кейіпкерді суреттеуде синекдоха ... ... ... әңгімелеудегі
қолданысы шығарма «мінезіне» тән «асқақтық», «көтеріңкі» көңіл-күй мен
эмоцияны жасауға қатысқан.
Жартастың қасында ... ... ... та әлі тұр. Әсем айғырға
қатты қызығып, мініп бір бел шауып барып қайтар ма едім ... ... өз ... ... бір ... ... қалған. Әсем айғырға
бүйірі ... ... ... көк бие де ... көрсете қалды
(Ғ.Мүсірепов). – ... ... ... кейінгі сөйлемдерде
эпитетті тіркеске айналып қайталануы әңгімелеуге өзек болған ... ... ... суреттеуге қызмет етіп тұр.
Бұдан ары не болғаны еміс-еміс қана ... ... ... ... ... ... ... жер теңселді. Көк ала түтін, ... ... Жер ... ... жұлын тұтасының үзіліп кете жаздағанын біледі.
Шешесінің өзін баса-жаншып, үстінен кете ... ... ... ... ... ... ... біледі (М.Мағауин). – етістік сөздердің
қайталануы алдыңғы сөйлемдерде ... ... ... ... ... ... етіп ... есіліп ақ тау, жосылып жота жол берді, жол ... ... екі шек ... ... да ... ең далада еркін салып айғайын,
будақтатып көсіліп. Есрафил да бұл алыстан түңілді, жас ...... үміт ... ... Бар ашуы ... тығылып, қалжыраған, бір
тұрып, бір жығылып, кетті қайтып мұз жеріне, түбегіне, қанды іздері ... ... ... - ... мәтініне өзек болған тақырып ... ... ... өту ... ... ... ... қолданылған. Мұндай деривациялық қайталау әңгімелеу
мәтіндерінде стилистикалық қызметте ... жиі ... ... ... ... бір ... екінші күйге ауысу сипатын
бейнелеуде ұтымды қолданылған.
Кенжекей маздатып от жақты. ... отын ... ... Қызыл
ұшқыны сіркіреп, сытыр-сытыр жанып кетті. (Ә.Нұрп). – Екі айтылым-сөйлемді
байланыстыруға дәнекер болып ... ... ... ... ... зат ... айналуы оның сын-сипатын бейнелеуге қатысып
тұр. ... ... ... сөздердің ... ... ... да жиі ... ... ... жиынға бұлардың келу мақсаты да, осы өздері кешкен, өз
бастарынан ... ... «бас ... ... болу. Бұлардың
бәрі де байлаулы бір сөзді асығып тосып отырысқан. Ол сөзге тиянақ ... адам бар. ... сөз сол ... сөзі деседі. (М.Ә). – Сілтеу
есімдіктерінің қайталанып келіп байланыстырушылық ... ... ... ... іс-қимылына, әрекетіне ерекше мән, баға беруге
көмектесіп, стилистикалық мәнге ие ... ... ... мәтіні арнайы ... ... ... мен құралдар арқылы жасалады. ... ... ... ... ... ... тізбектік,
параллельдік байланысы, қарама-қарсы қою, салыстыру, анықтап-нақтылау
сияқты синтаксистік қатынас қатынас түрлері жүзеге ... ... ... ... ... ... ... барлық мәтін түрлеріне ортақ мәселе
құрайды – ... ... ... Тар мағынасында әңгімелеу шығармадағы
оқиғаның дамуы, оның ізбе-із өту, болу ... ... ... ... ең ...... ... әрекеті және әрекеттің
уақыт шеңберіндегі бірізді өтуі. «Көркем ... ... ... ... ... ... болмыс, ал тар мағынада ... ... ішкі ... ... ... ... мезгіл т.б. алынады».
(56-бет. Гришина О.Н. Проблемы контекстно-вариативтного членения ... ... ... ... и ... прозы // Функциональные стили и
преподавание иностранных языков М: ... ... ... сөз ... көркем болмысты нақтылайтын болса,
оның тақырыптық-мағыналық ... сан ... ... ... ... Қазақ
және орыс тіл білімінде әңгімелеу мәтіндерінің тақырыптық-мағыналық
түрлерін ... ... ... ғалымы Г.А. Золотова жалпы мәтіннің ремалық бөліктердің
ақпараттық ... ... ... ... бөлеп көрсетеді:
| | | ... ... ... ... ... бөліктің ақпараттық |
| | ... |
|1 ... ... ... (предметная) |
|2 ... ... ... ... ... |
|3 ... ... |Акционалды |
|4 ... ... ... |
| ... бет-әлпетті) | |
|5 ... ... ... |
| ... ... ауысуы | |
|6 ... ... |
| ... | |
| ... ... | ... ... әңгімелеу мәтініне тән мағыналық топқа акционалды
және статикалы-динамикалы ақпаратты ремалық бөлікті мәтіндерді жатқызады.
М.П. Брандес әңгімелеу ... ... ... түрлерін
көрсетеді:
1. Оқиға туралы әңгімелеу.
2. Көңіл-күйді әңгімелеу.
3. Қалыптасқан ... ... ... ... ... (М.П. ... 1981. 184б)
Қазақ тіл білімінде суреттеу мәтіндерін тақырыптық-мағыналық ... М. ... ... талпыныс жасалынған. Ол Г.А.
Золотованың ізімен, қазақ көркем шығармаларын негізге ала ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің қоршаған ортасын суреттеу.
Сонымен қатар, мәтін мазмұнының баяндалу сипатына қарай статикалық ... ... ... деп ... ... ... ... топтастыруда
осыған дейінгі ғалымдардың зерттеу нәтижелері мен тәжірибелеріне сүйене
отырып, оны шартты ... ... және ... ... әңгімелеу мәтіндері деп
топтастырдық. Көркем шығарма табиғатына тән негізгі екі нысан – ол: ... және 2) ... ... табылады. Көркем шығармадағы әңгімелеу мазмұны
да осыларға байланысты өріліп отырады.
Жақтық мәнді әңгімелеу мәтіндерінің басты ерекшелігі – мәтіннің басты
тақырыбы ... ... ... ... ... ... сөз
болуында. Белгілі бір қалыптасқан жағдайға сай іс-әрекетін суреттеу арқылы
кейіпкердің мінез-құлқын, ішкі жан дүниесін ... ... ... ... ... ... қандай да бір ІІІ жақтағы жансыз зат та
бейнеленеді. Мысалы:
Жыл дегенің аққан су секілді ме, ... өте ... ... диплом
жұмысын «өте жақсы» деген бағаға қорғап, өзінің туған ауылына жолдама алды.
Ұзамай жұмыс орнына да ... ... ... ... ... ... нақты уақыт ішіндегі
бірінен соң бірі іске асқан әрекеті суреттелген. ... ІІІ ... ... ... ... ... ... сияқты ерекшелікті келесі мәтіннен де байқауға болады:
Шатқал ... ... ... ... ... ... ... айылын
босатты. Ерді алуға жүрексінді. Шілік арасын кезіп жүріп, биік, жалғыз қара
ағаш түбінен көз ... ... ... ... тұр еді: ... жата ... жып-жылы екен, жүрегі айныды. Басын жоғары қарай бір ... ... ... ... Сонда байқады: судың іші толған шіркей. Орнынан тұрып, ұзақ
түкірінді. Жүрегі айнып, лоқсып-лоқсып ... ... ... ... ... ... астына төсеп жата кетті. (Р.Сейсенбаев)
Мәтіннің 1-сөйлемі кейінгі сөйлемдерге ... ... ... ... ... меңзеп тұр. Композициялық құрылымы жағынан
алғашқы аңдау ... ... ... қай уақытта басталған мерзімін
көрсетіп, мезгіл мәнді аңдату бөлігі ... ... тұр. ... ... ... ... ... бір уақытқа тәуелді
болады. Көп жағдайда әңгімелеу мәтіндерінің ... ... ... сөйлемдер іс-әрекет, оқиғаның басталған уақытын көрсетіп тұрады.
Мәтін 11 сөйлемнен тұрады. Мәтін тұтасымен іс-әрекеттің басталған
уақытын, ... ... ... ... ... тұр. 1 мен 2-
сөйлемдерді байланыстырушы синтаксистік құралы ретінде «ат» зат ... Екі ... ... ... «ат» сөзі ... ... негізделген. Мәтінде суреттелініп отырған кейіпкер
аталмай ІІІ жақ жасырын «ол» түрінде көрінеді. ... өзі ... ... ... атын атау арқылы суреттеуге емес, мәтіннің іс-
әрекетке негізделгендігін танытады.
1-сөйлем мен ... ... ... ... арасындағы
тізбектік байланысты танытып тұр. Одан кейінгі берілетін сөйлемдердің
темасы «ол» ... ... ... ... ... ... қимыл-
сын етістіктеріне неғұрлым бай келген. Ремалық ... ... ... ұйымдасуы ондағы түрлі етістіктер мен ... ... ... ... ... ... уақыт-мерзімге
қатыстылығы негізінен етістік тұлғалары арқылы ашылған:
| | ... ... ... ... ... ... асырылған |
| ... ... ... ... ... түсті |
| ... |
| ... |
| |көз ... |
| ... кетті |
| ... ... |
| ... ... ... |
| ... |
| ... алды |
| ... ... ... ... ... және оның ... өткен шақтық тұлғалары
синтаксистік байланыстырушы құрал ретінде жұмсалған. ... ... ... жасырын түрде беріліп, ремалық ... ... ... ... ... ... ... туындаған
стилистикалық амал ретінде көрінеді. Мәтін ... ... ... соң бірі ... ырғақпен, бір қалыпты, біртоға орындалған ... ... ... ... ... құрамындағы сөйлемдердің тема-ремалық бөліктерін байланыстыруда
сілтеу, жіктеу есімдіктері айрықша белсенділікпен қолданылады:
Жағыпар осы уақытқа дейін бойына шыр жұқпай, қорасына басы ... ... ... өмір сүрген қонағын менсінбегендей, әңгімеге құлықсыз
кейіп ... бір тал ... ... ... ... оны ... сораптай ішіп, асықпай аттанды. Туыс болған соң, онсыз да ... ... ... ... ... ... ... келмеді. (Ж.
Қорғасбек)
Берілген мысалда сөйлемді байланыстырушы құрал ретінде «оны» сілтеу
есімдігі қолданылған. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... пікірлердің барлығын жинақтап көрсетіп тұр. 1-сөйлемде
айтылған ойды жинақтап тұрған «тісін шұқыды» баяндауышы ... ... ... арқылы толықтауышқа айналған. Осылайша, екі сөйлем арасында
баяндауыш-толықтауыштық қатынас орнаған.
Баяндалып отырған оқиғаға қатысты тек кейіпкер ғана ... ... ... зат, ... та ... ... Мұндай мәтіндерді де жақтық мәнді
әңгімелеу мәтіндерінің қатарында қарастырамыз. Мысалы:
Бір жылы Есеней ... ... үш жүз ат ... ... ... ... ... базашыларға амандаса барсақ қызық боп жатыр ... ... ... ... Бұл елде одан бұрын самауырды, көрмек түгіл
естіген де адам жоқ ... Жұрт ... де ... ... көз қылғысы келе
ме, болмаса, сатып алған жерде сұрамаған ба, оған суды қалай ... ... ... ... ... ... орысқа кісі жіберіп, жылқының
бір құнанына жалданып келген орыс, көрсетіп берді!.. Мен осы ... ... ... ... ... сөйлемінің тақырыбы Есеней туралы болса,
соңғы ... ... ... ... ... ... аясында ұйымдасқан.
Бұл тақырыпқа тірек болған сөйлемдердегі «оған» ... ... ... ... ... самауырды ауыстырып тұр. Ал соңғы сөйлемдегі «осы»
сілтеу есімдігі алдыңғы сөйлемдердегі ойларды жинақтап, авторлық бағалауды
көрсетіп тұр және ол ... ... ... ... ... тұр. Нақ ... бөлігінде мәтіндегі оқиғаға қатысты авторлық бағалау ашылған.
Мәтіннің алғашқы бөліктеріндегі Есеней тақырыбы ... ... ... ... Одан кейінгі оқиға тақырыбының дамуына, олардың
синтаксистік тұрғыдан байланысуына есімдік сөздер тірек болған.
Сонымен, әңгімелеу ... ... ... болатын
есімдіктердің синтаксистік байланыстырушылық қызметі мен рөлі ерекше болып
келеді. Кез келген мәтінде екінші сөйлем, болмаса, үшінші ... ... ... ... ... ... ... байланысып жатады. Енді
есімдіктердің нақты көркем ... ... ... ... ... Әңгімелеу мәтіндеріндегі жіктеу есімдіктері алдыңғы сөйлемдегі
кейіпкерді ауыстыру арқылы оның ... ... ... ... үшін ... ... ... айналып отырған кейіпкерді ауыстыру үшін:
Меңтайдың мен алғаш аудиторияға келген сағаттан бастап, ... ... ... ... Ол сол ... ... кейін менің қазақ тілі
дәптерімді алып ... ... кеш ... ... ... лекцияларды көшіріп
берген (Ә.Нұршайықов)
Өлді деп жорыған Терентийді ... ... егер өлсе ар ... оқ алып ... егер өлсе ар жағындағы пулеметтен оқ алып
қайтуға Мәншүк ... ... Ол әлі ... ... ... ... бергенде, қармалаған қолына жып-жылы бірдеме былқ ете түсті.
(С.Мұқанов)
Бір күні ... ... ... ... жатқанын естіп, енді оны
жеңетін жерім келді деп ойлайды. Кешке ол өзіне той ... ... жас ... ... ... ... атын шылбырынан ұстап, той
болған ауылдың сыртында отырады.
Мектепте Тана да, Хадиша да жоқ екен. Олардың сабақтары ... ... ... ... соң ... өзі де ... түсіп, Абайдың саушылығын
сұрастырды. Бұл жоқта қаза болған Құнанбай жөнінде көңіл айтты. (М.Ә)
Жіктеу есімдіктері көп ... ... ... ... үшін ... жіктеу есімдіктері жалқы есімдерді ауыстырып тұр. 1-сөйлемнің ... төл ... ... ... ... ... келіп, 2-
сөйлеммен де бастауыштық қатынастта қиылысқан. Ал үшінші ... ... әрі ... мәніне ие болып, әрі байланыстырушы қызметінде
келген. Екі сөйлем бір-бірімен бастауыш-анықтауыштық қатынаста ... ... ... ... арасында себеп-салдарлық мән бары байқалады (Мектепте Тана ... да жоқ ... ... ... сабақтары түстен кейін болса керек;
Бір күні Сабырбай Байбаланың күйеуге шыққалы жатқанын ... енді ... ... ... деп ... ... Кешке ол өзіне той хабарын
жеткізетін бірнеше жас ... ... ... ... атын ... той ... ... сыртында отырады).
Кейіпкердің сырт келбетін, кескінін оқиға жағдайында суреттеу үшін:
Бірақ, қыз ... ... ... ... ... кете бастады. Оның ... ақ ... ақ ... ... ... сайын, буын-буыным құрып,
безгекке ұшырағандай бойым ... ... ... кейіпкердің ішінен біреуін жеке дара ... үшін ... сан ... ... қолданылады:
Ол дабырлай теңселген екі мастың алдында кетіп бара ... ... ...... ... ... ... қазірет Евставий екенін,
екіншісі – бұйра мұрты ширатылған, бойшаң поляк, ... ... ... Ғанибай осы арадан-ақ таныды. (Ж. Арыстанов)
Қала тұрғындарының көбінің жеке меншігінде ... бар, жаз ... ... ... ... Сабындының бетінде жүзген үйректей қыбырлап, қызметтен
кейінгі ... ... ... Солардың біреуінің қайығын сұрап ап, ... ... пен оқ ... мылтықтарды артып, Мәлік пен Нұрлан көлдің
арғы қамысты қабағына есіп барды да, дөңестеу ... ... ... сырт ... ... ыңғайланып алды. (З.Шашкин)
Мұндай жағдайда анықтауыш-анықтауыштық қатынас орын ... ... ... ... ... ойының соңғы сөйлемде нақтылануына
қызмет етеді.
ІІ. Жақтық мәнді әңгімелеуге ... ... ... ... мән ... суреттеу үшін сілтеу есімдіктері де ... ... ... ... өзі кейде іс-әрекеттің мерзіміне, кейде оқиға
орнына, ал кейде кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... оған ерекше назар аударылады:
Кераланы әуелі өлім жазасына бұйырып, ... ... ... боп, «өмір
бойы, өле-өлгенше каторгада, тар зындан, тас қамауда шіріп өлсін» деп
бұйырыпты. Сол ... ... ... мен ... ... ... шал, елу бес-
ақ жастағы адам дегенде, бағанадан ынтыға тыңдап ... ... ... есіл ... – дейді.
Дәркембай да тамсанып, басын изеді. (М.Ә)
Мұндағы байланыстырушы қызметте жалқы есіммен қатарлас келген ... тек ... ғана ... ... ... атап,
маңыздылығын арттыра көрсету үшін жұмсалған. Бұл ... ... ... байланыстырушы, стилистикалық қызметі айтылған сөздің
әсерін күшейту үшін, оқушының алдында кейіпкердің беделін күшейтіп көрсету
үшін қолданылған. ... ... ... айтылған ойды жинақтап, оған
ерекше мән беріп тұр. Бұл контекстегі «сол» есімдігі – экспрессоид ... ... ... (Сол ... есімдігі мен «ақ» (елу бес-ақ
жастағы ... ... ... ... ... ... негіз болған, сол
себепті кейінгі сөйлемдердегі кейіпкерлердің әңгімені ... ... ... ... ұтымды қолданылған.
Келесі мысалдарда да «сол» есімдігінің көркемдеуіш-бейнелеуіш құрал
болу қызметі ... ... гөрі ... екендігі көрінеді.
М.Әуезов тіліндегі «сол» ... ... ... зат ... ... оны ... тұр. Егер мәтін құрамынан «сол» есімдігін алып тастап
қолданса, оның ... ... ... ... мәтіннің тұтас
экспрессивтік күші, стилистикалық әсері әлсірейді. Сонымен қатар, ... арғы ... ... ... және ... ... тағы да
көптеген маңызды оқиғалар бар.
Баяғыда, Базаралы жас шағында білетін осы Дәркембайдың ... бар еді. Ол ерте ... ішкі ... орыс ішіне жалға жүріп кеткен
болатын. Базаралы кеткен соң, сол Көркембай өлер ... ... ... ... ... ... екен. «Көзім тіріде бір көрісіп қалайық!» -
депті. Дәркембай ... ... сол ... қаза ... ... ... мен өлмелі кемпірін «қолыңа ал!», «елге алып кет» деген ... ... ... бала ... ... тынысы мен қуаты боп жүр екен. Ол –
Дәрмен еді. (М.Ә.)
Қияспай ... ... атты ... деп ... бір ... ... Өз аты ... екен. Сол жетім баланы Дәркембай ... ... бала ғып ... ... ... мысалдағы есімдіктер оқиғаны жалғастыру, дамыту мақсатында
жұмсалған. Мұндағы оқиғаны суреттеуге ... ... ... ... болған. «Солардың» есімдігі алдыңғы ... ой мен ... ... ... ... ... атқарып тұр. Егер «солардың»
есімдігінің орнына «Жігітектің» деген жалқы ... ... ... ... еді, екіншіден, стилистикалық тұрғыдан ұтымды болмас ... ... мен ... ... ... «со» ... бұзылады. Үшіншіден, «Жігітектің» дегенге қарағанда
«солардың» деген сөз жалпы әрі ... ... ие ... тұр.
Соңғы көшкенде тура жаңағы Шүйгінсу, Әзберген сияқты қоныстарды қыстап
отырған он ауыл ... дәл ... ... ... ... жеріне
қалың қойын, түйе, сиырын қаптата жайып, баса қонғалы көшіп келді (М.Ә.)
Кейіпкердің ... ... ... және оны әрі ... ... жігітті еріксіз қостады. Одан басқа амал да, айла да
жоқ еді. (Р.Сейсенбаев)
Құнанбайлар болса елде ... ... ... ... ... ... ... Майбасар, Ысқақ болып ақылдасып, «қайта көрсету», «қайта
ұстатып жіберу» жайын ойласқан. Осы жұмысты орындауды, қалаға ... ... ... тапсырып та көрген. (М.Ә.)
Көкбай жаңағы Ербол айтқан Абайдың сәлемін өлеңмен ... ... ... ары Абай ... ... кетті. Бар сөзін анық етіп салмақтап, Абайдың
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат» деген өлеңін ұзақ айтып еді (М.Ә.)
Менің ... ...... аз ... ... ... ... бітті. Одан соң аудан орталығындағы орта мектепке бардым. Онда маған
үнемі хат жазып ... екі қыз ... Олар осы ... бұрынғы
оқушылары, кейінгі жас мұғалімдері Тана Серкебаева мен Хадиша ... Ол ... ... ... ... ... ... да менің елге
келе жатқанымды естіген жоқ.
Кейіпкердің нақты бір іс-әрекетін ... атап ... ... ... ол одан әрі ... ... Мұндай жағдайда кейіпкердің
іс-әрекетіне айрықша мән ... ... арта ... ... мәтін соңында қолданылуы оның прагматикалық қызметін арттырып,
авторлық бағалауды айқын танытып ... ... ... ... ... ... ... шаруам – военкоматқа аз күнге келгенімді айтып, тіркелу тез
бітті. Одан соң ... ... орта ... бардым. Онда маған үнемі
хат жазып тұратын екі қыз бар-ды. Олар осы мектептің бұрынғы ... жас ... Тана ... мен Хадиша Қалиақпарова
еді.(Ә.Нұршайықов)
Күнжан ол дауысты естімегендей, жүгіре басып ... ... да, ... Оның ішінен әлсіз жарық жылтырады, күбірлеген адам ... ... ... кішкене баланың даусы шықты. (С.Мұқанов)
Оқиға орнына сілтеме жасалатын ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдайға сай өрбітіледі.
Кейіпкер іс-әрекетінің, оқиғаның болған мерзіміне сілтеме жасалады:
Қайырбекті көрпеге орап, машинаға салып ап, Нұрлан бір ... ... ... ... Сол түні ... ... ... отырған жас
ішкі аурудың дәрігері іле хирургті – Айжанды шақыртып алдырды. (З.Шашкин)
Менің ... ...... аз ... келгенімді айтып, тіркелу
тез бітті. Одан соң аудан орталығындағы орта мектепке бардым.(Ә.Нұршайықов)
Жалғыз, ойшыл, сабырлы сұлу ... ... бір ... асыл ... ... ... Ол бұның қиялын қытықтайды. Түн ұйқысын аша бастады. Сондай
бір ... ... ... ... жауып тұрған қарлы борасын ішінен,
бір белгісіз жан келді. (М.Ә)
Базаралы елге келгелі айдай уақыт өтті. Бұл ... оған ... ... ... ағайын көп. Аталас жақын ауылдар той ... ... ... ... бар» ... ... ажал күткенін сезді ме, әлде
деңкиген тасты кедергі көрді ме, - ... ... ... ... ... жер қалғанда, мылқау «жолбарыс» сол жаққа қарай жалт бере бұрылды.
Сол секундте Ыбырайымның мылтығынан гүрс ете ... ... ... арт ... жалын аралас қара қошқыл түтін будақтала бұрқ ете
қалды. Бұл оның күюі ме, әлде солай түтіндене қалатын ... бар ма ... ... ... ... оқиғаның уақытқа тәуелді іске асуын беруде есімдік + ... + ... ... есімдік + зат есім модельді тіркестері ... ... ... болып табылады. Екі сөйлемнің түйіскен
жерінде ... ... бұл ... әр ... әрі ... ... ... ие болып ... Бұл ... ... ... ... контекст жағдайында анықталады. Берілген
контексттерді ... келе ... ... дара ... ... ... ... де байқауға болады. Жекеше түрдегі тіркестер нақты іс-
әрекеттің өту уақытын көрсетсе, ... ... ... ... уақыт
мөлшерін көрсетіп тұрғанын көруге болады. Мұнда қазақ тілінің грамматикасы
үшін әуелден белгілі «-лар/-лер» көптік жалғауының қызметі анық ... ... ... ... ... ... да айтты. Бірақ бала беру жайын білдірген
жоқ (М.Әуезов).
Әйел Абайды үркітпей сөйледі. ... ... он ... ... бері
өлімбілініп тұрғанын, бір іш ауру барын айтты. Бірақ жаңағы ... ... ... ... ... ... сөздерін өте орасан көріп:
-Алып-қашты, өсек-өтірік деген осындайдан шығады-ау. Бала ... ... ... ... несі ... ... – деп ... (М.Ә.).
Бұның ар жағындағы ішкі тайталас, тартыстың біреуін де Әзімбай айтқан
жоқ. ... ... ... ... ... ... да ... қарсылықты мәнді шылауы
алдыңғы мәтін контексінде белгілі болған оқиға ... ... ... ... білдіру үшін қолданылып тұр.
Мәніке ендігі сөзді доғарып, тек ... ... ... ... жас төксін... Бірақ Қаражан енді көнуге бейімделді (М.Ә.).
Мен сізді былтыр бір көргеннен аса қадірлі, асыл жан деп ... ... жан ... ... көре ... мен әлі де бір ... бөгетке
қамалып жүрмін (М.Ә.)
Құда тамыры емеспін, паралап достық тапқам жоқ. Бірақ шын жақсы
орыстың ... ... қол ... ... ... ... ... кейіпкердің қиындық, кедергілергі,
қиыншылықтарға қарамастан айрықша батыл іс-әрекеттерін суреттеу үшін
қолданылып тұр. Сол ... ... ... ... де ... ... үшін жұмсалады. Бұл оқырманды кейіпкердің мінезіне, жеке басына іс-
әрекеті ... баға ... ... Сан ... ... Сорокинге қарады. Ол жерге қарады. Үшеуі де ... бірі ... ... ... ... аз ... ... отырып қалды.
(З.Шашкин)
Алдыңғы күні Ержан үйіне екі түлкі әкеліп еді. Екеуі де алтайы қызыл,
алтындай жалт-жұлт етеді (Ғ.Мүсірепов).
Сан есімдер ... ... ... ... үшін және ... ... арқылы бір оқиғаға қатыстылығын білдіру үшін белсенді ... Сол ... сан ... ... ... сан есім ... ... септік тұлғасында көбірек жұмсалынады. Көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... келеді
(олардың үшеу, оның біреуі, олардың екеуі т.б.).
Сонымен, әңгімелеу ... ... ... белгілі бір уақыт
ішіндегі жүзеге асуы сөз болады. Ал оның мәтіндегі ... ... ... ... ... ... көрінеді. Мұндағы синтаксистік
құралдар бір әрекеттің ... ... ... ... ... ... Осы ... ерешелікті оқиғалы мәнді мәтіндерден де байқауға болады. Ол
кезде оқиға кейіпкерге тікелей қатысты емес, бұл ... ... ... ... ... ... өтіп жатқан объективті оқиғалар мен құбылыстар
суреттеледі. Мұндай оқиғалы мәтіндерде суреттеуден гөрі оқиға бірізділігін,
оқиғаның өту ... ... ... мен ... ... ... ... Мұндай мәтіндерде автор үшін кейіпкерді емес, жалпы
оқиғаны, орын алған жағдайды ... ... ... ... ... ... ... объективтік, субъективтік
қатыстылығы олардың тема/ремалық бөліктерінен де байқалады.
Жақтық мәнді әңгімелеу мәтіндерінің темалық/ремалық бөліктерінің сипаты
Нақты (субъекті) Қалыптасқан
кейіпкер ... ... ... (субъектіге),
құбылысқа қатысты
іс-әрекет, қимыл
жақтық мәнді
ТЕМА ... ... ... ... ... уақыт қатысты оқиғаның
өту барысы
Жалпы әңгімелеу мәтіндерін тақырыбы мен мазмұнына қарай жақтық мәнді және
оқиғалы мәнді деп ... өзі ... ... ... екі ... да болады.
Бірақ басты ерекшелігі – осы оқиғаға кейіпкер қаншалықты қатыстырылады және
оған автор қаншалықты мән береді. Бұл ... ... ... ... назарға алынатын басты ұстаным болып ... ... ... бұл ... ... ... және ... деп те
атауға болады. Жақтық мәнді ... ... ... ... ... ... ... оқиға-жағдайға тәуелді
болса, оқиғалы әңгімелеу мәтіндеріндегі ... ... ... ... ... Осы күндері Түскістанның әскери округінен поручик Ускенбаев Ғабдрахым
турасындағы байлау-бұйрық та ... ... ... ... осы ... ... ... Михайловское Артиллерийское ... ... ... ... жас офицер Ускенбаев Ғабдрахым, енді әскерлік
қызметті ада қылу үшін, сол азиялық ... ... ... округінің
қарамағына жіберілген-ді.
Қалаға келіп Мағышпен екеуі жүріс жайына көптен қамданумен болғанда,
Әбіш осыдан бірер ай бұрынғы ауызша ... ... өзін ... ... ... деп топшылайтын. Қазір жоғарғы әскери орыннан келген
бұйрық та, бұны сол Верный қаласына ... ... ... бөлімінде
арнаулы қызмет ада қыла бастауын айтыпты. Сонымен жол ... ... ... ... ... ... енді жүретін шағы жетті. Бұл кезде
Абай мен Баймағамбет Слободкадан Семей жаққа көшкен. ... Абай ... етіп ... ... ... ескі ... Кәрімнің үйіне пәтерге
жайғасқан. (М.Әуезов).
2) Қазақ, қырғыз, өзбек, тағы басқа ... қара ... алу, ... көтеріліс және оны патша жазалаушыларының аяусыз ... өмір ... ... ... ... ... тіпті
нашарлатқан еді. Бұл тұста кейбір аудандарда бұрынғы мал басының үштен бірі
ғана қалып, мал шаруашылығы ерекше ... ... Оның ... 1917 ... ... жазы қуаң ... ... кезеңде миллиондаған халық көз
телмірткен Россия астығын Ақтөбеден ... ... ... интервенттері
бөгеді де, Жетісу ақ бандылары Сібір ... ... ... ... 1918 ... августында Ташкентте ауыр жағдай орнады
(Ж.Арыстанов)
3) Комиссия ... әдеп ... ... хат ішіндегі аудан басшыларын
тағылған кінәнің үштен бірін ортаға салды. Одан ... іле, сөз ... ...... бұрын да талай ауданға келіп тісін ... ... ... ... ұнап қалған екен, өлке құрған комиссияға
мүше қылып, облыс атынан соны жіберген. (З.Шашкин)
4) Қисық етігінің өкшесіне мүйіз ... ... ... ... ... ... ... Насыбайды сол қолымен ерін астына басып ... ... ... ... ... ... Құлағын ары-бері бұрап, үш-төрт
рет ... қос ... ... кезек аңдады. Сонан соң көзін сығырайтып
жіберіп жорға бір күйді ойнап ... ... ... ... ... аясында өтіп жатқандығы мынадай
мезгіл, уақыт мәнді сөздердің қолданысынан байқалады.
|Мерзім, уақыт мәнді сөздер ... ... ... ... ... ... ... |
|Осы өткен жаз ... ... ... ... ай ... |Топшылайтын ... ... ... шағы ... ... ... ... ... ... ... ... әр ... объективті уақытқа тәуелді жүзеге
асырылып жатқанын байқаймыз. Мұнда кейіпкердің іс-әрекеті ... ... өтіп ... ... және ... байланысты болып жатқан оқиға (өмір).
2-мәтінде объективтік ... ... ... сан ... ... ... сөздер |Оқиғаның барысы ... жыл ... еді ... ... ... енді ... жылдың қысы, жазы |болды ... ... ... ... ... ... ... |Орнады ... ... ... ... ... ресмилік,
хронологиялық баяндау тән. Оған мәтіндегі уақыт-мезгіл мәніндегі сан есім
сөздердің қолданысы әсер еткен. Сонымен ... ... ... ... ... үзіндідегі автордың мақсаты орын алған оқиғаны хронологиялық
ізбен баяндау. Мұндай мәтін үзінділері ... ... ... немесе
бастамасында көп кездеседі. Көркем шығармаға тән ... ... ... ... ... да өз ... ... Мұндағы уақыт
пен оқиға параллель бірге жүріп ... ... 3 және ... мазмұнының субъективтік уақытқа байланысты
баяндалатынын байқау қиын емес. Оқиғаға қатысты ... ... бар және ... ... ... жағдайындағы іс-әрекеті анық. Олардағы іс-қимылдың
барысы тікелей кейіпкердің әрекетіне қатысты дамиды. ... ...... мәтіндердегі уақыт және оған ... ... ... ... ... және сөйлемдердің сабақтастығы анық
байқалады. Оны мынадан көреміз: мәтіннің алдыңғы сөйлемін алып ... ... ... ... ... толыққандылығына нұқсан
келеді. Мысалы 3-мысалдағы «Одан кейін, іле, сөз алған комиссияның мүшесі
... ... да ... ... ... ... ... жүрген-ді, соңғы кезде
Якуповқа ұнап қалған екен, өлке ... ... мүше ... облыс атынан
соны жіберген» деген сөйлемсіз оқиғаның қалайша ... ... Сол ... ... ... ІІІ жақ (ол) тұлғасындағы
кейіпкердің де әрекетінде бірізділік болмас еді. ... ... ... ... оның ... арқылы сомдап шығара алмас та едік.
Берілген 4-мысалдағы оқиға кейіпкерінің сол сәттегі ішкі толғанысы ... ... ... оның ... ... ... көрініп
тұр. Бірінен кейін бірі ... ... ... ... ... ... ұтымды қызмет етіп тұр:
Алдымен кейіпкер насыбай салды →
сосын насыбайды басып жатып, домбыраны алды →
домбыраның ... ... ... ... ... күй ... ... орнын ауыстырсақ немесе бір әрекеттің ... тыс ... ... ... ... ... ашылмайды. Мәтіннің
көркемдік тұтастығына кері әсер етеді.
Сонымен, әңгімелеу мәтіндерін тақырыптық-мағыналық жағынан жақтық
мәнді және ... ... ... ... деп бөлеміз. Олардың мағыналық
топтарға бөлінуі оқиға баяндалып отырған уақытқа қатысты болады. Жақтық
мәнді әңгімелеу ... ... ... ... ... ... көркем оқиғадағы субъективтік уақыт негіз ... ... ... ... оқиғаның, кейіпкер іс-әрекетінің
дамуына кейіпкерге тәуелсіз объективтік уақыт негіз болады.
2.3. Әңгімелеу мәтінінің композициялық ... ... ойы ... бір ... ... бірізділікке
құрылады, себебі ол – сөйлеу деп танылатын кез ... ... ... ... болып табылады. Сөйлеудің композициялық құрылымдарының
ерекшелігі, оның ... үшін ... ... ... ... ... ... келеді. Мәселен, сөйлеудің конструктивтік
құрылымдары ретінде мәтіннің үш композициялық бөлігі риторика, ... тіл ... ... ... ... ... ... шешедіктану өнері мен ғылымында мәтіннің ... ... ... ... ... материалды табу, оны
орналастыру, шешеннің сөйлеу мәнері, материалды есте ... оны айта ... ... ... ... ... тұрғаны мәлім. Осылардың
қатарында материалды орналастыру бөлімі «Dispositio» деп ... ... ... ... ... ... қорыту бөліктері сөз болды.
Демек, аталмыш мәселе шешен сөйлеудің маңызды бір ... ... ... ... ... ... мүшелері ретінде анықталады: «Шығарманың тақырыбынан басқасы мазмұны
болады. Солай болған соң, мазмұн ... бір ... ... ойға ... ... жұмсаған бүкіл сөзіміз мазмұн болып шығады.Мазмұнның үш
мүшесі болады:
1. Аңдату.
2. Мазмұндау.
3. Қорыту.
Мазмұнның аңдатуында ... ... ... ала айтарға керек болған ғана
ойлар айтылып шығады. Сондықтан мазмұнның бұл ... ... ... де бола ... Аңдату мүшесі шығармаларда керегіне қарай болады.
Мазмұндауында ой ... ... ... айтайын деген пікірдің бәрі
айтылады. ...... ... ... ең ... ... ... болмайды. Мазмұнның қорытуында мазмұндауда айтылған пікірдің
қорытылып, маңызы шығарылады. ... мүше де ... ... бәрінде бола
бермейді, бұ да керегіне ... ... ... ... ... ... ... мазмұндаудың үш
мүшесінің барлығының бір мәтін көлемінде болуы міндетті емес екендігін
көруге болады. Мәтін тек қана ... ... ... ... ... ... ал кейде мазмұндау мен қорыту да ... ... ... айтылған аңдату, мазмұндау, қорыту бөліктері
қазіргі тіл білімінде аталып жүрген ... ... ... ... ... сәйкес келіп жатыр. Аталмыш бөліктер әңгімелеу мәтіндерінде
оқиғаның басталуына, дамуына, қорытылуына қарай нақты тілдік ... ... тіл ... ... ... бөліктеріне берілген
түрлі анықтамалар бар. (Л.С.Крохлева, Клюев, Зарецкая, ... ... тіл ... ... ... ... ... композициялық-
сөйлеу формаларына қатысты анықтама беріліп жүр:
«Аңдату – мәтінде сипатталатын нысан жөнінде анағұрлым жалпы мазмұнды
беріп, ойдың ... ... ... ... ... ...... немесе құбылыстардың, бір жағдайды құрайтын
бірнеше нысандарының белгілері мен ... ... ... ... ... бірдей болып ... ... ...... нысанның қасиетін, ерекшелігін жинақтайтын
немесе қабылдаушының сол сурет туралы қалыптасқан әр түрлі ойын ... ... ... ... ... (Ахметова. 14-
беттен)
Бұдан шығатын қорытынды – ... ... ... ... әр ... ... мен қызметіне қарай түрліше
ұйымдасады. Әңгімелеу мәтінінде сөйлеушінің мақсаты оқиға туралы әңгімелеу
болатындықтан онда суреттеу ... ... гөрі ... ... мен ... ... ... тұрады. Ал қимылдың басталатын
уақыты болады, бір қимыл екінші қимылға түрткі, себеп ... ... ... жүзеге асырушы кейіпкер, оның жүзеге ... ... ... ... белгілі. Әңгімелеу мәтіндерінің басты мазмұндық және
құрылымдық сипатын да осылар құрайды.
Мәтіннің қай түрінде болсын оның ... ... ... тақырып
туралы жалпы мәліметті ұстап тұрады да, ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Аңдату бөлігінің автор
және оқырман үшін де басты қызметі осында – бағыт-бағдар беруінде.
Қазақ тіл білімінде көбірек (салыстырмалы түрде) ... ... ... ... ... ... бары анықталған:
1) атау мәнді аңдату;
2) белгі-сапа мәнді аңдату;
«Ішке Айғанша кірді. Он шақты қылыш балықты ... ... ... ... Осы ... желге қарсы жүгірем деп алқынып қапты. Басына
тартқан қызыл шәлі орамалы ... ... ... ... шашы ... ... ... осы мысалдағы алғашқы сөйлем мәтіннің атау мәнді аңдату
бөлігі қызметінде келген, себебі онда ... ... ... ... деп ... ... мысалдан алғашқы
сөйлемнің әңгімелеу мәнерінде ұйымдасқанын ... ... (не ...... ... ... ... бар және оның тарапынан жасалған әрекет,
әрекет орны бар). Бұл ... ... әрі ... ... ... арқылы әңгімелеу мәнерінде де жалғастыруға болады.
«Ішке Айғанша кірді. Алдымен көзі төрде еңіреп жылап отырған ... ... ... ... қоя ... ... ... қорғансыз
бөбегін көтеріп алды. Айналасынан баланың салқын ... ... ... ... ... ... мәтін нұсқасы түгелімен әңгімелеу мәтініне тән сипат
алған. Оған мәтін мазмұнының кейіпкердің ... оның сырт ... ... ... оқиғаның дамуына өзгертілуі әсер еткен.
Суреттеу мен ... ... ... ... ... мына мысалдан да анық аңғаруға болады:
Бір күні жұмыс басына Айкүмістің өзі келді. Ақ орамал, ақ халат бойына
құйып ... ... ... Оның ... екі ... ... осы шаңқай
түсте ерекше бөлектеніп тұр. Мойыл көздің бояуы да өңін ... ... ... жүрген жұмысымды қорсынып (баяғы барабанға жегілген ат
айдаушылығымды), ұялып та барам. Сонда да ... ... жөн ... ... сөйлемінде нақты кейіпкер және нақты қимыл бар.
Кейінгі мазмұндау бөлігі кейіпкерді суреттеуге ... ал ... ... ... ... қорытынды пікірін көрсетіп тұр. Бұл жерде де
аңдату мен қорыту бөліктерінің арасындағы әңгімелеу мәнеріне тән ... ... ... ... ... ... бір ... негіз болған іс-
әрекеттің басталуын, ал қорыту бөлігі оның соңын көрсетіп тұр. ... және ... ... ... ... ді ... ... ол
әңгімелеуге айналады:
Бір күні жұмыс басына Айкүміс келді. Қызға қызыққаныммен істеп жүрген
жұмысымды қорсынып (баяғы барабанға жегілген ат ... ... ... Үндемей қалуды жөн көрмедім (С.Сматаев).
Демек, әңгімелеу мәнеріндегі айтылым-сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... тән негізгі белгілерді
анықтауда мазмұндау бөлігіне сүйенеміз. Себебі әңгімелеу мәтіндерінің
аңдату бөлігінде әрдайым ... ... ... ... ... ... көркем мәтіндерден жиі байқауға болады:
Қисық атты дөңнен асып көрінбей кеткенше соңынан тесіле қарап тұрып
қалды. ... ... ... жас ... Белі ... ... соң, үй іргесіндегі тері үстіне отыра кетті. Домбыраның ішегін екі-
үш ұрып еді, ... ... ... ... ... ... ... ішекті сабап-сабап алды. Тағы бір ұрып еді, астыңғы ішегі үзіліп ... ... ... ... ... ... қарады. Әуелі, иегі
секіріп кетті. Сонан соң қос иығы бірдей қосыла селкілдеп кемсең еңісірке
ауысты (Р.Сейсенбаев)
Берліген ... ... ... ... ... ... өте
үлкен әсер еткен. Егер мәтінді 1-сөйлемді алып тастап, қайта оқитын болсақ,
біріншіден, ... ... ... ... ... болған оқиға)
сабақтастығы жойылады, екіншіден, кейіпкердің ... ... ... ... ... Мұнда кейіпкердің нақты психологиялық
жағдайы, бір ... ... ... өтуі оның ... ... қимылы арқылы
бейнеленген. Кейіпкердің қимылы бұл жерде автор үшін тапқан ұтымды бір
тәсіл ... ... ... ... ... де ... ... аттан түсіп, түн қараңғылығында қос ... ... ... ... ... ... түрткілейді. Батыр ендігі тірлікте жапа-
жалғыз сопиып қалғанын түсінді. Жалғыз... қалды... (Р.Сейсенбаев)
...Қиябелге Бексұлтан уәделескен күні кешке ... Жай ... ... ... ... келген. Ауыл Қытайға асар асуда апатқа ұшырапты. Тірі
қалған ешкім жоқ. ... ... ... оққа ... Қуғыннан өзім әзер
құтылдым. Қытайға аса ... ... шеп ... ... ... қайырған әңгімесі осы болды (Р.Сейсенбаев).
Екі мысалда да аңдату бөліктері кейінгі мазмұндау ... ... етіп тұр. ... ... нақты оқиға жағдайындағы жай-күйі
1-сөйлеммен түйінделген. ... ... ... ... да ұтымды шыққанын
анық көруге болады. Тізесін құшақтап отырып қалған кейіпкердің әрекеті
кейінгі ... ... ... әрі ... мен ... тұр. Оған ... ... нақты оқиға жағдайындағы
әрекеті негіз болған. Ал кейінгі 2-мысалда кейіпкер сөзімен ... ... ... мен ... ... ... ... мазмұндау бөлігі кейіпкермен үндесе жалғасқан, ал қорытынды
бөліктен авторлық бағалауды байқауға болады.
Келесі ... ... ... ... кейіпкерге қатысты ақпарат
берілген. Ол тек ... ... ... әрекеті туралы мәлімет беріп
тұрған жоқ, кейінгі тұтас мәтін мазмұнына тірек ... ... ... да ... ... ... алмады. Бір кезде басы ауырып, берекесі кетті. ... ... ... ... боп ... таң ... ғана көзі ілінді... Қанша
кеш ұйықтаса да, күндегі дағдысына бағып ерте оянды. (Ә.Нұрпейісов).
Әңгімелеу мәтіндерінің аңдату бөлігі мен мазмұндау бөлігі ... ... ... қатынасында ұйымдасуы мүмкін. Ол кезде мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Мысалы:
Тәңірберген Ақбаладан шошына бастады. Тәңірберген кеткісі келгенмен
Ақбала ... ... ... ... таң атып қалғанын айтып,
келіншектің құшағынан шаққа босанды. Тез киініп, тымағы мен түрме белбеуін
кетіп бара ... ... ... бұғып шықты. Осы арада жан-жағына абайлап
көз салып өтті де, ұрлана басып ауыл сыртындағы сары ... ... ... ... ... ... жайылып, қара іздеп тұрған бәйгі күрең иесін
көргенде, басын көтеріп ... Қос ... ... ... ... жіберді
(Ә.Нұрп).
Мәтіннің аңдату және мазмұндау бөліктерінің ... ... та бой алып ... ... ... айтылған оқиға себеп-салдарлық
мазмұнда кейінгі бөлікте дамытыла түседі:
Түтіннің ... ұзақ ... ... ... мен ... ащы түтін кіріп,
дем алмай тұншығып бара жатқасын түтіндік ... ... ... Жаны
төзбей бара жатқасын ол жаппасына қайта кірді. Сары маса сыңсып тұрса ... бір ... өзі ... кеткен төсектің от жағында бүркенбей беті беті
ашық ... ... ... ... ... тұра ... нақтылау қатынасында байланысқан мәтін сөйлемдерінде көбінесе
әсіресе, тіпті шынында да деген т.б. шылаулар, қыстырынды конструкциялар
дәнекер ... ... ... ... соң іле ұстасқан қарауыл мен керей арасындағы барымта
лаңы ... ... ... ... сырт ... төрт ... болып түсті. Әсіресе әр болыста ауыл-ауыл болып қоныстанған
қараша үйлер, оның ішінде ... ... ... ... алыс ... ең арты руы бір ... ... жеті атадан ғана
қосылатын сегіз таның бірі ... ... ... ... ... Жақсылық рулары көбірек жапа шекті (С.Жүнісов).
...Мұнан кейін Наймантайда еш күдік қалмады. Тіптен ... ... «Сол ... өз ... бас ... - деп ... айтқан астарлы
сырының мәнін де енді ұққандай. ... да, ... ... ... уәде берсе де Аққыздың арман етіп іштен тынатын жайы бар еді. Ол ... ... ... ... ... желдей еркін өскен басы тоқал боп
босаға аттайтыны. Мұны Аққыздың өзі де күрсіне еске ... оған ... жоқ ... ... ... тек ... ғана ... шағып уайым
ете жүдейтін. Бірақ Аламанның басын қажірлеп, қорған болар асыл азаматтығын
ойлап іштей жұбанушы еді. «Еркекшора кәрі қыз ... ... ... - деп, ... ... ... күні ... орнын сайлаған.
Әлгі, Наймантай көңіл білдіргенде толқып, бота көзі ... «Өз ... ... - деген сөзінің астарлы сыры осы болатын (А.Сейдімбеков).
Аңдату мен ... ... ... ... қою ... болады. Мұндай жағдайда екі бөлік те бірі ... ... ... ... ... ... негіз болған кейіпкердің іс-әрекеті
немесе оқиғаның барысы қарама-қарсылықта дамытылады. Ол мәтін құрамындағы
бірақ, алайда, ... де, ... ... ... ... ... жасалады:
Келесі күні қара кемпір төсек тартып жатып қалды. Алғашқыда алып-жұлып
бара жатқан ештеңе болмас, қайтадан аяғыма ... ... деп ... күн ... ... ... басқандай тұла бойы көтертпеуге қарады.
Ауру дендеп ... бара ... ... ... ... бір ... жанары сөніп кетті. Ол енді бетінің бері қарамасын білді. Үй іші ... ... бұл таң ... ... ... шығады. Түнімен қайдағы-
жайдағыларды ойлап, өзінің ертеректе дүние ... ... ... ... ... ... басынан кешкен баяғы бір балдай тәтті жастық шағын, қатар-
құрбыларын, оң босағада өткізген қызықты қыз дәуренін ойлай кеп ... ... ... ... алады. Бұрындары дәл бұндай жағдайда дұғасына
кіргізетін...(Ә.Нұрп).
Ақбала үлкен әзірлікті ... ... ... боп ... ... кеп еді. ... желігіп алған жалпылдақтар жас келіншекке ... Оны ... ... ... қонақтар келгесін де үлгеретін істерге
алдын ала ыссылай кірісіп бара жатты ... ... ... тек ... ғана ... кейіпкердің де бағалау
көзқарасын білдіріп тұрады:
Азаппен үш күнге азар шыдадым. Төртінші күні Бұлғыртауға ... ... ... ... тіленуіме бастығым таңырқай қойған жоқ. Әлдебір
шаруасы бар деп ойласа керек. Қолма-қол келісті. Шоферлердің бәрі ... ... ... күн күту ... еді; ... мен қар суы құрғады, жол
жақсы, талай барған үйреншікті жер ғой, әрі ... ... ... ... деп ... көбейте келе жалғыз жүре беруге рұқсат алдым. Ұзын жол
үстінде мен ... ... ... машина да, топты керуен де ұшыраспады,
бірақ құдай дес беріп, Бұлғыртауға аман ... ... ... ... ... тым құрса ыстық шай ішіп жан шақырмастан кері салдым. Мен
ауданнан шыққаннан-ақ сілбіреп жауын жауа ... еді, ... түсе ... ... Батпақтап, малшылап келем. Бір ... ... ... еді, ... кеуіп тұрған, жолдың беті лайсаң болғанымен, ... ... ... ... тайғанақтай ілбіп, кейде ілгерінді-кейін лықсыта
екпіндей соғып, қатерлі тұстардың бәрінен аман-есен өттім. ... ... ... түгел артта қалды. Қызылқайнар енді ... бел ... ... ... ... кернеді. Кабинаның төбесінен тасырлаған
жаңбыр дыбысынан, ... көк ... ... от ... ... ... ... асырғым кеп айғайлап өлең айта бастадым.
(М.Мағауин)
Мәтін мазмұнының ... ... ... ... ... «автор бейнесіне» тікелей байланысты болады. Ал автор бейнесі
дегеніміз – мәтінге өң, реңк ... ... ... ... болып
табылады. Ол туралы әңгімелеу мәтінінің жанрлық-стилистикалық ерекшелігі
туралы әңгімемізде сөз етеміз.
Осыдан ... мен ... ... ... ... жақындықты байқауға болады.
Өзгертілген мәтіннің аңдату, қорыту бөліктері өзгертілмеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басталуын
көрсетіп тұрады. Демек, мәтін түрін анықтауда мазмұндау бөілктері шешу рөл
атқарады.
Суреттеу мәтіндеріндегі белгі-сапа ... ... ... ... ... ... белгілері, кейіпкердің физиологиялық,
психологиялық күйінің және табиғаттың, мекеннің сапалық жалпы сипаты туралы
мазмұн жинақталады. Мысалы:
Күн ... ... ... ... ... ... гөрі көбірек
көтеріліп кеткендей биік сезіледі. Түнде жауған ұлпа қар ... ... ... орап ... Жас ... ақ зелен жамылған әдепті келіншек ұсап
тәжім етердей иіліп тұр. Аққа ... ... ... дыр етіп ақ құр ... ... ұлпа қар оңай ... кетеді де, ақ құр қанатынан шілік
бұтақтарына кір жұғып қалғандай сезіледі (Ғ.Мүсірепов).
Мұндағы аңдату бөлігінде ... ... ... ... ... суретке
тән жалпы тақырыпты ұстап тұр. Жалпы мәтін мазмұнының берілуінде жалпыдан
жекеге өту байқалады. Барлығы бір ... ... ... ... ... аясында ұйымдасып, «күлімдеп тұрған ашық күн» тақырыбын әр қырынан
жан-жақты ашып тұр. Мәтіннің ... ... де ... ... оны ... мәтініне жатқызамыз. Әңгімелеу мәтіндерінің де
суреттеуден ... ... ... оқиғалы әңгімелеуге ұласатын
сәттері жиі кездеседі. Егер де келтірілген мысалдың 1-сөйлемін сол күйінде
қалдырып, кейінгі ... ... ... ... ... ... еді:
Күн күлімдеп тұрғандай ашық. Ол көгілдір аспанға таңдана қарап,
орманға ... ... ... ... ... ұлпа қарды алақанына салып біраз
қызықтап тұрды. Одан ... ақ ... ... ... келіншек сияқты иіліп
тұрған жас ... ... ... ... ... ... Аққа ... шілік түбінен дыр етіп ұшқан ақ ... ... ... тұрып қалды (Ғ.Мүсірепов).
Енді мұнда аңдату бөлігі жалпы тақырыпты ... ... ... ... ... ... ... табиғатты, мекенді,
оқиғаның, әрекеттің басталу мезгілін меңзеп тұрады. Әңгімелеу ... ... ... ... ... да көруге болады:
Бұлақтың қыр жақ бетіне тіккен бүлдіршіндей ақ отаудың түрулі
іргесінен ... ... ... леп ... ... ... түйе жүн ... тастап бешпентшең қалды. Сонан соң, ... ... ... ... ... ... ... бас жағындағы қалың бұтаның түбінен шығатын ... ... ... ағып ... ... жетпей сарқылады. Бұзаулардың алды осы
бастауға барғанда Сәтжан да сол жерге жетті. Күн ... сай ... ... ... ... ... Бөрбасар да Сәтжанның қасына келді.
Алдыңғы бұзауларды қайырмалап өзі көлеңкелеп отырған ... ... ... ... ... т ұрған көк өлеңге түскен бірыңғай қасқа бұзаулар
танауы пысылдап, өлеңді ұзын ... орай ... ... ... ... ... ... екен. Жарықжұлдыз екеуіміз мықшыңдап жүріп
бөшкені суға толтырып алдық та енді жүрелік деп жатқанымызда көкшолақ тағы
қырсықты шығарды. ... та ... ... те ... түрі жоқ, ... ... да ... Жарықжұлдыз бір-екі рет тартып-тартып жіберіп еді,
басбелең боп қалған шіркін шегіншектеп барып ... ... бір ... ... ескі ... шабақтары быт-шыт болып арба шоңқиып бір
жағына аунап түсті де, бөшкедегі су лақ етті ... ... ... ... ... ... ... табиғатты, қоршаған ортаны суреттеп, негізінен ... тән ... ... Ал мына мысалда оқиға болатын орын ... ... ... ... ... ... ... үй, дәл үстінен
түспесең көзге оңайлықпен іліне қоймайды. Құдайберген үйдің күншығыс жақ
бетінен шықты. Үй ... ... ... жақындап қалған аттылыны көріп,
абалап үре ... еді, ... жоқ ... да ... ... Иттің оқыс
мінезіне Құдайберген таң қалды. Төбет бұл ... ... ... ... ... ... Құдайберген дәл есік алдына келгенде, ағаш басында
салақтап ілулі тұрған Қисықты көрді. ... ... ... ... ... Жансыз дене сылқ етіп құлап түсті. Шалды көтеріп апарып, ... ... ... ... еді, табалдырық құшып кмпірі жатыр.
Жүгіріп барып кемпірді ... ... Ол жа ... еді. ... ... орнын суреттеу автор үшін, мәтіннің негізгі кейіпкерінің
әрекетін нақты оқиға ... ... үшін ... ... Жан ... ... ... оқырманға ұсынуда автор қадамдық әдіс қолданған,
яғни ... ... ... ... ... осы ... ... жүріп келе
жатқан кейіпкерді де елестетуге болады. Мәтіндегі оқиға ... ... ... пен ... ... бірізділігіне негіз болады.
Оқиғаның толық картинасын елестете отырып, қалпына келтіріп әңгімелеу
үшін оның орнын, мекенін, ортасын суреттеу өте ... ... ... ... ... өтуі ... ... Ал оның белгілі бір уақыт шеңберіндегі басталуы көп
жағдайда ... ... ... отырады. Мысалы:
Осы кезде сырттан дабыр-дүбір естіліп ... ... ... ... ... (С.Сматаев)
Сабақ басталғалы біраз уақыт болды. Колхоз фермалары да ... ... өз ... келді. Сәтжандардың ауылы да ауданға
иек артпа жердегі қысқа қораларына қонды, жылы үйге ... ... ... ... қолына алған жоқ. Бір нәрсені құнттағанда соған біржолата
құмарта ... ... ... ... ... ... бөлмеді. Оған оның
қол да тимеді (С.Бегалин).
Ол бүгін тіпті ерте оянды. Жып-жылы боп ... ... ... ... шығып, теңізге тартты. Ау қарап жүріп, жиі-жиі басын
көтеріп күн ... ... ... ... мұзға көз салды
(Ә.Нұрпейісов).
Оқу жылы аяқтап ... ... ... ... сынақ маусымы
басталды. Қыстайғы оқыған сабақты қорыта, балалардың алған білімі сынға
түсті. ... жат ... ... ... оқуы ... ... ... Өзі оқытатын кластың балаларын зерттей, сабақтарын пысықтай отырып
Сұраубек кешкілікте Жаңғалақтың сабағын пысықтатады (С.Бегалин).
Жәнібек сол ... мол ... ... ... керегі болмады ма,
әлде ақи көз самогонге сүңгіп тұншығып ... ма, жуық ... келе ... ... ... ... мойныан сипалаған серінің зығыр
қайнады. ... ... өзін ... ... енді ... ... ... ермегіне айналған дәрменсіз халіне налып,
жымын білдірмей кетіп қалғысы да келді (С.Жүнісов).
Бүгін түс ауа Базаралының ауылына бір ... ... ... ... еді. ... мен Әбді Тоғалақта болған оқиғаның бәрін дастан етіп
айтып ... ... Абай мен ... ... сол ... ... сүйсіне түсіп, үлкен бір ырзалықпен әңгімелеп берген. Болған
жайдың бәрін баяндап ... ... ... өз ... ... ... ... айтты. Дәрмен соны жақсы ұғып, жадына сақтаған қалпында Абайға
қарап отырып, бұлжытпай айтып берді. (М.Ә)
Бастапқы бөліктегі сөйлемдер оқиғаның ... ... ... ... ... оқиғаның жүзеге асу шарты аңдату бөлігіндегі мезгіл
мәнді ... ... ... мысалдарды жинақтай келе, әңгімелеу мәтініне тән аңдату
бөлігінің мынадай мағыналық түрлерін көрсетуге болады:
1. Қимыл мәнді аңдату.
2. Мезгіл мәнді ... ... ... ... ... аңдатуда оқиғаның басталуына түрткі болған әрекет, қимыл
бейнеленеді.
Мезгіл мәнді аңдату оқиғаның басталуына түрткі ... ... ... ... ... ... орнын, мекенін, ортасын бейнелейді.
Аңдату бөлігінің өзге құрылымдық бірліктерден айырмашылығы ... ... да ... ... бөлікте берілетін
сөйлемдердің грамматикалық ... ... ... ... оны ... ... мағыналық-тақырыптық және
композициялық жағынан өзгешелендіріп тұрады. Мысалы:
Кеш... Жас қабірдің басында Құдайберген жүрелеп отыр. Батыр ... ұзақ ... ... ... Ыза мен ... ... жылады...
(Р.Сейс)
Тәжірибесіз көрбала ақыл бұл істі құр ғана ашумен шешті. Мәселе қалың
елдің түгел ... ... ... бетімен шешілді. Білмегенін
көмескі күйде қалдырды да, ... ... ... ... ... құр ... басқаны айтқаны жоқ. Бірақ қалай айтылса да, бұл
байлау тасқындап, булығып тұрған көптің бір бетке қарай ... ... ... ... ... ... ... Қабірден әудем жер алыстағанда барып басын артына
бұрды. Жас қабірдің түбінде артқы аяғына шоқия ... ... ... ... бір ... ұзақ қыңсылады. Құз түбінде жүдеу енді иесіз үйдің ... ... ... ... тағы әлденеге тоқтап еді, оларды зерделей
алмады. Көкірегін тағы бір лек ... ... соң ... бұрып кетті.
Бәйге жиренге қамшыны басып-басып алды. (Р.Сейсенбаев)
Бір кезде ағаш жақ ... бола ... Ит те атып ... мен ... ... Азан-қазан дауыс, сиырлардың дауысы. ... ... ... ... біраздан кейін тұтасып, көбейіп даланы басына көтерді.
«Қасқыр!» деген ой кеп ... ... ... тулап барады... Ит те
әлденені сезгендей ... ... ... Ағашқа қарай тырмысқан ол мені
сүйреуге айналды... ... күші ... ... көп ... мен ... ғана
аңғардым... Сонда да айырылмай, мықшия тартып келе жатқанымда, ит те ... арс етті де, ... кеп ... ... қолымнан сусып шығып
кетті... Мен құлап қала жаздап барып әрең оңалдым... (С.Мұқанов)
Мәтіннің аңдату ... ... сол ... ... ... беру үшін ... ... белсенді түрде қолданылады. Сонымен
қатар, аңдату бөліктері бірден оқиғалы басталады, бұл кезде оқиғаға қатысты
қиымыл-әрекет ... ... де ... ... ... бөлігіндегі
сөйлемдермен көп жағдайда бірыңғай құрылымды болып келеді. Бұл ... ... ... ... тән болып келеді.
Сонымен, әңгімелеу мәтіні басқа мәтіндер сияқты үш композициялық
бөліктен тұрады. Олар аңдату, ... ... ... ... мазмұндау
бөлігімен мезгілдік, қимылдық, мекендік қатынаста байланысса, қорыту бөлігі
аңдату бөлігімен үндесіп, оқиғаның ... ... ... ... ... ... иә ... әңгімелеу, иә аралас болып
келеді. Бұл баяндаушы автордың жеке стилін қалыптастыруға әсер етеді.
ІІ.4. Әңгімелеу мәтінінінің стилистикалық ... ... ... әрқайсысы тұтас шығарманың
көркемдігін жасауға қатысатыны анық, алайда осылардың қайсысы ... ... ... ... дара ... ... үлес қосатындығы
зерттеуді әлі де қажет ететін ... ... ... ... табылады.
Әңгімелеу мәтіндері синтаксистік құрылымы ... ... ... ұқсамайды. Оның лексика-грамматикалық құрылымдарының өзгешелігі
әр автордың сөз баяндаудағы ... ... реңк ... ... ... ... суреттеуге құрылатындықтан онда
суреттеу мәтіндері басым болып ... ... ... ... қазақ
әдебиетінде тек суреттеу мәтіндерінен ғана тұратын көркем туындылар ... ... М. ... ... сурет» әңгімесі осының жарқын
үлгісі бола алады. Осы ... тек ... ... ғана тұратын
көркем шығармаларды атауға болады. Көркем туындылардың ішінде ертегі, мысал
жанрындағы шығармаларда ... ... ... ... жатады. Себебі
кішкентай оқырмандарға арналған бұл ... жанр ... ... ... қатаң сақталады да, оқушыны өзіне оңай ілестіріп отырады.
Мысалы:
«1) Ертеде бір шал мен кемпір ... 2) ... үш ... ... бар ... 3) Бір күні ... баласы басқа жерден пайда кәсіп қылуға
талап етіп, өзіне тиген енші ешкісін сойып алып, ... ... мен ... ... де ... ... ... 4) Келе жатса бір өнерші ... 5) Бұл ... өнер ... ол ... жалданыпты» (Ы. Алтынсарин.
«Тазша бала» ... ... ... ... ... ... ... құрылымына сәйкестігін танытып тұр:
темасы ... ... ... ... ... ... тек қана
оқиғаның өткен шақта болғанын білдіріп қана тұрған жоқ, ... ... ... бірі ... ... ... ... жанрына
тән ерекше стильдік элемент. Бірінші ... ... мен ... ... ... да ... жанрлық-стильдік ерекшелік тән:
арқалап кетіпті → келе жатса – лексикалық қайталау;
бір шал мен кемпір болыпты → ...... ... ... келеді → бұл байға – сілтеу есімдігі;
Мұндағы бір сөйлем мен екінші сөйлемді мағыналық және ... ... ... ... ... ... ерекше белсенділікпен
қолданылады. Осындай тәсілдердің арқасында ... ... ... стиліне жақын тартып тұрады. Осы сияқты ерекшелікті мына ... ... ... соң бұлар бір үлкен көп ағаш көріп, соған келіп кіріпті де, өзі
аралап ағаштың ішіне жүре беріпті. Сөйтіп жүріп бір ақ отау ... ... ... ... ... біраз отырған соң, екі пері қызы ұшып келіп, сол
үйдің төбесіне ... ... ... ... ... (Ы. ... ... мысалдардағы сөздердің сөйлем басында қайталанып, сабақтасып
келуі оның фоникасына, архитектоникасына ерекше әсер етеді. ... ... ... әуезділік) құрылымын (оркестровкасын) зерттеу қазақ
ғылымында әлі бел алып кеткен жоқ. Поэтикалық өлең ... ... ... қасиеті кейбір ғалымдардың ... оның қара ... ... ... өз шешімін әлі де
тапқан жоқ деуге ... бар. Ол ... Р. ... былай дейді: «Бұл жөнінде
(өлең-мәтіннің фоникасы) ішінара З. Ахметовтың ... ... және ... ... өлеңдерінің синтаксистік құрылысы» (1971) деген
монографияларымызда сөз болады. ... ... ... ... Текстің
әуезділігі немесе дыбыстық эффект тек ... ... ... басқы
дыбыстары, я болмаса өлең жолдарының ... сөзі ... ... ... ... ... ... дыбыстан басталып, ... ... ғана ... ... [1]. ... ... бұл ... сөз мәтіндерінің де өзекті мәселесі болып ... және ол әлі ... ... ... ... ертегі шығармалардағы әңгімелеу мәтіндерінде
автор бейнесінің ІІІ жағы айрықша стильдік қызметте келеді. ІІІ жақ ... ... ... ... ... да сырт бақылаушы рөлінде
көрінеді. Шығарма бойынша шығатын ой ... мен ... ... ... ... сипатта жасалады.
«Автор образы – тіл жағынан алғанда көркем шығарманың мағыналық
стильдік діңгегі... ... ... ... ... – сол шығарманы
стилистика тұрғысынан талдау деген сөз. «Автор ... ... ... ... мен ... беру ... экспрессивтік-стильдік
элементтерінен көріп, тануға болады» [Б.Шалабай].
Автор бейнесі арқылы баяншының тілдік тұлғасы көрінеді дейтін ... ... ... ... тілі шынайы көрініс
табады.
Демек, кез келген мәтіннің өзіне тән баяндалу ... мен ... және ол өз ... ... ... эмоционалды-экспрессивтік
ұйымдасуына ықпал етеді. Осылайша мәтін интонациясы мен ырғағы оның
эмоционалдық-экспрессивтік ... ... ... ... көркем
мәтінде түрліше қолданысы оның жанрлық ерекшелігіне де байланысты болады
екен.
Әңгімелеу ... ... ... ... ... ... ... суреттеу мәтіндерінде драмалық және лирикалық баяндау тәсілі
басымырақ ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Шығарманың стилистикалық тоны дегенде туындының жалпы
эмоционалды ... ... ... айтылады. Адамның көңіл-күйі
сияқты шығарманың да ... ... ... ... ... ... тоны оның ... сол арқылы танылатын
ырғақтан анық көрінеді. «Интонация - сөйлемге тән белгілердің ... - ... ... ... ... жеке ... де, ... де құрылымдық үлгісі жағынан ажыратылады. Жеке сөздер ... ... ... ... түрінде жұмсалуы үшін міндетті түрде сөйлемге ... ... ... ... ғана олар ... ... ұғынылады.
Мысалы: Түн. Вокзал. Қаптаған жүргіншілер» [Аханов К. ... ... ... 1972. ... ғылымда көркем прозаға тән ырғақ туралы түрлі көзқарастар бар.
Пешковский өлеңге тән ырғақты ... ... ... ... өлеңдегі ырғақ тың буынға ... ... ... прозаға тән ырғақтың жасалуына оның логикасы мен мазмұны әсер
етеді дегенді айтады. Келесі бір көзқарас ... тән ... ... ... Дегенмен бұл соңғы көзқараспен келісу қиын, себебі не нәрсенің де
ырғақсыз қабылдануы мүмкін емес. Ырғақ – бұл ... ... ... ... өзіне тән өмір сүру ырғағы бар (мидың жұмыс істеу
ырғағы, жүрек соғу ... ... ... ... ... адамның ойлау
жүйесіне де белгілі бір ырғақ тән ... ... тән ... ... ... ... ол да мәтіннің
көркемдік тұтастығын жасауға, эмоционалды-экспрессивті бояуын ... ... ... ... ... өзіне тән стильдік
интонациясы, ырғағы бар. ... ... ... ... ... ... ал ойталқы логикалық құрылымдардың ырғағын бейнелейді. Ырғақ
мәтіннің мазмұнына, ондағы автордың ойына қарай тез немесе ... ... ... ... ... ... орташа. Бұл
мәтіннің ырғағына қарама-қарсы Ғ. Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романының
алғашқы бастамасының ырғағы айқын ... бола ... ... ... және ... ... бір тон үстеу сияқты қызметтердің» мәтін
мазмұнына тән құбылыс болып табылтындығын И.Р. Гальпериннің ... ... ... И.Р. ... контекстно-вариативных форм
членения текста // Русский язык: Текст как целое и компоненты текста. ... ... ... мәтін мазмұны оның эмоционалдық-экспрессивтік
сипатына ... ... ... ... ... бояулы», «қатаңдық», «көтеріңкілік» т.б. ырғақты, интонациялық
болып келеді. Жалпы шығарма мазмұнының интонациясы мен ырғағы осындай түрлі
көңіл-күй ... ... пен ... ... ... ... ... әрбір мүшесіне тән өзінің интонациясы мен ырғағы болатынын
жоғарыда айтқан болатынбыз.
Мысалы:
1) ... сәл ... өз ... ... ... боп, бір таныс тілмаш
арқылы жаңа келген Лосовскийге сәлем айтқан-ды. «Маған сәл ... ... ... деп өтініш білдірген. Сонда Лосовский өзі түскен үйден жылмаң
етіп шығып, ... ... ... ... Абайдың алдына келіп, аса тұрпайы,
жат мінез көрсетті. Корпус кеңесінің бұл күндегі тайный ...... ... ... ... ... көп арызды оязға қосылып, ... ... ... ... ниеті бардай. Тек жандаралдың қандай байлау
жасайтыны мәлім емес болғандықтан, Лосовский өз ... ... аша ... ... да ... ... ... жауап бермей, айтайын дегенін
тыңдамай, бір-ақ қана қатал сөз тастаған... (М.Ә.).
2) Жаңа ... ... іші ... тола ... ... ... қарап еді, масайыңқырап қалған екен. Бағанағы арық сары бала, басын
столға ... ... ... ... ... ... тыңдаудан қалған
бос ерегес дау. Шалбар киген толық қыз, ауыр денесін теңселте көтеріп ... еді, ... ... ... ... тартып, отырғызбақ боп әуреге
түсті. Қыз да тәлтіректеп барып, ... ... ... бойын түзеп,
шығар есікке бет алды. ... ... ... жығылып жатқан жігітке,
есікке беттеген масаң ... ... ... ... езу ... иә қабақ шытып тыжырынып алысты да жаңа ғана үзіліп қалған ... ... ... ... ... ... кетті. Гитара тартқан
сары бала шуға басын көтеріп алып, жан-жағына селсоқ ... да, ... ... ... жігітке саусағын ерніне жапсырып «тш» деген күйі қайта
столға ... ... ... жөнелді (Р.Сейсенбаев).
3) Кездесер сәтті аңсадым. Басқа арман, бөтен тілек қалған жоқ. Қысқы
демалысты аңсадым.
Демалыс күніне жеттім. Әлияға жете ... ... ... дәл ... ауа райын тосып бес күн кешсем ... ... ... ішінде
жүрген сияқтымын. Атақ-даңққа, абыройға толы бүкіл болашақ ... ... Және ... ... ... Әлпештеймін. Аялаймын. Жебеуші
тәңірім де, жан жадыратар періштем де – бір өзі. Жер әлемде бізден бақытты
адам ... емес ... Өзін өзі ... шалған адам, өзін өзі биік жардан тастаған
адам іспетті емес пе – қас-қағым шаққа ғана ... ... ... бір-ақ
сәттен, секіру сәтінен қаймықпаса болғаның, ар жағында өкін-өкінбе, жыла-
жылама, - ешбір қайыр жоқ, ... жоқ, ... ақ ... ... деген
мезеттен бастап өз тағдырының біржола шешілгенін жеті жыл ... ... ... ... оған ... ... бірақ ол ендігі жерде Бергенді
кәналаған ... ... ... ол тек өзін ғана ... ... ... көңілін жықпауға тырысатын, оқыс жағдайда мүгедек болып қалуына
бұл – Мәрзия – кінәлі сияқты, өзге ... ... ... ... ... болар ма еді, жолына мен тосқауыл болдым-ау деген үкім-күдік ... езе ... ... 4 ... ... төртеуіндегі эмоционалдық-экспрессивтік
мағына бір емес. Төрт мәтінді оқығанда көз алдымызға төрт ... ... ... ... ... байланысты мәтін арқылы оқырман ойында
ұялайтын ... мен ... де әр ... яғни әр ... ... ... де әр түрлі.
Алғашқы мәтін «мінезі» - «байсалды», орташа ырғақты. Екінші мәтін
«мінезі» - «тұйық» (меланхолия тән), баяу ... ... ... ... ... тез ... Төртінші мәтіннің «мінезі» - «салмақты», ырғағы
тез. Әр мәтіннің ... тән ... ... ... тән ырғақ пен
интонация әсер еткен. Өлең мәтінінде ... буын ... ... ... ... ... пен ... ондағы мазмұн негіз болады.
Бірінші мәтін мазмұнның баяндалуынан автордың байсалды, ұстамдылығын
көруге болады. Автор өзінің кейіпкеріне жаны ашып тұрғанмен ол ... ... ... бақылаушы кейпінде көрінеді. Мәтін ... ... ... ... пен ... оны қабылдаушы мінезіне ... де ... ... ... ... оқу ... автордың
көңіл-күйіне қарай түйдектеліп, күрделі орамдармен келетін фразалык екпін
нәтижесінде пайда болатын ырғақ та күрделі ұйымдасқан:
1) Осының сәл ... өз ... ... ... ... бір таныс
тілмаш арқылы жаңа келген Лосовскийге сәлем айтқан-ды. ... сәл ... ... ... деп // ... ... Сонда Лосовский өзі түскен
үйден жылмаң етіп ... ... ... ... ... Абайдың алдына
келіп,// аса тұрпайы, жат мінез көрсетті. Корпус кеңесінің бұл ... ...... ... емес. Абайдың үстінен түскен ... ... ... ... ... ... түрде жұмсамақ ниеті бардай. Тек
жандаралдың қандай байлау жасайтыны мәлім емес болғандықтан,// Лосовский өз
сырын тұпа-тура аша ... ... ... да ... ... сөзіне жауап
бермей, айтайын дегенін тыңдамай,// бір-ақ қана ... сөз ... ... ... «тұйықтық» тән болу себебі ондағы мазмұн
бір қарағанда хабарлауға (констатация) ұқсайды. Кейіпкер үшін ... сұр ... ... ... болып жатқан кейіпкер үшін мәні жоқ,
қатыссыз, күнделікті қайталанатын ... ... қана ... көңіл-күйі, сезіміне қатысты етістіктер қолданылмаған деуге
болады. Қоршаған ортадағы ... бір ... ... бір ... қозғалысы, ағымы суреттелген сайын кейіпкердің пассив әрекеті,
қамыққан, күйзелген ішкі жан дүниесі ашыла түседі. Бұл ... ... ... ... ... баяндау тәсілі байқалады. Жалпы
Р.Сейсенбаевтың «Үкім» шығармасы мәтіндерінің мазмұнына тән ... ...... өмірге қатысты етістіктердің молынан, ал ... ... ... ... аз ... ... ... көркем шығармадағы өмірге қатыспайды. Сөйлемдердің интонациясы мен
ырғағы ... ... ... ... өмір ... ... – қысқа
әрі бірқалыпты. Мәтінде бейнелеуіш, көркемдегіш құралдардың ... ... ... ... ... суреттеуі мәтіннің бояуына да сондай
«қарапайым», «сұр» стилистикалық реңк беріп тұр. ... ... ... аз қолданысы мәтін мазмұнына баяу ... ... ... ... өмір ... еш ... ... де, сөз айтылмаса да
ақиқат өмірдің шынайы көрінісі шебер берілген.
Үшінші әңгімелеу ... ... ... ... ... ... белсенді (етістіктер, субъективтік уақытқа ... ... ... ... ... ... ... параллельдік
байланысқа құрылуы, біріншіден, кейіпкердің алып-ұшқан асыққан ... ... ... ... асыққан көңіл – тез әрі ... ... да ... ... ... ... ... аса
шеберлікпен қолданылатын мұндай сөйлем ... ... ... ... арқылы жасалатын мәтіннің тұтас «мінезі» мен стилистикалық
бояуын жасауға ерекше үлес қосып отырады.
Төртінші мәтіндегі бір абзац ... ... бір ... ... бірнеше жай сөлемдерден жасалған. Бірнеше жай сөйлемнің бір
құрмалас сөйлем ... ... ... ... динамикалық сипат
беріп, суреттеу, ойталқы мәтіндерімен, диалогпен араласып келіп, шығарманың
стилистикалық композициясын түрлендіріп отырады. ... ... ... шығарма бойында үзбей қолдана беру әрдайым сәтті шыға бермейді.
Шығарма авторы да оны үнемдеп, ... ... ... ... Автор мұндай
құрылымды әңгімелеу мәтіндерін оқиға (бұл ... ... ... желісінің
тездігін, өмір ағысының ырғағын таныту үшін ... ... ... ... ... ойдың арасында әуре-сәрсеңге түскен
бейнесін қоюлатып көрсетіп тұр.
Мәтінге тән көңіл-күй мен ... ... ... қатар келіп,
үйлесімді ұйымдасуы да ықпал етеді. 1-сөйлемде с-с-с, б-б-б, т-т, а-а, ... қ-қ, ... а-а, і-і-, т-т, ... с-с-, ұ-ұ, т-т-т, ж-ж-ж, ж-ж-ж-ж-
ж,.. 3-сөйлемде б-б, к-к-к, а-а, б-б, ә-ә, ж-ж, б-б-б.., 4-сөйлемде ө-ө, с-
с-с, қ-қ, ж-ж, ... е-е... ... ... ... ... ... бастапқы бөліктерінде қайталанып келуі мәтіннің жағымды
қабылданып, ... бір ... ... ... тұр. ... ... етістікті қайталаулар, морфологиялық қайталаулар, ... ... ... де ... ... стилистикалық тонын жасауға
қатысып, қосымша ... ... ... Дыбыстардың мұндай
ерекше қызметі белгілі бір орындарда қайталана келу ... ... ... ... ой ... ... күшті әсер
қалдыруға жұмсалса, дыбыстарды қайталау параллелизмдік ... ... ... ... қызмет атқарады. Мәтін
деңгейіндегі ... ... ... сөз тіркесі, фразалық
оралымдар, қос тағанды ... ... ... ... ... ... дыбыстық топ арқылы қайталана келетін сөз тіркесі
өзінен кейін де әлгі ... ... ... ... қолданыла
келіп, абзацта немесе мәтінде дыбыстық фон құрайды. Белгілі бір көңіл-
күй тудыру ... ой ... ... ... ететін фонетикалық
құралдар шығарманың идеялық мазмұнын ашуға септігін тигізеді.
М.Н.Кожинаның көркем әдебиет тілін ... ең ... ... қарастыруы оның кейіпкер эмоциясын, көңіл-күйін білдірудегі
осындай артықшылықтарын байланысты болса керек. (Кожина М.Н. Стилистика и
некоторые ее ... ... 1961. ... ... ... ... ... мәтіндерінің ұйымдасу
ерекшелігіне қатысты мынадай тұжырымдар жасауға болады:
-әңгімелеу мәтіндері бірыңғай құрылым, ... ... ... ... ол ... жағынан әр түрлі болып ұйымдасады да
көркем шығарманы құраушы әрі ... әрі ... мүше ... қызмет
атқарады;
-әңгімелеу мәтіндерінің ұйымдасу ерекшелігі ... ... ... әсер етеді, шығарманың өзіне тән «мінезін»,
«көңіл-күйін», интонациясы мен ырғағын қалыптастыруға қатысады;
-көркем ... ... ... ... ... сомдауға,
ішкі сезім-күйлерін суреттеудің тәсілі ретінде де жұмсалады;
-осылардың барлығы жиналып ... ... ... ... ... ... ... әңгімелеу мәтіндері басқа да мәтін түрлерімен
араласып жұмсалынады. ... ... КСФ оған ... тән ... ... болсақ, көркем шығарма мәтінінің қаншалықты ... ... ... ... ... әр ... ... формасына тән мынадай мазмұндау
ырғақтары барын көрсетеді:
-суреттеуге тән ырғақ – ... ... ... ... ырғағы;
-әңгімелеуге тән ырғақ – шығарма мазмұнының уақыт шеңберіндегі даму
ырғағы;
-ойталқыға тән ырғақ – шығарма мазмұнының ... ... ... (93-беттен)
Осылайша көркем шығарма түрлі ырғақтан туындайтын ерекше көңіл-күйлер
мен сезімдердің жиынтығы деген ой айтады. Бұл ... ... ... бай ... тән ... ... ... шығармадағы ырғақтың жасалуына оның мазмұнының өзі
қатысатыны туралы ол былай дейді: «ритм – это ... ... ... внутренняя упорядоченность и организованность. Для возникновения ритма
необходимы определенные единицы, отграниченные друг от ... ... и ... ... эти ... должны быть сходны по своему
строению, и, наконец, в их движении должна быть ... по ... ... ... в их движении должна быть ... ... ... Если в ... основной единицей ритма является
слог, ... то ритм в прозе имеет прежде ... ... ... а ... ... и ... ритма могут выступать смысловые группы в виде
речевых колонов или ... ... ... с ... ... и ... (94-беттен).
Алынған әңгімелеу мәтіндерін жоғарыдағы ертегі жанрындағы ... ... ... оның ... екенін көруге болады. Ертегі
жанрына қарағанда ... ... ... ... ... ... екенін көруге болады. Себебі жанрлық мәтіндерде дедуктивтік
баяндау мазмұны басым болса, көркем прозалық мәтіндер ... ... ... ... Л.). Л.Гинзбург осыған байланысты поэтикалық
индукция және ... ... ... қолданады. Поэтикалық
дедукцияда тақырып оқырманға алдын ала белгілі болады дейді. Мысалы, одада
– әсерлену, таңдану, эллегияда – мұң, ...... ... ... ... Өлеңнің бұл әр жанрының өзінің алдын-ала меншіктеген
үйреншікті (экзистенциалды) тақырыптары бар, ... бұл ... ... ... ... ... тақырыбын қалыптасқан стильде, қалыптасқан
мәнерде, қалыптасқан көңіл-күйде қабылдайды. Ал ... ... ... ... ... және ол дамытылып беріледі де, тақырып
контекст арқылы ашылады. «Контекстуальность, то есть ... ... ... обусловленных данным контекстом. Это
пространственно-временная локализация. Это, наконец, ... ... в силу ... ... ... ... ... бытия, а не
попутно вторгшейся эмпирической деталью» [Гинзбург1986ж, 23]. ... ... ... ... ... ... суреттердің
нәтижесінде шығарылады. Ғалымның өлең мәтіні жанрларына қатысты айтқан
пікірінің ... ... де ... бары ... Ертегі мәтіндерін
тыңдағанда немесе оқығанда оқушы адлдын-ала нақты бір үйреншікті көңіл-күй
ырғағына ... ... ... ... «тұшынады». Басқалай нақты бір
қалыптасқан көңіл-күй қалыбына ... Бұл ... ... ... ... жанрлық түрлеріне де тән болып келетін қасиет деп
тұжырымдауға ... Ал ... ... ... мәтіндеріндегі тақырып та,
көңіл-күй де сол контекстен, контекст астарынан туындайды. Бұдан шығатын
қорытынды - ... ... ... ... ... ... мысалдармен
шектелмейтіндігі, қанша автор болса, сонша ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа сай өзгермелі,
өзгеруге ыңғайлы мәтін болып табылады.
Жоғарыдағы ойды ... ... ... ... ... ... отыруы және сөздерінің ... ... оған ... ... ... оқырманның қызығушылығын оятып отырады.
Әңгімелеу мәтіндерінің ... ... ... ... ... үшін жасырын түрінде берілу мақсатына қолайлылығында болса керек.
Бірінен кейін бірі туындап отыратын оқиғаның ... не ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық
ерекшелігі ертегідегі «әженің тоқитын жібі сияқты бірізді» ... ... оның ... ... тән ... тәсілдің стилистикалық күш-қуатын
көрсетеді. Эпикалық ... ... мен ... баяндау тәсілін
салыстыратын болсақ мынадай айырмашылықтарды байқауға болады:
|Эпикалық баяндау ... ... ... Оқиға туралы әңгімелейді |1) ... жай ... |
| ... ... ... ... ... рөлінде |2) Оқырманды баяндаушы болуына ықпал|
|болады ... ... ... ... ... ... |3) Шығарма арқылы сезімді оятады |
|4) Нақты бір білім, ақпарат ... |4) ... ... ... хабарлайды|
|5) Тыңдарман оқиғаға өзінің бағасын |5) Тыңдарман оқиғаға қатысушы ... ... ... ... ... ... түрткі |6) Өзін сендіруге түрткі береді ... | ... ... ... нақты тұжырым |7) ... ... ... ... ... | ... ... оқиғаның өтуін қызыға |8) Тыңдарман оқиғаның соңын қызыға |
|бақылайды ... ... ... ... қандай |9) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... |10) Адамның сезім, көңіл-күйлерін |
|көрсетеді ... ... ... ... ... әңгімелеу мәтіндеріндегі оқиға
тыңдарманның көріп-білу ... ... ... ... ... сөздер тек оқиғаның бірізділігі үшін ғана емес,
ондағы нақты қимыл-суретті, бейнені қиялда үлкейтіп елестетіп көру үшін ... ... ... ... ... ... ... кадр сияқты беріліп тұтас картинаны жасап тұр. Мұндай мәтіндердегі
баяндауды кинемотографиялық мәнердегі ... ... ... Басты
ерекшелігі – әрбір детальді көріп-біліп, елестетіп қабылдауға арналуында.
Ертегі жанрындағы әңгімелеу мәтіндерінің ... мәні ... ... ... жасалатын салмақты, өмірлік тұжырымдардан
көрінеді, сондықтан оның ... ... ... ... деп ... ... Лирикалық және драмалық баяндау
тәсілінде баяншының өзі оқиғаға ... ... ... ... ... жанрындағы мәтіндерде баяншы-халықтың тілі де, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері оның
жанрлық-стильдік қолданысына байланысты қалыптасқан. Әңгімелеу мәтінінің
кең көлемді эпикалық шығармалардағы қолданысы ... ... ... ... онда автордың дара стилінің объективті және субъективті
қырлары тоғысып жатады.
Мәтіннің ... ... ... ... автордың дара
стилін құрайды. Нақты шығарма тілдің әлеуметтік және ... ... ... ... ... табылады. Бұл екі фактор бір-біріне түрткі
болатын, бірін-бірі анықтайтын факторлар. Ол туралы Л.С. ... ... ... бы мы ... ... что в ... ... создано самим автором и что получено им в готовом виде ... ... мы ... часто, почти всегда, нашли бы, что на долю
личного авторского творчества следует отнести только ... тех или ... их ... ... в ... ... общепринятых
шаблонов, перенесение одних традиционных элементов в другие системы и т.п.»
[Выготский, 1991, 310]
Дегенмен, «стиль дегеніміз – бұл адам, ал адам – ... ... ... ... ... даралық қыры мәтіннің ұйымдасуында өте
маңызды рөл атқарады. Көркем мәтіндегі авторлық баяндау ... ... ... те ол ... ... авторлық таным «сүзгісінен өткен» болып
есептеледі. Автордың даралығы – оның көркем шығармадағы өзгеге ... ... әрі ... ... ... ... автордың қабілеті,
ерекшелігі, оның әлеуметтік және психологиялық сапа-қасиеттері көркем ... ... ол ... ... ... ... деп аталады.
КСФ-ның ұйымдасуында автор стилінің ... ... ... ... құрылым;
-субъективтік-психологиялық құрылым;
-тілдік құрылым;
«Объективтік-психологиялық» және «субъективік-психологиялық» саты
дара стильдің жасалуында ерекше маңызды рөлге ие. Дара ... ... ... әрі ... ... ұлттық, діни көзқарас ерекшеліктерінің
жиынтығы. Сонымен бірге, ол көркем шығармадағы ... ... ... де тоғысатын тұсы. Дара стильдің объективтік-психологиялық
құрылымына сөйлеушінің ойлауы мен қиялы әсер етеді. Ойлаудың типі – ... қиял – ... ... ... ... ... ... ұғымдық ойлау ерекшелігіне қарай жазушы да ... ... ... дерексіз таным арқылы танылатын бейнелерді ... ... ... ... және ... суреттеу сипатына қарай
жазушылардың екі типі ажыратылады:
1) көру арқылы дүниені қабылдайтын жазушы;
2) ... ... ... ... ... ... бұлайша ажыратылуы шығармадағы суреттің пайда болуына
көру немесе тыңдау арқылы қабылданған ... ... ... байланысты.
Иіскеу, дәм сезу сияқты сезім мүшелері – бұларға қарағанда физиологиялық
сипатқа ие, сондықтан ... ... ... ... ... ... бермейді [М.П.Брандес, 1981,148].
Өнерді көру арқылы қабылдайтын жазушылардың типі өз ... зат ... ... ... немесе нақты көркем бейне жасауда көзге
көрінетін заттардың бейнесіне сүйенеді.
Көру арқылы айналадағы заттардың ... ... және оның ... ... дәлдікке қол жеткізу әр жазушыда әр ... ... Гете ... ... ... ... нақты көзге көрінетін зат бейнелері тұратынын байқауға болады.
Осылайша, ақын өзінің жадында ... мен ... ... ... тырысады [Брандес, 1981,583]. Ал кейбір жазушылар заттың бояуына,
түсіне т.б. ... ... ... ... ... өз ... А. Зегерстің «Жазушы қалай ... ... ... ... үзінді келтіреді:
«-Көре отырып жазуға үйренуге бола ма?
-Болады. Өмірдің бөлшегін айрықша «затқа» таңып үйренуге болады. ... ... ... әйел тұр, оның аяқ ... ... ... таба
аласың ба?
-Өте нашар, жыртылған, әбден тозған аяқ киім.
-Бұл оның «айрықша белгісі емес», оған қарап оны өз аяғыңда тұрғандай
сезінбек ... аяқ киім ... де біле ... Оның аяқ ... өз аяғыңа
киіп тұрғандай сезінбейінше, өзіңді сол аяқ киімнің иесі сияқты сезіне
алмайсың. Тек ... ... ғана ... ... сатушы әйелдің орнына қоя
аласың. Бұл аяқ киімнің айрықша белгісі: қисық, арғы ... ... тұр, ... ... ... ... аяқ киімнің бейнеленуі
заттық негізге құрылған көркем бейнеге нақты мысалы бола алады.
Затты бөлшектеп әрі толық суреттеу баяншының суреттеу ... ... ... ұйымдасу ерекшелігіне байланысты болады. Кейбір зат нақты
әрі жан-жақты суреттелуі мүмкін, енді бір зат ... ... ... ... ... ... ... бөлшектеп суреттеумен
қатар, заттың көлеміне назар аудара бейнелеу де тән ... ... ... ... ... жарық ай» атты ... ... ... ... ... қабылдаудағы әрі кең көлемділікті, әрі акустикалық
қабылдау ерекшелігінің байқауға болады.
Дүниені тыңдау, ... ... ... арқылы суреттейтін
жазушылардың шығармаларындағы көркем бейнесіне заттық ... ... ... ... ... ... Ол шығармада естілген нақты дауыс,
дыбыс, шу, заттардың дыбысының көркем ... ... ... Ғалымдардың
зерттеулерінде көркем шыармада көру, есту сезіміне қарағанда дәм, ... ... ... ... ... ... ... қазақ көркем мәтініндегі, КСФ-дағы көркем бейнелердің жасалу
ерекшелігі ... ... ... ... айту қиын, ол ... ... ... ... ... ... оның бөлшектері КСФ құрылымына, жанрына,
стиліне, автордың дара стилі ықпал етеді, соның әсерінен КСФ ... ... КСФ ... ... нақты бір объективті байланысқа негізделген
таңбалардың жүйесі ... ... Бұл ... КСФ ... ... «салдарлық» сипат береді. Ал ондағы
қатынастар түрлі ... ... ... Олар ... ... ... ... функтив – мәтіннің нақты мазмұнынан
туындайды, ал ... ... ... функтив –мәтін қызметімен
тікелей байланысты. КСФ құрылымына осы ... тән ... ... ол ... ... ... Сондықтан сөйлеудің типтік ... оның ... қыры да ... ... ... ... мәселелері қатарында композициялық-сөйлеу
формалары негізгі болып табылады. Композициялық-сөйлеу ... ... тіл ... ... ... ... ... тұрғысынан
қарастырылмады. Осының салдарынан көркем мәтінге ... ... ... талдау жүргізуде бірқатар қиыншылықтар болып
келді. Соның ... ... тіл ... өлең ... ... ... ... дұрыс жолға қойылғанмен, прозалық ... ... ... деректерді санамалаумен ғана шектеліп қалып келді.
Көркем мәтіндегі троп, лексикалық құралдардың ... ... ... ... тыс ... таңдағы тілді зерттеуге деген антропоцентристік бағыт мұндай
зерттеулермен ... ... ... ... ... ... үшін де маңызсыз болып қалады.
Жалпы философиядағы жалпы, жеке, ерекше ұғымдарына ... ... өзі ... ... өмір сүреді. Ал ерекшелік ұғымы осы жалпы
мен ... ... ... көрінеді. Бұған дейін жеке-дара қарастырылып
жүрген ... ... ... ... ... ... ... автормен тұтастықта алып қарау бүгінгі ... ... ала ... ... туған ерекшелік болып табылады. Мәтін
болмысын жаңа қырынан тануға деген бетбұрыс жалпы ұлттың ... ... ... тану ... осы үдеріске қосылуға деген ұмтылысынан
туған үрдіс екені белгілі. Жаһандану, яки интеграциялану құбылысы ... ... ғана ... ... ... болмыстың жалпыға кірігуін де
білдіреді. Интеграция ұғымының мәні ... ... ... Сол себепті қазіргі тілді зерттеудегі жаңа ... ... ... болып табылады. Мұндай үдеріс тек тілде ғана емес,
қоғамның барлық салаларында байқалады. Лингвистикада ол ... ... зор ... ... ... ... мәтін мазмұнын құраушы мүшелердің бірі - әңгімелеу мәтінін
зерттеу өте маңызды ... ... ... ... ... ... үшін қазақ және жетел тіл білімінің мәтін лингвистикасына қатысты
озық ойлары мен пікірлерін негізге аламыз.
Тілді зерттеуде ... ... ... жаңа ... ... қатарына психолингвистика жатады. ... ... да ... ... ал пәні ... адамның сөйлеу әрекеті
болып табылады. Сөйлеу тетіктерінің жүзеге ... оның ... ... туралы психолингвист ғалымдардың тұжырымдарын ... ... ... ... терең тануға мүмкіндік береді.
Сөйлеудің психологиялық құрылымдары оның материалдық көрсеткіші – мәтінде
көрініс ... ... ... ... ... орындаушылық, нәтиже тән
болатын болса, мәтінге де осындай ... тән ... ... Бірақ оның
санадағы көрінісіне қарағанда тілдегі көрінісі сан алуан болады. Осыған
сүйене отырып, ... ... тек ... ғана сұрыпталған
тілдік формалар ғана емес, санада да психологиялық және логикалық тұрғыдан
қалыптасқан нақты сөйлеу механизмдерінің ... ... бола ... деп ... А.Леонтьев, Жинкиннің, Л.С.Выготский, М.Мұқанов, Лурияның
зерттеулері де дәлел бола алады. ... ... ... ... зерттеулер осы ұстанымдарды негізге алады. Қазақ психологиясын,
одан әрідегі генетикасы мәселелері бағытында терең зерттеулер ... ... ... ... ғылымдардың тоғысында зерттеу қажет-ақ.
Кез келген тілдің бірінші міндеті – қатысымдық қызметті жүзеге асыру
болып табылады. Қатысымдық ... ... ... да бір ... жасырын ақпараттар беріліп, сол арқылы қарым-қатынас жүзеге
асырылады. Мәтін қатысым бірлігі болғандықтан, оның ең ... ... ... ... ие ... ... ... әр КСФ түрліше ұйымдасып, ақпараттық-мазмұнының ұйымдасуына
қарай да ... ... Оған ... жасау үшін мәтін бірлігі
болып есептелетін сөйлем-айтылымның тема/ремалық бөліктерінің ... ... өте ... ... ... мағыналық тұтастығын айтылымның темалық бөлігі
ұстап тұрса, ал оның құрылымдық тұтастығын ремалық бөлік ажыратып ... ... ... ... ... ... мәнде ұйымдаса келіп
статикалы сипат ... ... ... ... ... негізінен
оқиғалы, қимыл-етістікті болып келіп динамикалы сипатта ұйымдасады.
Әрбір КСФ нақты мағыналық-логикалық құрылымға сай ... ... ... ... ... ... қатысты дамуын
көрсетсе, ойталқы логикалық категорияларға қатысты, ал суреттеу кеңістікке
қатысты дамуын бейнелейді.
Әңгімелеу мәтінінің ... ... ... сан ... келеді. Оның бірліктері қалай болса солай емес, арнайы синтаксистік
байланыстырушы құралдар мен ... ... ... Әңгімелеу
мәтінінде актив қолданылатын ... ... ... 4 түрі ... ... ... ... құралдар;
3. Грамматикалық құралдар;
4. Синтаксистік-стилистикалық құралдар.
Көрсетілген байланыстырушы құралдар ... ... ... параллельдік байланысқа, олардың арасында орнайтын бастауыш-
бастауыштық, толықтауыш-бастауыштық, ... ... ... ... мезгілдес-шартты, себеп-салдарлық,
қарама-қарсылықты, анықтап-нақтылау, толықтыру синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық
мақсатына сай да жұмсалынады. Ал фонетикалық құралдар мәтіннің эмоционалды-
экспрессивтілік категориясының тілдік механизмдерін жасауға белсенді ... ... ... ... тонын, сөйлеушінің, кейіпкердің көңіл-
күйі мен эмоциясын жеткізудегі ... ... ... ... мәтіндері аңдату, мазмұндау, қорыту композициялық
бөліктерінен тұрады. ... ... тән ...... ... ... ... мәтін түрін анықтайды. Ал аңдату, қорыту бөліктері
мазмұндауға қарағанда еркін орналасып, мазмұндау бөлігімен түрлі мағыналық
қатынаста болады. ... ... ... ... бөлігі ерекше
қызмет атқарады. Көркем шығармалардағы әңгімелеудің аңдатудың ... ... ... көрсетуге болады:
1. Қимыл мәнді аңдату – мұнда мазмұндау бөлігінде дамытылатын, қорыту
бөлігінде ... ... ... ... қорытылатын қимыл-тақырып
айтылады.
2. Мезгіл мәнді аңдату – мұнда мазұндау ... ... ... ... ... ... мерізімі көрсетіледі.
3. Мекен мәнді аңдату – ... ... ... болатын, қорыту
бөлігінде қорытындыланатын оқиғаның, кейіпкер іс-әрекетінің өту орны
айтылады.
Әңгімелеу мәтінінің аңдату бөліктерін осылайша ... ... ... ... ... ... мәтіндерін объективтік және субъективтік
уақытқа қатысы тұрғысынан жақтық мәнді, қимыл мәнді ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық қызметпен бірге
эстетикалық трансформацияға ұшырайды, осының арқасында ол көркем шығарманың
көркемдік-стилистикалық композициясының ... ... ... ... ... бірі ... ... Осы тұста әңгімелеу
мәтініне тән интонация, ... ... ... ... ретінде
қолданылып, автлордың джара стилінің қалыптасуын, шығарманың ... ... ... әсер ... ... ... зерттеу жұмысында жүргізілген бұл талдаулар
оның көп қырлы қасиетін тануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... қазақ көркем прозасындағы әңгімелеу мәтінінің құрылуын,
бір мағыналық тұтасымға ұйымдасу ерекшелігін анықтау барысында әңгімелеудің
өзге мәтін ... ... оның ... құрылымы,
ақпараттық-мазмұндық ұйымдасу ерекшелігі және оның лингвистикалық табиғаты
айқындалды;
-әңгімелеудің тақырыптық түрлерін анықтауға ондағы баяндалатын ... ... ... ... ... ... ... Осыған
байланысты оның тілдік-грамматикалық ұйымдасу ерекшелігі ... ... өз ... ... ... бірлігі ретінде
композициялық тұтастыққа ие болып келеді және оны құрайтын әр бөлік нақты
мазмұнды ... ... етіп ... - өте ... де ... ... ... табылады. Сондықтан да
оны болашақта зерттеудің тағы да басқа өзекті мәселелері ... ... ... ... ... осы ... түрінің басқа да
функционалдық стильдердегі құрылымдық ... ... ... қатысымдық, прасодикалық, танымдық т.б. ... ... ... бірі бола ... Аталмыш зерттеу осы
зерттеулерге негіз бола алады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... де Ф. ... по ... –М.: Прогресс, 1977. – 695 б.
2. Гальперин И.Р. Текст как ... ... ... 1981. -139 ... ... А. Әдебиет танытқыш. Алматы, Атамұра, 2003. -208б.
4. Брандес М.П. Стилистический ... (на ... ... языка).
–М.: Высшая школа, 1971.-190с.
5. М.П.Брандес. Стилистика ... ... М., ... Гришина О.Н. Проблемы контекстно-вариативного членения текста в стиле
языка ... и ... ... // ... стили и
преподавание иностранных языко. –М.: 1982.
7. Сыздықова Р. Шалабай Б. Әділова А. ... ... ... –А, 2002. ... ... Л.С. ... как единица текста в функционально-
коммуникативном аспекте (на материале ... ... ... прозы): Автореф.дисс...кандфило.наук. Минск, 1986
9. Балақаев М. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркес імен ... ... ... ... Санат, 1997. 240б.
10. Пфютце М. Заметки об участии ... ... ... ... ... в ... ... Выпуск ҮІІІ.
Лингвистика текста. –М: Прогресс, 1978.
11. Шайкевич А.Я. Введение в лингвистику. М, 2005. 400б.
12. ... М.А. Как ... на сто ... ... ... ... ... Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. Алматы, 2005.
440б.
14. ... Ю.В. ... ... ... ... М, 2004. ... Гойхман О.Я. надеина К.М. Речевая коммуникация. М, 2006. -272с.
16. Ковшиков В.А. Глухов В.П. ... ... ... М, 2007. ... ... ... Ғ. Жалпы тіл білімі. А, 2004. 240б.
18. Қалиев Ғ. Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ ... ... ... А, 2003. ... ... В.Г. Наш язык в действий. М, 2005. 287с.
20. Андреев А.Л. Художественный ... и ... ... М, 1981. ... ... В.П. ... ... языка. Ростов-на-Дону, 2066. -630с.
22. Романова Н.Н. Филиппов А.В. Стилитсика и стили. М, 2006. ... ... В.Н. ... язык и ... ... М, 2006. ... ... Н.Н. Теория художественного текста. М, 2006. 224с.
25. Оразбаева Ф.О. Тілдік ... ... және ... А, ... ... Б. ... әдебиет тілі және оны мектепте оқыту. А, 1982. 84б.
27. Леонтьев А.Н. Деятельность, сознание, личность. –М.: Политиздат, 1975.
28. Леонтьев Д.А. ... и ... // ... ... ... проблемы и перспективы. М.: Изд-во АПНСССР, 1990. ... ... А.Р. Язык и ... М.: ... ... А.А. Некоторые психологические и ... ... ... М.: ... ... ... В.В. ... Теория поэтической речи. Поэтика. М.: 1963
32. Выготский Л.С. Психология искусства. М.: 1991.
33. Жинкин Н.И. ... ... –М.: ... Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. –Алматы.: 1981.
35. Демесинова Н.Х. Синтаксическая стилистика современного ... ... ... ... Ш. ... ... –М.:1961.
37. Будагов Р.А. Литературные языки и языковые стили. –М.: ... ... В.В. ... ... –М.: ... ... Г.Я. Стилистика текста. –М.: 2000.
40. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. Л.:1981.
41. Степанов Ю. Французская ... ... ... К.А. ... ... языка. –М.:Педагогика,1978.
43. Розенталь. Русский язык. Справочник-практикум. Управление в русско
языке. Практическая ... М., 2005. ... ... Р. Абай және ... ұлттық әдеби тілі. –Алматы.: Арыс, 2004.
45. Шалабаев Б. ... ... ... ... 1997. ... ... Е. ... прозасының тілі. Алматы, 1968.
47. Кәрімов Х. Қанатты тіл. –А.: 1995.
48. Балақаев М. Жанпейісов Е. ... М. ... Б. ... тілінің
стилистикасы. Алматы, 2005. -256-б.
49. Кожина М.Н. Стилистика русского языка. –М.: Просвещение, 1983. 223б.
50. Бахтин М.М. ... ... ... // Сб. ... ... ... ... Н.С. Теория текста.М: Логос, 2003.-280-б.
52. Шалабаев Б. Көркем проза тілі. –А.: 1994.
53. Бобылев Б.Г. Стилистический анализ ... и ... ... ... ... ... О.И. ... синтаксического описания синтаксиса. –М.:
Высшая школа, 1981.-175-б.
55. Колшанский В.Г. ... ... ... М. К. ... мәтінінің құрылымы (қазақ көркем прозасының
материалдары бойынша) // ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
дисс. Авторефераты. ... 2002. ... ... Л. О ... и ... ... и ... Л.: Ленинград.отдел,
-198-6.
58. Клюев Е.В. Риторика. //Инвенция. Диспозиция. Элокуция. М.: ... ... ... Е.Н. Риторика.// теория и пратика речевой коммуникации. –М.:
Дело, 2002. -480-б.
60. Агуен Ник Ли Льен. ... ... ... в ... ... как ... ... 1984, 22-с.
61. Золотова Г.А. Коммуникативные аспекты русского синтаксиса. М, 1982.
-366с.
62. Құнанбаева С.С. Темпоральные отношения в ... ... ... А, 1991. ... ... С.С. Текстообразующие ... ... ... А, 1986. 24с.
64. Сулейменова Э.Д. Актуальные проблемы казахстанской лингвистики: ... А, 2001. ... ... Г.О. Избранные работы по русскому языку. М, 1959.
66. Зарубина Н.Д. ... ... и ... ... М, ... ... Г.А. Роль ремы в ... организаций и типологий текста//
Синатаксис текста. М, 1979.
68. Ахметова М.К. Суреттеу мәтінінің құрылымы. Автореф.канд.фило.наук.А,
2002. 27б.
69. Винарская Е.Н. ... ... ... М, 1989.
70. Болотнова Н.С. Основы теории текста. Томск, 1999.
71. Болотнова Н.С. ... поле ... и ... // ... ... ... в художественном тексте. Томск, 2000.
72. Арутюнова Н.Д. Номинация и ... // ... ... ... ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер
74. Серғалиев М.
75. Елемесова Ш.М. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттары
(Ғ.Мүсіреповтің «Қазақ ... ... ... ... ... ... 2003. ... Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б.Соқпақбаев
шығармалары бойынша) Ф.ғ.к.диссер. Әл-Фараби атынд. Ұлттық ... ... ... Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция,
символ, тілдік сана. Алматы: «Ғылым». 1998. -140.
78. ... Ә.Ж. ... ... ... ... ... ... тілдерінің материалдары бойынша). // Филол.ғ.к. автореф.
А, 2006. 28б.
79. Қосымова. Қазақ шешендік өнерінің негіздері және тілдік ... ... үшін ... ... А, 2004. ... Нұрмұқанов Х.
81. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. А: Мектеп, 1984. 117б.
82. Серғалиев М. Көркем ... ... ... ... ... Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2006. 369б.
83. Шалабаев Б. ... ... ...... 1997. – ... ... Б. ... тіліндегі сөздердің метафоралық қолданылуы. –Алматы.:
Мектеп,1966. – 208б.
85. Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. – Алматы, 1968. – ... ... Х. ... тіл. –А, 1995. – ... ... Т. Романның көркемдік әлемі. А, Рауан, 1997. 221б.
88. Қабдолов З. Сөз ... А, ... ... З. Өлең сөздің теориясы. А, 1973. 212б.
90. Гальперин И.Р. Сменность ... форм ... ... ... ... ... как ... и компоненты текста. М, 1982.
91. Кожина М.Н. Стилистика и некоторые ее категорий. Пермь, 1961. ... З.Ш. ... ... сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің
прагматикалық негіздері»
93. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и ... М, ... ... Н.А. ... ... ... и аспекты лингвосмыслового
анализа. Красноярск, 1983.
95. Трошина Т.В. О семантико-синтаксической целостности (когерентности)
художественного текста // ... ... и ... ... ... М, 1982:50);
96. Болотнова Н.С. Коммуникативные универсалии и их лексическое воплощение
в художественном тексте // Филол.науки. 1992. №4. с 75-87.
97. Бабенко Л.Г., ... И.Е., ... Ю.В. ... ... текста. Екатеринбург, 2000,
98. А.Н. Веселовский. Язык поэзии и язык прозы. 1997.
99. А.А. Потебня. Слово и мия. М, 1989. ... ... Стих и ... // ... Хрестом. /Сост.
Л.Е.Ляпина. М, 1998.
101. Ю.М.Лотман. ... и ... // ... ... / Сост. Л.Е. Ляпина.
М, 1998.
102. Б.Хасанұлы. Тілдік ... ... А, ... 2006. – ... Ф.де ... ... по ... М., 1977.
104. Т.Н.Ушакова. Речь: истоки и принципы развития. М.: ПЕР СЭ, 2004. ... ... Н.Ж. ... сана ... // С.Аманжолов тағылымы. Ғылыми
конференция материалдары. А, 2002. 25-31бб
106. А.А.Леонтьев. Признаки связности и ... ... // ... научные труды МГПИИЯ. М, 1976. Вып 103. 62-64с.
107. А.Р.Лурия. Основы нейропсихологии. 5-е издание. М.: Издательский центр
«Академия», 2006. -384 стр.
108. ... ... ... ... М., 1950 ... ... ... художественного текста. М, 1975. 384с.
110. Жирмунский В.М. О ритмической прозе // Русская литература. М, ... ... ... К. Тіл ... ... А, Санат,1993. 496б.
112. Бүркітов О. Қайталамалардың лингвостилистикалық жүйесі. А, 2001.
113. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері.
А, 1998. ... ... Л.В. ... ... по русскому языку. М, 1957.
115. Шмидт З.И. «Текст» и «история» как ... ... В кн.: ... ... ... Вып ҮІІ. М, ... Қашқынбаева К.С. Ғылыми мәтіндердегі ... ... ... ... // ... хан ... және ӘТУ ... Филология сериясы 2006. 205-213бб
117. Косерну Э. Современное ... в ... ... ... литературы и языка,1977. №6.
118. Тураева З.Я. Лингвистика текста. М: Просвещение, 1986.
119. Томашевский Б.В. Теория ... М, ... ... Ю.Н. Поэтика. История литературы. Кино. М, 1977.
121. Шкловский В.Б. ... в 2т. М, ... ... Э. Русский язык. Справочник-практикум. Управление в русском
языке. Практическая стилистика. – М, 2005. – ... ... ... ... ... бай
Үлкен бала
кәсіп іздеп кету
Олардың
үш бала, бес ешкі
шал мен кемпір
Ертеде
Себеп-салдар
Уақыт
Кеңістік
т4-р4
т¹-р¹
т³-р³
т²-р²
т¹-р¹
т²- р²
т³-р ³
т¹-р¹
р¹√т²- р²
р²√т³-р ³
Бақылау
Бағытты
лық
Орындаушылық
әрекеттің үшдеңгейлік құрылымы

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 151 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бала тілінің және тілдік қорының дамуына әсер ететін фактор8 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь