Сөйлемнің оқшау бөліктері

Кіріспе
1 СӨЙЛЕМНІҢ ОҚШАУ БӨЛІКТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ.СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
1.1 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің тілдік және экстралингвистикалық сипаты
1.2 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің құрылымдық ерекшеліктері
1.3 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің семантикалық табиғаты
1.3.1 Қыстырынды құрылымдардың синтаксистік және семантикалық ерекшеліктері
2 СӨЙЛЕМНІҢ ОҚШАУ БӨЛІКТЕРІНІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ СТИЛЬДЕРДЕГІ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Сөйлемнің оқшау бөліктері мен функционалдық стильдердің ара қатынасы
2.2 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің сөйлеу тіліндегі қызметі
2.3 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің көркем әдебиеттегі қызметі
2.4 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің публицистикалық стильдегі қызметі
2.5 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің ғылыми және ресми.іс қағаздары стильдеріндегі қызметі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ тілі мемлекеттік мәртебе алып, қоғам өмірінің сан алуан саласында белсенді қызмет атқара бастаған бүгінгі күні оның (тілдің) қоғамның әрбір саласындағы жұмсалу ерекшеліктерін, қызмет атқаруының аумағын, жұмсалым мүмкіндіктерінің себептері мен нәтижелерін тіл деңгейлерінің лингвистикалық табиғаты тұрғысынан қарастырумен қатар, тілдік құралдардың сөйлеуде жұмсалымға түсуіне себеп болатын және сол арқылы тілдік бірліктердің семантикалық реңкін нақтылайтын экстралингвистикалық факторларды анықтау қазақ тіл білімінің алдында тұрған, кезек күттірмейтін мәселелердің, аса жауапты мақсаттардың бірі болып табылады. Бұл мәселелерді шешу мен мақсаттарды орындауда, қазақ тілін әр алуан қырынан танып-білуге ұмтылып отырған қазіргі таңда тіл білімінің функционалдық стилистика деп аталатын саласына қатысты мәселелерді зерттеудің қажеттілігі өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Функционалдық стильдердің табиғатын, қоғамдық қызметін ашуда ең алдымен, сөз таптарының, яғни лексемалардың, сонымен қатар, синтаксистік бірліктердің де тілдік көрінісі мен сөйлеудегі қызметін талдап-таныту көп көмегін тигізеді, әдеби тілдің әрі қарай даму бағыттарын анықтауға мүмкіндік туғызады және стилистиканың көптеген мәселелерін шешуге де үлесін қосады.
Тілдің лексика-семантикалық және грамматикалық құралдары шығарманың көркемдік құрылысын жасауға әр түрлі деңгейде қатысатындығы белгілі. Жеке сөздердің немесе басқа да тілдік тұлғалардың қолданыста, айталық, көркем әдебиетте белгілі бір стильдік мақсатта жұмсалуын танып-білу аса маңызды нәрсе, өйткені көркем шығарманың қызметі тек бір нәрсе жайында ақпарат беру ғана емес, сол хабарды оқырман сезіміне әсерлі, бейнелі түрде жеткізу мақсатын көздеу болып табылады.
Қазақ тілі өзінің ұлттық ерекшелігімен, бай сөздік қорымен, грамматикалық жүйелілігімен, көркемдік әсерлілігімен бүгінгі күн талабына сай қызмет ету үшін оны әр қырынан зерттеу қажет болып отыр. Осы міндеттердің бірі – бүгінгі тіліміздің стильдік тәсілдер жүйесін зерттеу, оқиға, іс-әрекетті суреттеуде қолданылатын бейнелеуіш амалдардың рөлін көрсету.
Зерттеу жұмысында сөйлемнің оқшау бөліктерінің функционалды-стилистикалық қызметі, яғни, олардың стильдің қандай да бір түрінде жұмсалымдық аумағы мен мүмкіндігі қарастырылады. Сөйлемнің оқшау бөліктерінің мол қолданылатын жері – ауызекі сөйлеу тілі мен көркем әдебиет, публицистикалық стиль екендігін мойындай отырып, олардың «кітаби» стильдер мен сөйлеу стилінде қолдануындағы ұқсастықтары мен айырмашылық жақтарына кеңірек тоқталдық. Кітаби стильдердің басқа түрлерінде, яғни, ресми іс қағаздар және ғылыми стильде сөйлемнің оқшау бөліктерінің аз деңгейде қолданылуы бұл стильдердің өздеріне ғана тән ерекшеліктерімен байланысты екендігі белгілі жайт. Жұмыста сөйлемнің оқшау бөліктерінің функционалдық стильдердің әрбір түрінде әр түрлі дәрежеде қолданылуы сөйлеушінің ақпарат жеткізу мақсатына ғана емес, тілдің коммуникативтік, кумулятивтік, экспрессивті қызметіне орай, сөйлеушінің психологиялық
1 Гиганов Г. Грамматика татарского языка. –СПб, 1801. –244 с.
2 Казем-Бек А. Общая грамматика турецко-татарского языка. –Казань, 1839. –111 с.
3 Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия// Уч. Зап. Казанского университета. Кн. III. –СПб, 1860. –193 с.
4 Троянский А. Краткая татарская грамматика.–Казань, 1860. –275 с.
5 Аксаков К.С. Полное собрание сочинений. Под ред. И.С.Аксакова. –Москва: Тип. П.Бахаетова, 1861. –234 с.
6 Грамматика алтайского языка. VIII. –Казань, 1869. –287 с.
7 Терентьев М. Грамматика турецкая, персидская, киргизская, узбекская. Кн. 1. –СПб., 1875. –209 с.
8 Архангельский А. Грамматика народно-татарского языка. –Оренбург, 1894. –96 с.
9 Лаптев И. Материалы по казак-киргизскому языку // Труды по востоковедению, издаваемые Лазеревским институтом восточных языков. Вып. 2, 1900, №7. –С.97-110.
10 Сазонтов Н. Записки по грамматике киргизского языка. –Ташкент, 1912. – микроафиша 1 л.
11 Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч.1, Фонетика и этимология. –СПб., 1894. –Микроафиша 2 л.
12 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері). –Алматы: Ана тілі, 1992. –448 б.
13 Архангельский Г.В. Грамматика казахского языка. –Ташкент, 1927. –210 с.
14 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. –Алматы: Ғылым, 1999. –581 б.
15 Балақаев М. Қазақ тілінің грамматикасы. –Алматы: Қазмембаспа, 1941. –128 б.
16 Кеңесбаев С., Жиенбаев С. Қазақ тілі грамматикасы. I бөлім. Фонетика мен морфология. –Алматы: Қазақтың біріккен мемлекет баспасы, 1947. –192 б.
17 Аманжолов С.А. Қазақ әдеби тілінің синтаксисінің қысқаша курсы, 1-б, Алматы, 1950. –88 б.
18 Ысқақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді таптастыру туралы// Халық мұғалімі, 1950. –№9, -10-11- б.
19 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі. Педучилищеге арналған. –Алматы, 1953. –154 б.
20 Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1954. –564 б.
21 Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика, грамматика. Жауапты редакторлары: М.Балақаев, А.Ысқақов. –Алматы, 1954. –360 б.
22 Кеңесбаев І., Ысқақов А., Аханов К. Қазақ тілі грамматикасы, I бөлім, Фонетика мен морфология. –Алматы, 1955. –186 б.
23 Аманжолов С., Ұйықбаев И., Әбілқаев А. Қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис. –Алматы, 1956. –125 б.
24 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1961. –378 б.
25 Сарыбаев Ш.Ш. Междометие в казахском языке. –Алма-Ата: Издательство АН КазССР, 1959. –139 с.
26 Қазақ тілінің грамматикасы. II. Синтаксис. –Алматы: Ғылым, 1967. –236 б.
27 Қазақ тілінің грамматикасы. I. Морфология. –Алматы: Ғылым, 1967. –264 б.
28 Бимагамбетов М. Обращение и вводные слова в современном казахском языке. Автореферат дисс... канд. филол. наук. –10.02.02 – Казахский язык. –Алма-Ата: АН КазССР Институт языкознания, 1967. –21 с.
29 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. –Алматы: Мектеп, 1971. –340 б.
30 Нұрмаханова Ә. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. –Алматы, 1971. –290 б.
        
        К І Р І С П Е
Жұмыстың жалпы ... ... тілі ... ... ... ... сан алуан саласында белсенді қызмет атқара бастаған бүгінгі күні
оның (тілдің) ... ... ... ... ерекшеліктерін, қызмет
атқаруының аумағын, жұмсалым мүмкіндіктерінің себептері мен нәтижелерін тіл
деңгейлерінің лингвистикалық ... ... ... ... ... ... жұмсалымға түсуіне себеп болатын және сол ... ... ... ... ... ... анықтау қазақ тіл білімінің алдында тұрған, кезек күттірмейтін
мәселелердің, аса ... ... бірі ... ... Бұл ... мен ... ... қазақ тілін әр алуан қырынан ... ... ... ... тіл ... функционалдық стилистика деп
аталатын саласына ... ... ... ... ... бірі ... отыр. Функционалдық стильдердің табиғатын, қоғамдық
қызметін ашуда ең ... сөз ... яғни ... сонымен
қатар, синтаксистік бірліктердің де тілдік көрінісі мен сөйлеудегі қызметін
талдап-таныту көп көмегін тигізеді, әдеби тілдің әрі қарай даму ... ... ... және ... ... ... шешуге
де үлесін қосады.
Тілдің лексика-семантикалық және ... ... ... құрылысын жасауға әр түрлі деңгейде қатысатындығы белгілі. Жеке
сөздердің немесе басқа да ... ... ... ... көркем
әдебиетте белгілі бір стильдік мақсатта жұмсалуын ... аса ... ... ... ... ... тек бір нәрсе жайында ақпарат беру
ғана емес, сол хабарды оқырман ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақ тілі өзінің ұлттық ерекшелігімен, бай ... ... ... ... ... бүгінгі күн талабына
сай қызмет ету үшін оны әр ... ... ... ... ... ... бірі – бүгінгі тіліміздің стильдік тәсілдер жүйесін ... ... ... ... ... ... рөлін
көрсету.
Зерттеу жұмысында сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... ... ... ... ... қандай да бір түрінде
жұмсалымдық аумағы мен ... ... ... ... мол ... жері – ауызекі сөйлеу тілі мен көркем
әдебиет, публицистикалық ... ... ... ... олардың «кітаби»
стильдер мен сөйлеу стилінде қолдануындағы ұқсастықтары мен ... ... ... ... ... ... түрлерінде, яғни,
ресми іс қағаздар және ... ... ... ... бөліктерінің аз
деңгейде қолданылуы бұл стильдердің өздеріне ғана тән ерекшеліктерімен
байланысты екендігі белгілі ... ... ... ... ... ... ... түрінде әр түрлі дәрежеде қолданылуы
сөйлеушінің ақпарат жеткізу мақсатына ғана ... ... ... экспрессивті қызметіне орай, сөйлеушінің ... ... ... ... ... мен ... біліміне,
прагматикалық мақсаттарына т.б. экстралингвистикалық жағдаяттарға
байланысты ... да ... ... ... Тілді қолданушы жеке субъекті
болғандықтан, ол объективтік түрдегі ... ... ... субъективті
көзқарасын, яғни тыңдаушыға немесе ... ... ... ... ... ... Бұл ... экспрессиялық
пен бейнелілік тілде әр алуан амалмен жүзеге асырылып отырады. ... бірі ... ... ... ... тілде әр түрлі
стильдік қызметте жұмсалуын да атауға болады. Стильдік тәсіл ретінде ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі,
әсіресе, көркем әдебиетте атқаратын қызметі орасан зор.
Қазақ тіл ... ... ... ... сөйлемнің оқшау
бөліктерінің) морфологиялық ... ... ... сияқты
грамматикалық табиғаты толық дерлік қарастырылды ... ... ... ... ... осындай және басқа да мәселелерді қарастырған
шетел және орыс тіл ... А.Н. ... А.А. ... Ш. ... А.М.
Пешковский, А.А. Шахматов, В.В. ... И.И ... ... Г.Пауль, Л.В .Щерба, Р.А. ... Н.Д. ... ... тіл ... А. Байтұрсынұлы, Қ. ... ... Т. ... І. ... С. ... С. Аманжолов,
М.Томанов, А. Ысқақов, К. Аханов, Ш. Сарыбаев, Р. ... Қ. ... ... Б. ... Б. ... Р. ... Б. ... Н.
Уәлиев, М. ... ... Л. ... Г. ... ғалымдардың еңбектері жұмыстың теориялық негіздемесі ретінде алынды.
Дегенмен бұл жұмыстың аталған ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктерінің тіл ғылымында әзірше тың
жатқан немесе түбегейлі зерттелмеген, әлі де толықтыра, ... ... ... ... бірі – ... ... оқшау бөліктерінің)
функционалды стильдердегі қолданысына арналғандығында болып отыр. Сөйлемнің
оқшау бөліктері қай тілде болса да жиі қолданылып, ... ... ете ... әр түрлі эмоционалды-экспрессивті реңктер үстеуде
қызмет атқарады және ... ... ... ... ... оның ... қызметін зерттеу стилистиканың жалпы проблемаларын
шешуге де ... ... ... ... ... ... ... басқа да тілдік бірліктердің, сөз таптарының да ... ... ... аша ... ... ... ... құралдардың, оның ... ... ... ... ... ашу ... тіл мәдениетін жетілдіруге де септігін
тигізеді. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... байланысты, оның ішінде
антропоцентристік бағытта қарастырылып, адам ... ... ... ... ... ... көрсетілуін де жұмыстың қазақ тіл біліміндегі өзекті
мәселелердің біріне ... деп ... ... ... Қазақ тіліндегі сөйлемнің оқшау бөліктерінің ауызекі
сөйлеу, көркем әдебиет тіліндегі, публицистикалық шығармалардағы, ... және ... ... ... ... ... мен ... Жұмыстың негізгі мақсаты қазіргі
қазақ тіліндегі сөйлемнің оқшау бөліктерінің функционалдық ... ашып ... ... ... Ол мақсатқа орай жұмыста ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктерінің
тілдік жүйедегі орнын және сөйлеудегі қызметін анықтау;
- көркем ... ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктерінің ауызекі сөйлеу ... ... ... ашып ... ... ... сөйлемнің оқшау бөліктері қызметінің
деңгейін анықтау;
- ғылыми стильдің өзіндік ерекшелігіне байланысты ондағы ... ... ... ... ... ... іс ... стилінде сөйлемнің оқшау бөліктерінің қолданылу
себептерін нақтылау.
Зерттеудің дереккөздері. Диссертациялық жұмыста ... ... ауыз ... ... ... ... әдеби шығармалардан,
яғни, екі томдық «Бес ғасыр жырлайды» кітабынан, А. ... Б. ... ... Ә. ... І. ... М. Мағауин, Ш. Мұртаза, М.
Мақатаев, Ф. Оңғарсынова, Д. ... С. ... ... Қ. Сыдиықов, Б. Мұхай т.б ақын-жазушылардың, ... ... ... ... бұқаралық ақпарат көздерінен,
ғылыми және ... ... ... ... ғылыми жаңалығы жоғарыда аталған міндеттерді шешуден көрінеді.
- ауызекі сөйлеу тілі сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... ... ... ... ... сөйлемнің оқшау бөліктерінің көркем әдебиет тілінде айтушының өзіне
тән ішкі жан дүниесі, мінез-құлқы, ойы тұрғысынан баға беру қызметін
атқаратындығы; ... ... ... ... ... түрлі
көңіл күйді де білдіретіндігі; поэзияда ерекше поэтикалық әсер
тудыру құралы болып ... ... ... ... ... ... мақсатымен ұштасып
жататындығы анықталды;
- публицистикалық шығармаларда сөйлемнің оқшау бөліктері қоғамдағы әр
түрлі құбылыстарға деген ... ... ... ... қуанышын, үмітін т.б. сезімдері мен
көңіл күй сезімдерін білдіру мақсатында жұмсалатындығы анықталды;
- ғылыми шығармалардағы ... ... ... ... ... ... ... автордың қарым-қатынасын, ойын,
пікірін білдіру, еңбекті оқырманға ... ... ... ... жеткізуді ескеру талабынан туындайтыны көрсетілді;
- ресми-іс қағаздар стиліндегі кейбір мәтіндерде ... ... ... ... ... беру
қызметінде қыстырынды құрылымдардың кездесетіндігі анықталды;
- сөйлемнің оқшау бөліктерінің мағынасы актуальды сөйлеу жағдаяттарына
байланысты ... ... ... ... ... ... және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының теориялық
маңыздылығы қазақ тіл білімінің ... ... ... ... ... ... маңыздылығы ретінде «Қазақ тілінің
практикалық стилистикасы», «Стилистика және тіл ... ... ... курстардың оқу құралдарын жазуда, аталған курстардан дәрістер оқуда,
семинар, практикалық сабақтарын жүргізуде, сонымен ... ... ... ... ... көмекші құрал ретінде қолдануға
болатындығын ... ... ... ... ... контекстік талдау әдісі,
лексика-семантикалық талдау, ғылыми ... ... ... ... ... талдау әдістері қолданылды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Сөйлемнің оқшау бөліктері қызметінің өзгеруі (күшеюі, ... ... даму ... ... ... ... ... Ауызекі сөйлеу тілінің эмоциялы болуы онда сөйлемнің оқшау
бөліктерінің ... ... ... ... ... Көркем әдебиетте сөйлемнің оқшау бөліктерінің барлық ... және бұл ... ... адам ойы мен ... ... ... ... барынша жан-жақты ашылады, көркемдік ... ... ... ... бүкіл өне бойынан авторлық ой-пікір, көзқарастың
көрінуі және журналистің «өз ойымды білдірсем, жеткізсем» деген ... бұл ... ... ... ... негізгі себебі
болып табылады.
- Ғылыми әдебиетте қыстырмалар, ... ... ... белсенді
қызмет атқарады. Олар тек хабарды толықтыру функциясын ғана ... ... ... авторлық қарым-қатынасты білдіру мақсатында ... ... ... стилінің өзіндік ерекшеліктеріне байланысты онда
сөйлемнің оқшау бөліктері көп кездеспейді, ... ... ... ... ... ... болады.
- Сөйлемнің оқшау бөліктерінің мағынасы лингвистикалық ... ... ... ... ... психологиясымен, көңіл-
күйімен, әлеуметтік жағдаяттармен анықталады.
Зерттеудің жариялануы және мақұлдануы. Зерттеу жұмысының негізгі
теориялық ... ... ... ... проблемы и
перспективы» (Алматы, 2002 ж., ... атты ... ... ... 10 жыл: ... және ... ... ғылыми конференцияда (Алматы, 2001 ж) ... - ... ... ... атты ... ... ... баяндалды. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... мен ... жинақтарда 7 мақала жарық көрдi.
Диссертация кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 СӨЙЛЕМНІҢ ОҚШАУ БӨЛІКТЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-СЕМАНТИКАЛЫҚ ... ... ... ... ... және ... сипаты
Тіл қоғамда адамзат баласының бір-бірімен дыбыстық тіл арқылы қарым-
қатынас жасауының маңызды құралы болып ... және ... да бір ... тілі оның ... ықылым тарихынан хабар беретін ... ... мен ... ... ... ... ... когнетивтік сипаттағы құбылыс болып табылады. ... ...... ... ... саласы, шынында да, жоқ деуге
болады. Тіл ақпарат жинақтаушы/жеткізуші қызметінен бұрын, осы ... адам ойын ... ... ... ... ... ... Бұл процесс кез келген халықтың ұлттық санасында қалыптасқан әлем
бейнесі көрінісін жасауының, гендік-психологиялық қасиеттің жүзеге асырылуы
болып ... ... ... ... ... ұғым-түсініктер сол
халықтың тілдік санасында қалыптасқан тілдік ... ... ... жұмсаушының мақсатына байланысты қажетін қанағаттандырады. Бұл –
тілдің адам санасында бекітілген ... ... ... ... ... → туу ... ... алғышарты. Ал тілдің аталған табиғи сипатынан басқа қоғамның
әр түрлі ... мен ... ... ... факторларға
байланысты қоғамның кез келген талаптары мен өлшемдеріне ... ... ... ұлтпен бірге «өмір сүруінде» айрықша маңызды.
Тілді жұмсаушы адам, ең алдымен, өзінің мақсаты мен қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ... тұтады.
Сөйлеуші кез келген ақпаратты тыңдаушыға тілдік жүйедегі ... ... ... ... сай ... жұмсауымен қатар, осы сөйлеуге
түскен бірліктер арқылы өзінің «әлем ... ... ... ... ... қабылдауын қоса беруге ұмтылады. Демек, тіл кең мағынада
дыбыстардың, сөздер мен сөз ... ... ... мәтіндердің
белгілі бір үлгілерінен тұратын тұтастық болып қана табылмайды. Өйткені оны
(тілді) жасайтын да, тудыратын да, пайдаланатын да – жеке ... ... ... жеке ... ... ... ... ұлттық санада, оның
ішінде тілдік санада қалыптасқан ұғым-түсініктерге сай да, ... ... ... «ауытқи» отырып, жалпы адамзаттық ... ... ... да ... ерікті, соның нәтижесінде ұлттық тілді дамытуға үлес
қоса алады. Егер тіл ... ... ... ... ... оны бұзу ... онда ... тіл де дамымас еді. Тілдегі қалаптасқан әдеби норманы
«бұзып», ... ... ... бере ... «үлгілерді» жұмсалымнан
шығарып, жаңаларын қалыптастыратын, оларды нормаға ... да – ... Жеке ... ... қалыптасқан субъективті ой сөз немесе
тілдік ... ... да бір түрі ... қоғамға таралып
объективтенеді де, тілдік, одан әрі сөйлеу нормасына ... ... ... ... ... ... адам ... тұрғандығын
дәлелдей түседі.
Тілді жұмсалымға түсіретін адам факторы оның (тілдің) коммуникативтік,
кумулятивтік, ақпараттық қызметіне қоса ... ... ... ... ... тұтынушы жеке субъекті болғандықтан, тілдік ... ... ... ... ... әлем бейнесін жасап,
қалыптастырып, танытуда ... пен ... ... да ... ... ... кез ... саласында тіл арқылы
қарым-қатынас жасағанда жеке ... ... ... мен ... ... ... ... жандандырып, берілуге тиіс
ақпаратты толықтырып отыратын, сонымен қатар кез келген ... әр ... ... ... ... ... бірі – сөйлемнің
оқшау бөліктері.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің қандай да бір ... ... ... ... жұмсаушы мен қабылдаушының әлеуметтік дәрежесіне,
психологиялық деңгейіне, мәдени ... мен ... ... ... да ... ... тіл ... сөйлемнің оқшау бөліктерін
психолингвистикалық, этнолингвистикалық, әлеуметтік, ... ... ...... ... ... мәселелердің бірі
деп есептейміз.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің сөйлемдегі басқа ... ... ... да, ... мүшесі қызметін атқармай, сөйлемдегі басқа
мүшелерден оқшауланып айтылады.
Сөйлемнің оқшау бөліктері сөйлемде белгілі мүше қызметін атқармағанымен,
сөйлем арқылы ... ойды ... ... нақтылауда,
түсіндіруде, сөйлеушінің ой ретін, айтылатын ақпараттың кімнің тарапынан
екендігін, әр түрлі эмоционалды-экспрессивті ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Олар сөйлемге мағыналық
қатынасына қарай, ... ... ... қарай қаратпа, қыстырма,
одағай деген үш түрге бөлініп ... бұл үш ... ... әр ... деңгейде Г. Гиганов [1],
А. Казем-Бек [2], Н.И. Ильминский [3], А. Троянский [4], К.С. Аксаков ... ... [6], М. ... [7], А. ... [8], ... [9], Н. Сазонтов [10], қазақ тіл білімінде П. М. ... ... ... [12], Г. В. ... [13], Қ. Жұбанов [14], М.
Балақаев [15], С. Кеңесбаев, С. Жиенбаев [16], С. ... [17], ... [18], Н. ... [19], ... ... грамматикаларында [20, 21,
22, 23, 24], Ш. Сарыбаев [25], Р. Сыздықова [26, 27], М. ... ... ... [29], Ә. ... [30], Қ. ... [31], М. ... Т.
Сайрамбаев [32, 33], Б. Хасанов [34], Р. Әміров [35], ... ... ... [37, 38], Н. ... [39], Г. ... [40] ... ... қаратпа, қыстырма және одағай категориялары қазақ тіл ... ... ... ... ... ... еді. ... ғылымның қай
саласында болсын, «қандай бір атау ... ... ... ... кететіні мәлім. «Оқшау сөздер» атауын да солай деп қараған жөн.
Оған себеп, біріншіден, ... ... ... тек жеке ... ... ... ... де болуы мүмкін. Екіншіден, оқшау сөз, ... ... ... ... ... ... Егер олар ... хабарды, әрекет-қимылды білдіретін сөйлемнен мүлде бөлекр лмайды.өз,
сөз тіркестері , сөйлемдер сөйлемнің органикалық ... ... слов ... или ... рс мәселе, оқшау айтылатын болса, олар негізгі
құраммен ... ... да ... еді, ондай синтаксистік топтардың
болатындығы жайлы мәлімет те болмас еді. Сондай сөздердің ... ... ... да ... ... тек қана оны құрайтын мүшелерден
басқа, бүкіл сөйлемге әр түрлі реңктер қосатын сөздермен толығады»,- ... М. ... пен ... ... қыстырма және одағайлардың
негізгі синтаксистік ерекшеліктерін саралай отырып, оларды «сөйлемнің ... деп ... ... [32, 6 деп ... ... [32, 6-б.]. Біз де
ғалымдардың осы ойын қостай отырып, «сөйлемнің оқшау бөліктері» деген
терминді ... ... тіл ... ... негізін қалаушы А. Байтұрсынұлы Қызылорда
қаласынан 1925 жылы шыққан «Тіл – құрал» (Сөйлем жүйесі мен ... ... тіл ... ... ... толықтырылып, жаңа емлемен 3-інші
басылуы. Қазағыстан Қалық Ағарту Комиссариатының ... ... ... мемлекет баспақанасы) еңбегінде «негізгі сөйлем
мүшелерінен ... ... ... ... ... мүшелерін бұратана
сөздер» деп атап, оларға «сөз арасына керек ... ... ... ... мен «сөз бетін біреуге қарата, қадап сөйлегенде айтылатын
қаратпа сөздерді» ... ... ... жатқызылып жүрген ... «Тіл – ... ... тілінің сарфы). Бірінші жылдық. Орынбор –
1914) және «Тіл – құрал» (Дыбыс жүйесі мен ... ... тіл ... (Қазақ-қырғыз білімпаздарының 1-інші тобының қаулысы бойынша
өзгертіліп ... ... ... ... ... Қзыл-Орда,
1925) еңбектерінде сөйлемде «одағайланып, оңаша айтылуына», яғни,
синтаксистік табиғатына ... ... ... отырып, оларды жеке сөз
«бөлігі» (табы) ретінде қарастырады. Ғалым «бұратана сөздер», яғни, қаратпа
және ... ... ... ... басқа сөздерімен ... алып ... орны ... ... деп ... 168 б., 196 б., 286 б.]. ... ғалымның соңғы пікірі кейін
толықтырылып, сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... ... ... ... ғана ... ... дегенмен олардың
(сөйлемнің оқшау ... ... ... мағыналық байланыста
болатындығы, сондықтан оларды алып тастағанда мағыналық ... ... ... ... ... ... тілші ғалымдардың еңбектерінде дәлелденді.
Профессор М. Балақаев сөйлемнің оқшау бөліктеріне қаратпалар ... ғана ... ... ... ... ... түсінікті
болу үшін, не болмаса сөйлемге үстеме мағына қосу ... ... ... ... біз – М. А.) ... мүшесі болмай, өз алдына оқшау тұрып
жұмсалатын сөздерді қоса айтамыз» [15, 11 б.]. ... бұл ... деп ... ... ... мен ... әр түрлі сөз
табынан болатындығын, олар өздерінің әдеттегі қызметінде басқа сөздермен
синтаксистік ... ... ... олардың «оқшау тұрып
жұмсалуы» сөйлеу сәтінде актуалданып, оқшауландырғыш ... ... ... жылы жарық көрген «Қазіргі қазақ тілі» академиялық грамматикасында:
«Айтылған ойдың кімге арналғанын білдіру үшін, оған ... ... ... ... ... ... қаратпа сөз», ал «Сөйлемдегі ойға, оның ... ... ... ... білдіретін сөзді қыстырма сөз дейміз»,-
деген түсінік беріліп, қыстырма сөздер мағынасына қарай ... ... ... 1) ... ... ... ... айтылған ойға
нануды, жорамалдауды білдіретін; 3) ойдың ... ... ... 4) ... ойға ... не ... ... тұрғысынан
қарағандықты білдіретін; 5) айтылған ойлардың өзара қатынасын білдіретін
қыстырма ... [20, 494 б.]. ... ... ... білдіретін
мағынасына қарай бұлай топтау, негізінен алғанда, ... ... бұл ... ... ... ... жалпылай топтап көрсетуден туған
топтама. Ал әрбір қыстырма сөздің мағыналық реңктері ол ... ... ... ... ... сөйлеуші факторына және басқа да
экстралингвистикалық факторларға байланысты айқындала түсетіндігі ... ... де ... ... ... топтары жоғарыда
көрсетілгендегіден көп болуы ... ... ... ... ... оқшау бөліктерінің бір түрі –
одағайларға: «Одағайлар мағына жағынан заттың (субстанцияның) өзі ... сыны ... да, саны ... да, ... ... да, ... жайы-күйі
туралы да ұғым білдірмейді: яғни ... ... сөз ... ұқсамайды.
Осындай ерекшеліктерімен байланысты одағай сөздер сөйлемде не тұрлаулы, не
тұрлаусыз мүшелердің қызметтерін атқармайды, яғни олар ... ... ... ... қарым-қатынасқа түспейді. Сонымен қатар,
одағай сөздер ... ... ... де ... өйткені шылау сөздердің
өздеріне тән лексикалық мағыналары болмағанымен, олар ... ... ... мағыналы сөздермен селбесіп, оларды өзара байланыстыратын
грамматикалық дәнекер болып қызмет атқарса, одағайларда бұл ... ... ... ... [20, 360 б.]. Бұл ... негізінен, құрылымдық
грамматикада қалыптасқан тұжырымдар бойынша ешбір дау тудырмайды. Өйткені
сөйлемнің оқшау бөліктері сөйлемдегі жеке ... ... ... алмайтындығы және оның мүмкін еместігі –дәлелденген шындық. Алайда
сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... ... логика-семантикалық қатынаста, ажырамас байланыста болады.
Осы академиялық грамматикада одағайлардың тілдік табиғаты төмендегіше
түсіндірілген: «...біріншіден, одағай сөздердің ... ... ... дүниесінің күй-жайларымен байланысты. Демек, одағай сөз адамның алуан
түрлі сезімімен байланысты шығатын дыбыстық ... ... ... ... күйі ... ... ... сөздердің
көпшілігінің мағыналары да құбылмалы я ауыспалы, демек, көп мағыналы болып
келеді... Үшіншіден, одағай ... ... ... ... ... байланыспайды, солай болса, өзі жарыса айтылған
сөйлемнің мүшесі бола ... ...... ... ... ... дауыс ырғағы арқылы оқшауланыңқырап, бөлініп тұратын
сөздер» [20, 360 б.]. ... ... тек ... ... ... күрделі
дыбыстардан ғана тұрмайтындығы, яғни, алғашқы кезде олардың лексикалық
мағынасы бар сөздерден де шығатынына көптеген ... көз ... ... ... актуалды сөйлеу жағдаяттарымен байланысты,
контексте (сөйлеуде) айқындалып отырады.
Бұдан кейінгі қазақ тіліндегі оқулықтар мен ... ... ... берілген анықтама-түсініктер де жоғарыдағы пікірлерге
ұқсас ... 1967 жылы ... ... қазақ тілінің академиялық
грамматикасында Р. Сыздықова сөйлемнің оқшау бөліктеріне ... ... ... ... ойды білдіруде, сөйтіп, бес түрлі мүше
қатысатын болды. Бірақ сөйлем – ... ... акт ... ... ... те акт. ... ... бірі – модальдық
мәнді білдіруі, яғни, сөйлеушінің айтылған ойға әр ... ... разы ... ... ... т.б.) қоса ... ... модальдық реңктерді беру жолдары
түрліше. Солардың бірі – ... ... ... басқа сөздермен
білдіру, ол сөздер қыстырма, одағайлар болады. ... ... ... ... ... ... да көздей алады, ол үшін де сөйлем
мүшелерінен тыс ... ...... қолданады. Сол сияқты,
сөйлеуші айтып отырған ойының желісіне жол-жөнекей бір ... ... ... түсу ... да қоюы ... Ол үшін сөйлем мүшелерінен тыс
элементтерді – ескертпелерді пайдаланады. Осылардың барлығы, ... ... ... ... ... бес түрлі сөйлем
мүшелерінің ешқайсысына ... ... олар ... ... ... бермейді. Егер жасалған сөз табы мен тұлғасына қарай
қыстырма сөздердің ... ... ... ... ... да (мысалы,
меніңше – кімше? қысқасы – қалай? сөйтіп – ... ол ... ... ... ... бір ... ... қойылмайды, жалпы
сөйлемге, айтылған ойға қойылады. Сондықтан қыстырмаларды, қаратпаларды,
одағайларды, ескертпелерді сөйлем ... ... ... ... ... ... «Оқшау сөз» деген термин шартты, өйткені сөйлем мүшелерінен оқшау
тұратын элементтер жалғыз дара ... ғана ... сөз ... ... ... ... ... оларды, жалпы алғанда, қаратпалар,
қыстырмалар, ... ... ... ... ... [26, 102 б.]. ... ... оқшау бөліктерінің тілдік табиғатына берілген толыққанды
сипаттама болғандықтан, ұзақ ... ... ... Дегенмен ғалымның
мұндағы «ескертпе» деп ұсынған термині ... ... ... деп аталып, кейін қазақ тіл білімінде осы ... ... ... ... айта ... жөн.
Р. Сыздықова сөйлемнің оқшау бөліктерінің сөйлем ішінде басы артық,
«жолдан ілесе салған» элементттер емес екендігін, ... алып ... ... нұқсан келмейді» деген түсіндірменің ғылыми тұрғыдан
алғанда дұрыс емес екендігін айта ... ... ... құрауға қатысып, оның
басты белгілерінің бірі – модальдылықты білдіреді»,- деп көрсетеді [26, 103
б.], бұл анықтама М. Балақаев пен Т. ... ... ... тілі»
оқулығында (1971) қайталанған [29, 114 б.].
Қазақ ... ... ... ... ... ... бөліктері үш топқа бөлініп қарастырылады: 1) қаратпа, ... 3) ... Бұл ... ... ... ... ... бірқатар
одағайлардың қаратпа және қыстырма сөздер қызметінде ... ... ... да ... ... ескерілгені жөн. Мысалы: Уа! Ей! А! Ау! –
қаратпа, ал ... ...... ... ... ... оқшау бөліктері қызметінің синтаксистік,
стилистикалық мәселесін ... ... ... басы ... ... баршылық. Қыстырма және қаратпалардың синтаксистік қызметі ... пен Т. ... ... [32, 33], ал ... ... 1989 жылы жарық көрген «Қазақ тілінің стилистикасы»
оқулығында (авторлары – М. ... М. ... Е. ... ... ... [41]. Сөйлемнің оқшау бөліктерінің бір түрі ... жаңа ... ... ... да ... ... тіл ... қаратпа және қыстырма сөздерді арнайы зерттеп,
оқулық ... М. ... пен Т. ... ... ... және
одағайларды сөйлемнің негізгі құрылымынан оқшауланған бөліктер деп қараудың
себебін былай түсіндіреді: «1) олар ... бір ... ... ғана ... 2) олардың қандай тұлғада тұруы сөйлемнің негізгі
құрамының лексика-грамматикалық ерекшеліктеріне ... ... 3) ... ... жеке алып ... ... сөйлем беретін мән-мағынаны
білдіре алады, 4) ... ... ... ... ... ... ... қатынасымен салыстыруға болады» [33, 3 б.]. Бұл
сөйлемнің оқшау бөліктерінің синтаксистік ... ... ... алатын
тұжырым деп мойындауға болады. Дегенмен осындағы қаратпа, қыстырма ... ... ... ... мән-мағынаны білдіре алады» деген
тұжырымға күдікпен қарауға тура келеді. ... ... мен ... ... ... ... алатындығы айқын нәрсе болғанымен, қыстырма
бөлікті сөйлемнен бөлек алып қарасақ, ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Мысалы, Мариям Азаматқа, шынын
айтсақ, «келешек» үшін тиді (Б. Майлин) деген ... ... ... ... жеке ... дей ... ... ол «біршама аяқталға
ойды» білдіре алмайды, яғни, ... ... ... ... ... ... қыстырма бөлік арқылы түсіну қиын.
Профессор Р. Әмір сөйлемнің оқшау бөліктерін негізгі сөйлемге қатысы,
атқаратын қызметіне қарай: 1) ... ... ... ... оқшау сөздер;
2) қыстырма сөздер, сөйлемдер деп бөліп, «грамматикалық жүйеден оқшауланған
бұл компоненттер сөйлемнің ... ... ... ... ... деп ... [42, 95 б.]. ... ғалым
сөйлемнің оқшау бөліктерін ажыратуда, негізінен, ауызекі ... ... ... ... ... бөлген сияқты.
Қазақ тіл білімінде ... ... ... деп ... ... мен қыстырмалар, одағайлар жатқызылатынын ... ... ... да, ... айтылғандай, сөйлем мүшелерінің
ешқайсысымен де ... ... ... ... ... ... үш ... әрқайсысының өзіндік семантика-мағыналық ... ... ... да бір ... ... біріктіре
алмаймыз. Себебі қаратпа және қыстырма сөздер әр түрлі сөз таптарынан, ... ... сөз ... ... мен ... ... ... морфологияда өз алдына жеке сөз табы ретінде қарала
отырып, оқшау сөздердің қатарына ... әрі ... ... ... ... Сондықтан қаратпа, қыстырма және одағай сөздердің басын
біріктіретін қасиеті – олардың синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік категория ретінде қаралады.
Мұндай тұжырымның ғылыми негізін М. Томанов пен Т. Сайрамбаев ... ... ... ... деп ... ... себеп:
бұл топтағылардың қай-қайсысы да тек қана белгілі бір контекст құрамында
ғана көрінеді, ... ... ... ... ... т.б. ... ... негізгі мағынаны беретін синтаксистік ... ... ... ... ... ... сөйлемнен тыс, ... ... ... ... да, ... қай түрі де ... ... ... түспейді. Бұл қаратпалар мен қыстырмаларға
да, одағайларға да бірдей тән ерекшелік. Екіншіден, оқшау айтылған сөз, ... ... ... ... ... мүшелерінің лексика-грамматикалық
ерекшеліктерімен айқындалмайды. Мысалы, Қайтейін, қарағым, мен не білемін
(Б. Майлин) деген ... ... ... ... ... (қарағым)
сөздерінің бірінші жақта тұруы грамматикалық тұрғыдан мен не ... ... ... айтылуының салдарынан деп қарауға еш дәлел жоқ.
Сөйлемнің бірінші жақта айтылуы ... ... ... ... ... ... та бірінші жақта айтылған.
Бірақ қыстырма сөздердің тұлғасынан ондай ... ... ... ... ... мен ... негізгі құрамы әр түрлі жақта
айтылған: Аңдаусыз жауға желкелеріңді ... ... ... ... үлгере алмады (Б. Майлин). -Тәке, сіздің ауылға барамын
(Х. Есенжолов). ... ... ... ... ... ... ... сөйлемге бағыныштылықтың салдары емес. Екінші ... ... ... ... ... жақта айтылған, қысқасы, оқшау сөздер мен сөз
тіркестерінің арасында бағыныштылық байланыс жоқ.
Оқшау бөліктердің үшінші бір ...... ... ... да, қыстырма да, сол сияқты одағайлар да, дербес алып ... ... ... мәнді, мағынаны, экспрессиялық мәндерді білдіреді. Бұл
жағынан келгенде, оқшау бөліктер дербес сөйлемдерге тең, ... ... ... ... жатады. Өйткені, олардың қай-қайсысы да,
осыдан бұрын көрсетілгендей, тұлғасы ... ... ... ... ... да ... ... Алайда оқшау бөліктер сөйлем білдіретін
негізгі ойды, мағынаны толықтырушы, сипаттаушы ... ... ... ... ... ... тұрғыдан дербес сөйлеммен тепе-тең
деп қарауға негіз аз» [32, 8 б.].
Жалпы, оқшау бөліктердің, олардың ішінде, қаратпалар мен қыстырмалардың
қалыптасуын ... ... жеке ... басқа мүшелермен мағыналық
байланысының әлсіреуімен, босаңдауымен байланыстыруға болады. Сөйлем
ішіндегі бір сөздің, ... (не одан да ... ... ... ... ... ... жұмсалу барысында оқшаулануға алып келуі
– әбден мүмкін құбылыс. Сөйлемнің жеке бөліктері ... ... ... ой, ... ... ... мәні мен ... тәуелді
болса керек, негізгі ойды, ... ... ... ... ... ... ... Ой, хабарды білдіруде жанама қатысты мүшелер
оқшаулануға ... ... ... әсіресе, қыстырмалардың қалыптасуынан айқын
көруге болады. ... ... ... ... тұрғысынан
қарастырсақ, қыстырмалар мен сөйлемнің негізгі құрамының ... ... ... ... мен ... ... арасындағы
қатынасты танытады. Тұрлаусыз мүшелердің кейбір түрлері ... ... ... ... ... ... ... атап
айтпағанда да негізгі мән-мағына тыңдаушыға айқын. Ондай мүшелердің
тұрлаулы ... ... ... ... ... ... бейім.
Қаратпалар мен одағайлардың сөйлемнің негізгі құрамына қатынасын
дербес сөйлемдердің ... тең ... ... болар еді. Бұлар да
дербес жай сөйлемдер сияқты дербес айтылады. Ерекшелігі – қаратпалар ...... ... қайталайды да, одағайлар экспрессиялы
мәнді жай сөйлемдерді қайталайды. Қаратпалар сөйлемнің бастауышымен ... ... ... ... оның ... ... ... қатысуының қажеттілігі жоқ. Өйткені сөйлемнің грамматикалық бастауышы
бар немесе оның қандай сөз екені сөйлемнің ... ... ... ... ... бастауыш – логикалық субъектіні
айқындап атауға ұмтылумен ... ... ... олар ... ... дерлік қайталайды (күрделі қаратпалардың кейбір ... ... және ... ... ... жеке ... ... жағынан да, грамматикалық жағынан да тең бола алмайды.
Олай болатыны: олар ... ... ... ... Бұл ... ерекшелігіне байланысты. Қыстырмалар мен ... ... ... де ... ... орай, олар дербес сөйлемге тең,
мағыналық жағынан сонымен ... ... ... ... ... түсе ... Оған басты себеп: ... ... ... түрлене қалса, одағайдың шеңберінен шығып
кетеді).
Оқшауланатын ... мен сөз ... ... олар ... ... ... ... Олардың қайсысының да мәні өздері
қолданылған мәтінмен бірге алып ... ғана ... ... мен одағайлар өздері айтылған жақты сөйлемнің құрамынан тыс
қарала алмайды.
Қаратпа, қыстырма және ... ... ... ... та, жаратылысы
жағынан да мына себептерге байланысты бірге ... ... де ... ... ... ... ... түспейді;
2) сөйлемнің оқшау бөліктері (одағайдан басқасы) әр ... ... ... көптеліп, тәуелденіп келгенімен де, о да
бәрібір басқа бір сөздермен байланысқа түсуге ... бола ... Ол ... ... ... да ... ешбір сөзбен байланыса алмайды;
3) сөйлемнің оқшау бөліктері сөйлеуде ғана, сөйлеммен бірге ғана өмір
сүре
алады. Олар ... өн ... ... ... ... [39, 13 ... бөліктер синтаксистік құрылымы, семантикасы мен қолданылуы,
морфологиялық негіздері ... тек қана ... топ ... ... ... белгілі бір сөздердің, тіркестердің, сөйлемдердің
қыстырмалық ... тек ... жүйе ... ғана жүзеге асырылады.
Қаратпалар болса, екі жақты топ болып табылады, олардың жалаң түрлері жалқы
есімдер негізінде жасалады (яғни, ... ... бар ... ... ... жүйенің жемісі), ал одағайлар – осындай морфологиялық ... жүйе ... ... ... айта кететін нәрсе: жоғарыда біз сілтеме ... ... ... ...... ... одағайлар «оқшау
сөздер» деген терминмен біріктіріліп берілсе, 2002 жылы жарық көрген «Қазақ
грамматикасында» қыстырма, қыстырынды, қаратпалы сөйлемдер ... ... ... қарастырылған. Бұл академиялық грамматикада
қыстырмаларға төмендегідей сипаттама ... ... ... бір
қалыпқа түскен фразеологиялық сипаты, шектеулі мағынасы бар, ... ... ... ... ... ... ойға ... қатынасы беріледі,
олар модальдылықтың лексика-грамматикалық тәсілі болып табылады. Ол қатынас
әр қилы болады: сөйлеуші өз айтқанына күмәнданатындығын немесе сенетіндігін
білдіре ... ... ... ... ... өкінішін, ренішін, қуанышын,
қуаттайтындығын қоса айтуы мүмкін, сондай-ақ, ол ойды ... ... оның ... ... екендігін де білдіре кете ... ... ... та, ... ... өз ... ... үзе алмайды. Алайда
онда баяндалған ой жадағайланып, өзіне қатысты кейбір қосалқы мәліметтерден
ойсырап ... ... өзі ... сөйлемдердің тілімізде қолданылуы
кездейсоқ құбылыс емес, қайта керісінше, заңды әрі табиғи ... ... ... ... ... негізгі сөйлемде баяндалған ... ... ... адамның көзқарасын білдіріп тұрады.
Қыстырма құрылымдар модальдық қатынасқа байланысты жеке өз алдына
синтаксистік құрылым құрғандықтан да, ... ... ... интонацияға
ие болады. Жалпы сөйлемнің айтылу барысы алшақтап, бөлектеніп кетпейді, тек
аз ғана ... ... ... да, ... негізгі сөйлемнің айтылу
сазымен ұласып жатады» [43, 682 б.].
Осы академиялық грамматикада ... ... бір түрі ... ... ... құрылымдар негізгі сөйлемдегі айтылған
ойды немесе сөйлемнің белгілі бір мүшесін ... ... әр ... хабарлар беріп тұрады. Олар негізгі сөйлемге жай әншейін қыстырыла
айтылмайды. Хабардың желісіне байланысты автор тарапынан ... ... ... ... ... ... толығырақ ашылып, онда
хабарланған оқиға, әрекеттің қыр-сыры бір ... ... да, ... деп ... [43, 683 б.]. Ал ... сөйлемдердің сипаты
төмендегіше ашылады: «Қаратпалар сөйлемнің басқа сөздерімен белгілі
синтаксистік тәсілдер арқылы ... ... ... ... қатысып,
белгілі бір эмоциялық-модальдық, өзіне тән ... ... ... Қаратпалар сөйлемнен тысқары жеке келуі де мүмкін. Қаратпалар бір
сөз болып та, ... сөз ... та ... [43, 686 б.]. Біз ... ... ... және ... сөйлемдердің күрделенген
жай сөйлемдердің құрамында қарастырылғанын мақұлдай отырып, сөйлемнің оқшау
бөліктері ... қоса ... жеке ... ... ... еді ... ой
айтқымыз келеді.
Адам баласының эмоционалды-экспрессивті көзқарасын, сезімдерін білдіруі
оның психологиялық қабылдауы мен көңіл күйіне ... ... ... бір-
бірімен және қоршаған ортамен тұрмыстық және басқа салаларда ... ... ... өздері өмір сүрген ақиқат шындықпен, яғни,
экстралингвистикалық жағдайлармен тығыз ... ... Бұл ... мен ... ... тілдік қатынаста, тілдің басқа да
бірліктері сияқты, сөйлемнің оқшау бөліктерінің қолданылуына да осы ... әсер ... ... ... ... тіл ... әсер ... осы екі фактор ғылымда этнопсихология, әлеуметтану,
ал тіл ... ... ... және ... ... ... Ахманова психологиялық лингвистикаға: «Психолингвистика. 1.Отрасль
языкознания, изучающая процесс речи с точки зрения с о д е р ж а н и ... ... ... речевого акта ... ... т. е. ... и ... ... ... сообщения, передаваемого посредством естественного языка. 2.
То же, что металингвистика»,-деп, ... ... ... ... ... изучающая
особенности содержательной стороны языка в связи с мышлением и общественной
жизнью ... ... как ... условие проникновения в
природу лингвистических единиц и закономерностей их ... ... ... [44, 230 ... Ж.А. ... В. Вундттың этнос психологиясын тіл білімінің
методологиясы ... ... онда ... тану үшін ... ... ... көңіл-күй, сезім сияқты иірімдерді
басқа құрылымда қарау керек деп ... ... ... ... ... ең ... ... кейіннен әдет-ғұрпында, дінінде,
ауыз әдебиеті үлгілері, мифтік аңыздарында сақталады деген ойын келтіреді
[45, 76 б.]. ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінен, әдет-ғұрпынан, тарихынан, жалпы өткен өмірі мен
болмысынан хабардар ететін құнды ақпарат жатады ... ... ... ... сөйлемнің оқшау бөліктері ретінде жұмсалатын
тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... ... әсер етеді деуге болады. Мысалы, –Күнім-ау, ... ... Азып ... ғой, ... ... сау ма әйтеуір? (Д.
Исабеков); –Неғыл дейді! Әй, тентек-ау,- деді ... ... ... (Д.
Исабеков). Бұл сөйлемдегі күнім-ау, жарығым-ау қаратпасы ... ... ... ал келесі сөйлемдегі тентек-ау қаратпасы – таңданған
адамның қолданысынан туған қаратпалар. ... ... ... ... ... сәтке байланысты айтылып тұр: ... ... ... ... ... ғой. Жуантаяқты қуды. Әнеттен алатынын
алды. Көкшені де сырып салды. Енді кім қалды! Күзектегі Тақыртұмадан ... ... ... отыз көш ... ылғи ... ... ... мен жайлауы! Қоныс-қонысының арасында, тіпті, түйенің қолтығы
терлеп көшетін жырағы жоқ қой!- деді (М. ... ... үшін ... аты мен оған қоса ... ... жек көру ... ... қаратпа ретінде қолданылуы да
сөйлеушінің әр түрлі психологиялық көңіл күйіне байланысты болады. ... ... сен ... не ... ... түсініп алшы. Істің ... ... ... ... (Ғ. Мүсірепов); -Жексен Қодардың өлігіне
қарап: -Кет, бәлекет, жүзі қара! Кет! – деп, ... ... ... ... ... Бірінші сөйлемде айналайын деген қаратпа сөз сөйлеушінің ... ... ... ... ... ... кезінде, жалыну сәтінде қолданылса,
екінші сөйлемдегі бәлекет сөзінің ... ... ... ... жиіркенішті сезім туған кездегі ... ... ... ... ... олардың сөйлемдегі орны сөйлеушінің белгілі бір
мақсаттарына байланысты құрылып отырады. Мысалы, -Қария, ... ... ... келе ... ... ... тұруға болмайды. Әдіс керек
(Б. Мұха); -Ұршы мені‚ Ырысбек‚ ұршы‚- деді Дүрия жалбырана ... ... ... ... ... бүкіл мағынасы арқылы белгілі бір
тыңдаушыға (қарияға) кеңес беру білдірілсе, ... ... ... ... ... арасында келуі арқылы қаратылып айтылатын
адамға белгілі бір іс-әрекетті орындауды өтіну, оны іске ... ... ... ретінде жұмсалатын сөздер өздерінің анықтауыштарымен бірге
қолданылғанда сөйлеушінің тыңдаушыға немесе қаратыла айтылатын ... ... ... оны ... ... тағы ... да мақсаттарды
көздейтіндігі байқалады. Мысалы, -..Аңғал батыр, ... ... ... жұмсатам деме, ебіңмен жұмсат. Ақылы дұрыс жас жігіт мінезімен
алар болар (М. ... ... ... асау келіншек? – деп жымиып алды.
–Қамыттан мойның босағасын тістеп тебетінді шығарғансың ба, қалай, а? – ... ... ... (Ш. ... ... ... «батырға» аңғал деген
анықтауышты қоса отырып, оны райынан қайтару, ... ... ... ... ... ... ... көндіру мақсатында бейнелі
түрде, әдетте атқа қатысты қолданылатын асау ... ... ... ... ... ... өзіндік шеберлігін танытатын тәсілдің
бірі болып есептеледі.
Сөйлеуші өзінің психологиялық көңіл күйін, сезімдерін білдіруде қыстырма
сөздер мен сөз ... де ... ... ... Шал. ... ... ... бір минөт, бір минөт» деп құдайдың кешін қылып еді, түге.
Отағасы, ... Бұл – ... Біз ... тығыз шаруамыз бар, үкімет
адамымыз. Бізді де дәл өстіп адамдар күтіп отыр. Ал сіз ... ... ... ... ... ... (Д. Исабеков); Құдіретті Тәуеккел-
хан айбынды Аббас шахпен тізе қосып ... ... діні бір ... да,
тілегі қайшы түрік қондыгеріне қарсы қылыш ... ... Амал не, ... ... жоқ (М. ... Үлде мен бүлдеге оранған бай-бағланды
көрсе қаны қата ... ... ... ... бұл ... ... құлшынып жүріп-ақ орындады. Әй, несін айтасың, өмірде тап осы
жолғыдай айызы қанып рахаттанбас ... ... ... түге ... арқылы сөйлеушінің реніші білдірілсе, ... амал не ... ... ... ... ... ал соңғы
сөйлемде несін айтасың қыстырма сөз тіркесі арқылы көңілді күйін нақтылау
білдірілген. Бір айта ... ... ... ... ... бүкіл сөйлемнің пропозициясы арқылы айқындалып отырса,
қыстырма элементтің өзі де сөйлемнің (мәтіннің) мағынасына ... ... ... ... ... ішіндегі одағайлар ... ... ... ... ... рөл ... Мысалы, –Ой,
аллай! Мұндай да жауыздық болады екен!– деп тұра ... Жас ... ... дүние тарылды. Қараңғылық түскендей болды. Жылтыраған сәуле қалмады (Ж.
Аймауытов); –Құдай-ай‚ большевик әскерін қай ... ... ... ... (С. ... Я, ... ... жар бола көр! – деп ... (Б. ... -О, ... ием! Кеше гөр бір ... ... ... ... тұңғыш жемісім… Не десең де орындайын – сәбиімнің
жанын қалдыр… (Т. Есімжанов). Бұл ... ой, ... ... ... деген қолданыстар қаратпа ретінде емес, ... ішкі ... ... ... ... тұр. ... сөйлемде сөйлеушінің жиреніші,
жауыздыққа лағынеті, ... – өте ... ... ал ... ... ... білдірілген. Ал төмендегі сөйлемдерде ... және ... ... ... ... ... ... игі
еді (Қ. Тайшықов); -Аһ! Егер композитор болсам!..- деп ар жағын айта алмай
тоқтатты Алма ... ... ай мен ... ... ... ... бәрін байқап тұрған сияқты. Рысқұлға кінәлай қарайтын тәрізді.
Рысқұл білмейтін алдағы сұмдықты ай мен ... ... ... ... ... ... ... - деп үндері жоқ, тек іштен тынып ... мұз ... ... жеті шыңы ... қырау қатқан батырлардай
сұсты. Айнала төңіректің жауығуынан Рысқұл жабыққан. «Осым не далбаса?» -
деп ... ... ... ... әу баста қызық та ... еді. ... өз ... ... бар. Соған қол жеткен соң, ақыл ... ... ... ... кезі еді бұл» (Ш. ... ... ... этнопсихология ғылымы өкілдерінің адамды өзі
өмір сүріп отырған әлеуметтік ... ... ... әр этностың өзіне
тән қалыптасқан мәдени құндылықтарын да ... тыс ... тіл ... ... қарастыру шарт [46, 10-11 бб.] деген пікірін толық
қуаттайды.
Адам баласы табиғаттың бір бөлшегі ... ... ол ... ... ... ... тыс тұра алмайтындығын ешкім
де жоққа шығара алмайды. Сол себепті де оның ... ... оның ... ... тілдік заңдылықтардан тыс ... әсер етіп ... ... заңдылықтардың жиынтығы ұлттық тілдегі
ғасырлар бойы қолданыстың нәтижесінде қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен
тіл ... ... Бұл жүйе ... ... оның ... ... түсіп, дамып, жетіліп немесе құлдырап отырады. ... ... ... ... ... ... ... көрініс
береді.
О. С. Ахманова экстралингвистика ғылымының қызметіне мынадай түсініктеме
береді: ... ... ... внешний)
англ. extra linguistic. Относящийся к реалиям, к реальной действительности,
в условиях которой осуществляется функционирование и ... ... ... к ... ... психологической и т.п.
действительности, рассматриваемой с точки ... ... ее в ... человеческого коллектива» [44, 524 б.]. ... ... ... ... ... ... және ... да
факторлардың жиынтығын тілдің дамуымен және қызмет етуімен тығыз байланыста
қарастыратын тіл білімінің саласы болып табылады.
Қазақ тіліндегі сөйлемнің ... ... де ... ... ... құрылысынан хабар беретін тілдік бірліктердің қатарына
жатады. Оған әр дәуірде қолданыста болған ... ... және ... ... көз ... ... ... келген жерімде ондай етіп,
Менің теңім сен бе едің, шұнақ тазша (Қозы ... ... ... ... сарт, тазша, құл сөздерінің эпитеті етіп қолдану
арқылы, оған негізгі мағынадан тыс стильдік өң берілген. Яғни, ... ... ... ... құл ... тіркестер объект болып тұрған адамның құлағы
кесілген ... ... ... ... ... Бұл ұғым қазақ елінің
сонау құлдық дәуір тұсындағы әлеуметтік халінен туған. ... ... ... ... ... ... адамдарды құл еткенде, олардың
құлағын кесіп, белгі салатын болған. Демек, жоғарыдағы тіркестер ... жай ғана ... ... ... ... ... жоқ.
Олардың (сарт, тазша, құл) әлеуметтік ... ... тең ... ... жоғын да нұқсап тұр.
Тағы бір мысал: –Біргәдір жолдас, бриздумға шығуыңызды сұраймыз,- ... ... әйел ... Өздеріңіз білесіздер, күйіп тұрған
соғыс мынау.
–Қа... әйел жолдастар, өздеріңізге мәлім, ... ... май, ... жүзі ... сәлидар күніне жарты айға ... ... (Қ. ... Бұл ... ... жолдас, әйел жолдастар деген
қаратпалар орыс ... ... ... ... ... ... ... дәуірде тілдік қолданыста болғандығының көрінісі бола алады. Орыс
тіліндегі қаратпа ... ... ... ... ... мысалдарды да
жатқызуға болады: -Папа! Сіз бұл ... өз ... сөзі деп ... ... ... деп ... ... пайымдауға жеңілірек болады (Д. Исабеков);
–Мама, сен жазылып кетесің! Құдай біздің даусымызды естімейді дейсің бе ... ... ... ... орыс ... әлеуметтік, тарихи, мәдени
қатынаста болуы қазақ тіліне оң да және теріс те әсер ... ... ... тілдің барлық деңгейлерінде «шұбарлану» процесі белең ... бір ... ... ... қолданысынан да байқаймыз. Мысалы,
-Әй, әй, ... ... ... ... тұр, ... ... Өзің бір ... бар адам көрінесің. Абажди... (Ғ. Мүсірепов);
–А, сболыш қатын, ... ... (Ғ. ... ... хайуандікі
ғой, тамыр,- деді Матвей мәз қалпында (О. Бөкей); -Ничего, ничего, мамуля.
Күні бұрын білген ...... емес (Д. ... ... ... ... ...... ... кетейікші (Д. Исабеков). Бұл мысалдардағы знаком
қаратпасы ... ... ... қысқарған түрі ретінде қолданылса,
жазушы кейіпкердің тілдік мәдениетін көрсету мақсатында «қатын» сөзіне ... ... ... ... анықтауыш ретінде қолданған. Ал тамыр сөзі
қазақ тілінде жағымсыз «ашына», «көңілдес» деген мағынаны білдіретін ... ... ... ... ... баламасы ретінде қолданылған. Адам
аттарының – Кәмиланың Кама, Темірдің Тима болып қысқартылып ... да ... ... еліктеуден туған құбылыс деуге болады.
Қазақ тіліндегі сөйлемнің оқшау бөліктерінің қолданысында қазақ ... ... ғана тән ... ... ... - Ал‚ ... не дейсің? “Басыңдағы бөркіңді біреу жала қылып ... ... жан ... деп ... ... ... сөз қайыруың керек қой -‚ дейді (С.
Мұқанов); -Әй, ... ... елді ... ғой! ... ... ... ет дедім (М. Әуезов). Бұл сөйлемдердегі рулардың аты ... ... ... сол ... ... ... ... ретінде
қолданылған.
Қазақ халқының (басқа түркі халықтарының да) әдет-ғұрпына байланысты
келіннің қайын ... ... және ... атын
атамай, оған өзінше ат қойып атауы кеңінен тараған. ... ... (Ә. ... ... ... босатшы, еркем!- деді
Айбала, Ботакөздің қолын мойнынан жазып, бетінен сүйіп (С. ... ... ... ... ... деп ... сені тастап
кеткені қалай?!- деп жеңгелері тәлкек қылып бірсыпыра бетін ... алды ... ... ... ... ... ... деді, – бір жерің ауырғаннан
саумысың (І. Есенберлин). Мұндағы еркем, шырайлым, кіші төрем сөздерінің
қаратпа ретінде ... – осы ... ... ... ... ... ... баласының барлық қабілеті – оның психологиялық
деңгейі, аялық және ... ... т.б. шын ... ... арқылы, яғни, тілдік қатынас арқылы жүзеге асады. Тілдік қатынас
теориясы сөйлеушінің сөйлеу әрекеті мен оған ... ... Бұл ... Ф. Ш. ... ... ... ... қатынас – адамның ойлау, пайымдау, ... ... ... ... т.б. әрекеттеріне тікелей қатысты құбылыс. ... ... тән ... ... бар. Ол ... ... пікірлесудегі хабар, оны жеткізетін құралдар; ақпараттың
берілуі, айтылуы, қабылдануы; хабарды ... ... ... байланысты іс-әрекеті». Ғалым тілдік қатынастың іске асуы үшін
белгілі бір ақпаратты, деректі ... ... ... ... ақпаратты не деректі Қабылдаушының болуы шарт дей келіп,
оларға ... ... ... ... – сыртқы объективтік әсерді,
өмірді сезінуден, пайымдаудан туған ... ойды ... ... ... ... ... ... біреуге баяндауды, хабарлауды
жүзеге асыру үшін ... ... ... тілдік қарым-қатынасқа
түсуші.
Тұлғалар – хабарлаушыдан шыққан дерек ... ... ... санасында
ұғым тудыратын, оған ақпараттың түсінікті болуын қамтамасыз ететін, адамдар
арасындағы қарым-қатынасқа байланысшы ретінде қызмет атқаратын ...... бір ... ... ... оның ... тілдік
тұлғалар арқылы түсініп, ой мен пайымдау арқылы өз санасынан ... ... ... ... ары ... іске ... тілдік қатынастың басты ерекшелігін оның үздіксіз қозғалыста
болатын қатынас құралы - ... ... ... ... ... және адамзатқа ғана тән болып табылатындығымен дәйектейді:
«Біріншіден, қандай болсын тілдік қатынасқа кем ... екі ... ол ... ... ... тіл ... жүзеге аса келіп,
бір адамға ғана емес, ... ... ... қызмет етеді. Яғни, ол ... өзі ... оның ... қажеттігін өтейтін күрделі құбылыс.
Үшіншіден, тілдік қатынас жеке адамның тікелей өз басына емес, жалпы
оның ... ... ... Ол ... ... ... сала
келіп, адамның әлеуметтік дережеге көтерілуіне әсер етеді және қоғамдық
пікірлесудің, ұғынысудың дамуына жол ... ... ... ... ... ... шарты болып табылады.
Төртіншіден, тілдік қарым-қатынас адамды қоғамдық күрделі ... ... оны ... ... ... етеді. Себебі, адам тілді
тікелей өзгерте алмайды және ... ... ... адам тек ... реттей алады.
Бесіншіден, тіл – бүкіл қоғамдық-әлеуметтік құбылыстардың ең күрделісі,
ол – кішіден бастап үлкенге, ... ... ... дейінгі әрекеттердің
жүзеге асуын қамтамасыз ететін құрал. Қоғамдық қатынастарды тіл іс жүзіне
асырып қана қоймайды, оған бағыт ... жол ... ... ол ... өмірдің іске асу көзі болып табылады.
Алтыншыдан, тілдік қатынас әлеуметтік идеялардың ... ... әсер ... ... ... қалыптасуына қызмет етеді. Ол барлық ... ... ... бола ... өзі де ... жатады» [47, 12 б.]. Бұдан тілдік қатынас – ойлау мен сөйлеудің
қатысы ... ... ... таңбалық жүйесі мен дыбысталу ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін,
тек азамзатқа ғана тән ... ... ... қарым-қатынас
деген тұжырым шығады.
Біз қарастырып отырған сөйлемнің оқшау бөліктері категориясы тікелей
тілдік қатынас кезінде ... ... ... болып табылады. Өйткені
сөйлеушінің өз сөзін немесе басқа біреудің пікірін тыңдаушыға қарата айтуы,
өз ойын, пікірін сөйлеп тұрғанда әр ... ... ... ... ... ... ... білдіруі ғалым Ф. Ш. Оразбаева
көрсеткен баяншы, тұлғалар және қабылдаушы ... ғана ... ... ... ... ... ... білдің бе? Степанов. Біле
алмадым (Б.Майлин); –Манақ,– деді ... осы сен ғой, анау ... ... естектердің кез келгенін осы қазір жалпасынан түсіре аласың
(М.Мағауин). Бұл ... ... ... ... ... (субъект
высказывания) де, Қабылдаушы, яғни тыңдаушы-адресат та айқын: ... ...... ... пен Манақ – Қабылдаушы. Бірінші сөйленімде
сөйлеу процесі сұраулы ... ... іске ... екінші сөйлемде
сөйлеушінің тыңдаушыға ... ... ... ... ... ... тілдік қатынасқа түсіріп тұрған тілдік бірліктер ... ... ... ... яғни ... жандандыра түсуде
сөйлеуші өз ... ... ... ... яки сенімсіздігін
т.б. қоса білдіреді. Бұл қыстырма ... ... ... ... ... –Әрине, бұған көзбен көріп, қолмен ұстатқандай ... ... ... ... дәл ... ... ... еш күмәнданбаса да
болады (Ә.Кекілбаев); -Сіз сықылды еді. Болсаңыз ... ... ... ... ... -Құдай ақы, мен емеспін (І. Есенберин);
-Нұғыманның қай қыры екенін кім ... жаңа кісі ... ... - деді (Қ. ... ... ... және ... ақы қыстырмалары сөйлеушінің өз ойына және белгілі бір
жайтқа сенімділігін, Нұғыманның қай қыры екенін кім білсін ... ... ... ... қатысымға түсуші Баяншы мен Қабылдаушының сөйлеу процесінде,
сөйленім мазмұнына, ақпаратқа алуан түрлі эмоциялы-экспрессивті көзқарасын
білдіруінде ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
қаратпа ретінде де қолданылуымен түсіндіруге болады. Мысалы, –О, ... ... ... жоқ. ... кетіп барам... Арманда кеттім, – ... ... ... мұң ... ... түскен кендір тұзақ ... де, ... ... келтірмеді (Қ. Жұмаділов); О-оу! ... деп, ... боп ... ғой. – ... ... солай шығар (Д.
Исабеков). Ау, достар! Одан да осындай оңаша кезімізде ... бір ... ... те (А. ... ... шынайылығы сөйлеудегі ақпараттың ... ... ... ... ... Бұл ... ... элементтер атқарады. Мысалы, -Ибрагим ... ... ... көп ... ... бала ... Аз ... болғаннан
күдіктенбеңіз. Мүмкін, тіпті, өзінің ана тілінде ... ... ... ... да ... еді (М. Әуезов). - Сендей мазасызбен мылжыңдасып
отыратын уақытым жоқ, ... ... ... ... мәжілісті бастаймыз,
түс алдыма (Д. Досжанов); ... ... ... ... ... құр ...... айтады екенсіз. – Қатты айтпасаң, бет қайтпайды (Б.
Нұржекеев). Бұл сөйлемдердегі қара ... ... ... нақтылау, ескерту мәндерін білдіріп, коммуникацияның – тілдік
қатысымның өтуіндегі «жүкті көтеріп тұр».
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің тілдік қатысымға ... ... ... одағай және қыстырма құрылымдардың) семантикалық мүмкіндігі ... ... ... ... Ал олардың семантикалық мүмкіндігі
сөйлеу әрекетіне, оған әсер ететін экстралингвистикалық факторларға,
сөйлеуші ... ... ... ... ... жұмсалымдық
аумағы тілдегі бүкіл функционалдық стильдердің барлығын әр түрлі дәрежеде
қамти алады. Сондықтан сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... ... ... ... ... бөліктері сөйлеммен немесе оның мүшелерімен
байланысқа түспейтін, бірақ сөйлемдегі ойды, ... ... ... әр ... ... реңк ... рөл атқарып, адам баласының бір-бірімен және қоршаған ортамен
тұрмыстық немесе ... ... ... ... қолданылатын, яғни,
тілдік қатысымда маңызы орасан, сөйлеушінің психологиялық көңіл күйімен, әр
түрлі ... ... ... ... ... оның
мүшелерімен мағыналық байланыста болатын тілдік категория болып табылады.
1.2 Сөйлемнің ... ... ... ерекшеліктері
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің аталған үш түрінің ... ... ... ... ...... көңіл-күйін,
сезімін, айтылған ойға нануды, жорамалдауды, ... ... ... тәсілін,
айтылған ойға басқаның не сөйлеушінің пікірі тұрғысынан қарауды, олардың
(ойдың) ... ... ... және ... ... ... қыстырма сөздер, сөз тіркестері және ... ... ... и наречия , т.е. қтады.Мысалы,Ф.И.Бді.
Сөйлеуші өз ойын білдіргенде, бір ... ... құр ... ... ... қатынасын, көзқарасын қоса білдіруі мүмкін. Ол қатынас әр қилы
болады: сөйлеуші өз айтқанына күмәнданатындығын немесе сенетіндігін білдіре
алады ... ... ... байланысты өкініш, ренішін, қуанышын,
қуаттайтындығын қоса ... ... ... ол ойды ... ... оның ... ... екендігін де білдіре кете ... ... осы ... сан ... мағыналық реңктерді синтаксистік жолмен беру
үшін ... ... ... ... бұл ... ... бес ... ешбіреуіне де жатпайды, олармен белгілі синтаксистік
тәсілдердің (қиысу, меңгеру, ... ... ... ... сондықтан сөйлем мүшелерінің бірде-бір сұрағына жауап
бермейді. Бірақ қыстырмалар не ... ... ... ... не оның
белгілі бір мүшесіне қатысты болады, ... олар да, ... ... ... ойды ... ... қажетті, мәнді элементтер болып
саналады.
Қазақ тіл білімінің негізін салушы А. ... ... ... ... «Тіл – ... ... жүйесі мен түрлері. III-нші тіл танытқыш
кітап. Түзетіліп, толықтырылып, жаңа емлемен 3-інші басылуы. ... ... ... білім-әдеби кеңесі ... ... ... еңбегінде қыстырма сөздерді бұратана ... ... ... ... ... жақсы нәрсе емес. Әзірге, шүкір,
жаман емеспіз ... ... ... Бұл ... ... айтылып
тұрған қыстырма сөздер – «әрине» мен «шүкір» деген сөздер. Бұлар ... ... ... ... жоқ, құр ... тұр. Оны ... ... келе қоятын кемшілік жоқ. Мәселен: «Ауру жақсы нәрсе
емес» десек немесе «Әзір жаман емеспіз» ... ... мен ... деген
сөздердің орны үңірейіп, жоқтығы сезіліп тұрған жоқ»,- деп пікір ... 286 б.]. Дей ... А. ... бұл ойын ... ... ... оқшау бөліктері сөйлемде басқа сөздермен синтаксистік
байланысқа түспегендігімен, олар сөйлем мазмұнымен мағыналық байланыста
болатындықтан, ... ... ... ... алып ... толықтықтың, экспрессивтіліктің, коммуникацияның «жанды» әсерінің
әлсірейтіндігін дәлелдеді.
Р. Сыздықова қыстырма сөздерді морфологиялық құрылымы, тұлғасы ... ... ... ... ... есім ... сөздер: әрине, рас, мүмкін, бәлкім,
сірә, әлбетте, расында, тегінде, ... ... ... ... ... ... ... қайтейін, ұмытпасам, білем,
білесің бе, айтпақшы, байқаймын, демек, сөйтіп, айталық.
а) ашық рай: білем, білесің бе, ... ... ба. Ашық ... ... ... сөз ... ... орыс тілінің
әсерінен туып, таза калька жолымен жасалып, қалыптасып келе ... ... рай: ... жаңылмасам, ұмытпасақ, ұмытпасаң. Бұлар да
калька ... ... ... ... ... рай: ... ... етістік түбірлі қыстырмалар: демек, айтпақшы, айтқандай, сөйтіп.
3. Үстеу тұлғалы ... ... ... ... меніңше,
керісінше, алдымен, әуелі, қайта, әйтеуір, ендеше, көбінесе.
4. Есімдік ... ... ... әне ... міне ... ... не, немене, осы мына, ана [26, 106 б.]. Бұл ... біз ... қоса ... ... ... ... қандай морфологиялық құрылымнан
тұрсын, сөйлемге жұмсалымға түскенде сол ... ... ... басқа синтаксистік қызметке түседі. Мысалы, бұйрық
рай тұлғасындағы қайтейін немесе ... ... ... ... ... ... әдеттегі қызметінде сөйлемде баяндауыш қызметін атқарса,
қыстырма ретінде жұмсалғанда ол ... ... ... пен Т. ... қыстырма сөздерді қалыптасу тегі жағынан
мынадай сөз таптарына бөледі:
1) модаль мәнді есім типтес сөздер: әрине, ... рас, ... ... осы, ... ана, қалай, әне, тәрізді, зады;
2) модаль мәнді ... ... ... ... ұмытпасам, білем,
білесің бе, айтқандай, байқаймын, әйтеуір, қайта;
3) үстеу тұлғалы қыстырма сөздер: ... ... ... ... ... [33, 11 б.]. Біз мұнда ғалымдардың есімдік ... ... ... ... кеткендігін түсіне алмадық.
Қыстырма сөздердің немесе сөз тіркестерінің бойында сөйлем мүшелері
тәріздес грамматикалық байланыс ... ... ... ... оның да байланыстырғыш қызметі барлығы аңғарылып тұрады. Бұл жайт
қай сөздің ... сөз ... ... да ... ... тысқары қаралмайтынын аңғартса керек. Мысалы, Митрий жыртқан
жерге бидай жарықтық қаулап-ақ өсіп еді. Бірақ не ... ... ... малы ... ... ... кеткен жоқ па (С. Жүнісов); -Қолы ашық, қоғам
малы деп қол қаққанын көрген емеспін. Осы жағынан оны ... ... ... Туыс-жекжатына жік-жапар. Керек десең, қоралы қой жасап
беруден тайынбас (Б. Садыров); Бұл, осы елде қалыптасқан салт ... ... ең ... ... Енді ... мен ... шығып,
айыпкерден тартқан жәбір-жапасын, көрген ... өз ... ... тиіс (Қ. ... сөз ... де ... сипаты жағынан есім түбірлі
және етістік түбірлі болып ... Есім ... зат есім мен ... ... амал ... амал не, амал ... бір ... бір жағынан), есім мен
шылаудың (бақытымызға қарай, сорыма қарай, өкінішке орай), есім ... (әлі ... есім мен ... ... (сөз жоқ, не ... мен ... (ең ... ең әуелі), сан есім мен зат ... ... ... ... ... жасалған қыстырмалар жатады.
Етістік түбірлеріне есім (және үстеу) мен ... (кім ... ... шынын айтқанда, жалпы алғанда, бір сөзбен айтқанда, былайша
айтқанда, ... ... және ... пен ... ... ... ... қорыта келгенде) жасалған қыстырмалар жатады.
Қыстырма сөздер мен сөз тіркестерінің ерекшелігі- олардың құрамында
деректі зат атаулары ... ... ... ұғым ... ... затты
білдіретін сөздер қыстырма қызметінде қолданылмайды. Ал деректі қимыл
атаулары мұндай ... ... ... бұл ... олар өздерінің тура мағынасында айтылмайды, грамматикалық
келтірінді мағынада қолданылады.
М. Томанов пен Т. ... «Сөз ... ... ... ... ... сөз ... басыңқы сөздің ыңғайына қарай
есімді тіркестер, етістікті тіркестер деп бөлуге болар еді»-, дей ... ... ... ... ... қарай матаса байланысқан
тіркестер (менің ойымша), қабыса байланысқан (олай ... ... ... ... ... (шын айтқанда, соған қарағанда, ... ... ... жіктейді [33, 18 б.]. Мысалы, Дегенмен басшы
кісі ғой деп жол беріп, жөн-жобаға жүгініп, құрмет ... ... ... да ... ... ... құр алақан емес екенін көріп,
кейде іштей қатты ... ... ... де ... (Р. ... ... біздің бақытымызға, тамаша жеңіспен аяқталды (Ғ. Мүсірепов); Құдайға
шүкір, біреуден ... ... ... ... ... жетеді
(С.Жүнісов); Біздің ойымызша, Асқар заман тақырыбынан гөрі күнделікті өмір
тақырыбымен аралас-құралас қонып жүрген ақын (Ғ. ... ... ... ... ... ... де жиі қолданылады.
Қ. Есенов қыстырма сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... қыстырма сөйлемдерді де
жатқызамыз, өйткені ... ... ... ... (қыстырма)
негізгі сөйлемнің ыңғайына қарай айтылып, айтушы ... ... ... ... тұрады... Тілімізде «оқшау сөздер» деп
аталатын категорияда олардың басқа сөздермен байланысы ... деп ... ... ... ... бұл тұжырымның бір жақты екендігі қазіргі
уақытта тіл білімінде дәлелденіп отыр. ... Қыстырма сөйлем ... ... ... ... түйінін білдіретін сөйлем болса, мұның өзі модальдық
қатынастарға негізделеді. Өйткені қыстырма ... ... ... ... ... ... ... модаль сөздер қатынасып
отырады. Қыстырма сөйлемдердің модальдық қатынастарды білдіріп ... ... [31, 33 б.]. ... Кім білсін, бұ да бір табиғаттың өлшеп берген
мінезі шығар (Т. Ахтанов); Күләндам жоқ. Жақында ... Есіл ... ... ... ... ... ... қай жерде, Есіл өзені өте ұзын.
Оның қай тұсында? ... тап ... ... ... ... Мүмкін, мүлдем
алысқа, өмірі бір-бірімізбен алысқа кездеспейтін жат ... ... ме ... ... көбі жайлауға апаратын қара ... ... ... ... рет ... ... ... ең бақытты сәттерінің куәсі
болғасын ... ... бәрі әлі ... ұмытылмайды (С.Балғабаев); Ендігі
көктемге дейін кім бар, кім жоқ. Бәлкім, Таңшолпан Соркөлдің жағасындағы
мөлдір ... ... ... ақырғы рет көрген азаматтың құдіретін
танытып, ғарышқа көтерілген ракетаның ... ... рет куә ... ... бұл ... талай оралар, түн қараңғылығын жарып, лапылдап
атылған отты сан рет қызықтар! Мүмкін.. бәрі мүмкін (С. ... ... ... ... көтерілерміз, - деді Жоламан қасындағыларға, - түн ... жұрт көз ... ... (І. ... ... де, ... ... конструкциялар тәріздес, құрылысы
жағынан, көбінесе, құрмалас сөйлемнің синтаксистік ... ... ... ... ... сөйлемнің құрылысын еске түсіреді. Бұл
ретте ... ... ... шегі – ... ... ... Егер тұтас сөйлемнің ... ... ара ... ... қатынастың негізіне құралса, онда
олардың құрмаластың құрамды бөлшегі болғаны да, ал егер олар – ... әр ... ... күйі сезімінің шеңберінде қалып ... ... ... қана ... ... ... ... сөйлем дегеніміз
– өз алдына жеке сөйлем емес, негізгі сөйлемде хабарланатын ... ... ... ... ... ... ... қосалқы түсініктемесі,
жол-жөнекей алдын ала қыстырмалы ойы.
Қыстырма сөздер мен сөз тіркестері мағынасына қарай бүкіл ... ... бір ғана ... де ... ... ... сөйлеудегі орны
оның бүкіл сөйлемге немесе оның бір ғана мүшесіне ... ... ... Егер қыстырма сөздер мен сөз тіркестері бүкіл сөйлемге
қатысты ... ... ... ... ... ал ... бір ... қатысты болса, онда ол тиісті сөзбен немесе сөздер тобымен тікелей
көрші ... ... басы – ... біршама тұрақтанған орны.
Олар сөйлемнің негізгі ... ... ... ... ... болады.
Сөйлем соңында айтылған қыстырманың да негізгі ... ... ... бірақ мұнда экспрессия басым, айқын байқалады [33, 45 б.]. ... ... ... ... бе, ... ... ... бе,
оның отырысы күндегіден бұ жолы ұзаққа созылды (Ғ. Иманжанов); Бәсе,
Телғара ғой… ... ... ... ... ... - деп, тағы ... ... жеңге де үлкен үйге қарай ұмтылысқан» (М. Әуезов). Шынын айту
керек, Таңшолпанның өзіне салса, дәл бұл ... ... ... жоқ еді ... Тегінде, өзінің де, өзгенің де тілін бүлдіретін базар, ... маңы ... ... ... ... ... ... білуге тиіс (Ж.
Нәжімеденов).
Орыс тіл білімінде А. М. Пешковский қыстырма құрылымдарды сөйлем ... ... ... ... жоқ ... деп ... [48, 416 ... бұл «бөтендік» тек ... ... ... ... оқшаулануы түрінде көрінеді. Мағыналық жақтан олар сөйлемнің
негізгі мазмұнымен тығыз байланысты: ... ... ... ... и ... которые выражают отношение говорящего к высказанному,
дают общую оценку сообщения, а ... ... на ... ... ... ... и т.д. ... оценочности, модальной, эмоциональной,
экспрессивной, ведущее значение вводных конструкции» [49, 40 б.].
Қыстырма ... мен сөз ... ... ... ... мен модаль
сөз тіркестері көп қолданылғанымен, мұндай ... ... ... де, ... сөздер қызметінде де қолданыла алатын атауыш сөз
таптары да атқара алады. Мысалы, Жоқ‚ шынын айтсам‚ маған ол да аз еді ... ... ... ол ... ... ... тәкаппар (С.
Мұқанов); Бірақ ұшуы керенау болды. Бүгінгі бабында айну бар ма, қалай (М.
Әуезов).
Қыстырма сөйлемді негізгі ... ... ... ...... негізгі сөйлеммен салыстырғанда төмен және жай айтылуы. ... ... ... жай ... оның ... ... ... жақты, жақсыз болып келеді. ... жай ... ... немесе жалғыз баяндауыштан тұрады және бастауышы да, баяндауышы
да бар болады.
Қыстырма сөйлемдердің құрылымдық ... ... ... ... ... жай ... сөйлемдер мен оралымдардан, екінші жағынан,
қыстырынды сөйлемдерден ажырату оңай ... ... ... ... ... ... ... шартты бағыныңқылы және сұраулы, ... ... ... жуық ... ... ... мағыналарымен
қатар қыстырма сөйлемдердің ... ... және ... ... ... алу керек. Қыстырма сөйлемдер хабарлы,
бұйрықты, сұраулы және лепті болуы мүмкін. Мысалы,
Сұрау формалы қыстырма сөйлемдер ... бе) ... ... етпейді.
Өйткені сұрақ айтылғаны болмаса, сөйлеуші сол сәттен бұрын қалыптасқан,
тыңдаушыға да ... ... ... тұрады. Жауапты қажет етпеу
жағынан бұлар риторикалық ... ... ... – қыстырма
сұраулы сөйлемнің кімге арналғаны айқын, дәл. Ал риторикалық сұраулы сөйлем
жалпы конкретті жаққа ... [33, 25 б.]. ... ... бе, ... ылғи мал ... еді ғой (А. ... ... ме, жаз күндері
әжемдікіне баратынбыз (Ғ. Сланов).
Қыстырма сөйлемдер сабақтас және ... ... ... ... ... ... сөйлеммен байланысқан қыстырма
элемент болып табылады; ... ... ... олар ... ... айтылады; үшіншіден, сөйлеушінің қандай да бір ... ... [50, 194-195 бб.]. ... Кәрім. О, қайран дүние-ай‚
елдегі қатын-бала не ... ... ... ... ма. ... ма‚ өлі ... ме‚ кім білсін. Мына данышпандарымыздың айтуына қарағанда‚ бәрі құрыды
дейді. Тірі ... ... ... байға тиіп кеткен шығар (Қ.
Мұхамеджанов); «Болысты жер қайысқан жұрт ... ... ... тия ... ... тыйсын дегендей, жан-жағынан жабыла уыстап кесек салысты.
Кімнің алғыспен, кімнің қарғыспен лақтырып ... ... (Ш. ... ... ... сөйлемнің негізгі құрамынан дауыс кідірісі
арқылы ерекшеленеді. Қыстырмаларды басқа сөздерден, сөз ... ... ... ... белгінің өзі – осы интонациялық
ерекшелік қана. Болмаса ... ... ... ... морфологиялық
не фонетикалық айырмашылық жоқ. Қыстырмалардың сөйлем құрамындағы сөздерден
айырмашылығы – олардың айтылатын ойға тікелей қатысты ... ... ... ... ... қыстырмаларды сөйлем құрамынан шығарып
тастаса да, негізгі айтылатын ойдың айқындығына, ... ... ... ... осы ... ... ... синтаксистік табиғатын
да танытады. Сөйлем құрамындағы басқа сөздермен тікелей ... ... ... бір ... ... ... ... болып, тікелей синтаксистік қатынасқа түспейді. Алайда
қыстырмалар ... ... ... ... жеке ... ... деу – қате пікір. Мұның қателігі, ең алдымен, бір контекстегі
сөздердің қандай дәрежеде ... да ... әрі ... олай ... байланыста болуын жоққа шығаруында.
Қыстырмалар сөйлемнің негізгі құрамымен ... ... ... ... ... ғана ... ... ойға әр түрлі мағынасын бере алады.
Алайда қыстырмалардың сөйлем құрамымен жанама байланысы екі ... ... ... ... сөйлемнің негізгі құрамына тікелей қатысты болса,
бірде олар сөйлем мүшелерінің тек біреуіне ғана қатысты болады. ... ... бұл кісі ... ... ... па еді, ... еді, егер ... біздің үйдің күн көруіне оның көп жәрдемі тимесе ... (С. ... ... ... еді тіркесі бүкіл сөйлемге емес, бірінші
сөйлемнің ... ... ... сонда айтылған ойды ... ... ғана тұр. ... ... Көзі ... бәрі ... кезде Мұқан бейшараның «а, құдай, тілегімді қабыл ғып ұл бер де, ... ал ... деп ... ... ... ... де, ... де (С.Мұқанов).
Бұл сөйлемдегі көзі көрмегенге бәрі өтірік деген қыстырма сөйлемнің ... ғана ... ... ... ... ... Мұндағы байланыс –
мағыналық байланыс. Егер қыстырма бүкіл сөйлемге тұтастай ... ... ... сөйлемнің басында не аяғында айтылады: – ... ... бар, мен ... кейимін... білесің бе (Б. Майлин). Егер қыстырма
сөйлемнің бүкіл құрамына емес, оның бір ғана мүшесіне қатысты ... ... өзі ... мүшенің маңына орналасады: Мәриям Азаматқа, шынын айтсақ,
«келешек» үшін тиді (Б. ... бір ... ... ...... ... ішіндегі екі
түрлі қызметі жайында. Қазақ тілінің оқулықтарында, көбіне, қыстырмалардың
модальдық қызметі туралы айтылады да, олардың басқа да ... ... ... ... ... тек модальдық мәнде ғана жұмсалып
қоймайды. Тіл ... ... кей ... екі ... ... ... ... отыратындығын да дәлелдейді. Мысалы: Солай бола
тұрса да, Зеркүл соңғы кезде демалысының қалған күніне ... тез ... ... ... (Газеттен). Осындай жағдайдың салдарынан, ағайынды екі
адам бір-біріне өзгені қиса да, суды ... ... Сол ... ... ... ... бәлен деген суды жайлайтын Үнді деген жұрт бар ... (Ғ. ... ... екі ... ... солай бола тұрса да,
осындай жағдайдың салдарынан дейтін ... ... осы ... ойдың салдары, заңды жалғасы ... ... отыр да, ... ... сол ... ... ... мұның алдындағы сөйлемде
айтылған ой мен сөйлемнің мағынасы ұқсас, ыңғайластығын көрсетеді.
Адамзат баласының бір-бірімен тұрмыстық-әлеуметтік қатынас жасауындағы
ең ... ... бірі – ... ... ... ... назар аударуы,
көз тастауы болып табылады. Мұнда бір-бірімен қатынас жасаудың ең өнімді де
тиімді түрі – ... тіл ... ... ... ... тіл ... ... терминмен аталатын сөздер тобы сөйлеуші мен әңгімелесуші
арасындағы қатынасты жандандыра түсуде зор маңызға ие. ... ... ... ... ... де, жұмсалым аумағы да кең болып
келеді.
А. Байтұрсынұлы Қызылордадан шыққан «Тіл – ... ... ... мен ... III-нші тіл танытқыш кітап. Түзетіліп, толықтырылып,
жаңа ... ... ... ... ... Ағарту Комиссариатының білім-
әдеби кеңесі ұнатқан. Қазағыстан мемлекет баспақанасы. Қызыл-Орда – ... ... ... ... айтамын, келінім, сен тыңда! Сөз ... Әй, ... ... ... ... оңда, оңға баста...» ... ... ... [12, 286 б.]. ... тіл ... ... тілдік
табиғаты, құрылымдық-семантикалық ерекшеліктері зерттеушілердің назарынан
тыс қалған емес. Біз ... ... ... ... ... ... сөзін арнап отырған адамның назарын аудару үшін сол ... оның ... ... ... ... сөзі ... айтып отырған
адам болмай, жансыз нәрселер де болуы мүмкін, мұнда, көбінес, адамның ішкі
психологиялық көңіл күйі бейнелі түрде ... ... т.б. ... ... ... шөп те мұндай ауыр болады екен, әлгі құрғырын ... ... ... (Б. ... -Махмұт, мұнда, өз қасыма кел!-деді (Д.
Әбілев); Асқар тау, ... бір мін бар, Асу ... О, ... ... бір мін бар, ... ... (Шешен); Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Қанатың қатты, ... бос. ... ... ... ... ... ... бір қаратыла айтылған адамның (кейде жансыз заттың)
назарын аудару үшін арналған сөзді ... сөз ... ... ... ... ... ... диалогтарда, сондай-ақ ұран, үндеу,
бұйрық, хабарландыру, хат сияқты жазу ... ... ... тіл ... ... ... ... «Сөйлемдегі ой қаратылып, арналып айтылған сөз» (Аманжолов С.,
Сауранбаев Н.); «Айтайын деген сөзімізге бір не ... ... ... үшін ... сөз» ... С., ... А., Ұйықбаев И.);
«Айтылған ойды кімге арнағанын білдіру үшін, оған басқаның көңілін ... ... ... сөздер» (Балақаев М.); «Белгілі бір ойға ... ... ... ... ... ... ... үшін арналған сөз
немесе сөз тіркесі (Сыздықова Р.)»; «Сөйлемдегі ... ... ... ... білдіру үшін, оған өзге ... ... ... үшін
қолданылатын оқшау сөздер» (Әбуханов Г.).
Р. Сыздықова қаратпалардың ... ... ... ... аты-жөні, яғни, жалқы есімдер және адамның кәсібіне,
туыстық жайына, жынысына, жасына байланысты айтылатын ... мен ... ... ... жақсы көріп немесе жек көріп айтатын сөздер.
3) адамнан басқа тірі жан-жануарлардың аттары ... ... ... қойылатын аттар).
4) жансыз, дерексіз заттардың атаулары.
5) нақтылы біреуге ... бір ... ... ... ... ... бірдеңелерге (құдайға, жасағанға, тәңірге) қарата
айтылған сөздер.
6) сөйлеушінің өзіне ... ... оның ... ... ... ... сөздер мен тіркестер (Солай ма еді,
аңқау ... (Ғ. ... Бұл не ... ... кеп ... сорлы басым-ау!
(М. Әуезов) [26, 112 б.]. Біз зерттеу жұмысымызда ... ... ... да ... ... және ... көрсеткен
«нақтылы біреуге немесе бір нәрсеге қарата айтылмай, жалпылық-белгісіздік
мағынадағы бірдеңелерге (құдайға, жасағанға, ... ... ... ... тілінде көп қолданылып, олар, көбінесе, қарату мақсатында
емес, ішкі эмоциясын шығаруды ... ... ... Мысалы,
–О, жаратқан құдай, қу құдай!..(Д. Исабеков); Біздің арғы тегіміз – сақтар
мен хундардың ел билеушілері ... ... ал ... Айға ... ... ... ... Бұл салт көне замандарда болған десек, қазіргі
заманда көне көз қариялардың ай ... «О ... жаңа айда ... айда есірке» деп күбірлеуі бекер емес. Бұл ұрпақтан ұрпаққа үзілмей
беріліп келе жатқан генетикалық түйсік (Ш. Мұртаза).
2002 жылы ... ... ... ... ... ... жай ... қатарына жатқызылып, қаратпа болатындарға
төмендегілер жатқызылады: 1) ... ... яғни ... ... ... ... ... жайына, жынысына, жасына байланысты айтылатын
сөздер мен сөз тіркестері; 2) ... да тірі ... ... ... ... қолданыла алады; 3) жансыз, дерексіз заттардың атауы да
қаратпа бола алады [43, 686 б.].
Р. ... ... ... құрылымы жағынан жалаң (бір сөзден тұрған)
және ... ... ... ... ... айта келіп, жалаң қаратпа
сөздерге жалқы есімдерден басқа мынадай тұлғаларды жатқызады:
1. Атау тұлғадағы жекеше, көпше түрдегі, тәуелдік жалғаулы және ... зат ... ... зат есім ... қолданылған есімше, сын есім,
сирек болса да реттік сан есімдер.
2. Жасы кіші адамға, балаға, жақсы көрген ... ... ... ... ... ... құлыным, ботам сияқты сөздер 1 жақ жекеше
тәуелдік жалғауда тұрып, қаратпа сөздер ... ... Әй, ау, өй, уа, уай ... ... да ... сөз ... жұмсалуы
мүмкін.
Ал жайылма қаратпалардың құрамы әр түрлі болады. Олардың жиірек
ұшырасатын түрлері ... ... есім мен ... ... адамның жасына, кәсібіне, әскери
шеніне, қызмет дәрежесіне т.б. байланысты сөздердің ... ... ... мырза).
2. Бір немесе бірнеше сөзден жасалған анықтауышы бар қаратпалар. Ол
анықтауыштар сын есім, есімшеден жасалуы да, ілік ... сөз ... ... ... ... ... ... соры қайнаған сорлылар-ау).
3. Адамның аты, әкесінің аты, кейде фамилиясы қатар ... олар ... ... ... Қаратпа ал сөзімен тіркесіп те келеді: Ал ағайын, мін енді тегіс
аттарыңа! (М. Әуезов). Ал ... мен ... енді ... ... айт ... Есім мен етістіктің тіркесінен жасалған қаратпалар тілек, қарғыс,
ұрсу сәттерінде айтылады (қан ... ... ... [26, 113 ... 2002 жылы ... ... ... грамматикасында» негізінен осы жіктеме
қайталанғанымен, жалаң қаратпаларға жатқызылатын сан ... ... ... ал сөзі ... [43, 687 б.]. Біз осы
грамматикадағы көзқарасты дұрыс деп санаймыз. Өйткені сан ... ... ... ... ... тыс жағдайларға байланысты нормадан тыс қолданылып
қалатыны болмаса, ешбір грамматикалық үлгіге сай ... ал сөзі ... ... ... бола ... ... ол ... бір стильдік
мақсаттарда қаратпа ретінде жұмсалған сөздермен ғана қосақтала жұмсалады.
Қаратпалар құрамына ... жай және ... ... ... ... зат, сын, сан ... субстантивтенген есімшелерден
жасалады. Қаратпа қызметін көбінесе зат есімдер ... ... ... ... ... ... ... 1) әңгімелесушінің назарын
аударуды мақсат тұтатын қаратпалар; 2) сөйлеушінің белгілі құбылыстарға
қатынасын білдіруге ... ... ... [28, 10 б.]. ... ... ... басқа айтысар адам қалмады ма?! Радик. Өйткені,
өзгелердің өміріне ... ... жоқ (Д. ... ... мен ... келіп жүретін қаптаған кандидаттар мен докторлардың] тең жарымының
ғылым ... ... ... ... анық ... ... (Д.
Исабеков); Өй, ұқсамасаң тумағыр! «Ұры Тобықты, ұры Тобықты!» деп ... ... ... ... ... ұры ... ... жете біліп тұр (М.
Әуезов); -Сен мені ... ... ба? Мен ... ... бе? Ай, ... ... жарамайды. Үлкен адамға қашанда кішірейе салу керек ... ... екі ... ... және ... ... аудару, ал
үшінші сөйлемде ұқсамасаң тумағыр тіркесі арқылы сөйлеушінің ... ... ... қаратпасы арқылы кейіс мағынасы білдіріліп тұр.
Ғ. Әбдірахманов қыстырма ... мен ... ... ... ... түсіндіреді: «Синтаксическая связь обращении
и вводных членов с другими членами предложения носит своеобразный характер.
Она является не ... (так как ... и ... ... ... ни ... ... предложения), не сочинительной; это связь можно
назвать пояснительной» [51, 145 б.]. Зерттеуші айтылған ... және ... ... ... ... ... смысловой
и грамматической связи обращения и вводных членов предложения заключается
в том, что в них выражаются ... ... ... Это, ... тем, что ... ... категории по существу
являются ... ... ... в ... ... и ... членами предложения выражаются не одна мысль, но и
другое, дополнительное сообщение – ... ... ... ко ... в ... или к его отдельным частям. Таким образом, осложняется
не только состав простого предложения, но и общее его ... ... [51, 146 ... ... ... сөз тіркестері де тілдегі жалпы сөз
тіркестерінің заңдылықтары бойынша жасалады. Сондықтан да ... ... ... де ... және ... сыңарларға ажыратуға болады.
Басыңқы сыңар қызметінде көбіне-көп зат ... ... де, ... зат, сын, сан ... ... т.б. ... қолданылады.
Қаратпалардың қай түрі де зат ... не ... ... қолданылған
сөздерден болғандықтан, олар көптік, тәуелдік жалғауларын ... ... ... ... ... ... жалғаулары жалғанып
қолданылмайды. Қаратпалардың сөйлемнің оқшау бөліктерінің басқа тобынан
үлкен ерекшелігі ... ... жиі ... 1) ... есімдер; 2) туыстық қатысты
білдіретін сөздер (бала, келін, құда); 3) кісілерді жас, жыныс, әлеуметтік
ерекшелігіне қарай ... ... ... жігіттер); 4) лақап атты
білдіретін сөздер (төрежан, тетелес); 5) тілек істі ... зат ... ... ... ... ... ... өскір, беу, дарылдақ); 6)
одағай [42, 95 б.]. Бұл жерде қоса ... ... ... ... ... қаратпа қызметінде жұмсалуы белгілі халықтың (ұлттың)
өзінің әдет-ғұрпына, салт-санасына байланысты болады. Р. ... ... ... ... т.б. ... жатқызғанда қазақ халқының (әрине
басқа түркі халықтарында да бар) ... ... ... ... негізге алып отырғандығын көреміз. Дегенмен осы тұста
ескеретін бір жайт бар ... Бір ... ... ... атты ... көпшілігі қолдануы керек. Ал ғалым көрсеткен «лақап» аттарды тек
қайнының немесе қайын ... ... ғана ... және ... ... ... ... қаратпаларды лақап аттың ... ... ... ... деп ... ... ... қаратпа сөйлемдердің бір түрі ретінде вокативті сөйлемдер
де қарастырылады. Диалогтың құрылымында қолданыла отырып, қаратпалар дербес
сөйлем-репликаларды (вокативті ... ... ... дербес
репликалардың құрамына еніп, олардың ... ... ... ... ... ... әр ... анықтамалар беріледі. Кейбір ғалымдар
оларды бір мүшелі сөйлемдердің бір түрі ретінде қарастырса [52], ... ... ... ... деп таниды [53]. Үшінші ғалымдар
оларды салыстырмалы түрде бір мүшелі сөйлемдердің құрамына кіргізе отырып,
оларды ... бір ... ... деп ... [54]. ... ... ... вокативті сөйлемдер назар аударуды, қозғау салуды, ... ... ... ... ... ... ... жатқызған
Н.Е. Петровтың пікіріне қосыламыз. Ғалым ... ... ... бір түрі ретінде танып, оған былай анықтама береді: «Вокативті
сөйлемдер деп ... ... және ... ... ... ... ... айтылған адамзат есімі немесе оған теңдестірілген ... ... бір ... ... білдіретін сөйлемдерді айтамыз» [50,
187 б.]. Демек, вокативті сөйлемдер сөйлемнің қаратпа ... ... ... ... нағыз модальды сөйлемдерге жатады. Олардың қаратпа
сөйлемдерден ... ...... ... ... ... мен
құрамында.
Орыс тіліндегі вокатив терминінің баламасы ретінде атауыш тұлға деген
термин қолданылып жүр. «Атауыш тұлға – тыңдаушы, оқушы ... ... ... ... рең беру үшін ... ишарат сөз. Атауыш тұлға есебінде
көбінесе кісі есімі, туыс ... ... ... ... ... ... ... (Мұхтар, Сәбит, Құрманбек), ықшамдалған түрде де (Мұха, Сәкен,
Құрмаш), құрметтеу, еркелету, әжуалау реңін ... ... ... ... ... не ... ... (әжеш-ім, әке-сі, бастық-еке-
ң) қосылып та ... [55, 35 б.]. Ал А. ... осы ... ... ... ... ... реттеуіштер» деп қолданып,
«...бұлар адресаттың кім екендігін білдіру ... ... ... белгілі бір түрін (мысалы, ресми, бейресми, жақын ... т.б.) ... үшін ... деп ... [56, 44 ... А. ... ... шамасы деген қыстырма сөздерді, айым,
күнім, қарағым, шырағым, ботам деген қаратпаларды есім сөздерге ... ... ... ... ... деп ... отырып, «Тәуелдік
жалғаулары түбірге кірігу әрекеті арқылы ... ... күні жеке ... ... ... – атауыш тұлғаларды қалыптастырады. Шыбыным,
құлыным дегендер – еркелету мәнінде айтылған атауыш тұлғалар. ...Яғни, ... ... ... ... мағынасының өзгеруіне, түрленуіне әсер етіп
тұр»,- деген тұжырым жасайды [57, 47 б.].
Қазақ тілінде вокативтің бірінші қызметі – ... ... ... екіншісі – айтушының тыңдаушыға ... ... ... ... ... ызылану, кішірейту, жақын тұту) білдіруі болып
табылады.
Зерттеуші А. ... ... ... энциклопедиясында қолданылған атауыш
тұлғалар терминін қабылдап, олардың ... ... ... Қаратпалар сөйлемде тек біреудің назарын аудару үшін жұмсалатын
болса, атауыш тұлға бұған қоса ... ... реңк ... ... ... Қаратпалар зат пен жақты білдіреді, ал атауыш ... бұл жоқ. ... ... ... да, ... ... да, үшінші жаққа да бірдей
айтылады, адамдарға да, жан-жануарларға да тіпті жансыз заттарға да ... ... ... ... ... айтылады, тек стилистикалық
жақтарында жансыз денелерге ... ... ... тек ... мен ... ғана ... ... Жансыз денелерге айтылатын атауыш
тұлғалар тілімізде кездеспейді.
4) Атауыш ... да ... ... ... ... ... түспейді. Дегенмен де сөйлемде синтаксистік байланысқа түскен
атауыш тұлғаны кездестіруге ... ... ... ұн мен сұлыны тиеп,
шөппен бастыра байлап алып, Байжекең сол күні қаладан шығып кетіп еді ... Осы ... ... түріндегі атауыш тұлға өзіне қатысты
сөзімен (шығып кетіп еді) қиыса байланысқан» [57, 87 б.].
Автор мағыналарына ... ... ... ... ... ... ... мәнін білдіретін сөздер:
а) кішілерге арналған еркелету сөздері: қозым, құлыным, балапаным;
ә) үлкендерге арналған еркелету сөздері: ... ... ... ... мен ... ... ... келеді.
2) Ызалану, кектену сезімін білдіретін сөздер: бәлем;
3) Сүйіспеншілік ... ... ... ... жаным, айым
4) Өзіне жақын тарту, кішірейту мағынасында айтылатын сөздер: қарағым,
жарқыным, ... [57, 90 ... ... адам аттарымен қоса берілгенде әңгімелесу жақтың нақты
тұлға екендігі және оны ... ... ... ... өзіне жақын
тартатыны көрінеді. Мысалы, -Қадамың құтты болсын! ... ұзық ... ... –деп, Абайдың өз енесі де тілеуін айтты. ... ... шарт емес (М. ... ... шырағым, әуелі сүйіншіңді
ата! (Қ. Жұмаділов).
А.Г. Руднев жалпы қаратпа сөйлемнен тыс өз алдына ... ... ... из ... ... ... предложения является то, что все
слова предложении грамматически по смыслу связаны между ... ... слов в ... возникают новые, синтаксические отношения
между ... ... ... орыс тіл ... ... ... қабысу
сияқты байланысу формаларына енді қаратпалардың да сөйлем ішіндегі осындай
байланысын «соотношение» деп, өз ... жаңа бір ... ... ... [58, 179 б.]. ... ... осы ... сөз тіркесі
тұрғысынан сөз етіп, өз алдына сөйлем мүшесі деп те ... ... ... бұл ... орыс тіл ... қолдау таба алған жоқ.
Өйткені орыс тіліндегі қаратпалардың сөйлемнің өн бойымен байланысы барлығы
айқын. Оларды ... ... ... ... әдеттегі сөйлем
мүшелерімен тең ... деп ... ... ... ... ... ... да келе бермесе керек.
И.И. Мещанинов қаратпа, қыстырмалар ... айта ... ... в ... или ... его ... выражения являются
хотя обособленным, но все же члены того предложения»,- деп қалай да ... ... ... мойындаса [59, 194 б.],
Қазіргі қазақ тіліндегі қаратпаларды арнайы зерттеген Н.Ә. ... сөз ... тек ... оның ... зат ... сөз ... келетінін айтады. Оның ... ... ... ... ... тек затқа байланысты, оның ішінде, ең алдымен, адамға, келе-келе
жануарға, тіпті жансыз заттарға байланысты айтылуы да ... ... ... ... аясының кеңеюі деп білсек, екіншіден, сол қаратпа сөздің
тек ... ғана жеке ... ... енді ... ... сөздерді
жетегіне алып, олардың мағыналық жағының кеңейе ... [39, 43 ... ... ... морфологиялық құрамына қарай төмендегіше бөледі:
1) зат есімді: (жалқы есімді, -ақа, -еке, -жан, -тай); топонимикалық;
жалпы есімді ... ... ... үлкендерді ерекше атау, жас
ерекшелігіне, сыйлауға, балаларға, туыстық атауға, әйелдерге байланысты
құрмет тұту, ... ... ... ... ... халыққа
байланысты: халайық, атшабар, халық, жұрт); эмоциялы мәнді сөздер (шырағым,
қарағым, қуатым, күнім, қалқам, бауырым); орыс және басқа тілдерінен ... ... сын ... сын ... қаратпа сөз ретінде тек заттық мағынаға ие
болған кезде ғана жұмсала алады. Ондай кезде сын ... ... ... және ... түрде келе береді. Таза ... ... ... ... ... сақау, сайқал т.б. Тәуелдеулі: сүйіктім, ерім,
шешенім. Көптік: мықтылар, арулар: -сыз/сіз жұрнақты сын ... ... ... ... ... ... ... сөздері де қатысады.
3) сан есімдер де заттану арқылы қаратпа ретінде жұмсалады: (Жеткізеді
осы күнге самғап құсым, ... ... ... жалдап кісі, Алпыс, сен
сыйлықпысың? Байлықпысың? Жүкпісің? Иықтағы салмақпысың? (Қ. ... ... ... ... ... іс,- деді ... есіктің
тұтқасынан ұстап тұрып, - қазір ... ... ... ... па екен?
(А. Толстой). Мұнда міне – қаратпа. Өйткені, міне адам дегендегі адам
сөзінің ... ... міне ... ... процесі байқалады.
5) есімшеден заттанған қаратпа сөздер: ... ... ... ... ... ... еліктеуіш: Қарқ-қарқ, сендер қандай әдемісіңдер.
7) «жоқ» сөзді қаратпа сөздер: -Е, Жоқ. Сен мені алғашқы ... ... ... соң екінші ақылымды айтамын.
8) Одағай сөзді қаратпа сөздер: Әй, ей, ту, е, ау, ... кәне [39, ... ... пен Т. Сайрамбаев қаратпа сөз ... ... және ... сыңардан тұрады; екіншіден, әдеттегі жай сөйлемдегі
сөз тіркесінің заңдылықтары арқылы құрылады, үшіншіден, ... ... сан, сын ... ... ... ... олардың байланысу
формалары болады, бесіншіден, айқындауышты зат есім сөз ... ... деп ... [32], Н.Ә. Егіншібаева қаратпа сөз тіркестері де,
негізінен, сөз тіркесі делінгенімен, оларда енді ... сөз ... ... деген көзқараста [39, 92 б.].
Қаратпа сөз тіркестері жай сөз ... ... ... ... ... ... назарын аудару жағы негізгі ... ... ... сөз тіркестеріндегі басыңқы сыңардың тұлғасы сол
қаратпа сөз тіркесі тұлғасы ретінде қаралады. Қаратпа сөз ... ... ... байланысу түрлері ғана кездеседі. Мұндай тіркестерде
интонация, ... ... де ... кездесе бермейді. Қаратпа сөз
тіркестері тек анықтауыштық қатынаста жұмсалады. Олардың ... ... зат ... заттанған сын есім, есімдік, одағай т.б. болады. Мысалы,
-..Аңғал батыр, менің затым әйел. ... ... ... ... Ақылы дұрыс жас жігіт мінезімен алар болар (М. ... ... ... ... ... ... өсірсін. –Осы әніңмен, осы
сәніңмен өт ... (М. ... сөз ... ... Н.Ә. ... ... сөз тіркестері шектеулі болады; 2) Қаратпа сөз тіркестерінде
қабысу, матасу болады; 3) Қаратпа сөз тіркестерінде орын ... ... ... ғана ... көмекші сөздер жалпы кездеспейді; 4) Қаратпа
сөз тіркестері тек есімді сөз тіркестері ... ғана ... 5) ... ... ... сыңарында шектеулі сөз таптары қатысады»,- деп
сипаттап, қаратпа сөз тіркестерін қабыса, ... ... ... сөз ... және ... ... қаратпалар деп бөледі [39,
115 б.].
Зерттеуші қаратпа сөйлемдердің төмендегідей түрлерін ... ... ... жасалған: Құрымбай деймін, әңгіме ... ... ... бұл ... де, сөз ... де келмейді: Құрымбай
есімінде лексикалық мағына болғанымен, ... ... ... ... ... пен ... ... жалаң сөйлемді қаратпа сөйлемдерде
сөйлемнің баяндауышы сөйлемнің басында, одан кейін бастауыш келуі ... -Иә, ... ... ... ... ... ба? ... ай).
«Бастауыш + күрделі есімді баяндауыш» үлгісінде жасалған: Көктемім –
көңіл қошым (Қ. Аманжолов); «Күрделі ... + ... ... ... жан ... «Күрделі бастауыш + ... ... ... жас ... – жас ... ... + есімді баяндауыш»
үлгісінде жасалған: уай, қайран ... ... ... ... ... ие ... арқылы да келеді: Әй, бар болғырлар; «Толықтауыш +
анықтауыш + бастауыш» ... ... ... туған балалар, ағадан
аумаған апай төсім-ай; «Анықтауыш + анықтауыш + баяндауыш + ілік ... ... ... асыл ... ... ... ... +
бандауыш + заттанған есімше» үлгісінде жасалған: ақ домбырам, күмбірлеген,
ел иесі жарқын би.
Қаратпа ... үш ... де, ... ... де ... жер ... жаны жайсаң Ақау; әй, сен шаңырақ көз; ... жат, ... ... ... ... ... төре тұқымы [39, 128 б.].
Сонымен, қаратпаларды семантикалық жағынан әңгімелесушінің назарын
аударуды мақсат ... және ... ... ... қатынасын
білдіруге қызмет ететін қаратпалар деп ... ... ... олар ... ... қолданылуына орай алуан ... ... ... (Бұл ... ... бөлімде сөз болады).
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің бірі – одағай сөздердің мағыналық жағынан
да, морфологиялық ... да, ... ... ... да ... тән
ерекшеліктері бар. Осыған байланысты одағайлардың ... сөз ... ... орны ... ... ... мағына жағынан заттың өзі туралы
да, ... ... ... ... да, ... ... туралы да ұғым
бермейді. Олай болса, олар мағына ... зат ... сын ... сан есім,
есімдік, етістік, үстеу сияқты негізгі сөз таптарына тән ... ... ... ... ... ... сөздер түрлі шылау сөздерге де
ұқсамайды, өйткені одағайлар сөйлемдегі сөздерді өзара ... ... ... ... ... ... рет ... сөз табы ретінде одағайлар Варронның ... ... тіл ... тарихи даму ... ... ... әр ... ... ... отырды.
Мұндай анықтамаларды төмендегідей түрде топтауға болады:
1. Одағайлар – құрамы жөнінен, сөздерді сөз ... бөлу ... ... ... топ. Орыс тілі ... бұл ... ... Д.Н. Овсяников-Куликовский, А.М. Пешковский, Д.Н. Ушаков,
шетел ғалымдарынан Г. Пауль жақтады [60]. Ал К.С. Аксаков ... ... табы ... ... ғана ... ... ... сөздер түрінде
қарастыруға да қарсы шықты [5].
2. Одағайлар сөз таптары жүйесіне кіреді, ... ... ... ... ... ... П.С. Кузнецов одағайларды атаушы сөз бен
көмекші сөзден ... топ ... ... [61], Ф.Ф. ... барлық
сөздерді «толық», «жеке» және одағайларға бөлсе [62], В.В. ... ... ... ... деп ... ... ... сөз таптары жүйесіне кіреді, оның ішінде көмекші сөз
қатарына жатады. ... ... ... бірігуі
М.В. Ломоносовтың грамматикалық концепциясына тән [64]. М.В. ... «рух ... ... ... арналған сөз табы ретінде
таныды. Мысалы, «Мен сені осы жерде көріп тұрғаныма ... ... ... ... ... ... /орысша/ деген қарапайым ... ... ... ... деген ой айтты [64]. О. Есперсен ... ... ... ... бірқатары бұрын одағайларды сөз таптарының
жалпы сипаттамасы берілген бөлімде ғана атап өтіп, жеке сөз табы ... Сол ... де біз ... және ... тіл біліміндегі
одағайларға қатысты айтылған ойларға қысқаша тоқталуды жөн көрдік.
Г. Гиганов одағайларды басқа сөз таптарының ... ... [1, 13 ... ... ... ... ... ешбір бөліп көрсетпеген.
Автор жиі қолданылатын одағайларды ғана атаумен ... [2, 39 ... ... а, ай, ау ... ту ... ... оларды
шылаулармен шатастырған. Мысалы, ту, а сөздерін ... ал ... ... ... [3, 140 ... А. ... эмоционалды және қаратпа одағайларды бөліп көрсетсе ... б.], ... ... ... ... ... қосып,
«өзгермейтін сөздер» деп ... [6, 93 б.]. ... ... ... ... жануарларға қаратылып айтылатын қаратпа сөздер де
жатқызылған.
М. Терентьев одағайларды орысша баламаларымен бірге ... ... ... ... ... ... ... бұйрықты формадағы
етістіктерді де жаңсақ қосқан [7, 137 ... А. ... де, П.М. ... де одағайларды шылауларға
жатқызса [8, 67 б., 11, 69 б.], И. ... пен Н. ... ... ... арнаумен ғана шектелген [9, 32 б., 10, 97 б.].
Г.В. Архангельский одағайларды синтаксисте қарастырып, лездік одағайы,
еліктеу одағайы, көңіл-күй ... деп ... ... ... бейнелеуіш
еліктеуіш, модальділік – бәрі араласып жүр [13].
Н.А. Баскаков одағайлар мен ... ... бір сөз ... ... сөз табының құрамында қарастырып, оларды төмендегідей
топтарға біріктіреді: 1) сезімді, эмоцияны, көңіл-күйді; 2) ... ... ... ... ... [66, 235 ... ... одағайларды 1) эмоцияны білдіретін одағайлар; 2)
жануарларды шақырғанда, айдағанда ... ... 3) ... сөздер деп бөледі [67, 226 б].
Қазақ тіл білімінде одағай ... ... рет ... ... ... және Қ. Жұбановтың еңбектері одағайға арналған
зерттеулерде ... ... ... еді. Біз ... тіл ... ... айтылған тұңғыш пікір-тұжырымдар болғандықтан, жұмыста аталған ... ... ... ... [12, ... Байтұрсынұлы «Тіл – құрал» атты еңбектерінде (Орынбор, 1914; Қзыл-
Орда, 1925) атауыш сөздерге зат, сын, сан ... ... ... шылау сөздерге үстеу, демеу, жалғаулық, одағай сөздерді ... ... ... ... ... одағай айтылады. Мәселен, апырым-ай, ... ғой. ... ... жаңа райыс тапты ғой. Ай-қай! Менің өз ... ... боз ... ... Ақ ... ... Қалай аяңдайды? Ау-қау!
деп дауыстап еді, сиыр мөңіреді. Тарс-тұрс еткен мылтықтың даусы естілді.
Сорап! ... ... ... құлағыма келді. Апрым-ай! ай-қай-қай! ай-қай!
әлди-әлди! пай-пай! ау-қау! тарс!-тұрс! сорап! сорап! ... ... ... ... [12, 168 б.]. Біз бұл ... ... ... ... дыбыс еліктеуіш сөздерді де қоса
қарастырғанын аңғарамыз. Ғалым одағай сөздердің білдіретін ... ... ... ... ... күйініш, уайым, қайғы, жан күйзелгенде, тән
күйзелгенде, жан рақат тапқанда, тән ... ... ... ... ... ... жанды һәм жансыз заттардың дыбысын, даусын
еліктеп айтатын сөздер, хайуандарға айтылатын сөздер, ... ... ... сөз ... ... [12, 168-169 бб.]. А. Байтұрсынұлының ... ... ... жалғасып келе жатқан имитатив теориясына қатысты талас
пікірлердің болуымен, ара-жігі толық ... ... мен ... ... ... екендігімен байланыстыруға болатын сияқты.
Қазақ тіліндегі бұл категорияға қатысты А. Ысқақовтың ... ... ... ... ... ... ... жануарларға
қатысты шақыру одағайларын атаса [18, 10 б.], Н.Т. Сауранбаев эмоциональды
одағайлар мен ... ... ... (мал одағайлары) ғана
сипаттайды [19, 148 ... ... ... ... ... грамматикасында одағайлар жеке бөлім
ретінде алынып, толық сипатталған. Олардың ерекшеліктері, көп ... жай және ... ... деп, ... ... үш ... 1) көңіл күй ... 2) ... ... ... ... ... ... тілі грамматикасында» одағайлар: 1) көңіл-күй
одағайлары (Пәлі! Ойпырмай! Әй! Ой! Аһ! Ох!); 2) ... ... ... 3) шақыру одағайлары деп үшке бөлінсе [21, 186 б.], 1955 ... тілі ... ... ... анықтама ғана берумен
шектелген [22, 125 б.].
Қазақ тіл ... ... ... ... зерттеу нысаны болған
еңбек – Ш.Ш. Сарыбаевтың «Междометие в казахском языке» атты монографиясы.
Ғалым А. ... ... ... жіктемесіндегі соңғы «ишарат
одағайлары» мен «шақыру одағайларын» біріктіріп, ... ... ... ... [25, 20 ... «одағай» сөзінің этимологиясы үш бөліктен тұрады деп түсіндіреді:
«о» - одағай сөз, «деген» - деу ... ... ... ал «ай» - одағай
негізді эмоционалды-экспрессивті шылау [25, 22 б.].
Бірқатар зерттеушілер (В.А. ... Н.П. ... ... ... т.б.) одағай адамның сезімін, эмоциясын, көңіл
күйін екінші бір адамға хабарлау мақсатында қолданылатын қысқа ... ... – бұл ... емес, белгі емес, ... ... ... ... қатар, бағалауыштық қасиетке ие. Олар деректердің
жағымды (Пәле! Бәрекелді! Пай-пай!) немесе жағымсыз ... Брр!) ... ... ... ... ... сөз таптарынан төмендегідей
қасиеттерімен ерекшеленеді: біріншіден, ... сөз ... ... басқа) атауыштық қызмет атқарса, одағайлар ... ... ... ие, ... ... ... болып келеді (яғни, бір ғана одағай бірнеше мағынада жұмсалады),
үшіншіден, басқа сөздерге ... ... ... ... ... келеді. Мысалы, –Ойбай, боран Шыңғыстан соғып тұр. ... ... мал ... баса алар ма? (М. Әуезов); Үміті алданбағанына
қуанды. Бәсе‚ халық қате айтушы ма еді? (Ә. ... ... ... деп ... қалып едім. Сонда кетсем ғой, қап, қате еткен екем (С.
Камалов).
Одағайлар морфологиялық ... ... әрі ... ... ... ... қосымшалар жалғанбайды. Бірақ бұл
барлық одағайлар жалпы морфологиямен ешқандай байланысты емес ... ... ... ... ... ... Олар сөзжасам
жүйесін ене отырып, басқа сөз таптарына өте алады.
Одағайларда субстантивтену процесі жиі байқалады: 1) ... ... ... жақындаған сайын төбеге түскен гранаталар да сирей
бастады (Ғ. Мүсірепов); 2) ... ... ... ... жоқ!.. (С. Мұқанов); 3) септік және көптік тұлғадағы субстантивтену
(Өмір шіркіннің қымбат екенін сонда ... (Ә. ... ... қалған жоқ (Ғ. Сланов) [25, 125 б.].
Одағайлар етістіктер ... бір көзі ... ... 1) жай, ... ... ... жігіттер жетіп келді (Ж. Сайн); Ойбайлап ... ... ... ... шешесі есінен талып қалыпты ... 2) ... ... ... ... ұйқы ... жас ... бәу-
бәуледім (Ә. ... [25, 126 ... ... ... ... іс-әрекеттің бірнеше қайталануын
емес, сөз мағынасының күшеюін, әлсіреуін, өзгеруін немесе ... ... ... ... қосарлануға байланысты
қосарланбайтын (Шіркін! Тәйірі! Қап! Ту!) және қосарланған түрде ғана
қолданылатын ... ... ... және ... және
қосарланбай қолданылатын (Алақай! Тәйт! Жә! Әттең! Тәк!) одағайлар ... [25, 127 ... ... ... ... ... бастауыш және
толықтауыш, анықтауыш қызметінде қолданылса, екі түрлі жағдайда ... ... 1) ... 2) ... Бірақ олар кез келген
одағайлармен тіркесе бермейді. ... ... ... жағымсыз мағына
беретін одағайлармен және керісінше тіркесе алмайды. Яғни, одағайлардың бір-
бірімен тіркесуі олардың семантикалық ... ... ... ... бір ... ... – -ау, -ай, ... басқа одағайларға қосылып, күрделі одағай жасауы: Ойбай-ау!
Әттеген-ай! Тәйірі-ай! [25, 133 б.].
Ш.Ш. ... ... ... ... ... ... ... интонациялық және грамматикалық
ерекшеліктері, ... ... ... 2002 жылы ... «Қазақ
грамматикасында» сол қалпында беріліп, одағай түрлерінің атауына ғана
өзгеріс енгізілген (көңіл-күй ... ... ... және ... ... [43, 564-567 ... категориясы басқа сөз таптарымен салыстырғанда әуезділік, ырғақ,
эмоциялық құбылмалыққа, интонацияға өте бай. Олар көркем шығарма ... ... көп ... Ал ... ғылыми стильде
жазылған шығармаларда сирек кездеседі. ... ... ... ... бұндай одағай мағынасында жұмсала бермейді. Дауысты дыбыстардан тек ә,
а, о ... ғана ... ... ... да, ұ,ү, у, ө, і ... ... алмайды. Ал ы дыбысы одағай қызметінде ... ... ... ... де) [27, 251 ... ... ... қаратпа ретінде жұмсалатындығын айтқанбыз.
Тілімізде қаратпа ретінде ... ... ... ... ... ... ... осы құбылысқа қарама-қарсы жайтты байқатады, яғни, олар
одағай ... ... ... –О, ... ... ... мұныңа (Д.
Исабеков); –О, жаратқан құдай, қу ... (Д. ... ... ... қай жағымыздан келтіресің! – дегенде қалды (С. Шәріпов);
-Е-е, алла, бергеніңе шүкір,- дейтін. –Дүние кезек, балам. ... ... тұру ... (Б. ... Бұл ... ... ... құдай,
қу құдай, құдай-ай, алла деген сөздер қаратпалар емес, сөйлеушінің ішкі
психологиялық көңіл күйін ... ету, ... ... ... ... ... деп ... келе, одағайларға берілген анықтамаларды төмендегідей түрде
топтауға болады: 1) ...... ... ... сөз ... ... тыс қарастырылған синтаксистік топ; 2) Одағайлар сөз таптары
жүйесіне кіреді, бірақ сөйлемде ... ... ... ... 3) ... сөз ... жүйесіне кіреді, оның ішінде көмекші ... ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктері тілдік қатынасты жандандыра түсуде, сөйлеу
әрекетінің әсерлі, ... ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Сөйлемнің оқшау бөліктерінің мұндай
қызметі олардың семантикалық мүмкіндігіне байланысты болып келеді.
М. ... пен Т. ... ... оқшау бөліктерді қаратпа,
қыстырма және одағай деп ... ... ... ... анықтама береді:
«Қыстырма сөздер – сөйлемдегі айтылған ойға, оның айтылу амалына жазушының
(сөйлеушінің) қалай қарайтынын білдіретін сөздер» [24, 162 б.]. ... ... ... ... көрсетеді: 1) кісінің көңіл
күйін, сезімін білдіретін (несін айтасың, бақытымызға ... амал ... ... ойға ... ... білдіретін (әрине, әлбетте, рас, сөз
жоқ, сірә, мүмкін, шамасы, өзіңіз білесіз, шынын айту ... 3) ... ... ... ... ... сайып келгенде, ... ... ... ... ... 4) ... ойға ... не
айтушының пікірі тұрғысынан қарағандықты білдіретін (сіздіңше, біздіңше,
оның айтуына қарағанда, пәленшенің айтуына қарағанда); 5) ... ... ... ... ... ... керісінше, сөйтіп,
мысалы) қыстырма сөздер [24, 164 б.]. Ал ғалым М.З. ... ... ... ... ... 1) сенімділік, 2) сенімсіздік,
3)өтініш, жалыныш, 4) хабарланатын ойдың шығу тегі, 5) ... ... ... да бір ... ... ... қандай да бір ойды қарама-қарсы
қою немесе ... ... ... ... ... ... көңілін аудару, 8) ойды рәсімдеудің, стильді немесе сөз
таңдау тәсіліне қатынасты ... 9) ... ... деген эмоциональды-
экспрессивті қатынасты білдіру [68, 264 б.]. Бір ... ... ... ... қыстырмалардың морфологиялық құрылымы, семантикалық
қызметі ашылып көрсетілген сияқты. Дегенмен зерттеу барысында ... ... ... аталған сипаттарын танытуда бірізділіктің
жоғы байқалады. Сондықтан осы ... ... ... ... ... ... ... жөн көрдік.
Р. Сыздықова: «қыстырмалар деп ... ... ойға әр ... білдіретін сөйлем мүшелерімен синтаксистік ... ... жеке ... ... ... анықтама береді [26, 103 б.].
Ғалым қыстырма сөздер мен сөз ... ... ... ... 1) ... айтылған ойды түрліше эмоциялық тұрғыдан бағалауын
білдіретін (өкінгенін, ... ... разы ... ... ... ... қарай, не керек, бәсе); 2) айтылған ойға ... ... ... ... ... ... ... тегі, рас, сөз жоқ, шынында,
мүмкін, жаңылмасам, бәлкім, кім біледі); 3) ... ... ... ... ... әлі ... оның ... 4)тыңдаушының
назарын аудару үшін қолданылатын (айтпақшы, көріп отырсыз, білесің ... әне, ... ... ... ... ол – ол ма, ... мәлім);
5) айтылған ойдың желісін, ретін көрсететін қыстырмалар (мысалы, ... ең ... ... ... үшіншіден, жалпы алғанда, жоғарыда
айтқандай, әйтеуір, ендеше, көбінесе) [26, 104 б.]. Ғалым қыстырма сөздер
сөйлемнің ... ... әр ... ... ... ... түсу үшін ... айтады. Олар, көбінесе, не, қалай, немесе, осы, ... ... де ... ... ... ... ма? (М. ... ешкім қашқан жоқ па? (Ә. Нұрпейісов). Әй, сен, осы, не деп ... ... ... ... енді ... да тыныш жатқызбайын дедің бе? (Б.
Майлин).
Р. Сыздықова қыстырма сөздер сияқты, сөйлем мүшелерімен синтаксистік
белгілі ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің оқшау бөліктерінің төмендегідей ... ... ... тура құптауды ... ... ... ... я (ие, иә), құп, ... ... жөн, мақұл
деген сөздер; 2) қойылған сұраққа тура қарсы жауап болып ... ... ... жоқ, қой ... 3) амандасу, қоштасу, кешірім
сұрау, алғыс айтуды білдіретін сөздер: сәлематсыз ба, аман ба, ... ... қош ... сау ... ... ... ... ғафу етіңіз, рақмет
[26, 107 б.]. Бұл ... айта ... бір ... ... ... ... тіл ... одағайлардың қатарына жатқызылып жүр. Бұл
туралы ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі қаратпалар мен қыстырма сөздерді арнайы
зерттеген М. Бимағамбетов қыстырма ... мен сөз ... ... ... айтылған ойдың ақиқаттылығын растау мақсатын білдіреді (–Сол
айтқандай, сенен ... ... ... мен он жасымнан бастап
жалшылықта тұрған адаммын (С. ... ... ... ... (Көп ... ... босқа өткенмен,
аңдыған алмай қоймайды дегендей, кейбір түндері от пен судан өтіп ... ... өтіп ... ... та ... (С. ... ... болжал (Ақырында ағаларым құда түсіп, ... ... Неге ... кім ... Баймағамбет ақсақал қызын бергісі
келмепті, әлде дәулетті Нұржақыпқа бергісі келді ме? (С. ... ... ... (Біз ... ғана ... жиыппыз. Айтып айтпай не
керек, ... да ... ... ... елге әрең ... таңдану, қалжың (–Ойбай-ау, не бетімді айтайын, мына шіркін шашын
қырқып ... ба? (Б. ... ... ойды растау (Толқынның қазіргі сұлу сымбатының пысы басқандық
па, әлденеге Наурыздың тілі күрмеліп, бірдеңе айтайын десе, ... ... ... да ... (мықты болсаң, сұлу әйел затын кездестіргенде
аузыңды ашып көр) (Ө. ... ... ... ... (Өзгесі не керек, жазғытұрым жүз сексен бес
бұт тұқым берді ғой (Ғ. ... ... ... ... шіркін жата ма, әкелі-балалы
Жетпісбаевтардың жұмыстан ... аз ... ... ... ... ... келтірді (Соц. Қаз.);
9) әңгімелесушіге ескерту (Жасырарым жоқ, мен ... ... ... ... ... етіп ... ... (В. Ажаев);
10) өткен немесе болашақ туралы қосымша ... ... ... мүше ... рас екен (кейін дұрыс адамдар қатарына қосылып көп жыл
советтік мекемелерде қызмет атқарған, ақырында, ... ... ... Жәмпейісовтің өмірі қызық роман), оған да бірде оралуымыз мүмкін
(С. Мұқанов) [28, 17 б.]. Біз ... ... ... ... ... да ... жібергендігін байқадық (6 және ... ... жылы ... ... ... грамматикасында» қыстырма сөздер мен сөз
тіркестері мағыналарына қарай мынадай ... ... ... Кісінің көңіл-күйін, сезімін білдіретін қыстырмалар: бақытымызға
қарай, өкінішке орай, обалы не керек, бір ... 2) ... ойға ... ... ... ... ... мүмкін, кім біледі;
3)Ойдың айтылу амалын, ... ... ... ... демек,
қорыта келгенде; 4) Айтылған ойға басқаның не ... ... ... ... қыстырмалар: сіздіңше, меніңше, біреудің сөзіне
қарағанда; 5) ... ... ... ... ... қыстырмалар:
сөйтіп, біріншіден, бір жағынан [43, 682 б.]. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырудың
нәтижесінде бөлініп көрсетілген. Сөйлеу ... ... ... да өзге ... ... стильдік мәндері болатындығына оларды
(қыстырмаларды) функционалдық аспектіде қарастыру ... көз ... ... ... ... ... ... баяндалған оқиға
желісіне байланысты айтушы адамның әр ... ... ... ... ... ... ... айтпасақ та, негізгі сөйлем өз мазмұн
желісін үзе алмайды, алайда онда баяндалған ой жадағайланып, ... ... ... ... ойсырап қалады»,- деп түйіндейді [31, 42 б.].
Мұның өзі ... ... ... ... кездейсоқ құбылыс
емес, қайта керісінше, заңды әрі табиғи процесс екендігін айқындай түседі.
Сонымен қатар, ... ... өз ... ... ... де тығыз байланысып жатады. Өйткені негізгі сөйлемдегі ... ... әр ... мән беру ... ... ... ... негізделеді. Ал бұл жайды түрліше реңкте, әр түрлі ... ... үшін ... ... ... жатқан құрылысын өз
орнымен дұрыс пайдалана ... ... ... өзі, бір ... ... жеткізуге, екінші жағынан, негізгі оқиғаның мазмұн желісін ... ... ... ... әсер ... ... ... отырады.
Демек, қыстырма сөйлемдер негізгі сөйлемге жай әншейін босқа қыстырылмайды,
мақсатсыз қосақталмайды, түпкі негіз ойдың ... ... ... деген өзіндік қатынасын білдіру ... ... ... ... ... ... қорыта келгенде, қыстырма сөйлем (қосалқы сөйлем) негізгі
сөйлеммен мағыналық бірлікте айтылып, кейінгінің мазмұн ... әр ... ... сөйлемнен «оқшауланбай», қайта оның мазмұнын аша түсуге
байланысты ... ... [31, 45 ... ... ... ... бір тобы ... негізгі мән-
мәнерлерімен басқа екі сөйлемді – логикалық ... ... ал ... ... құрмалас сөйлем сыңарларының айтылған
ойын түсіндіруші, кейде осындай қолданыстағы қыстырма құрмаластың ... ... ... ... ... ... кезі ... Мысалы,
Сен қарсы бол, қарсы болма, егер өзім қаласам, ... ... ... ... –Жайдақсың! Жайдақ суды ит те құс та жалайды. Екінші, дос
пен қасты сараптамайсың (М. ... ... адам қара ... боп ағылып
жататын көшеде кабинадан басыңды қалтитын дүрбі салып отыру, ... дені ... ... ... тірлігі емес. Амал жоқ, мен бақылау
орнымды аздап та болса өзгертуге мәжбүр болдым (С.Балғабаев).
2002 жылы ... ... ... ... ... ... қарай былай топталады: «1) Айтылған пікірге ... ... өң ... ... ... ... ... дегендей сөзі
арқылы телінеді; 2) Қыстырма сөйлемдердің енді бір тобы баяндалған оқиға
барысындағы қимылдың қалайша болудағы ... ... ... ... Енді бір ... ... айтушы адамның не басқа біреудің өзіндік ой-
пікірін, бір ... ... ... ... ... [43, 683 б.].
Э.Б. Коцар мағынасына қарай қыстырма сөздер мен сөз ... ... ... сөйлеушінің хабардың айқындылығын (сенімділік, сенімсіздік, күмән,
болжау және т.б.) ... ... ... ... ... ... хабардың әдеттілік, таралғандық бағасын білдіретін;
4) сөйленімдер арасындағы қатынасты білдіретін;
5) хабардың ... ... ... сөйлеушінің сөйленім
формасына қатынасын білдіретін;
6) сөйленімнің қайнар көзін көрсететін;
7) ... ... ... ... оның ... ... ... білдіретін;
8) хабарланатын нәрсенің өлшеміне, санына немесе сапасына бағасын
білдіретін [69, 3 ... тіл ... ... ... ... структуралық)
грамматиканың бұрыннан қалыптасқан «тұлғадан мағынаға қарайғы» ... ... ... ... ... қарайғы» зерттеу
бағыты кең қолданылып келе жатқандығы ... ... ... ... бір ... ... алып, оның білдіретін мағыналарын ашып
көрсетсе, функционалды грамматика ... ... бір ... ала ... оны ... ... ... бір өріске
жинақтауды мақсат етеді. Осы ... орыс тіл ... ... ... ... өріс теориясы тұрғысынан және тілдік
бірліктерді прагматикалық аспектіде зерттеген еңбектер кездеседі. ... ... орыс ... ... ... ... ... көрсетеді: «1) микрополе субъективной модальности; 2) микрополе
ссылочности; 3) ... ... к ... ... 5) микрополе экспрессивности; 6) ... [70, 87 б.]. Ал Г.В. ... ... ... ... байланысты алты топқа бөледі: «1) микрополе
субъективности; 2) микрополе эмоциональности; 3) ... ... ... 5) ... ... 6) ... информации» [71, 73 б.]. Зерттеуші қыстырма бірліктерді
тұрпат межесі бойынша ... ... ... көрсетеді: 1)тыныс
белгісі – үтір немесе жақша мен сызықша; 2) сөйлемдегі орнының еркін болуы;
3) сөйлемнің ... ... ... ... ... ... сөйлем құрамынан түсірілу мүмкіндігі. Ал ... ... ... ұстанымдары төмендегіше анықталған: 1) ... ... ... 2) ... өрісінің доминанттық
семантикалық компоненттерін ... 3) ... ... ... анықтау [71, 27 б.].
Көріп отырғанымыздай, зерттеушілердің бір тілдегі қыстырмалық өрісінің
әр дәуірдегі ... ... ашып ... ... Демек, кез келген семантикалық категория уақыт өте ... ... ... ... ... ... ... кейбір
тілдік құралдар осы категорияны білдіретін элементке айналуы мүмкін немесе
жұмсалымнан ... бұл ... ... білдіруді тоқтатуы мүмкін.
И.И. Жукова қыстырма элементтердің қызметін төмендегіше көрсетеді:
1) «контактоустановливающая», 2) ... ... [70, 92 б.], ал А.В. ... ... сөздерін зерттей
келе, оларды екі тақырыптық топқа бөледі: ... ... ... при встречах), ... ... ... ... и т.д. [72, 78 б.]. ... ... бірінші топқа жатқызады: «Вводные формулы являются также
контактоустановливающими формулами, которые, как и ... ... ... фактором коммуникации и обязательным составляющим
этикетного положения встречи» [72, 164 б.]. ... ... ... ... ... ... ... (речь) жалпы
қызметін қарастырса, соңғысы сыпайылық сөздердің ... ... ... ... ... «байланыс түзуші» топқа жатқызғанын
аңғарамыз. Екі ... де ... ... ... ... ... Алайда қыстырма элементтерді әрбір ... ... ... ... орай қарастырғанда, олардың (қыстырмалардың)
қызмет мүмкіндіктері жоғарыда ... ... ... ... ... ... өрісінің семантикалық
құрылымында өзгешеліктер байқалғанымен, бұл ... ... ... ... ... Мұндай күрделі мәселелер қыстырма
элементтерді (қыстырма сөздерді, сөз тіркестерін, сөйлемдерді) қазақ ... де ... ... ... ... ... грамматика (функциональная грамматика) тұрғысынан
зерттеу қажеттілігі мерзімі жеткен мәселе деген ойға жетелейді.
XVII ғ. соңы мен XVIII ғ. ... орыс ... ... прагматикалық аспектіде қарастырған Н.Е. Савчиц оларды
негізгі төрт топқа бөледі: «1) ... ... ... ... ... со значением проблематической достоверности ... чаю и др.); б) ... ... со ... ... ... конечно, разумеется и др.); 2)эмоционально-
модальные вводные единицы: а) ... ...... б) ... ... ... ... слава Богу, милостию Божиею и мн.др.); 3) коммуникативно-
модальные вводные единицы, ... два типа ... ... ... как ... как ... бывало и др.); б)
персонификационно-модальные (сказывают, говорят, по сведениям (кого-либо) и
др.); 4) модально-систематизирующие вводные ... с ... ... ... ... ... ... напротив, первое, второе и др.) и
б) формально-модальные вводные единицы (истинно сказать, ... ... и др.)» [73, 14 б.]. Бір ... ... ... отырған
мағыналық топтары қазақ тілінде де сол қалпында көрінетін сияқты. Оның
негізгі ... ... ... ... ... ... керек. Дегенмен
әрбір тілдің өзіндік ұлттық ерекшелігі, колориті болатындығы ... ... ... жалпы сөйлемнің оқшау бөліктері прагматикалық
аспектіде нысан етіп алынып зерттелсе, қазақ тілінің қоғамдық қызметінің
дамуына ... тиер еді ... ... ... ... сөздер сөйлеушінің көңіл-күйін, сезімін,
айтылған ойға нануды, жорамалдауды, ойдың айтылу амалын, ... ... ... не ... ... ... қарауды, олардың (ойдың)
арасындағы өзара қатынасты және көптеген эмоционалды-экспрессивті қатынасты
білдіреді.
Қай тілде болсын, қаратпалар ... ... ... ... ... қаратпа ретінде жұмсайтын сөзін сөйлеуші өзінің
стильдік, коммуникациялық, прагматикалық ... сай ... ... ... ... әр ... семантикалық реңктер
болады. Мұндай құбылыстар қазақ зерттеушілерінің назарынан тыс ... ... ... Р. ... ... ... ... терең қарастырады.
Ғалым: «Қаратпа сөз сөйлемнің коммуникативтік ... сай ... ... түр ... Ол ... ... қатал, суық, сұсты
етіп көрсетуге қызмет етсе, бірде сыпайылық, эмоциялықты білдіру ... ... ... ол ... ... ... үстейді»,- деп
қаратпалардың әр ... ... ... аша ... [35, 113 ... Исабекова бұл ойды былайша өрбітеді: «Қаратпалардың функциясы
тек қана тыңдаушының назарын өзіне аударумен және тыңдаушымен ... ... ... ... мәнді берудегі маңызды құрал
болып табылады және тілші ... ... ... эмоциялық
құрылымдардың инденсификатор және спецификатор қатарына жатқызылады» ... б.]. ... -Ей, ... ұрған, тұра тұр! Көрермін бәлем!- деді ... ... ... ата ... ... біткенше қай жерде не сөйлеуді де
білмейсің-ау (Қ. Жұмаділов).
Кейінгі жылдарда қаратпалар сөйлемнің ерекше құрылымдық түрі ... ... жүр. ... ... ... ... еңбектерде қаратпа сөз
сөйлемнің басқа мүшелерімен байланысқа түсіп, керек десе, сөйлемнің үшінші
дәрежелі мүшесі бола алатындығы баса айтылады [30, 68, 74, ... ... ... ... ... ... түседі, пікір
дәлдігін арттырып, икемділігін күшейтеді. ... Р. ... ... ... ... ... «Әр қаратпа сөздің
өзіне тән айтылу интонациясы ... оны ... ... кейін үзіліс
жасалудан байқаймыз. Сөйлемнің басына келген қаратпа сөздегі үзіліс ... ... ... ... ... ... ортасында келген қаратпа сөзде
40-60-70 м/секундқа үзіліс ... Ал ... ... қаратпа сөзден
кейін үзіліс айтарлықтай сезілмейді, бар болғаны сөйлемнің ... ... ... ... ... сөздерден кейін келетін үзіліс оны басқа
сөздерден ажырату үшін ғана емес, ол ... ... ... ... ... күшейтеді. Демек, қаратпа сөзде көтерілген
дауыс ырғағы ... ... ... әсер ... ... нәтижесінде
қаратпа сөзді сөйлем түгелдей көтеріңкі дауыс ырғағымен айтылып, бұйрықты,
лепті, ... ... ... 71 б., 38, 43 ... ... мәселесі түрлі тілдер материалдары негізінде жазылған
көптеген еңбектерде қарастырылған. Қаратпалар ... ... ... танытқанымен, қазіргі кезге дейін көптеген сұрақтар өз шешімін
таба алмаған. Осындай шешілмеген сұрақтардың бірі – ... адам ... ... байланысты жағы, яғни, номинациямен байланысы.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... тілдегі қаратпалар қызметінің өзіндік табиғатын
анықтауға мүмкіндік береді. «Номинация немесе атау – бұл ... ... тану ... ... жүретін процесс» [76, 17 б.]. «Объект атауын
таңдаудағы дәстүрлі әдіс сөйлемдерде жүзеге асатын екі ... ... ... біріншіден, бұл сөйлемде баяндалатын ... ... ... ... ... ... ... хабарды іске асырады, басқа ... ... ... [77, 25 б.]. Егер предикативтік қызметті
етістіктер мен ... ... ... ... ... ... жалпы есімдер мен жалқы есімдер жатқызылады. Зат номинациясын
таңдауға әсер ... ... ... ... ... ... және
синтаксистік орны аталады. Соңғылары референциясының сипатына қарай
ажыратылады. Атау ... ... ... ... жатқызылады, яғни, қарапайым сөйлем немесе оның эквивалентіндегі ... ... ... идентификациялаушы), предикат орны, қаратпа орны»
[76, 18 ... Н.Д. ... ... ... ... ... ... түрлі қызметін мойындаймыз. Бұл екіжақтылық, бір ... ... ... ... іске ... көрінсе (яғни, адресат
хабар алушымен идентификацияланады), екінші жағынан, онда субъективтік
баға беру ... ... ... [77, 27 б.]. ... ... ... түрлеріне жіктеме жасауға негіз болуы
мүмкін.
Тіл білімінде бірнеше рет қолға алынған ... ... ... Андрееваның жіктемесі дүниеге келді [78, 72 б.]. Бұл жіктеме бойынша
қаратпалардың негізгі екі тобы ... ... бар және ... ... бар ... ... ... топты құрайды. Бұларға
кіретіндер: жанды нәрселерге (адамдарға, жануарларға) арналған қаратпалар
және жансыз ... ... ... құбылыстары, антропоморфтық
құбылыстар) қаратпалар.
Қаратпалар түрлеріне жіктеме жасаудың М.А. Олинова жасаған нұсқасында
[79, 77 б.] ... ... ... және ... ... тәжірибесі алынды. Автор қаратпалар тобын
негізгі үш түрге ... ... ... ... Антропонимдер тобына адамдардың тегі, толық жеке аттары,
қысқартылған кісі аттары, лақап ... ... ... ... баға беру
қаратпалары құрайды. Ондай қаратпалар құрамына жануарларды ... ... ... ... өсімдіктер, дене мүшелерінің атаулары және
абстрактілі ұғымдар, ... ... ... ... атаулар
кіреді. Баға беру қасиеті жоқ (прономинальды) қаратпаларға сыпайылықтың
дәстүрлі түрлері, шен, ... ... ... ... ... білдіретін сөздер мен окказионалды қаратпалар жатады.
Қаратпалар түрлеріне жіктеме жасау жөніндегі Г.П. ... ... ... [80, 163 б.]. Бұл ... екі ...
функционалдық және лексика-морфологиялық ұстанымдардың қосындысына
негізделген. Бірінші топқа апеллятивтер ... ... ... бағалау
қызметін атқаратын қаратпалар кіреді.
Бірінші топқа кіретіндер: 1) зат ... ... ... ... ... 2) ... қызметті білдіретін жалқы зат есімдер түрінде
келген қаратпалар; 3) ... ... ... ... ... зат
есімдер түрінде келген қаратпалар.
Қаратпалардың екінші тобы төмендегі түрлерге бөлінеді: 1) ... ... 2) ... ... ... 3) ... ... қаратпалар [80, 163 б.].
Жалпы зат есім түрінде келетін қаратпалар да өте кең тараған. Оның
негізгі ... – таза ... Олар ... ... ... өзін ... ... жағдайларда бұлар адам аты мен тегін
білдіретін зат есімдер:
Айдар, қойсаңшы.
Мәссаған, Жомарт, қайда жүрсің?!
Қаратпалардың қызметіндегі жалқы есімдер де ... ... кең ... ... ... ... ... зат есімдер жатады.
Қазір, жолдас сардар.
Жолдас комиссар, қала жаудан тазаланды.
Қазақ тілі жүйесінде туыстық терминдердің қаратпалар мағынасында келуі
ерекше орын ... Ал, ... ... айта беріңіз.
- Ата, жібере салыңыз.
Баға беру қызметін атқаратын қаратпаларға субъективтік ойды ... ... ... ... Оның ... ... ... құрамында қолданыла отырып, сандық мағына беру ... ... ... ... ... ... ... мінездеме беру
функциясына ауысады.
Қазақ тілінде кішірейткіш қосымшалардың көмегімен туған сөздерге тән
нәрсе – олар көбіне ... ... ... ... ... тек ... ... эмоционалдық қатынасты білдіру үшін қолданылады.
Кішірейткіш-еркелету ... -тай, -қай ... ... ... ... сөздер береді:
Айт, мынауыңды, балақай.
Еске алып, хат жазамын, ағатай.
Апатай, ая, Айғаныс апа.
Кішірейткіш -еке, -й, -ше, -ша, -жан ... ... ... береді:
- Кітабымызды үзбей оқып жүрміз, апай!
- Ағаеке, қымыз қойдық алдыңызға!
- ... ... хат, бұл ... ... ... Жеңеше, солай сөйлеп, жөніңе көш!
- Әй, ғалымсымақ, бері келші!
Соңғы мысалдағы жағымсыз эмоциялық мағынаны білдіретін ... ... ... ... негізінен, кемсітушілік, менсінбеушілік мағына
беретіндігі ... ... ... ... ... ең ... ... арқылы жүзеге асады. Олар сөйлемге ерекше әсерлілік, эмоционалды-
экспрессивтік береді.
Сұңқарым, бүгін саған Совет ... ... ... ... ... не, құлыным.
Жүрші, сәулешім.
Қазақ тілінде «еркелету», «елжіреу» мағыналары еркем, төрем, ... ... ... сын ... ... ... ... Мен емес, қымбаттым.
- Жоқ, сүйіктім.
Еркелету мағынасын білдіру үшін қазақ тілінде қаратпалардың ... -ай ... ... ... жиі ... сен бе ... мына ... несі?!
Ойпыр-ай, Кәрімжан-ай, көңілім жаңа орнына түсті-ау!
Сондай-ақ қазақ тілінде адамды қаратып айтудың залым, жатып ... ... ... ... сөздерді жиі қолданылуын байқауға болады. Бұл
сөздер дербес те, басқа қаратпалардың эпитеттері ретінде де келе ... ... ... ... ... ойды ... байғұс бала-ай!
Қойшы, тентек жігіт, мінезің-ай, сенің.
Сүйікті қайным-ау, осы сен не деп тұрсың?!
Ерекше эмоционалдық экспрессия біртектес қаратпалардың ... ... ... ... ... ... ... Айналайын! Қалқатайым! Қой, қоя қой!
Адамға баға беру, оны ... бір ... ... бояуы бар
лексиканы қолдану болып табылады. Әсіресе, жағымсыз сипаттағы төмендегі
сөздер: ... ... ... оңбаған т.б. Арнайы суреттеу тәсілдері
арқылы көрінетін қаратпалар да эмоционалдық, ... ... ... ... сен ... ... ... қызыл көз, сонымен сен шұғылданшы.
Қазақ тілінде жекеше және көпше түрдегі жіктеу ... ... ... ... қаратпалар кең тараған, кейде мұндай қаратпалар қатаң
бұйрық беру үшін қолданылады да, ... ... ... ... ... шырағым, былшылдама!
Сен , өзің қайдан келдің?!
Адамның есімін атау мүмкіндігімен қатар ... ... ... қарым-қатынастарды (ресми, туыстық, достық, араздық т.б)
және сан түрлі ... ... ... алатындығы Н.Д.
Арутюнованың төмендегі пікірін дәлелдей түседі: «Апеллятивтер идентификация
мен ... ... ... ... ... аймағын құрай отырып,
осы мүлде екі басқа есім типтеріне тән белгілерді өз бойына жинақтаған.
Олар ... ... ... ... ... ... ... келетін субъективтік типтегі семантикаға
айналуын қамтамасыз етеді» [81, 344 б.].
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... ... адам ... ... ... жиі қолданыстағы ... ... ... бұл ... ... ғалымдардың еңбектерінде көбірек сөз болады.
А. Байтұрсынұлы 1915 жылы ... ... ... ... ... ... Ілездік одағай: лап, шап, жұлт, жалт, зып, сып, дік, күмп, дүрс,
күрс, мырс, қалт, ... ... ... ... шақ, тақ, шық, ... ... сап,
қып, жып уа ғайри сондай сөздер (лап етіп, шап етіп дегендегі сияқты).
2) Еліктеу одағай: шыр-шыр! быр-быр! сықыр-сықыр! ... ... ... ... ... сұңқ-сұңқ! маңқ-маңқ! күмп-
күмп! дүңк-дүңк! пыс-пыс! уа ғайри сондай сөздер.
3) Шақырыс одағай, адамды ... әй! ... һәм ұран ... ... һәр ... һәр атаның шақыратын өз ұрандары ... ... ... ... ... ... біткеннің бәріне бірдей жалпы ... ... ... ... ... жылқыға: құру-құру! сиырға: ау-
қау! қойға: пышайт-пышайт! ешкіге: шөре-шөре-ау! итті ... ... ... шақырғанда: қайт-кел! мысықты шақырғанда: мыс-мыс!»,-
делінетіні ... [12, 261 б.]. Әрі ... ... ... суға ... ... ... жекігенде я мейіріммен я жұмсақ раймен ... ... ... әр түрлі көңіл ... ... ... мол ... ... ... қатар, ғалым
одағайлардың сөзжасамдық ... де ... [12, 261 б.]. ... ... ... тіл білімінде одағайлардың синтаксистік, ... ... ... рет ... ... деуімізге әбден
негіз бар.
Ал Қ. Жұбанов одағайларды шаруашылық, қатынас және көңіл одағайлары деп
үш топқа бөледі. ... ... ... тілге тән сөз емес, өйткені
олар адамдар арасында қолданылмайды. Адамнан ... ... ... ... ... ... ... (асауды
тоқтатқанда), маһ-маһ (жемге шақырғанда), кіш-кіш (суарғанда), жазуға
келмейтіндері де бар»,- дей ... оған А. ... ... ... ... жатқызады да, осы «шаруашылық» одағайының көбі ... бір ... аты ... ... [14, 125 б.]. Бұл ... ... ... сөздер зат есімдер мен басқа сөз таптарынан шыққан»
деген пікірін келтіре ... ... [17, 85 б.]. ... бұл ... ... жасалған одағайлардың аз бөлігіне қатысты ғана
айтуға болады.
Автор қатынас одағайына адамдар арасында айтылатын «біреуді ... ... ... ... ... керісінше қоштамағанда, амандасқанда,
қоштасқанда айтылатын сөздерді» жатқызып, олар «кейде біреу болса да тұтас
сөйлем ... ... деп ... [14, 127 ... ... ... екі түрге бөледі: «1) еңбек түрі; 2) жағдай
түрі. Бұлар тілекті сөйлем ... ... ... ... ... ... оңды ... Сауар көбейсін!»,- деген мысал келтіреді.
Қ. Жұбанов негізгі лексикалық мағынасы бар сөз таптары да одағай болады
деген пікір келтіреді: ... ... ... ... ... ... таптасқан сөздер де кейде қосылады:
–Бұл жұмысқа сенің барғаның мақұл ... ... ... сен ... (Бұл ... ... қостау түрі) [14, 128 б.].
Автор кейбір зерттеушілер қаратпаларға жатқызып жүрген әне, ... ... ... қанеки? деген сөздерді қатынас одағайының ... түрі ... [14, 128 ... ... ... ... ... бере отырып, олардың мағынасы айтылу
интонациясына байланысты өзгеріп отыратынын көрсеткен, яғни, автордың өз
сөзімен айтсақ: «әніне қарай ... әр ... ... кете ... ... б.]. ... айта ... бір нәрсе: ғалым қарағым, айналайын, ... ... ... ... ... ... одағайлары» деп және сабаз-ай!
қасқа-ай! сабылан-ай! саңлақ-ай! сөз-ақ! деген атауыш сөздерді «әні ... ... ... де, ... де ... ... деп ... бар болсын! жүзің айдай болсын! келбетіңе ... ... ... ... [14, 130 б.]. ... әрі ... ... жолдарына да, сөзжасамдық қабілетіне де, тыныс
белгілеріне де, сөйлемдегі орнына да ... ... ... одағай сөздердің жұмсалуы коммуникативтік, прагматикалық,
психологиялық, тіпті ... ... да ... мегзейді: «Бір одағайға бір түрлі жағдай керек, ал екіншісі ... ... ... етеді. Мысалы, тек, тәйт, қой, әй, а? ... ... ... ... ... ия, ... ... мақұл, дұрыс,
рас, жарайды, жөн сияқты қоштасу одағайларының пайдаға асуы үшін тыңдаушысы
да, беретін нәрсе де, оны ... да ... бұл ... ... ал, мә,
сөздері сорақылық одағайы болады. Онда да ... ... ... ... ал оған салмаса және алдыңғы үшеуі де ... бұл ... ... [14, 132 ... ... мен ... сөздердің айырмашылығын былай көрсетеді:
«Шақыру одағайы – атын атамай шақыратын ... ... ... ... – атын атап ... ... ... Сондықтан ондай қаратпа сөздер
де одағайдың орнына жұмсалады» [14, 136 б.].
М. Балақаев қазақ тіліндегі одағайларды: ... ... ... ... ... шаршау, сескену, қауіптену т.б.) білдіретін сөз
табы»,- деп атай отырып, тарс-тұрс, тыр-тыр, ... ... мыяу ... ... ... ... еліктеп айтылатын, малға айтылатын
сөздерді де одағай сөздер» деп есептейді [15, 92 б.]. Ал С. ... ... ... ... ... қарай: а) көңіл күйі одағайлары; б)
еліктеу ... в) мал ... г) ... одағайлары деп бөліп:
«Кейде басқа сөз таптары да (бір сөз де, ... сөз де) ... ... алады (Ой жаман неме, қолыңнан дым келмеді ... ... ой ... 177 ... ... түрліше әрі семантикасы бойынша дыбыстық ... ... ... әр түрлі болып келеді. Қазақ тіліндегі
одағайлардың зерттелуін ... ... ... ... болып
келеді: 1) орыс тілінен енген сөздер: Ура! Алло! Бис!; бұйрық пен сезімді
білдіретін одағайлар: Мә!; бұйрықты одағайлар: Тек! ... Шоқ! ... ... түріндегі одағайлар: Ә! А! Иә!; тұрмыстық ... ... ... ... одағайлар: Рақмет! Қош! Құп! Қайыр!
Кеш жарық!; интеръективизацияланған одағайлар: Алла! Құдай! ... ... сөз ... ... басы! Айналып кетейін! Садағаң болайын! [25,
39 б.].
Соңғы сөз тіркестері грамматикалық жағынан бөлуге келгенімен, мағыналары
тұтасып кеткен. Бұл құбылысты Ю.Ф. ... ... ... ... фразеологическими оборотами, утратившими свое ... ... ... окраска, цементирующая
словосочетание как фразеологическую единицу, ... ... ... ... ... и ... ему ... значение» [ 82, 10 б.].
Ш.Ш. Сарыбаев діни сипаттағы, сирек ... ... ... ... т.б. ... ... реңктегі одағайлар деп атап,
одағайларды 1) эмоционалды, 2) императивті, 3) тұрмыс одағайлары деп бөледі
[25, 39 б.].
Эмоционалды ... әр ... ... эмоциональдылықты, көңіл
күйді білдіреді және сан ... ... ... Олар үш топқа бөлінеді:
1) ... ... ... ... одағайлар (Алақай! Һай-һай! Бәсе!
Бәрекелде!); 2) жағымсыз эмоционалды сезімді білдіретін ... ... Тфу! ... Әттеген-ай!); 3) жағымды әрі жағымсыз
эмоционалды сезімді білдіретін одағайлар (О! ... ... ... ... [25, 65 б.].
Императивті одағайлар: 1) адамдарға қаратылып ... ... ... Тек! Тәк! Жә! Сап-сап! Кәне!), 2) ... ... ... ... ... ... Бұл ... айта кететін бір нәрсе –
жануарларға ... ... ... ... ... одағайлар
қосарланып қолданылады. Жануарларға қаратылып айтылатын одағайлар іштей үш
топқа жіктеледі: 1) ... ... ... ... а) шақыру, қолға түсіру (Құрау-құрау! Әукім-әукім! Көс-көс!);
ә) қорқыту, айдау, қозғалуға, жүруге мәжбүрлеу ... Қош! ... ... ... 2) ... ... қолданылатын одағайлар (Тәк-тәк!
Тыр! Жік-жік! Қош-қош! Құс-құс! Щщщ! Шо-шо!); 3)жануарларды ... ... ... ... ... ... ... Әлөкпе тигір! Ақ
шелек түскір! Жайрағыр!) [25, 66 ... ... ... ... ... ... ... қоштасқанда айтатын алғыс, тілек, сыпайылық, тұрмыс салтқа
байланысты ... ... (Қош! ... ... Рақмет!).
Ш.Ш. Сарыбаев одағайларды көпмағыналы және бірмағыналы деп ... ... ... Ой! ... Әй! Бәрекелді! Ищай! сөздерін, ал
екіншісіне Алақай! Әуп! ... ... Тс! ... сөздерін
жатқызады [25,79 б.].
Одағайлар синтаксистік жағынан ... ... ... байланысқа
түспейтін сөз табы болып табылады. Егер олар ... ... ... ... грамматикалық формалар қабылдаса, онда ол өзінің
семантикалық ... ... ... сөз таптарына ауысады.
З.Ж. Туебекова одағайлар тек парадигмалық қатынаста болады деп көрсетеді.
Бұл – ... ... ... ... ... одағайлар кейбір
жағдайларда басқа сөздермен синтагмалық қатынасқа түседі. Мұндай жағдайда,
олар одағайлар емес, лексикалық мағынаға, ал ... ... ... ... ... ... ... ие болатын атауыш сөздерге
айналады [83, 16 б.].
В.В. ... ... ... ... в ... языке
живой и богатый пласт чисто субъективных речевых знаков, именно – ... для ... ... ... ... ... для ... выражения переживаний, ощущений,
аффектов, волевых ... ... ... настроения, волевые
побуждения, междометия не обозначают и не ... их. Не ... ... ... ... ... коллективом смысловое
содержание»,- деп ... бере ... ... ... он түрін
көрсетеді: 1) сезімді, эмоцияны білдіретін; 2) зат ... ... ... 3) ... ... ... ... немесе бағасын
білдіретін одағайлар; 4) ерікті, бұйрықты ... ... ... ... ... ... одағайлар;
6)таныстар немесе кездескен адамдар қоғамдық әдепке байланысты ... ... ... ... ... 7) ... ... 8) шақыру (вокативті) одағайлар; 9) дыбыс
еліктеуіш одағайлар; 10) ... ... ... [63, 616 б.]. ... ғалымның одағайлардың тілдік құрылымымен қатар сөйлеу
процесіндегі мағыналық ... ... ... ... ... ... жағынан мұндай алуан түрлі болуы олардың
көпмағыналық қасиетіне байланысты болса ... ... ... бірмағыналы
одағайларға алақай, әттең, әттеген-ай т.б. жатқызылады. ... ... ... ... теңейтін, алақай-ау, алақай-ау, жаз келді (Б. ... ... ... ... деп ... тайыншаның мойнынан құшақтады (Ж.
Аймауытов); Әттеген-ай, неғып біз ... ... ... деген ой
әрқайсысымызды қинады (С. ... ... ... сыймай сорлады
ғой, әйтпесе мұнысын да Қытайына ала кетер еді (Т. ... ... ... ... білдірсе, әттеген-ай, әттең дегендер
өкінгендікті ... ... ... ... ә ... көпмағыналы одағайларға
жатқызылады. Мысалы, Уа, пәлі, нағыз әнші мұнан шықты (Ә. Нұрпейісов); Іс
шықса, ... ... ... пе ... Иә, иә, пәлі, қарағым! (Ғ.
Сланов); –Жарайды, аңшы-ақ екенсің! Осындай тоқ итпен аңға шыға ма ... тоқ ... ... мынау не? Бүйірін қарашы (М. ... ... Әсия ма? (Ш. ... ... ... алғашқысында риза
болу, екіншісінде жақтырмау, үшіншісінде таңдану ... ... ... білдірілген мағыналар бүкіл сөйленім мазмұнынан шығып тұр
немесе интонация арқылы нақтыланған. Енді ә ... ... ... ... бөлейік: –Ол орыс композиторларының ... деді ... –Ә?- деді ... ойда ... ... ... ... -Жоқ, Ақтан ағай, ондай берекесіз қиялды ... біз ... –Ә, бала ... Бала емей ... ... (Ш. ... ... –Күләнда! –Ә!- деп қатқан қыз жауабы болды оған әкелгендей бір терең
сыр (Ж. Саин) – ... ... ... ... хат? Ә-ә, ... ... хат екен
ғой! (Ғ. Сланов) – еске түсіру; -Келін, ә, келін!- деді ол ... (С. ...... ... ... ғой ... ... хат алып тұрсыңдар, ә? (Ә. Әбішев) – сұрау; Өзің мені әдейі жалғыз
жібергің келіп, ... де, енді ... өкпе ... боласың, ә?! Әй,
қусың-ау! (Ә.Әбішев) – мысқыл т.б. [43, 564 ... тіл ... ... 1) фонетикалық, 2) құрылымдық,
3)семантикалық, 4) коммуникативтік ... ... ... ... одағайлы фразеологиялық бірліктерді эмоционалды,
императивті, сендіруші және әлеуметтік әдеп ... деп ... ... алғыс, 2) қарғыс, 3) шақыру, 4) бұйыру, 5) реплика түріндегі мағынасын
көрсетеді [84, 71 б.]. Автор одағайлы фразелогиялық ... көп ... ... құрастырушылардың тілдік фразеологияның бір түрі
ретінде қарастыратынын ... ... ... ... деп ... ... отырып, сендіруші және әлеуметтік ... ... ... ... деп ... Ал оларды іштей
бөлшектеп көрсетуі автордың ... ... ... терең
зерттегенін көрсетеді.
Одағайлар түркітануда да, қазақ тіл білімінде де ... ... ... әр ... ... ... ... ілездік, еліктеу, шақырыс
(А. Байтұрсынұлы); шаруашылық, қатынас, көңіл-күй (Қ. ... ... ... (Г.В. ... ... күй, ишарат, шақыру
(М. Балақаев, А. ... ... ... ... (Ш.
Сарыбаев); көңіл-күй, императивтік ишара, тұрмыс-салт (Ш. ... ... тіл ... ... ... ... орныққан.
1.3.1 Қыстырынды құрылымдардың ... және ... ... оқшау элементтердің ішінде ... бір ... ... ... зерттеу нысаны болып ... ... ... ... рөлі өте маңызды, оларсыз негізгі
сөйлем мазмұн жағынан толыққанды бола ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріп, нақтылап жеткілікті ету, оқиға желісіне жаңа бір ой
бастауға мүмкіндік туғызу немесе қайшы не ... мән ... ... түсініктеме, қосымша мәлімет үстеу, мағынасы жалпы көпшілікке
түсініксіздеу белгілі бір сөздердің мән-жайын ... тұру ... ... тіл ... ... ... ... XX ғасырдың 20
жылдары А. Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... көрген еңбегінде: «Кейде бір сөйлемнің ішінде екінші сөйлем
қыстырылып айтылады. ... ... ... ... ... дей ... ... мынадай мысалдар келтіреді: 1)Бүгін, құдай
біледі, жауын болса керек. 2) Әзір, аллаға шүкір, ... ... 3) ... ... ... алып ... [12, 308 б.]. Бұл жерде ғалымның
бұл келтірген мысалдары қыстырындылардан гөрі ... ... ... ... Біз төменде, зерттеушілердің тұжырымдарына сүйене отырып,
қыстырындылардың табиғатын ашып, ... ... ... ... ... ... тіл білімінде қыстырынды құрылымдарды Р. Сыздықова ескертпе
сөйлемдер деп атап, төмендегідей ... ... ... ... ... мүшелерімен синтаксистік қарым-қатынасы жоқ, бірақ мағынасы
жағынан негізгі сөйлемдегі айтылған ойға жол-жөнекей әр түрлі ... ... ... ... (кейде жеке сөздер мен ... ... ... шын ... ... айырмасы – бұлар
сөйлеушінің айтылған ойға қатынасын білдірмейді, ... ... ... оның ... ... ... қосымша түсінік (мәлімет) береді
немесе ондағы оқиғаның мекені мен мезгілін, себебін т.б. ... ... ... ... қыстырма сөйлемдерден ажырату үшін ... деп ... ... ... Бұрынғы және сол кездегі елдің билері,
батырлары ру ұранының астында күресіп келсе (бұл бір ... ... ... ... да мүмкін), Исатай оның орнына басқа күресті – патша, хан,
сұлтандарға ... ... ... (Қ. ... [26, 109 ... ... жеке ... немесе сөз тіркестері болып ... олар ... ... бір сөзді ғана айқындай, дәлелдей түседі, кейде
оның аудармасы, синонимі т.б. болып келеді. Олардың ескертпе ... ... ... айырмасы сол – ескертпе сөздер қай ... ... сол ... ... ... ... ... келеді. Мұндай
ескертпе сөздер мен сөз тіркестері, ... ... және ... ... ... Кәлен... самауыр құйып отырған жас
келіншектің (Алдабергеннің ... ... ... ... ... тері
тулаққа тізе бүкті (Ә. ... ... ... ... ... (Петропавл) уезіндегі бір аулында... туған (С. Мұқанов) [26, ... ... ... ... қолданылуы стильдік
құбылыспен тығыз байланысты. Ал бұл жайдың өзі белгілі бір ... ... ... ... ... ... кету жолымен астарласып жатыр.
Қыстырма сөйлемдер негізгі баяндалған оқиға желісіне байланысты ... ... ... ... пікір, тұжырымын білдіріп тұрса,
қыстырынды ... сол ... ... не ... ... жеке ... ... түсінік, ескерту жасай кету ыңғайында жұмсалады. ... ... ...... ... ... жанама түсініктемесі.
Қыстырынды сөйлем негізгі мазмұнды ... жәй ... ... ... ... ... байланысты автор тарапынан арнайы
мақсатпен, белгілі бір ыңғай құбылысымен қолданылады. Соның нәтижесінде
сөйлемнің ... ... ... онда хабарланатын оқиға, әрекеттердің
қыр-сыры, бір жағынан болса да, айқындалып отырады.
Қазақ тіліндегі ... ... ... жағынан алуан түрлі
болады. Алдымен олар сөйлем ... ... ... ... екі ... Бір ... ... сөйлем ішінде бөлектене айтылады да,
жақшаға алынады. Ал енді бір сөйлемдердің негізгі ... ара ... ... ... ... ... ұласқан, жалғаса тұтаса
айтылған ыңғайда болады. Рас, ... ... ... де ... ... ... бөлініп тұрады. Осыған орай олар негізгі
сөйлемнен үтір арқылы ажыратылады [26, 47 б.].
Қ. Есенов ... ... ... ... ... ала ... қыстырынды сөйлемдер.
1) негізгі айтылатын ойдағы мазмұнды қанағаттандырып, жеткілікті қылып
тұрады ... ... ... ... ... оқиға желісіне жаңа бір ой бастауға мүмкіндік
туғызады (бара тұрсын, бара берсін);
3) негізгі сөйлемдегі ... ... ... ... ... айтылады:
а)қарамастан, ә) болмаса, б) түгіл в) былай тұрсын;
4) негізгі сөйлемде айтылатын ойға үстемелік үдетпелі мән ... ... ... ойға ... ... ескерту жасау үшін қолданылады:
а)дегендей; ә) сияқты;
II. Соңын ала ескертпелі қыстырынды ... ... ... ... ... ... ... ретінде жол-
жөнекей ескерту жасай кетеді;
2) ... ... ... ... ... ... қосымша
ретінде түсініктеме бере кетеді;
3) негізгі сөйлемде баяндалған оқиға желісіне қосымша мәлімет үстемелеп
тұрады: а) бірі ... ... жеке ... ... беріледі; ә) ал енді
екіншісі сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысымен астарласып жатады;
4) негізгі сөйлемдегі жеке бір ... ... ... ... ... б.].
Қыстырынды құрылымдар 1954 жылы «Грамматика русского языка» деген
еңбекте жеке топқа бөлінген. Мұнда ... және ... ... ... ... ... ... предложения,
включенные в другое (основное по отношению к ним ... и ... нем те же ... что и ... слова и вводные сочетания слов. Вводные
предложения могут содержать ... на ... ... ... ... протекания действия, могут выражать эмоциональную оценку
высказывания, указывать на его ... ... ... по ... стиля и тона речи... Вставные же предложения – ... ... ... ... или ... ... ... о чем-либо, замечания, имеющие ... или ... ... ... о чем говорится в
основном предложении общего обозначения места, ... ... и ... ... ... причину того, что высказано в основном
предложении...» [85, 167 б.]. Алайда 1980 жылы ... ... ... қыстырынды құрылымдар жеке грамматикалық топқа ... ... ... ... ... ... связи
внутри простого предложения» деген бөлімде қарастырылады [86, 173 б.].
И.И. Щеболева қыстырынды құрылымдарға төмендегідей анықтама ... ... ... в ... ... с ... союзов и относительных слов, по своей форме совпадают ... ... ... от них ... ... и интонационной самостоятельностью, а также тем, ... от ... ... или ... слова, связь их с основным
предложением всегда имеет оттенок присоединительного значения» [87, ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
семантикалық бөліктерге бөледі: 1) негізгі сөйлемді ... 2) ... ... не оның жеке ... ... 3) ... ... сөйлемде нақтыланған жалпы ... 4) жаңа ойды қосу ... ... ... атқаратын және
5)бағыныңқылық – грамматикалық формасына ие, автор онша түсінікті емес
немесе сирек қолданылатын ... ... ... ... ... [87, 107 ... ... ағылшын және неміс тілінде ... ... ... ... бөлінбей, Э.Г. Ризель енгізген «парентеза»
ұғымына біріктіріледі. «Термином «парентетическое сложное ... ... ... ... ... ... из основного
предложения и вставки-парентезы» [88, 80 б.].
Т.Р. ... ... және ... ... ... ... ұсынады:
1) сөйлемнің әр түрлі функционалды-семантикалық мақсаты;
2) әр түрлі құрылымдық элементтердің болуы;
3) әр түрлі ... ... ... ... «вставные
элементы, благодаря характерным особенностям, выделяющим их ... ... не ... отождествляться вводными, обособленными
или присоединительными конструкциями»,- деген қорытынды шығарады [89, 35
б.]. Бұл зерттеушілердің ... ... бар ... ... ... осы ... қатысты грамматика, фонетика, функционалды
грамматикадан жазылатын келешек зерттеулерге бағыт сілтеу болды.
Д.В. Малявиннің пікірінше, қыстырма ... жеке ... ... ... ... синтагманың әуенін жалғастырады, ал қыстырынды
құрылымдарды айтуда ... ... ... [90, 11 ... құрылымдар әр тіл материалдарында екі аспектіде – құрылымды-
семантикалық және функционалды-стильдік аспектіде қарастырылады. Құрылымды-
семантикалық бағыт ... ... ... құрылымдар деп, ал
екінші бағыттағылар қыстырмалылық экспрессивті стилистикалық тәсіл ретінде
анықтайды. Бұл екі ... да, ... қай ... ... өз деңгейінде дұрыс деп қабылдауға болады.
Қыстырындылардың біздің жұмысымыздың бірінші ... ... ... ... ... ... ... олардың
(қыстырындылардың) әр түрлі функционалдық стильдердегі ... ... ... ... зерттеушілер қыстырынды құрылымдардың
құрылымдық-семантикалық ерекшелігіне көңіл ... М.А. ... ... ... қарастырса [91], А.И. Аникин
қыстырындыларды ... ... ... және ... ... жоқ, ... ... бірліктер деп бөледі [92,
292 б.]. Соңғы зерттеушінің жасаған ... ... қона ... ... білінеді». Өйткені тілдегі ... ... ... байланысы болмауынан мұнда зерттеуші окказионалды қолданысты,
яғни, сөйлеушінің сөйлеу мәдениетінің ... ... ... ... ... стильдік қолданысына байланысты «гибридті» жұмсалымнан
туған қыстырмалар туралы айтып отырған болса керек.
Г.В. Стойкович қыстырма және қыстырынды бөліктерді ... ... ... ... 1) ... ... модальды
қатынасты, ал қыстырындылар объективті модальды ... ...... ... ал ... әр ... құрылымды
болады; 3) қыстырмалар үтірмен ажыратылып, сөйлемнің барлық позициясында
келе ... ал ... ... ... сөйлемнің басында
тұра алмайды және көбіне жақшаға алынады [71, 46 б.]. Бұл ... ... ... ... тұжырымына дау айтуға болатын
сияқты. Өйткені қыстырынды ... тек ... ... ... ... ... келісу қиын. Себебі кез келген тілдік құрал
(әсіресе, қыстырма және қыстырынды ... ... ... ... ... ете ... Автор мұнда қыстырындылардың ғылыми
және іс-қағаздар стиліндегі қызметін негізге алып отыр деп ... ... ... сөйлемдерді қыстырма сөйлемдердің бір түрі деп
санап, олардың білдіретін ... ... ... бір ... ... ... мәлімет (жақша ішінде);
2) негізгі сөйлемнің ... ... ... ... ... сөйлемде аталған уақытты, орынды нақтылау;
4) негізгі сөйлемде айтылғандардың себебін ... ... ... ... ... ... ескертпе;
6) бір нәрсенің сипаттамасы, бағасы, қасиеті;
7) негізгі сөйлемдегі айтылған ойға жол-жөнекей түсінік;
8) ... ... ... ... ... ... ... қатысты сөйлеушінің түсініктемесі;
9) негізгі сөйлемде айтылатын адамның психикалық көңіл күйін түсіндіру
[50, 201 б.]. Саха тіліндегі модальдылық ... ... ... ... келе жатқан академик Н.Е. ... ... ... толық көрсете алған деп есептеуге болады.
Қыстырынды сөйлемдер әдетте ... ... ... ... өзінен
алдыңғы бөлікке қатысты болады. Негізгі сөйлемдегі айтылған ойға немесе
негізгі сөйлемде айтылатын ... ... ... ... болып
табылатын бір нәрсеге қарама-қарсы (және салыстырмалы сипаттағы) кейбір
қыстырынды сөйлемдер, ... ... ... ... ... Мысалы, –Жеңеше! (Әлиден бір жас кіші болған соң ... ... ... ... бір қыз ... ... (Д. ... –Егер,
өлім аузында жатса ше, Құлахмет ағайды ... ... да ... ... ... ... әмір жүре ме?! (Д. Исабеков).
Қыстырма және қыстырынды сөйлемдердің айырмашылығын Н.Е. Петров былай
көрсетеді: «Их различие сводятся к ... что ... ... ... те же модальные значения, какие имеют модальные слова, а вставные
предложения представляют дополнительные, ... ... ... ... ... ... ... связанную с
желанием говорящего снабдить ... ... ... ... ... и т.п. ... ... между вводными и
вставными предложениями часто бывают весьма зыбкой. Поэтому ... ... ... по их ... ... и ... ... [50, 195 б.]. Ғалым
қыстырынды құрылымдарды да сөйлем мүшесінің қатарына жатқызып, олар ... ... ... ... ... ... әр түрлі
қосымша хабарлар мен түсініктемелер, жол-жөнекей ескертпелер мен ... ... ... ... ... ... ... ретінде
жұмсалатындығын айтады. Сөйлемнің қыстырынды мүшелерінің ... ... ... ... және коммуникацияны
жандандырумен байланыстырылады. Қыстырынды ... ... ... ... ... яғни тез, ... ... төмен тонмен,
сондай-ақ, айтарлықтай кідіріспен айтылады.
Қыстырма сөйлем әрқашан кідіріспен ... ... әрі жиі ... ... қыстырынды құрылымдар мағынасы жағынан оқшауланған,
шет нәрсе ретінде негізгі сөйлемді бөліп көрсететін ерекше ... ... ... ... ... ... Абайдың ақын шәкірттері
есепті де, Абай алды ... ... ... ... ... (М. О. Әуезов.
–Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер, 1967 жыл, 244 бет) (Бес арыс).
Жұрт ... ... ... әйел, бала-шағасымен (сегіз баласы бар. Алды он
сегізде) үлкен столды ... ... ... соң, ... ... басқаруға
кірісті (І. Есенберлин).
К.Е. Гагкаев қыстырынды сөйлемдерді сабақтас құрмалас сөйлемдердің бір
түріне жатқызады. ... ... ... любые синтаксические элементы,
в том числе придаточные предложения. Вставные предложения ... ... они ... ... ... оценивают
содержание основного высказывания, выступая в роли замечания, сделанного
вскольз, ... [93, 43 б.]. ... ... ... сөйлем
мүшесін атқара алады деген көзқарасты көптеген тілшілер қолдамайды, өйткені
қыстырынды құрылымдар ... ... және ... ... ... ... ... қандай да бір грамматикалық байланыстағы
сөйлем ... ... ... ... (А.Г. ... Т.Р.
Котляр, Д.С. ... ... ... ... және ... ... байланыста деген көзқараста (И.И. Щеболева, Э.Г. Ризель,
Е.Н. ... И.Т. ... ... ... ... ... логика-семантикалық, ассоциативті (мағыналық)
қатынастармен анықталады дейді [94, 7 б.]. И.Н. ... ... ... ... ... ... ... болмайтындығына
төмендегіше уәж келтіреді: «Междометие, как и любой вводный элемент, нельзя
считать ... ... в силу ряда ... ... оно ... с
включающим предложением соотносительной связи, а ... ... при ... иных ... синтаксической связи. Во-вторых, вводный
элемент и междометие не связаны обычно ни с ... ... ... ... ... ... при ... вводного
элемента от членов предложения – невозможность ... ... ... ... [70, 50 б.]. ... оқшау бөліктерінің ерекше
синтаксистік категория болып табылуын және сөйлеммен ... ... ... ... олар ... ... ... бола алмайды деген көзқарасқа қосыламыз.
Н.Е. Петров: ... ... мен сөз ... ... ... сөйлем мүшелері сияқты қызмет атқарады. ... ... кез ... жай және жайылма мүшелері сияқты бір сөзден
немесе сөз тіркесінен тұратын ... ... ... ... ... жөн»-
, деген пікір айтса [50, 241 б.], А.Р. ... ... ... үшінші дәрежелі мүшелеріне жатқыза отырып, оларды сөйлемнің
толыққанды ... ... ... ... и ... член ... от главных и второстепенных членов предложения. Они не ... на ... ... как главные и второстепенные члены. Несмотря
на это, по ... ... они ... ... и грамматической
согласованности с членами предложения. Таким образом, обращение и вводный
член ... на ... ... в ... ... и ... по смыслу с
общим содержанием ... и ... ... ... ... [95, 12 б.].
В.А. Шаймиевтің пікірінше, қыстырынды синтаксистік тұтастықтар мазмұндық
біртұтастыққа ие, мәтіннің ... ... ... ... [96, 3 б.]. ... ғылыми мәтіндерге талдау жасай келе, қыстырынды құрылымдарды ірі
үш функционалды-семантикалық топқа ... ... ... оның бөліктерімен логикалық ... ... ... хабарланатын ақпаратқа
көзқарасын білдіреді) және коммуникативті-ақпараттық ... ... ... [97, 7 б.]. Екі ... ... алынған сілтемені
қатар келтіруіміздің мынадай себебі бар. Кез ... ... ... тіл ... ... ... ... нәтижесінде біріктіріледі. Ал қыстырынды синтаксистік тұтастықтар
мазмұндық ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Қазіргі қазақ тіліндегі қыстырынды құрылымдарды ... ... ... ... ... ... ... былай көрсетеді:
1) қыстырма және қыстырынды құрылымдар ... ... ... ... ... және ... құрылымдар сөйлемнің мүшелерімен
грамматикалық жағынан байланыспайды, басқаша ... олар ... ... түрде дербес бірліктер ретінде көрінеді;
3) қыстырма және қыстырынды құрылымдар сөйлемнің ... ... оның жеке ... тек ... ... ғана байланысады;
4) қыстырма және қыстырынды құрылымдар өзіндік интонациясы мен ерекше
кідіріске ие, ... ... ... құрамында бөлінеді. Мұндай
қасиеттер сөйлемге грамматикалық жағынан байланыспайтын (қаратпа, одағай)
құбылыстарға да тән [40, 43 б.]. ... ... ... ... ... ... ... және леп белгісі арқылы берілген қыстырынды құрылымдар, ... ... ... ... ... иненің жасуындай жақсылық (?)
жоқ, тек шындық және ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жыр етілген шындық (С. Әшімбаев);
2) қыстырма сөзформа: Осы кезде ... ... ... ... болатын (І. Есенберлин);
3) қыстырынды сөз тіркестері: Жеті рудың (қарт қазақтың) тайпалары:
кердері, ... ... ... ... ... ... (Н. ... қыстырынды жай сөйлемдер: Бұлардың бәрін былай қойғанда, Манаптың
ойынша, ... ... ... ашық жансыз болып келген ең, алғашқы
шетелдік Аткинсон (С. Бақбергенов);
5) қыстырынды құрмалас сөйлемдер: Өлімнің ең ... ... екі ... екен-ай (жалпы өлім қаупін айтпаймын, ол ... ... ... ... ... ... ғой) (Т. Ахтанов);
6) қыстырынды синтаксистік тұтастық: яғни... не ... ... ... біліп қалған немесе жоқты сылтау етіп («Қызылбастар кеше ... ... ...... ... қызылбас. Ал мынау – бұрын
болмаған екен». Борис дәл осылай жауап ... еді. ... ... білетін Щелкалов бұл жағына бармаған), мұның ісіне ... ... ... [40, 50-51 бб.]. ... көрсеткен қыстырынды құрылымдардың
типтерін, негізінен алғанда, дұрыс деп қабылдағанмен, «сұрау және ... ... ... қыстырынды құрылымдар шартты түрде дербес
сөйленімге теңдестіріледі» ... ... ... ... ... ... ... жазуда көрінгенімен, оны сөйлеуде сипаттамалы түрде
айтып түсіндіруге тура ... Бұл ... ... ... ... қолданылып тұрған жоқ. ... ... ... ... өзі дұрыстыққа келе ме деген сұрақ туындайды.
Г. Садырова қыстырма және қыстырынды құрылымдардың ... ... ... ... модалділікті, яғни хабарға сөйлеушінің
көзқарасын білдіреді; қыстырындылардың мақсаты хабарға қосымша ақпарат ... ... ... ескертпе);
- әр түрлі құрылымдық рәсімдеу: қыстырмалар бір типті құрылым ... ... әр ... ... ... ... (ең ... (?!) синтаксистік тұтастыққа дейін);
- әр түрлі типке белгісі: ... ... ... – жақшамен,
сызықшамен, үтірмен беріледі [40, 53-52 бб.]. Бұл ... да, ... ... ... сияқты, мұнда қыстырындылардың да сөйлеушінің
(жазушының) субъективті көзқарасын білдіре алатындығы ескерусіз қалған
сияқты. Тағы айта ... бір ... ... да ... ... түрлі құрылымдардан тұрып, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрінде келеді.
Г. Садырова қыстырынды құрылымдарды ажыратудың ... ... ... ... ... ... негізгі сөйленімге қосымша
ақпарат үстейді.
- Құрылымдық-синтаксистік ерекшелігі. Қыстырынды құрылымдар әр ... ... ... Тыныс белгісі. Қыстырынды құрылымдар жазуда жақшамен, сызықшамен,
үтірмен бөлінеді.
- ... ... ... ... сөйлеуде сөйленімнің
негізгі бөлігінен тездетілген темппен, ұзақ кідіріспен айтылады [40, 56
б.].
Қыстырынды сөйлем құрамына ... ... ... ... ... ... және ... мүшелермен синтаксистік байланысқа түспейді.
Қыстырынды құрылымдар сөйлемнің қосымша бөлігі болып ... ... ... кеңейту мен байытуда қосымша ақпарат беру мақсатында
қолданылады. Қыстырынды құрылымдар ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін бір тәсілі ретінде танылады.
Қыстырынды құрылымдар барлық сөз таптарынан болады ... ... ... сөйленімнің бір компонентінің сапасын, қасиетін білдіретін
сын есімдерден, сирек те болса ... ... де, сан ... құрылымдардың қолданылу ретін былай көрсетуге болады:
1) шет тіл сөздерін түсіндіру (айылдарын (ауылдарын));
2) шет ... ... ... ... ... умножения));
3) негізгі сөйлемнің мазмұнын нақтылау (б.э. I мың жылдықтың екінші
жартысында (Түрік кезеңінің ... онша ... емес ... ... а) ... ... (жай); ә) термин (генезисі ... б) ... ... ... ... ... Кереку (Павлодар)); ... ... (жуа ... нақтыланған ұғымды кеңейту, сондай-ақ, оның мазмұнын шектеу;
6) ақпарат көзі: Өйткені бүгінде «Күні ... ... ... дара тұр ... бүкіл сөйлемді немесе оның жеке ... ... ... ... (Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ);
9) кейіпкерлердің мінездемесі (сыртқы көрінісі, жасы) [40, 64 б.].
Қыстырынды құрылымды сөйлемдер логикалық ... ... бір ... Олар негізгі сөйленіммен контекстік жағынан уәжді ... ... ... келеді. Кейде олар семантикалық жағынан дербес келіп,
негізгі сөйлемнің мағынасына енбейді: Кейде кешке таман ... ... ... ... бәрі ... ... ... екен) (І.Есенберлин).
Қыстырынды сөйлемдердің негізгі қызметі: 1) ... ... ... ... ... 2) ... ... айтылғанның
салдарынан ескеру, қорқыту; 3) негізгі сөйлемдегі хабардың уақытын, мекенін
нақтылау; 4) негізгі сөйлемге жаңа ой ... 5) ... ... ... ашу; 6) ... ... шектеу; 7) әдебиеттердің шыққан
жылы, аты. ... ... ... сылтау етіп (Қызылбастар кеше ғана
қабылданды ғой! – Қызылбас – жылда ... ... Ал ...... емші ... дәл ... ... беретін еді. Ойынның жүрістерін жақсы
білетін Шелканов бұл жағына ... ... ... ... ... ... ... ағасы жайында сұраған да жоқ (сірә, мені білмейді деп
ойлаған болуы керек), біздің үйге келген де жоқ (І. ... ... ... ... ... ... (салт қашуға тура келсе, бұл естеріңде
болсын) (Ғ. Мүсірепов); Ендігі жерде әр азамат өзі тұрған жерде ... ... ... ... ... ... печенег (осы күнгі
қарақалпақтар) елдерін қуып, Дон мен Еділ ... ... ... ... [43, 683 б.].
2002 жылы жарық көрген «Қазақ грамматикасында» қыстырынды құрылымдарды
Г. Садырова түсіндірмелі, ... ... ... тәрізді
функционалды-семантикалық түрлерге бөліп, «Қыстырынды құрылымдар негізгі
бөліктің құрамына бір жағдайда тәуелді түрде, бір жағдайда ... ... ... Ал ол ... ... асыратын тәсілдер интонация, орын
тәртібі және арнайы лексика-мағыналық ... ... ... ... деп ... береді [43, 683 б.].
Қыстырынды құрылымдардың жазба тілге енгізілуі мәтінді дұрыс әрі толық
түсінудің қажеттілігімен және ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Негізгі сөйленімге
қыстырынды құрылымдардың енгізілуі тілдің көркемдік ... ... ... ... ... ... ... жағынан
байланыспайды. Бұл байланыс – логика-семантикалық.
Сонымен, қыстырынды құрылымдардың қызметі – негізгі айтылатын ойдағы
мазмұнды толықтырып, ... ... ... ету, ... ... бір ой ... мүмкіндік туғызу немесе қайшы не үдетпелі мән үстеу,
жол-жөнекей ... ... ... ... ... мағынасы жалпы
көпшілікке түсініксіздеу белгілі бір сөздердің мән-жайын айқындау.
2 СӨЙЛЕМНІҢ ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктері мен функционалдық стильдердің ара қатынасы
Сөйлемнің оқшау бөліктері қоғамның кез келген саласында тіл арқылы қарым-
қатынас жасағанда жеке ... ... ... мен эмоционалды-
экспрессивті қатынасын білдіріп, коммуникацияны жандандырып, берілуге тиіс
ақпаратты толықтырып отырады, ... ... ... функционалдық стильде
әр түрлі деңгейде қатысады. Сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... оның
(сөйлемнің оқшау бөліктерінің) функционалдық стильдермен ара қатынасын,
байланысын көрсету үшін фунционалдық стильдердің негізгі ... ... ... ... ... өмірде болып жатқан алуан түрлі өзгерістердің ұлт ... ... із ... әсер ... ... ... өзі жүйелі,
құрылымды қоғамдық құбылыс болғандықтан да, қоғамдық жаңалықтар тілге де
әсерін тигізіп отырады. Тілдің фонетикалық ... ... ... ... ... ... ... оларға қарағанда қарқынды дамитыны
белгілі. Қоғамдық өмірдің әр саласынан тілімізге ... жаңа ... ... үлгілер еніп, кейбір қолданылып жүрген сөздер ескіре бастайды.
Осындай өзгерістерді тілдің грамматикалық құрылысынан да ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің функционалдық
стильдердің ... ... ... ... алып ... Сөйтіп
функционалдық стильдің түрлері қалыптасып, бір-бірінен ажыратыла бастайды.
Стилистиканың тіл біліміндегі өз алдына дербес сала ... ... ... ... ... ... ... Шарль Баллидің «Французская
стилистика» еңбегімен тығыз байланысты. Ш. Балли еңбегінің негізгі идеясы
стилистиканы ... адам ... ... ... ... ... [98]. ... сөйлеуші тілдік бірліктерді жұмсауда, тыңдаушының
(адресаттың) әсерін туғызуда әр ... ... ... ... Бұл ... ... өзінің әр түрлі қатынасын
(әрине, эмоционалды-экспрессивті ... қоса ... ... ... ... тәсілдер, ресми ... ... ... саласын қамтиды.
Стилистикадағы негізгі ұғымдардың бірі – стиль. Оны осы ... ... әр ... ... ... стиль терминінің мазмұны кең, оның
жұмсалатын орны көп. ...... stylos ... – жазу ... ... Латын тілінде кейіннен стиль сөзі ... ... ... ... ... Оның осы ... ... білімпаздарының арасына көп
тараған. Орта ғасырларда Грецияда, Римде стиль – ... ... ... ...... (шешендік) өнері болып ... ... ... ... ... ал стилистиканы мәнерлеу туралы ғылым
деп ... ... ... ... ... ... дәуірінде, кейбір
елдерде стиль белгілі бір әдеби ... тән ... ... ... ... ... ішкі ... әр алуан формада қолданысқа түсіргенде (сол
тілді тұтынушы индивидтердің сөйлеу, айту процесінде, әсіресе, ақындардың,
жазушылардың айту я ... ... айту ... ... яғни ... ... қызметін өтеу үстінде толық ашады. Бұл тұста сол ... ... ... ... ... идеясы т.б. өз сөздеріне
(орысша «речь», французша «de langy») таңбасын түсіреді. Бұл ... ... өз ... ... ... әрі нақты сөз иесінің ... ғана тән ... ... ... ... грамматика саласы
емес, лингвистикалық стилистика саласы қарастырады [99, 20 б.].
Лингвистикада стиль жазу мәнері, сөзге ... ... ... сөйлеу
және белгілі бір әдеби жанрға тән тілдік құралдар жүйесі ... ... ... ... ... Ал ... ... шешендік өнері
туралы ғылым ретінде танылған.
Стилистика – ең алдымен стиль ... ... ... деп ... ... ... грамматикалық және фонетикалық тәсілдердің ... ... Бір ... ... не ... жеткізу үшін қажетті
тілдік тәсілдерді сұрыптап қолдануға ... Бұл ... ... ... мен оның ... ... ... Мұндай
синонимдердің түрлі әр алуан: лексикалық синонимдер мен фразелогиялық
синонимдер, ... ... ... мен ... ... ... ... стильдердің қай ... әр ... ... ... сай ... ... ... қолданылады. Аталған ... ... ... ... ... ... атты ... кеңінен
қарастырылған [100, 27 б.].
Тіл ... әр ... ... сапа, мәнерлегіштік сипат тілдік
бірліктердің барлығында да ... ... ... ... ... ... ... және фонетика зерттейтін бірліктер.
Бірақ тіл білімінің бұл салалары ... ... ... ... жалпы халық тілінің стильдік жүйелерін, жалпы халықтық тілдің
ауызекі және ... ... ... ... тән ... ... ... тегіс қамтиды. Сөйтіп стилистика тілдік бірліктердің
мәнерлегіштік мүмкіншіліктері мен олардың қандай формада және стильдің ... ... ... ... ... ... ... тілден ауытқымай, тілді тек дұрыс қолдануды үйретеді,
әдеби ... ... ... ... қасиетін арттыру жолын
көрсетеді. Стилистика жалпы халықтық тілдің ауызша және жазбаша ... әр ... ... ... ... ... айырмашылықтары мен
өзіндік ерекшеліктерін қарастырады. Стилистика тілдік құралдардың стильдік
белгілерін анықтап, оған ... ... ... ... ... ... ... бір қызметке бағытталады.
«Стиль – ол белгілі бір қатынастың түрінде тілдік единицаларды сұрыптап
пайдалану арқылы ойды ... ... ... [41, 14 б.]. Демек, стиль
– ойды, хабарды жеткізудің әдісі. Ал сөйлемнің ... ... ... ... хабарды немесе ақпаратты тиімді, әсерлі, үнемді жеткізу болып
табылады. Оған ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі қарым-қатынасын білдірсе,
қаратпалар тыңдаушыны қарату (немесе кейде монолог ретінде өзіне ... ... ... т.б.) мақсатында, сол арқылы кейде өзінің ... де ... үшін ... ал ... ... ... күйін білдіруде негізгі құрал ... ... ... ... ... ... беруді талап ететін ғылыми
мәтіндерде (бұл, әрине, олар функционалдық стильдердің басқа ... ... сөз ... ... ... ... ... Осы
жерде әрбір функционалдық стильде сөйлемнің оқшау бөліктерін таңдаудың
сөйлеу ... ... ... ... ... маңыздылығы көрінеді.
Міне, бұдан сөйлемнің ... ... мен ... ... ... бір қыры көрінеді. Бұл ара қатынас коммуниканттардың
(сөйлеуші мен ... ... ... мен ... әр ... ... ... аялық және энциклопедиялық білім
деңгейіне т.б. экстралингвистикалық факторларға тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... ... ұлтының жас жігіті
басқа ұлт өкілінің (түркі ... ... ... жасы ... ... сөз ... әдет-ғұрпынан, тілдік ерекшелігінен бейхабар әйел
затына: –Жеңеше, сағат қанша болды? ... ... ... ... ... ... тудыруда қиындық туар еді. Немесе жомарттық
көрсеткен басқа ұлт өкіліне –Рахмет, Атымтай жомарт, ұзақ жаса,- деп ... ... ... ... ... ... ... жомарт деп)
атайтынынан хабарсыз адамға өзін неге бұлай атағаны түсініксіз болып, қызық
көрінуі ... ... ... ... ... қалай құрылады, олардың
тілдегі қалыптасқан жүйелері қалай болады ... ... ... ... ... ... мағынада айтылады? деп те жатпайды, – кісінің
мақсатты ойын қалайша дұрыс айтуға болады? Ол, ... осы ... ... ... ... ... қарастырады. Сонда стилистика
синтаксистік тұлғалардың жұмсалу аясын, ... ... ... ... ... ... тіл жұмсау шеберлігі тұрғысынан
қарастырады. ... ... ... ...... ... ... үйрету. Ал стилистика ғылымының ішіндегі грамматикалық стилистиканың
басты ...... ... мен синтаксистік
конструкциялардың мәні мен ... ... сол ... туу, ... ... ... және жеке тұлғалар мен шумақтардың қолданылу жүйесі
мен аумағын белгілеу болып ... [41, 107 ... ... ... ... ... оның барлық белгісін
қамтитын дәл берілген тұжырым болып табылады: «Стиль – это ... и ... ... ... объединенная
совокупность приемов употребления, отбора и сочетания ... ... в ... того и ... ... ... ... с другими такими же способами выражения, которые служат для
иных целей, выполняют иные функции в ... ... ... данного
народа» [101, 12 б.].
Берілген анықтамадан шығатын қорытынды – әрбір функционалдық стиль бір-
бірімен ... ... ... яғни:
а) функционалдық стиль ұғымы лингвистикалық әлеуметтануға қатысты,
өйткені қоғамдық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... стиль нақты мақсатқа қызмет етеді;
б) стиль үшін арнаулы тілдік құралдар іріктеліп, таңдалып алынады;
в) белгілі бір ... ... ... ... ... ... қою ... анықтауға болады.
В.В. Виноградов стильдің үш түрін ... ... ... ... ... тұрмыстық стиль (обиходно-бытовой стиль), хабар қызметіне
қарай күнделікті іс-әрекеттік, ресми-құжаттық және ... ... ... ... ... ... және көркем-беллетристикалық стильдер
[102, 6 б.]. Біз зерттеу барысында сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... бәрінде де, бірақ әр түрлі дәрежеде
қолданыста жұмсалатындығын және жұмсалым мүмкіндігіне қарай түрлі ... ... ... ... ... ... ... аңғардық.
«Стильдік қызмет» деп белгілі тіл бірлігінің эмоционалды-экспрессивтік
бояуды қалыптастыруы, ал «стильдік мәні» деп көп ... ... ... ... ... ... ... «стильдік қызмет»
тіл бірлігінің функционалды ... ... ... құрастыруға,
белгілі бір коммуникативті мақсатты жеткізуге қызмет етеді. Тілдік бірлік
мәтін құрылымында берілгенде, басқа тілдік ... ... ... түскенде ғана стильдік мәнге ие болады. Олар өзара байланыста
белгілі бір ... ... ... ... ... стильдік белгі
тілдік құралдардың жиынтығы деген ұғым тумауы қажет. Өйткені, оларды ... ... ... ...... ... ... мақсаты [103,
19 б.].
Стильдік белгілер (нақтылық, дәлділік, көркемдік, орнықтылық) әр стиль
түрінде бірдей маңызға ие ... ... ... шығарма үшін көркемдік
негізгі белгі болса, ал ғылыми стиль үшін ... ал ... ... ... ... ... тұрады. Әр стильдің артында автордың
негізгі ...... әсер ету, ... ету ... Жазушы әдемі
сөздермен, ғалым жүйелі, дәлелді ғылыми ойымен, ал ... ... ... ... ерекшеленеді. Бірақ айтылған оқиғаның
сенімді, дәлелді болуы, дәлелді ... ... ... ... ... ... оқушы мүддесімен үндесіп, оның қызығушылығын
арттыруы, ойға ... ... ... аяқталған сипат беретіні анық. Бұл
стильдік белгілердің өзара байланысын көрсетеді. Автордың жоғарыда аталған
мақсаттарын білдіруде ... ... ... ... ... құралдардың қатарына сөйлемнің оқшау бөліктері де жатады. Олар
сөйлемде синтаксистік байланысқа түспегенімен, ... ... ... ... ойларды жалғастырып, түсініктеме беріп т.б. ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктерінің
жұмсалуы, бір жағынан, ... ... сай ... тиіс ... ... ... прагматикасына сөйлемнің оқшау бөліктерінің тигізетін әсері
де орасан. Сондықтан сөйлемнің оқшау бөліктерінің қолданысы ... ... ... ... әрі бұл ... арасындағы
өзара байланысқа әсер етіп отырады.
О.С. Ахманова стильге былай анықтама береді: «Стиль (слог, язык). Одна
из ... ... ... Языковая подсистема ... ... ... ... ... и
конструкциями, отличающаяся от ... ... в ... ... ... ее ... и обычно
связанная с определенными сферами ... ... то, что ... или ... ... дифференциальными (т.е. задачей
различения), выявляется особенно ясно тогда, когда элементы одного стиля
конструктируют с ... ... [44, 455 б.]. ... ... стильдің
өзін бірнеше түрге бөліп қарайды: әкімшілік стиль, ... ... ... ... әзіл ... ... немесе жоғары стиль,
диалогтік стиль, жанрлық стиль, индивидуальдық стиль, ... ... ... ... ... функционалды стиль т.б.
Тіл білімінде стиль ұғымының мазмұны ортақ түсінілгенімен, ... оны әр қилы ... ... қарастырады.
Зерттеушілер стильді екі түрлі ұғымда қарастырады: ... ... ... ... (В.В. ... М.Н. Кожина, Р.А. Будагов). ... ... ... ... ... ... ... қарап
зерттеушілердің көбі жазба тіл – жазба стиль және сөйлеу тілі – ... ... ... ... тіл және ... ... ... деп те бөледі (Л.В.
Щерба, А.Б. Шапиро, А.А. ... А.Н. ... ... ... мен ... ... өзіндік ерекшеліктері мен айырмашылықтары болғанмен,
ол айырмашылықтар кейде әдеби тіл ... ... ... ... «сөйлеу тілі мен жазба тілді» жеке стильдік тармақтар деп бөліп
қарау ... ... ... сөз етілгенде, стильдердің әдеби тілдегі ... ... ... А.И. ... көрсетуінше, әдеби тілдің
стилдерін топтастыруда, ең ... ... ... ... алу ... ... стильдердің қалыптасып, дамуы белгілі бір жанрдың пайда
болуымен байланысты [104, 15 ... ... ... ... сөз ... ... ... жіктеу әр түрлі ұстанымдар негізінде болып келгенмен, оларда,
көбіне, көпжанрлық ұстаным, ... ... ... ... ... бұл еңбектерде әдеби тілдегі стильдердің саны бірде көп, ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Мысалы,
А.Н. Гвоздев алдымен кітаби ... және ... ... ... кітаби стильдің өзін «алдына қойған міндеттерге байланысты
өзіндік ерекшеліктері бар жеке ... ... ... ... ресми іс
стилі, көркем әдебиет стилі, публицистикалық стиль, ғылыми-көпшілік әдебиет
стилі. Ресми-іс стилі ... ... ... заң ... мекемелердің іс
қатынастары саласында қызмет етеді. Көркем шығарма стилі тілдің әр ... ... ... ... ... жасауды мақсат етеді.
Публицистикалық шығармалар стилі ... ... ... оларды
күреске шақыруды мақсат тұтады. «Тілдегі жанрлармен ... ... ... ... ... көрсетуінше, салтанатты-риторикалық
стиль, ресми-суық стиль, сырластық-еркелету стилі, юморлық-әзіл ... ... ... тағы бар» [105, 28 ... ... ... ... тұрлерін бөліп көрсетеді: көркем-
беллетристикалық стиль, қоғамдық-публицистикалық стиль, ғылыми ... ... ... ... ... ... эпистолярлық
стиль [104]. Ал В.П. Мурат функциональдық ... ... ... ... сөйлеу стилі, поэтикалық стиль, саяси-газеттік стиль, ресми-
іс қағаздар стилі, ғылыми стиль, профессионалды-техникалық стиль, ... ... [106, 20-22 бб.], Р. А. ... ... бұл жағынан екіге ғана
бөледі: көркем стиль және сөйлеу стилі ... ... ... ... ... еңбектерінің бірінде
артық, бірінде кем болып келуіне қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-ресми
т.б.), публицистикалық стиль (қоғамдық-публицистикалық, саяси-газеттік
т.б.), ресми стиль ... ... ... т.б.), ... (көркем-беллертистикалық, поэтикалық, көркем сөйлеу т.б.) сияқты,
функционалды стильдерді төртке бөлу тән ... ... ... тілінің
стилистикасында» функционалдық стильдер іс қағаздары (ресми) ... ... ... ... көркем әдебиет стилі деп бөлінген [41,
50 б.].
Стилистиканың ең күрделі мәселелерінің қатарына стильдік белгілерді
анықтау жатады. ... жеке ... ... тән ... ... ... ... байланыстырып, тілдік бірліктермен
берілуін айқындау көп қиындықтар туғызады. Бір стильде бірнеше ... ... ... Орыс тіл ... ... ... тән
ерекшеліктерді анықтауда М.Н. Кожина әр стильді ... түрі ... ... ... категориялардың кездесу жиіліктерін анықтаудың
қажеттігін айтады. Бұл, әрине, әр стильдің ерекшелігінен шығатын мәселе. ... ... ... ... ... ... проблемы собственно специфики
функциональных стилей может, по нашему ... ... в ... ... то ... ... ... стилей неизбежно
влечет за собой обращение к статическим методам» [108, 8 б.].
Жеке стильге тән ерекшелікті ... ... ... ... есепке алынады. Олар тілдік бірліктердің қолданылу ... ... ... ... ... М.Н. ... «Назначение той или
иной формы общественного сознания и вида ... как и ... форм ... ... ... определяемых ими
функциональных стилей речи, закономерности функционирования в них языковых
средств и их речевую организацию» [108, 61 ... ... ... ... тіл ... қолданылу жиілігі мен
экстралингвистикалық факторларды өзара байланыста қарастыру арқылы стильдік
ерекшеліктерді сипаты мен формасына ... ... ... болады. Бірақ осы жерде бір нәрсе назардан тыс қалатын сияқты.
Ол – автор, сөз ... ... кең және тар ... ... болады.
Публицистикада автор-публицист қоғамдық сананы қалыптастырушы, оған ықпал
етуші жеке тұлға ретінде әр ... өз ... ... өз ... Ол ... ... ... тәсілдерді қолданумен қатар, өз
қолтаңбасын да қалдырады. Бұл ... ... ... ... сөз саптаудан көрінеді. Сондықтан стильдік категориялардың сапасы,
мазмұны авторға ... ... ... реңк алуы да ... Бұл, біздің
байқауымызша, экстралингвистикалық факторлар мен стиль түрінің негізгі
коммуникативті мақсатын ескермеумен, сонымен ... ... ... ... негізгі белгілері мен айырмашылықтарын ажыратпаумен байланысты.
Стильдік белгілер өзара ұқсас болып ... ... ... М.Н. ... да ... «... ... ... стилевая
черта, хотя и обнаруживается в двух или ... ... но при ... ... ... наполняясь новым содержанием в
соответствии с другими признаками этих стилей, как бы ... ... ... стиля, становясь «созвучной ему» » [108, 99 ... ... бір ... белгілі бір стильде қолдану үшін функционалдық
стильдің негізгі ... ... ... ... ... «жүк арқалап», қандай қызмет атқаратындығын, жазылу немесе
айтылу мақсаттарын ескеру қажет. Мысалы, ғылыми ... ... ... бір саладағы ғалымдарға, ғылыми ... ... ... ... қызметкерлерге, құжаттарға арналғандықтан, онда одағай
сөздердің, эмоциялы-эскпрессивті мағыналы қаратпалар мен ... жат ... ... топтастыруда тек тілдік элементтердің экспрессиялығын негізге
алу, яғни, экспрессиялық принцип негізінде стильдерді бөлу ғылыми ... ... ... ... ... ... отыр. Ондағы «салтанатты
(риторикалық), ресми (суық), сырластық-еркелету, әзіл, кекету (сатиралық)
стильдер» тұтас стильдік жүйе ... ... ... ... ... ... бояу ... ұғымы «бөлудің логикалық негізі» бола
алмайды, стильдерді топтастыру принципінің қызметін атқара алмайды.
Тіл біліміндегі жіктемелерде бір ... ... сөз ... ... ерекшелігі көрсетілсе, енді бірде жалпы ... ... ... ... Жанрлық жіктеменің кемшілігі – онда «өзіндік тілдік
элементтер жүйесінен» гөрі жанрлық ерекшеліктер көбірек сөз болады.
Жалпы алғанда, жеке ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар тілдік элементтер жүйесі» болса, ол «жүйе» тек
лексика, оның ... ... ... терминдер шеңберінен ғана көрінбейді.
Тіпті терминдер стильдерді топтастыруда негізгі критерий, басты белгі бола
алмайтыны да ... да осы ... ... ... ... ... категориялар мен тұлғалардың мәнін ашып, қолданылу өрісін
көрсетудің қажеттілігі күмән туғызбайды. Тағы бір ескеретін нәрсе – ... ... ... ... ... тармақтарын қалыптастыруда үлкен
рөл атқарады. Яғни, тілдік стильдердің пайда болып, жеке өріс алуы тілдегі
белгілі жанрлардың дамуымен, ... өріс ... ... ... ... ... тілімізде қалыптасқан, өзіндік белгілері бар негізгі ... ... ... ... Олар: көркем стиль, ресми стиль және бейтарап
(нейтральды) стиль. Тілдік стильдерді бұлай бөлудің өзі ... ... де ... жөн [109, 55 ... ... ... ... құралдардың қызметін, қолданыс аймағын
қарастырады [110, 111, 112, 113, 114]. Бұл жас ғылым саласы ... ... ... ... тіл ... ... қолдану стилистикасы,
көркем сөз стилистикасы, көркем әдебиет стилистикасы ... ... жүр [115, 26 б.]. Тіл ...... деңгейлердің
стилистикалық құрал-байлығын (ресурстарын), басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... қолданым жағдайларына
қатыссыз тұрғыда алып зерттесе, тілдік қолданым стилистикасы қолданыстағы
тілдік құралдарды, яғни ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, тілдік құралдардың қызмет ету салаларын зерттейді.
Тілдік қолданым ... ... ... ... жеке ... ... мәтін стилистикасы да кіреді. «Стилистика языковых единиц изучает
использование языковых ... в ... ... и речевых ситуациях»
[116, 39 б.]. Ю.А. Бельчиковтың бұл пікірі біздің ... ... ... бір ... ... әр ... жағдаяттарға байланысты
болып, соның нәтижесінде белгілі бір ... ... ... ... белгілі бір стильде қалыптасады деген пікірімізді дәлелдей түседі.
Көркем сөз (тіл) стилистикасы мен көркем әдебиет стилистикасының зерттеу
объектілері бір болғанмен, ... ... ... ... зерттейтін тұлға-бірліктері және зерттеу барысында қолданылатын
әдіс-тәсілдері бөлек-бөлек.
Көркем сөз стилистикасы қызметтік ... ... ... ... ... ... көркем сөз, яғни көркем әдебиет стилінен
басқа, ғылыми, публицистикалық, ресми ... ... ... бар ... ... – бұларды зерттеу қызметтік стилистиканың
нысанына кіреді.
Көркем әдебиет стилистикасы көркем шығарма ... ... ... кең ... ... алып қарастырады [117, 118, ... ... ... ... кең. Көркем әдебиет стилистикасы
лингвистикалық ... ... ... ... бір ... ... ... стилистикасы өнертану, эстетика, поэтика ... ... ... ... ... ... болады.
Мысалы, В.В. Виноградов стилистика аумағына зерттеудің үш түрі ... ... ... во ... ... ... как система систем ... ... во ... стилистика речи, т.е. разных видов ... ... ... ... в ... ... ... [120, 145 б.]. Стилистика пәнімен жақынырақ
танысу мақсатында қазіргі кезеңдегі стилистикалық зерттеулерді біріктіретін
салаларды ... алып ... жөн. ... стилистика жас ғылым саласы
болғанымен, үнемі даму үстінде. ... ... көп ... да, ... тіл ... стилистиканың салалары тілдік құралдардың
стилистикасы, функционалдық стилистика, көркем әдебиет стилистикасы және
мәтін стилистикасына бөлініп жүр [121, 122, 123, ... ... ... стильдердің пайда болып қалыптасуында және
ары қарай баяу не интенсивті дамуында тіл ... өз ... ... жағдайлар – ғылымда «экстралингвистикалық фактор» дегендер –
басты рөл ... ... ... ... ... ... өрісі
функционалдық стильдердің қалыптасуына не өшуіне тікелей ықпалын тигізеді»-
, деп функционалдық ... ... ... ең маңызды факторы –
әлеуметтік қоғам екендігін атап өтсе [125, 163 б.], ... ... ... толыққанды өз міндетін атқаруы үшін
лингвистикалық фактордан гөрі тілге қатыссыз фактор жетекші рөл ... ... ... ойын ... [126, 4 ... функционалдық стиль дегеніміз – тілдік қарым-қатынас процесінде
арқаратын белгілі бір қызметі бар әдеби тілдің бір түрі. Әр ... – өз ... өз ... өз ... мен ... бар ... ықпалды, әсерлі саласы. Әр функционалдық стиль – әдебиет тілі, ... ... ... ... тілі т.б. Ал ... бәрі ... ... тілінің байлығы, стилистикалық бедері, қолданыс ... ... ... ... ... әдеби тілінің дамуы
функционалдық стильдер қызметінің артып, қолданыс аясының ... ... ... [127, 93 б.].
Зерттеу нысанына байланысты қойылған міндеттердің әр түрлі болуына
қарамастан, бұл ... ... ... ... ... ... бірлігін дәлелдейді. Тілдік бірліктердің стилистикасы сөз
тіркестерінің, синтаксистік құрылымдардың типтік жағдайлар мен ... ... ... ... стилистика тілдік
бірліктердің жұмсалым тұтастығын тілдік қарым-қатынастың түрлі мақсаттарына
бағындырылған әр стильдің ішкі ... ... [128, 136 б.]. ... әр ... ... ... А.М. ... «Роль
грамматики при обучении стилю» деген еңбегінде тілдің стильдік жағы ... ... ... ... ... ... ... болатын тілдік
құралдарды қолданылуын» санайды [129, 68 б.]. Барлық қосымша ... ... ... құралдарын саналы және санасыз түрде телуді керек
етеді.
Жалпы алғанда, функционалдық стильдің үш негізгі белгісін атап көрсетуге
болады. Олар:
1) әр ... ... ... ... белгілі бір саласын
бейнелейді, олардың өзіндік қолданыс ... өз ... ... әр ... ... ... белгілі бір жағдайын
көрсетеді – ресми, бейресми т.б.;
3) әр функционалдық стильдің өзіндік ... ... ... ... бар [127, 93 ... ... ... тілдік емес, яғни, экстралингвистикалық
факторлар. Бұлар әр функционалдық стильдің өз ... ... ... түсіну
үшін маңызды. Ең бастысы, олар ... ... ... ... ... негізгі белгі-қасиеттеріне орай ... ... ... қарастырады:
1. Әдеби тілдің функционалдық нұсқаларының ... ... ... ... ... негізінен үш нәрсе қарастырылады.
а) әрбір функционалдық стильге біріктірілген тілдік бірліктердің құрамын
талдау, тілдік бірліктердің бір-біріне әсер етуін, ... ... ... бір ... мәтіндердегі жұмсалымдық ерекшелігін анықтау.
ә) әр стильге тән мәтіндер композициясының ... ... ... ... ... ... ... үйлесімді жұмсалуының
ерекше әдістерін талдау.
б) әр стиль шеңберіндегі ... бір ... ... ішкі ... тілдің экстралингвистикалық жағдайлары. Бұл жағдайларды ғалымдар
стиль құрайтын экстралингвистикалық факторлар деп ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық ұстаным
(конструктивтік принцип) деген ұғымды бірінші рет ... К.Г. ... ... публицистикалық стильдің құрылымдық ұстанымы ретінде
ғалым ... және ... ... құралдардың кезектесіп келуін
атайды [130, 61 ... ... ... ... ... ... Бұл мақсатқа жету
үшін функционалдық стильді ... ... ... категориясы ретінде
қарастыру қажет. Сондықтан функционалдық ... ... ... ... стилистиканың алдында тұрған маңызды мәселелердің бірі.
3. Әдеби тілдің ... ... ... ... ... ... жіктемесін жасаудағы жалпы ұстанымдарды табумен
айналысады. Бұл талдаудың негізінде ұзақ уақыт бойы ... даму ... ... ... ... сипатталады. Функционалдық
стиль – қоғамдық сана қабылдаған, ... ... ... ... бір ... ... біріктірілген тілдік
элементтердің жүйесі, оларды жұмсау, ... ... ... ... ... ... ... тілдің ішкі
заңдылықтарымен қатар, тілден тыс факторларға да ... ... ... ... ... пайдаланылатын тілдік құралдардың
арасындағы жүйелі, ... ... мен ... қоғамда болып
жататын әлеуметтік-саяси, мәдени-қоғамдық өзгерістермен ... ... ... ... ... ... құралдардың функционалдық стильдік
ішкі тармақтарға саралануы ... ... ... тығыз байланысты. Ал тілдің коммуникативтік ... ... ... ... ... тіл ... әдеби тіл төрт функционалдық стильге бөлініп
жүр. Олар: ресми іс қағаздар стилі, ... ... ... стиль
және көркем әдебиет стилі. Кейбір орыс ... ... ... ... ... ретінде қарастырмайды. Мысалы, И.Б. Голуб: «Көркем
әдебиет тілі ... ... ... жүйесі ретінде танылмайды.
Керісінше, көркем әдебиетке стильдік тұйықтану, оқшаулану тән емес, оның
ерекшелігі жеке ... ... ... ... ... ... 76 б.]. Бұған қоса В.В. Виноградовтың пікірін келтірейік: «Понятие
стиля в применении к ... ... ... ... ... чем, ... в ... стилей делового или канцелярского и
даже стилей ... и ... Язык ... ... не ... ... с ... стилями, типами и
разновидностями книжно-литературной и народно-разговорной речи» [132, ... Дей ... ... ... ... де ... ... бір мақсаты
бар: ол – ойды және сезімді оқырманға образ арқылы бейнелі, әсерлі көркем
түрде жеткізу.
Тіліміздегі басқа ... ... ... сөз ... аясы ... ... керек. Мұнда барлық стильдегі элементтер кездеседі.
Тілдік тәсілдердің ... ... ... ... ... ... стильдерді саралауда басты негіз ретінде белгілі
бір ... ... ... ... стильдерде қолданылуын емес, әрбір
стильдің қоғамдық қызметін негіз етіп алу ... ... ... ... ... ... ... әр жазушының өзінің талғамына
қарай белгілі бір ... ойды ... ... ... табылады. Сондықтан
сөйлемнің оқшау бөліктерінің қызметі функционалдық ... ... ... ... ... сабақтастығы шеңберінде
қарастырылады.
Функционалдық талдау арқылы ұлттық тіл ... ... ... ... ... жәй, ... емес қолданысқа қарағандағы ерекшеліктері
анықталады. ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Оларды сипаттау тілдік деңгейлер (яғни, лексикалық,
грамматикалық) бойынша жасалады. Екіншісінде, ... ... ... сол шығарманы ұйымдастырушы құрылымдық ... мәні ... ... ... ... ... бұл сала ... құралдар пайдаланылып тұр дегенге ... ... не ... тұр? ... мәселелерді қарастырады. Сондықтан сөйлемнің оқшау
бөліктерінің функционалдық стильдерде қолданылуына ... бөлу ... ... ... ... оқшау бөліктері түрлерінің
функционалдық стильдерде жұмсалу ... ... ... ... ... әдет-ғұрпына қатысты ерекшеліктеріне, ... ... ... ... ... Сөйлемнің оқшау
бөліктерінің функционалдық стильдермен өзара ара ... ... ... ... ... ... келіп шығады. Сөйлемнің
оқшау бөліктерінің функционалдық стильдердегі қолданылу ерекшеліктерін
зерделеу де осы ... ... ... ... тұжырымдай келе, төмендегідей қорытынды шығаруға
болады: ... ... ... қызметін, қолданыс аясын қарастыратын
қазіргі тіл білімінде қалыптасқан дербес сала болып есептеледі.
Функционалдық стилдердің пайда ... ... мен ... ... өз ... тыс ... ... – ғылымда
«экстралингвистикалық фактор» басты рөл атқарады.
Сөйлемнің ... ... ... ... ... ... немесе
ақпаратты тиімді, әсерлі, үнемді ... ... ... Оған ... ... ... мазмұнына, ақпараттың шынайылығына,
тыңдаушыға т.б. әр түрлі қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... ... өзіне қозғау салу, «ақыл айту» т.б.)
мақсатында, сол арқылы кейде өзінің субъективті пікірін де ... ... ал ... ... ішкі ... ... ... құрал болып табылса, қыстырынды құрылымдар нақтылықты, түсіндіруді,
сипаттама беруді талап ететін ... ... (бұл, ... ... ... ... ... қолданылмайды деген сөз емес),
көркем шығармаларда көбірек қолданылады. Осы жерде ... ... ... ... ... таңдаудың сөйлеу процесін әсерлі,
көркем, ұғынықты етудегі ... ... ... бұдан сөйлемнің оқшау
бөліктері мен функционалдық стильдердің арасындағы ... бір ... Бұл ара ... коммуниканттардың (сөйлеуші мен тыңдаушының
немесе баяншы мен қабылдаушының) әр ... ... ... ... және энциклопедиялық білім деңгейіне ... ... ... ... ... дамып отырады.
Айтылған оқиғаның сенімді, дәлелді болуы, дәлелді айтылған ойдың ... ... ... ... ... ... үндесіп, оның
қызығушылығын арттыруы, ойға қалдыруы ... ... ... ... ... Бұл ... белгілердің өзара байланысын көрсетеді.
Автордың жоғарыда аталған мақсаттарын білдіруде тілдік құралдарды сұрыптап
таңдайтыны ... ... ... қатарына сөйлемнің оқшау бөліктері
де жатады. Олар сөйлемде синтаксистік байланысқа түспегенімен, сөйленімнің
негізгі мазмұнын ... ... ... жалғастырып, түсініктеме беріп
т.б. автордың сөз қолданысына «көмекке» келеді. Демек, сөйлемнің оқшау
бөліктерінің жұмсалуы, бір ... ... ... сай келуі тиіс болса,
екінші жағынан, автор ... ... ... ... ... де ... ... сөйлемнің оқшау бөліктерінің қолданысы
функционалдық стильдердің ерекшелігіне ... ... әрі ... ... ... ... әсер етіп ... Сөйлемнің оқшау бөліктерінің сөйлеу тіліндегі қызметі
Ауызекі сөйлеу тілінің стильдік мәнерін қалыптастыратын нәрсе оның
өзіндік ... ... ... бұл ... ... стиліне тән
коммуникативтік жағдай барлық тілдерде бірдей көрінеді.
Ауызекі тіл мәселесіне арналған еңбектерде ауызекі ... ... ... ... бастылары ретінде мыналар
аталады: 1) Пікір айту ауызша әрі ... мен ... ... ... ... ... 2) Пікір айту диалог түрінде, яғни, екі немесе
бірнеше адамның қатысуы арқылы жүреді; 3) Пікір айту ... ... ... түрінде құрылады [133, 5 б.].
Осы үш шарт ауызекі сөзге бірдей тән ... оның ... ... ... соңғы екеуінің мәні ерекше.
Тыңдаушы мен сөйлеушінің жүзбе-жүз отырып ауызекі ... ... ...... ... ... ... айту кезінде де болатын жағдай. Бұл
шарт тек ... ... ... ғана ... ... ... ... асатын
бірнеше стильдерге тән. Ауызекі сөздің ... ... ... ... ... ... көп әсер етеді. Біріншіден, ... ... ... ... ... Осы ... талап ауызекі
сөзде сөйлемдердің, сөз тіркестерінің үнемді болып құралатын ... ойды ... ... ... ... (сегменттерге)
таратылып айтылуынан (кім келгенін сұрады – кім келді, соны сұрады), соны
іске асыратын синтаксистік тәсілдерден т.б. ... ... ... ... ... ... екі ... сөзі) өзара ұштасып,
сабақтасып жатады. Бұл да ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... сөздің диалог ретінде ... ... ... ... ғана ... ... Бұл коммуникативтік жағдай
сөйлемдердің құрылысына да әсер етеді.
Эмоциялықпен қатар ... ... ... ... ... ... тағы бір жай бар. Ол – сөйлеу үстінде көрінетін полемикалық қатынас.
Сөйлеуші пікір айтып, қатынас ... ... ... оған қандай жауап
қайтаратынын, әсіресе, оның қарсы ... ... ... екенін алдын ала
ескеріп сөз құрайды. Репликаның тек пікір білдіріп қана ... ... ... ... полемикалық сипат алуы сөйлемнің құрылысына әсер
етеді. Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... конструкциялық құрылысы жағынан ерекше болады.
Ауызекі сөйлеу тілінде сөзді ... ... ... амалдар көп
ұшырасады және бір қызығы, қызмет жағынан параллель келетін бұл ... ... ... бола ... ... ... сөйлемге кейбір
жай сөйлемнің түрлері параллель ретінде жұмсалады (айтпады, себебі ...... ... ... жай сөйлем ретіндегі конструкция
параллель амал болып жұмсалатыны да бар (Мен кеше келдім: ... ... бар). ... сөз ... параллель амалдардың ішінде
ауызекі сөйлеу тіліне ғана тән ... ... ... ... ... едәуір: қалады – қалау қылды, сұрады – ... ... ... той ... – той ... ... ... тілі – ауызекі тіл деп аталатын жалпы стильдік топтың бір
тармағы. Ауызекі тілге ... ... ... ... сөз, ... ... тілі, радио, теледидар арқылы берілетін
хабарлардың тілі жатады. Ауызекі тілде, бір жағынан, мазмұнына ... ... ... элементтері орын алады, екінші жағынан, пікір
тыңдаушысымен жүзбе-жүз ауызекі айтылатын болғандықтан, ... ... тән ... ... тәсілдер басым жұмсалады. Осы жайлар
ауызекі сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ... тіл деп ... стильдік топ ретінде қарауға негіз болады. Ауызекі
тіл ортақ сипаты бар біртұтас стиль болғандықтан, лингвистикалық ... ... оны ... ... нысаны ретінде қарастырады.
Ауызекі сөйлеу тілін бірқатар ғылыми еңбектер әдеби тілге ... оны ... ... ... ... ... ... деп санайды.
Ауызекі сөйлеу тілі мен әдеби тілдің қатынасы тарихи жағынан аса ... ... ... ... сөйлеу тілі – тілдің бастапқы қалпы. Оның ... ... ... ... ... да рас. ... жазба әдеби тілдің
қалыптасуымен қатар, белгілі кезеңде әдеби тілдің ауызекі түрі де ... ... ... тілі мен ... ... тіл ... түйісуінің бастапқы
кезеңінде де, бүгінгі кемелденген ... да ... ... ... ... ... тіл ... сөйлеу тілінің лексикалық грамматикалық
жүйесіне сүйеніп ... ... ... ... да осы ауызекі
сөйлеу тілінде ... ... ... ... ... сөз ... жасаудағы ерекшеліктері,
ілгеріде айтқандай, екі себепке – сөзді үнемді, ықшам етіп ... ... етіп ... ... ... Мұны мына жайлардан көреміз. Жазба
тіл мағыналық қатынасты айқын ... үшін сөз ... ... ... ... амал іздеп табуға тырысады.
Сөйлеу лексикасының өзіндік ерекшеліктері бар. Оған қатысты ... ... ... ... қарым-қатынасы кезінде, емін-еркін сұхбат,
әңгіме үстінде қолданылады, 2) алдын ала ... ... ... ... ... туып ... 3) тақырыптың аясы өте кең, ... ... шек ... қоғам, табиғат, адам өмірінің барлық жағын
да қамтуы мүмкін.
Сөйлеу тілі ... ... ... ... ... онда ... коммуникативтік функциясы баса
сезіледі. Сөйлеу тілі стилінің тағы бір ... ... – онда ... өз бояуында толық көріне алмайтын, сөйлеудің, ойдың ажарын енгізетін,
эмоционалды-экспрессивті мәнін аша ... ... ... ... болып
саналады [105, 19 б.].
Сөйлеу стилі белгілі бір жағдайда ... ... ... ... ол ... ... формасымен тығыз байланысты. Ауызша
сөйлеуде еркіндік басым келеді. Яғни, ... ... ... қысылмай
еркін сөйлейді. Өйткені онда ... ... ... мәселе сөз
болады. Сондықтан сөйлеу тақырыбына сай тұрмыста көп ... ... мен сөз ... ... Бұл ... ... тұрмыстық сипат
беріп, оны қарапайымдандырады.
Күнделікті тұрмыста сөздердің ауыспалы ... ... ... ... ... әрі бейнелегіштік қасиет береді.
Сөйлеу тілі кітаби тілге қарағанда динамикалы. Ол ... ... ... ... және әр түрлі жағдаятқа орай байланысқан дербес
репликалардан тұрады.
Сөйлеу ... ... ... ... ... тек ... ... анықталмайды, төмендегі ерекшеліктер арқылы
көрінеді:
Сөйлеу тілі ауызша ... ... ... ... ... ... бағытталғандығымен ерекшеленеді.
Сөйлеу тілінің келесі ерекшелігі – жағдайға байланысты сөйлеу мәнері (яғни,
әрбір диалог нақты жағдайда қызмет ... ... ... ... құралдардың ұйымдасуы, дене қимылдары осы жағдаймен анықталады).
Диалогтағы репликалар ... ... ... диалогтағы жағдайдың
қандай болатыны, тіпті диалогтың өзінің болуы-болмауы белгісіз болады.
Осы аталған ерекшеліктерге ... ... ... ... толымсыздығы тән болып келеді. Сөйлемдердің толымсыз болып
келуі нақты қатысымдық ... акт ... ... ... диалогтегі аз сөз көп мағынаны білдіруі мүмкін. Мысалы, Айнагүл,
автобус! деген автобус аялдамасында айтылған фраза, жақындап келе ... ... ... қана емес, адресатты (Айнагүлді) белгілі бір іс-
әрекет жасауға шақырау, бұйыру. Оның мағынасы мынадай: ... ... кел, ... мінуге үлгеру керек».
Диалог кезінде кездесетін сөйлем құрылысының ... ... ... тән емес ... ... ... анықтаулар, эллиптикалық
құрылымдар, айтылу шекарасының айқынсыздығы сияқты ... ... ... ... ... ... байланыстылығымен, тікелей қарым-
қатынас жасаудың динамикалылығымен түсіндіріледі.
Диалог құрудағы ... ... бірі – ... Бұл ұстаным
бойынша, сөйлеуде түсіндіруге болатын нәрсенің ... ... ... бұл ... сөйлеуді үнемдеу мақсаты көзделеді. Л.В. Щерба осыған
байланысты, барлық репликалардың толымсыз сөйлемдерден тұратындығын ... 118 ... ... ... мен ... белсенділігі сөйлеу тілінің
жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... дене
қимылдарымен, ымдармен бірлікте жұмсалады. ... ... ... ... ары қарай тағы қысқартып, тек Айнагүл! қаратпа сөзін қалдыру
арқылы, қалған ойды қолмен көрсетіп, қай бағытта, қай ... жүру ... ... ... ... ... ... айтушының ойын дене
қимылы, ымдау нақтылайды.
Тілдік құралдарды үнемдеу ережесінің әсерімен ... ... ... түрлері қысқартылған сөздер жасалады. Бұл, ... ... ... ... ... Орыс тіліне тән ... ... ... тілі ... қала ... ... ... көрініс тапқан. Мысалы:
Пап, біз дачаға қашан барамыз?
Нурик (Нұрболат), бүгін кешке маған кел т.б.
Сөйлеу ... ... ... орын ... мен ... ырғағы мүлде
ерекше қызмет атқарады [135, 113 б.]. Сөйлеуші бір ... ... ... тірек болатын сөзді сөйлеуде немесе сөйлемде қажетті орынға қойып,
тыңдаушының көңілін соған ... Бұл тіл ... ... ... тема және рема ... ... қарастырылып жүр. Сонымен қатар,
сөйлеуші хабарды қатқыл дауыспен, ащы дауыспен, тез әрі ... ... ... баяу ... ... ... ... ашулану, өтіну
(модальдылық), қарқындылық (аспектуальдылық), ... ... ... ... ... ... қолдануына байланысты
болады.
Сөйлеу тілі синтаксисінің, ... ... ... ... мен ... құрылымының өзіндік ерекшелігі бар. Мұнда, көбіне,
жай сөйлемдердің, соның ішінде толымсыз ... жиі ... ... ... ... сырт ... ұйымдасуы әлсіз құрылым ретінде
көрінуі мүмкін (кітаби тіл ... ... ... ... ... ... көк сия ... Мысалдан біз екі фраза ... ... жоқ ... ... сөйлеп тұрып басқа құрылымға көшу арқылы өз
ойын қайта құрғанын байқаймыз. Алайда сөйлеу тілі үшін ... ... ... Олар оның ... мақсатынан туындап жатады.
Сөйлеу тілінде адамның алдын ала дайындықсыз, кенеттен сөйлеуі, өз ойын
жеткізу үшін сол ... ... ... ... алуы – ... ... ... элементтердің біраз қолданылу себебін анықтайды,
түсіндіреді. Сөйлеу ... ... ... ... ... ... әсіресе қаратпа сөздердің қолданылуы ұшан-теңіз. Өйткені тілде
қаратпа сөз категориясы болмаса, адам ... ... тіл ... ... да ... ... ... тілінде қаратпа сөздердің зерттеушілер атаған барлық ... ... ... ... әр ... ... реңктер
жамайды.
1. Кейбір қаратпа сөздер адамның аты-жөнін атай отырып, сөйлеушінің сол
аталатын адамға қандай ... ... ... ... ... ... Мұратұлы, сізге келіп тұр (ресми қарата айту); Арман, ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушының
әлеуметтік дәрежесін, әскери шеніне байланысты айтылатын қаратпа ... ... ... ... мырза, сіздің айтқаныңыз дұрыс; Полковник мырза,
кетуге ... ... ... кәсібін білдіретін қаратпалар сөз қаратыла айтылған адамды
басқа сол аттас немесе кез ... ... ... ... мағынасында
айтылады. Мысалы, –Ермек ағай, ертең сабаққа келмесем бола ма? –Инженер
Жомарт, аспирант Жомартты ертіп екеуіңіз ... үйге ... ... ... көп ... ... ... қандай туыстық қатынаста
екендігін білдіретіндігі белгілі. Мұндай қаратпалар сөйлеу тілінде өте жиі
қолданылады. Мысалы, Асан аға, тұра тұрыңызшы; ... ... сүт ... ... ... Адамның жынысына байланысты қолданылатын ... ... ... ... оған әр ... ... білдіргісі келгенде айтылады. Мысалы, Қарындас, сағат қанша
болды; Әй, қыз, әрі ... ... ... ... жалғауында қолданылса, онда ... ... ... ... ... ... ... қонақ боп кетіңіз.
6. Қаратпалардың адамның жасына байланысты айтылатын түрі де ... ... ... ... Ата, жүріңіз үйге; Балақай, мұнда
келші.
7. Қаратпалардың көп бөлігі сөйлеушінің тыңдаушыға деген жағымды немесе
жағымсыз ... ... да ... ... Жаным, ертең
кездеселік; Құлыным, бара ғой; Оңбаған, ... не?! Әрі ... ... Кейбір одағайлар сөйлеуші тыңдаушының аты-жөнін білмегенде немесе
жалпы көпшілікке ... ... ... ... ... Мысалы,
Әй, тұра тұршы; Уа, ағайын.
9. Қаратпа ... ... ... әр түрлі эмоционалды-
экспрессивті көзқарасын ... ... де ... ... Мұндай
қаратпалар көбінесе есім мен етістіктің тіркесінен жасалған сөздер болады.
Мысалы, Құрып қалғыр, ондай ... ... Көп ... ... ... ... ... Сөйлеу тілінде, әсіресе, -тай, -қай, -жан ... ... ... ... да мол қолданылады. Бұлар да сөйлеушінің
әр түрлі көңіл күйін ... ... ... ... ... ... Мен сені бір ... балапаным.
11. Сөйлеу тілінде эмоционалды-экспрессивті күйді ... ... ... ... ... жұмсалады. Мысалы, Айналайын, сөздерің не еткен
тәтті еді; Қарағым-ау, менің қолымнан не келеді.
12. Сөйлеу тілінде сөйлеушінің психологиялық жағдайын, ... ... ... жағымсыз мәндегі сөздер мен сөз тіркестері де ... ... ... –Салаумалейкум!- деді Омар, екі қолын Жұманға
қарай ... ... Сен ... ... бере ... шығарсың!- деп Жұман атпен
бастырмалатып келді де, жауырын ортадан ала ... ... ... ... ... ... ... Бері кел, бермен (Д.Исабеков); –О, о,
тірі өлік! ... ... де ... оты бар ма еді ... ... ... қаратпа қызметінде тұрып, кейіпкердің ашулы,
кекесінді түрін көрсетер жүгі танылады және ... бір ... ... ... ... ... ... байқалады.
13. Дауыс ырғағының көмегімен туған түрлі мағыналар қаратпа сөздерге де
көптеген эмоционалды-экспрессивті ... ... ... Қаратпа қызметіндегі
ауыспалы мағынадағы бейнелі сөздердің жағымды не жағымсыз мағыналары әр
түрлі жағдаймен ... ... ... ырғағы арқылы бөлінеді. Мысалы:
–Туу, ит-ау, көптен бері неге келмей кеттің?
–Оңбаған, ит, көзіме көрінбей, жоғал.
Бірінші мысалдағы ит сөзі ... ... ... ... ... ... (жек ... білдіреді. Бұлай қолдану қарапайым сөйлеу түрі
үшін орынды, әрі ... ... ... норма болып табылады.
Қалыптасқан норма дегенде біз ұлттық тілде орныққан сөз қолданысы ... ... ... дәл ... ... өзге ... ит сөзінің
баламасы қолданылмауы мүмкін, оның есесіне қазақ тілінде жағымсыз бейнені
білдіретін сөз қолданылуы мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... деген сөздер орыс тілінде ягненок,
верблюженок, собаченок түрінде қолданылмайды. Жоғарыдағы ит сөзі ... ... ... болады. Орыс тілінде жағымды эмоцияны білдіруде котенок т.б.
сөздері қолданылады. Ал бұл сөз ... ... ... эмоцияны білдіре
қоймайды. Мысалы, мысық тілеу т.б. соның дәлелі. Бұл қазақ халқының әлем
бейнесін ... ... ... ... танымына байланысты қалыптасқан
ұлттық тілінің ерекшелігі деуге болады.
Сөздердің орын ... ... ... ... ... жағын
білдіруде сөйлемнің оқшау бөліктерінің сөйлемдегі орналасу тәртібінің үлкен
рөл атқаратынына мысалдар арқылы көз жеткізуге ... ... ... қалай тауып жейсің, ақымақ?
Айтқан тапсырмаңыз орындалды, командир.
Бұл жерде қаратпалардың сөйлемнің соңында орналасуы бүкіл ... ... ... арттырып тұрса, қаратпалардың алдындағы
дауыс үзілісінің ... ... де ... ... өз ... ... Тіл білімінде қаратпалардың нақты ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі эмоционалды-экспрессивті, әлеуметтік ... сай әр ... ... ... ... рөлі ... еңбектер баршылық
[136, 137].
Сөйлеу тілінде қаратпалардың стильдік қызметі орасан ... ... ... ... ... ... ... бөлшектеп
таратып беру де мүмкін бола қоймас. Өйткені, жоғарыда айтып ... ... ... ... ... қолданылуы сөйлеушінің әр
түрлі стильдік мақсаттарымен қатар, коммуникативтік жағдаятқа, сөйлеу
ортасына, ... ... ... ... прагматикалық мақсатына, аялық, контекстуальдық біліміне т.б.
экстралингвистикалық факторларға ... ... ... сөйлемнің оқшау бөліктері, оның ішінде, ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеуде
коммуникацияны ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде қыстырма сөздер мен сөз тіркестерінің барлық ... ... 1. ... ... ... растау: Несін жасырайын,
мен оны сүйіп қалдым; 2. эмоциялық тұрғыдан бағалау: Сол күні, бақытымызға
қарай, күн ашық ... Не ... оны ... ... ... Сөз жоқ, ол келем десе келеді; Жаңылмасам, сен
Омардың баласы боларсың?; 4. ... ... ... ... жата ... ... ... бүкіл ел білді; 5. ... ... ... ... оның ... жағдайы жоқ; Өзінің айтуынша, ол
ағаларын күтіп жүр; 6. ... ... ... ... мен ... ... ... назарын аудару: Айтпақшы, ертең келесің
ғой; Байқаймын, оған сіздің көңіліңіз толмайды-ау; 8. ... ... ... ... ... олар ... ... аспиранттар; 9. ойдың желісі,
реті: Әйтеуір, жеттік-ау ақыры; Қысқасы, ... бір ... соң ... 10.
Бұлардан басқа ойтылған ойдың ... ... ... ... ... ... үшін ... қыстырмалар да сөйлеу
тілінде көп кездеседі. Мысалы, Сен, осы, тағы келдің бе? Өзің, ... ... ... ба?! Менің айтып тұрғаным, кешіріңіз, ... ... ... ... ... ... ... арқылы жол-жөнекей, қаға берісте
ескерте кететін негізгі ойға қосымша пікір білдіріледі: Асхат, ... ... ... келгенде, ол үйінің қасында жұмыс жасап жүр екен. Мұндағы
қыстырма ... ... ... ... жұмсалу ерекшелігіне байланысты.
Сөйлеуші негізгі сөйлемді басты ойға баламалап құрайды да, ... ... ... ... ... ретінде енгізіп хабарлайды. Жазбаша
тілде олай емес, ондай ойға қатысты мәселелер түгелдей алдын-ала ... ... ... ... сөз бен ... жұмсалуындағы стильдік ерекшеліктерді
Р.Әміров былай көрсетеді:
1) ... ... ... ... әсерлілік өң беретін қыстырма
сөйлемдер негізгі сөйлемге деп, ... ... ... ... ... арқылы беріледі. Мұнда қыстырма ретінде көбінесе мақал-мәтелдер,
афоризмдер енеді. ... ... ... ерді ... ... дегендей,
сенің салмағыңа шыдамады-ай деймін, шамасы. «Су жүйесін, сөз иесін табады»
дегендей, олар да қарысып отырып ... қиын ғой ... ... қыстырылған сөйлем негізгі пікірді дәлелді, салмақты етіп ... ... ... ... хабар жөніндегі мағлұматты анықтау мақсатында
енгізілетін қыстырма сөздер болады. Мысалы: Осында, ұмыттың ба, жоқ ... ... ... бар емес пе еді (С. ... ... ... сен
білесің оны,.. кеспекке салып қойғанымызда, он кило май әкетіп еді ... ... ... ... ... оқиғаны, кісіні, затты тыңдаушының есіне түсіру
мақсатында енгізілетін қыстырма сөздер. Мысалы: Сонау бір адырақ көз ... еді ғой, ... сөзі ... еді. ... ... ... бе ... бақа бар еді ғой, құдайдың жалмауызы, сол кеше қалаға апарып бір
қап астық сатыпты (Б. Майлин).
4) Әңгіме ... ... ... затты тыңдаушыға ерекшелеп таныту,
байқату мақсатындағы қыстырма сөздер. Мысалы: Әлгі біздің үйдегі мықты бар
еді ғой, ... ... ол ... айтқаныма қарсы жүрмесе, шаншулап
қалатыны бар (Қ.Мұхамеджанов). Үмітай марқұм, Есіркептің шешесін ... ылғи ... ... ... көз бола жүр деп» ... Зат есім + ... ... ше құрамында келетін сөйлемдер де қыстырма
ретінде келіп, ... ... ... ... кісіні, затты тыңдаушының есіне
түсіру міндетін ... ... ... Асан ... баласы ше, сол
жүгірмек кеше айтты. Тереңсайда, тоғайды білесің ғой, соны өсірген ... ... жұрт оны ... ... деп жүретін (С. Мұратбеков).
6) Сөйлеуші айтып отырған ойына сенімсіз болып, шүбә келтіре сөйлегенде
сірә, ұмытпасам, ... ... ... қыстырма сөз, сөйлемдер
пайдаланылады. Мысалы: Жүкей сиыр жылы, ұмытпасам, май айының ішінде ... ғой ... (С. ... ... ойды ... ескерту үшін ескертіп қояйын, айтып қояйын деген
қыстырма сөйлемдер енгізіледі. Мысалы: Вагон табылатын болса, айтып қояйын,
саған ... (І. ... ... ... ... ... ... арқылы жол-жөнекей, қаға
берісте ескерте кететін, негізгі ойға қосымша пікір, ... ... ... ... ... ... ... бар еді, сол атқа ... ... мұны ... ... боп ... кеп тұр (С. ... Хасеннің баласы, екі жыл болды, бір класта отыр (Қ. ... ... ... сөйлемдердің мағынасы ауызекі сөйлеу тілінің
жұмсалу ерекшелігіне байланысты. ... ... ... басты ойға
негіздей құрайды да, кейін ... ... ... ... қыстырма
ретінде енгізіп, хабарлайды. Жазбаша тілде олай емес. Онда ойға қатысты
мәселелер түгелдей алдын ала екшеліп, ... ... ... ... ... эмоциялы болуы да қыстырма сөйлемдердің көп жұмсалуына
байланысты. Мұнда сөгіс, реніш ... ... ... ... ... Бұлар көбінесе атаулы сөйлем болып келеді: Дүспанның сөзі
жағады-ау ... ... ... ... ... жат бауыр ... ... ... ... ... ... (М. Әуезов).
9) «Бастауышы зат ... ... ... бар» ... ... ... негізгі сөйлемде айтылған хабардан, пікірден оқшау, сырт
қалатын жайды білдіреді. Бұл типтегі қыстырма сөйлемдер де ... ... ... ... бағынышты, оған телініп, мағына алады.
Мысалы: Кәне, жүре ғой, ағаң бар, қажы атаң бар, сұлу ... бар, жасы ... ... ... Сұлтанды автобустың аялдамасына дейін шығарып салды (Ә.
Тарази).
Аталған қыстырма сөйлемдер ... ... ... ... ... (Жұмакең бар, басқалары бар, басты-бастыларын шақырсаңшы (Б. Майлин)
саралап атап ... үшін ... ... да бұл ... сөйлемдер
бастауыш, толықтауыш мүшелердің алдынан енгізіледі. Бірақ бұл ... ... ... да ... ... ... сіз оған әуре
болмаңыз, мына Ермин бар, қанша жырт ... ... ... ... ... ... ... мүше арқылы білдірілген ұғымды анықтап,
саралаудың талабын білдіретін тағы бір қыстырма сөйлем бар. Ол – ... ... ... ... ... ба, ... ма, дем ... тапқаны
болар (М. Әуезов).
Қыстырма сөйлемдер зат есім сөз бен сұраулық демеулігінен ... ... осы ... ... ... білдіреді: Қылышты,
мылтықты көргенге ме, үй іші ... ... (Б. ... «Есім сөз + емес» құрамды келіп қыстырма сөйлемдер болымсыздық
білдіреді. Мысалы: Бір емес, екі емес, ... ... ... бар ма? ... надан қатыны емес, Бөжей өзі өсте ме екен (М. Әуезов).
11) Ауызекі сөйлеу тілінде «есімдік + ... ... + ... ... ... ... жиі ... Мысалы: Қайдам, өзің
болмасаң, айта-айта шаршадым (Қ. Мұхамеджанов); Бір жапырақ ... ... ... ... (Б. ... ... ... ғана жұмсалатын мынадай сөздер бар: сен түгіл, сен
тұрмақ. Мысалы: Кісі баласы түгіл, өз ... ... ... ... Әйел ... еркектер қарсы келіп көрген емес (Б. Майлин).
13) «Зат есім (етістік) + демекші» демеулігі құрамында келетін қыстырма
сөйлемдер ... ... ... ... еске ... ... ... хабарлауға көнудің әдісі ретінде жұмсалады: Милиция демекші, білу
керек екен. Көрдім демекші, ол үйін тұрғызып па? [133, 59 б.].
Р. ... ... ... ... ... қыстырма элементтердің көп
кірігуінің үш себебін көрсетеді:
1) жазбаша тілде ... ой ... ала ... ... ... реті тілдің негізгі жүйелі заңдылықтарына сай тәртіптеледі. Сөйлеу
тілінде ой да, сөздің реті де пікір алысу ... ... ... ... ... ... жайлар қыстырма ретінде айтылады.
2) сөйлеу тіліне тән бір жайт – айтылатын пікірді дәлелді ету ... ... ... немесе үлгі сөзді енгізу.
3) қыстырма сөз, сөйлемдердің ауызекі тілде көп жұмсалуына үшінші себеп
– оның ... ... ... орай ... ... ... атаулы
сөйлемдер қыстырма ретінде көп кірігеді [133, 62 б.].
Жоғарыда келтірілген деректерге ... ... ... ... түрлі болады. Қыстырма ретінде бастауыш, баяндауыш мүшеден
құралған құрамы толық сөйлемдермен қатар эллипсис (сен түгіл, сен ... ... де ... ... ... қыстырма сөйлемдерді
кіріктірудің қалыптасқан (деп, дегендей) амалдары байқалады.
Жалпы алғанда, қыстырма сөз, сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ол пікір-ой білдірудің ерекше амалының
бірі екені айқын.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің бір түрі ... ... ... ең ... ... бірліктер десек артық айтқандық болмас. Одағайлардың
мағыналық жағынан көңіл ... ... ... және ... ... де ... ... күнделікті тұрмыс жағдайларында кең
қолданылатындығын аңғартса керек.
1. Көңіл күйі одағайларының жағымды және ... ... ... ... ... ... ... Алақай, әкем маған
доп әкелді; Бәрекелді, осылай болар; Паһ-паһ, мына ... ... ... ... ... ... Әттеген-ай, күн батып қалды-ау;
Аһ, оны бір ... ... үй ... ... көңіл күйге қуаныш, шаттану, таңдану, мақтау т.б., ал жағымсыз
эмоцияға наразылық, реніш, менсінбеу, өкіну, қорқу т.б. ... ... ... ... ... алып ... болсақ, әрине, жұмыстың
көлемі көтермес еді.
Ал енді көңіл күйі одағайларының әрі ... әрі ... ... ... сөздердің бұлай екі жақты мағына білдіруін сөйлеушінің
көздеген мақсатына орай сөйлеу сәтінде қандай да бір ... ... ... тәсілімен (бет тыржиту, миығынан күлу, көзін аларту
т.б.) актуалдандыратындығымен түсіндіруге болатын сияқты. ... ... әрі ... ... білдіретін одағайлардың мағынасын сөйлеу
сәтіндегі сөйлеушінің психологиялық жағдайымен түсіндіруге болады. ... киіп ... ... ... жарасады! (жағымды). Пай-пай, көкірегің
өсіп кеткен екен! (жағымсыз); Пәлі, мынаны ... ол ... ... ... ... маған арнап сен хат жазған соң, оған менің осылай ... жөн ғой (Ә. ... ... екі ... біріншісінде
немқұрайлылық, яғни, жағымсыз мағына білдірілсе, екіншісінде таңдану
мағынасы білдіріліп тұр. ... адам ... бір ... ... ... жағымсыз немесе жағымды көзқарасы басқа да модальдік мәндермен
астаса білдірілетіндігі көрінеді. Тағы бір ... ... ... ... –Оһ!.. – Сафураның көңілі қақ айрылып, жылап жіберді (Д. Исабеков);
Қолын ауыртып алған ол: –Оһ,- деп ыршып ... ... ... ... ... ... оһ ... қолданылғанымен, бірінші сөйлемде ішкі
психологиялық көңіл күй ... ... ... ... дененің
ауырсуынан туындаған дыбысталу. Демек, одағайлардың мағыналық реңкіне ең
басты әсер ететін нәрсе экстралингвистикалық жағдайлар болып табылады.
2. ... ... ... ... ... ... түрі де
қолданылады. Алайда, олардың тілде жұмсалу аумағын әр ... ... ... ... мүмкін болады. Мысалы, қазақ тіліндегі
адамға ... ... ... ... ... барлық өкілі
қолданса, малға, үй хайуандарына қаратылып айтылатын одағай сөздерді ... ... мал ... ... ... қолданатындығы
жалған нәрсе емес. Сондықтан жоғарыдағы ... ... ... ... тұрғысынан арнайы зерттеудің қажеттілігі туып отыр
деген ойымызды қайталағымыз келеді.
3. Адамға байланысты қолданылатын одағайлар ... ... ... ... бұйыру, тыйым салу мағыналарын білдіреді. Мысалы, Жә,
тынышыңа отыр; Тәйт әрі, ... ... ... сабыр, бауырым т.б.
Ал сөйлеу тілінде қолданылатын тұрмыс-салт одағайлары да күнделікті
өмірдегі жағдайларға байланысты жиі ... ... ... ... ... біз ... ... бір-бірімізбен амандаспай,
қоштаспай тұра алмаймыз, әсіресе, тіршілікте сыйласу белгісін білдіретін
сөздер мен сөз ... көп ... ... ... ... бе, апа! ... ата! Хош, сүйіктім! Құп, ағасы!
Тұрмыс-салт одағайларының да қолданылуында әлеуметтік әсердің нышаны
байқалады. Мысалы ер ... ... ... ... ... бе», ... ба» деп тіл ... Амандасуға
байланысты бұдан өзге де жеке ... ... сөз ... ... Мысалы, «Арма», «Мал-жан аман ба», «Үй іші аман ба» ... «Кеш ... ... ... ... түн» т.б. ... түрлері
орыс тілінің әсері екендігі айдан анық. Ал қазіргі жастардың ... ... ... сөздердің қолданысы өте сирек, оның орнына
жастар бір-бірімен амандасқанда қысқаша ... ... ... қалай» дей
салады және бір айта кететін нәрсе: тұрмыс-салт одағайларының қолданысында
орыс тілінің әсері де байқалады. Мысалы, ... таң! ... күн! ... Кеш ... деген қолданыстар орыс тіліндегі одағайларды қазақ тіліне
калька ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Бұл
одағайлардың қоғамдағы әр ... ... ... дамып, өзгеріп
отыратын әлеуметтік құбылыс екендігіне дәлел болатындай.
Сөйлеу тілінде ... күй және ... ... қандай саладағы
қызметкер де, қай жастағы сөйлеуші де (ауыл тұрғыны да, қала тұрғыны да)
қолдана ... ... ... ... ... одағайларының ішіндегі
жануарларға қатысты қолданылатын одағай ... ... сол ... ... ауыл тұрғындары қолданатындығын айта кеткеніміз жөн. Ал
ойбай, ... ... ... ... ер ... гөрі әйел ... ... байқалады.
Ауызекі сөйлеу тілінде қыстырынды құрылымдар бір нәрсені нақтылау,
түсіндіру және қосымша мәлімет беру, ой қосу ... ... ... Кунанбаевич! Мынау бала, Әбдірахман, көп оқуға жарайтын
бала сияқты. Аз ересек болғаннан күдіктенбеңіз. Мүмкін, тіпті, ... ... ... ... ... ... жақсы да болар еді (М. ... ... ... Шәкен өзін тәрбиелеп адам еткен мектепті өртемек болды дегенге
сене алмаймын (Қ. ... Бір ... ... ... қалса,
бірнеше күндік айғай болады. Түнгі сағат 12-де, 1-де ... да, ... ... 9-да кеңседе болуың керек. Тәртіп солай (Ә. Нұршайықов).
Алғашқы сөйлемде сөйлеуші бала ... айта ... оның ... ... ... ... ... пікір иесінің өзі екендігін
«мен» есімдігін, ... ... «өз ... ... қолдану арқылы нақтылап
тұр. Ал үшінші ... ... ... ... таңертең сағат 9-да
кеңседе міндетті түрде болу керектігі «бәрібір» сөзі арқылы нақтыланған.
Тақырыпшаны қорытындылай келе түйіндеріміз:
Кейбір қаратпа сөздер ... ... атай ... сөйлеушінің сол
аталатын адамға қандай қатынаста екендігін (ресми, ... ... ... білдіретін қаратпалар сөз қаратыла айтылған адамды басқа
сол аттас немесе кез келген адамнан айырып көрсету ... ... ... ... ... ... сөйлеуші тыңдаушыны
танымағанда немесе оған әр түрлі эмоционалды-экспрессивті қатынасын
білдіргісі келгенде ... ... көп ... ... деген жағымды немесе жағымсыз эмоционалды қарым-қатынасын да
білдіреді. Кейбір одағайлар ... ... ... ... жалпы көпшілікке қаратыла айтылғанда қаратпа ретінде қолданылады.
Сөйлеу тілінде, ... -тай, -қай, -жан ... ... ... қаратпалар да мол қолданылады. Бұлар да сөйлеушінің
әр түрлі көңіл күйін білдіріп тұрады. Сөйлемнің оқшау бөліктерінің сөйлеуші
тілінде ... ... әр ... ... ... ... ... сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... контекстуальдық біліміне т.б. экстралингвистикалық факторларға
тәуелді ... ... ... ... туған түрлі мағыналар қаратпа сөздерге де
көптеген эмоционалды-экспрессивті мәнерді үстей алады. Қаратпа қызметіндегі
ауыспалы ... ... ... ... не ... ... ... жағдаймен анықталып, әрқилы дауыс ырғағы арқылы бөлінеді.
Ауызекі сөйлеу тілінде қыстырма сөйлем арқылы жол-жөнекей, қаға берісте
ескерте кететін негізгі ойға ... ... ... ... ... болуы да қыстырма сөйлемдердің көп жұмсалуына байланысты.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің бір түрі- одағайлар сөйлеу ... ең ... ... ... ... артық айтқандық болмас. Одағайлардың
мағыналық жағынан ... ... ... ... және ... ... де ... (одағайлардың) күнделікті тұрмыс жағдайларында кең
қолданылатындығына аңғартса керек.
Сөйлеу тілінде одағайларының барлық түрі де қолданылады. Алайда ... ... ... әр ... ... жағдайларға байланысты ғана
айқындау мүмкін болады.
Ауызекі ... ... ... ... бір ... нақтылау,
түсіндіру және қосымша мәлімет беру, ой қосу ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі қызметі
Тіл адам баласының іс-әрекетінің барлық жақтарын тегіс қамтиды, яғни,
«тілдің қимыл өрісі шексіз». Адам өз ойын ... үшін ғана ... ... эмоциясын білдіру арқылы басқа адамдардың да ... әсер ... Ол әсер ... ... айтушының өз түсінігі бойынша,
өз ойын тіл құралы арқылы ... ... ... ... ...
жазушының өмір тануынан, дүние сезінуінен, көзқарасынан сол өмір ... ... ... ... жазу ... ... ... тілінде
сөздер бұрыннан машықталған үйреншікті қалыпта жұмсалады, ал ... ... ... ... бір ... ... ... сөзбен жазылған әдеби шығарма – өмір фактілерін жан-жақты ... ... ... Онда адам да, аң да, құс та, ... та – ... ... Тұрмыс-салт, шаруашылық, экономика салаларының ... ... ... ... ... көптеген кейіпкерлер болады. Олар
жағымды, жағымсыз образдарға бөлініп, топталады. Олардың әрқайсысының өз
алдына ... сырт ......... іс-әрекеттері ой-өрісі,
өмір тануы суреттеледі. Ол кейіпкердің тіл ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... табиғат қоршауында әрекет
жасайды. Мұның бәрі ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Шығарманың көркемдік қасиеті ондағы
қайталаусыз жасалған әр ... ... мен өмір ... ... ... ... ... – көркем шығарма жазу үстінде қалыптасатын әр жазушының
өзіндік мәнері, сөз ... ... ... ... ерекшелігі оның
өзінің өмір тануына, шығармасының идеялық мазмұнына сай жалпыхалықтық тіл
қазынасын меңгеріп, оны қалай қолданатындығынан ... Ал ... ... ... ... біркелкі болмайды. Өмірдегі адамдар
қаншалықты көп болып, олардың түрлері бір-біріне ұқсас келмейтіні тәрізді
жазушылардың да жазу ... ... ... бола ... Әр ақын-
жазушының өзіндік ерекшелігі болады. Ақын-жазушылардың өзіндік стиль
ерекшеліктері, жазу ... ... ... ... ... ... ... ауыс мағына, тілдік элементтердің көп мағыналығы, яғни,
әр түрлі комбинаторлық мағына оның ... ... ... ... Ол ... ауыс мағына, көпмағыналылық, ... ... ... ... ... ... түрлі көркемдік
тәсілдер арқылы беріледі [109, 76 б.].
Көркем әдебиеттегі сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... ... ... Жазушы шеберлігі деген ұғымға ... ... ... ... ... шығарманың тақырыбы, мазмұн-мақсаты т.б.
сөйлемнің оқшау бөліктерінің не үшін ... ... ... ... ... ... ... диалогтардағы кейіпкер
тілінде көрінеді. Көркем шығармаларда диалогтың қай түрі болса да, ... ... мен ... ... ... Прозалық, поэзиялық, драмалық
шығармалардың қай-қайсысында да болсын, диалогтың бір мақсаты – кейіпкер
бейнесін жасау болса, сөйлемнің оқшау ... ... осы ... ... ... берудің түрлі амал-тәсілі жайында тілші-ғалым
Н. Уәлиев: «Стильдік контраст – ... ... ... бір ... Оның
айқын көрінетін жері – көркем диалог. Көркем диалог – драманың негізгі
компоненті ... ал ... ... құрамдас бөлігі»,- деп, көркем
шығармада стильдік контраст ... ... ... ... [138, 107 ... М. ... «Қандай туындының да негізгі тірегі, ... ... ... ... ... ... ой-түйсігі, мінез-қылығы, сөзі және сол
арадағы үйлесімділік, сәйкестік әлгі аталған компоненттердің ішіндегі
жетекшісі ... ... [139, 98 б.] деп ... ... қызметін айрықша
анықтап көрсетуін сөйлемнің оқшау бөліктерінің қызметіне де ... ... ... кейіпкер тіліндегі сөйлемнің оқшау бөліктерінің қызметі де
кейіпкердің образын, ... тану ... ... де ... тілінің ажырамас бөлігі ретінде танылады. Біздер кейіпкерлерге
олардың сөз ... ... ... ... оның ... ... типке жата алатынын айта аламыз. Кейде сөйлем арқылы адамның
қандай жағдайда, ... ... ... ... ... ... ауыр қайғы
үстінде тұрғанын байқаймыз. Сонымен қатар, кейіпкердің өз сөзі субъектіні
және де басқа да кейіпкерлерді сипаттай ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі
стилистикалық қызметіне көп көңіл ... ... ... бөліктерінің нақ
осы стильде адам ойы мен сезімін берудегі ішкі мүмкіндіктері барынша жан-
жақты ... ... ... ... ... тереңірек көрінеді.
Белгілі бір функционалдық стильдегі тілдік ... ... ... ... ... ... қатаң тәртіппен ұйымдасқан, бірте-бірте, ұзақ
уақыт бойы, тарихи қалыптасқан ... ... ... және бұл ... бір ... ... ... «В самой природе языкового
развития заложено образования множества равнозначных слов, форм, ... ... ... ... ... ... ... повторения
одного и того же выражения, ... ... ... как ... больше
способов выражения одной и той же мысли»,- [60, 234 б.] деген Г. ... ... ... ... ... ... ... даму
тарихы мен сөйлемнің оқшау бөліктері қызметінің дамуын бірлікте қарастырып
зерттеу арқылы көз жеткізуге болады.
Ауыз әдебиеті үлгілерінде ... ... ... ... ... бірге
баға беру қызметін де атқарып отырған. Тіпті қаратпа сөз ... ... ... ... гөрі ... портретін жасап, образын сомдау
қызметін көбірек атқаратыны жиі байқалады. Сондықтан шығармалардағы қаратпа
сөздердің қызметінен ... ... ... байқап отырамыз. Ауыз
әдебиетіндегі ... ... ... бірнеше мағыналық топтарға
бөлуге болады. Жалпы, сөйлемнің оқшау бөліктерінің нақ осы стильдік қабатқа
тиесілігін анықтау ... ең ... ... ... ... ... назар аударылады.
1) Атақ-дәрежені білдіретін қаратпа сөздер.
Ел-жұртты жаудан қорғай алатын, халық қиялынан туып, халық бейнесімен
астасып ... ... ... әділ ... құра ... хан ... ... дәріптей жырлау сияқты ... тән ... ... жүзеге асырылады. Яғни, жыршы болмысты батырдың өмірін
суреттегенде оны белгілі бір сұлбаға салып, ... ... ... ... ... ... фольклордағы қаратпалар да өзінің
номинативтік қызметімен ... ... ... ... қызметін де атқарады.
Қаратпа сөз қызметтерінде батыр-хандарды асыра мақтау мағынасындағы сөздер
қолданылады. Батырлардың ... ... ... ... ... ... теңеуді әдеби құрал ретінде пайдалану жиі кездеседі. «Қобыланды
батырда» Құртқа Қобыландыға:
Қайырлы болсын, сұлтаным,
Байрақтан келген тұлпарым!
Ақ ... ... бе,- деп ... ... ақ сұңқарға
балайды («Батырлар жыры»).
Ал Асан қайғы, Шалкиіз, ... ... ... ... т.б.
жыраулардың шығармаларындағы қаратпа сөздердің қолданылуында эпикалық,
эпика-лирикалық шығармалардағы қаратпа сөздердің ... ... ... бар. Егер фольклорлық шығармаларда қаратпа сөздер
мағынасында ... ... ... ... ... ... ... қаратпа сөздердің стильдік қолданысы өзгеріп,
олардың мағынасында өмірде болған, тарихи адамдарға ... ... Ол ... ... сол ... ... ... әлеуметтік
орнын, дәрежесін танытса, екінші жағынан, батырдың дене ... ... ... ... және ақыл ... жол ... т.б.
қолданылады. Мысалы, Жиембет жыраудың «Еңсегей бойлы ер Есім, Есім сені
есірткен Есіл де ... ... Ес ... Есім хан, қолыңа болдым
сүйесін, қолтығыңа болдым демесін» және Бұқар ... «Ай, ... ... мен ... ... ұл ... Ай, Абылай, Абылай, Қатын алма
қарадан, Қара тумас сарадан» деген жыр ... ... ... ... алдында айтылған пікірдің тағы бір дәлелі.
2) Адамның жынысын, жасын, туыстық қарым-қатынасын ... ... ... ... білдіртіп қана қоймай, түрлі
грамматикалық тәсілдер арқылы оларға ... ... ... ... ... ... Ай, ағамыз, ағамыз, Желді
күні панамыз,- ... ... ... Ай, ... ... ... зат ... көпше түрдегі тәуелдік жалғауының бірінші ... ... 2) ... ... екі рет ... арқылы, 3) оған ай
одағайының тіркесуі ... ... ... белгілі бір көзқарасын
танытып тұр.
3) Көпшілікке бағытталып айтылатын қаратпа сөздер.
Кейіпкерлердің туған еліне, руына бағыттап, арнай ... ... ... ... ... ішкі ... жан арпалысуын көрсетуде де
қаратпа сөздердің стильдік қызметі ерекше. Мысалы: «Арқалық ... ... осы ... ... ... ... қор ... қайран елім!
Жаяудың, шаңы шықпас деген рас,
Соғысып бір шықпады ащы терім,-дегендегі «Аз ... ... ... ойына ерекше қуат, күш беріп тұр [140, 35 б.]. ... ... сөзі ... ... елжіреу сезімін күшейтіп тұр.
4) Жырларда жануарлардың да теңдесі жоқ портретін жасауда қаратпалар
да маңызды рөл атқарады. Мысалы, «Ер ... ... ... ... ... ... жырға едәуір көрік беріп тұр:
Таудан асқан тұлпарым,
От орнындай тұяқтым, дегендегі ... ... ... от ... ... қаратпа сөздері Тарлан образын ... ... ... ... ... ... ... батыр» жырындағы
Тайбурылдың, «Ер Тарғын» жырында Тарлан образының ... ... ... ... ... ... көркемдеп көрсетуге қызмет етіп тұр.
5) Тәңірге, құдайға, әулиелерге бағытталып айтылатын қаратпа сөздер.
Қазақ фольклорында, оның ішіндегі бата-тілек сөздерде ... ... мол ... тәңірім, жаздай бер,
Жаздай берсең, жазбай бер.
Йә, тәңірім, күздей бер,
Күздей берсең, үзбей бер.
Йә, тәңірім, қыстай бер,
Қыстай ... ... бер ... қиын ... шақта, бөтен, тылсым дүниеге бейімделудің шырғалаңды
ауыр жолы осылай суреттелетін фольклорлық шығармаларда ... ... сол ... ... діни ... даму деңгейін көрсету
үшін қызмет атқарып тұр. ... ... ... қаратпа сөздердің
де қызметі шығарманың стилі аясында қарастырылады. ... ... ... ... ... бастайды. Ол мынадай болып келеді:
Мағруптағы әулие,
Машруптағы әулие,
Түркістанда түмен баб,
Сіздерден медет ... ... ... отыз ... үлкені арыстан баб,
Ең кішісі алаша қап,
Сіздерден медет тілеймін...
Көркем әдебиеттегі қаратпалар оқиғалар мен кейіпкерлерге ... ... ішкі ... мінез-құлқы, ойы тұрғысынан баға беру ... Бұл ... ... олар ... ой елегінен шыққан
субъективтік көзқарастарды білдіретін тілдік ... ... ... ... тек ... ... атқарып қана қоймай,
түрлі көңіл-күйді білдіреді.
1. Қуаныш. Мысалы, Замандастар! Достар! Үзілген қуанышты ... ... ... ... басы ... ... ырғағымен айтылған қаратпа
сөзбен басталып, айтушының қуаныш үстінде екенін көрсетеді. Бұл ... леп ... ... ... стильдік мәнін жамап тұр.
2. Жақсы көру, еркелету мәніндегі қаратпалар да түрлі ... ... Ә. ... «Автомобиль» әңгімесіндегі –Уа, Жақан, Жақанжан,
Жақан, шырақ, Қалқам дегендердің бәрі – қаратпа сөздер. Бұндағы Уа ... ... ... ... тым ... ... ... -жан еркелету
мәніндегі қосымша мен шырақ теңеуі Жақанға деген жылы ... тұр. Ғ. ... ... романындағы Артықбай Сәуір ... ... ... ала ... ... оқ ... сені де көретін күн бар екен-ау!- дейді. Осы жердегі
құрамындағы компоненттерінің саны әр ... ... ... сөзді романда
ұтымды қолдануының өзі жазушының сөз қолдану ... сөз ... ... және ... ... ... ... болуына
септігін тигізіп, оқуға тартымды етуде үлкен рөл атқарады. ... сөз ... ... ... ұлттық таным-білімнен және
келістіріп сөйлеу мәдениетінен ... ... тұр әрі ... ... ... ... ... болып тұр.
3. Аяу, мүсіркеу мағынасындағы ... Ғ. ... ... ... ... Ей, ... Ей, ... бала; Ей, байғұс бала-ай
деген қаратпа сөздерде бір-біріне ұқсас ... реңк бар, ... ... ... ... ... аяушылық сезім айқын көрініп тұр. «Абай
жолы» романындағы диалогтарда әр түрлі ... ... ... ... ... ... сөздер көп кездеседі. Олар белгілі бір стильдік
мақсатта ... ... ... ... ... ... ... Әттең, асылым, ағеке; Есіл ер-ай, сорлы жазған; Садағаң
кетейін, ағатайым, ардақтым т.б.
4. Ұрсу, жекіру ... ... Әй, ... ... бар ... қуратып, мұнда не ғып отырсың? (Ә. Кекілбаев). ...Қу ... ... сол ... ... қойған шығар (Ә. Кекілбаев). ...Тумай кеткірлер,
ағайын боп, амандығымызды да ... (Ә. ... ... келген тентіренді неме, көлденең көк атты бөтен біреу, саған не
жорық (Ә. ... Бұл ... ... сөз ... де кең ... ... Авторлар кейде қаратпа
сөздердің орнына адамның өзіне байланысты ... ... ... ... ... ... қасиеттерді алады: -Ей, шірік, әнеу ... сені ... етіп ... осы емес пе еді? ... ... ... (Ш. Мұртаза). Бұл жерде болыс ... ... ... ... тексіздігін білдіртіп, оған «шірік» деп тіл ... ... ... қай ... айтылып тұрғанын, «оңбаған», «арсыз» адамға
қатысты немесе тек қолы қысқа, ... ... ... ... ... өрбіп жатқан оқиғаларға қарап, жағымды, жағымсыз кейіпкерлерді
танып алғаннан кейін байқаймыз. Романда мыңға жуық ... ... ... ... тән ... ... бар. ... әр кейіпкердің
тілі де, яғни, ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер тілінде кездесіп, олардың әрқайсысының мінезін сомдауда
белгілі бір ... ... ... тұр. ... ... ... ... есімнің сын есім немесе етістікпен бірге ... ... ... Ой, ... қыз! Ой, қу ... ... төбет! Кіші апа
т.б (М. Әуезов). Бұндағы ... ... ... мән ... деген лексика-семантикалық жағынан алғанда, экспрессивтілігі күшті
сөздердің көмегімен және төбет метафорасының көмегімен жасалып тұр.
5. Әзіл-қалжың мағынасындағы қаратпалар. ... ... ... ... сөз мағыналарының өзгеруі, мағынаның кеңеюі, тарылуы жүріп жатады.
Ал қаратпа сөздер мағынасындағы кейбір сөздер болса, ... ... ... ... ... ... де «ит» сөзін қаратпа сөз ретінде де
адамдарға бағыштап айта береміз. Бірақ біз ... ит ... тек ... ... ... көрсету үшін ғана айтпаймыз. Мысалы, жоғарыдағы
«Ұлпан» романындағы «Ит-ау, ... ... ... ... ... ... алып ... Бұл жерде «Ит-ау» деп адамға қалжың, әзіл ретінде
айтылып тұр.
6. Кісі атын білдіретін жалқы есімдер тәуелденіп, ... сөз ... ... үстем, өктем, кекетіп ... ... ... деді де ... ... ... оны арқаға қақты
(С.О). Қаратпа сөздердің осылай жұмсалуы, әсіресе, мына қағытпа сөзден
айқын ... ... ... ... тек ... ... ... жатырсың
ғой,- дейді.
Асылбек соған орай:
Аманбысың, Бәбісегім? Бәбісек, көкекше әр қидың түбінен барып «пыс» ... ... ... ... ... ғой (М. ... ... жұмсалуы кейде үндеу қызметінен гөрі, поэтикалық әсер
туғызуға байланысты болады. Қаратпа сөздің поэтикалық ... ... ... сұлу» жырындағы Ай мен Таңсықтың ел арасына кең тараған
әйгілі қоштасуы да дәлел бола алады:
Балталы, ... ел, аман ... ... көл, аман бол,
Кірім жуып, кіндігім кескен жерім,
Ойнап-күліп, ер жеткен жер, аман бол! ... ... бір ... ... оның ... ... ... шылау
сөздер, сұраулы сөйлемдер айқынырақ беруге бейім. Мысалы, кейбір қаратпалар
өмірде кездесетін кейбір жағдаяттың ... ... ... мына ... ... тіліндегі қаратпалардың беретін
мағынасы мен стильдік қызметіне қарастырайық: -Мен ... ... ... Бір ... ... ... -Бар... Бара ғой, күнім. Көктемде...
Көктемде кеп ап ... ... ... ... ... (Д. ... ... мырза қаратпасы – өзінен дәрежесі жоғары адамға
қаратылған мәнді көрсететін сөз. Ол бейшара ананың өзгеге күні ... ... сол ... ... бір сәттік бейнесін жасап тұр. Күнім,
шүкірім, шыбын жаным сияқты ... ... ... ... «ет
жүрегінің езіліп» тұрғанын байқаймыз. Не бары ... ... тұла ... аманатқа беріп қойған ананың аузынан мұнан басқаны есту мүмкін
емес. Бұл қаратпалар дәрменсіз ана бейнесін беріп ... ... өмір ... ... ... көрсету мақсатында автор
өз кейіпкерлерін әр түрлі сөйлетеді. Ол үшін жазушы ... ... ... ... түрлі-түрлі бірліктерін қолданады. Ауызекі ... ... бір ... ... мәнге ие бола алады. ... ... ... де, ... ... де, архаизмдер де,
диалектілік сөздер де, тұрпайы сөздер де кездеседі. Мысалы, Ух, ... (Ш. ... ... ... ... ... мазмұнынан, жанрынан, стилінен туындап, ондағы оқиғалардың
қашан, қандай ортада өрбитіндігімен байланысты болады.
Әдеби тіл кез ... ... ... ... болу ... ... де
жазушы әр уақытта әдеби тілдің тар шеңберінде ... ... ... Мұны ... те өз шығармалары арқылы дәлелдеп ... ... ... ... ... ... ... архаизмдердің, историзмдердің
кездесуі де жоғарыда келтірілген пікірмен ұштасып ... ... ... ... аға ... тақсыр, Шыңғыс болысының
выборщиктері, господин советник, Лэухул-ахфузда, ваше благородие, господин
поручик, мырза дегендердің ... сөз ... ... ... ... ... қаратпа сөз мағынасындағы архаизмдер – ғасыр
соңы мен ғасыр ... ... ... саяси-әлеуметтік, экономикалық
жағдайды суреттеуде, бейнеленуде әдейі қолданылған әдістердің бірі.
І. Есенберлин ... атты ... ... ... ... ... кездесетін, сол кездегі қазақ қоғамының ... ... ... қолданады. Мысалы, Алдияр тақсыр,
әлі ит жығыс түсіп жатырмыз... Жау келе ... ... ... Хан, ... ием; ... хан ... ... әміршім; Құрметті ноян, Мархабатлы
губернатор мырза; Генерал т.б. Әрине, біз ... ... бар ... ... алып, мысал ретінде жеке көрсету арқылы ғана олардың
шығармадағы рөлін, стилистикалық қызметін толық көрсете ... ... ... ... ... үшін І. ... әр кейіпкерді сол
кейіпкерге ған тән тілмен сөйлету керек еді. Ол үшін автор аталмыш дәуірдің
лексикалық ... ... ... ... ... ... батырды
батырларша қаһарына мінгізіп сөйлеттіріп, ... де ... ... билердің бітім-болмысына жақындата білуі керек. Яғни, романнан
ХVІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ қоғамының ... ... ... ... Бұл
шарттардың барлығын І. Есенберлин орындай алған. Ал шығармадағы қаратпа
сөздердің қызметі – адамдар образын ... ... ... ... жұмыстың бірі ғана. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... архаизмдер, тіпті
диалектизмдердің, тұрпайы сөздердің қолданылуы – заңды құбылыс. «Дөрекі,
қарапайым элементтер, ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиесін, білім, мәдениет дәрежесін көрсету ... оның ... ... ... Бұл – ... ... дұрыс қолданылуы жазушының сөз құдіретін тану ... ... [141, 311 ... халықтар қолданысындағы тұлғалық модельмен ... ... бір ... ... ... да ... Мысалы:
Сэр-р,- деді ол аздап даусы дірілдеп,- ас ... ... ... ... ... ... ... Мен ғой. Бағиламын.
Иә, Сур, Сурет деген сөзден.
Манс, Біз жоқта ешкім телефон соққан жоқ па?- деді Мәлике ... ... ... (Д. Исабеков).
Бұл диалогтердегі Сэр – Сәргелдің қысқарған, Лике - Мәликенің ... ... алып ... ... ... тапқан аты. Сур – Бағила.
Жеңгесінің Бағилаға лайық деп қойған аты, әрі қайың сіңлісінің сурет сияқты
сұлулығын ... Манс – ... ... ... Бұлар Мәлика
мінезінің ерекшелігін көрсетеді. Қала тұрғыны Мәлике ... ... ... келеді. Сондықтан ол өз атын да, өзге адамдардың аттарын ... ... ... ... Жазушы бұл кейіпкердің бейнесін аша
түсу үшін оның аузына осындай қысқартыла ... ... ... ... ... автордың субъективтік көзқарасын эмоционалды
түрде, ашық жеткізу үшін қолданылады. Автор кейде белгілі бір қуанышты ... ... ... ... өз ... ... білдіріп отырады.
Ондайда автор қаратпа сөздерді ... ... ... ... ... ... үндеуге дейін барады, не қатал үкім айтушы кейпіне ... қара ... ... ... тұншықтырған қара тұман аз болды
дедіңдер ме, ... ... ... анау ... таулардың басына
төнсеңдерші!
Күздің сарғыш жапырақтары-ау! Кімді әлдилеп, сыбырлап ... ... ... ... ... Несіне қара түнді жаңғырықтырып
тұрсыңдар?» (Ж. Аймауытов). -Әй, бейшара кедей-ай! Саған да атар ... күн бар ма ... (С. ... ... ... ... өстіп тұрар ма
еді? (Ж. Аймауытов).
Автор өзінің субъективтік көңіл-күйіне ерік беруінде ... ... ... пайдаланады. Мысалы: Сорлы Ақбілек! Сен жыламай, ... ... ... ... ... сұрасайшы
(Ж.Аймауытов).
Автор кейде өткен күнге мысқылдау бағасын бергенде одағайлардың,
қаратпалардың қызметі ... ... ... ... ... ... қатал едің-ау, жарықтық! “Бибіден” дабыл жесең ... құр ... да, ... ... ... ... ... баяндалып отырған жайға автордың мысқылдауын қыстырма ... ... ... Алшақ жайласып, араласпай, араз отыратын екі бай
уәделесіп ... ... ... ... ... ... ... келіп құлады.
Біріне бірі іргесін айыра алмайтын дос ағайындарша, бір ғана ... иық ... ... ... ... оқырмандарға тікелей сөз арнау қызметінде авторлық баяндау да
орын алады. ... ... ... ... ... ... оқып,
жандарыңыз жабыққан шығар (Ж. Аймауытов). Кеп онда емес-ау, жарандар!
Бар, ... ... сал! (Ж. ... ... ... мен ... ... қолданылатын түсіндірме сөздерге байланысты. Яғни,
жайылыңқы ... ... ... ... сын ... ... ... көмегімен жасалады. Мысалы:
Айналайын, Ақ Жайық!
Сұлулық тұңған ақ төсіңнен сенің
Ақ маржан ... ... ... ... ... қаратпа сөздерді жеке-дара қолданғаннан гөрі оны екінші затқа
теңей, әсірелей беріп отыр. ... Ақ ... ... ... тіркес
түзеп, құлаққа жағымды естіліп тұр. Бұл ... ақын «Ақ ... ... ... қолдану арқылы оған деген мейірімін, сүйіспеншілігін
білдіріп отырғандай. Сол сияқты:
Дауылды ... ... ... бас ұрам ... алапат дәуірім !
Қиналған шағым, қынжылған шағым
табалмай теңеу мықты артық...
Жылдар бойы көркіне ... ... ... ... ... ... де ... қаратпалар ... ... ... ... абстрактілік ұғымдарға қаратылып
айтылатын қаратпалар ... ... әсер ... құралы болып келеді.
Мысалы:
Жарық дүние-ай?
Жарығың неткен жақсы ... ... ... (М. Мақатаев)
Ой, алла-ай, жап-жас болып,
Қайдан біліп алғансың зұлымдықты (М. Шаханов)
Ей, адамдар!
Ұқсап қойға кей кезде кетесіздер.....
Ау, мұңсыздар, әлі де ... ма ... ... ... ... (М. ... ... өмірден өткізбеші,
Өзгелерге көшпеген өкініш боп (М. Мақатаев)
Осы өлең жолдарындағы ... ... ... ... ішкі ... ... ... тұр. Мысалы, айхай, ... ... ... «таңырқау», «масаттану» сезімі басымырақ.
Жаным-ай, дүние-ай сөздеріндегі -ай ... ... ақын ... ... ... тілінде метафораның қаратпа мағынасында келуі кейіпкерлерді
мінездеуде, бағалауда қолданылатын тәсілдердің бірі. ... ... ... ... уақытпенен.
Жабықпа сен, жасқанба да,
Бар күдіктен арыл, ... мұң ... ... ... ... ... күн!
Күтумен шаршадым.
Әйтеуір, жаным,
«бұл күнде менсіз жүре алмайсың ғой» демесең
Мен саған ғашық емес ем (Ф. Оңғарсынова)
Саған, күнім, мәңгілік қарыздармын
Маған ... ... үшін ... адал емес пе едім ... аяулым, ұмытасың қалай сен? (М. Шаханов)
Осы шумақтардағы ... ... ... ... ... ... ... құштарлықпен айтылып тұр.
М.Мақатаев поэзиясындағы біртиптес құрылымдар ... ... ... жүк ... жүргенімде,
Қажыдың ба, байғұсым, білмедің бе?...
Белгісіз, досым, белгісіз тұр ғой ... ... ... бе ... ... ... ... өлген.
Мұндағы байғұсым, досым, қадірлім-ай тәуелділік жалғаудың үшінші жағын
қабылдап, сөйлемнің ортасында, ... тұр. ... ... ... ... де әсер ... ... қаратпалар да жиі кездеседі. Мысалы,
Бір-бірімен жатқан тулап арбасып,
О, толқындар, арпалысып алға шық (М. Мақатаев)
О, ... ... жар ... сені ... ... ... қиял сап,
О, қайыңдар, тұрмын сенен күй аңсап (М. Шаханов)
Поэзия,
Менімен егіз бе едің? (М. Мақатаев)
Поэзиядағы қаратпалардың көмегімен ... ... ... ... ... деген субъективтік қарым-қатынасын ... ... ... асады. Қаратпалардың бойында түрлі ... беру ... ... ... ... ... қолданылу тәсілдері де әр түрлі. Әңгімелесуші адамды ... ... ... ... ... ... жасын, ұлтын, қызметін,
қоғамда алатын орнын, кәсібін және т.б. ... ... ... белгілі. Бұл сияқты заттық нақты мағыналардан ... ... ... ... ... ... сөздер де
белсенділік танытады.
1. Көркем әдебиетте авторлық ойдың кірігуіне қызмет ететін ... бірі – ... ... ... ... бұл екі ... да бір ... әдеп, жақындық сыпайышылық болды (С. Көбеев).
2. Автордың 1-жақта баяндауындағы оқырманның ... ... ... де қыстырмалар қызмет етеді. Мысалы: Ұмытпасам, бұдан табандатқан
14-15 жыл болуы ... (Ж. ... ... ... қой ... ... (Б. ... Қыстырма сөздер автор мен кейіпкер көзқарасын ұштастыруға да қызмет
етеді. Олар ... ... ... ... бояуы жағынан кейіпкер тіліне тән болып келеді. Мысалы:
Сорына қарай, Итбайдың қалыңнан алған биелерінің ... ... ... шу асау ... екен, соларды ұстап байлаудың өзі бір жұмыс болды
(С. ... ... ... өз ... ... ... ойы арқылы
білдіртеді. Мысалы, Ж. Аймауытов «Ақбілекте»: «Ойбай-ай, бір топ қасқыр!..
Ой, жасаған-ай! Тауып алар ма ... деп ... ... ... қарайды.
Қаратпалар автор тілінде кездессе де, мұндай жағдайда автор өз көзқарасын
білдіре отырып, оларды кейіпкердің ойын, ... ... ашып ... кең ... ... Кейде автор ойының кейіпкердің ойымен қабаттасып
жататыны да сондықтан. ... ... ... ... ... Теңбілкөкке мінген кісі қайықпен жүзіп келе жатқандай екен
ғой.... Әп, ... Ерге ... ... есік пен ... ... ... ... Теңбіл көк. Басыбайлы бұйырса ғой (Ә.Кекілбаев).
Қыстырынды құрылымдар да көркем әдебиет ... ... ... ... қашып, хабарға жанды, эмоциялық реңк ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі – хабарлау межесінде немесе айтушы межесінде
болып табылады. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... оқушы оның әсерін сезінеді. Мұндай қыстырма
құрылымдар кейіпкердің мінезінен, ішкі сөйлеуінен, «қос үнді ... ... ... ... ... ... ашуға мүмкіндік береді.
Көркем әдебиетте қыстырмалар тұлғасы жағынан да, лексикалық мағыналары
жағынан әркелкі ... ... ... ... ... қойғанда, мына
шалқыған көңілін айтсаңшы! (Х. Есенжанов). -Ехлас доктор болмағанда, мен де
білеудей болатын едім. ... ... ... келгенін білмеймін(Х.
Есенжанов). –Ехе, жасыратын не бар, кейде кішкентай баладан да ... ... ... бе, ... сөзі ... (Б. ... ... құрамында айтылған басқасын былай қойғанда, қайдан келгенін
білмеймін, жасыратын не бар, ... бе ... ... сөйлем мәніне
жанама, сөйлеушінің сол іс-әрекет, хабарға жеке ... ... ... Негізгі ойды білдіретін сөйлемді жалаң айтуға қарағанда,
қыстырмалармен ... ... мәні ... ... ... айтылуы негізгі сөйлем мәнін айқын түсіндірудің де ... ... ... соңғы сөйлем құрамынан байқалады: Көрдің ... сөзі ... ... ... «қатындардың сөзі қалай» сұраулы
түрде айтылса да, жауапты қажет етпейді. Өйткені ... ... ... ... ... қажеттігі жоғын, сөйлемнің сұраулы түрде айтылуы тыңдаушының
назарын аударып, оның сол іске ... ... ... ... екенін
көрсетіп тұр.
Жалпы, көркем әдебиеттегі қыстырмалардың қызметіне талдау жасасақ,
олардың айтушының толып ... ... сан ... ... ... ... боламыз. Мысалы:
Абай, қалқам. Осы сен ... ... ... ... ... иесі ... ... келгендей болдың ба? Байқадым-ау мен соны.
Жеңеше, рас. Таныдың, несін ... ... да, ... де ... еді, ... ... ... не айтпап еді
маған? Шын ғашық еді ғой (М. Әуезов).
Бұл жерде Қарашаш жеңгесі жайлауынан ел ... ... ... ... ... Абайдың мұңына, бітпес уайымына ортақтастығын
білдіру үшін әдейі қолданып отыр. Абай оған таныдың деп негізгі ойын ... ... ... сөзі ... ... мен өкінішінің тарқамағандығын
мойындайды. Қарашаш Абай уайымын түсінетіндігін, Абай мен Тоғжанға кезінде
тілектес болғандығын екеуінің жолың да, жөнің де ... еді ... ... жеткізеді. Бұл аталған қыстырмалар интимдік жағдаятқа орай, екі
таныс, жақын адамның бір-біріне іште ... ең ... ... ... етіп тұр. ... ... ... жағдайға икемдеп, өз ойын,
эмоциясын анық, әсерлі жеткізу үшін қыстырмаларды ... ... ... ... ... сөйлеп, Мағауияға қарап: -Әй, білмеймін, сол шынарың
өсе берсе, өзіміз ... қап, өлең ... ... ... қалатын
болмасақ,- деген еді (М. Әуезов). Бұл мысалдағы әй, білмеймін қыстырма сөзі
Шұбар көңілінде жатқан Абайға ... ... бар ... растап тұр.
Шұбар сөзінен байқалған қызғаныштың кескіні оның келесі сөздерінде де
айқындала түседі. ... - ... ... ... ... ... биыл бір
жаңа өлшеу, жаңа уәзін ізденіп, бір өлең жазып ... ... ем: ... былай жазылмайды» деп сол жаңалығымды алып та қойды-ау, өзі,- деп
қыжылдана күлді (М. ... ... ... ... ... ... ... Шұбардың Абай поэзиясына деген көзқарасын тануға
көмектесіп тұр.
Көркем ... ... ... бір түрі – ... жиі ... Олар ... мәлімет бере отырып, авторлық
баяндауды терең және айқын ... ... ... ... ... ... ... мән-мағынасын күшейтеді. Олардың түрлері:
1) Паратаксикалық құрылымдар негізіндегі қыстырынды сөйлемдер: Екі ... жағы – жау, жүз ... ... ... ... ... ... жеткендермен
сәт сайын көбейіп барады, екінші жағы – жаңа судан өткен бес-алты ... ... ... ... арғы ... тағы ... адам, көп болса, жиырма-
отыз кісі, аттары сүзе жүзіп, өзенге жаңа түсті), қошеметтей ... ... ... ... ... ... ... кемпірді (бір
заманда топтан таңдап алған сұлу Сәлима ... ... жаңа енсе ... кемпір, өзі тұстас әйелдерден мүшел үлкен көрінеді), жұрттың
күлетініне, үлкен-кішінің мазағына, ... ... жек ... қарамастан, ширек ғасыр отасқан ошағын бұзуға бекінді (М.
Мағауин).
3) ... ... ... ... сөйлемдер тобын құрайтын
күрделі синтаксистік тізбек. Мысалы, Мен ... ... ... (Кейін білдім.
Бұл өз ара дос үш дос кемпір екен. Апта ... ... ... үйінде
мереке жасайтын болса керек. Шешейдің ... ... ... ... да, ... өле мас ... ... да талай көрдім).
Ертеңіне түсіністік. Шам сөндіру- дипломатиялық қысым ... ... ... ... оқу ... ... ... тілі оқулығында
көрсетілген одағайлардың барлық түрі де кездеседі. Негізгі одағайлар ... ау, е, уф ... жеке ... ... ... ... тұрып, олармен
үтір арқылы ажыратылып қолданылады. Мысалы: - Ту, ... деп ... ... ... Кекілбаев). Ойбай, рахат екен (М. Әуезов). ... ... өзі ... ... ... (М. ... Ғ.Мүсіреповтың «Қазақ солдаты» романында
«таңдану», «сүйсіну» мағынасын білдіретін одағайлар біраз ... пай, ... ... дүлдүліндей-ақ бар екен! Көсілтер ме еді-дейді
біреуі.
–Шіркін, дүниені шыр айналып келуге жарайды ғой бұл!- деп тағы ... ... ... бұл екі ... ... сөзі әр түрлі
одағайлардан басталып тұр. Бірақ екі одағайдың да мақсаты бір: ... ... ... ... ... пай, пай деп екі ... қолдануы тамсануды күшейтіп тұр.
Жоғарыдағы мысалдардан байқағанымыздай, одағайлар да қаратпалар сияқты
автор әңгімелеп отырған тарихи кезеңде өмір сүрген жеке ... ... ... ... ... ... кескінінің қандай
екенін көрсету үшін жұмсалады. Жалпы, одағайлардың кейбір түрлері, көбіне,
қазақ ауылының тұрмыс-тіршілігі туралы жазылған шығармаларда ... ... ... ... ... шығармаларда көп кездеседі. Себебі
қазіргі заман кейіпкерлері ... ... «о, ... ... ... көп ... ... деп айта алмаймыз.
Әдеби шығармаларда одағайлардың ішінде диалектілік сөздер де ... Өлә, ... ... ... ... деп ... шапалақтады (Ш. Мұртаза).
Пәлі, мынау қу жетімек ортан қолдай азамат болды ғой ....-дер еді ... ... ... мына ... жанына торсық байлатпай тулауын-ай-
дер еді екіншілері (Ә. Кекілбаев).
Қазақ ... ... ... одағайлары да ... ... ... айда, жалақ! Делбеңді пысық ұста! (Х. Есенжанов).
Кәні! Бәле, Нұртайдың бір зәресі ұшсын!.. Әйт шуу, әйт шуу! Бір ... ... ... қайыс делбегені сірестіре қағып-қағып жібереді (С.
Омаров)
Жә, жетер!- деді ол ақырғы ... ... (І. ... -Жә, ... ... ішіп ал (Ә. Кекілбаев).
Жырларда жануарға, әсіресе, тұлпарға қатысты айтылатын ... ... ... ... атып ... төсі ... ... шу деді,- деген үзіндідегі айт, шу одағайлары ишарат
одағайлары деп аталады.
Қазақ фольклорында «арбау», «бәдік», «бақсы» сарындары ... ... ... анимистік, шамандық) байланысты туған. Дегенмен
олардың атқаратын қызметтері ұқсас – дерттен ... ... Сол ... Досмұхамедовтың оларды «емдік өлеңдері» деуі қисынға келеді [142]. Бұл
«арбау», «бәдік», ... ... ... оқшау бөліктерінің де
стильдік қызметі өзгеше. Ескілікті дін салтынан туған жанрларда жоғарыда
аталған одағай сөздер ... ... ... қазақтарының жылан шаққан
адамды емдегенде айтатын ... ... ... түйе ... сия ... ... сала кел, ...
Жайлаған жерден қашып кел,
Тосқан суды басып кел,
Жетер-жетер, ... ... ... қазақтардың тісі ауырғаны тәуіп оларды төмендегі арбаумен
емдейді:
Ауыздағы алты ... ... ... басар ка, ка, ка,
Басып келер ка, ка, ка
Тұйғын, тұйғын ка, ка, ... ... ка, ка, ... ... ... ... қазір тілімізде кездеспейді. Мұның
себебін тіл қоғамдық құбылыстың біріне жататындықтан да, ондағы өзгерістер,
салт-дәстүрдің ... ... ... бақсылық т.б.) тұрмыстан, күнделікті
өмірден шығуының салдары деп түсіндіруге болатын сияқты. Демек, бұл жайт ... ... ... сөйлемнің оқшау бөліктерінің қолданыстан шығып
қалуына әсер ... ... ... саналады.
Сонымен, тақырыпты қорытындылай келе шығарар тұжырымымыз:
Ауыз әдебиетіндегі қаратпаларды қызметі бойынша бірнеше топқа бөлуге
болады: атақ, ... ... ... жынысына, жасына, туыстық
қатысына байланысты; көпшілікке арналған; портрет жасауда қолданылатын;
тәңірге, құдайға, ... ... ... ... ... қаратпалар оқиғалар мен кейіпкерлерге айтушының өзіне
тән ішкі жан-дүниесі, мінез-құлқы, ойы ... баға беру ... Бұл ... ... олар айтушының ой елегінен ... ... ... ... құрал ретінде танылады.
Шығармаларлағы қаратпалар тек ... және ... ... қана ... ... ... де (қуаныш, жақсы көру, еркелету,
аяушылық, мүсіркеу, ұрсу, жекіру, әзіл-қалжың) білдіреді.
Әдеби ... ... сөз ... ... ... назарын
аударумен қатар, өзі айтатын іс-әрекетке, қимылға, хабарға ... ... ... ... және ... ... беру
мағынасында жұмсалады.
Поэзияда тәңірге, заманға, адамға, абстрактілік ... ... ... ерекше поэтикалық әсер тудырудың құралы болып ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерді
мінездеуде, бағалауда қолданылатын тәсілдердің бірі. ... ... ... ... ... ... адресатқа деген субъективтік қарым-қатынасын білдіру сияқты
амал-тәсілдер жүзеге ... ... ... ... ... мінездеме
беру элементтері көрінеді.
Көркем әдебиетте қыстырмалардың кей қолданысы автордың, ... ... ... ... ... ... өз кейіпкерінің тілдік
ерекшелігін, сөйлеу мәдениетінің төмендігін көрсету үшін қыстырмаларды
қолдануы мүмкін.
Көркем ... ... ... бір түрі ... жиі ... ... 1) ... құрылымдар негізіндегі
қыстырынды сөйлемдер; 2) Гипотаксикалық құрылымды қыстырынды сөйлемдер; 3)
Қыстырынды құрылымдар дербес синтаксистік сөйлемдер тобын ... ... ... түрінде келуі мүмкін.
Прозалық шығармаларда жоғары оқу орындарына арналған қазақ ... ... ... ... ... де қолданылады. Әдеби
шығармаларда одағайлардың ішінде диалектілік сөздер де ... ... ... ... ... ... қызметі
Публицистикалық стиль қоғамдық талапқа сай жазылған ... ... ... бір тілде публицистиканың өз алдына бөлек
стиль болып қалыптасуы қоғамдық ... ... ... ... Тілдің
басқа стильдері сияқты публицистикалық стиль де бірыңғай болып келмейді.
Лингвистер публицистикалық стильдің ... ... ... ... жазылған
газет, журналдардағы мақалалар, памфлет-очерк т.б. шығармаларды, шешендік
сөздерді публицистикалық стильдің түріне жатқызады.
Публицистикалық стиль дегеніміз – ... ... ... белгілі
бір функционалдық қызметке байланысты, ... ... ... өзара үйлесуі және қатынасуының бірігуінен туындайтын әдеби
тілдің ... ... ... ... ... іс-әрекет аясының біріндегі тілдік сөйлеу ... ... ... ... ... ... талап – қандай тақырыпқа жазылса ... ... ... ... қонымды болуы қажет. Ол – тілдік
құралдарды қолдана ... ... ... ... өмірімен тығыз
байланыстылығы оған үлгі-насихаттық сипат береді. Сондықтан ... ... ... сай ... мен сөз ... ... ... және қажетті синтаксистік құрылысты пайдалана білудің үлкен
мәні ... ... ... ... ... және ... қолдану сияқты әдеби тілге тән құбылыстар да кездеседі. Бұл ... ... ... ... Ал оның ... ... және ... баяндау тәсілі жағынан ғылыми стильге жақын екені байқалады.
Шешендік сөз бұрын таптық көзқарасты білдіру үшін де ... ... Оны әр ... ... жақсы аңғаруға болады. Қазақтың ертедегі
шешендік сөзінің тақырыптары: ру барымтасы, барымта, жер дауы сияқты ... ... ... сөздер, ақыл, кеңес, біреу өлгенде көңіл айту
т.б.
Публицистикалық стиль мен ... ... ... ғана тән ... ... ... ... Бұл олардың өзіндік ерекшеліктерімен
ұштасып жатады. Публицистикада да, көркем ... де ... ... ... тұлғалардың барлығы бірдей қолданылады. Кейде ... ... ... халық тілінің жергілікті ерекшеліктері деп танылатын
грамматикалық тұлғалар да ретіне қарай жұмсалып отырылады. Әсіресе, ... мен ... ... ... ... ... ... мән туғызатын грамматикалық тұлғалар жиі кездеседі және ... ... ... ... ... қосымша сыр-сипат алады [41, 128
б.].
Публицистикалық шығармалар ... ... ... ... ажыратылатын
ең басты айырмашылығының өзі онда тілдік барлық ... ... ... ... болса керек. Мерзімді баспасөз тілінде
белгілі қажеттіліктен туып, қалыптасып отыратын тілдік штамптар, тұрақты
тұлғалық ... мен ... ... ... ... ... тілі, бір жағынан, осы қасиеттері арқылы, яғни ресми стильге тән
тілдік элементтер жүйесінің қолданылуы негізінде, ғылыми әдебиеттер, ... ... ... ... ... ... ... отырса,
екінші жағынан, беллетристикалық сипаты арқылы, яғни, көркем стильге тән
тілдік элементтер ... ... ... ... ... ... іс-қағаздар тілінен оқшауланып, көркем ... ... ... Міне ... ... ... ... тілінің атқаратын
қызметіне қарай тілдік элементтерді сұрыптап қолдануында белгілі бір бірлік
пен қарама-қайшылықты, содан туындайтын күрделі тілдік процесті байқаймыз.
Мерзімді ... ... ... ... ... келе ... ... жаңа мағынада жұмсалуы, болмаса, олардың мағынасы тарылуы
я кеңеюі, сол сияқты аударма арқылы енген жаңа сөздер ... ... ... бұл түрі қай ... ... тіл ... ... рөл
атқарады [109, 91 б.].
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... ... ... ... аталмыш стильдің өзіндік ерекшеліктеріне, ойды
жеткізудегі амал-тәсілдердің жиынтығына, ... ... ... ... стильдер арасында алатын орнына, ... ... әсер ... ... ... ... ... басқа стильдер сияқты
экстралингвистикалық негізде анықталады. Ауызекі сөйлеу тілі тілдің ...... ... ... ... ... стиль
экспрессия мен стандарттың алмасып кезектесіп келу ұстанымын негізге алады.
Публицистикалық стиль саяси, экономикалық, әдеби-философиялық мәселелерді
көтергенде, қоғамдағы ... ... ... ... ету ... мақала, фельетон, памфлет, эссе, очерк, репортаж, ашық
хат т.б. жанрлардың түрлерін, сондай-ақ, әдебиет, ... ... ... ... ... да пайдаланады [143]. Публицистикалық жанрларда
сөйлемнің оқшау бөліктерінің түрлері – ... ... ... ... ... ... да, олардың әрқайсысы әр түрлі қызмет орайында
жұмсалады. Оның себебін профессор М. ... ... деп ... ... тілі ... сөз ... жұмсауда,
сөйлемдерді құрастыруда әдеби тілге және ... тән ... ... ... ... Сонымен қатар, көсемсөздік стилі түрінде ... ... ... және ... әдебиетке тән тілдік элементтер
кездеседі» [144, 68 б.].
Қазақ тілінің функционалдық стиль жүйесі және стильдер ... ... Оны ... ... ... бірліктер (стильдер, кітаби
тіл, ауызекі сөйлеу тілі, радио, кино, теледидар тілі, ... ... ... адамдардың сөйлеу қызметіндегі маңыздылығы мен тілдік материалдарды
қамту ауқымы жағынан бірдей емес. ... ... ... де
функционалдық-стилистикалық қызметі жоғарыда аталған әр стиль түрлерінде
сан алуан. Әдеби стильдің кейбір түрлерінде (ресми, іс ... ... ... ... қызметі әлсіз болса, кейбір түрлерінде (көркем
әдебиет, публицистикалық) молырақ қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... ұғымы жүреді. Функционалдық
стильдік орта адамдардың өзара тілдік қарым-қатынас жасауындағы әлеуметтік
мәселелердің жиынтығын анықтайды. Сөйлемнің ... ... ... ... ... әр ... дәрежеде қолданылуы, сол стиль түрлерінің қоғамдық
өмірдің әрқилы жағдайларында, ... ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік стилінде жазылған еңбектен
алынса да, ол еңбекте де ... ... ... бар. ... ... ... коллективтендіру барысында Лениндік принциптердің
өрескел ... жол ... ... айтқанда, революционер-практик Ф.И.
Голощекин революционер-теоретик дәрежесіне дейін көтеріле алмады. Шын
мәнінде, ... ... іске ... қателіктерге тек
Ф.И. Голощекин ғана жауапты деу дұрыс болмас еді (М. Тәтімов).
Аталмыш мысалдардың тілі мамандарға арналған таза ғылыми ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
жалпыға бірдей түсінікті болып келеді. Мысалдардағы амал ... ... шын ... ... сөздері – қаламгердің өз ... ... ... ... ... ... ... адамдар туралы ой-
толғамдарын, естеліктерін тағы да ... ... ... ... ... ... ... қолданылып тұрған сөздер. Мұндай ... ... ... қыстырма сөздерді көсемсөз шығармалары тілінен көптеп
кездестіруге болады. Мысалы, ... да, қай ... алып ... ... аға ... жалғасы, қоғамның бүгіні мен ертеңі. Мұндай ... ... ... ... ... идеяларына деген сенімге күдік
келтіреді (Д. Кішібеков). ... ... ... ... ... ... жазып, емін-еркін аралай алмай қалады (Ә. Кекілбаев). Расында, кімнің
қандай қабілеті барын он жыл бойы бірге ... ... ... ... (Ә. Кекілбаев).
Мерзімді баспасөз тілі оқушыларға әсерлі болу үшін газет-журнал
беттеріндегі ... ... ... тән ... ... Сондықтан
да одағайлар мен қаратпа ... ... ... шығарма
мазмұнының бейнелілігін, ... ... ... ... ... ... ... оқырманға анық, дәл жеткізу
мақсатында колданылады. Публицистикада, ... ... ... ... ... Публицистикада, қоғамдық ақпарат және ... ... ... ... ... сендіру және үгіттеу
міндеттеріне қызмет ... ... ... ... қолданылуы олардың
әлеуметтік баға беру қасиеттері мен қоғамдық санаға тиімді және мақсатты
әсер ету тұрғысынан анықталады.
Жазушы нақты, ... ... ... ... образдарды жасауға ұмтылса,
публицистика шебері құбылыстың мән-мағынасын ашып, «таптық ... ...... бейнелеу, суреттеу, көрсету, жазушы үшін
сендіру, үгіттеу, баға беру қызметі екінші қатарға ... Ал ... және ашық ... де, нандыра да, насихаттай да алады [117]. ... мен ... ... ... авторлық позиция өте
маңызды рөл ... ... ...... бағалаушы, ол
бірқабатты, көркем әдебиет – объективті, көпқабатты.
Публицист не туралы айтпасын, тілдің ... ашық ... оның ... «даусы», эмоциясы, ойлау жүйесі, публицистикалық шығарманың тақырыбы,
ондағы мәселелерге деген құлшынысы сезіліп жатады. Авторлық позициясының
ашықтығы, ... ... ... ... ... әдебиеттен де
асып түсетін, әсер етудің аса тиімді құралы етіп тұр. ... дәл ... ... ... ... орай қыстырма сөздердің
қызметі күшейіп, оған ерекше стильдік «жүк» ... ... ... ... ... ... қолданып, біресе публицистикалық
стильде, біресе ғылыми стильде жазуы, олардың ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қызықты да
тартымды, өзінің субъективтік ... бере ... ... ... Бұл, бір ... ... тіл табиғатын жақсы меңгергендігін
байқатса, екінші жағынан, қыстырма сөздер орнымен қолданылған сөйлемдердің
әсерлілігі, ұғымдылығы, оқуға ... ... ... да, ой ... де
сол дәрежеде екендігін аңғартады. Ең бастысы, публицистикадағы қыстырмалар
қызметінің елеулі екендігінің ...... ... баға беру ... ... түсіндіріледі. «В публицистике действие оценочности
приобретает открытый, весьма интенсивный и ... ... ... ... іс ... тілжасаушы авторлық «мен» көзқарасымен сәйкес
түсіп жатады. ... ... дәл осы ... оның ... «Публичность в этом случае – ... ... ... материалов,
особый принцип конструирования образа автора, ... ... ... ... ... ... ... и
т.п.» [146, 226 б.].
Р. Әміров газет бетіндегі ауызекі сөйлеу тіліне тән қасиет ретінде 3
нәрсені атап ... ... ... ... ... ... қылып құрауға талап қылуы;
3) ауызекі сөйлеу тілі тіркестердің, сөйлемдердің ылғи бір ... ... ... Ол ... синоним амалдарды мол қатыстырады
[147, 118 б.]. Ғалымның пікірінше, тілі көркем әрі түсінікті ... ... ... ... ... ... ... мен лексикалық қорды
молынан пайдалануы керек. «Ауызекі тілдік құрылымдарды шебер қолдана білген
жағдайда публицистикалық шығармалар неғұрлым тыңдаушы мен ... ... ... бола ... ... ... ... атмосферасы құрылады. Сөйлеу
тілі құрылымдары белгілі сөйлеу жағдайларында қолдануда қалыптасқан типтік
белгідегі синтаксистік ... ... ... Бұл ... газетке
сол қалпында ауыса салмайды, қажеттілікке қарай қайта өңдеулерге түседі»
[147, 120 ... ... ... заман талабы – өмірдің қас-қағым құбылыстарын
қалт жібермей, жан-жағындағы болып ... ... ... ... ... жазу, қоғамда орын алған оқиғаларға ізін суытпай үн қосып, қалың
оқырман ... дер ... ... сөздермен жеткізіп отыру [148, 88 б.].
Публицистикада өзге сөз қолданысындағыдай, сыртқы объективті ... ... ... ... ... стильді қалыптастырушы қызмет
атқарады.
Д.Э. Розенталь публицистика тіліне тән жеті белгіні атап ... ... ... ... ... ... при информативной
насышенности; 2) отбор языковых средств с установкой на их ...... ... вид ... ... 3) наличие
общественно-политической лексики и фразеологий, переосмысление лексики
других стилей (в ... ... для ... ... ... для данного стиля речевых стереотипов, клише;
5) жанровое разнообразие и связанное с этим ... ... ... ... ... слова, ресурсов
словообразования (авторские ... ... 6) ... черт ... ... с ... ... стилей
(научного, официально-делового, разговорного, литературно-художественного),
обусловленное разнообразие тематики и ... ... ... ... в часности средств
стилистического синтаксиса (риторические вопросы и восклицания, ... ... ... и т.д.) [149, 45 ... ... ... ... бес негізгі функциясын атап өтеді.
Олар:
1) информациялық-ақпараттық функциясы;
2) комментарийлық-бағалауыштық функциясы;
3) ағартушылық-танымдық функциясы;
4) қоғам мүшелерінің дүниетанымына әсер ету ... ... ... тудыруы – гедоникалық функциясы [150, 5 б.].
Публицистикалық стильдің негізгі ... ...... және әсер ету. ... стиль іштей бірнеше шағын стильдерге
бөлінеді. Олар – газет стилі, ... ... мен ... және шешендік стиль. Өзге шағын стильдерге қарағанда, газеттік-
публицистикалық стиль ... әсер ... ... стилі не жеке адамның шығармалары, не белгілі бір кезеңдегі
баспасөз материалдары негізінде зерттелді
Стильдік белгілер экстралингвистикалық ... ... Олар – ... оның мақсаты, оқушы, объективтік ... ... ... Осы үштік арасындағы өзара сәйкестік, бір ... ... үшін ... буын – жазушы тіл бірліктерін
оқушыға әсер ету, оны сендіру, әрекетке итеру мақсатында пайдаланылады
[103, 15 ... тіл ... ... ... ... ... және ... кейбір белгілері бойынша өзара ... ... ... ... бұл құбылысқа В.Г. Костомаров мынадай анықтама
береді: «Публицистический стиль подвержен стилевым изменениям и ... ... В нем ... задатки научного и художественного
стиля, которые в зависимости от определенных условии то ... ... ... ... ... делать выводы, что ... ... или ... ... других стилей: это сближение объясняется
тем, что он обращается к ним в ... ... для ... ... принципа» [130, 14 б.].
Жоғарыда аталған кейбір стильдік белгілер мен ... ... тән ... стильдік категорияларды анықтау үшін қымет
етеді:
1) нақтылық (қоғамдық нақты мәселенің ... ... ... ... ... ... сипаты мен білім
қорының ескерілуі);
3) авторлық ұстаным. Оның өзі ... ... ... ... мақсатындағы қолданылатын стильдік тәсілдер;
ә) ықпал ету мақсатында қолданылатын стильдік тәсілдер;
б) дәлелдеу мақсатында қолданылатын стильдік тәсілдер ... ... ... ... мынадай негізгі ерекшеліктері болады:
1) берілген материалдың деректілігі және ... ... ... ... ... қалың көпшілікке түсініктілігі; 3) ... ... ... сөз стилінің әсері публицистикалық стильдің жай сөйлемдер жүйесін
ғана қамтып қоймай, оның ... ... ... ... ... ... ... бұқараға әсер ету, көпшілік қауыммен қарым-
қатынаста келу секілді публицистикалық стильдің негізгі ... ... ... тән ... ... жүйелі пайдалануының басты себебі болап
есептеледі. Мұның өзін қазақ әдеби тілі синтаксисінің публицистикалық стиль
арқылы дамуы ... тіл мен ... тіл ... ... деп ... [151, 19 ... ... стилімен жазылатын публицистикалық шығармаларда (деректі
әңгіме, естелік, очерк, эссе) немесе үлкен мерекелерге, елеулі оқиғаларға
арналып, ... ... ... ... ... (немесе
телерадио хабарларында), әсіресе, қаратпа сөздер қолданылады, олардың
алғашқы түрінде қаратпа сөз мағынасында, көбіне, ... ... ... ... ол ... ... ... жалпы есім түрінде адамның
мамандығын, жасын, ұлтын, туыстық ... ... ... ... ... ... бас ... аяқ жағында да, жеке немесе
одағайлардан үтір арқылы бөлініп жазыла береді. Сөйлемдерде ... ... ... сөздер қолданылады. Мысалы, мына сөйлемдердегі
қаратпа сөздер адамның мамандығын, оның әлеуметтік дәрежесін көрсету ... етіп ... ... Ақ қар, көк ... операция жасау қылмыс (М. Әлімбаев).
Инженер Иванов! Врач Байсалов дегеннен “Ақын Аманжолов” деген кем бе ... ... ... батыр, сендерге патшадан ... ... ... ... ... ... қатысты туыстық мағынаны
немесе адамның жасын білдіреді. ... ... адам ... ... әр ... беріліп тұр. Мысалы, мына сөйлемдерде адамның ... ... ... ... беріліп тұр
Сары бәйбіше, жігіттер келді, қазан көтер! (М. Әлімбаев).
Аға, ертең кешке тағы да қыдыруға шығасыз ... ... ... ... сенің өтінішің мен үшін бұйрық деп біле бер (М. Дүйсенов).
Әже, күнде былай бола бермейді ғой.
Ене, келініңнің аяғы ауыр емес пе?
- ... ... ... ... (Ф. Оңғарсынова).
Қайран шешем-ай, кәрілігі құрғыр сізге де құрық салған екен (С. ... ... Қ. ... ... ... ішінде бәйбіше, шешем-ай деген қаратпалар
сары және ... ... ... ... ... ... мен
экспрессиясын күшейтетін сары бәйбіше, қайран шешем-ай қаратпаларын туғызып
тұр.
Ал ... ... ... ... мағынасындағы адамдар
жасының үлкен-кішілігі -еке, -жан кішірейткіш жұрнақтары арқылы жасалған.
Ойбай, ... ... ... ... ... асып ... (М. ... құтты болсын, қуаныштарыңызға ортақпыз.
Әй, алла, бергеніңе шүкір... Жаным-ау, ... ... не ... еді? ... деді ... лебізіңізді сағынып келдім (С. Шалабаев, Е.
Өмірбаев, Қ. Сыдиықов).
Ал төмендегі сөйлемдердегі адам ... ... ... ... ... ... құда ... ... айта ... ... ... ма, қарақтарым? (Ғ. Ахмедов).
Кел, қарағым, қадамың құтты болсын!
Кәмшәт, ә Кәмшәт! ... ана бала ... ... ... Темірбек екеуіңізге түзу болмаған ниетті қайтем.
Қыз-ау, мына жиен бүгін өлең шығарыпты әлгі ... ... ... ... ... ... адамы екенсіз, домбырашы шығарсыз ... Е. ... Қ. ... ... да, көпшілікке де қаратылып айтылатын ... ... ... ... ... жас ... ... білдіретін
сөздермен бірге зат есімнен және зат есімнен басқа да сөз ... ... не ... ... сөздер қолданылады. Мысалы:
Ә, бәлемдер, өздеріңе де со керек, сөйлемеймін деген адамның аузын қышытып
(М. Әлімбаев).
Әй, иттің күшіктері, ... ... мәз ... қалдыңдар? деп ақырған.
Ақ дәмім жібермесін, жауыздар! –дегенде, төр алдында тұрған Киселев ... ... ... “Түсіндір” деп ымдады.
- Өздерің не болатындарыңа көздерің жетіп отыр ма? Өңкей ... ... ... қайшы келмей-ақ қоймаймыз ба, жарандар? Тыныштық керек, ағ-аа-
а-йын!
Жиналған көп, патшаға бала бермей шыдай ... ... ... ... болыс (С. Байжан).
Бейқасиет, көргенсіз, бұл үй домбыра тартып, өлең ... ... ... үйі ме еді (С. ... Е. Өмірбаев, Қ. Сыдиықов).
Публицистикалық шығармалардағы орыс тілінен енген сөздердің қаратпа
сөздердің мағынасында қолданылуы да ... өмір ... ... жеткізу
мақсатында қызмет етеді. Мысалы: – Әй, товарищ, Мәлік Ғабдуллин ... ... (М. ... оқшау бөліктерінің барлық түрлері мерзімді баспасөз
беттерінде, ... ... ... ... да ... ... ... бөліктері халық өмірінің алуан түрлі мәселелері туралы
жазылған ... ... және тағы да ... ... ... ... қызмет атқарады. Қаратпа сөз мерзімді баспасөз беттеріндегі
құттықтауларда да, бір ... ... ... ... ашық хаттарында да көп
қолданылады. Мысалы, ... ... ... жазушы Камал
Смайыловтың Шерхан Мұртазаға жазған хаттарында сөйлем басының Қадірменді
Шерхан! Шерхан-ау деп ... ... ... және бұл екі ... ... ... ойына деген, адресатқа деген екі түрлі көзқарасын
беріп тұр.
Қадірменді Шерхан! Алдымен сенің Қазақстан әлем ... ... ... әлде 100-ші ... ала ма?- деп ... ... түсінік бере
кетейін. Шерхан-ау, сонау жетпіс ... ... ... ... ... жаңадан туып, қанатын жайған жоқ па еді? («Егемен Қазақстан», 1996).
Төмендегі мысал Ә. ... жаңа ... ... арналған
құттықтауынан алынған үзінді: «Үзігіңе шаң, ... ... ... бер, ... ... ... Ордасы, Шындық Ордасы».
Қаратпаның негізгі қызметі – тыңдаушыны өзіне қарату, әсіресе, телерадио
хабарларында көрініс ... ... ... ... ... ... кейбір өзгерістер болуы мүмкін; ... ... ... шетел жаңалықтарын тыңдайсыздар.
Шамасы, мүмкін, асылы сияқты ойға күмән ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер тілінен гөрі қоғамдағы
келеңсіз құбылыстарды сынайтын, белгілі бір мәселеге баса ... ... ... ... ... ... ... мақалаларда,
әңгімелелерде, очерктерде, фельетондарда және тағы да басқа жанрлар тілінде
көп қолданылады. Мысалы: ... Абай ... ән ... ... ... ұлы композитор атанып, қазақ музыкасының тарихында жарқын жұлдыз боп
қалар еді (С. Мәуленов). Мүмкін, менің бұл ... ... ... ... желеу қылғысы келеді ме, кім білсін (С. ... ... ... мағыналық түрі болса (демек, ендеше, түптеп
келгенде, ... ... ... ... ... ... айтылғандарға
қорытынды жасау мағынасында жұмсалатын құрал ретінде қолданылған. ... өз ... ... ... ... ... ... бұл мәселелер қандай формаларда келетінін атап ... ... ... ... ... ол зиянды құбылыстармен қалай ... ... айта ... ... ... ... белгілі бір тақырып
төңірегінде мәселе көтерген публицистикалық туындыларға тән болса, ғылыми
стильге жуықтатылып жазылған ... ... ... ... ... көбіне, автор зерттеп отырған нысанын
талдап, екшеп болғаннан кейінгі «тоқсан ауыз ... ... ... ... басы ретінде кездеседі. Мысалы, Жалпы ... ... сол ... салыстырғанда энергетика кәсіпорындарындағы көмір қоры
екі есе дерлік өсе ... ... ... ... ұрылар емес, ауыл
арасындағы пасық ұрылар... Қысқасы, орын тауып беру хиқаясы Тараз қаласынан
асқанша ... ... ... ... ... ұлт ... барынша
шиеленістіріп жіберді... Демек, ол өз өмірінде әлі де 5-6 рет қайтадан
оқуға мәжбүр болады ... сөз. ... ... ... ... жазу,
мәдениетіне шекесінен қарайтындардан еш уақытта жақсы ғалым, жақсы ... ... ... ... ...... жоғары оқу орнын
бітіріп, диплом алу ғана емес (Ә. ... ... ... малды
айдап келе жатқан бірі атты, бірі жаяу екі ұлын табады (С. ... ... ... ... ... ... түрі –
адамның көңіл-күйін сездіру үшін жұмсалатын қыстырма сөздер. Мысалы,
алайда, өкінішке орай ... ... ... ... тақырыптарды
негіз еткен публицистикалық мақалаларда қоғамдағы зиянды, келеңсіз
құбылыстарға деген ... ... ... ... білдіріп
отырса, кейбір айтылып отырған әңгімеге деген ... ... ... ... ... ... ... жазылған публицистикалық
шығармаларда кездеседі. Көркем шығармалардағы ... ... ... ... диалог болады. Сондықтан диалогтарда аталмыш қыстырма
сөздер көп қолданылады. Мысалы: Алайда, өкінішке орай, кейбір жастарымыздың
институт қабырғасында жүргенде ... ... ... оқымайтынын байқап
жүрміз (Ә. Кекілбаев).
Негізінен, публицистикалық шығармаларда кездесетін қыстырма ... бір түрі ойды ... ... ... ... ... айтылып отырған
ойға баса назар аудару мақсатында жұмсалады. Мысалы, әсіресе, біріншіден,
екіншіден, атап ... және т.б. Ойды ... ... үшін ... ... негізінен, ғылыми стильде кездеседі деп ... ... ... ... шығармаларда кездесіп отырады. Мысалы,
Біріншіден, “бұлт” атауына “сорлы” деген анықтауышты байлаған, теліген,
жанастырған ... ... да, ... да – ... өзі ғана шығар!
Екіншіден, “сорлы бұлтқа” қадірмен қосағынан айырылып, қара ... ... ... әлгі ... екі есе құндандыра түседі (М. Әлімбаев).
Жалпы, әдеби-сын еңбектердің қандай стильге жататындығы жөніндегі пікірлер
де әр ... Біз ... ... ... таза публицистикалық
стильде қолданылып тұр деп кесіп айта алмаймыз. Профессор М. Серғалиев пен
Б. Бектұров әдеби-сын еңбектері ... ... ... де, ... де жақындығын байқауға болатындығын айтты [152, 79 б.]. Бұл орайда
А.Н. ... ... ... ... және ... ... ... ретінде қарастырғанын айта кету керек [105, 28 б.].
Публицистиканың ... ... ... естелік сияқты жанрлары
шығармаларының лексикасы көркем шығармадағы тәрізді айшықты ... ... ... ... неше түрлі көркемдік өрнектерге толы ... ... ... ... ... ... ... ішкі көңіл-күйін, сезімін, жан арпалысын, қуаныш-ренішін барынша
әсерлі етіп суреттеуге тырысады. ... да ... ... және өнер ... ... мен шығармашылығы сөз етілетін
естеліктерде немесе деректі әңгімелерде, қоғамдағы болып жатқан оқиғаларды,
адамдар өмірінің тұрмыс-тіршілігін ... ... мен әр ... ... ... фельетондарда сөйлемнің оқшау бөліктерінің
келесі түрі – ... көп ... ... Қап, ... ... тығыз
болды. Шіркін, Дос, өмірде сенен артық досым болды ма? ... ... ... ... жас ... ... ауру жаннан айнымайды екен. Апыр-
ай, ә?- деді Қасым әлденеге таңданғандай (С. Мәуленов). –Ой, ... деп ... ... ... ... ақын ... осылай
непосредственно болу керек (С. ... ... ... ... ма?- деді ... кісі (Ө. ... –Ой, ... деді келіншек оған шытынай қарап (З. Ахметова). Ана жүрегінің
үлкені-ай, шіркін! (Н. Муфтаков). Бе-еу, ... ... тез ... ... мына ... рецепт көкейімізге қона кетіп, кәдімгідей
елеңдесіп қалдық (З. Ахметова).
Теледидарға қарағанда, әсіресе, радиода сөзге үлкен мән ... ... ... кез ... жанрында авторлық «мен» басты рөл атқарады»,-
деген Л.С. ... ... ... [153, 116 б.]. «Кез келген хабар,
мәлімет өзінше түсіндіруді, өзінше ... ... ... ... ... – осы ... ... жатқан түрлі ... ... ... ... ... ... келуі тиіс: Барлық
оқиғаларды ойша көріп, түйсіне білуден туатын интонацияның түрліше құбылуы,
ырғақтылықтың да, шапшаңдықтың да ... ... ол ... ... ... ... мақтаныш сияқты эмоциялардың көрінуі» [153, 9 б.].
М.И. Андронникова белгілі ... ... ... ... байланысты маңызды мәселені таба ... ... ... ... монолог кезінде кадрдағы ... өзі ... ... сөздің қызметінен төмен тұрады. Яғни, кадрдағы сөз
маңызы жөнінен ... ... ... ... көрермен адам экрандағы
сөйлеушінің сөзін қабылдай отырып көрерменге ғана ... ... ... [154, 17 б.]. ... экрандағы ... ... ... ... ... ... ... хабар жеткізу
мақсатын көздейтіндігіне орай жағымды не жағымсыз эмоциялық сипаты да
анықталады. ... ... ... ... ... ... диктор
тіліндегі қаратпалар әсіре эмоциямен емес, салмақтылықпен, интонациялық
мәнермен ... аса ... ... аса ... ... ... қуанышты немесе қайғылы сипатта болады. Мысалы, Құрметті әзіл
сүйгіш қауым! Наурыздың 10-11-нде Республика сарайында ... ... ... концерті болады.
Радио тіліндегі экспрессия шағын лексика-синтаксистік құралдармен және
ауқымды интонациялық құралдармен жасалады. «Біздің күнделікті ... ... ... хабар алмасудағы эмоциялардың көптігі және олардың
интонациялық, әсіресе, әуезділіктің әр түрлілігі біздің өз сөздерімізді ... ғана ... ... де ... ... [107,
119 б.]. Алайда ауызекі тілге қатысты ... бұл ... ... ... ... болмайды. Себебі диктордың сөзі әрқашан да
ұстамды, «құрғақ» ... ... Дей ... ... ... ... ... мәнермен айтылатынын да мойындау керек. Мұндай ... ... ... де ... ... ... де газеттік публицистикалық әдебиетте
кең қолданылады. Бұл – ... ... ... ... ... (регистр). Ал нақтылаушы қыстырынды
бірліктер ... ... ... білдіреді: 1) жалпылама
нақтылаушы қыстырындылар; (уточнительно-обобщающие); 2) ... ... [40, 118 ... ... публицистиканың бүкіл өне бойынан авторлық ой-пікір,
көзқарастың көрінуіне, олардың оқырманға ... ... ... ... мәселеге ортақтығын, күйініш-сүйінішін туғызуына түрлі
тілдік құралдар қызмет етеді. Сондықтан журналистің «өз ... ... ... басты мақсаты публицистикадағы сөйлемнің ... ... ... ... міндет» жүктейді.
Тақырыптың негізгі түйіндерін топтасақ:
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің публицистикалық стильде ... ... ... ... ... ... ... амал-тәсілдердің жиынтығына, көтеретін мәселелердің түрлеріне,
басқа кітаби стильдер ... ... ... ... ... әсер ... екендігіне байланысты. Публицистикалық стиль басқа стильдер сияқты
экстралингвистикалық негізде анықталады. Ауызекі сөйлеу тілі ... ...... ... ... ... көсемсөз стилі
экспрессия мен стандарттың алмасып кезектесіп келу ұстанымын негізге алады.
Публицистикалық ... ... ... ... ... қоғамдағы адамның қалыптасқан наным-түсінігіне, жүріп-тұруына
әсер ету мақсатымен мақала, фельетон, памфлет, эссе, очерк, ... ... т.б. ... ... ... әдебиет, кино, көркем өнер, театр,
теледидар жанрларын да ... ... ... ... ... мерзімді баспасөз
беттерінде, теледидар, радио хабарлардың барлығында да көптеп кездеседі.
Сөйлемнің ... ... ... өмірінің алуан түрлі мәселелері туралы
жазылған шығармаларда, шетел және тағы да ... ... ... біраз қызмет атқарады.
1. Көркем шығарма стилімен жазылатын публицистикалық ... ... ... ... ... ... үлкен мерекелерге, елеулі
оқиғаларға арналып, көтеріңкі ... ... ... ... ... ... ... қаратпа сөздер қолданылады,
олардың ... ... ... сөз мағынасында, көбіне, адамға байланысты
сөздер жұмсалады. Мұндайда ол сөздер жалқы есім, жалпы есім түрінде адамның
мамандығын, жасын, ұлтын, ... ... ... ... танытады.
2. Публицистикада, әсіресе, қыстырма сөздердің ... ... ... ... ... сөздердің бір түрі –
адамның көңіл-күйін сездіру үшін ... ... ... Олар ... ... ... ... публицистикалық мақалаларда қоғамдағы
зиянды, келеңсіз ... ... ... ... ... білдіріп отырса, кейбір айтылып отырған әңгімеге ... ... да ... ... көркем әдебиет стилімен
жазылған көсемсөздік шығармаларда кездеседі. ... ... ... ... ... бөліктерінің тағы бір түрі –
қыстырынды құрылымдар ойды санамалап дәлелдеу ... ... ... ... ойға баса назар аудару мақсатында жұмсалады.
3. Ақын-жазушылар, ғалымдар, қоғам және өнер қайраткерлерінің өмірі мен
шығармашылығы сөз ... ... ... ... ... ... жатқан оқиғаларды, адамдар өмірінің тұрмыс-тіршілігін
суреттейтін очерктер мен әр ... ... ... ... ... ... келесі түрі – одағайлар көп кездеседі.
2.5 Сөйлемнің оқшау бөліктерінің ғылыми және ... ... ... ...... ... бір ... Бұған әр салада жазылған
ғылыми шығармалар жатады. Ғылыми стильде зерттеу нысаны болатын – зат ... ... ... сипатталып, дәлелдеуді қажет етеді. Ал пікір
дұрыстығын дәлелдеу үшін мұнда ... ... ... ... ... ... қажет. Сондықтан ғылыми стильде логиканың маңызы ерекше. Ғылыми
шығармалар жалпыхалықтық әдеби тілде ... ... ... ... оның ... ерекшелігі болады.
Ғылыми стильдің лексикасындағы ерекшелік: сөз тек ... ... ... ... ... образды сөздер мұнда аз
кездеседі.
Ғылыми ... ... жазу ... тән ... ... ... стильдің негізгі ерекшелігі – мұнда ой ... ... ... және ... негізделуінде. Сонымен бірге, әрбір ғылым
саласының өзінің ерекшелігіне қарай баяндау тәсілінде кейбір ... [41, 33 ... ... ... ұғымдарды қолдану аясында орыс тілінің әсері
байқалады: терминдердің аудармалары: ... ... ... сөз және сөз ... ... баламасы: логикаға шейінгі ойлау
(дологическое мышление); ... ... ... үшін ... ... (мысалы, натрий, хлор).
Қыстырмалардың нақтылаушы қызметі дәлдікті, анықтықты, объективтікті
білдіру үшін қолданылады: бөлшектер (атомдар).
Өткен ғасырдың 60-шы ... ... ... ... зерттеу,
терминология мәселелерін атамағанда, лингвистердің назарынан тыс қалып
келсе, ... ... бұл тіл ... маңызды мәселелерінің бірі болып
саналады. Дәстүр бойынша, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мәселе делініп келді [107].
Ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық дамудың
қарқындылығынан туындайды. Бұған байланысты В.Н. Ярцеваның әдеби ... ... ... ... ... ... ... атқаратыны
туралы пікірімен келісуге болады [155].
Тілдің қызметі, ... ... ... ... дәстүрлі жағдайларда
көрінетіндіктен, бұл құбылыстар осы жағдайлардың контексінде ... ... ... ... ... ... жасау маңызды мәселелер болып
табылады. Оның бірі – экстралингвистикалық стиль ... ... ... Әсер етуші факторлардың күштілігіне және
әлсіздігіне қарап, ... ... ... – бұл ... ... ... Тіл мен ойлаудың бірлікте қызмет ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән
іс-әрекеті мен ойлау жүйесі бар қоғамдық сананың түрі болып ... ... ... ... ... жасаудың мақсаты мен міндеттерін
және сөйлем мазмұнының түрін, қарым-қатынас жасаудағы жағдаятты анықтайды.
Аталған кешен ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін білдіреді.
Н.И. Ерғазиева қазақ тілінің ресми-іс ... ... даму ... 3 ... ... қарастырады: ресми-іс сөйлеуінің
бастапқы ... (ХVIII ... ... жартысы мен ХІХ ғасырдың ... ... ... – ХІХ ... ... ... мен ХХ ғасырдың
басы, үшінші кезең – Кеңес дәуірі (бұл дәуірдің бірінші кезеңі ХХ ... ... ... ... 40-70 ... және мемлекеттік құжаттардағы дипломатиялық терминология мерзімді
баспасөзде әр түрлі ... ... 1) орыс ... ... ... яғни, алғашқы түбірін сақтау арқылы (нота, грамота, консул); 2)
аударма арқылы [156, 8 б.]. ... ... ... дамуы қоғамдық
өзгерістерге байланысты болатындығынан көрінеді.
Стиль теориясының маңыздылығы, стильдің толықтай функционалдық категория
екендігімен ... ... ... ... ... ... яғни, оған
міндетті түрде экстралингвистикалық факторлардың әсер етуі кезінде пайда
болады және ... бұл ... ... ... бір ... ... орындауда тілдік құралдарды орынды қолдану
тұрғысынан бағаланады [157, 15 б.].
Ғылыми стильдің қолданылу аясы өте кең. Ғылым ... пен ... ... және орта ... ... ... ... болғандықтан,
ғылым стилі таза ғылыми еңбектермен қатар, ғылыми-техникалық жұмыстар мен
құжаттарда, оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... өзін бірнеше тармаққа бөледі. Мәселен,
О.Д. ... ... ... ... ... ... ... (научно-популярный), ғылыми-ақпараттық
(научно-информативный) және ... ... ... ... [158, 12 б.]. Ал Л.Г. ... ғылыми стильді арнайы ғылым стилі
(специальный), ғылым-оқу стилі (научно-учебный) және ғылыми көпшілік стиль
(научно-популярный) деп жіктейді [159, 215 б.] ... ... ... ең ... түсініктілік, қатаң логика және
объективтілік тән болғандықтан, ... ... ... ... ... сонда көрініс тапқан.
Ғылыми стильдің түсініктілік және қатаң логика сияқты негізгі белгілерін
мойындай отырып, бұл ... ... ... образдылықтан,
эмоционалдықтан, жалпы алғанда, экспрессивтіліктен бас тарта алмайтынын
байқаймыз. Яғни, бұл ... ... ... ... ... ғылыми стильде тіпті жоғалып кетпейді. Ғылыми ойлау
екі жақты акт, яғни, диалогтық ... ... [160]. ... тілде үнемі
көрініп отырмаса да, ғылыми стильге өз әсерін тигізіп отырады. Кез келген
жаңалық, ескі түсініктер, ... ... және ... ... ... мен ... ... қызметі мен бір нәрсені бағалау,
сынау, дәлелдеу, сендіру ... ... жаңа ... қосу ... ... ... бәрі эмоционалдық сезімдердің көрінуі арқылы жүзеге
асады. Сондықтан шығармашылық ғылыми ойлау ... ... ... ... Тіл мен ... бірлігі айтылған ойдың дұрыстығын дәлелдейді.
Қазіргі ғылыми стильдегі экспрессия құралдарының ... ... ... ... ... ... ... экспрессивтілік
сипатының өзгеруі, басқаша айтқанда, ғылыми ... ... ... ... ... және ... өсуі ... нақты индивидтер жасайтындықтан», олардың ойлау ... ... ... ... ... ... ... ұмытпау керек. Себебі
оны ойлау мен творчествоның барлық жақтарын есепке алмай түсіне алмаймыз
[161, 5 ... ... жету үшін ... ... айқындылық пен
анықтылық, аргументацияның қатаң логикасының күші ғана ... ... ... құралдарды таңдау арқылы көрінетін мазмұнның айқындығы
керек. Бұл жерде синтаксистің, ... ... ... байланыстыратын
құралдардың маңызы зор. Себебі ғылыми ... ... бірі – ... ... тең, анағұрлым дәл әрі анық көрінеді.
Өзінің атқаратын қызметі анық болса, бұл ... ... ... ... деп қарастырған жөн. Ғылыми салада осы ... ... ... [107, 229 б.]. Дербес ... ... ... ... ... мен ... сөз ... атқара
алады. Олар ойдың бөліктерінің арасындағы қарым-қатынасты, ойды білдіру
әдісіне деген ... ... ... ... келу ... ... ... мағыналарды білдіруі мүмкін. ... ... ... ... қатынасты білдіретін негізгі
тәсілдер: сөз ... ... ... ... ... сөздердің орын
тәртібі (Ә. Хасенов). Бұл ... ... ... ... ... ... осы сөйлемде айтылған, бұдан бұрынғы
хабарланған ойдың ... ... ... ... ... отыр.
Қыстырма сөздер сөйлемге қарағанда біршама күрделі тілдік элементтердің
арасын, абзацтарды, күрделі синтаксистік ... ... ... ... ... ғылыми тілде қыстырма сөздердің
ерекше ... ... ... шеңберінен шығып кетеді. Сонымен,
сөздің ...... ... деңгейіндегі бірліктер жүйесін
қолдану және ... ... ... ... бұл
бірліктерді қолданудың нақты әдістерінің көмегі арқылы мәліметтік-логикалық
бірізділікті ... ... ... ... ... және ... мәнерлігі ғылыми әдебиет
авторларының сұрау және ... ... ... және ... кең ... арқылы көрінеді» [162, 23 б.].
Қыстырмалардың ғылыми ... ... ... ... арқылы
көрінеді. Мысалы, Біріншіден, түркі халықтарының көпшілігі (Орта Азия түркі
халқы) арабтардың қол астында болды. ... ... ... ... ... т.б. орта ғасыр ескерткіштерінен іздеуге де болады.
Әрине, халықтардың бір ортадан бөлініп шығуы ұзақ ... ... ... ... ... ... өнер, халықтық мұраны ... ... ... бас ... ... Амал ... ... барысында Лениндік принциптердің өрескел бұрмалануына жол
берілді (М. ... ... ... ... беймаркстік
философиясы көптеген идея, әдіс, ұғым ... ... да, оның ... ... ... ... (әрине, адам үшін де ортақ
тіршілік ету жақтары бар). Қысқасы, болмысты ... ... ... ... ... ғана ... ... 1991). Ал, менің ойымша, осы
негізгі мақсатпен қатар, екінші бір ... сыр бар ... ... ... ... мәселелері», 1993). Демек, судың салыстырмалы молекулалық
массасы 18,01534-ке немесе жинақтаса, 18-ге тең ... ... ... осы қозғалыс заңдылықтарын қозғалысты туғызушы немесе ... ... ... ... ... ... кинематика деп
аталады... Шынында да, радиус-вектор дене орналасқан нүктеге таңдап ... ... ... ... 1987). ... көріп
отырғанымыздай, қыстырма сөздер әр түрлі ғылым салаларында (жаратылыстану
ғылымдары болсын, гуманитарлық ғылымдар болсын) ... ... Бұл ... ... бір ... ғылым тілінде сөйлеушінің айтылған ойға ... ... ... ... қыстырмалар (қайтейін, не шара,
сорымызға қарай, бақытымызға орай), риторикалық ... ... ... ... жата ма), ... ... ... (ескертіп қояйын, жасырарым жоқ) дерлік кездеспейді деуге
болса, айтылған ойға күмәнділікті ... ... ... ... кім біледі), тыңдаушының назарын аудару үшін қолданылатын
қыстырмалар (білесіз бе, айтпақшы, ... ... ... растауды
білдіретін қыстырмалар (несін жасырайын, жасырып не ... ... ал ... ... ... ... білдіретін қыстырмалар
(М.Әуезовтың суреттеуінше, академик Сахаровтың дәлелдеуінше), айтылған
ойдың желісін, ретін білдіретін қыстырмалар ... ... ... қосымша мәлімет беруді мақсат ететін қыстырмалар көптеп кездеседі.
Ғылыми әдебиетте қыстырмалардың, ... ... сөз ... ... ... ... айта кету ... Олар тек хабарды
толықтыру функциясын ғана орындамайды, айтылған ... ... ... ... ... ... да жұмсалады.
Қазақ тілінің ғылыми стилінде қыстырынды құрылымдардың ғалымдар көрсетіп
жүрген түрлері де, олардан ерекше құбылыстар да байқалады.
Ғылыми стильдегі түсіндірмелі қыстырынды ... ... ... ... ... беру мен ... ретінде қолданылады. Ғылыми
мәтіндерде кең тараған түсіндірмелі қыстырындыларға басқа тілден ... ... ... қазақ тіліндегі терминнің орыс тіліндегі
баламасы ... ... ... ... ... ... ... (тұлғалық) құрылымы дегеніміз хабардың ең кіші
предикативтік құрылымы болып табылады (Ж. Садуақасұлы); ... ... ... ... ... – адам сөзі сөйлем нысанында емес, мәтін нысанында
жүзеге асады ... ... ... ... де ... (З. Күзекова).
Түсіндірмелі қыстырындыларға ғылыми ұғымды мысал арқылы ұғындыратын
құрылымдар да жатады. Олар тұтас ... ... ... ... ... ... ... сөзі арқылы енеді. Мысалы: Саяси ғылыми негіздерінің
арасында ... орын ... ... ... ... ... ... және демократия (М. Кенжебаев); ...негізгі түбірден туынды ... ... ... ... ... үшін ... зор. Ол
әсіресе бір сөз табының ... ... ... жіктелуінде
маңызды қызмет атқарады (мысалы, есімшелік, көсемшелік, шырайлық, тәуелдік
т.б.) (Т. Ерғалиев).
Ғылыми ... ... ... және ... түрлерін анықтауды мақсат
етуде нақтылағыш қыстырынды құрылымдар қолданылады. Мысалы: Посессивтілік
қатынас ... ... ... ... құрылым арқылы да беріледі
(З. Күзекова); Аталған сөйлемді осы жағынан басқа сөйлем мүшелерімен (тура
толықтауышпен) ... ... ... (Ж. ... ... ... ... мысал немесе сілтеме алынған
еңбектің авторын, оның атын, шығу мерзімін, бетін, ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Мысалы: ...кейбір синтаксистер белгілі жақты бір негізді сөйлемді екі
негізді сөйлемнің «стильдік варианты» деп қате ... (И.Д. ... ... (Ж. ... Бұл түрге ғылыми саласына түсінікті
әртүрлі ... ... да ... ... ... және ... ... кестелер, сұлбалар (схемалар), бөлімдердің
тақырыпшалары ... ... ... ... ... ... ... кездеседі (К. Сағатов); Одан аздап айырмашылығы – онда пайдаланылатын
шикізаттардың (GaP, GaAs, SiС) ... ... ... ... (Ә. ... 36 сәуле диодтарынан тұратын осы индикатор
(2.13, ә-сурет) бар ... мен ... ... өрнектеп (сегментті
индикаторға қарағанда) көрсете алады және оның бір-екі сегменті ... ... да ... ... ... (Ә. Берікұлы).
Ғылыми мәтіндерде оның негізгі бөлігінің мазмұнымен ... ... да, ... қажетті қосымша ақпарат беру мақсатында жұмсалатын
толықтырғыш қыстырынды құрылымдар қолданылады. ... ... ... ... боп ... ең... (М. ... Бұл сөйлем, әдетте, бастауышы
түсірілген ... ... ... ... жүр ... бастауыштың
түсірілу-түсірілмеуінің мәні жоқ) (Ж. Садуақасов); ...тюрік тілдерінде
есішелер ... ... ... ... ... ... ... – жиі кездесетін жағдай («Қасқырқамаған», «Атшапқан» деген
жер аттары сияқты) (Т. ... ... ... ... миллион есе
жылдам тарайды (жылдамдықтары ... 330 м/с және 300000 км/с) ... ... ... ... ... бір ұғымның толық атауынан
соң жақша ішінде қысқарған түрі беріліп ... да, ... ... ... соң, тек ... түрі ... ... Халықаралық
электротехникалық комиссияның ұйғаруы бойынша, оптоэлектрондық аспаптарға
(ОЭА) оптикалық диапазонда (ультракүлгін, ... және ... ... ... ... жатады (Ә. ... ... ... ... ... логикалық Иі схемасына импульсті және
импульстік қорек көзіне (ИҚК) ... ... ... (Ж.
Ниеталин).
Толықтырғыш қыстырынды құрылымдар талғаулықты жалғаулықтар арқылы
енгізілгенде ... ... ... ... да ... бар ... Мысалы: Жалпы тіл біліміндегі ... ... ... ... ең басты деген үш түрлі сипаты бар екендігін көрсетіп
отыр: 1) ... ... ... ... (яки предикативтік түзіліс
ыңғайындағы құрылымы деп те ... 2) ... ... ... яки
белгілі бір объективті шындықты білдіру ... ... ... ... деп атайды) (Ж. Садуақасұлы).
Ғылыми мәтіндерде негізгі сөйлемдегі ақпараттың алда ... ... сөз ... ... беру ... ... сілтеме алған
мысалындағы жайттарды (адам аттарын, құбылыстарды т.б.) және ... өз ... атап ... ... ... қосалқы қыстырынды
құрылымдар да көптеп кездеседі. Мысалы: ... мен ... ... ... айқын екендігі өзінен-өзі түсінікті. Тілдің
дамып жетілуі бірдей емес (Есімшелердің қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... қараңыз) (Т.
Ерғалиев); Сөйлем мүшелерін семантикалық қатынастар тұрғысынан қарау ғана
оларды синтаксистік категория ете ... (Бұл ... алда ... ... ... ... ... бұған бұрынғы тілегін айтып: «Әйтеуір
қай жерде тәжім ету керек, қай ... тұру ... қай ... ... алып ... ... ... өзің айтып бер!- деп ... ... (А. ... ... ... синтаксисті қатынастары
оларды (сөз тіркестері мен сөйлемді – Ж.С.) ажырататын басты белгі болады:
атрибуция – ... ... ... пысықтауыштық қатынастары
– бұлар сөз тіркестері, ал предикация – ... пен ... – бұл ... сөйлем жасайтын тіркесі» (М. Балақаев) (Ж.
Садуақасұлы).
Қыстырынды ... ... ... ... бәрі ... жаратылыстану салаларында да, гуманитарлық салаларында да,
техникалық салаларында да кездесе береді. ... мына ... ... ... ... түрі ... немесе азырақ кездеседі деп
статистикалық мәлімет жасаудың өзі қиын.
Жоғарыда келтірілген мысалдардың көбі таза ... ... ... және ... ... жалпы көпшілікке арналып
жазылған әдебиеттерден алынған. Ғылыми әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... ... одағайлардың жұмсалуына жол берілмейді. Дегенмен олардың сирек те
болса, кездесіп қалуы мүмкін. Осы жерде «Қымбатты азамат!» cияқты ... ... ... ... ... қаратпа сөздердің немесе
«Туу, тәйір алғыр, мәссаған» сияқты адамның көңіл күйінің сан-алуан ... ... ... ... ... сөз, ... ... нақтылыққа, ойдың дәлдігіне құрылған, таза ғылыми стиль тіліне
қандай қажеті бар? ... ... тууы ... ... ... ... арасында мұндай шығармалардың кездесіп қалуы мүмкін. Бұл
сұраққа жауапты, біздіңше, әдебиет ... ... ... мақсатынан іздеу керек, яғни, ... ... ... ... ... жөнінде ғана сөз қозғамай, шығармадағы жайлардың
оқырманға әсерлі, ұғымды болуын, оқуға ... ... болу ... ... талабында жатыр. Сол ... де ... ... ... ... ... ... әсерлі, бейнелі
сөйлемдермен, әдемі астармен, тамаша ... ... бұл ... ... еш ... ... ... тарихи оқиғалар ғылыми
еңбектерде жай баяндаумен ғана жеткізілмей, оқырмандарға көркем ... ... әсер ... ... М. ... ... хандығы дәуірінің
әдебиеті» оқулығынан үзінді ... ... ... «XY-XYII
ғасырларда жасаған жыраулар» атты ... ... басы ... ... ... ... ... Кет-Бұғаның қобыз ... ... ... оқиғадан басталып, автор бұл оқиғаны таза көркем
шығарма стилімен жеткізіп отырады. Бұл ... ... өзі ... алып қарағанда әңгіме сияқты. Бұл әңгімеде ... ... ... ... Мысалы: «Сөйле, жырау!». Зерлі қызыл ала
түрікмен кілемінің үстінде молдасын ... ... ... ... ... ... ... қалпы алға қарай сәл еміне түсті. Кет-Бұғаның
езуінде ащы ... ... ... «-Ай, ... ... ... орнынан өкіре
түрегелді.
-Жошы ханым… ер ұлым өлді… Бай-Бай!!!» (М.Мағауин).
Дегенмен ... ... ... ... ... ... ... техникалық ғылым салаларында мүлде кездеспейтін құбылыс
деп есептеуге болады.
Ғылыми еңбектердегі сөйлемдерде нақтылық пен айқындылықтың образдылық
пен ... ... ... және эпитеттер т.б) алмасып,
кезектесіп келіп отыруы ... ... ... ... ... ... ... қатыратындай» қиын, ойға ауыр емес, қызғылықты,
әсерлі, ынта тудыратындай етіп қозғау ниетінен туған. ... да ... ... ... тілі ... ... шарт, сонысына қарай ылғи
хабарлы сөйлеммен жазылуы тиіс деген пікірлерге жоғарыдағы мысалдар кереғар
келеді. Аталмыш авторлардың өз ... ... бір ... ... ... ... оқырманның эстетикалық талғамын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... публицистикалық стильде жазуы,
олардың ғылыми ... ... тіл ... ... ...... ... меңгерген ғалымдар екендігінің тағы бір дәлелі. Әрине,
барлық ғылыми еңбектерде көркем шығарма ... ... ... кездесе
бермейді. Олардың қолданылатын да, қолданылмайтын да жерлері бар.
Іс қағаздары мен ресми құжаттар тілінің ... онда ... ... бір ... ... жазуға айрықша мән беріледі. Өйткені іс
қағаздары да, ресми ... де ... ... ... ... ... ... бұл түрлері де күнделікті өмір қажетінен туып, өз
алдына ... ... жүйе ... ... Іс ... ... әр ... жүргізілетін жазу үлгілері жатады. Іс қағаздары белгілі бір
форма бойынша жазылады. Ол ... ... ... ... ... іс
қағаздарының үлгілеріне өтініш, сенім хат, қолхат, ... ... ... өтініш, хабарландыру, хаттама, қатынас қағазы, акт, рапорт,
шарт, міндеттеме, бұйрық, есеп т.б. жатады. Іс қағаздарының ... ... ... ... мен ... ... ... Іс қағаздары,
көбінесе, сол үлгі бойынша жазылады. Мұндай іс-қағаздарды жазу онша қиынға
соқпайды. Ол ... ала ... ... дағдылану арқылы меңгеріледі.
Ресми стильдің көлем, мазмұн және ... ... ... іс ... ... бар. ... ... белгілі бір қалыпқа (штампқа) түсіп
отырады, онда сөз ... ... ... [41, 24 б.].
Ресми стильдің өзіндік белгілері болатын тілдік элементтердің негізгі
қасиеті – бірмағыналылық, ... ... ... ... ... ... ... ой астарлығы, керісінше, болмайды. Ой
дәлдігі ... ... ... ... ... ... стильде ешбір
астарсыз нақтылы және дәлдікпен беріледі. ... ... ... ... ... ... ресми іс-қағаздар, документтер
тілінен, сондай-ақ публицистикалық ... ... ... газет-
журнал тілінен) анық байқалады [109, 61 б.].
Ресми-іс қағаздар тілін зерттеу мемлекеттік бағдарлама мен ... атап ... ... тілдің әлеуметтік қызметін нығайту,
мемлекеттік тілді басқару, заң шығару, сот ісін ... іс ... ... ... ... ... ... іс қағаздар тілінің тарихында екі принцип басшылыққа алынады.
Бірінші принцип – ... іс ... ... ... оны ... ... ретінде пайдаланған қоғам тарихымен тығыз байланыста, бірлікте
қарау принципі. Өйткені ... ... ... дамуына, оның экономикалық,
мәдени өміріндегі өзгерістерге байланысты ... ... ... ... ... ... өзгертпегенімен оған өз әсерін тигізбей қоймайды.
Ал ол әсердің мәнін жете түсіну үшін қоғам өмірінде пайда ... ... ... бар. ... қағаздар тілі тарихын қоғам тарихымен
байланыстыра қараудың қажеттігі де осыдан келіп ... ... ...
қазақ іс қағаздар тілінің қалыптасу кезеңдерінде кездесіп отыратын түрлі
тілдік ... ... ... ... ... ... салыстыра
қарау принципі [127, 5 б.].
Қазір жүргізілетін іс қағаздар ішінде жетекшінің ... ... алда ... маңызды, ағымдағы, күнделікті, кадрлық мәселелерді
шешу мақсатында беретін, қарамағындағылар орындауға ... ... ... ... бір түрі – бұйрық. Бұйрық мәтіні ... ... ... ... ... анықтаушы, фактіні көрсетуші
бөлігі) және өкімдік бөлік. Егер ... ... ... ... етпесе,
констатациялық бөлік жазылмайды [127, 24 б.].
Ғылым тілі – қатаң түрде баяндау, сипаттау, ойды ... ... ... ... тілі ... бейнелілігімен, ал ресми-
іс қағаздар тілі дәлдігімен, анықтығымен, ресмилігімен ... ... ... ... ... арнайы зерттеген Л. Дүйсембекова
жоғарыда келтірілген ғылыми пікірлер мен тілдік материалдарды талдай келе,
іс қағаздар жанрларының төмендегідей ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... жазушы сипатының көрінуі;
3) құжат жанрының ресми қатынас жағдайына сәйкес болуы;
4) істің нақты жағдайының көрініс беруі немесе бейнеленуі;
5) мәліметтің сипатына, ... ... ... ... ... еңбек
демалысын алу үшін өтініш формасы, біреуге өз өкілеттігін беру – сенімхат
формасы ... ғана ... ... құжаттың аты;
7) мәтіннің құрылымдық-композициялық бөліктері;
8) құжаттың авторы мен адресаты;
9) мәтіндегі мағыналық бірліктердің ... мен ... ... тікелей тәуелді болуы;
10) шешілетін мәселе ауқымының шектеулілігі;
11) стандарт тілдік бірліктердің қолданылуы;
12) ... ... ойды ... үшін белгілі бір тілдік бірліктер жиынтығының ғана
қолданылуы;
14) прагматикасы;
15) әр құжат типінің жанр ... ... [127, 100 ... ... ... ... белгісінің бірі – оның
стандарттылығы. Стандарттылық ресми-іс қағаздар стилінің ... ... ... ... ... ... стандарт формалар кездеспейді
деген сөз емес. Мәселен, стандарт тілдік ... жиі ...... тән ... ... бірі ... ... – ауыз әдебиеті үлгілерінің бірінен екіншісіне көшіп, жылдар бойы
қолданылу барысында әбден тұрақталып, қалыптасқан бірліктер.
Іс қағаздар ... ... ... кез ... құжат жазушы
оған дейін талай адам қолданған, сараптан өткізілген, өз қызметін атқаруға
дайын тілдік бірліктерді ... ... ... ... ... ... уақыт үнемдейді, екіншіден, жаңа тілдік құрылымдарды
ойлап ... ... ... ... ... ойды дәл бере ме, бермей
ме деп толғанудың қажеті жоқ, ... іс ... жазу ... ... ... ... ... бірліктер іс қағаздарының
өзіндік стильдік бояуын анық береді [127, 132 б.].
Іс қағаздар стиліндегі стандарт тілдік бірліктерді ... ... ... ... ... ... құрамының тұрақтылығы;
2) үнемділігі;
3) дыбысталуының үйреншіктілігі;
4) мазмұнының көпшілікке түсініктілігі;
5) қолданысқа икемділігі;
6) дайын тілдік бірліктер ретінде ... ... сөз ... ... ... ... [127, 137 б.].
Белгілі бір функционалдық стильдің қалыптасуына, оның жеке ... ... ... ... ... ғана ... ... түрлі жағдайлар да әсер етеді. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... отыр.
«XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдеби тілі» атты ... ... ... ... іс ... ... нормаларын екі түрлі
арнада толықтырылғанын айтады. Бірі – сонау көне дәуірден бері үзілмей ... хан ... және ... да ... құжат үлгілері. Екіншісі – қазақ
жерінің Ресей мемлекетінің қол астына кіруімен байланысты, қазақ ... ... орыс ... ... ... ... ... болды [163, 223 б.].
Б.Ж. Әбілмәжінова ресми іс қағаздарын былай бөледі:
1) Әкімшілік – кеңсе саласындағы іс ... (акт, ... ... арыз,
мінездеме, өмірбаян, сенімхат, қолхат);
2) Дипломатия саласы бойынша іс жүргізу (нота, келісім, ... ... ... ... іс жүргізу (заң, жарлық, жарғылар);
4) Ресми – ... ... іс ... ... ... ... кеңселік іс жүргізу) [164, 18 б.].
Құжаттардың қалыпты (стандартты) түрлері (анықтама, ... ... ... ... ... ... ... өмірбаян,
хабарландыру, жарнама, шақыру) болады.
Ғылыми стильдің лексикасында сөздер өзінің бастапқы, ... ... ... ... ... сөздік құрамы, негізінен, үш
қабаттан тұрады: жалпылама қолданылатын сөздер, ғылымның барлық ... ... ... ... және ... ғылым саласының өзінде ғана
қолданылатын термин сөздер.
Зерттеуші Ж.Д. ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің пайда болуының, оқу-педагогикалық
стильдің, демократтық бағыттағы ойшылдар ... ... ... ... мен жаңалықтарын алғаш жеткізіп отырған ... ... ... ... тілінің стилистикасы» авторлары: «Іс қағаздарының әрқайсысының
бұрыннан белгілі бірыңғай сөздері мен ... ... ... ... ... ... шақыру билеті, хабарландыру, хаттама, қатынас
қағазы, акт, рапорт, шарт, есеп т.б. ... Ал ... ... ... және ... формасы жағынан іс қағаздарынан біраз ерекшелігі бар.
Ресми іс ... бір ... ... түсіп отырады, онда сөз қолданысы
ерекше болады. ... ... ... заң, ... ... органдарының
қаулылары, халықаралық шарттар, келісім, нота, үкімет ... ... ... шығарады [41, 24 б.].
Басқа кітаби стильдер арасында іс ... ... ... ... және стандартталғандығымен ерекшеленеді. Құжаттардың көп
түрлі болуына қарамастан, олардың түрі ресмилік ... ... ... нормалардың тұжырымдамаларының дәлдігі, оларды азаматтардың айқын
түсінуі, құжаттың заңға сәйкестігін қамтамасыз ... ... ... ... құрамы, айтылудың стандарттық сипаты,
белгілі бір логикалық бірізділік ... ... ... ... ... ... ресми стильдің ерекшеліктеріне байланысты, онда
сөйлемнің оқшау бөліктерінің кең ... орын ... ... ... ... қызметтік хаттардың кіріспе сөздерінде қаратпа
сөздер қызметін байқауға ... ... сөз ... ... да, ... да, жеке қаратыла айтыла береді. Кіріспе, қаратпалар абзацтан
басталып жазылады. Олардың бәрі бір ... ... ... ... ... ... мырзалар!», «Мырзалар!», «Құрметті Асқар Алтаев мырза!»,
«Құрметті Ұлмекен Қарағұлова ханым!», «Аса ... С. ... ... ... ... Қ. Аяпова ханым!».
Ресми стильде ерекше жағдай болмаса аса қадірлі, терең құрмет тұтатын
сөздері жиі ... Бұл ... жеке ... хат ... ... ... ... құрметті сөзі жұмсалады.
Кейбір мәтіндерде экспрессивті, эмоционалды бояуы бар ... ... ... ... ... ... халықаралық ұйымдар мен жеке
мекемелердің, белгілі қоғам қайраткерлерінің ... ... ... ... ... ... құбылыс. Мысалы, белгілі
жазушы Ә. Кекілбайұлының ... толу ... ... ... толы ... ... де бар: Қаламгер Әбіш, Қайраткер Әбіш,
Саясаткер Әбіш, Дана Әбіш келелі ... ... ... ... ... соған қуанайық. Алдыңнан ... ... ... ... (Ана ... 1999 жыл 2 желтоқсан). Мұндағы қазақтың біртуар заңғар
тұлғасы деген эпитетті қаратпа сөз ... ... ... ... ... ... ... экспрессиясын арттырып тұр.
Іс қағаздарынан қосымша мәлімет беру қызметіндегі қыстырынды құрылымдар
да кездеседі. Мысалы, Абай ... ... ... ... ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... № 11, 10- ақпан 1998 жыл) Сіз басшылық
жасап отырған А. Байтұрсынұлы ... Тіл ... ... ... ... ұйым ... ... Бейсембекова Жұлдыз
Сардарбекқызының «Қазіргі қазақ ... ... ... ... мен
мағыналық құрылымы» атты кандидаттық диссертациясы, 10.02.02 – ... ... ... ... (ресми стильдің) жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... одағай түрлері
мүлде қолданылмайды деп тұжырымдауға болады.
Қорыта келгенде, ресми іс ... ... ... онда ... құрылысы жағынан ұқсас, тек адамға бағытталып
айтылатын қаратпалардың, анда-санда қыстырынды құрылымдар ... ... ... ... ... ... болсақ:
Ғылыми әдебиеттегі қыстырмалардың, әсіресе, қыстырынды сөз тіркестер мен
сөйлемдердің қызметінің күшейгендігін айта кету керек. Олар тек ... ... ғана ... айтылған фактіге қатысты авторлық
қарым-қатынасты, ойын-пікірін білдіру мақсатында да жұмсалады.
Қыстырма сөздер әр ... ... ... (жаратылыстану ғылымдары
болсын, техникалық ғылымдар болсын, гуманитарлық ғылымдар болсын) қолданыла
береді. Бірақ олардың мағыналық түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... қыстырынды құрылымдардың қызметінде
олардың санының өсуі ... ... мына ... ... ... ... түрлері көбірек немесе азырақ кездеседі ... ... ... өзі ... ... ... ... «Тіл біліміне кіріспедегі»)
диалогтарда кездесетін «Қымбатты азамат!» cияқты көтеріңкі көңіл-күймен,
ерекше ... ... ... ... ... ... ... алғыр,
мәссаған» сияқты адамның көңіл күйінің сан-алуан жай-күйлерін білдіретін
одағай сөздердің ... ... ... ... отырған нысан
жөнінде ғана сөз қозғамай, шығармадағы ... ... ... болуын, оқуға жеңіл, түсінікті болу ... ... ... ... ... ... ... гуманитарлық ғылым
салаларында кездесетін, ал ... ... ... ... ... ... деп есептеуге болады.
Ресми стильдің өзіндік ерекшеліктеріне байланысты, онда сөйлемнің оқшау
бөліктерінің кең қолданылуына жол ... ... іс ... ... ... ... ... қаратпа сөздердің әр түрлі
мақсаттарда қолданылатындығын байқауға болады. ... ... ... ... бар ... ... оның ... қолданылады. Мәселен, халықаралық ұйымдар мен жеке мекемелердің,
белгілі қоғам қайраткерлерінің мерейтойына арналған ... ... ... ... құбылыс. Іс қағаздарында қосымша мәлімет беру
қызметіндегі қыстырынды құрылымдар кездеседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ тілінің байлығы туралы ... ... сөз ... ... кету мүмкін емес. Функционалдық стильдердің әрқайсысынан алынған
мысалдардан байқағанымыздай, ... ... ... де ... ... ... басқа сөз таптарының стильдік қызметінен ешқандай
да кем түспейді. Бұл жерде айта кететін бір нәрсе: біз қазақ тіл ... ... және ... категорияларын біріктіріп атауда қалыптасқан
«оқшау сөздер» терминінің ... ... ... қыстырма, одағайлардың)
синтаксистік табиғатын, ерекшеліктерін саралай келе М. Томанов пен ... ... ... ... ... ... терминді қолданып
отырмыз. Сөйлемнің оқшау ... ... ... ... ... стильдер жүйесінің пайда болып, даралануымен күшейетіндігі
байқалады.
Сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... оның ... ... бірақ сөйлемдегі ойды, ақпаратты ... ... әр ... ... реңк үстеуде маңызды рөл
атқарып, адам баласының бір-бірімен және ... ... ... ... салаларда қарым-қатынас жасауда қолданылатын, сөйлеммен немесе оның
мүшелерімен мағыналық байланыста ... ... ... болып табылады.
Біз қарастырып отырған сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... ... сөйлеушінің сөйлеу сәтіндегі психологиялық
жағдайы тікелей әсер етеді.
Адам баласы табиғаттың бір бөлшегі ... ... ол ... ... ... (действительность) тыс тұра алмайтындықтан, оның
бүкіл ... ... оның ... ... тілдік заңдылықтардан
тыс жағдаяттар (ситуация) әсер етіп отырады.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің тілдік қатысымға түсуі ... ... ... және қыстырма құрылымдардың) семантикалық мүмкіндігі ... ... ... ... Ал ... ... мүмкіндігі
сөйлеу әрекетіне, оған әсер ететін экстралингвистикалық ... ... ... ... ... болса, жұмсалымдық
аумағы тілдегі бүкіл функционалдық стильдердің барлығын әр түрлі дәрежеде
қамти алады. Сондықтан сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... оқшау бөліктерінің функционалдық стильдерде көрінуі, бір
жағынан, ... ... ... ... әр ... әсер ету
мақсаттарына, яғни, субъективті қатынастарына байланысты болса, екінші
жағынан, әрбір ... ... ... мен ... сәйкес келуі
тиіс, үшіншіден, кез келген тілдік бірлік сияқты сөйлемнің оқшау ... ... ... түскенде экстралингвистикалық жағдаяттардың рөлі
басым болып ... ... ... ... ... бөліктерін таңдаудың сөйлеу
процесін әсерлі, көркем, ұғынықты етудегі ... ... ... ... ... бөліктері мен функционалдық стильдердің арасындағы
қатынастың бір қыры ... Бұл ара ... ... ... тыңдаушының немесе баяншы мен қабылдаушының) әр түрлі ... ... ... және ... ... ... т.б.
экстралингвистикалық факторларға тікелей байланысты түрде дамып отырады.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің ... бір ... ... ... келуі тиіс болса, екінші жағынан, автор прагматикасына ... ... ... ... де ... ... сөйлемнің оқшау
бөліктерінің қолданысы функционалдық стильдердің ерекшелігіне байланысты
болады әрі бұл ... ... ... ... ... етіп
отырады.
Сөйлеу тілінде адамның жынысына байланысты қолданылатын ... ... ... ... оған әр ... ... қатынасын білдіргісі келгенде айтылады. Қаратпалардың көп
бөлігі сөйлеушінің тыңдаушыға ... ... ... ... ... да ... ... одағайлар сөйлеуші тыңдаушының аты-
жөнін білмегенде немесе жалпы көпшілікке ... ... ... ... Сөйлеу тілінде әсіресе -тай, -қай, -жан кішірейткіш,
еркелету жұрнақтарымен айтылатын қаратпалар да мол қолданылады. ... ... әр ... көңіл күйін білдіріп тұрады. ... ... ... ... ... сөйлеушінің әр түрлі стильдік
мақсаттарымен қатар, коммуникативтік жағдаятқа, ... ... ... ... ... ... ... аялық, контекстуальдық ... ... ... ... ... ... ... көмегімен туған түрлі мағыналар ... ... ... ... ... ... ... Қаратпа қызметіндегі
ауыспалы мағынадағы бейнелі сөздердің жағымды не жағымсыз мағыналары әр
түрлі жағдаймен анықталып, әрқилы ... ... ... ... ... ... қыстырма сөйлем арқылы жол-жөнекей, қаға берісте
ескерте кететін негізгі ойға қосымша пікір ... ... ... ... да ... сөйлемдердің көп жұмсалуына байланысты.
Сөйлемнің оқшау бөліктерінің бір түрі- одағайлар сөйлеу тілінде ең жиі
қолданылатын тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... императивтік ишара және тұрмыс-салт деп ... ... ... ... ... ... ... аңғартса керек. Сөйлеу тілінде одағайлардың барлық түрі
де қолданылғанымен, олардың тілде ... ... әр ... ... ... ғана ... мүмкін болады.
Ауыз әдебиетіндегі қаратпаларды қызметі бойынша бірнеше топқа бөлуге
болады: атақ, ... ... ... ... ... туыстық
қатысына байланысты; көпшілікке арналған; портрет жасауда ... ... ... қаратылып айтылатын сөздер.
Көркем әдебиеттегі қаратпалар оқиғалар мен ... ... ... ішкі жан-дүниесі, мінез-құлқы, ойы тұрғысынан баға беру ... ... ... тек ... және полемикалық
қызмет атқарып қана қоймай, түрлі көңіл-күйді де (қуаныш, ... ... ... ... ... жекіру, әзіл-қалжың) білдіреді.
Поэзияда тәңірге, заманға, адамға, абстрактілік ұғымдарға қаратылып
айтылатын қаратпалар ерекше ... әсер ... ... ... ... ... метафораның қаратпа мағынасында ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте қыстырмалардың кей қолданысы автордың, жазушының
мақсатымен ұштасып жатуы мүмкін. Айталық, ... өз ... ... ... ... ... ... үшін қыстырмаларды
қолдануы мүмкін.
Көркем әдебиеттегі мәтіндерде ... бір ... ... жиі қолданылады. Олар қосымша мәлімет бере ... ... ... және айқын түсінуге септігін тигізумен ... ... ... ... ... күшейтеді: 1) Паратаксикалық құрылымдар
негізіндегі қыстырынды сөйлемдер әр түрлі қарым-қатынасты ... ... ... ... ... 3) ... дербес синтаксистік сөйлемдер тобын құрайтын ... ... ... ... мүмкін.
Әдеби шығармаларда жоғары оқу орындарына арналған қазақ тілі оқулығында
көрсетілген ... ... ... де ... ... ішінде
диалектизмдер де кездеседі.
Көркем шығарма стилімен жазылатын публицистикалық шығармаларда (деректі
әңгіме, естелік, очерк, эссе) ... ... ... ... ... ... ... жазылған публицистикалық туындыларда (немесе
телерадио хабарларында), көбінесе, қаратпа сөздер қолданылады.
Публицистикалық шығармаларда кездесетін сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... еткен публицистикалық мақалаларда қоғамдағы
зиянды, келеңсіз құбылыстарға ... ... ... ... ... отырса, кейбір айтылып отырған әңгімеге деген
кейіпкердің қуанышын да қайғысын да ... ... ... ... ... ... ... сөздер ойды
санамалап дәлелдеу үшін, оқырман назарын айтылып отырған ойға баса ... ... ... ... қаратпалар мен одағайлар мүлде қолданылмайды деуге
болса, қыстырмалардың, әсіресе, қыстырынды сөз тіркестер мен ... ... ... ... Олар тек ... толықтыру функциясын ғана
орындамайды, айтылған фактіге қатысты авторлық қарым-қатынасты, ойын-
пікірін білдіру ... да ... ... әр ... ... ... ... ғылымдары
болсын, техникалық ғылымдар болсын, гуманитарлық ғылымдар болсын) қолданыла
береді. Бірақ олардың мағыналық түрлерінің қолданылу ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар санының өсуі
байқалады. Алайда мына ... ... ... ... ... ... ... азырақ қолданылады деп статистикалық мәлімет ... ... ... ... ... көтеріңкі көңіл-
күймен, ерекше ... ... ... ... ... одағай
сөздердің қолданылуы автордың шығармада зерттеліп отырған нысан жөнінде
ғана сөз қозғамай, ... ... ... әсерлі, ұғымды
болуын, оқуға жеңіл, түсінікті болу жағын ... ... ... Дегенмен мұндай қолданыстар гуманитарлық ғылым салаларында
кездесетін, ал ... ... ... ... ... ... деп есептеуге болады.
Ресми стильдің өзіндік ерекшеліктеріне байланысты, онда ... ... кең ... жол берілмейді. Алайда іс қағаздарында,
әсіресе, қызметтік хаттардың кіріспе сөздерінде қаратпа сөздердің әр түрлі
мақсаттарда ... ... ... Кейбір ... ... ... бар ... ... оның ... ... Мәселен, халықаралық ұйымдар мен жеке мекемелердің,
белгілі қоғам қайраткерлерінің мерейтойына арналған ... ... ... – заңды құбылыс. Іс қағаздарында қосымша ... ... ... ... ... ... ... қарағанда,
қыстырынды құрылымдар көбірек кездеседі.
Қорыта келгенде, қазақ тіліндегі сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... ... ... Бұл ... лингвистикалық
фактордан гөрі экстралингвистикалық факторлардың басым ... ... ... ... әлеуметтік тұрғыдан қарастыру
оларды қолдану ... ... ... ... ... ... ... функционалдық стильдерде кеңінен қолданылатын сөйлемнің
оқшау бөліктерінің жаңа ... ... алып ... ... ... Гиганов Г. Грамматика татарского языка. –СПб, 1801. –244 с.
2 Казем-Бек А. Общая грамматика ... ... ... ... ... Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия// Уч. Зап.
Казанского университета. Кн. III. –СПб, 1860. –193 с.
4 Троянский А. ... ... ... 1860. –275 ... ... К.С. Полное собрание сочинений. Под ред. И.С.Аксакова.
–Москва: Тип. П.Бахаетова, 1861. –234 ... ... ... ... VIII. –Казань, 1869. –287 с.
7 Терентьев М. Грамматика турецкая, персидская, киргизская, ... 1. ... 1875. –209 ... ... А. ... ... ... –Оренбург, 1894.
–96 с.
9 Лаптев И. Материалы по казак-киргизскому ... // ... ... ... ... ... восточных языков. Вып. 2,
1900, №7. –С.97-110.
10 Сазонтов Н. Записки по грамматике киргизского языка. –Ташкент, ... ... 1 ... ... П.М. ... грамматика казак-киргизского языка. Ч.1,
Фонетика и ... ... 1894. ... 2 ... Байтұрсынов А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға ... ... Ана ... 1992. –448 ... ... Г.В. ... ... языка. –Ташкент, 1927. –210
с.
14 Жұбанов Қ. ... тілі ... ... –Алматы: Ғылым, 1999.
–581 б.
15 Балақаев М. Қазақ тілінің грамматикасы. –Алматы: Қазмембаспа, 1941.
–128 ... ... С., ... С. ... тілі ... I ... Фонетика
мен морфология. –Алматы: Қазақтың біріккен мемлекет ... 1947. –192 ... ... С.А. ... ... ... ... қысқаша курсы, 1-б,
Алматы, 1950. –88 б.
18 Ысқақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді ... ... ... 1950. –№9, -10-11- ... ... Н.Т. ... ... Педучилищеге арналған. –Алматы, 1953.
–154 б.
20 Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: ҚазССР ҒА баспасы, 1954. –564 б.
21 ... ... ... ... фонетика, грамматика. Жауапты
редакторлары: М.Балақаев, ... ... 1954. –360 ... ... І., ... А., ... К. Қазақ тілі грамматикасы, I бөлім,
Фонетика мен морфология. –Алматы, 1955. –186 б.
23 Аманжолов С., Ұйықбаев И., ... А. ... тілі ... ... 1956. –125 б.
24 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. Синтаксис.
–Алматы: ... ... ... ... 1961. –378 б.
25 Сарыбаев Ш.Ш. Междометие в казахском языке. –Алма-Ата: Издательство
АН КазССР, 1959. –139 с.
26 ... ... ... II. ... ... ... 1967. –236
б.
27 Қазақ тілінің грамматикасы. I. Морфология. –Алматы: Ғылым, 1967.
–264 б.
28 Бимагамбетов М. Обращение и ... ... в ... ... ... дисс... канд. филол. наук. –10.02.02 – Казахский язык.
–Алма-Ата: АН КазССР Институт языкознания, 1967. –21 ... ... М., ... Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. –Алматы:
Мектеп, 1971. –340 б.
30 Нұрмаханова Ә. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. ... –290 ... ... Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. –Алматы: Ғылым,
1974. –198 ... ... М., ... Т. ... ... ... қаратпалар.
–Алматы, 1980. –50 б.
33 Томанов М., ... Т. ... ... ... ... талдау). –Алматы, 1983. –47 б.
34 Хасанов Б. Обращение как ... ... ... ... и ... ... 1980. ... .
35 Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі. –Алматы, 1983. –168 б.
36 Исабекова С.З ... ... ... ... АН ... ... ... 1981. №44. –С.51-55.
37 Әсенова Р. Қаратпа сөзді сөйлем // Қазақстан мектебі. 1984. № 1. ... ... ... Р. ... сөз ... // Білім және еңбек. 1985. №3. ... ... Н.Ә. ... ... ... қаратпалар. Филол. ғыл.
канд... дисс. -10.02.02 – Қазақ тілі. –Алматы: ... ... ... ... ... 1997. –149 ... ... Г.А. Вставные конструкции в современном казахском языке.
Дисс... канд. филол. наук. –10.02.02 – Казахский ... ... ... ... А. Байтурсынова, 1997. –146 с.
41 Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. ... ... ... 1974. –192 ... Әмір Р., ... Ж. Жай ... синтаксисі. –Алматы, 1998. –192 б.
43 Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис.
–Астана, 2002. –784 ... ... О.С. ... ... терминов. –Москва, 1969. –607
с.
45 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. –Алматы, 1997. –272 ... ... Б.Ұ. ... ... адам ... ... лексика
(этнолингвистикалық зерттеу). Филол. ғыл. канд... дисс. авторефераты. ...... ... ... ... ... Тіл ... 1999. –25 б.
47 Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас пен қатысым әдісінің ғылыми-теориялық
негіздері. Педагогика ғыл. докторы... дисс. ... – 13.00.02 ... ... ... ... –Алматы: Абай атындағы Алматы мемлекеттік
университеті, 1996. –57 б.
48 Пешковский А.М. ... язык в ... ... Изд. 7-ое. ... –511 ... ... Н.С. ... современного русского языка. –Москва: Высшая
школа, 1978. –439 ... ... Н.Е. ... ... выражения модальности в якутском
языке. –Новосибирск: Наука. Сиб. предприятие РАН, 1999. –288 ... ... Г. ... ... ... (к некоторым
спорным вопросам синтаксиса тюркских языков) // ... и ... ...... ... 1971. ... ... А.А. Синтаксис русского языка. Вып. 2. Учение о частях речи.
Дополнение. –Ленинград, 1927. –213 с.
53 ... А.Н ... ... ... Ч.II. ... ... ... с.
54 Бабайцев В.В. Односоставные предложения в современном русском ... 1968. –160 ... ... ... Энциклопедия. –Алматы: ІДК-ТІРО, 1998. –509 б.
56 Қобыланова А. Қазақ сөз ... ... ... ... баспа орталығы, 2001. –120 б.
57 Раманова А. Ә. Қазақ ... сөз ... ... ... ... ғыл. канд... дисс. –10.02.02 – ... ... ... атындағы Тіл білімі институты, 2004. –128 б.
58 Руднев А.Г. Синтаксис осложненного предложения. –Москва, 1959. ... ... И.И. ... ... и части речи. –Ленинград, 1978. –388
с.
60 Пауль Г. Принципы истории языка. Перевод с ... ... ... лит., 1960. –500 ... ... П.С. Историческая грамматика русского языка. –Москва, 1953.
–307 с.
62 Фортунатов Ф.Ф. Избранные труды. Т.II. –Москва, 1957. –471 ... ... В.В. ... язык ... ... о слове). Издание
IV. –Москва: Высшая школа, 1986. –640 с.
64 Ломоносов М.В. ... ... ... Т.7. ... –996 ... Есперсон О. Философия грамматики. Перевод с английского. –Москва,
1958. –404 с.
66 Баскаков Н.А. Каракалпакский язык, II, Фонетика и ... ... 1952. –544 ... Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка.
–Москва-Ленинград, 1960. –447 с.
68 Закиев М.З. ... ... ... языка. –Казань,
Издательство Казанского университета, 1963. –464 с.
69 Коцар Э.Б. Вводные ... и ... ... ... конструкции (Учебно-методическое пособие для слушателей отделения
повышения квалификации редакторов). –Москва, 1969. –32 с.
70 Жукова И.Н. Динамика ... и ... ... ... и его ... в высказываний. –10.02.04 – Германские
языки. Дисс... канд. филол. наук. ... ... ... ... ... ... Красного знамени государственный педагогический институт
имени В.И.Ленина, 1985. – 254 с.
71 Стойкович Г.В. Развитие вводных единиц в английском ... с XVI ... вв. ...... ... ... канд. филол. наук. –Москва:
Московский ордена Ленина, ордена Октябрьской революции и ... ... ... ... университет имени М.В.Ломоносова, 1989.
–220 с.
72 Круглов А.В. Структурно-семантические и ... ... ... в ... ... ... ... – 10.02.04
– Германские языки. Дисс... канд. ... ...... ... ордена
Ленина Государственный университет имени Т.Г.Шевченко. 1990. –243 ... ... Н.Е. ... ... в русском языке Петровской эпохи:
прагмалингвистический аспект. Автореферат дисс... канд. ... ...... язык. –Алматы: Казахский национальный университет
имени аль-Фараби, 2001. –28 с.
74 Ибрагимов Г. ... ... ... ... –Казан, 1963. –176
с.
75 Абдрахманов Г.А. Хозирги ýзбек адабий тили. –Ташкент, 1966. –311 б.
76 Суперанская В.А. Общая теория ... ... ... ... ... Арутюнова Н.Д. Предложение и его смысл. –Москва, 1976. –383 с.
78 Андреева А.А. Лексико-семантический анализ ... в ... // В сб. ... ... конструкции в русском
литературном языке 18 ... ... 1972. ... ... М.А. Обращение в современном английском языке. Дисс. канд.
фил. наук. –10.02.04 – ... ... ... Киевский ордена Ленина
Государственный университет имени Т.Г.Шевченко, 1973. –136 с.
80 Молчанова Г.П. ... ... ... ... ... языке. Дисс. канд. фил. наук. –10.02.04 – Германские
языки. –Москва: ... ... ... Народов Государственный институт
иностранных языков имени Мореса Тереза, 1977. –163 с.
81 Арутюнова Н.Д. Номинация и ... // В кн.: ... ... ... ... 1977. –С.344-347.
82 Касим Ю.Ф. Междометие украинского языка. Автореферат дисс... канд.
филол. наук. –10.02.02 – Языки народов ... ... ... ... педагогический институт имени В.И.Ленина, 1954. –36 с.
83 Туебекова З.Дж. Место междометий в ... ... речи ... языка. Дисс… канд. филол. наук. –10.02.04 – Германские языки.
–Алматы: Казахский государственый университет имени С.М.Кирова, 1984. ... ... Г.М. ... фразеология в словаре (на материале
английского и ... ... ... ... филол. наук. –10.02.04 ... ... ... ... ... педагогический
институт имени В.И.Ленина, 1989. –218 с.
85 Грамматика русского языка. Т.II. –Москва, 1954. –144 с.
86 ... ... Т.II. ... 1980. –709 ... ... И.И. ... ... вставочных конструкций в
современном русском ... ... // ... ... ... ... 1955. Выпуск. №4 (14). –С.107-110.
88 Ризель Э.Г. Смысловые и стилистические ... ... ... НДВШ. Филологические науки. – Москва: 1962. №4. –С.80-83.
89 Котляр Т.Р. Вставные конструкции в современном ... ... 1962. –136 ... Малявин Д.В. Вводные элементы и вставки в современном английском
языке. ... ... ... ... ... ...... языки.
–Киев: Киевский ... ... ... ... ... 1963. –21 ... ... М.А. Вводные предложения в современном русском литературном
языке. Автореферат дисс... канд. ... ... ...... ... ... ... Трудового Красного Знамени Государственный
институт имени А.И.Герцена, 1966. –21 с.
92 Аникин А.И. О ... ... ... и вставочной части
предложения //В кн.: Вопросы грамматического строя современного русского
языка. –Москва, 1972. ... ... К.Е. ... ... ... Автореферат дисс...
канд. филол. наук. –10.02.01 – Русский язык. –Орджоникидзе, 1963. –47 с.
94 Ташалиев И.Т. ... ... в ... ... ... ... ... канд. филол. наук. –10.02.02 –
Языки ... ... ... ... ... государственный
университет имени А.Новои, 1972. –27 с.
95 Сайфуллаев А.Р. Третьестепенные члены в ... ... ... ... ... ... ... наук. . –10.02.02 – ... ... ... ... ... ... университет
имени А.Новои, 1974. –22 с.
96 Шаймиев В.А. ... ... в ... их ... ... ... канд. филол. наук. –Ленинград, 1982. –23 ... ... С.О. ... ... ... и вставных
конструкций в русских научных текстах XVIII-XX вв. ... ... ... наук. –Свердловск: Свердловский государственный университет
Н.И.Калинина, 1988. –27 с.
98 Балли Ш. Французская стилистика. –Москва, 1961. –394 ... ... Қ. ... ... ... және ... (XIX ... бірінші
жартысы). –Алматы: Ғылым, 1983. –240 б.
100 Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. ... ... 1981. –200 ... ... В. В. ... ... ... стилистики // Вопросы
языкознания. 1955, №1. –С.9-17.
102 Виноградов В.В. Стилистика. ... ... ... ... ... АН СССР, 1963. –255 с.
103 Ерназарова Г. Ш. Қазақ публицистика тілінің дамуындағы Байтұрсынұлы
кезеңі. Филол. ғыл. ... ... ... А. ... атындағы Тіл
білімі институты, 2004. -116 б.
104 ... А.И. ... ... ... ... –Москва, 1961.
–322 с.
105 Гвоздев А.Н. Очерки по стилистике русского ... ... ... ... Мурат В.П. Об основных проблемах стилистики. –Москва, 1957. –43 с.
107 Будагов Р.А. Литературные ... и ... ... ... ... ... ... М. Н. О речевой системности научного стиля сравнительно с
некоторыми другими. –Пермь, 1972. –396 с.
109 ... С. ... ... ... тілінің дамуы. –Алматы:
Қазақстан, 1983. –240 б.
110 Вопросы стилистики. ... 1-15. ... ... ... А.В. ... общей и сопоставительной стилистики. –Москва,
1971. –195 с.
112 Стилистические исследования. –Москва: Наука, 1972. –318 с.
113 Скребнев Ю. ... ... ... ... 1975. –175 с.
114 Арнольд Н.В. Стилистика современного англиского языка // Стилистика
декодирования. ... 1981. ... ... Б. ... ... ... ... Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақтың Білім академиясының Республикалық баспа ... ... ... Бельчиков Ю.А. Стилистика и культура речи. –Москва, 2000. –160 с.
117 Виноградов В.В. Проблема ... и ... ... ... ... с.
118 Теория литературы (Книга 3). –Москва: Наука, 1965. –504 с.
119 Лихачев Д.С. ... ... ... XX-XVII вв. Эпохи и стили.
–Ленинград, 1973. –254 ... ... В.В. ... ... ... –Москва, 1981. –320 с.
121 Храпченко М.Б. Творческая индивидуальность писателя и ... ... 1970. –392 ... ... Ю. ... ... ... –Ленинград, 1972. –384 с.
123 Одинцов В.В. Стилистика текста. –Москва, 1980. –263 ... ... ... ... ... 1980. –96 ... ... Р. Сөз құдіреті. –Алматы: Санат, 1997. –224 б.
126 Серғалиев М. Кейбір стилистикалық ұғымдар мен категориялар туралы //
ҚазМҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. ... 1997, №8. ... ... Л. ... ресми-іс қағаздары. –Алматы: Ана тілі, 2005.
–208 б.
128 ... Д.Н. ... язык в его ... ... 1977. –168 ... ... А.М. ... труды. –Москва: Учпедгиз, 1959. –252 с.
130 Костомаров В.Г. ... язык на ... ... ... ... ... ... публицистики. –Москва, 1971. –276 с.
131 Голуб И.Б. Стилистика современного русского языка. –Москва: Высшая
школа, 1986. –335 с.
132 ... В.В. ... язык ... ... о ... ... ... 1972. –614 с.
133 Әміров Р. Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері.
–Алматы, 1977. –92 ... ... Л.В. ... ... по русскому языку. –Москва, 1957. –188
с.
135 Земская Е.А. Русская разговорная речь. Лингвистический ... ... ... ... ... язык, 1979. –239 с.
136 Колосов П.И. Стилистическая роль ... // ... язык в ... №1. ... ... В.К. ... обращения в современном русском
литературном языке. ... ... ... ... ... –10.02.01 –
Русский язык. –Киев: Киевский ордена Ленина Государственный университет
имени Т.Г.Шевченко, 1964. –28 ... ... Н. Сөз ... –Алматы: Мектеп, 1984. –120 б.
139 Серғалиев М. Сөз сарасы. –Алматы: Жазушы, 1989. –198 б.
140 Садырбаев С. Халық ... ... ... ... 1992. ... ... Ф.М. ... // Манера, стиль и оригинальность. Т. ... 1968. –312 ... ... Х. ... ... ... // Аламан. –Алматы, 1991. –35-
48-б.
143 Язык и стиль средств массовой информации и ... Под. ... ... Изд. ... ... 1980. –296 ... ... М. Қазақ тілі және оның нормалары. –Алматы, 1984. –184 б.
145 Прилюк Д.М. ... в ... // ... Московского
университета. Серия 2. Журналистика. 1973. №1. –С.2-11.
146 Кожевникова Н.А. Отражение функциональных стилей в ... ... В кн: ... языка современной русской литературы». –Москва, 1975.
–С.226-227.
147 Әміров Р. Газет тілінде ұшырасатын кейбір сөз ... ... ... ... және ... ... тілінің мәдениеті жөніндегі ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары). –Алматы, 1972. –114-124-б.
148 Горохов В.М. ... ... ... ... ... –Москва, 1975. –190 с.
149 Розенталь Д.Э. Практическая стилистика ... ... ... школа, 1987. –39 с.
150 Момынова Б. Газет лексикасы (жүйесі мен құрылымы). –Алматы, 1999.
–228 б.
151 Бүркітов О. ... ... ... ... ... ... материалдары бойынша). Филол. ғыл. канд... дисс.авторефераты.
–10.02.02 – Қазақ ... ... ... ... ... ... 1996. –23 б.
152 Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. –Алматы: Білім, 1994. –224 б.
153 Мархасев Л.С. ... и ... // В кн: ... ... –Москва, 1962. –С.116-123.
154 Андронникова М.И. Слова ... к ... ... и ... 1971. №8. ... ... В.Н. Международная роль языка науки// ... ... ... ... Варна. –Москва, 1970. –С.47-54.
156 Ергазиева Н. И. Формирование и развитие официально-деловой речи в
казахском ... ... ... ... ... наук. – 10.02.02 –
Казахский язык. –Алма-Ата: Казахский ... ... ... 1972. –29 ... Язык и ... ... литературы. –Москва: Наука, 1977. –296 с.
158 Митрофанова О.Д. Научный стиль ... ... ... ... –199 ... Барлас Л. Г. Русский язык. Стилистика. –Москва: Просвещение, 1978.
–255 с.
160 Глазман М.С. Научное творчество как диалог// ... ... 1969. ... ... ... ... в советской психологии. Под. ред.
Ярашевского М.Г. –Москва, 1971. –334 с.
162 ... П.И. ... ... ... ... ... ... Автореферат дисс... канд. филол. наук. –10.02.01 – ... ... ... ... ... ... ... революции и
ордена Трудового Красного Знамени Государственный университет имени
М.В.Ломоносова, 1973. –32 ... ... Б. XIX ... ... ... ... ... тілі.
–Алматы: Ғылым, 1982. –223 б.
164 Әбілмәжінова Б.Ж. Іс қағаздар стилінің синтаксисі. ... ... ... ...... ... ... А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл
білімі институты, 2002. –139 б.
165 Құрмамбаева Ж.Д. Қазақ тіліндегі ғылыми-көпшілік әдебиет стилінің
қалыптасуы (ХІХ ... ІІ ... мен ХХ ... ... Филол. ғыл.
канд... дисс. –10.02.02 – ... ... ... ... ... ... институты, 2003. –126 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 196 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Африка туралы мәліметтер9 бет
Басқару мәселелерін шешудің ақпараттық технологиясын эскизді жобалау. Жобалау алдындағы анализ элементтері. Техникалық жобалаудың элементтері10 бет
Бекітілген үтірлі сандарды тура кодада көбейту11 бет
Геоэкология және ландшафттық экология6 бет
Дайындау пішу цехы11 бет
Есептеудің инженерлік тәсілдері4 бет
Сот биологиялық сараптама3 бет
Суық деформациялау штамптарына арналған болаттар. Ыстық деформациялау штамптарына арналған болаттар. Қатты қорытпалар9 бет
Сызбаларды түзетуге арналған құралдар жайлы ақпарат3 бет
Хазарлар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь