қушыларға сабаққа деген ынтасын, белсенділігін арттыру мақсатында «Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары» тақырыбында сабақ өту әдістемесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары туралы түсінік

1.1 Ақуыздар, құрылысы, физикалық және химиялық қасиеттері ... ... ... ... ... .4
1.2 Ақуыздардың атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
1.3 Ақуыздардың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.4 Нуклеин қышқылдарына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.5 ДНҚ және РНҚ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18


2 «Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары» тақырыбында сабақ өту әдістемесі

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Курстық жұмыстың көкейкестілігі: Мектепте балалар кездескен қиыншылықтарды шешуге және алдарына қойған мақсаттарына жетуге тырысады. Мұндай жағдайлар, өздерін дұрыс ұстай білуге, ішкі және сыртқы жағдайларды бағалауға және мінез-құлқы мен танымдық өрістерін дамытып, қалытастырады.
Өсімдік жасушасының химиялық құрамы аса бай және алуан түрлі. Онда көптеген реакцияларға қатысып метаболизм түзетін әр түрлі заттар бар. Мұндай алмасу нәтижесінде заттар үздіксіз өзгеріп ыдырайды және осының арқасында жаңа заттар түзіледі. Алмасу реакциялары белгілі бір қатаң тәртіппен өтеді және ферменттердің әсерімен реттеліп отырады. Тірі жасушада болатын ерекше жағдайлардың арқасында реакциялар жоғары жылдамдықпен өтеді. Жасушаның немесе протопластың химиялық құрамына талдау жасағанда, біріншіден, ондағы заттардың аса көптігі мен алуан түрлілігіне, екіншіден, талдау барысында тірі жасушаға тән емес заттардың пайда болуына байланысты көптеген қиындықтар туады. Академик В.И.Вернадский жер қыртысындағы элементтердің барлығы да (тіпті сирек кездесетін элементтер де) өсімдіктерде белгілі бір мөлшерде кездеседі деп санайды. Алайда тірі заттың құрамына бар болғаны 22-27 элемент кіреді. Тірі затқа жасуша қабықшасының ішкі көлемінде тұратын барлық сұйық, қоймалжың протопласт жатады. Оның қабатында органоидтер: вакуоль, цитоплазма, ядро, т.с.с. орналасқан. Тірі зат құрамына кіретін элементтерді үш топқа бөлуге болады. Бірінші топқа көміртек, сутек, оттегі, азот, фосфор, күкірт жатады. Ион түрінде кездесетін элементтер: натрий, калий, магний, кальций, хлор. Үшінші топқа микроэлементтер кіреді: темір, мыс, қалайы, мырыш, марганец,кобальт, иод, молибден, ванадий, никель, хром, фтор, селен, шақпақ тас, бор, мышьяк. Көрсетілген элементердің 16-сы барлық организмдерде кездеседі. Тірі зат құрамындағы элементтердің түрлері міне осындай. Жалпы табиғатта кездесетін элементтер саны 92 болса, тірі зат құрамына кіретін 22-27 элементтерді биоэлементтер деп атайды. Бұл элементтер өзара әрекеттесе тұрып, күрделі органикалық заттар түзеді [5].
Курстық жұмыстың мақсаты – ақуыздар мен нуклеин қышқылдарының құрылысымен, түрлерімен, химиялық және физикалық қасиеттерімен, қатысатын реакцияларымен, қолданылуымен танысу.
Курстық жұмыстың міндеті – оқушылардың білімдік дағдысын дамыту, өмірден көрген деректерді пайдалана білуіне және шығармашылықпен жұмыс істеуге дағдыландыру, сабақта алған білімдері мен ақпараттарын шынайы өмірде пайдалану.
Практикалық қолданылымы: Мектеп барысында оқушыларда ақуыздар мен нуклеин қышқылдарының түсініктерін қалыптастыру және сабақ барысында олардың зейінінің шоғырлануын қамтамасыз ету және дамыту жолдарына мүмкіндік жасау.
1. Ю.Б.Филиппович. Основы биохимии. М., «Высшая школа», 1980.
2. Т.Т.Березов, Б.М.Коровкин. Биохимия. М., «Медицина», 1982.
3. Т.Б.Дарханбаев, Н.К.Шоқанов. Микробиология мен вирусология негіздері. Алматы, 1976.
4. Н.Ә.Кенесарина. Өсімдіктер физиологиясы және биохимия негіздері. Алматы, «Мектеп», 1988.
5. З.С.Сейітов. Биохимия. Алматы. Изд. «Агроуниверситет», 2000.
6. К.С.Сағатов. Биологиялық химия. Алматы, Респ. Баспа кабинеті, 1998.
7. К.С.Сағатов. Өсімдіктер физиологиясы. Алматы, «Ғылым» баспасы, 2002.
8. Н.К.Шоқанов. Микробиология. Алматы, «Санат», 1997.
9. Бірімжанов Б.А., Нұрахметов Н.Н. Жалпы химия. Алматы.: Ана тілі, 1992.
10. С.Ж.Пірәлиев, Б.М.Бутин, Г.М.Байназарова, С.Ж.Жайлау. Жалпы химия. Общая химия. – Алматы, 2003.
11. Аханбаев К. Жалпы және бейорганикалық химия. Оқулық. 2-басылым. – Алматы, «Санат», 1999.
12. Насиров Р. Жалпы және анорганикалық химия. Алматы.: Ғылым, 2002.
13. Глинка Н.Л. Жалпы химия. Алматы.: Мектеп, 1986.
14. Ә.К.Патсаев, С.А.Шитыбаев, Қ.Н.Дәуренбеков. Бейорганикалық және физколлоидты химия: Оқулық. – Шымкент, 2004.
15. Өстеміров К., Айтбаев А. Қазіргі білім беру технологиялары. Алматы, 2006
16. Валиева М. Білім беру технологиялары және оларды оқу – тәрбие үрдісіне енгізу жолдары. Әдістемелік нұсқау- Алматы, 2002
        
        Аннотация
Курстық жұмыстың тақырыбы «Оқушыларға сабаққа ... ... ... ... ... мен ... ... сабақ өту әдістемесі. Курстық жұмыс 32 беттен тұрады.
«Кіріспе» бөлімінде курстық жұмыс тақырыбына ... шолу ... мен ... қышқылдары туралы түсінік» бөлімінде ақуыздар мен
нуклеин қышқылдарының құрылысы, құрамы, қызметі мен түрлері қарастырылған.
«Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары» ... ... өту ... сабақта қолданылатын қазіргі заманғы технологиялар жайлы және
сабақ өту жоспары келтірілген.
Курстық жұмыс қорытындыдан және 16 ... ... ... Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары туралы түсінік
1.1 Ақуыздар, ... ... және ... ... ... ... ... ... ... Нуклеин ... ... ... ДНҚ және ... ... мен нуклеин қышқылдары» тақырыбында сабақ өту әдістемесі
Қорытынды
............................................................................
...................................28
Пайдаланылған ... ... ... ... ... кездескен
қиыншылықтарды шешуге және алдарына қойған мақсаттарына жетуге тырысады.
Мұндай жағдайлар, өздерін ... ... ... ішкі және ... ... және мінез-құлқы мен танымдық өрістерін дамытып, қалытастырады.
Өсімдік жасушасының ... ... аса бай және ... ... Онда
көптеген реакцияларға қатысып метаболизм түзетін әр түрлі заттар ... ... ... ... ... өзгеріп ыдырайды және осының
арқасында жаңа заттар ... ... ... ... бір ... ... және ... әсерімен реттеліп отырады. Тірі жасушада
болатын ерекше жағдайлардың арқасында реакциялар жоғары жылдамдықпен ... ... ... ... ... ... жасағанда,
біріншіден, ондағы заттардың аса көптігі мен алуан түрлілігіне, екіншіден,
талдау барысында тірі жасушаға тән емес заттардың пайда ... ... ... ... Академик В.И.Вернадский жер қыртысындағы
элементтердің барлығы да ... ... ... ... ... ... бір ... кездеседі деп санайды. Алайда тірі заттың
құрамына бар болғаны 22-27 элемент кіреді. Тірі ... ... ... ... ... ... ... қоймалжың протопласт жатады. Оның
қабатында органоидтер: вакуоль, цитоплазма, ядро, ... ... ... ... ... элементтерді үш топқа бөлуге болады. Бірінші топқа
көміртек, сутек, оттегі, азот, ... ... ... Ион ... ... ... ... магний, кальций, хлор. Үшінші топқа
микроэлементтер кіреді: темір, мыс, қалайы, мырыш, марганец,кобальт, иод,
молибден, ... ... ... ... ... ... тас, бор, ... элементердің 16-сы барлық организмдерде кездеседі. Тірі зат
құрамындағы ... ... міне ... Жалпы табиғатта кездесетін
элементтер саны 92 болса, тірі зат ... ... 22-27 ... деп ... Бұл ... ... ... тұрып, күрделі
органикалық заттар түзеді [5].
Курстық жұмыстың мақсаты – ақуыздар мен ... ... ... химиялық және физикалық қасиеттерімен, қатысатын
реакцияларымен, ... ... ... ...... ... дағдысын дамыту,
өмірден көрген деректерді пайдалана білуіне және шығармашылықпен жұмыс
істеуге ... ... ... ... мен ... шынайы
өмірде пайдалану.
Практикалық қолданылымы: Мектеп барысында ... ... ... ... ... ... және ... барысында
олардың зейінінің шоғырлануын ... ету және ... ... ... ... мен ... қышқылдары туралы түсінік
1.1 Ақуыздар, құрылысы, физикалық және химиялық қасиеттері
Тірі организмдердің негізін құрайтын ақуыздың маңызды ролін ...... ... ... ету ... — деп көрсеткен болатын.
Ақуыз — организмдегі заттардың ішіндегі ең күрделісі, ал оның элементтік
құрамы айтарлықтай қарапайым болып келеді. Онда 51-53%-ы көміртегі, ... ... 7%-ы ... ... ... 0,7-1,3%-ы күкірт болады. Кейбір
ақуыздарда бұған қосымша фосфор да ... ... соя, ... ... ... ... болады. Бұл өсімдіктер тұқымының үгілген
массасын сумен, тұзды, спиртті және әлсіз сілтілі ... ... ... ... ... алу қиын ... қышқылдармен және сілтілермен бірге қайнатқан кезде, сондай-ақ
ферменттердің әсерімен ақуыз амин қышқылдарының қоспасына ыдырайды.
Амин ... ... ... ... ... ... немесе қайта
аминдеу деп аталатын екі негізгі реакция арқылы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
қарапайым пирожүзім қышқылы тікелей аминдеу реакциясында амин тобын қосып
алып аланин деп аталатын амин қышқылын түзеді.
NH2
СН4СОСООН + NH3 + 2H → ... + ... ... ... амин ... ... ... тобынан басқа амин тобы
да болады. Тікелей аминдеу реакциясы бактерияларда, бидай, жүгері, ... ас ... ... бақыланған. 20 шақты амин қышқылдары
ақуыздар құрамына кіреді. Сонымен бірге өсімдіктерде бос амин қышқылдары да
кездеседі. ... саны 150-ге тең. Бос ... ... ... ... ... көбісі фотосинтез кезінде немесе топырақтан
азотты қабылдау кезінде, жалпы метаболизм процесінде ... ... ... амин қышқылдары азықпен бірге ... ... ... ... ... ... ... фенилаланин, лизин және
триптофан ерекше қажет. Азық-түліктің құрамында осы амин ... ... ... ... ... ... Олар ... түрде
қабылданатын амин қышқылдары деп аталады.
Кесте 1 - Ақуыздар құрамына кіретін амин қышқылдарының ... ... ... ... ... ... |Үш |Бір ... | ... | ... |белгілері | |
|кластарға | ... | | ... | | | | ... ... |Ala |A | ... | | | | ... ... |VaS |V | |
| ... |Leu |L | |
| ... |lie |I | |
| ... |Met |M | |
| ... |Pro |P | |
| ... |Trp |w | |
| ... |Phe |F | ... ... |Ser |s | ... | | | | ... ... |Tyr |Y | ... ... |Thr |T | |
| ... |Cys |c | ... ... |Arg |R | ... | | | | ... зарядталған |Гистидин |His |H | |
| ... |Lys |K | ... ... |Asp |D | ... |қышқылы | | | ... ... |Glu |E | |
| ... | | | ... ... СН3 тобы ... ... болып табылады.
Жеке амин қышқылдарының бүйірлік ... ... ... ... ... амин қышқылдары 4 класқа бөлінеді. Ақуыздар ... ... амин ... ... ... ... ... қарай
жіктелуі 1-кестеде келтірілген. I класқа гидрофобты амин қышқылдары аланин,
лейцин, изолейцин, валин, пролин, фенилаланин, триптофан, ... ... ... ... ... ... жоқ амин қышқылдары серин,
треонин, тирозин, цистеин жатады. Бұл амин ... ... ... қабілетті. III класқа плюс зарядты ... ... ... ... ... IV ... ... зарядты аспарагин және глутамин амин
қышқылдарын біріктіреді.
Амин қышқылдарының тірі организмдер үшін физиологиялық маңызы бар ... ... ... Оның бірі ... екіншісі оптикалық
активтік [8].
Сулы ерітінділерде амин қышқылдарының СООН және NH2 ... ... ... ... ... ... ... амин қышқылының
карбоксил тобы диссоциацияланғанда минус заряд, қышқыл ... NH2 ... плюс ... ... ... амин ... ... реакцияға байланысты бірде қышқыл, бірде
сілті ретінде қызмет атқарып, амфолиттік қасиет көрсетеді. Бейтарап ортада
олар қос ... ... ... ... ... оптикалық активтік тән. Олардың ерітіндісі арқылы
полярланған сәулені ... ... ... ... ... активтік кеңістіктік изомерияға, яғни хиралды ... ... ... ... ... байланысты. Мысалы, аланин
амин қышқылы екі түрлі болып ... ... ... ... ... ... ... екіншісі D-қатарына жатады. Қосылыстардың D
және L-формалары энантиомер деп ... ... ... плюс ... минус
таңбаларымен белгіленеді. Ақуыздың құрамына кіретін барлық ... ... ... ... ... Амин ... ... мен заряд түзу қасиеттерінің биологиялық маңызы зор. Тек глицин
құрамында хиралды көміртек болмағандықтан, оның оптикалық ... ... ... кең ... амин ... ... ... көптеген метаболизм реакцияларына қатысып, көмірсулар, майлар,
ақуыздар ... ... зат ... роль атқарады. Бұл топырақтан азотты
сіңіру кезінде өсімдіктің тамырында синтезделетін ... ... ... Оның ... ... ... ... және басқа амин қышқылдарының ... SH, ... бар. Сол ... олар ... ... кіре отырып, оның
реакциялық активтілігін күшейтеді. L-сериннің формуласы:
L-цистеин барлық ... ... ... ... формуласы:
СН2СН•СООН
SH NH2
L-цистеинннің екі молекуласының арасында дисульфидтік байланыс түзіліп
цистеин цистинге айналады. ... ... ... ... ... ... ... молекуласында зор
структура түзушілік роль атқарады.
Аспарагин және глютамин амин қышқылдарының құрамында екі карбоксил тобы
бар. Олар барлық өсімдік ақуыздарының ... ... ... бос ... жасушаларында осы амин қышқылдары тағы бір амин тобын қосып
алуға және сөйтіп аспарагин, ... деп ... екі амид ... Амид ... реакциялары бірңеше ферменттердің жәрдемімен
өтеді.
Амид түзу арқасында осы екі амин қышқылы ... ... ... ... ... себепші болатындығын атақты ғалым Д.Н.Прянишников
көрсеткен.
Барлық өсімдіктер жасушаларында көптеген мөлшерде L-аргинин және L-лизин
кездеседі. Басқа амин қышқылдарынан өзгеше, олардың ... екі амин ... ... ... ... ол міндетті түрде
қабылданатын амин қышқылы ... ... Одан РР ... ... зат ... ... ... дөнінен алынған зеин деп аталатын ақуыздын, құрамында триптофан
мен лизин ... ... ... қабылданатын осы екі амин қышкылының
болмауы жүгерінің қоректік және азықтық қүндьшығын кемітеді.
L-гистидин ... ... ... Оның ... ... бүйірлі
радикал ретінде ақуыз құрамына кіре ... оның ... ... ... ... күшейте түседі. Оның формуласы төменде
жазылған.
L-гистидин
Өсімдіктерде көп ... ... зат ... ... бір роль
атқаратын амин қышқылдарына қысқаша ... ... ... ... ... басқа бос түрде немесе ақуыздың құрамына кіретін көптеген
амин қышқылдары да бар. Қазіргі ... ... ... амин ... алайда олардың 20-22-сі ғана ақуыздардың ... ... ... ... молекуласының құрылымы. Ақуыз молекуласындағы амин қышқылдары бір-
бірімен пептидтік байланыс арқылы қосылады, ол бір амин ... тобы мен ... амин ... амин ... ... ... ... екі амин қышқылдары өзара СООН және NH2 топтарымен әрекеттесіп
қосылғанда ... ... ... ... топ, оның ... ... азот арасындағы байланысты пептидтік байланыс деп атайды. (формуласында
пептидтік топ ... ... ... байланыс ковалентті, осының арқасында амин қышқылдарының түрлі
мөлшері өзара қосылып, полипептидтік тізбек деп аталатын түзу ... ... ... бір ... бос NH2 ... ... ... бос
СООН тобы орналасады. Осыған орай тізбектің ұштары N-ұшы және ... ... ... ... ... молекуласының негізін құрайды. Ақуыз
молекуласының құрылымы төрт деңгейлі болады. Линдерстрем-Ланг бойынша ақуыз
молекуласының бірінші ... ... ... байланыстың арқасында
түзілген полипептидтік тізбек болып табылады.
Сурет 1- Лизоцим атты ақуыз адам, өсімдік, жұмыртқа ... ... ...... ... 129 амин ... ... полипептид
тізбегін құрайды. Тізбектегі цистеиндер өзара әрекеттесіп, тізбектің төрт
жерінде дисульфидтік байланыс ... ... ... ... ... сапасы, қатарласу тәртібі ақуыздың бірінші деңгейлі
құрылымы болып ... ... ... ... амин ... кезектесіп
орналасу тәртібі, саны және олардың сапалық құрамы арқылы ерекшеленеді.
Табиғатта ақуыздың алуан ... ... ... ең ... ... құрамына байланысты (Сурет 2). Жоғарыда айтқанымыздай, ақуыздың
құрамына бар болғаны 20-22 амин қышқылы және ... ... ... амин ... ... Олар ... тәртіппен кезектесе келе,
полипептидтердің ... ... түзе ... Сонымен қатар,
полипептидтік тізбекте кейбір амин ... ... рет ... ... да ... 2 - A - оңға бұрылған α-спираль. Б — ... ... ... В — ... бұрылған спираль. (Ирвинг Гейс суреті,
Ч. Кантор, П.Шиммелден алынған). Ақуыз молекуласының екінші деңгейлі
құрылым түрлері.
Ақуыз молекуласында бір ... ... ... ... ... ... ... ақуызында бір, инсулиннің молекуласында екі,
ал гемоглобиннің молекуласында төрт, вирус мозаика ... ... ... ... ... Молекуланың құрамына кіретін жеке тізбектер
амин қышқылдарының бүйірлік радикалдарының жәрдемі арқылы ... ... ... ... ... ... екі
тізбекке жататын цистеин түзеді.
Ақуыз молекуласындағы полипептидтік ... ... ... ... мен бесінші, бесінші және тоғызыншы және т.с.с. пептидтік топтардың
өзара тартылуы есебінен ақуыз молекуласының ішінде ... ... ... арқасында пептидтік тізбек спираль тәрізденіп ... ... ... ... тәрізді күйі ақуыз молекуласының екінші
деңгейлі құрылымы деп аталады. Пептидтік тізбектің кейбір бөлігі спиральды
құрылымға кірмейді.
Лайнус Полинг және ... ... XX ... 40-50 жылдары ақуыз
молекуласының α-спиральді құрылымының моделін салып, оны ұстап ... күш ... ... ... ... ... құрылымның Н-
байланыс арқылы түзілуі тек α--спираль емес, ... ... ... ... ... ... құрылым туғызады. Олардың
схемалары суретте көрсетілген.
Полипептидтік тізбектің жиынтық шумақ ... ... ... ... ... ... ... деңгейлі құрылымы түзілгенде
кейбір ақуыздар молекуласы жіп сияқты созылыңқы, басқа ақуыздар глобула
сияқты пішінге ... ... ... фибриллалы немесе глобулалы ақуыз
деп атайды. Осы екі негізгі пішін арасында көптеген аралық формалар бар.
Рентген ... ... ... ... арқылы 1961 жылы алғаш рет
миоглобин деп аталатын ... ... ... құрылымы дәл анықталды.
Миоглобин молекуласының құрамында 153 амин ... ... 8 ... ... ... олар ... ... жанасып, топ түзеді (Сурет ... ... ішкі ... ... амин ... орналасқан, ал
гидрофильді амин қышқылдарының қалдықтары молекуланың ... ... ... ... амин ... ... Н-байланыс және
гидрофобты күштер ... ... ... Бұл байланыстар әлсіз
болғандықтан, оңай, үзіледі, сондықтан молекуланың ... ... ... 3 - α — ... бөліктері А-дан Н — әріптерімен белгіленген.
(Ирвинг Гейс суреті Ч. ... ... ... ... ... ... ... молекуласы бір конформациядан екінші конформацияға өтіп, ... ... ... атом ... ... ... деп ... Сөйтіп, ақуыздың үшінші деңгейлі құрылымы өзгере
келе, түрлі модификациялар туғызады. ... ... ... ... шумақталып, тығыз орналаскан α-спираль және β-құрылым ... Оны ... деп ... конформациясы өзгеріп отыруының зор биологиялық маңызы бар.
Осындай өзгергіштіктің арқасында төртінші ... ... ... ... ... ақуыздарға ғана тән. Олардың молекулалары өзара байланысқан
бірнеше белшектен ... ... ... ... ... ... ... Бөлшектерді молекулааралық әлсіз күштер
біріктіріп тұрады, олар — вандервальс күштері, электростатикалық тартылу,
гидрофобты ... ... Жеке ... ... немесе протомер деп
аталады да олардың қосылысын макромолекула немесе олигомер деп атайды.
Жекеленген протомерлер біріге ... ... ... куб ... ... ... вирустардың сыртын қаптаған ақуыз қабаты көбіне 60
протомерден тұратын куб — ... ... ... конформациясы мүлде симметриялы болмаған жағдайда да олар
біріге алады. Осындай қосылыстағы протомердің бірі өзінің конформациясын
өзгертіп қосылуға ... ... ... ... олигомер
деп атайды, олардың биологиялық маңызы бар. Ақуыз қызметінің активтілігін
арттыруда молекула құрылымының барлық төрт ... де ... ... физикалық және химиялық қасиеттері. Денатурация құбылысы
дегеніміз ақуыз ... ... және ... ... ... ... ... Денатурация салдарынан ақуыздың ... ... ... құрылымдардың бұзылу дәрежесіне қарай бұл
процесс қайтымды ... ... ... ... ... әр түрлі
факторлардың әсерімен өтеді. Мысалы, ультракүлгін сәуле, ... ... ... ... және т.б. ... әсер етуі ақуызды денатурацияға
ұшыратады. Мұндай жағдайда ... ... мен ... ... ... ... әсер ... ақуыз ісіну қабілетінен
айырыла отырып денатурациялайды. Денатурация дәрежесі температура ... ... ... ... ... ... роль атқарады. Цитоплазма
мен басқа да органоидтарда өтіп жататын құрылымдық өзгерістер мен процестер
көбінесе ақуыздардың ішінара денатурациялануымен ... ... ... мен ... ... секілді құбылыстар да
ақуыздардың қайтымды денатурацияға ... ... ... электрохимиялық қасиеттері. Суда диссоциациялану кезінде амин
қышқылдары плюс және минус ... ие бола ... ... ... ақуыз молекуласында да осындай зарядтар болады.
Алайда оның заряды пептидтік байланыстағы — CO — NH — ... ... ... аргинин, гистидин, аспарагин және ... ... ... болатын бос NH2 және СООН ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз осы топтардың түзген плюс және минус зарядтарының айырмасы
болып табылады. Бұл топтар әлсіз негіздер мен қышқылдарға ... ... ... ... ... ... Осыған сәйкес
ақуыздар қышқыл ортада плюс зарядқа ие болады. Кейде рН аралық мәнге де ... ... плюс ... ... ... зарядтардың жиынтығына тең
болады, ... бұл мәні ... ... (phi) деп ... текті ақуыздардың изоэлектрлік нүктесі көбінесе әлсіз ... ... ... ... ... нүктесін анықтауда
біз жекелеген ақуыздарды ғана емес, алуан түрлі ... ... ... ... рһ-і белгілі бір орташа шаманы
білдіреді. Әдетте цитоплазманың реакциясы әлсіз ... ... ... көбінесе теріс зарядты болуы тиіс. ... ... өсу ... активтілігіне қарай жасушада цитоплазмалық рһ-і
жағдайы өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... көшкен кезде цитоплазмалық phi қышқыл аймаққа қарай ... ... ... ерігіштігі мен тұтқырлығы өте нашар болады,
ол ерітіндіден тұнбаға оңай түседі, суда нашар ісінеді. Ақуыз ... ... ... ... акуыздың зарядталған бөлшектерінің сілтілі
ерітіндіде катодқа және қышқыл ерітіндіде анодқа қарай орын ауыстыратынын
байқауға болады. Әр ... ... ... осындай электрофорез
құбылысын жүргізу арқылы қоспадан жекелеген ақуыздың компоненттерін бөліп
алуға болады.
Ақуыздардың орасан зор ... ... ... ... ... ... молекуласының массасы 5733, глиадин ... 27500, ... ... ... ... ... массасы 40 000
000 бірлікке тең екендігі белгілі болды.
Ақуыздар ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін де күрделендіре түседі. Сондықтан олар суда
ери келе нағыз ерітінді емес, коллоидты ерітінді түзеді, оны ... ... ... ... ... ... алейрон дәндерінде
ақуыз осындай кристалды түрде жиналады. ... суда ... ... ақуыздың құрамындағы амин қышқылдарының бүйірлік радикалдарында
болатын СООН, SH, NH2 сияқты атом топтарына ... Ол ... ... ... су ... ... күш ... өзіне тартады. Су
молекуласының өзінде сутегі мен ... ... ... ... оның молекуласының былайша айтқанда қарама-қарсы зарядталған екі
полюсі бар, яғни ол дипольді болады. Осының ... су оңай ... ... ... ... SH, NH2 топтары заряд түзген учаскелерінде
ұсталып тұрады. Егер ақуыз молекуласының учаскесі оң зарядталған болса, ... ... ... ... ұшымен тартады, Су молекулалары мен ақуыздың
зарядталған учаскесі ... ... ... күші ... ... ... тұрады, сондықтан сол судың бір ... ... ... тығыз жанасып жататын қабат ... Бұл ... ... ... ... ... олардың өзара жабысып қалуына
және тұнбаға түсуіне жол бермейді.
Су мен ақуыз молекулаларының арасында ... ... та ... ... ... ... болып табылады. Ондай байланыстар
ақуыздағы атомдардың белгілі бір тобы мен су молекуласының ... ... ... ... байланыстармен және электростатикалық күшпен ұсталып
тұрған су ақуыз молекуласының айналасында гидраттық ... ... ... осы ... судың едәуір мөлшерін байланыстырады.
Жасушадағы суды ... да ... ... асырылады. Ақуыздың
бүйірлік радикалдарында суды байланыстыруға қабілетті топтар неғұрлым көп
болса, ақуыздың ерігіштігі ... мол ... ... және ... ... заттардың суда ісінгіштігі жасушаның суды сіңіруі мен ... ... роль ... ... ... ... коллоидтарының
ісіну күші 300 атмосфераға жетеді. Ақуыз толық ісінген соң ісіну қайтады,
осының нәтижесінде судың біраз ... ... ... Жасушада вакуолінің
пайда болуы осы құбылысқа байланысты болар деген жорамал ... ... ... қызметі
Организмде ақуыздар алуан түрлі қызмет атқарады. ... ... ... ... да ... ... ... Ақуыздардың
атқаратын қызметінің ішіндегі ең бастысы катализаторлық қызмет. Барлық ... зат ... ... ... әсер ... ... Осы ... дейінгі белгілі ферменттердің барлығы ақуыздардан
құрылған.
Заттарды тасымалдау ақуыздардың тағы бір маңызды ... ... мен ... ... қозғалуын ақуыздар реттеп отырады, яғни
оларды активті түрде тасымалдайды. Соңғы кезде ... ... ... деп ... ... ... ... Күрделі ақуыз — гемоглобин тасымалдаушы ақуыздарға ... ... Ол адам және ... ... ... ... оны түрлі
мүшелер мен ұлпаларға жеткізеді.
Ақуыздар сондай-ақ организмнің иммундық қасиеттерін де жүзеге ... ... ... аса ... ... бірі — оның ... ... пайдаланылуы. Ақуыз барлық протоплазмалық органоидтардың негізін
құрайды. Ол ... ... бірі ... барлық жасуша
мембраналарының құрамына кіреді, тіпті сұйық, гомогенді ... де ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді. Тек қана амин ... ... ... ... ... деп ... ... ақуызға
бөтен зат байланысқан болса, оны күрделі ақуыз дейміз, ол протеин деп
аталады. ... ... қор және ... заттар ретінде пайдаланылады,
ал протеинтер жасуша протоплазмасында ерекше роль атқарады [7].
Әр ... ... ... ... ... төрт ... ... суда, глобулиндер — тұз ерітіндісінде, проламиндер ... этил ... ... ... ... ... бойынша, бидай тұқымында — лейкозин, ... ... ... деп ... ... ... тұқымында — фазеолин, сора
тұқымында — эдестин, соя ...... деп ... ... бидай
тұқымында — глиадин, жүгері тұқымында — зеин деп ... ... ...... деп аталатын глютелиндер кездеседі. Химиялық
табиғатына ... ... ... және ... атты ... да ... ... ішінде гистондар өте маңызды роль ...... ... ... ... ядросының құрамында
кездеседі. Олардың құрамында негіздік амин ...... ... 20-30%-ы болады.
Қарапайым ақуыз өсімдік дәнінде қор және қоректік зат ... ... ... ... ол ... өсу ... қарай ағып келеді де, ... ... түзу үшін ... Қор ... жиналған қарапайым
ақуыздар дәннің азық-түлік ретінде пайдаланылуында маңызды роль ... бұл ... үшін ... түрлі дәнді дақылдар өсіріледі. Олардың
ішінде бидай ерекше орын алады. Бидай ... 0,3 - ... 0,11 -0,24% ... 3,91 - 3,96% ... 4,17 - 4,63% ... ... Т.Б.Дарқанбаев біздің республикамызда жаздық бидайдың
биохимиясы жөніндегі көлемді ... ... ... бойы ... ... зерттеулер нәтижесінде Қазақстанның ... ... ... ... ... өте сапалы және жеткілікті мөлшерде екені
анықталды. Мәселен, Ақмола ... ... ... - 17,90, ... - 17,80, Көкшетау облысында - 17,73, Орал облысында - 18,57,
Ақтөбе ... - 17,83, ... ... ... ... дәнінде -17,18%
ақуыз жинақталатыны анықталды.
Протеинтер ақуызсыз топтардың химиялық табиғатына қарай ажыратылады да
липопротеидтер, глюко-хромо-нуклео-протеидтер деп ... ... ... ... ... онда ... ... қышқылымен байла-нысқан.
Нуклеопротеидтер организмде орасан зор роль атқарады, өйткені олар ... және ... ... ... ... және түрлі заттар, оның ішінде
ақуыз синтезіне қатысады. ... ... және әр ... жасуша құрылымын түзуде басқа протеидтердің де
маңызы зор. Мәселен, липидтер мен ақуыздар жасуша органоидтарының ... ... ... Өсімдіктер мен жануарлардың пигменттік
заттары хромопротеидтік комплекстер түзеді. Көптеген ... ... ... болып табылады. Қарапайым ақуыздарға қарағанда
протеидтердің барлық түрлері тірі ... ... ... ... заттар болып табылады.
1.4 Нуклеин қышқылдарына жалпы сипаттама
Барлық тірі организмдерде нуклеин ... ... ... ... (РНК) деп ... екі түрі болады. ДНК жануарлардың,
өсімдіктер мен ... ... ... ядросында
кездеседі. Гистон ақуызымен бірге ол нуклеогистон комплексін ... ... ... массасын құрайды. ДНК, сонымен ... ... мен ... де ... Ал РНК ... ядро ... ... цитоплазмадан,
пластидтерден, митохондрия мен рибосомалардан табылады.
Жасушадағы ДНК мөлшерінің ... ... ... ... ... ... тек ... ғана өзгереді. ДНК-ның ... ... ... ... ... 10-20, ал ... 100 ... тең болады (1пг = 10-13 г). ДНК ... 4 ... ... ... ... және ... қышқылы
пайда болады. РНК гидролизі кезінде де 4 азотты негіз, ... ... ... ... ... ДНК мен ... химиялық құрамында
ұқсастықтар да, айырмашылықтар да бар.
Үш азотты ...... ... және ... нуклеин қышқылдарының
бәріне ортақ болып табылады. ДНК-ның құрамында ... ал ... ... ... Осындай азотты негіздерден басқа ДНК-ның құрамында сирек
кездесетін 5-метилцитозин және 6-метилаланин негіздері кіреді. ... ... ... бар. Онда карбонил көміртекпен
көршілес жатқан көміртекте оттегі атомы болмайды.
Аденин мен гуанин – пуриннің, ал басқалары – ... ... ... азот ... рибоза немесе дезаксирибозамен қосылып нуклеозид
түзеді. Дезоксиаденозин, дезоксигуанозин, ... және ... ... ал аденозин, гуанозин, цитидин, уридин РНК ... ... ... ... ... ... негіздер өзінің 9 немесе І-
жағдайындағы азот атомы арқылы моносахаридтің ... ... ... Мысалы:
Рибозаның бесінші немесе үшінші көміртегі атомына фосфор қышқылының
қалдығы қосылады. Құрамына азотты рибоза немесе дезоксирибоза және ... ... ... ... қосылыс нуклеотитд деп аталады. РНК
құрамындағы ... ... ... ... уридилат деп
аталады. ДНК құрамына ... ... ... деп ... нуклеотидтер кіреді. РНК нуклеотидтері латын
әріптерімен қысқаша A, G, C, U деп ... ДНК ... ... d әрпі ... ... сІА, dG, dC, dT.
Нуклеотидтегі пентозаның үшінші ... ... бос ... Осы ... тобы арқылы нуклео-тидтер өзара байланысады.
Жекелеген нуклеотид нуклеин қышқылының орасан зор ... құру ... ... ... ... Сондықтан нуклеин қышкылдарын
полимерлер деп атайды, ал ... ... ... ... ... үзын полинуклеотидтік тізбек түзе отырып, көптеген ... ... ... ... ... ... соң бірі ... түзіледі. Бір
нуклеотид пентозасының 5-гидроксил тобы келесі нуклеотид пентозасының 3-
гидроксил ... ... ... ... ... ... ұзын ... Тізбектің осін фосфор қышқылымен пентоза топтары түзеді, ал азот
негіздері тізбектің бүйірінде орналасады. Тізбектің бір ұшы 51-, ... ... ... 5 және 3-ші ... ... ... тізбегінің бір бөлігі 3-суретте көрсетілген. Мұндай тізбек
нуклеин кышқылдарының бірінші деңгейлі ... ... ... ... ... ... саны, сапасы және қатарласу тәртібі
маңызды.
1.5 ДНҚ және РНҚ
ДНК молекуласының құрылымы. ... ... екі ... ... ... ... ... бір тізбектің жеке учаскелері
өзара белгілі тәртіппен ... ... Бір ... ... аденин
болса, оған қарсы екінші тізбектің құрамындағы тимин онымен Н-байланыс
арқылы әрекеттеседі. ... ... ... ... ... құрамымен құрылысына байланысты аденин мен тимин арасында
екі Н-байланыс, гуанинмен цитозин арасында үш Н-байланыс ... ... ... бір-бірін сәйкес толықтырып тұрады. Сондықтан, бұл қос
нуклеотидтер комплементарлы деп ... ... ... ... ... көп ... ... сондықтан қос
тізбек оңай ажырап кетпей бір шама берік сақталады. Қосарланған ... ... деп ... ... ... ... ... 1950 ж. Эрвин
Чаргафф зерттеулерінде ашылған қағидаға ... Кез ... ... ... саны ... ... саны ... тең болуы
Чаргафф ережесі деп аталады. Нуклеотидтердің осылайша әрекеттесуі ... ... де ... және ДНК-ның құрылымымен атқаратын қызметінің
маңыздылығын көрсетеді.
Нуклеин қышқылдарының алуан түрлілігі олардың ... ... ... мен ... және ... ... тәртібіне
байланысты. ДНК жасушада генетикалық ақпаратты сақтаушы қызметін ... түр ... ... ... алғаш peт 1944 жылы Эвери,
Мак-Карти және Мак-Леод ашып көрсетті.
1953 жылы Уотсон мен Крик рентгендік ... ... және ... ... негізінде ДНК молекуласының моделін құрастырды. Олардың ... ДНК ... бір ... ... спираль тәрізді оңға қарай
айнала оралған екі комплементарлық ... ... ... ... тізбек
кәдімгі полинуклеотид болып саналады, ондағы нуклеотид фосфор ... ... ... ... ... ... екі
тізбегі бір-біріне азот негіздері жағынан бағытталған. Сол ... ... ... ... азот ... орналасады. Көмірсу мен фосфат
топтары спиральдің ... ... Бұл ... бір тізбектің
негіздері, жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... негіздерімен байланысқан. Алайда, қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... қана емес, сол сияқты стэкинг-
әрекеттесу ... ... ... ... ... ... ... біріндегі негіздердің орналасу реті әр түрлі болуы
мүмкін, бірақ екінші тізбектегі негіздердің орналасу реті ... ... ... ... орналасу ретіне сай келуі тиіс. Бір
тізбектегі ... ... ... ... ... ... және ... тапқан ДНК молекуласының рентгенограммасы оның
спиральді құрылымына сәйкес келді.
Қос ... үш ... ... ... Олар A, B, ... деп ... Бұл конформациялардың бір-бірінен айырмашылығы
мынадай: спиральдің оң немесе сол жақка ... ... бір ... жұп ... ... азотты негіздердің жалпақ бетінің
спираль осіне ... ... ... ... ... ... оң ... В-конформациясының бір орамына 10 жұп нуклеотид сияды,
азотты негіздердің ... беті ... ... ... ... В-конформациясы Уотсон-Крик моделіне сай келеді. Жасуша
ішіндегі ДНК негізінде ... ... ... ... 75 пайыздан төмен болғанда ДНК молекулалары А-конформациясына
өзгереді. А-конформациясының оң жақты спираль орамына 11 жұп ... ... азот ... ... беті мен ось ... ... 20°-
қа жуық болады. ДНК-ның ... ... сол ... оның бір ... 9,3 жұп ... ... азот негіздерінің жал-
пақ беті мен ось арасындағы бұрыш 60 ... ... A, B, ... ... оңай өзгереді (Сурет 6).
Сурет 6 - Сол жақта – В - ... оң ... - A - ... ... ... ДНК ... қос тізбекті спиральді құрылымының
бір бөлігі көрсетілген.
ДНК молекуласы бір ... ... да ... ... ... мен ... ... тәрізді ДНК кездеседі.
Жеке немесе қос тізбекті ДНК-ның екі ұшы бір-бірімен қосылып, шеңбер түзіп,
одан әрі суперспиралъ ... ... ... Жеке ... ... ... қос ... сияқты құрылым түзеді, оны палиндорм ... ... ... ... ... жасап, пікір айту қиын,
өйткені ... ... ... ... ... алу ... оның
молекулалары жеке бөлшектерге ыдырап ... ... ... ... ДНК бөлшектерінің құрамындағы нуклеотидтердің саны 108-ге жетеді,
дрозофиланың ядросынан ... ... ... ... 40-108 дальтонға
тең, оның құрамында 62 млн. қос нуклеотид бар.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... арқылы қосылып тізбек түзілуі — нуклеин қышқылдарының
молекуласының ... ... ... ... ... екі ... ... тізбектің кейбір учаскелері комплементарлы болып өзара Н-
байланыс арқылы қосылуы — екінші деңгейлі құрылым деп ... ... ... ... ... ... құрылымына Уотсон-Криктің α-
спиралін және ... ... ... ... қалыптасуын
жатқыза аламыз.
РНК-ның түрлері және молекулаларының ... ... ... хРНК
кіреді. Цитоплазмадан тасымалдаушы РНК-ның бірнеше түрі табылады (тРНК).
Ядрода ... ... ... РНК (мРНК), рибосомалық (рРНК) және
тРНК синтезделіп, цитоплазмаға бөлініп шығады.
Ядрошық пен хроматин жалпы РНК ... ... онда ... РНК
процессинг құбылысына ұшырап, пісіп жетіледі. РНК ДНК ... ... ... ... ... Бұл ... деп атайды. Одан соң бұл транскрипт ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Кейбір бөліктер
өзара бірігіп, "тігіліп" қосылады. Бұл құбылыстар ... ... ... (тігілу) деп аталады. Осыдан кейін РНК-ның түрлері өзіне ... ... ... ... ... РНК мен ... ... (тРНК) құрамында ... ... олар кіші ... ... ... Оларға сондай-
ақ 120 нуклеотидтен тұратын рибосомалық SS-PHK-да жатады.
Рибосомада ірі молекулалық РНК-ның 18S-PHK және 28S-PHK деп аталатын екі
түрі ... ... ... тиісінше 2000 және 4000 нуклеотид бар.
Матрицалық немесе информациялық ... ... ... ... мың
нуклеотид болады.
РНК молекулалары қос спираль түзбейді, алайда бір тізбектің жекелеген
учаскелері комплементарлық азотты ... ... ... ... РНК ... ... ... Оның қызметі — ... ... және ... ... ... ... ... молекуланың беде жапырағына ұқсас екінші деңгейлі құрылымы болады.
Ол комплементарлық негіздеріне қарай ... 4 ... ... ... ... ... ... негіздерден тұратын үш
ілмек түзіледі (Сурет 7).
Бұлар D-ілмек, Т-ілмек, ... ... деп ... ... ... ... ... деңгейлі құрылымды РНК құрамындағы 20 пар негіздері
арасына түзілген 52 Н-байланыс бекітіп ... ... ... ... ... ... онымен қосымша 40 Н-байланыс ... ... ... L-opniuc ... ... ... ... Бұл пішін 3-інші
деңгейлі құрылым болып табылады. Осындай тРНК-ның үшінші деңгейлі құрылымы
барлық өзге денелерден алынған тРНК құрылысына ұқсас ... ... бар ... 7 - Мұнда кәдімгі A, G, С, U ... ... ... DHИ - 5, ... ... гуанозин кездеседі.
Ашытқы жасушаларынан алынған тРНК молекуласы нуклеотидтерінің орналасу
тәртібі беде жапырағына ұқсac пішінге ... ... ... ... ... ... тәртібі,
саны - тРНК молекуласының бірінші деңгейлі құрылымы бопса, тізбектік беде
жапырақты пішіні - екінші деңгейлі, ... ... ... - ... ... ... ... 8 - Ашытқы жасушасынан бөлінген тРНК-ның үшінші деңгейлі құрылымы.
Екі тізбек арасында пурин (созылыңқы пішінді) және ... ... азот ... ... ... олар ... ... (Ирвинг-Гейс суреті Ч.Кантор П.Шиммелден алынған).
Рибонуклеин қышқылдары ақуыз биосинтезіне қатысады. ... ... және ... ... ... ... ... өзгеріп отырады. Өсу нүктелерінде және жасушаның көбеюі мен өсу
процестері өтетін ... да ... РНК көп ... ... ... жас жасушалардағы РНК-ның мөлшері оның құрғақ салмағының 15-20%-ына
дейін жетуі ... ... ... ... ... ... ... РНК
жинақтап алуы тиіс. Егер жасушаға РНК-ны бұзатын рибонуклеаза ферментін
енгізсек, ақуыз ... ... ... ... бәрі ... ақуыз
синтезімен байланысты екенін көрсетеді.
Генетикалык, код. 1956 жылы Шрамм мен Френкель-Конрат лабораториясында
бір мезгілде РНК-ның ... ... ... ... ... Олар
тұңғыш рет темекі мозаика вирусын РНК мен ... ... және ... өсіп ... сау ... ... ... РНК жапырақта ауру
туғызды. Бұл жағдай енгізілген РНК-ның негізінде жапырақта ... ... ... ... ... ... екені көрсетілді. Матрица
деген сез баспа тәжірибесінен алынған. Ілгеріде белгілі бір ... ... оның ... шрифт теру арқылы салатын. Ол үлгіні матрица
деп атайтын. Соған ұқсас ақуыз түрін жасаудан бұрын оның тұлғасы РНК ... деп ... ... ... ... матрицалық ролі туралы
жорамал осылайша пайда болды.
1961 жылы Ниренберг пен Маттен Е. Соlі бактериясынан ... ... ... ... ... ... синтезін байқады. Синтез жүретін
ортаға мРНК-ның орнына уридилден түзілген ... РНК ... ... ... тізбегінен тек фенилаланин амин қышқылы табылды.
Цитидил нуклеотидтерінен тізілген РНК тізбегін ... оның ... амин ... ... ... ... синтезделді. Бұл мәліметтер,
біріншіден, РНК-ның матрицалық роль атқаратынын, ... ... ... синтезделген полипептидтегі амин қышқылдарының
қатарласу тәртібі мен ... ... ... ... әр бір амин қышқылына мРНК-ның құрамындағы қатар орналасқан үш
нуклеотид сәйкес келеді. Бұл үш ... амин ... коды ... деп, ал жеке ... ... бұл бөлшегін кодон деп атайды.
Жоғарыда келтірілген эксперименттегі ... ... ... ... UUU ... түзілген деп есептеуге болады. Сонда UUU ... ... ал ССС ... ... коды ... табылады. Қазіргі
кезде әр бір амин қышқылының коды белгілі. ... ... код ... бірдей деп есептеуге негіз бар. РНК-ның құрамында 64 кодон
болады. Оның ішінде үш кодон - UAA, UAC, UGA ... ... ал AUG, ... ... ... ... болып табылады. Бұл мәліметтер
Е.СоІі жасушаларында дәлелденгенімен, оның барлық организмдерге тән екеніне
сенім ... ... ... ... өте ... оған ... ... ферменттік
жүйелер мен әр түрлі РНК қатысады. Жасушада акуыз синтезінен бұрын ... ... Ол ... ... ... ... Қосарланған ДНК
тізбектері тиісті учаскеде бір-біріне ажырап, репликацияға ... жеке ... ... оған ... мРНК ... Бұл ... транскрипция деп аталады.
Одан соң мРНК процессинг құбылысына тап болады. Пісіп жетілген ... ... ... ... ... синтездеуге кіріседі
(Сурет 9). Рибосомалар барлық организмдерге тән. Олардың құрылысы мен
құрамы ... coli ... ... ... бактерияның рибосомасы жоғары сатыдағы өсімдіктердің рибосомасына
қарағанда кішілеу, ал құрылысы мен құрамы ұқсас болады. ... ... ... ... ол екі ... бөлінеді. Үлкен бөлшектің массасы
50S, оның ... ... I, ... I және ... ... кіреді. Кіші бөлшектің массасы 30S, оның ... I ... және 21 ... ... молекуласы кіреді. Үлкен
бөлшек пен кіші бөлшек өзара ... ... ... ... қуыс ... қуысқа мРНК молекуласы мен ақуыз синтезіне қажетті ферменттер
орналасады. Рибосоманың құрылысы суретте көрсетілген.
Сурет 9 - ... ... ... ... 3-екі ... ... ... түзуі. Рибосоманың құрылым схемасы
.
Ең соңғы амин қышқылын қабылдаған соң бұл кодон ... ... ... ... ... трансляция деп атайды. мРНК кезінде
ДНК-ның бетінде синтезделетіндіктен, оның нуклеотидтерінің орналасу реті
ДНК-ның ... ... ... ... келеді.
Ал мРНК-ның бетінде синтезделген ақуыздың полипептид тізбегіндегі ... реті ... ... ... ... ретіне, яғни,
кодына байланысты.
Қарапайым сөзбен айтсақ, ДНК молекуласында "жазылған" ... ... ... мРНК ... ... ақуызға хабарланады
(трансляция). Қысқаша бұл байланыстарды мынадай ... мен ... → мРНК → ... трансляция
Сөйтіп, ДНК нуклеотидтерінің орналасу ретіне қарай ақуыздың белгілі ... ... ... түрлері ДНК-дегі гендердің құрамына байланысты,
олар организмнің құрылысын, зат алмасуын және барлық тіршілік ... ... мен ... ... ... ... өту ... тақырыбы: Нуклеин қышқылдары
Сабақтың мақсаты: оқушыларда нуклеин ... ... ... ... ... ... ... химия, биология.
Сабақтың әдісі: түсіндіру, сұрақ-жауап.
Сабақтың көрнекілігі: кеспе ... ... ... ... 1. ... ... ... оларды түгелдеу,
сабаққа қажетті құралдарды дайындау).
1. Оқушыларды түгелдеу, сабаққа дайындықтарын қадағалау.
2. Сабақтың мақсатымен таныстыру.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
1. Ақуыздардың құрылысы ... ... ... ... және ... ... ... Ақуыздардың биосинтезі қандай?
4. Ақуыздардың атқаратын қызметі қандай?
ІІІ. Жаңа сабақ.
1. Жаңа сабаққа байланысты сұрақтар:
1) нуклеин қышқылдары қандай ... ... ... ... түрлері бар?
3) нуклеин қышқылдарының атқаратын қызметі.
4) нуклеин қышқылдарының қолданылу салалары.
5) ДНҚ және РНҚ туралы не білесің?
Барлық тірі организмдерде ... ... ... және ... (РНК) деп ... екі түрі болады. ... ... мен ... ... ... кездеседі. Гистон ақуызымен бірге ол ... ... де, ... ... массасын құрайды. ДНК, сонымен қатар,
өсімдіктер митохондриясы мен пластидтерінен де табылған. Ал РНК ... ядро ... ... ... ... мен рибосомалардан табылады.
ДНК молекуласының құрылымы. Нуклеин қышқылдарының екі тізбегі параллельді
қатарласып бірімен бірі, немесе бір ... жеке ... ... ... ... ... Бір ... бүйірінде аденин болса, оған
қарсы екінші тізбектің құрамындағы ... ... ... ... ... "жазылған" информация көшіріліп (транскрипция)
алынып, мРНК арқылы түзілетін ақуызға хабарланады (трансляция). Қысқаша ... ... ... мен ... ... → мРНК → ... ... қышқылдары ақуыз биосинтезіне қатысады. Жасушалардың,
ұлпалардың түріне және организмнің ... ... ... ... ... ... Өсу ... және жасушаның көбеюі мен өсу
процестері өтетін басқа да ... РНК көп ... ... ... жас ... ... ... оның құрғақ салмағының 15-20%-ына
дейін жетуі мүмкін. Көбею процесіне кіріспес бұрын кез-келген ... ... алуы ... Егер жасушаға РНК-ны бұзатын ... ... ... ... тоқтайды (Браше). Мұның бәрі РНК-ның ақуыз
синтезімен байланысты екенін көрсетеді.
Генетикалык, код. 1956 жылы ... мен ... ... мезгілде РНК-ның ақуыз синтезіндегі маңызы ашылып көрсетілді. ... рет ... ... ... РНК мен ... бөлді және РНК-ны
темекінің өсіп тұрған сау жапырағына енгізді, енгізілген РНК ... ... Бұл ... ... РНК-ның негізінде жапырақта вирус ақуызы
түзілгенін ... ... ... матрица екені көрсетілді. Матрица
деген сез баспа тәжірибесінен алынған. Ілгеріде белгілі бір ... ... оның ... ... теру ... салатын. Ол үлгіні матрица
деп атайтын. Соған ұқсас ақуыз түрін ... ... оның ... РНК ... деп ... РНК-ның ақуыз синтезіндегі матрицалық ролі туралы
жорамал осылайша пайда ... жылы ... пен ... Е. Соlі ... бөліп алынған
рибосомадарды жасанды ортаға салып, ақуыз синтезін байқады. Синтез жүретін
ортаға ... ... ... түзілген жасанды РНК тізбегін қосқанда,
синтезделген полипептид тізбегінен тек ... амин ... ... ... ... РНК ... алғанда, оның негізінде
пролин амин қышқылынан пайда болған полипептид синтезделді. Бұл ... ... ... роль атқаратынын, екіншіден, оның
нуклеотидтік ... ... ... амин ... ... мен ... ... көрсетеді. Полипептидке
қосылатын әр бір амин қышқылына мРНК-ның құрамындағы қатар ... ... ... ... Бұл үш нуклеотидті амин қышқылының коды ... деп, ал жеке ... ... бұл ... ... деп ... келтірілген эксперименттегі уридил қышқылынан түзілген жасанды
мРНК UUU кодондарынан ... деп ... ... ... UUU ... ... ал ССС ... пролиннің коды болып табылады. Қазіргі
кезде әр бір амин қышқылының коды ... ... ... код барлық
организмдерге бірдей деп есептеуге негіз бар. ... ... 64 ... Оның ішінде үш кодон - UAA, UAC, UGA терминация кодоны, ал AUG, GUG
кодондары бастауыш ... ... ... ... Бұл ... жасушаларында дәлелденгенімен, оның барлық организмдерге тән екеніне
сенім бар.
ІV. ... ... ... ... үшін оқушыларға кеспе қағаздар берілді, соларға
жауап беру нәтижесінде оқушылар бағаланды.
V. Үйге тапсырма: ... ... ... мен қасиеттері.
Қорытынды
Оқушыларға «Ақуыздар мен нуклеин қышқылдары» тақырыбын ... ... ... технологиясын қолдандым. Модульдік технология ... 3 ... ... өттім. Оқушылардың қорытынды бағаларын олардың
сабақ барысында жинаған балдары арқылы бағаладым. ... ... ... ... ... ... ... т.б. қолдандым.
Қорыта айтқанда, М.Жанпейісованың модульдік оқыту технологиясы сабақ
өтуде тиімді деп есептеймін.
Курстық жұмыста барлық мақсаттар мен ... ... деп ... әдебиеттер
1. Ю.Б.Филиппович. Основы биохимии. М., «Высшая школа», 1980.
2. Т.Т.Березов, Б.М.Коровкин. Биохимия. М., «Медицина», 1982.
3. Т.Б.Дарханбаев, Н.К.Шоқанов. Микробиология мен ... ... ... ... ... физиологиясы және биохимия негіздері. Алматы,
«Мектеп», 1988.
5. З.С.Сейітов. Биохимия. Алматы. Изд. «Агроуниверситет», 2000.
6. К.С.Сағатов. Биологиялық химия. Алматы, Респ. Баспа ... ... ... ... ... ... «Ғылым» баспасы, 2002.
8. Н.К.Шоқанов. Микробиология. Алматы, «Санат», 1997.
9. Бірімжанов Б.А., Нұрахметов Н.Н. Жалпы химия. Алматы.: Ана тілі, ... ... ... ... ... ... ... химия. – Алматы, 2003.
11. Аханбаев К. Жалпы және бейорганикалық химия. Оқулық. 2-басылым. –
Алматы, «Санат», 1999.
12. Насиров Р. Жалпы және анорганикалық ... ... ... 2002.
13. Глинка Н.Л. Жалпы химия. Алматы.: Мектеп, ... ... ... Қ.Н.Дәуренбеков. Бейорганикалық және
физколлоидты химия: Оқулық. – Шымкент, 2004.
15. Өстеміров К., Айтбаев А. Қазіргі ... беру ... ... ... М. ... беру технологиялары және оларды оқу – тәрбие үрдісіне
енгізу жолдары. Әдістемелік ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыруда анимацияларды пайдалану21 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтеріліс және оның тарихнамасы11 бет
Мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысы3 бет
Ойынның педагогикалық мәні. Мектеп жасына дейінгі балалардың драмалау ойыны жайлы4 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
5в050700 «Менеджмент» мамандығы 1-курс студенттері үшін іс-тәжірибеден өту туралы есебі12 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
CSS тілі. CSS деген не?22 бет
Intranet дегеніміз не?6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь