Қазақстан ауыл-село тұрғындарының этнодемографиялық және әлеуметтік дамуы (1939 – 1979 жылдар)

Кіріспе 3
1 1939.1979 жж. аралығындағы Қазақстанның ауыл. 15
село тұрғындарының саны мен құрамындағы
өзгерістер
1.1 Тұрғындар саны. Ұлттық құрамы 15
1.2 Жас аралық деңгейі, білім дәрежесі 47
1.3 Территориялық орналасуы 64
2 Ауыл.село тұрғындарының әлеуметтік.
мәдени дамуы 77
2.1 Ауыл шаруашылығы өндірісі мамандарының
әлеуметтік дамуы 77
2.2 Медициналық және тұрмыстық қызмет көрсету 88
2.3 Тұрғын үймен қамтамасыз етілуі 99
2.4 Мәдени құрылыс 109
Қорытынды 119
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 125
Қосымша 136
Мәселенің өзектілігі. Бүгінгі күні республика тәуелсіздікті нығайту жағдайында демографиялық өсімнің атқарар рөлі үлкен. Елдегі демографиялық өсім мемлекеттің әлеуметтік саясатымен байланысты. Ол елдің қорғаныс қабілетін арттыруда, экономикалық дамуда шешуші фактор екені анық.
Тарихи демография тұрғын хылықтың өткенін зерттейді, ал демография тұрғындардың қазіргі күйі мен болашақтағы сандық, сапалық дамуына болжау жасайды. Сондықтын тарихи демографияның алдындағы міндет қазіргі жағдайдағы тұрғындардың қайта өсу процесінің заңдылығын көрсету және оған табиғи, әлеуметтік, экономикалық факторлардың әсерін ашу. Тарихи-демографиялық зерттеулердің мәнінің өсуіне байланысты қазіргі кездегі әлемдік маңызды мәселе деп танылған демографиялық жағдайлар әлеуметтік өмірдің түрлі салаларын тереңірек зерттеуге итермелейді. Этнодемографиялық ахуалды қорытындылау, болашақтағы өсімді болжау – аса маңызды біртұтас шешілмеген сұрақтардың жауабы болып табылады.
Этнодемографиялық - әлеуметтік құрылымды талдау қоғамдағы әртүрлі топтарды қолдауға мүмкіндік беретін аймақтық демографиялық саясат жүргізу үшін ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді. Пост-кеңестік кеңістіктегі сияқты Қазақстандағы демографиялық - әлеуметтік процестер де КСРО-дағы болған тарихи өзгерістермен байланысты. Демографиялық ахуалда халықтарды депортациялау, Ұлы Отан соғысы қарсаңындағы және соғыс жылдарындағы эвакуация, Ұлы Отан соғысына мобилизация, И.В.Сталиннің жеке басына табынудың зардаптары, тың игеру және т.б. көрініс тапты. “Отаршылдық пен кеңестік деп аталатын кезеңдегі Қазақ ұлттық тіршілігіне қатысты мәселелер түбегейлі қайта танып түсінуді қажет етеді. Мәселенің мәні, тек патшалық Ресей ғана халықтардың түрмесі болып қойған жоқ, сонымен бірге КСРО-ның да жұмақ болып жарытқаны шамалы еді”, ─ деп жазды Президент Н.Ә.Назарбаев [1].
ХІХ ғасырдың басынан басталған патша үкіметінің қоныс аудару саясаты ғасырдың ІІ жартысындағы басыбайлылық құқық жойылғаннан кейін жаңа қарқынмен жүргізілді. Бұл шара ХХ ғасырда да жалғасын тапты. Соғыстың қарсаңынан бастап, 1970 жылдардың аяғына дейінгі кезеңдегі сырттан келушілердің республика аймақтарына қоныстандыру ерекшеліктерін зерделеу бүгінгі тәуелсіз мемлекетімізде болып жатқан ұлтаралық қарым-қатынастағы құбылыстардың астарын түсінуге өз септігін тигізеді.
ХХ ғасырда өткен демографиялық процестердің ауқымының кеңдігі мен күрделілігі Қазақстан халқының өсіп-өну тарихын зерттеудің ғылыми және қоғамдық сұранысқа ие, өзектілігі жоғары екендігі еш күмән туғызбайды.
Кеңес үкіметінің жүргізген демографиялық саясатының дағдарысқа тіреліп отырғанын біз сол жылдардағы санақ қорытындыларынан көреміз. Біз қарастырып отырған кезеңнің қарсаңындағы 1937 жылғы санақ қорытындылары көп мәселелерді ашып берді. Халықтың санын көбейту насихатталып отырған қоғамда КСРО-дағы халық санының жоспарланған деңгейден 11 миллионға кемдігін көрсетті [2]. Сондықтан санақты жүргізген ұйымдар жұмысты дұрыс “ұйымдастырмағаны” үшін жазаланып, бұл санақ
1 Н.Ә. Назарбаев Тарих толқынында. Алматы «Атамұра» 1999. -14 б.
2 М.-А. Асылбеков, А.И. Құдайбергенова Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық жағдайы (1939-1959 жылдар). Алматы «Өркениет», 2005. -3 б.
3 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 102-іс.
4 Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. Алексеенко, Г.С. Баратова История Казахстана: народы и культуры. Алматы, 2001. -С. 591-594.
5 Н. Ә. Назарбаев. Қазақстан – 2030. // Егемен Қазақстан – Алматы, 1997.
11 қазан.
6 М.Б. Тәтімов Қазақ әлемі (Қазақтың саны қанша?) Алматы «Атамұра», 1993.
М.Б. Тәтімов Халықнама немесе Сан мен Сана. Алматы «Жазушы» 1992.
М.Б. Тәтімов Ж.Ә. Әлиев Дербестігіміз – демографияда. Алматы «Жеті жарғы»1999.
7 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920- 1990гг. Алматы: Ғылым, 1993.
8 М. Қойгелдиев, Т. Омарбеков Тарих тағылымы не дейді? Алматы «Ана
тілі», 1993.
9 М.Х. Асылбеков А.Б. Галиев Социально- демографические процессы
в Казахстане (1917 – 1980) Алма-Ата «Ғылым», 1991.
10 М.Х. Асылбеков, А.И. Құдайбергенова Қазақстан халқының әлеуметтік
- демографиялық жағдайы (1939 – 1959 жылдар) Алматы, «Өркениет» 2005. -158 б.
11 Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. Алексеенко, Г.С. Баратова История Казахстана: народы и культуры. Алматы 2001. -С. 600.
12 К. Джаркимбеков Деятельность партийных организаций Казахстана по Коммунистическому воспитанию тружеников села. (в 1959 – 1965 гг.) Автореф. дисс. к. и. н. Алма-Ата, 1969 г. К. Мендаяхова Развитие дошкольного воспитания в сельской местности Казахстана. (1958 – 1980 гг.) Автореф. дисс. к. и. н. Алма-Ата, 1988. О.К. Джылысбаев Деятельность Компартии Казахстана по дальнейшему повышению материального благосостояния трудящихся в годы восьмой пятилетки. Дисс. к. и. н. Алма-Ата, 1976. А.Н. Городеций Социальное развитие села в Казахстане в 1954-1965 гг. Дисс. к. и. н. Алма-Ата, 1993. С. Айымбетов 1926- 1939 жж. аралығындағы Қазақстан халқының этнодемографиялық және әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер. Т.ғ.к., диссертация. Алматы 1998. К.М. Төлеубаева Қазақстанның ауыл шаруашылық интеллигенциясы (1946-1965 жж.) Алматы, 1995. Т.ғ.к. дисс. М.Т. Илипов Қазақстанның ауыл шаруашылық интеллигенциясы (1966-1990 жж). Т.ғ.к.. диссертация. Алматы 1999.
13 А.Б. Тұрсынбаев Колхозное крестьянство Казахстана. Алма-Ата, Ғылым, 1960; Б.А. Төлепбаев Социалистические аграрные преобразования в Средней Азии и Казахстане. Москва, Наука, 1984; Г.Ф. Дахшлейгер, А.Н. Құдайбергенов За высокую культуру села. Алма-Ата, 1976. А.Н. Құдайбергенов Дәулетке сәулет сай болсын. Алматы, 1989. К.Н. Нүрпейісов История крестьянство Советского Казахстана. Алма-Ата, Наука, 1985; Т.Б. Балақаев Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны (1941 – 1945гг.). Алма-Ата, Ғылым 1971; Х.А. Абжанов Сельская интеллигенция Казахстана в условиях совершенствования социализма. Алма-Ата, Наука, 1988; Ф.К. Михайлов, И.Ш. Шамшатов Народное движение за освоение целинных земель в Казахстане. Алма-Ата, 1964; Н.К. Капесов Социальное изменения в составе сельскохозяйственных тружеников Казахстана. Алма-Ата, 1977. Н.З. Такижбаева Изменение социальной и национальной структуры сельского населения Казахстана (1946 – 1992 гг.) Автореф. дисс. д. и. н. Алматы, 1999; О. Керімбеков Мәдени мекен. Алматы, 1987. М.Х. Асылбеков, А.Ш. Алтаев Историко-демографические исследования в Казахстане: традиции, современное состояние и перспективы. // Отан тарихы. 1998, №1; Р.М. Жұмашев Историография становления и развития культуры Казахстана. 1936-1991гг. Дисс. д. и. н./ МГУ им. Ломоносова, Москва, 2004; К.Р.Рыспаев Село халқы әл-ауқатының артуы. Алматы, 1988.
14 К.А. Әліқұлов Қазақстан ауылдары мен селоларының 1946 – 1980 жылдардағы әлеуметтік жағдайы; тарихы мен сабақтары. Дисс.т.ғ.д. Алматы, 2001; С.А. Байтілен Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы аграрлық саясаты: ауыл шаруашылығындағы экстенсивті бағдар және дағдарыс / 1965- 1990 ж ж / Дисс. т. ғ. д. Алматы 2000; А. Уржанов Қазақстанның ауыл-селоларындағы әлеуметтік саладағы мемлекеттік саясат: мәні мен сабақтары (ХХғ. 60-70 жылдары) Дисс. т. ғ. к. Алматы 1999; Л.Х. Төлешева ХХ ғасырдағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы мәселелерінің тарихнамасы. Т. ғ. к. автореф. Алматы 2002; С.М. Сыздыков Деятельность потребительской кооперации Казахстана по повышению материального благосостояния и культурного уровня тружеников села, 1954 – 1965 гг. Дисс к. и. н. Алма-Ата, 1988. Ө. Шеденов, М. Есқалиев Бүгінгі ауыл бейнесі. Алматы, 1975.
15 М.Н. Сдыков История населения Западного Казахстана (ХVІІІ – нач. ХХІ вв.). Алматы, 2004; М.К. Төлекова Жетісу өңірі халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы (1897-1999 жылдар). Дисс. т. ғ. д. Алматы 2003; А.Н. Аскарова Социально-экономическое развитие Южного Казахстана в послевоенный период (1946-1959 гг.) Автореф. к. и. н. Алматы 2004; А.С. Адильбаева Социально-экономическое развитие Восточного Казахстана в послевоенный период (1946-1959 гг.). Автореф. к.и.н. Алматы 2001; З. Шахаман Социально-демографические развитие населения Северного Казахстана в 1959-1989 гг. Дисс. к.и.н. Алматы 2002; В.В. Козина Население Центрального Казахстана/40-е годы-конец XX века /. Алматы, Өркениет, 2001;
16 А. Айымбетов, М. Баймаханов, М. Имашев Проблемы совершенствования организации и деятельности местных Советов. Алма-Ата: Наука, 1967; Н.И. Акуев Советы нородных депутатов-политическая основа СССР. Алма-Ата знание Казахстан, 1984; Г.В. Нечитайло, З. Шереметьева Работа районных Советов депутатов в области торговли и общественного питания. Алма-Ата: Казгосиздат, 1962; Т.З. Рысбеков Советы Казахстана /1939- 1986 гг / Алма- Ата , Наука, 1988;
17 М.Х. Асылбеков А.И. Құдайбергенова Қазақстан халқының әлеуметтік – демографиялық жағдайы (1939-1959 жылдар). Алматы «Өркениет» 2005. -158 б.
18 Б.Г. Аяғанов 1970-1990 жылдар аралығында Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуы. Алматы, 1995.
19 М.К. Тулекова Жетісу өңірі халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы. (1897-1999 жылдар). Автореф. дисс. д. и. н. – Алматы, 2003, -4 б.
20 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 102-іс.
21 Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. Алексеенко, Г.С. Баратова «История Казахстана: народы и культуры». Алматы 2001 -С. 589.
22 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 102-іс.
23 Ш.Д. Батырбаева Достоверны ли показатели численности населения Кыргызстана и Казахстана в материалах переписей 1926, 1937 и 1939 гг? Вестник КазНУ. №1. 2004. -с 9.
24 ҚРОММ, 698- қор, 14- тізбе, 102-іс
25 Н.Э. Масанов Ж.Б. Абылхожин И.В Ерофеева, А.Н Алексеекко, Г.С Баратова, История Казахстана: народы и культуры. Алматы 2001.-С. 587.
26 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 102-іс .
27 М.Б. Тәтімов Қазақ әлемі Алматы 1993 . -9 б.
28 Н.Э Масанов, Ж.Б. Абылхожин И.В Ерофеева, А.Н Алексеенко, Г.С Баратова, История Казахстана: народы и культуры. Алматы 2001.-С.376.
29 К.Р. Аманжолов Қазақстан тарихының дәрістер курсы. ІІ кітап. Алматы 2004. -76 б.
30 Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. Алматы Дәуір. 1994.
31 Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н Алексеенко, Г.С Баратова, История Казахстана: народы и культуры. Алматы 2001.-С. 310.
32 Казахстан в период Великой Отечественной войны Советсткого Союза. -С. 118.
33 Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. Алматы 1994. -344 б.
34 Казахстан в период Великой Отечественной войны Советсткого Союза. -С. 118.
35 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. Алматы; Ғылым 1993. -С. 24.
36 Бұл да сонда. -С.24.
37 ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 13-іс.
38 ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 13-іс.
39 ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 14-іс. 28-п.
40 ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 17-іс, 11-п.
41 ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 17-іс, 4-п.
42 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. Алматы; Ғылым 1993. -С. 24.
43 М. Тәтімов, Ж. Әлиев Дербестігіміз – демографияда. Алматы. Жеті жарғы. 1999. -36 б.
        
        Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті
ӘОЖ 314: 316. 334. 55 (574) "1939 – 1979" ... ... ... және ... (1939 – 1979 жылдар)
07.00.02 – Отан тарихы
(Қазақстан Республикасының тарихы)
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация
Ғылыми
жетекші: тарих
ғылымдарының докторы,
профессор Ә.Н. ... ... ... МЕН ... ...... облыстық мемлекеттік мұрағаты
БЛКЖО – Бүкілодақтық лениншіл Коммунистік жастар одағы
БК(б)П – ... ... ... ...... ... Республикасы
КОКП – Кеңес Одағының Коммунистік Партиясы
КСРО – Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Кеңшар – кеңестік шаруашылық
Ұжымшар – ... ... КСР – ... ... ... ... КСР – Украин Кеңестік социалистік республикасы және т.б. Кеңестік
республикалар
Қалмақ АКСР – Қалмақ автономиялы Кеңестік ... ... АКСР – ... автономиялы Кеңестік социалистік республикасы және т.б.
автономиялы республикалар
ҚРООМ – Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік мұрағаты
ҚРПМ – Қазақстан Республикасы Президент мұрағаты
МТС – ... ...... ... станциялары
РК(б)П – Ресей Коммунистік (большевиктер) партиясы
ХКК – Халық комиссарлар кеңесі
ОК – Орталық Комитет
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
3
1 1939-1979 жж. аралығындағы Қазақстанның ... ... ... саны мен ... ... саны. Ұлттық ... Жас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы өндірісі мамандарының
әлеуметтік ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Бүгінгі күні республика тәуелсіздікті нығайту
жағдайында демографиялық өсімнің атқарар рөлі үлкен. ... ... ... ... ... ... Ол ... қорғаныс
қабілетін арттыруда, экономикалық дамуда шешуші фактор ... ... ... тұрғын хылықтың өткенін зерттейді, ал демография
тұрғындардың қазіргі күйі мен болашақтағы сандық, сапалық дамуына болжау
жасайды. ... ... ... ... міндет қазіргі
жағдайдағы тұрғындардың қайта өсу процесінің заңдылығын көрсету және оған
табиғи, әлеуметтік, экономикалық ... ... ашу. ... ... ... өсуіне байланысты қазіргі ... ... ... деп танылған демографиялық жағдайлар әлеуметтік
өмірдің түрлі салаларын тереңірек зерттеуге итермелейді. Этнодемографиялық
ахуалды қорытындылау, болашақтағы өсімді болжау – аса ... ... ... ... болып табылады.
Этнодемографиялық - әлеуметтік құрылымды талдау қоғамдағы әртүрлі
топтарды қолдауға мүмкіндік беретін аймақтық демографиялық ... ... ... ... ... ... Пост-кеңестік кеңістіктегі сияқты
Қазақстандағы демографиялық - әлеуметтік процестер де КСРО-дағы ... ... ... Демографиялық ахуалда халықтарды
депортациялау, Ұлы Отан ... ... және ... ... Ұлы Отан ... ... И.В.Сталиннің жеке басына
табынудың зардаптары, тың ... және т.б. ... ... ... пен
кеңестік деп аталатын кезеңдегі Қазақ ұлттық тіршілігіне қатысты мәселелер
түбегейлі қайта ... ... ... ... ... ... тек ... ғана халықтардың түрмесі болып қойған жоқ, сонымен бірге КСРО-ның да
жұмақ болып жарытқаны ... ... ─ деп ... Президент Н.Ә.Назарбаев [1].
ХІХ ғасырдың басынан басталған патша үкіметінің ... ... ... ІІ ... ... ... жойылғаннан кейін жаңа
қарқынмен жүргізілді. Бұл шара ХХ ғасырда да ... ... ... ... 1970 ... ... ... кезеңдегі сырттан
келушілердің республика аймақтарына қоныстандыру ерекшеліктерін зерделеу
бүгінгі тәуелсіз ... ... ... ... ... астарын түсінуге өз септігін тигізеді.
ХХ ғасырда өткен демографиялық процестердің ауқымының кеңдігі мен
күрделілігі Қазақстан ... ... ... зерттеудің ғылыми және
қоғамдық сұранысқа ие, өзектілігі жоғары екендігі еш күмән ... ... ... ... саясатының дағдарысқа тіреліп
отырғанын біз сол жылдардағы санақ қорытындыларынан көреміз. Біз қарастырып
отырған ... ... 1937 ... санақ қорытындылары көп
мәселелерді ашып берді. Халықтың санын көбейту насихатталып отырған ... ... ... ... деңгейден 11 миллионға кемдігін
көрсетті [2]. Сондықтан ... ... ... ... ... үшін ... бұл санақ мәліметтері туралы көп жылдар
бойы жазуға тыйым салынды. Бұл Қазақстанға да қатысты болды.
Ресми түрде ... ... ... ... ... 1939 жыл. 1926 жыл
мен аралықтағы 13 жылда Қазақстандағы ... ... саны – 71958 ... ... ал ... ... жергілікті ұлт өкілдерінің үлесі ... ... ... [3]. Бұл ... байырғы тұрғын
өкілдерінің үлесінің өз жерінде 29,8%-ға ... ... ... жж. ... өн ... ... ұлт өкілдері үлесі
жағынан орыстардан аз ... 1939 ... ... ... жергілікті ұлт
өкілдері – 38,8% ды, орыстар – 40,0% көрсеткішті, 1959 жылғы санақ бойынша
жергілікті ұлт ... – 30,3%, ... – 42,7%, 1970 ... ... ... ұлт ... ─ 32,5%, орыстар ─ 42,4%, 1979 жылғы санақ бойынша
жергілікті ұлт өкілдері ─ 36,0%, орыстар ─ 40,8% ... ... ... ... осы жылдар аралығындағы Қазақстанда жүргізілген ... ... ... керек. Ресей өз ішіндегі әлеуметтік-
экономикалық мәселелерді шешу ... ... ... ... ─ шаруаларды қоныстандырумен болды, бұл 1897 -1959 жж. ... ... ... ... Бұл ... ... демографиялық
құрылымына терең өзгерістер әкелді.
1960-жылдардың басынан табиғи өсім ... ... ... ... өсім ... көрсетті. Негізгі өсімді берген ... ... Бұл ... ... ... өсімін қамтамасыз ету
мақсатында біршама әлеуметтік жағдайлар жасалды, міндетті түрде орта білім
алу енгізілді, жалақы мөлшері ... ... ... ... ... ... ... балалы әйелдерге берілетін жәрдемақы ... ... ... ... барлық әлеуметтік тобына көрсетілді.
Демографиялық дамуда жетістіктерге жету мемлекеттің әлеуметтік
саясатына байланысты. ... ... күні ... қай түріне болмасын
жаһанданудың ықпалы бар. Дегенмен, халықтың табиғи өсуіне жағдай жасау,
экологиялық ... ... алу, ... әлеуметтік саясатқа мән бере
отырып, демографиялық ... қол ... ... да ... басты
мақсаты. Осындай мақсатқа жету үшін, көптеген түйінді ... ... үшін ... ... ... ... - әлеуметтік саясатын
саралай отырып, жаңа бағдарламалар жасау бүгінгі күнгі қажеттілік.
Халықтың әлеуметтік дамуы оның экономикалық ... ... ... ... ... ... білімі, жұмысқа
тартылуы, күн ... және ... ... ... ... білуімен
ерекшеленеді. Біз қарастырып отырған ... ... ... ... өндірісі мамандарының өмірінде әлеуметтік даму болғанмен, ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік
соғыс көп әсер етті. Соғыс жылдарында және одан кейінгі халық шаруашылығын
қайтадан қалпына келтіру жылдарында ... ... ... ... ... Бұл тың ... ... өз жалғасын тапты. 1960-жылдардың
басынан бастап сырттан келушілер саны азайып, қоғамда біршама ... ... Осы ... ескере келе, Қазақстан халқының қазіргі
құрылымы қалай қалыптасты, кеңес өкіметі тұсында жіберілген кемшіліктер
орнын қалай толтыруға ... ... ... ... жылдардағы
елдегі экономикалық және әлеуметтік қиыншылықтарға қарамай, халықтың білім
деңгейін, медициналық қызмет көрсету ісін ... ... ... әл-ауқатын көтеру және т.б. мақсатында қандай ... ... ... және ... ... ... бағытындағы сол
шаралардан үлгі боларлық тәжірибе бар ма, т.б. сұрақтарды ... ... ... ... және құқықтық мемлекетіміздің гуманды
демографиялық саясат жүргізуі үшін өткен кезеңнің ... ... ... қажет. Сондықтан, ... ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік
процестердің халықтың ... ... ... мен ... айқындау біз үшін құнды.
Халықтың әлеуметтік-демографиялық дамуына сипаттама беру үшін, халықтың
сан жағынан өсу ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайға тәуелділігін, ал өлім
санының өсуі денсаулыққа, қоршаған ортаның тазалығына, еңбек пен ... ... ... ... ... ... халықты
жұмыспен қамтамасыз етуге, халықтың өсіміне қандай ... әсер ... ... мен ... ... ... туралы мәселелерді талдау қажет. Ол
үшін біз халық санақтарының қорытындыларын пайдалана аламыз. Мұндай зерттеу
жұмысы ... ... даму ... демографиялық ахуалдың қыр-сырын
толық білуге, сол арқылы ... ... және ... ғылыми негізде саралап жүргізуге өз көмегін тигізеді. Сондықтан да
бұл жұмыс ғылыми ғана ... әрі ... та ... ие ... еш ... тудырмайды.
Кеңес үкіметі жылдары ауыл-селодағы әлеуметтік саланы дамыту партиялық
– мемлекеттік жүйенің жергілікті өкімет органдары арқылы ... ... ... деп ... іс жүзінде барлық ... ... ... ... ... ауыл ... ... басқару,
әлеуметтік-саяси саладағы билік шын мәнінде КОКП Орталық ... ... ... ... 70-80 ... ... ... шараларды жүзеге асыру саяси құрылымдардағы ... ... ... және ... ... кең жол ... ... Сондықтан да олар сәтсіздікке ұшырады. Жаңа жағдайда қоғамдық
өмірдің барлық бір-бірімен ... ... ... орай ... ... ... туралы, саясат пен экономикалық бірлігі жөніндегі ... ... ие ... ... ... ... жолында Кеңестік мемлекеттік
саясаттан бас тарта отырып, мемлекеттің экономикаға араласуын ... ... ... реформалар, адамдардың өз
мүмкіндіктерін кеңінен ашып көрсетуіне жағдай ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, аграрлық
сектордың таза рыноктық заңдар бойынша жұмыс істемейтінін ... ... ... мемлекеттің рөлі бүгінде жаңаша мәнге ие ... ... ... ... 2030 ... ... стратегиялық
бағдарламасында атап көрсеткеніндей: “Мемлекет жекеше сектор басты рөл
атқаратын ... ... ... құра ... экономикада маңызды,
бірақ шектеулі рөл атқаруға тиіс. Әлеуметтік қорғау жүйесін ... ... ... ... денсаулық сақтауды дамытуды
қамтамасыз етуге және ... ... ... ... ... және ... база жасауды аяқтау, көзделіп отыр” [5].
Қазақстан Республикасы ... ... ... жеке әлеуметтік
саясатын белгілеп, халықты әлеуметтік жағынан қорғай отырып, оны бүгінгі
күнгі нарық ... ... ... Бұл ... сәйкес, нарық
жағдайында әлеуметтік ... ... ... ... бір ... ... жүзеге асыру болып табылады. Жинақтап айтсақ, Қазақстан ауыл-
село тұрғындарының этнодемографиялық және ... ... ... мен ... маңыздылығы республика алдында ... ... ... ... ... өкіметі өмір сүріп тұрған кезеңде
Қазақстан республикасының этнодемографиялық жағдайы біршама аз ... ... ... ... ... жұмыстар бар. Ауыл тұрғындарын
арнайы зерттеу объектісі ретінде қарастырған ... А. Н. ... ... ... Қазақстанның ауыл тұрғындары (1959-
1985 жж)» атты кандидаттық дисертациясы болды. Автор бұл ... ауыл ... саны мен ... 1959, 1970, 1979 ... ... ... Бірақ жұмыстың мазмұны шын мәнінде автор
зерттеудің хронологиялық шеңберін ... ... ... ... ... КОКП ... ағымдағы статистика
деректеріне, ақпарат құралдарына сүйенген. Сонымен қатар айта ... ... ... жарық көрген санақ деректерін ... ... ... ... ... кезеңдегі ауыл тұрғындарының қоныстануына
тоқтала келіп, көбіне екі санақтың, яғни 1970 және 1989 жж. ... ... ... ауыл тұрғындарының жас ерекшеліктеріне байланысты
деректер бергенде соңғы санақ ... ... ... ... ... жүрген ғалымдарымыз бар. М.Б.
Тәтімов, Ж..Ә. Әлиев еңбектерінде [6] санақ деректерін ... ... бір ... ... ... байланыстырып, халықтың өсуін,
кемуін, Қазақстандағы экологиялық проблемаларды, демографиялық процестерді
т.б. қарастырады.
А.Н. Алексеенко «Население ... 1920 – 1990 гг.» атты ... 1920 ... ... ... ... ... жасын,
жынысын, ауыл-село ... қоса ... әр ... ... ... ... Т. ... еңбектерінде қазақ халқының демографиялық
жағдайларына байланысты көптеген ашылмаған тың ... ... ... Ф.И. ... ... ... жергілікті ұлт өкілдерінің
“Қызылтабан” шұбырындыға ұшырап, ... ... ... ... ... А.Б. Галиев еңбектерінде Қазақстандағы ... ... ... ... ... табиғи
қозғалыс, миграция, қоныстану, республикадағы демографиялық дамуға, осының
ішінде ауыл-село тұрғындарындағы өзгерістерге де жан-жақты ... ... ... бұл ... ... ... жылы ... көргендіктен
демографиялық саясаттың дамуына көңіл бөлген.
М.Х. Асылбеков, А.И. Құдайбергенова бірігіп ... ... 1939 – 1959 жж. ... ... ... ... қоса ... жастық, жыныстық, ұлттық және әлеуметтік
құрамындағы ... ... ... [10, -158 б.]. ... кеңінен пайдалана отырып жазылған еңбекте Қазақстандағы қала
және ауыл тұрғындарының динамикасы ... ... Ж.Б. ... И.В. ... А.Н. Алексеенко, Г.С.
Баратова еңбектерінде [11, -С.600] Қазақстандағы халықтардың санын, ұлтын,
әлеуметтік жағдайын, қала ... ауыл ... ... санақ
мәліметтерін пайдалана отырып, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... репрессия
нәтижесінде депортацияланған ұлттарға және Қазақстан территориясындағы
миграция процестеріне де тоқталған.
К. ... Қ. ... О.К. ... А.Э. ... С.
Айымбетов, К.М. Төлеубаева, М.Т. Илипов еңбектерінде [12] Қазақстан партия
ұйымдарының ауыл ... ... ... ... ... көтеру үшін жүргізген ... ... ... ... өзгерістері, ауыл шаруашылығындағы зиялы қауым
өкілдерінің жағдайы ашып көрсетілген.
Сонымен қатар А.Б. Тұрсынбаев, Б.А. ... Г.Ф. ... ... К.Н. Нұрпейісов, Т.Б. Балақаев, Х.А. Абжанов, Ф.К. Михайлов,
И.Ш. Шамшатов, Н.К. Капесов, Н.З. Такижбаева, О.К. ... ... А.Ш. ... Р.М. ... К.Р. Рыспаев және т.б. еңбектерінде
[13] Қазақстан ауыл-село тұрғындарының тарихын, олардың құрамындағы зиялы
қауым ... ... ... және ... ... өте ... мұрағаттық көлемді мәселелер ғылыми ортаға енгізілді.
Сондай-ақ, бұл еңбектерде әлеуметтік ... ... ... ... ... талдау жасалған. Ғылыми жұмыстардың ... ... ... сай, ... ... ... ... да
бар.
Бірқатар тарихшы-экономистер К.А. Әліқұлов, С.А. Байтілен, А. Уржанов,
Л.Х. Төлешева, С.М. ... Ө. ... М. ... ... ... мен ... ... өкіметінің әлеуметтік саясатына
тұрғындардың материалдық және мәдени деңгейіне тоқталған [14]. Сондай-ақ,
зерттеушілер үкіметтің ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ашып, оның зардаптарын талдауға тырысқан.
Қазақстан территориясының жекелеген ... ... ... ... ... ... бар. ... қатарына М.Н.
Сдыков, М.К. Төлекова, А.Н. Аскарова, А.С. Адильбаева, З. Шахаман, В.В.
Козина т.б., ... ... [15]. Бұл ... біз ... ... ... әр ... өз даму ерекшелігіне байланысты халықтың
әлеуметтік, ... ... ... ... ... XX ғасырдағы Қазақстан халқының демографиялық даму
ерекшелігіне қарағанда, әлеуметтік мәселелерге көбірек көңіл ... ... ... ... ... ... ... баса назар аудара қоймауымен байланыстыруға болады. Бірақ бұл
жағдай тек Қазақстанда ғана емес Кеңес үкіметі ... ... ... тән, сол кезеңдегі идеологиямен байланысты.
Әлеуметтік мәселелерді тарихшылармен қатар ... ... ... да ... Біз ... аталған кейбір
тарихшылардың өздері өмір сүрген кезеңнің идеологиясына сай ... ... Бұл ... үкіметі тұсында И.В. Сталиннің
кезеңінде қалыптасқан идеологияның ... ... ... сол
кезеңдегі өмір сүріп тұрған ұстанымдарға қарсы сөз айту ... ... ... олар өз ... ... үкіметі –
демократияның жоғары формасы деп сипаттай келе, оны ... ... ... міндеттері мен құқықтарын кеңейтіп, халықтың әл-ауқатын
жақсартуға болады деген ... ... Олар А. ... ... М. ... М.И. ... Г.В. Нечитайло, З. Шереметьева, Т.
Рысбеков т.б. [16].
Әлеуметтік – демографиялық мәселелерді зерттеуге өз ... ... ... ... ... ... Олар жоғарыда аталғандармен
бірге: Н.Е. Бекмаханова, Ф.Н. Базанова, Г.К. Кронгардт, Т. Дәуірбаева, ... Л.Т. ... ... ... этнодемографиялық, әлеуметтік мәселелерін қатар
зерттеген және біздің кезеңімізге сәйкес келетін жұмыс жоқтың ... ... ... тақырыбымызға қатысты жазылған еңбек М.Х. Асылбеков пен
А.И. ... ... ... монографиясы [17, -158 б.] 1939-1959 жж.
аралығын қамтиды, ... ... ... ... ... материалдарға
құрылған. Әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуды зерттеген Б.
Г. Аяғановтың жұмысы 1970-1990 жылдар аралығын ... ... ... ... соңы ... ... дейінгі жазылған
жұмыстарда Кеңес өкіметі тұсындағы аграрлық саясат мадақталып ауыл-село
тұрғындар өміріндегі ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі, қызмет көрсету нысандары бәрі біржақты ... ... ... өмір ... ... кейін, яғни ХХ ғасырдаң соңғы
онжылдығында біршама талдау жұмыстары өз ... ... ... ... шын мәніндегі өмірі ашып көрсетіліп, оның себептері
талдана бастады.
Мәселенің зерттелу деңгейінен ... ... ... ... ... және ... ... 1939 – 1979 жж.
аралығын қамтыған еңбек ... ... ... осы ... ... ... тағы бір ... мұрағат, санақ және ағымдағы статистика
деректерін пайдалана отырып, жаңа көзқараспен шама келгенше пайымдаймыз.
Зерттеудің алдына ... ... мен ... 1939-1979 жж.
Қазақстан тарихындағы күрделі кезең екендігін ... ... Ұлы ... ... және ... ... ... депортация,
мобилизация, тың игеру, демографиялық жарылыс, урбанизация процестерін жан-
жақты қарастыра отырып, осы ... ... ... ... әкелгенін және Қазақстан тұрғындарының тұрғын үймен, әлеуметтік,
тұрмыстық, медициналық қызмет көрсету ... ... ... ашып ... ... халықтардың этнодемографиялық даму ... ... ... ... ашып ... ... мақсаттардың бірі.
Қазақстанның халқы өз дамуында тек ішкі факторлар әсерінен ғана емес,
сонымен қатар ... ... ... де ... Ол этнодемографиялық және
әлеуметтік жағдайларды түбірінен өзгертті [19].
Міне, осындай жағдайларға байланысты алдымызға ... ... Одақ ... ... ... ... ... саны мен
ұлттық құрамына әсерін анықтау;
─ Тұрғындар санағының жарық көрген ... мен ... ... ... ... ... ... пайдалана
отырып, Қазақстан ауыл-село тұрғындарының этнодемографиялық дамуындағы
сапалық және сандық өзгерістерді айқындау.
... ... ... ... ... оның
территориялық орналасуына әсерін көрсету.
─ Кеңес өкіметінің әлеуметтік саладағы жүргізген саясатының мәнін
ашып, тәжірибесін ой ... ... ... ... ауыл-село халқының әл-
ауқаты, тұрмыс жағдайын сапалық жағынан жоғары деңгейге жеткізе алмауының
себептерін ашып көрсету;
... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудегі жүргізген саясатының мәнін және оның толық
жүзеге аспауының себептерін анықтау;
─ Жергілікті өкімет ... ... ... ... ... ... ... ашып, ғылыми
қорытындылар жасау.
1939 жылғы санақтың өзінде Қазақстанда жергілікті ұлт өкілдері ... ... аз ... ... 1939 жылдан кейінгі болған
күрделі оқиғалардан ... ... ұлт ... саны ... ... тұрғындар санымен алып есептегенде бәрібір үлесі төмен
күйінде қала берді. Жергілікті ұлт ... ... ең ... ... - ... басы еді.
1950-1960 жж. бақылаусыз миграцияның нәтижесінде ... ... ... қазақтардың үлес салмағы 30%- ға жетер-
жетпес көрсеткішке төмендегені елдегі тілдік ... ... ... ... өн ... ... ... отырғанын көреміз.
Ал, тың игерудің нәтижесінде аймақтық өндіргіш ... ... ... ... Тың ... аймақтарға республиканың басқа аймақтарына
қарағанда қаржы көбірек бөлінді. Нәтижесінде, өндіргіш және ... ... ... ... ... ... деп атап жүрген жергілікті ұлт
өкілдерінің 1960-жылдардың басында жоғары қарқынмен өсім ... ... ... ... жағдайдың көтерілуімен байланысты. 60-жылдардың аяғы
мен 70-жылдары ... жүзі ... ... ... ... да ... ... көшті. 70-жылдардың ортасынан бастап, урбандалу процесі
жоғары қарқынмен жүрді.
Бүгінгі күнгі тарих ғылымында ... ... ... ... ... ... ... тарих ғылымы тұрғындар мәселесін терең және
жан-жақты зерттемей, дамымақ емес. Тұрғын халық ... оның ... ... мен ... ... ... қоғам мен мемлекеттің
қозғаушы күші, тарихи процестердің негізгі сипаттамасын анықтаушы ... ... ... ... тарихты жасаушы ғана емес, қоршаған
ортаны өзгертуші. Осы ... ... ... әлеуметтік-мәдени
дамуды туындатады. Сондықтан тұрғын-халық тарихын зерттеп, саралау бүгінгі
күні көптеген сұрақтарға ... ... Осы ... тұрғындардың
этнодемографиялық өсімімен қатар, олардың әлеуметтік, экономикалық,
этникалық дамуы да ... ... ... ... ... ескере
келіп, қарастырып отырған кезеңге ғылыми тұжырым жасау.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері XX ... 39-79 жж. ... ... Бұл ... ... және Қазақстанда көптеген өзгерістер
болды. Әрине, ол депортацияланған халықтар мен арнайы қоныстандырылғандар
және ... ... ... ... ... ... ... құрамына, жас-жыныс ... ... ... әсер етті. Бұл Кеңес өкіметі жылдары көп ашық
айтылмаған мәселелер ... ... ... ... ... және ... жақын жерлердегі тыл
жұмысына аттанғандар елге қайта бастағанымен ... ... ... Ұлы Отан ... кейінгі үлкен көлемде жүргізілген іс- шара тың
игеру. Бұл жылдары да Қазақстанға миграциялық өсім ... ... ... ... ... ... ... бірі ─ бүгінгі күні
тарихшылар «демографиялық жарылыс» деп атап жүрген ... Бұл 60- ... ... ұлт ... ... ... ... қарқынмен
өсуі, осы жылдары туу өлімге ... ... ... ... ... санының жедел көтерілуіне әкелді.
Одан кейінгі жылдары дүние жүзілік үрдіске байланысты отбасын жоспарлау
дүниеге келді. Социализм ... ... өмір ... ... ... бірқалыпты жоғары деңгейін ұстанатын концепцияны өмір жоққа ... ... жаңа ... ... түрі ... болды. Осы
процестердің әрқайсысы Қазақстан Республикасындағы жергілікті ... ... ... жоқ, ... ... азаюы, өз жерінде азшылыққа
айналуы кейінгі жылдары бұл халық туралы әр түрлі пікірлер айтуға ... Осы ... ... ... сол ... өз ... осыған байланысты әр түрлі жаңсақ пікірлердің орын алуы
және ең негізгісі осылардың бәрінің ашық ... ... ... міне ... ... түйінді мәселелер 1939 – 1979 жж.
аралығын тұтас алып қарастырудың өзектілігін арттырады.
Бұған ... ... ... соғыстан кейінгі, яғни 1946-
жылдардан басталады.
Бүгінгі күні демографиялық даму ... ... ... төмендеуі,
бала санының азаюы, зейнеткерлердің әлеуметтік-демографиялық топтарының
өсуіне байланысты, жанұядағы әйелдің рөлі мен ... ... осы ... зерттеу қажеттілігі туындап отыр. Соңғы жылдары
күн тәртібіне қойылып отырған этнодемографиялық өзгерістер ... ... бас ... ауыл тұрғындары мәселесін ... және ... ... зерттеуді талап етіп отыр. Сондықтан тарихи
этнодемографиялық өзгерістер күн ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарының
этнодемографиялық-әлеуметтік дамуының 1939-1979 жж. аралығы ... ... ... ... демографияның алдындағы
міндеттерді жаңа көзқараспен ... ... ... ... қалған
тарих беттерін қарастыруда саяси әлеуметтік-экономикалық процестер мен
құбылыстарды ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ойлардың озық тәжірибелерін пайдалануға талпыныс
жасалды.
Жұмыста халықтың өз дамуында қол ... ... ... ... ... ... ... мәселесін қарастырғанда
әлеуметтік танымдағы күшті құрал статистикалық деректер пайдаланылды.
Алдымызға қойылған мақсаттар мен міндеттерді шешу үшін ... ... ... ... даму ... ... логикалық және тарихилық, абстрактылық пен нақтылық әдіс-тәсілдер
қолданылды.
Зерттеудің объектісі: Қазақ КСР ... ... ... жж. ... мәліметтері негізіне сүйене отырып, 40 ... әр ... ... ... ... және ... ... көңіл бөлінеді.
Халықтың өсуінің негізгі компоненттері:
1 өлім-жітімнің азаюы
2 туудың өсуі
3 некеге ... ... ... фактілерінің азаюы
5 көші-қон потенциалының жоғарылауы
Сонымен қатар, Кеңес үкіметі ... ... жүйе ... саясаттың ауыл-село тұрғындарының әлеуметтік дамуына тигізген
әсері зерттеу объектісіне айналды.
Зерттеудің деректемелік негіздері. Диссертация ... ... және ... ... ... ... ... жазылды.
Қазақстан Республикасы Орталық мемлекетінің мұрағатының 698 қоры ... ... ... ... және және ... ... оларға байланысты берілген тапсырмалар, халықтың саны,
жынысына байланысты деректер алынды.
1481, 1721, ... ... жас ... ... ... ... мәліметтер пайдаланылды. Қазақстан Республикасы
Президент мұрағатының ... ... ... ... ... бюро мәжілістерінің, облыстық ... ... ... ... ... съезд, пленумдардың
шешімдерін іске ... ... ... ... және 1926; 1939; ... 1979; 1989 жж. санақ мәліметтері қолданылды. Бұл санақ материалдары
XX ... ... ... өсу динамикасын, ұлттық, жастық-жыныстық
құрылымындағы өзгерістерді және ... ... ... бағыттарын
айқындауға өз септігін тигізді. Кеңес үкіметі ... және ... ... ... ... ... демограф-тарихшылардың еңбектері
мен этнодемографиялық-әлеуметтік мәселелерді ... ... ... Бұл дерек көздері ауыл-село халқының ... ... ... ... мәселелерді шешудегі Кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйенің
сипатын анықтауға мүмкіндік берді.
Жоғарыда ... ... ... ... ... болып саналған
Кеңестердің қабылдаған шешімдері, оның орындалу барысы туралы мәліметтер
бар. Бұл құжаттарға ... ... ... ... ... ... мәні мен сипатын, жұмыс істеу әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... талдау жасап,тиісті ғылыми
тұжырымдар жасауға мүмкіндіктер берді.
Дерек көздерінің ішінде статистикалық ... ... ... ... орын ... осылар арқылы ауыл-село тұрғындарының
тұрмысында болған сандық және сапалық көрсеткіштерді анықтадық.
Статистикалық және мерзімді ... ... ... ... ... ... ... біз зерттеп отырған
тақырыбымыздың алдына қойған мақсатын орындауға көмегін тигізді. ... ... ... және ... ... ... ... болған
қайраткерлердің естеліктері мен мемуарлары дерек көздері ... ... ... пайдалана отырып, Қазақ КСР-індегі 1939-1979 жж.
аралығындағы ... ... ... ... және ... айқындауға ұмтылдық.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және қолданбалық маңызы алға қойылған
міндеттің ... біз ... ... ... осы ... түрде зерттелмеуінен туындайды. Бұл жұмыста этнодемографиялық және
әлеуметтік даму мәселелерін статистикалық, демографиялық, қоғамтанымдық
және ... ... ... ... ... ... ... оның санының динамикасына, табиғи өсуі мен осы ... ауыл ... ... ... ... ... ... қала тұрғындарымен салыстыра отырып жалпы сипаттама
берілген. Автор бұрын аса қолға ... ... ... Қазақстан
Кеңестік Социалистік Республикасындағы аймақтарды ... ... ... ... ... ... тырысады.
Тұрғындардың санақ мәліметтерін түпдерек ретінде ... ... ... ... ... ... қарастыруға
ұмтылыс жасалады. Әлеуметтік жағдайлардың демографиялық ахуалға әсері, көші-
қон процесінің аймақтағы халықтың саны мен құрамындағы ... ... ... ... ... санының өзгеруіне әсер ететін
негізгі факторлардың анықталуына ұмтылыс жасалады.
Тарихи ... ... ... ... сияқты оның
объективтілігінде екенін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... әр кезеңіндегі неке мен ... қала мен ... ... ... анықтау сияқты табиғи заңдылықтарға
сипаттама бере отырып, демографиялық қорытынды жасау көзделді.
Ғылыми жұмыста ... ... және оның ... ... ... ... ... әлеуметтік саясатының
тәжірибелері мен оның дағдарысқа ұшырау себептеріне және оны шешу ... ... ... мәнін бұрынғыдай саяси-идеологиялық
тұрғыдан емес, объективтік жалпы адамзаттық тұрғыдан баға ... ... мен ... ... ... үкіметі жылдарындағы
Қазақстанның ауыл-село тұрғындарының тұрмысының сандық және ... ... ... ... жүргізген әлеуметтік саясатының
орындалмауы, оны жүзеге ... ... ... ... ... ... ашуға ұмтылыс жасалды.
Зерттеліп отырған кезеңге байланысты айтылған ойлар, ... мен ... ... ... қалыптасу жағдайындағы,
ауыл-село жөніндегі әлеуметтік саясатын айқындап, белгілеуге, өткеннің
тарихи ... ... ... ... ... жергілікті өкімет
органдарының әлеуметтік нарықтық экономика жағдайындағы реттеуші рөлін
айқындауға, соған ... ... ... ... ... ... болар еді.
Диссертацияның материалдарын Қазақстан тарихындағы Кеңес дәуірінің
тарихын қорытатын іргелі еңбектер жазу барысында, сол ... ... ... ... ... саясаттануды оқып үйрену барысында қосымша
материалдар ретінде қолдануға ұсынылады.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар. Зерттеу ... ... мына ... ... жыл мен ... ... ... республикада ауыл
тұрғындары басым болды.
─КСРО-дағы сонымен ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... тың игеру т.б. ... ... ... ... ... ... жағдайына
әсер етті.
─1939-1979 жж. өн бойында жергілікті ұлт өкілдерінің саны мен үлес
салмағы аз ... жж. ... ... халқының құрамын реттеуге және
жергілікті ұлт ... ... ... ... ... ... медициналық, тұрмыстық қызметпен, тұрғын үймен қамтамасыз
ету деңгейі мен ... ... ... ... ... өкімет органдары әлеуметтік саланы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік саясатына
тікелей ... ... ... ... ... ... әр ... байланысты мақалалар халықаралық және республикалық
конференцияларда баяндамалар ... және ... ... журналдарда
сарапқа түсті. Жұмыс Абай ... ... ... ... ... тарихы кафедрасында талқыланып, қорғауға
ұсынылды.
1 ... ЖЖ. ... ... ... ... САНЫ МЕН ... ... 1 Тұрғындар саны. Ұлттық құрамы
Демография ғылым ретінде ... ең ... және ... ... атап айтқанда – халықтың саны, өсіп-өнуі мен сақталып дамуын,
өлім-жітімі мен жыныстық құрамын, жас аралық деңгейі мен ... ... ... ...... ... сақтау,
экономикалық, құқықтық, білім мен мәдениет сияқты ішкі және ... ... ... ... ... ... саясат нарық
заңдылықтарын ескере отырып – Мемлекеттік дамуды, қоғамдық ахуалды және ... ... ... ... етуге тиіс. Ол үшін өткен тарихымызды,
ондағы халықтың саны мен өсімін, сол арқылы болашағын зерделей білу ... жылы ... ... ... ... ... мәлім. Санақ
нәтижесі бойынша Қаз КСР-ындағы ... саны ... ... ... қоспағанда баспа-бас барлық тұрғындар – 6145937 адамды
құрады, осының ішінде ерлер – 3200011, әйелдер – 2945926. ... ... – 1706150, ... ... ... – 888587, ...... жерлерде тұратындар – 4439787, осының ішінде ерлер – ... – 2128363 ... ... ... ... ... ... Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамы: [21,
-С.589].
Қазақтар – 2327652; 38,8%
орыстар – 2458687; ... – 92571; ... – 658319; ... – 120655; ... – 108127; 1,8%
белорустар – 31614; ... – 35409; ... – 12996; ... – 96453; 1,6% т. ... ... ... ... бойынша халқының саны ең көп облыс –
Оңтүстік Қазақстан облысы, онда – 745303 ... ... ... ... ... онда ... қаласын қоспағанда) – 568270 тұрғын. Халқының саны ең
аз Павлодар облысы, онда – 249994 ... ... Осы ... ... бойынша ауыл халқының саны ең көп облыс Оңтүстік Қазақстан
облысы, онда 558760, осының ішінде ерлер – 302091, ... – 256669 ... ... саны ... ІІ ... Алматы облысы. Ауыл тұрғындарының саны
ең аз облыс сол кездегі Гурьев ... онда ... – 174298 ... ... ... – 89974, ... – 84324 тұрғын халық өмір сүрді [22].
1939 жылғы Бүкілодақтық санақ бұған дейінгі санақтан он үш жылдан кейін
жүргізілді.
20-жылдардың ... ... ... ... ... ... ала бастады. Елдегі қайта құру процестері барлық өзінің қателіктерімен
негізінен адам ресурстары есебінен ... ... ... адам ... тіркелді. Осыған байланысты 1933 жылға жоспарланған
санақ үш рет кейінге қалдырылды, ... 1935 ... ... 1936 ... тек 1937 жылы ғана ... асырылды.
1937 жылғы жүргізілген санақ демографиялық дамудағы келеңсіз, жекелеген
аймақтарда ... ... ... КСРО ... ... ... ... санының өсуі үгіттеліп, насихатталып отырған жаңа
құрылысқа сай болу ... еді, ... өлім ... туу ... өмір сүру
жасы өсуге тиіс болатын. Нәтижесінде, санақтың қорытындысы өмір сүріп,
социалистік ... ... ... ... ... ... болғандықтан, оның мәліметтері КСРО СНК-ның 1937 жылғы 25
қыркүйектегі арнайы қаулысымен ақауы бар, ... ... ... ... деп ... оның ... ... репрессияға
ұшырады [23].
1926 жылы жүргізілген халық санағы бойынша ... ... саны ... оның ... ... ... тұратындар – 519074, ауылды
жерлерде тұратындар – 5554905 адам ... [24]. ... ... бұл ... ... тұрғындарының ұлттық құрамы:
қазақтар - 3627612 58,5%
орыстар – 1275654 ... – 51094 ... – 860201 ... – 129399 2,1%
татарлар – 79758 ... – 25584 ... – 62313 1,0 ... – 46 0,0 ... – 42 0,0 % т.б. [25, ... жылғы санақ мәліметтері бойынша қалалы қоныстарда тұратындар –
519074 тұрғын, ауылды жерлерде ... – 5554905 ... ... яғни ... ... ... ... миллионнан сәл астамы ғана қалалы
жерлерде тұрды. Соның ішінде ... ... ... ...
73797, ауылды жерлерде тұратындары – 3501501 ... ... ... ... – 278509, ... ... тұратындары – 968287,
немістер қалалықтар – 2685, ауылды жерлерде тұратындар – 47077, ... – 31034, ... – 788442, ... ...... – 76137, ... қалалықтар – 3316, ауылдықтар – 183 тұрғын
болды.
1926 жылғы санақ қорытындысы бойынша ... саны ең көп ... ... ... онда 681355 (Алма-Ата қаласының тұрғындарын қоспағанда)
тұрғын болды. ... ... ... ... ... ... онда – ... орталығын қоспағанда) адам. Халқының саны ең аз облыс, сол ... ... онда 253886 ... ... ... [26].
1926 жылғы санақ қорытындысы бойынша қазақ ұлтының жүз мыңға жетпейтін
бөлігі ғана қалалы жерлерде тұрғанын көреміз.
1926 және 1939 жж. ... ... ... болсақ, екі санақ
арасындағы 13 жылда Қазақ Кеңестік социалистік республикасындағы халық
санының ... ... ... ұлты ... халық ретінде ұрпағын
дүниеге келтіргенімен, бұл жылдар арасындағы халықтың орасан ... ... ... ... ... 1926 жылы басқа ұлттармен
салыстырғанда 58,5% дан, 1939 жылы 38,8% ға төмендеп, орыстардың 40,0% ға
жеткенін көреміз.
Бұл БК (б) П ХV ... 1927 жылы ауыл ... ... ... ... болатын. Күшпен ұжымдастыру,
отырықшыландыру және орталыққа ет тапсыру науқанының ... ... ... ... ... ... М. ... айтуынша 2,5 миллион адам
қаза болды, оның 2,3 ... тек ... еді [27, -9 б.]. ... ... 1926 және 1939 жж. санақ ... жас ... ... ... ... ... қорытындысы бойынша Қазақстанда 1798,4 мың қазақ, немесе 1930 жылғы
қазақ тұрғындарының 46,8% ашаршылықтың құрбаны болған. ... ... ... демографиялық катастрофа жылдары деп көрсетеді ... ... ... ... ... жүргізілген саясат мақсатты
бағытталған геноцидтің құрамдас ... ... ... да ... КСР ... ішінде көбінесе ауыл тұрғындары жаппай аштыққа ұшырады.
Бұл аштыққа 1925 – 1933 жж. ... ... ... ... Ф. И. ... де қатысы болды. Аштықтан ең көп қырылған
республиканың шығыс ... ... ... ол ... ... ... облысы. Бұл аймақтағы шығын ─ 370,8 мың адамды немесе 1930 жылғы
қазақтардың ─ 63,5% құрады. Сондықтан бұл ... ... ... ауа ... ... ең бірінші кезекте Ресей Федерациясына және Қытайдың шекаралық
аудандарына. Қазақ тұрғындарының жартысынан астамы ... ... ... ... онда ─ 400,9 мың адам ... ─ 51,4%, ол ... ... Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстары. Батыс
Қазақстан бүгінгі Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және ... ... ... мың ... ... ─ 44,3% халқын жоғалтты. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... және ... ... ... – 618,4 мың
немесе ─ 42,2% тұрғындарынан айрылды. Салыстырмалы түрде ... ... ... ... аймақ Орталық Қазақстан бүгінгі Қарағанды облысы, онда
─ 22,5 мың адам немесе ... ─ 15,6% ... ... Әсіресе аштыққа
ұрынған көшпенді қазақтар болды, 200 мыңға жуық қазақтар – ... ... ... Иран және Түркия елдеріне көшіп кетті.
Қазақ жеріндегі 1931 – 1933 ... ... бұл ... халық басына
келген апат екендігі туралы 1993 жылы Алматы «Өнер» баспасынан ... ... пен Б. ... «Қызылдар қырғыны» атты еңбекте жақсы
баяндалады. Мұнда осы жылдардағы ... ... ... М. ... ... Т. Омарбековтің мақалалары мен осы аштықты көздерімен
көріп, ... ... ... ... ... тоқтатуға немесе ең болмаса ашығып жатқан адамдарға көмектесуге
ұмтылған қазақ зиялы қауым өкілдері болды. Солардың ішінде Т. ... ... ... ... Ол өз ... ... ... мәліметтерін
келтіре отырып, қазақтардың Қазақстаннан тыс жерлерге дәлірек айтқанда
Волганың орта ... ... ... ... ... Орта
Азияға көшіп кетіп жатқанын айтқан, бұл Қазақстандағы болып отырған алғашқы
жағдай екенін және бұл ... жыл ... ... ... ... қашықтыққа көшетін көші емес, бұл ашыққан адамдардың ... үшін ... ... екендігі айтылған. Жекелеген аймақтарда тұрғындардың
40-50%-ға жуығы көшіп жатқанын, олардың жағдайының аса ауырлығын олар қолда
бар ең соңғысын сатып ... ... ... ең апатты нәтижесі қазақ тұрғындарының ... 1932 ... ... ... ... ұшырауы еді. Ашыққан адамдардың жабайы
шөптердің тамырларын жеп жатқанын "... ит және ... жеп ... ... әр ... ... ... ... ... ең сорақысы адамдардың бірін-
бірі жеп жатқандығы туралы хабар барын" жазады. ... ең ... ... ... ... ... өз балаларын суға лақтырып жіберген
жағдайлардың ... ... Одан ары Т. ... ... ... жолдарын көрсетіп, шаралар жүргізуді сұрағанымен, оның бұл жан
айқайы ... ... Және осы ... Т. ... да ... ... қоғам
қайраткерлері халыққа көмек көрсетуге ұмтылғанымен ол ... ... ... Бұл ... ... ... ... қалпына келтіру үшін
жергілікті ұлт өкілдеріне көптеген ұзақ жылдар қажет болды.
КСРО-да келесі ... шара ол ... ... болды. 1939 жылдың
қарсаңында болған 1937 – 1938 жж. саяси қуғын-сүргін көптеген отбасыларға,
әсіресе зиялы ... ... ... ... әкелді. Аманжолов К. Р.
“1937 – 1938 жж. ГУЛАГ лагерлерінде жүз мыңдай қазақстандықтар болды, оның
27 ... ... ... ... деп көрсетеді [29].
Кеңес үкіметінің, Коммунистік партиясының жүргізген осындай шараларының
нәтижесінде 1926 – 1939 жж. санақ аралығындағы 13 ... ... ... саны 71958 ... ғана ... ... ... саны 1926
жылғы 3627612 адамнан 1939 жылы 2327652 ... ... ... 58,5% үлестен 38,8%-ға, яғни шамамен 1300 мың ... ... 1939 ... қарсаңындағы жергілікті ұлт өкілдерінің
этнодемографиялық жағдайы еді. Осы ... ... ... ... әсер ... атап ... ... тұрғындарының құрылымына үлкен әсер еткен КСРО тарихында Ұлы
Отан соғысы деген атпен қалған дүние жүзі ... ... ... бар ... соғыс болды.
Ұлы Отан соғысына Қазақстаннан 1200 ... жуық адам ... ... ... адам ... ... ... [30]. Республикадан майданға және
қорғаныс жұмыстары үшін мобилизациялау ... ... бұл ... ... ... ... сөз. Шараның негізгі себебі деп тарихшы-ғалымдар
экономиканың ... ... ... ... шаруалардың салмағының
көптігі және ауыл шаруашылығында механизатор-жүргізушілерді ... кеш ... ... деп ... ... ... ... жастағы тұрғындардың осындай орасан бөлігінің азаюы жұмыс күші
көзінде дисбаланс туғызды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сапасы сипаты жағынан үлкен өзгеріске ұшырады. Майданға ауыл-
село тұрғындарының тек еңбекке ... ... ғана ... оның ... ... жүргізушілер және т. б. жіберілді. Ауыл
тұрғындарының еңбек ... ... ... ... ... ... ... еңбегі жаппай бұқаралық сипатта тартылғандықтан бұл ... ... ... қоймады. Әйелдер, қарттар мен балалар
ұжымшар өндірісіндегі негізгі қозғаушы ... ... ... ... кеңшарлары майдан мұқтаждығына 7416 ... 90% ... 110 мың бас ... ... [31, ... Аталған цифрлардан біз
бұл Қазақстан ауыл-селоларындағы қолдағы бардан жоғары ... ... ... техниканы ұстаханаларда жөндетіп отырғанымен, ол
кезегімен ... ... ... ... ... ... өгіздер мен
жылқылардың кейде тіпті сиырдың жегілуі табиғи процесс еді. Өндіріс ... ... ... қажет еткендіктен бойындағы бар қуатын сарқа ... ... ... еңбек әскери тәртіпке көшірілді.
Техниканың ... ... ақы ... ... ал ... ұжымшарларда
мүлдем төленбеуі, ұжымшарлықтардың малдарын күшпен ... ... ... міне ... бәрі ... ... ... ауыл-
село тұрғындарының жағдайын сипаттайтын еді.
Мүмкіндігі бар және мүмкін емес жоспарлардың ... ... ... ... ұзартты. Ауыр еңбек, адам бойындағы шыққан энергияның
қайтадан қалпына келтірілмеуі және ... ... ... үшін ... кешу ... бойындағы күш-қуат көзін сарықты.
Қазақстан ұжымшарлары мемлекетке міндетті түрде ет ... ... ... 1939 ... ... 1943 жылы өткізілетін ет мөлшері 3-4 есе
өсті. Базар нарқы ... ... ... беретін жем-шөптің құны
соғысқа дейінгі кезеңдегі күйінде сақталып қалды: 1 кг мал азығы─7-8 тиын,
картоп – 3 ... ... құны 8-11 сом ... Мал ... құны өте ... ... ... өнімдерін тегін дерлік бағаға алды.
Ұжымшарлардың қоры күннен-күнге азая берді. Еңбекақының орнына кейде
астықпен есеп ... ... ... және қорғаныс қорына әрдайым және
ерікті түрде ауыл шаруашылық өнімдерін жөнелтіп ... ... 1 ... республика еңбекшілері қорғаныс қорына 318
мың пұт астық, 78 мың пұт ет, тірі ... және т. б. ... ... ... ... ... 1944 жылы 14 мың бас ірі қара мал, 94 мың қой,
2 мың шошқа жіберді [32]. ... ... ... ... азық-түлік жөнелтіліп жатты.
Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақстан ауыл-селолары азық-түлік дайындаудың
негізгі көзіне айналды. Ал, тұрғындардың өзі аштықтың шегінде өмір ... 1943 жылы ... ... 1944 жылы Ақтөбе облысында ашыққан
халыққа көмек көрсету жөніндегі комиссия жұмыс істеп жатты [33, -344 ... жж. әр адам ... ... бір ... аз дән мен ... ... Ауыл тұрғындарына көбіне септігін тигізген өздерінің
жеке шаруашылығы болды. Егер ол болмаса аштық пен ... ... ... саны анағұрлым жоғары болар еді. Соғыс ... ... ... ауыр жыл 1943 жыл ... есептеледі, осы жылы ұжымшарлықтардың
21% малсыз қалды [34, -118 б.].
Ауыл-село тұрғындары өз еңбектері үшін ең аз ... ... ... ... ... алмады, оның бір бөлігі әскери салыққа, ... ... ... қағаздарға жазылуға бөлінді.Тұрғындар ... ... ... танк ... корабльдер мен әуе эскадрильялары
жасақталды.
1939 жылғы санақ нәтижесі бойынша жоғарыда көрсетілгендей 6,2 ... 4,5 ... ауыл ... болса, ол тұрғындардың басым бөлігі
жергілікті ұлт өкілдері екенін ескеретін болсақ, Кеңес үкіметінің "керемет"
жүргізген ... ... ... ... ... ... күш
қуатын соңғы көзіне дейін пайдалана алғанын көреміз.
2-ші дүние жүзілік соғыс жылдары ... ... ... ... ... Бұл И. В. Сталиннің “көрегендігімен” жүргізілген
депортациямен байланысты. Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... күштеп көшірілді. Бұл шара соғыс
алдындағы жылдары басталды. 1937 жылы ... 95421 ... ... ... ... ... отбасылары Алматы, Оңтүстік Қазақстан,
Ақтөбе, Қостанай, Батыс Қазақстан, ... ... ... ... 1926 ... ... ... Қазақстанда корей
ұлтының 42 өкілі болса, 1939 жылғы санақтан ... 96 мың ... өмір ... [35, ... жылы ... ... мен ... Белоруссия КСРО-ның құрамына
қосылғандықтан ондағы ... ... ... көшірілді, Қазақстанға 105
мың поляк ... ... ... ... ... 444005 немістер жер аударылды. 1944 жылы мамырда Мемлекеттік
қорғаныс комитеті барлық Қырым татарларын жарты Арал ... ... ... ... ... ... қабылдауға сол ұлт өкілдерінің кейбір
бөлігі фашистік басқыншылармен байланыста ... ... ... ... ... ... ... КСР-іне, қалған бөлігі Қазақстанға
көшірілді, 1943 жылы желтоқсанда Қалмақ АКСР-і жойылды. Қазақстанға ... ... 1943 жылы ... ... ұлты ... оған сылтау
болған осы ұлттың кейбір өкілдерінің сатқындығы. Қазақстанға 36309 адам
қоныстандырылды. 1944 жылы ... ... осы ... ... ... 18219 адам ... 1944 жылы ... КСР-і жойылды, наурызда
Қазақстанға 344589 чечендер мен ингуштар жер аударылды. 1944 жылы ... ... ... ... чечендер мен ингуштар босатылды, осындай 60 мың
адам келді.
1942 жылы мамырда Краснодар аймағынан, Ростов облысы, ... ... ... Грузиядан 24670 гректер көшіріліп, олар Қазақстанның
Солтүстік және Батыс аудандарына тұрақтады. 1944 жылы ... ... ... мен ... ... күрдтер және хемшидтер
қоныстандырылды. 45516 түрік, 8694 күрд, 1385 ... және 29505 ... ... ... Жоғарыда аталған ұлттармен қатар болғарлар, гректер,
армяндар, иран ұлтының өкілдері, кабардиндер де Қазақстанға жер ... ... ж. 22 ... ... ... ... ... Кеңес
Одағына басып кірді. КСРО халқы бір кісідей жұмылып, жауға тойтарыс беруге
ұмтылды. ... ... ... соғыстың қарсаңында да, соғыс
басталғаннан ... де ... ... ... Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағатының деректерінде
былай деп ... ... ... ... Қаз. ... ... ... түрде жүргізілді. Мысалы, 1941 жылы Кеңес Одағының
облыстарынан Республика ұжымшарларына 29000 ... ... ... ... ... Кеңесі мен БК (б) П – ның Орталық Комитетінің
1940 жыл 21 ... №572 ... 26000 ... республиканың
Солтүстік, Шығыс облыстарына орналастыру көзделді
1. Ақмола облысына – 6000 шаруашылық
2. Павлодар облысына – 5000 шаруашылық
3. Семей облысына –1000 ... ... ... – 5000 ... ... ... ... – 6500 шаруашылық
6. Шығыс Қазақстан облысына – 2500 ... ... ... облыстарына – 3000 шаруашылық
орналастыру көзделді. Сол кездегі
1. ... ... – 1500 ... ... облысына – 800 шаруашылық
3. Оңтүстік Қазақстан ... – 700 ... ... ... ... ... ... жоғарыдан шешілді. 1941
жылы қоныс аударушыларды тұрғын үймен ... ... ... мың ... қаржы жұмсау жоспарланды. Құрылыс жұмысын аяқтау жалпы жоспардан
алғанда 1 қазанға дейін, соның ішінде 2 ... 50%, және 3 ... 50%, яғни бір ... осы ... ... көзделді.
КСР Одағындағы Халық Комиссарлар Кеңесінің жанындағы ... ... ... ... КСР-інен 1425 шаруашылық
2. Курск облысынан 2088 шаруашылық
3. ... ... 3035 ... ... ... 365 ... ... облысынан 1086 шаруашылық
6. Рязань облысынан 2180 шаруашылық
7. Чуваш АКСР-інен 1401 шаруашылық
8. Татар АКСР-інен 2756 шаруашылық
9. Басқа облыстардан 200 шаруашылық
10. Өз ... ... ... – 5214 ... аймақтардан қоныс аударушылар жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... [38].
Бізге тарихтан белгілі болып отырғанындай депортацияланғандармен қатар
эвакуацияланғандар бар. Бұл ... ... ... ... көп ... бар. Мұнда Ресейдің қай облысынан қанша адам
Қазақстанның қай облысына қоныстандырылғаны, ... қай ... ... ... туралы мәліметтер кездеседі. Эвакуация кеңесінің
Қазақстанға, Қазақстаннан оларға жіберілген ... ... ... ... ... төрағасы (председателі) П. Тарасовтың жеделхаты
бар, онда «Соответственно решению ... ... 28/10 ... ... места размещения шести тысяч детей Московской области
», - ... ... П. ... 5/х/ - 1941 деп қол қойған. Келесі
жолғы жеделхатта «От 30/х 1030 С. Э. ... от 27/Х ... ... 6000
детей без родителей из Москвы с организацией интернатов», - ... П. ... деп қол ... Бұл ... ... ... ... кейін көп уақыт өтпей-ақ Қазақстанға ересек халықпен
бірге балаларды да эвакуациялағаны, және әсіресе балалардың көп ... ... ... ... ... оларды жылы киіммен қамтамасыз етіп,
интернаттарға орналастыру міндеттелген [39].
Кесте 1 – 1943 жылдың 1 ... ... ... қай
жерлерден келгені туралы мәлімет [40].
| Эвакуацияланған тұрғындардың ... |% ... ... ... мен |дың ... |мен ... ... | | |
| 1 | 2 | 3 ... ... КСР |24687 |5,1 ... ... КСР |155206 |32,2 ... Молдова КСР |10431 |2,2 ... ... КСР |1729 |0,4 ... ... КСР |1984 |0,4 ... ... КСР |707 |0,1 ... ... – фин АКСР |2711 |0,6 ... ... ... |16632 |3,5 ... Ленинград облысы |11651 |2,6 ... ... ... |2880 |0,6 ... ... облысы |3451 |0,7 |
1- ... ... ... ... |5228 | 1,1 ... ... қаласы |32638 |6,7 ... ... ... |14302 |3,0 ... Тула облысы |7498 |1,5 ... ... ... |5161 |1,0 ... ... облысы |9050 |1,8 ... ... ... |9898 |2,0 ... ... ... |9089 |1,8 ... ... АКСР |9477 |2,0 ... Басқа облыстар |149739 |30,9 ... |484149 |100,0 ... бұл ... ең көп ... ... ... КСР – ... орында Москва қаласынан, одан кейін Белорусс КСР-і мен ... ... ... ... ... ... республикаларға
қарағанда салыстырмалы түрде үлкен және жаудың қол астында қалғаны белгілі,
осыған байланысты тұрғындарының саны да ... ... ... ... ... аман алып қалу ... ... отыр, Москва және
Ленинград қалалары Ресейдің басты ... және жау ... ... ... ... ... орай көзделген. Эвакуацияланған халық
Ресейдің әр аймағынан екені ... 2 – Қаз. КСР – іне ... ... ... ... ... ... |1941 жылдың |1941 жылдың 15/х-нен |1942 ... ... |15/х |1942 ... 1/Іне ... |1/І. |
| ... | | |
| | | | |
| | ... ... | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 ... ... |6620 |47823 |- |54443 ... ... |6626 |14088 |- |20714 ... ... |8567 |10827 |- |19394 ... ... Қаз. |5338 |11121 | |16509 ... ... |1596 |7619 | |9215 ... ... |7676 |30481 | |38157 ... Батыс Қаз. |7838 |29315 | |37153 ... ... |1226 |20769 | |21995 ... Қостанай |13931 |10825 | |24756 ... ... 1 | 2 | 3 | 4 | 5 ... Қызылорда |6413 |30194 |- |36607 ... ... |3956 |9407 |- |13363 ... Солтүс.Қаз. |3934 |14191 |- |18125 ... ... |6359 |19283 |- |25642 ... Оңтүс. Қаз. |14550 |32004 |- |46554 ... ... қал. |3016 |849 |- |3865 |
| |97696 |288796 |- |386492 ... КСР | | | | ... | | | | ... | | | | ... - * Сол ... осылай аталған. ... ... 15 ... ... ... ең көп ... ...
Оңтүстік Қазақстан, екінші көп келген жері – Қостанай облысы, ал ең аз адам
келген ол – ... ... 1941 ... 15 қазанынан 1942 жылдың 1
қаңтарына дейін эвако - тұрғындардың ең көп келгені сол кездегі
Алма - Ата ... ... көп ... ... ... ... ал ең ... жері – Гурьев облысы болып тұр. 1942 жылдың 1 ... ... ең көп ... жері – ... Ата ... ІІ ... тұрған
– Оңтүстік Қазақстан облысы, ал ең аз келген жері ... ... ... ... 15 ... дейін эвакуацияланғандардың көп қоныстанған
аймағының Шымкент облысы ... ... бұл ауа райы ... ... ... ... асырауға болатын ... ... ... қоныс аударылғандар мен эвакуацияланғандар
осылай қоныстандырылды. Қазақстанға ... ... ... жалпы
санын нақты айту қиын деп көрсетеді кейбір зерттеушілер [42; -С ... ... М.Б. ... пен Ж.Ә. Әлиев ... ... ... ... ... ... ... әр
жерден Қазақстанға зорлықпен көшірілген, Москвалық орталыққа “сенімсіз”
болған батыс пен шығыс халықтары, 1939 – 1940 жж. ... ... млн. 500 мың ... - деп көрсетеді [43, -36 б.].
А.К. Акышев, М.Х. ... К.М. ... Ж.Қ. ... ... Т.А. ... К.Н. Нұрпейісов бастаған тарихшы-ғалымдар: «Майдан
шебінен адамдардың, өндіріс ... және ... ... ... ... ... туғызды. 1941 – 1945 жж. Қазақстаннан батыс
аудандардың 532,5 мың тұрғыны баспана, жұмыс, тыл еңбекшілерінің қатарынан
өз орнын ... 970 ... ... ... мен ... ... ... көпшілігі ауылдар мен селоларға таратылып орналастырылды», -
деп көрсетеді [44; -343 б.]. Бұл процесс кейін де ... ... ... аталғандармен қатар кулак ретінде жер ... ... ... ... және ... ... ... болды.
Ауылдар мен селоларға осынша әр түрлі ұлттардың ... ... ... ... ... ... ... Осындай мөлшердегі
халықтардың Қазақстанға қоныстануы әрине, оның этнодемографиялық ... ... әсер ... ... ... ... ... тәсілдері
арқылы жүргізілуі, жергілікті ұлт өкілдерінің саны мен үлес салмағының
азаюы ... ... ... ... қираюына жол ашты.
Депортация, эвакуация т. б. ... ... ... ... ... ... бұл Қазақстандағы жергілікті ұлт ... ... ... потенциалын ескермей жүргізілген тоталитарлық мемлекеттің
әкімшіл-әміршіл саясатын көрсетеді. Кеңестік құйтырқы саясат ... ұлт ... ... ... ... дамытуға мүмкіндік
бермеді. Керісінше, Қазақстанды ... ... ... Ұлы ... кейін реэвакуацияның нәтижесінде бұл ұлттар мен ... ... ... ... бәрі ... көшіп кете алған жоқ. Бүгінгі
күнгі Қазақстан Республикасының территориясында 100-ге жуық ... ... ... ... осы ... ... ... керек.
Жалпы, Ұлы Отан соғысы жылдары тұрғындар арасында туу азайып, өлім
көбейіп тұрғындардың табиғи өсімі ... Біз оны ... ... ... КСР ... ... ... өсімінің жалпы қорытындысы.
1. 1939 ж. туылғандар – 254995, осының ішінде ерлер – 132083, әйелдер –
122912, осының ішінде қалалықтар – 70015, ...... 1940 ж. ... – 256790, осының ішінде ерлер – 132420, әйелдер –
124370, осының ішінде қалалықтар – 76183, ...... 1941 ж. ... – 227186, ... ... ер балалар – 117258, әйел
балалар – 109928, осының ішінде қалалықтар – 71290, ауылдықтар ... 1942 ж. ... – 173043, ... ... ер адамдар – 89286, әйел
адамдар – 83757, осының ішінде қалалықтар – 54843, ... ... 1943 ж. ... – 102382, осының ішінде ер балалар – 53035, қыз
балалар – 49347, осының ішінде қалалықтар – 37823, ...... 1944 ж. ... – 83870, осының ішінде ер балалар – 43492, ... – 40378, ... ... қалалықтар – 33317, ауылдықтар – 50553.
7. 1945 ж. туылғандар – 104978, ... ... ер ... – 54593, қыз
балалар – 50385, осының ішінде қалалықтар – 40403, ...... 1946 ж. ... – 178097, ... ішінде ер балалар – 91599, ... – 86498, ... ... ... – 71230, ... ... 1947 ж. туылғандар – 236251, ... ... ... – 122209, ... – 114042, осының ішінде қалалықтар – 92874, ... ... 1948 ж. ... – 236251, осының ішінде ерлер – 122209, әйел
балалар – 114042, ... ... ... – 92874, ... ... 1949 ж. ... – 236835, осының ішінде ер балалар – 122098, қыз
балалар – 114737, ... ... ... – 91998, ... ... 1950 ж. туылғандар – 252219, осының ... ер ... – 129831, ... – 122388, ... ішінде қалалықтар – 100578, ауылдықтар –
151641.
13. 1951 ж. ... – 270321, ... ... ер ... – 139447, ... – 130874, ... ... қалалықтар – 108383, ауылдықтар –
161938.
14. 1952 ж. туылғандар – 263077, ... ... ер ... – 135176, ... – 127901, ... ішінде қалалықтар – 107412, ауылдықтар –
155665.
15. 1953 ж. туылғандар – 260756, ... ... ер ... – 134106, ... – 126650, ... ... қалалықтар – 107516, ... ... 1954 ж. ... – 276185, ... ... ер ... – 141840, қыз
балалар – 134345, осының ішінде қалалықтар – 112870, ауылдықтар –
163315.
Осы ... ... 16 жыл ... ... келген сәбилердің ең
азайған жылдары 1944 жыл. 1944 жылы 83870 ғана сәби ... ... ... келген сәбилердің ең азайған кезінің өзінде, ауыл ... ... 50553 ... ... ... ... ... орында тұрған
1943 жыл, ол жылы – 102382 сәби дүниеге келіп отыр.
Табиғаттың өзінің бергеніндей жаратылыста ер ... қыз ... ... ... келеді. 1940 жылы берілген өсімді, яғни 256790
сәбиді қалпына келтіру, соғысқа дейінгі жылдардағы деңгейге жету 1951 ... ... ... [45].
Ұлы Отан соғысы жылдары ауыл халқының саны ... ... ... Соғыстан кейінгі халық шаруашылығын ... ... ... 10 жыл ... ... ... саны ... 695 мыңға
өссе, ауылда 307 мың адамға кеміген [46, -109б.]. Соғыстан ... ... және ... өсім ... ... қала берді.
Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақстанның әр ... ... ... ... ... ... ... дамуда ерекше зардап шеккен Батыс Қазақстан аймағы болды
деп көрсетеді. Оның себебін бұл аймақтың майдан алқабына ... ... [47, -240 ... ... Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. ... Г. ... ... бір топ ... Қазақстан тұрғындарының
құрамының тарихын екі негізгі кезеңге ... ... ХІХ – ХХ ғғ-ң ... ... ... оны санақтар бойынша алсақ 1897-1959жж., екіншіден
1960-жылдардың басынан КСРО құлағанға ... ... ... өн ... ... ... ... есебінен, яғни ... ... ... ... өсім ...... ... келушілер есебінен болатын өсім, ал екінші кезеңде
миграциялық фактордың ролі ... ... ... ... ... деп ... 3 – 1959 жылдың 1 қаңтарына тұрғындардың механикалық қозғалысының
арнайы есебі туралы мәлімет ... ... ... ... ... |Механикалық өсім ... ... өсім |
| 1 | 2 | 3 | 4 ... |34631 |1950 |13231 ... |26735 |1951 |16010 ... |37100 |1952 |961 ... |20372 |1953 |2860 ... |15370 |1954 |16648 ... |-7078 |1955 |47797 ... |12947 |1956 |38482 ... |31012 |1957 |48422 ... |31701 |1958 |42351 ... |-3090 |1959 |41641 ... |-2250 | | ... ... ... отырғанымыздай 1944 жылдан бастап кері өсім
болғанымен Қазақстан Республикасына келу ... ... ... саны ... ... ... ... жылдары олардың саны
біршама төмендегенмен, 1954-1955 жж. бастап қайта көтерілген. 1939-1959 жж.
халық саны көші-қон ... яғни ... ... ... ... ... ... көшіп келушілер және сыртқа көшіп кетушілер саны
ұдайы өзгеріс үстінде болғанымен ... ... ... Ал, 1957 жылы ... ... және ... халықтарының автономиясы қалпына ... осы ұлт ... ... ... өз ... ... ... Отан соғысы және одан кейінгі ... ... ... саны төмендегідей деңгейді көрсетті:
1943 жылы барлық ауыл тұрғындарының саны – 4479858, 1944 жылы ... 1945 жылы ─ 4118896, 1947 жылы ─ 3869259, 1948 жылы ─ ... жылы ─ 4042886, 1950 жылы ─ 4057445 [49]. Бұл ... соғыс және одан
кейінгі жылдары ауыл тұрғындарының саны кеміп отырғанын көрсетеді. ... ... ауыл ... саны қалалықтардан басым күйінде қала берді.
Халық санының өсуіне демографиялық және әлеуметтік-экономикалық
факторлар әсер ... ... ... ... ... ... аман-есен өсуі, баланы өмірге әкеле алатын ... ... ... ... неке мен ... ... ... отбасына түсетін кіріс, отбасы мүшелерінің еңбекпен қамтамасыз
етілуі, ден-саулықтарының дұрыс болуы, сауаттылық ... т.б. ... ... ... ... |ауылдықтар ... ... |6952,6 | 2698,9 |4253,7 ... ... |7220,4 |2850,1 |4370,3 ... ... |7328,9 |2973,6 |4355,3 ... қаңтар |7497,3 |3094,7 |4402,6 ... ... |7832,6 |3212,9 |4619,7 ... ... |8422,2 |3390,8 |5031,4 ... 4 – Қазақ КСР халқының 1950 ... ... өсу ... ... ... ... 1951ж. 1 қаңтарда ауыл халқының саны қалалықтарға қарағанда
1554,8 мың адамға басым болса, 1956 ж. 1 ... 1640,6 мың ... ... ... ... Ұлы Отан ... жылдары қайтыс болған
адамдардың шығыны қалпына келді, яғни 1953 жылы ... саны ... ... [51, -191 ... ... тұсында 20-жылдары қалыптасқан әміршіл-әкімшіл жүйе 50-
жылдардың басында өзінің шарықтау шегіне жетті. Мұнда әсіресе, адам ... асты ету тән ... 1953 жылы ... И.В. ... қайтыс болғанымен,
КОКП-ның ауыл шаруашылықтағы жүргізген саясаты одан кейінгі ... ... Н. С. ... кезінде де өз жалғасын тапты. 50-жылдардың басында
елде әлі азық-түлік мәселесі шешілмеген еді. ... осы ... ... ... ... ... тың және ... жерлерді игеру мақсаты алға
қойылды. Ал, ... ... ... сол ... ... ... көшуге мүмкіндік болды деп есептейді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... үшін ... ... еді. 50-
жылдары халықтың әлі де болса «бақытты өмірге» ... ... ... жоғалмаған болса керек. Сондықтан, басқа ... ... ... ... көрсетілген Қазақстанға да тыңгерлер легі ағылды. Тың игеру
1954 жылғы ақпан-наурыз пленумдарында қабылданды. КСРО мемлекет ... ... ... ... ... тың ... ... жатпады, моральдық жағынан келетін барлық жауапкершілікті өз
мойнына алды.
Қазақстанның ... ... ... Қазақстан, Павлодар,
Көкшетау облыстарының жерлері тың игерілетін аймақтар болып ... жылы ... және ... ... бірқатар аудандарынан Торғай
облысы құрылды.
1954 жылдан бастап Қазақстанда тың жерлер ... ... ... ... ... ... жаңа ... тыңгерлер келе
бастады. 1954-1958 жж. Қазақстан тұрғындары 24%-ға ... ... ... ... ... 6 жыл уақыттан кейін 1960 жылы қазіргі
Торғай олысының тұрғындары екі есе өсті. Жаңа кеңшарлар ғана ... ... ... ... 1954 ... ... ... Торғай облысындағы 10
ауданның жартысы болған жоқ.
1954-1958 жж. тың ... ... ... кеңшарлар құрылды,
Қазақстанда осы жылдары 573 жаңа кеңшарлар құрылып, онда жүздеген мың ... ... ... Тың ... ... ... ... инженерлер және т.б. ауыл шаруашылық мамандары,
сонымен қатар медицина қызметкерлері мен ... де ... ... ... ... ... ... тұрғындарының
саны өсті.
Тың игеру жылдары Көкшетау облысының тұрғындарының саны ─ ... ─ 91%, ... – 105%, ... ... ─ 26%, Целиноград ... ... Ауыл ... саны ... облысында ─ 72%, ... ─ 11%, ... ... ─ 34%-ға өсті [52, -129 ... ... ... ... әр аймақтарында халық
саны әр түрлі деңгейде өскен. Мысалы, Гурьев облысында ... жж. ... ... ... саны 585 адамға ғана, Батыс Қазақстанда 1234 ... ... ... тұрғындар саны 744-ке кеміп кеткен. Ал, тың
игерілген аймақтарда мысалы, Ақмола ... осы екі ... ... саны таза 314336 ... ... ... ... 233306 адамға,
Қостанай облысында 338939 тұрғынға өскен. Жалпы, Қазақстан бойынша барлық
халық саны 3216340 тұрғынға ... Ал, ауыл ... ең ... ... ... онда халық саны 135568 адамға, яғни 172%-ға, екінші
орында Қостанай ... 200048 ... ... демек 162%-ға, үшінші
Алматы облысында 225394 ... ... ... өскен.
Халқының саны ең аз облыс 1939 жылы – Павлодар облысы, одан кейін сол
кездегі Гурьев облысы, халқының санының аздығы ... ... ... ... тұр. 1959 жылы ... саны ең аз ... – сол кездегі Гурьев
облысы, одан ... ... ... халқының санының аздығы жөнінен үшінші
орында Батыс Қазақстан облысы тұр.
Кесте 5 – Қала және ауыл ... ... ... әр ... ... болды [53].
| | | |1939 ... ... ... |
| |1939 жыл |1959 жыл |1959 ж. % ... |тұрғындардың|
| | | | ... ... | | | | |
| ... ... ... |
| ... | |
| ... ... ... |барлығы |осының ішінде |
| | ... ... | ... |село |
|1956 |302,9 |147,5 |155,4 |240,6 |85,2 |155,4 ... |355,5 |188,9 |166,6 |258,7 |92,1 |166,6 ... |389,6 |215,1 |174,5 |273,3 |98,8 |174,5 ... |422,8 |241,6 |181,5 |280,2 |99,0 |181,2 ... ... ... ... өсім, мысалы 1956 жылғы
өсімнің ¼ бөлігін беріп отыр. Осы жоғарыда көрсетілген жылдардың өн бойында
табиғи ... көп ... ауыл ... ... ... ... М.Х. ... В.В. Козина 50-жылдардың аяғынан
бастап тұрғындардың саны жылына орта есеппен 300 мың ... өсіп ... ... ... аяғы ... басындағы әлеуметтік-экономикалық
қайта құрулардың барысында ауыл тұрғындарының үлесі біршама ... Осы ... ... ... ... ... ... бар ауылдық қоныстар кішігірім қалаларға айналды, кейбір кішігірім
және орташа ... ірі ... ... Осы ... ... ... саны азайып, қалалықтардың саны көбейгенімен, олар яғни
ауыл тұрғындары, әлі де қала ... ... ... ... ... ауыл ... есебінен 2 есеге жуық көбейіп отырды, бұны біз
төмендегі кестеден көреміз:
Кесте 7 – ... ... 1959 ... ... ... ... туралы
анықтама (мың адам есебімен) [62].
| Есебі ... ... ... |
|Туылғаны |351,0 |132,1 |218,0 ... |69,0 |32,9 |37,0 ... ... |281,1 |99,2 |181,9 ... |282 |99 |183 ... ... өз ... өмір ... ... жылдары Қазақ КСР-інде
жергілікті ұлт өкілдері негізінен ауыл-село тұрғындарын құрағаны белгілі.
Жергілікті ... ... ... білімі, саудасы т. б. ... ... ... ұстау кеңес өкіметінің ... ... ... 70-жылдардың аяғы, 80-жылдардың басында урбандалу үрдісі жаңа
қарқынмен жүрді. Оны біз ... ... ... 8 – ... ... 1959-1981 жж. механикалық және табиғи өсімді
қоса есептегендегі тұрғындар санының есебі. (жыл ... мың ... ... ... | ... ... |
| ... ... саны | |
| | ... |ауылдықтар |
|1959 |9310 |4067 |5243 ... |9775 |4356 |5419 ... |10204 |4529 |5675 ... |10603 |4694 |5909 ... |10981 |4872 |6109 ... |11353 |5068 |6285 ... |11728 |5282 |6446 ... |12107 |5505 |6602 ... |12449 |5723 |6726 ... |12793 |5954 |6839 ... |13127 |6176 |6951 ... |13473 |6415 |7058 ... |13835 |6664 |7171 ... |14197 |6915 |7282 ... |14571 |7175 |7396 ... |14955 |7438 |7517 ... |15347 |7707 |7640 ... |15743 |7969 |7774 ... |16137 |8230 |7907 ... |16520 |8481 |8039 ... |16911 |8741 |8170 ... |17310 |9010 |8300 ... |17718 |9284 |8434 ... кестеден көріп отырғанымыздай 1974 жылдың өзінде ауыл
тұрғындары қала тұрғындарына қарағанда 79000 ... ... ... 1975 ... ... саны 7707 мың, ал ауыл ... 7640 мың ... қала халқы 67000
адаммен басымдыққа жетті. Урбандалу дүние жүзі мемлекеттерінің ... ... ... бұл ... ... ... ... еткені сөзсіз.
Жоғарыда айтып өткендей 1939-1959 жж. ... өсім ... ... ... ... ... басталған өсім табиғи
өсімнің есебінен жүрді. 1960-жылдардан бастап Қазақстан халқы демографиялық
дамуда жаңа кезеңге аяқ ... ... ... ... ұлттардың әр
түрлілігі, олардың менталитеті мен әлеуметтік-экономикалық факторлардың
үлкен ықпалы болғанын атап өту ... ... ... ошағы болғандықтан өлкеде идеологиялық жұмыс
жоғары деңгейде жүргізілді. ... ... ... ұлт ... ең ... ... Тілдік тепе-теңдік бұзылып, қазақ мектептері
мен балабақшалары жабылып, олардың орнына орыс тілінде ашылып жатқан кезең.
1960-жылдардан кейін ... өсім ... ... ... кері ... бере ... осындай жағдайда Қазақстандағы этнодемографиялық
ахуал өзгеріске ұшырады.
1897-1926 жж. ... ... 1/5 ... табиғи өсім арқылы
көбейсе, 1956-1962 жж. 3/5 бөлігі Қазақстан халқының табиғи ... ... отыр ... ... ... ... ерекшелік байқалды. Біршама
үлесі ... ... ... ... ... ... болса,
қазақтар, неміс, өзбек, азербайжандар ... ... ауыл ... ... ... басы ... ... тұрғындар
үшін «демографиялық жарылыс» ... ... ... саны ... жаңа ... ... Осы ... денсаулық сақтау ісі де біршама
дамып және басқа ... ... ролі ... ... туу ... ... Осының нәтижесінде жергілікті этнос өкілдерінің
саны көтерілді. Бұдан кейінгі онжылдықтарда ... ... ... ... бұл ... ... нышандары көріне бастады,
халықты баспанамен, мәдени-тұрмыстық ... ... ету, ... ... ... көмек көрсету басқа дамыған елдермен
салыстырғанда артта қалғанын айтпай кетуге болмайды. Осы ... ... ... ... ... ... Бұл жылдары науқаншылдық
және негізгі мақсат жоспарды орындау болғандықтан көзбояушылық, қосып жазу
сияқты өрескел бұрмалауларға орын берілді.
1960-жылдары ... ... жүйе ... ... ... ... Өмір жаңа ... мен дербес шешім қабылдауды талап
еткенімен, оған жол ... ... ... ... ... ... ... айтылғандай кемшіліктер болғанымен 1960-жылдарға дейінгі
кезеңмен салыстырғанда бұл жылдары халықтың тұрмыс ... ... ... ... ... өндіру деңгейі көтерілді, ауыл-селоның
экономикалық-әлеуметтік проблемаларын шешу үшін ... ... ... жүргізді. Егіншілік жүйелерін ... ... ... ... алынды.
Әрине, біз 1960-жылдардағы ауыл-село тұрғындарының жағдайын сол
кезеңдегі дамыған елдермен салыстыра ... ... ... мен ... ... өз дәрежесінде шешілмегенмен бұл жылдары
салыстырмалы түрде соғыстан кейінгі онжылдықпен ... ... ... ... ... өсім ... 1959-1961 жылдары
жылына орта есеппен мың адамға шаққанда 48 бала дүниеге келіп, бұрын-соңды
болып көрмеген деңгейге жетті. ... ... ... ... аяғы мен ... басында табиғи өсудің ең жоғары биігіне көтерілді [65].
Жоғарыда айтып өткендей ХХ ғасырдың 60-жылдарынан ... ... ... ... ... ... ... есебінен өсті. Халықтың
табиғи өсімі ауыл тұрғындарының есебінен толықты. Бұл ... ... ұлт ... тән. ... ... және одан ... ... дәрежесінің, жай-күйінің көтерілгенін бейнелейді. Бірақ,
осы 60-жылдары ... өсім ... ... ұлт өкілдері одан ... сәл баяу ... ... Біз мұны ... ... ... көре аламыз. 1959, 1970, 1979, 1989 жж. тұрғындар
санының өсуі әр ... ... ... ... ... жж. ... саны ─ ... 1970-1979 жж. – 12,9%-ға, ал 1979-1989 жж. ... -ға ... [66, -401 б.]. ... ... ... ... ... белең алуымен байланыстырады. Басқа әлемдегі болып
жатқан өзгерістер сияқты отбасын ... бұл сөз жоқ бала ... алып ... 1939, 1959, 1970, 1979 жж. ... ... ... сан ... көп этнос орыстар болып қала берді.
Олар ... мен ... қоса ... ... жж. ... ... құрады. Бұл жылдары ауылшаруашылық саласымен қатар
республикада өнеркәсіп те жоғары қарқынмен ... ел ... ... елге ... ескеру қажет.
Кесте 9 – 1959 – 1989 жж. Қазақстан ауыл тұрғындарының саны (мың адам) ... ... |1959 |1970 |1979 |1989 |1959ж. |1970ж. |1979ж. ... | | | | ... |
| | | | | |1970ж. % |1979ж. % |1989ж. % |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6| 7 | 8 ... |1822 |2424 |2753 |3023 |133,0 |113,6 |109,8 ... |1896 |2155 |2107 |2091 |113,7 |97,8 |99,2 ... |225 |298 |288 |313 |132,4 |96,6 |108,7 ... |621 |828 |873 |908 |133,3 |105,4 |104,0 ... |633 |758 |743 |736 |119,7 |98,0 |99,1 ... |5226* |6471* |6764 |7071 |123,8 |104,5 |104,5 ... Алматы қаласын қоспағанда.
Кестенің мәліметтері көрсетіп отырғандай 1959-1970жж. ... ... ауыл ... біршама өскенін байқаймыз. 1959
жылғы ... ... ауыл ... көп шоғырланған аумағы Солтүстік
Қазақстан болып тұр. Бұл Солтүстік аудандарда тың және тыңайған ... ... Ал 1970 ... 1979, 1989 жж. ... ... тұрғандай Оңтүстік аймақтың ауыл тұрғындарының саны ... ... бұл ... ... ... Осы ... ... өн
бойында Орталық Қазақстан ауыл тұрғындарының саны ең аз ... ... ... ... ... ... бар индустриалды аймақтығымен
түсіндіріледі.
Бұл кезеңдегі ауыл-село тұрғындарының өсу қарқынының ... ... ... ... ... ... ... қоныстануға
ұмтылысындағы ерекше сипатталатын жағдай олардың жынысы мен жасына
байланысты. ... жж. ... ... ... ... белсенділік
танытқан 20-24 жас ... (1989ж) ... ... Екі ... ... жоғарыда көрсетілген жастағы тұрғындардың 34,2%
ауылдық жерден қалалы қоныстарға ауысқан. Бұл ... әйел ... ... ер ... (31,4%) ... ... болды. 15-19 жас
аралығындағы қалаға кетуші жастардың арасында жынысына қарағанда ... ... Бұл ... ауыл ... 15,9% қалаға ауысқан.
Олардың 9,7% ерлер, 32,3% әйелдер болған. Себебі, 15-19 жас ... ... қыз ... үлесінің жоғары болуы, оларға жұмысқа
орналасуға, оқуға ... ... ер ... ... ... болды.
Ақырында 25-29 жас аралығындағы «белсенді» топқа келер болсақ 1979-1989 ... жыл ... ауыл ... 17% ... ... олардың 21,9%ерлер,
11,2% әйелдер болған [68]. Сонымен қатар жастары үлкен ауылдық ... ... ... өте төмен екенін атап өткен жөн.
1970 жылғы 15 қаңтардағы Қазақ КСР тұрғындарының ... ... ... мың, осының ішінде қалалық ... ─ 6500,1 мың, ... – 6350,4 мың адам ... [69].
Осы санақ бойынша Қазақ КСР тұрғындарының ұлттық құрамы: [70]
қазақтар – 4234166 ... – 5521917 ... – 858077 6,6 ... – 933461 ... – 216340 ... – 285689 ... – 198275 ... – 20881 ... – 57699 ... – 81598 0,6% т. ... ... ... салыстырғанда 1970 жылы барлық тұрғындар – 3562,2
мың адамға, ауыл тұрғындары – 1126,9 мың адамға, қала ...... ... ... Ал ұлттық құрамына ... ... осы екі ... ... – 1446857 ... ... – 1519875 ... өскен, басқа
ұлттардың да өскенін көреміз.
Кесте 10 – 1959 жылдан – 1970 жылға дейінгі ... Қаз. ... ... ... ... ... ... мың адам есебімен)
[71].
| ... ... ... ... қазақ ұлты |
| |1970 |1959 |% ... |1970 |1959 |% ... ... КСР |12850 |9153 |140,4 |4037 |2723 |148,3 ... санақ мәліметтері бойынша, мың адам есебімен)
| | ... і ш і н д е |
| | |
| | |
| | |
| | | |
| ... ... |Ауылдық қоныстарда |
| ... | ... ... ... ... ... |
| ... |қазақ |тұрғындар ... ... | ... | | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| ... ... ... өсім бар ... жергілікті ұлт өкілдері үшін
жақсы өсім екенін көреміз. Ал кестенің жалғасынан көріп отырғанымыздай 1959-
1970 жж. аралығында ауылдық қазақтарға ... ... ... өсім
жоғары болған.
“Тілдік ортаға келер болсақ 1959, 1970, ... ... ... 25% ана ... өз отбасында қолданбағаны анықталды.
Демек, қазақтың төрттен бірі өз тілінде сөйлемейді ... Бұл 12,5 ... 3,1-3,2 ... - деп ... ... ... және Ж.Ә. ... [72, -93 ... 11 – ... ... 1970 жылғы 15 қаңтардағы қазақ тұрғындарының
1959 жылғы санақ мәліметтерімен салыстырмалы ... ... ... ... | ... ... ... |тұрғындардың |
| | ... |
| |1970ж | | ... ... | |1959ж ... | | |дар ... |
| | | | ... | | | |-дар |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |1959 |1970 |1979 | ... КСР ... | | | | ... қала ... | | | | ... ... | | | | |
| | | | | |
| |9295 |13009 |14684 | |
| |4067 |6537 |7920 | |
| |5228 |6471 |6764 | ... ... қала ... ауыл ... жыл ... ... ... көреміз. Ауыл-село тұрғындарының ... ... ... әр ... ... Оның ішіндегі ең негізгілерінің бірі
─ жастардың ... ... ... ... оқу орындарын
айтпағанның өзінде, арнайы ... ... орта ... ... ... ... беретін оқу орындары қалалық қоныстарда. 60-70 жж.
селолық жерлерде мектептер саны қысқарды. Бұл мектептер жүйесін қайта құру
мен ... ... еді. Бұл шара бір ... ... ... ... біршама мамандандырылған кадрлармен, ... ... ... ... мүмкіндік берсе, екінші жағынан ауылды
жерлердегі ... ... беру ... ... тұрғындардың көші-
қонуына алғышарт болды. Адамдар балаларын оқытуға мүмкіндігі бар қалалы
және аудан орталықтарына ... ... ... қатар, ауыл тұрғындарының қалаға көшіп-қонуға ұмтылысын
туғызған ауылдық жерлердегі тұрғын үй, ... және ... ... ... ... ақының аздығы, қалада әр түрлі жұмысқа орналасу
мүмкіндігінің жоғарылығы т. б. ... әсер ... ... ... қала ... ... қоныстану үшін ұмтылысының негізгі көзі
болып қала берді. Бірақ, қалаға қоныстанып қалуға ұмтылған тұрғындардың
бәрі ... ... қала ... ... оның ең ... себебі баспана
мәселесі болып табылады.
Кесте 13 – Қазақ КСР-індегі 1959 жылғы санақ мәліметтерімен ... ... 15 ... ауылдық жерлердегі қазақ тұрғындарының саны [75].
| | 1970ж | 1959ж ... |
| | | ... |
| | | | ... соның|
| | | ... | | |дар ... |
| | | | ... | | | |-дар |
| ... | ... ішінде |тұрғын-дардың |барлық |
| ... ... ... ... санынан |тұрғын-дар |
| | | ... ... |
| | | ... ... | |
| | | ... | |
|1 |2 | 3 |4 | ... |9294741 ... ... ... |2787309 |4234166 |5289349 ... |3972042 |5521917 |5991205 ... ... |4067224 |6538652 |7855220 ... |678531 |1115299 |1634796 ... |2343282 |3818295 |4426517 ... ... |516921 |6683 |7100 ... ... |2 | 3 |4 ... ... | 5227517 |6470074 |6829063 ... |2108778 |3118867 |3654553 ... |1628760 |1703622 |1564688 ... ұлттар |822077 |2956 |3533 ... ... ... 1959ж. ... ұлт ... ... кезі және ... жергілікті ұлт өкілдері бір миллионға да
жетпеген. ... ... да ... ұлт өкілдері қалалы қоныстарға аз
шоғырланғанын көреміз. 1959ж. да, 1979ж. да ауыл халқының ... ... ұлт ... ... ... ... ... десек, ондағы
халықтың саны, көбеюі, сол мемлекеттегі ахуалға, ... ... ... ... ... ... берген ел экономикасындағы
дағдарыс демографиялық дамуға да өз әсерін тигізді. 1959 ... ... ауыл ... саны ... ... 1979 ... санақ нәтижесінде
қала халқының саны басым болғанын жоғарыдағы кестеден көруге болады. Одан
кейінгі онжылдықтарда да ... ... ... ... жүрді.
Қазақ ұлтының өз дәрежесінде тілін, дәстүр-салтын сақтап ... ... көзі ауыл ... ... ... Қазақстанның болашақтағы дамуы
бүгінгі күнгі республиканың алдында тұрған ... ... даму ... ... ... ... деп ... аяғы 70-жылдардың басында қазақ отбасыларында бала санына
байланысты ... ... Ауыл ... жас ... үшін 4-5 бала,
ал қалалықтар үшін 3-4 бала саны дұрыс деп есептелді. ... ... ... ... азаю ... қарай ойысты. Мұнда атап ... ... бір ... бала иеленуге деген ұмтылыс пен шын мәнінде іс жүзінде
балалы болудың арасындағы алшақтық. ... ... ... орындарының
дамуына байланысты ауылдан қалаға миграцияның ... ... ... ... ауыл тұрғындарының саны азайды. Негізгі ағын
өнеркәсіпті поселкелерге және ... ... ... ... ... ірі темір жол тораптарына, ауыл ... ... ... ... ... ... қарай іс жүзінде қазақ отбасыларындағы бала саны
бірте-бірте күткендегіден төмен болды. ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерден асырмау табиғи өсудің кемуіне әкелді. Бұл
көрсетілген демографиялық процестер ... ... көп ... мен ... жастағылар) сәйкестігі жағдайында, яғни соғыстан кейінгі алғашқы
онжылдықтардағыдай ерлердің жетіспеушілігінен емес болды. 70- ... ... 18-60 жас ... үшін ) және 18-45 жас ... ... ... әйелдердің саны шамамен тең болды. Бұл ... ... неке ... іс ... ... ... ... дамудағы маңызды өзгеріс заңды сипатта болды. ... бір ... ... процесс, ал 1970-жылдары табиғи өсімнің
төмендеуіне келсек, оның өз ... ... ... ... өсуі отбасындағы үшінші және кезектегі келесі балалардың
дүниеге келуін ... ... ... ... ... салыстырғанда
70-жылдардың өзі жергілікті ұлт ... ... ... шағы болып есептеледі. Сол кезеңдегі туудың ... ... ... өсімін қамтамасыз ете алар еді. Алайда, 70-
жылдардың аяғындағы табиғи өсімнің ... ... ... ... ... ... ... отыратын көздердің азаюына әкеліп соғатын
белгілер бой ... ... ... бала ... ... оның
тұрақтылығына да кері әсерін тигізді. Жалпы, 3-4 баласы бар ... 1-2 ... бар ... ... ықтималдығы жоғары екендігі
байқалды.
Ажырасудың өсуі байқалды және ... ... үлес ... тұрғындардың оннан бір бөлігін құрайтын зейнеткерлік алдындағы
жастағылар және зейнет жасындағылар көбейіп, тұрғын ... ... ... ... ... бұл ... социализмді артқа
тастап коммунизмге жетуге ұмтылған» кезең болғандықтан бұл ... ... ... ... оның демографиялық өсуіне кедергі жасап,
этнодемографиялық дамуына кері әсерін тигізді.
Жалпы Қазақстан ауыл тұрғындарының ... ... 60- ... ... шетелдердегі қазақтардың орала бастауы, әсіресе Қытайға кеткен
қазақтардың ... ... ... ... ... қорытындысы бойынша Қазақ КСР-індегі ... саны ─ 14684 мың, ... ... қала ... саны – 7920 ... ... саны – 6764 мың ... құрады [77].
1979 жылғы санақ мәліметтеріндегі Қазақстан тұрғындарының ұлттық
құрамы [78, -70 б.].
барлығы 14684 ... ... ... ... ... %
немістер ... ... ... ... ... ... %
беларустар ... ... ... %
азербайжандар ... ... ... % т. ... ... ... ұлттық құрамы туралы мәліметтен
көріп отырғанымыздай 1970 ... ... ... ... ... ... – 1833500, ... ішінде қала халқы – 1419900,
ауыл халқы – 413600 адамға өсті.
1970 жылғы санақ ... ... ... – 1055183, ... ... – 42130, ... – 46955, ... – 26937, ұйғырлар
127062, азербайжандар – 15646, корейлер – 10386 адамға өсім ... ... – 35497, ... – 16784 адамға кері өсімге ұшыраған.
Жалпы, ... ... ... ... ... ... ... отырған заңды процестің нәтижесі болып есептелетін жергілікті ұлт
өкілдері.
Ал, ... ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Кесте 15 – Санақ жүргізілген жылдардағы тұрғындар санындағы жынысына
байланысты өзгерістер (мың адам ... [79, -14 ... ... КСР ... |100 ... |100 ер ... |
| ... ... % ... ... |
| | | ... |
| ... ... |ерлер |әйелдер | ... |3162 |2920 |52 |48 |92 ... |4414 |4881 |47 |53 |111 ... |6263 |6746 |48 |52 |108 ... |7084 |7550 |49 |51 |107 ... ... ... Ұлы Отан соғысына дейін Қазақстанда ... ... ... ... Ал, әйел адамдардың ең көбейген кезеңі 1958
-1959 жж. болып тұр. Себебі, ер адамдардың Ұлы Отан ... ... ... ... осы ... көрініс берген. Кейін бірте-бірте
олардың үлесінің төмендегенін көреміз.
Біз қарастырып отырған кезеңнің ... ... ... ... 1979 жылы ... дейінгі жылдарға қарағанда республиканың жекелеген
облыстарында механикалық қозғалыс ... ... ... болды.
Республикадағы негізгі миграциялық қозғалыс ауылдық тұрғындардың қалаға
қарай ... ... ... 1979 жылы бір ... ... ... қоныстардан
қалалы жерлерге 213 мың адам көшіп ... оның 80% ... ... ... ал ... ... кері көшу 128 мың ... қамтыды,
олардың 60% жұмыс істеуге қабілетті жаста болды.
Республиканың әр ... ... әр ... ... ... ... жалпы республикадағы көші-қон деңгейінен жоғары болды. Мысалы,
сол кездегі Гурьев облысында ауылдық жерлерден қалалы ... 2,1 ... ал ... ... 1,8 мың ... Талдықорған облысында жоғарыдағы
көрсетілгенге сәйкес 8,4 мың және 6,6 мың ... ... ... 7,3 мың және 5,2 мың адам, сол кездегі Целиноград облысында 13,5
мың және 9,2 мың адам ... ... ... ... ... ... кету салыстырмалы түрде төмен болды [80].
1960-жылдардан бастап миграциялық өсім баяулап, ... ... ... белең алды. Осы уақыттан бастап табиғи өсім
механикалық ... ... ... ... ... ... ... байланысты, әсіресе 1973-1979 жж. бүкіл
дүниежүзілік энергетикалық ... ... ... инвестиция
келу азайды. Сонымен қатар, 1960-жылдардың аяғынан миграциялық кері ... ... ... басынан экономиканың дамуы біршама баяулады.
Ауыл шаруашылығының да өсімі төмендеді. Өндірістер біржақты жұмыс ... ... ... ... ... ... ... атқарды.
Қазақстан тұрғындарының санының тепе-теңдігінде анықтаушы рөл атқарған
факторлардың бірі анағұрлым көп санды өзге ұлт ... ... ... еді. ... ... ХХ ғасырдың 70-80 жылдары осы ғасырдың 30-
60 жылдарындағы жағдайға ... ... ... Бұл ... ұлт ... өсу ... жоғарылап, ол орыстарға қарағанда
1,4 есе көтерілді. Бұл Қазақстандағы барлық ... ... ... ... ... ... соңғы жылдарында миграциялық кері өсім
анық байқалды. КСРО-дағы одақтас республикалармен салыстырғанда ... ... ... ... ұшырады. Осы жылдары орыстармен қатар
немістер, украиндар, белорустар және ... да өзге ... топ ... ... ... ... Осы ... жергілікті ұлт өкілдері де
белсенділік танытты. Кейбір зерттеушілердің пікірінше кері өсімнің ... ... ұлт ... ... ... ... көздеріне қарағанда 70-
жылдардың аяғы 80-жылдардың басында шетелдегі қазақтар саны Қазақстандағыға
қарағанда 12 % ... өсім ... ... 1 ... ... КСР тұрғындарының саны 14857,8 мың
адамнан, осының ішінде қалалықтар 8070,2 мың, ... 6787,6 мың ... ... ... қозғалыстың есебінен тұрғындар 243,4 мың ... ... ... нәтижесінде 60,4 мың адамға азайды [81].
Қазақстан Республикасындағы экологиялық жағдайдың да этнодемографиялық
дамуға әсері болды, полигондар жергілікті ұлт ... ... ... ... ... ... ... өндірісін механикаландыру деңгейінің жоғарылауына,
өнеркәсіп орындарының дамуының ... ... ... ... селолық
қоныстардың кішігірім қалаларға айналуына, қалаға ... ... ... ... жоғарылығына байланысты 1964-жылдары қалалық
қоныстар ауылдың есебінен механикалық ... ... ... 20 ... көбейіп отырса, 1979-жылдары 120 мың адамға өсіп ... жж. ... ... ... ... ... ... қозғалыстың нәтижесінде 1,4 млн. адамға көбейген. Бірақ, ... ... ... ... ... және ... ... механикалық
қозғалыстың нәтижесіндегі өсімді қоса есептегенде қалалардағы жоғары
қарқынмен ... ... ... орындарының жұмыс күшіне деген қажеттілігін
өтей алмай жатты. Сондықтан республикадан тыс жерлерден келген механикалық
қозғалыстың нәтижесінде өсіп ... ... күші ... 183 мың
адамнан, 1979-жылдары 20 мың адамға дейін азайғанмен ... ... жж. ... ... механикалық қозғалысының
нәтижесінде басқа республикалардан келгендер саны 1,7 млн. ... ... Біз ... ... ... ... ... дейін Қазақстанға
республикадан тыс аймақтардан ... ... ... ... ... кері өсім ... алды.
Сонымен, біз қарастырып отырған кезеңде яғни, 1939-1979 жж. аралығында
жалпы Қазақстандағы тұрғындар саны 8538 мың, осының ішінде ... ... ... 2324 мың адам таза ... қол ... Ауыл ... жалпы өсімнің 1/3 бөлігін құрап отыр.
Қазақстандағы жалпы тұрғындар 238%, қалалықтар 364%, ауылдық ... өсім ... ... ұлт ... 1939 ... 2327 мыңнан 1979 жылы
5289 мыңға өскенімен, сәйкесінше 1939 жылы ... ... ... ... 38,8%, 1979 жылы 36% ... ... ... ... тұрғындарының барлық санынан алғанда қазақ ұлтының үлесі ... ... ... келетін болсақ 1939 жылы барлық халықтың 2458
мың, 40,0% бөлігін құрап (украиндар мен ... ... ең ... ... ... 1979 жылы да Қазақстандағы халықтың 5991 мың, ... ... ... яғни 1939-1979 жж. аралығында (украиндар мен
белорустарды қоспағанда) ең көп ... ... ... қала ... ... ... саны жөнінен екінші орында тұрған ұлт қазақтар
сәйкесінше 38,8% және 36% көрсеткішті көрсетіп отыр ... әр ... әр ... демографиялық өсімі әр түрлі
болды. Мысалы, 1939-1979 жж. ... ... ... ... ... ... ерекшелігі мұнда ең көп ұлт ... ұлт ... ... ... ... көп ... ұлт ... Саны жағынан ІІІ орында тұрған ұлт өзбектер болды. Осының алдындағы
санақтарға қарғанда 1979 ... ... ... ... ... ... көтерілген. Ал, Оңтүстік Қазақстан ауыл тұрғындарының
арасында ең көп ұлт қазақтар. Біз ... ... ... басында
жартысына жуығын, осы кезеңнің аяғында жартысынан көбін құраған қазақтардың
ауыл тұрғындарының арасында саны мен үлесі тұрақты ... ... ... тұрғындарының ішінде саны жағынан екінші орында өзбектер болды. 1939-
1379 жж. олардың ... 4,5% ... ... ... ... ... 1939 жылдың өзінде
ең көп ұлт орыстар болды. 1939, 1959, 1970, 1979 жж. ... ең көп ... ... қала ... ... ... ... орында көп ұлт
қазақтар, ІІІ орында осы ... өн ... ... ... ... облысында 1939-1979 жж. саны жағынан ең көп ұлт ... ұлт ... ІІ ... ... ІІІ ... ... ... Қазақстан облысында қарастырып отырған кезеңнің өн бойында ең
көп санды ұлт орыстар болған, олар ... ... ... ... саны ... ІІ орында қазақтар тұрды. Шығыс Қазақстан облысында
осы жылдары орыстар азайып, қазақтар көбейіп отырғанымен 1979 ... ... ... ... ... ... ... ¼ бөліктен сәл асқан.
Орталық Қазақстан аймағында 1939-1979 жж. саны ... ең көп ... 1939 жылы 45,4%, 1959 жылы 47,3%, 1970 жылы 54,2%, 1979 жылы ... Саны ... ІІ орында қазақтар 1939 жылы 32,6%, 1959 жылы 19,1,
1970 жылы 12,6%, 1979 жылы 14,8% ... ... ... жағынан ІІІ орында
тұрған украиндар мен немістер болды, украиндар 1939 жылы 9,6%, 1959 ... 1970 жылы 10,1%, 1979 жылы 8,9% ... ... ал ... 1939
жылы 3,5%, 1959 жылы 10,8%, 1970 жылы 10,7%, 1979 жылы 10,4%-дан тұрды [84;
-591-594 бб.].
Қандай мемлекет болмасын ұзақ ... ... ... ... ... жоспарлар жасағанда, мысалы халықты азық-түлікпен,
тұрғын үймен т. б. ... ... ... ... ... ... ... жастағы бөлігінің, мектепке дейінгі ... ... ... ... ... ... ... білу
қажет. Сонымен қатар қала тұрғындары және ауыл ... ... ... ... ... аймақтар тұрғындары туралы мәлімет болуы тиіс. Осындай
деректерге байланысты ұлттық қорды жан басына шаққандағы ... ... ... Осы ... мемлекет өз дәрежесінде қарастырған
жағдайда тұрғындардың денсаулығын сақтау, ... ... ... ... қамтамасыз ету, жанұяны сақтап қалу т. б. көкейтесті түйінді
мәселелерді шешуге қол ... ... ... ... ... жылдардағы Қазақстан ауыл-село
тұрғындарының саны мен ұлттық құрамындағы өзгерістердің себебі, осы ... ... ... ... ... ... эвакуация, Ұлы Отан ... тың ... ... ... ауыл-село тұрғындарының санына, ұлттық құрамына әсер етті. Бұған
дейін басымдық көрсетіп ... ... ... 70-жылдардың ІІ жартысынан
бастап қалалықтармен ... ... Бұл ... жүзілік дамудағы
урбандалу процесімен де байланысты болды. Оқу, ... ... ... ... ... мүмкіндік жоғары болғандықтан, қала ауыл-
село тұрғындары үшін ұмтылыс көзіне айналды.
Жергілікті ұлт өкілдерінің 1939-1979 жж. аралығында Қазақстан ... ...... ... ... ... ... ең
негізгісі жергілікті ұлт ... ... ... себебі ашық
айтылмады.
1.2 Жас аралық деңгейі, білім дәрежесі
1939-1979 жж. аралығындағы ауыл-село тұрғындарының жас аралық ... ... ... осы ... ... ... байланысты. Қазақстан
өлкесінде тың көтерілген жылдары әйел адамдар мен ер адамдардың жас аралық
деңгейін біз төмендегі ... ... ... Ауыл тұрғындарының
үлесіндегі дүниеге келген сәбилер, ер балалар: 1955 жылы туылғандар 86655,
1954 – 82330, 1953 – 73740, 1952 – 74828, 1951 – 72079, 1950 – 69168, ... 64725, 1948 – 60051, 1947 – 57047, 1946 – 42561, 1945 – 29492, 1944 ... 1943 – 29894, 1942 – 48660, 1941 – 51719, 1940 – 606114, 1939 ... 1938 – 63726, 1937 – 65390, 1936 – 45322, 1931 – 1935 жж. ... 1926 – 1930 жж. – 203068, 1916 – 1925 жж. – 200389, 1906 – 1915 ... 193122, 1901 – 1905 жж. – 82167, 1896-1900 жж. – 71708, 1895 ж. және оған
дейін ... ауыл ... ... ... ... қыз ... жылы ... 83622, 1954 – 80825, 1953 – 72310, 1952 – 74292, 1951
– 70679, 1950 – 68004, 1949 – 64044, 1948 – 58925, 1947 – 55877, 1946 ... 1945 – 28409, 1944 – 24582, 1943 – 28569, 1942 – 46116, 1941 ... 1940 – 57565, 1939 – 56518, 1938 – 57592, 1937 – 58587, 1936 ... 1931 – 1935 жж. – 169124, 1926-1930 жж. – 218639, 1916 – 1925 жж. ... ... жж. – 268762, ... жж. – 107446, 1896 – 1900 ... 1895 ж. және оған ... 256734 [85].
Жоғарыдағы мәліметтерге қарайтын болсақ дүниеге келген сәбилердің ең
азайған жылы 1944 жыл болып тұр. Одан ... жыл ... ... ... келген
сәбилердің санының көбейгенін көреміз. Сонымен қатар жалпы ер ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың жаратуында ер балалар
қыз балаларға қарағанда артығырақ ... ... ... – 1979 жж. ... тарихында республиканың этнодемографиялық
дамуына әсер еткен бірнеше ірі-ірі оқиғалар болды. ... бірі ... ... ... ... орасан мөлшерде адам шығынын әкелген ең
бастысы Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... Бұрын
ауыл тұрғындары дамып келе жатқан республика өнеркәсібіндегі жұмыс ... көзі еді. Енді ... ... ... өндіріс орындарына көптеп
тартылуы ауылдықтардың санына, құрамына ... ... ... Оны ... ... болады:
Кесте 16 – 1940-1945 жж. ауыл халқының саны мен құрамындағы ... ... |1940 |1941 |1942 |1943 |1944 |1945 ... |567700 |508600 |257925 |244786 |210900 |242384 ... |514200 |586700 |649082 |659350 |608000 |609952 ... ... |мәлімет |280509 |254889 |─ |337200 |230828 |
| |жоқ | | | | | ... 1940 ... ... ... жж. ер адамдардың
жартысына жуығы азайғанын ... ... ... ақы ... тиісті жұмысқа
жарамды адамдардың жалпы саны көрсетілген. Олардың есебіне 16 дан 60 жасқа
дейінгі ерлер, 55 ... ... ... ... Осы ... ... әйелдер мен жасөспірімдердің ауылдық жерлерде еңбек үлесінің
артқанын, ал ... ... ... ... ... ... ... еңбекке жарамды ер-азаматтардың тең жартысына
жуығы – 1942 ... ... ... мен эвакуацияланған өнеркәсіп орындарына
аттандырылған. 1945 жылдың аяғына қарай жұмысқа жарамды ер-азаматтар 38%-ға
кеміген [87].
Бұл процесс 1944 ... ... ... орын алған, әсіресе еңбекке
жарамды ер адамдардың жартысынан, ал 1943 жылы ... ... ... ... азы қалған [88]. Бұдан төмендеу болса да,
жұмысқа ... ... мен ... де, еңбекке жарамсыздар да
кеміген. Соңғылардың ... ... ... табиғи өсіп-өнудің
төмендеуі себеп болған.
Халықтың кейбір топтары санының қысқаруымен ... ... жас ... ... де ... өзгерген. Еңбекке жарамдылардың
кемуі жасөспірімдер мен жұмысқа жарамсыздар үлесін арттырған. ... ... ... ... бұл ... ... негізінен
еңбекке жарамды адамдардың азаюында еді. Осы жас аралығындағы азаю қарқынын
соғысқа дейінгі ешбір кезеңдегімен салыстыруға болмайтын.
Соғыс жылдарында ... ... ... Қазақстанға
орналастырылуы, мұндағы бұрын бар өнеркәсіптің дамытылуы республикадағы
жұмысшылардың қатарын өсірді. Ол өнеркәсіптерді ... ... ... ... олардың маман-жұмысшылары және ауыл-село
еңбеккерлері жұмыс күшімен қамтамасыз ... Бұл да ... ... ... енгізді. Ауыл-селолардағы барлық ... ... ... ... әр ... ... құрылыс орындарына
жұмысқа тартылды [89, -127 б.]. Жастардың кейбір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... Отан соғысы Қазақстан тарихына да ауыр із ... Ел ... ... ... ... елді ... жылға кейін шегеріп
тастады.
Ұлы Отан соғысының қарсаңында 1939 жылы жүргізілген санақ мәліметтері
бойынша ер ... 52%, ... 48% ... ... ... ішінде ауыл
тұрғындары да ер адамдар 52%, әйелдер 48% көрсеткішті көрсетті. Ал, Ұлы
Отан соғысы ... ... 1,2 ... ер адам әрі ... ... ер адамдар майданға аттанғандықтан, майданда олардың жартысынан
көбі қаза болғандықтан, ол ер ... орны ... Осы ... жас ... ... ер адамдар мен әйел ... ... ... және 1959 жж. Бүкілодақтық тұрғындар санағында миграция туралы
мәлімет қамтылмаған, жоқтың қасы. Кейінгі санақтарда ол ... ... ... ... ... ... ... жергілікті ұлт өкілдерінің үлесі жоғары.
1926 жылы Қазақстан ауыл ... 57%, 1939 жылы 43,7%, 1959 ... 1970 жылы 48,2%, 1979 жылы ... ... ... 1989 жылы ... жылғы дәрежеге, яғни 57% көрсеткішке жетті. Соңғы 30 ... ... ... ұлт өкілдерінің үлесі өскенмен, ауылдық
қазақтардың өсу ... ... ... 1939 жылы 1926 ... ... ... республикадағы ауыл қазақтарының саны
45,2%-ға қысқарды. 1939-1959 жж. ауыл ... ... саны ... 1970 жылы 1959 ... ... ... ... қазақтар
47,9%-ға, 1979 жылы 1970 жылмен салыстырғанда 17,2%-ға, 1989 жылы ... ... ... өсті [90, -107 ... жж. ... ... Қазақстандағы ауыл тұрғындарының
санының өсуі республикадағы байырғы ... ... ... Ауылдық
тұрғындардың өсу қарқынын қамтамасыз етіп, оның азайып кетуіне жол бермей
тұрған да жергілікті тұрғындар.
1946-1948 жж. ... 1000 ... ... бір ... туу ... 37-ге ... жергілікті ұлт өкілдерінде 17-ге жетті, 1959-1961 жж.
жылына орта есеппен мың адамға шаққанда 48 бала дүниеге ... [91, -55 ... ... ... ... ... тұрғындардың жас аралық
деңгейіне 1931-1933 жж. ашаршылық өз әсерін тигізді, себебі ... ... саны ... ... ... аз ... 1939 жылы ... республика халқының 53,0% құрады.
1930-1933 жж. қарағанда 1933-1939 жж. туылғандар көбірек. 1939 ... ... ... бір ... 257421 сәби ... ... соның 103495
жергілікті ұлт өкілдері, ал қайтыс болған ... саны 111851, ... ... 48130, бұл ... ... ... ... келтірілген
мәліметтер, осының ішінде ауыл тұрғындары:
дүниеге келген сәбилер саны 186707, осының ішінде ... ... ... ... саны 76584, ... ... қазақтар 37914, осының
ішінде бір жасқа дейінгі бала саны 11075 [92].
Ұлы Отан соғысына аттанғандардың ... жас ... 1923 – 1924 ... Олардан 64 мыңға жуық адам мобилизацияланып, 24 мыңдайы қаза
тапқан. 1921 – 1922 жж. ... 45 ... ... олардың
22 мыңдайы қаза тапқан [93, -48 б.]. Сондықтан осы жылдары туылған ... 1920 – 1939 жж. ... ... ... ... ... ... жағдайына байланысты, материалдық жетіспеушілік салдарынан тұрмыс
құруды кейінге қалдыру нәтижесінде ...... ... ... ... ... жылғы мұрағат көздеріне қарағанда Қазақ КСР-інде ... ... 207 ... ... ... түрлері ұжымшарлар мен кеңшарларға
біріктірілген. 1946 жылы ұжымшарлардағы жанұя мен ... ... ... 607484 ... бар болған, осы отбасыларда 1947 жылдың 1
қаңтарында ... тыс ... ... етіп ... ... ... ... 2299238 адам болған, осының ішінде 16 жастағы және одан
жоғары еңбек етуге жарайтындар: ерлер 357675, ... 569005, ... ал 12 ден 16 ... ... ... 186317 адам ... ... жылғы ұжымшарлардағы жылдық есеп ... ... ... ... ... атқа жегілетін соқалар, тырмалар, қол шалғылар
саны туралы деректер көптеп кездеседі, осыған қарағанда бұл ... ... ... ... күші ... ... ауыл ... артта қалғанын көруге болады [95].
Кесте 17 – 1946 - 1947 жж. ... ... ауыл ... кадрлар жұмыс істеген [96].
| |1/І 1947 ж. ... осы ... ... ... ... |істейді ... | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... ... |1 ... ... ... |
| | ... |дейін |3 жылға |артық |
| | ... | ... | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5| 6 ... 1. ... ... |6714 |80 |2226 |1865 |2623 ... ... және орта дәрежелі | | | | | ... ... бар ... |311 |80 |117 |88 |106 ... | | | | | ... ... |8435 |1655 |2857 |2712 |2866 ... ... және орта |13439 |666 |5243 |4696 |3500 ... ... бар | | | | | ... | | | | | ... ... ... |222 |52 |115 |71 |36 ... мал ... | | | | | ... ... |13607 |1340 |5148 |4691 |3768 ... ... |3050 |527 |1166 |900 |984 ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... қара ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... көрсетушілер. |12264 |2264 |х |х |х |
| | | | | | |
| |17146 |8290 |х |х |х ... ... 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| ... ... орындарының |3452 |2084 |х |х |х ... | | | | | ... | | | | | |
| |89981 |21189 |16872 |15023 |13883 ... ... ... ... ауыл ... мамандары ─
агрономдар, зоотехниктер саны аз, ал олардың ... әйел ... ... төмен. Бүкіл республика бойынша мал дәрігерлер институты ... ... ... ... дайындаған, сондықтан сол кезеңдері
ауыл-селолар жоғары білімді, ... ... ... ... сол ... ... ... қалуына ауыл шаруашылығын
басқарудың әкімшілдік, күштеу әдістері, экономикалық ... ... ... Осындай және басқа да себептерге байланысты
ауыл шаруашылығында теріс құбылыстар етек ... ... 1946 ... 1
қаңтарына мемлекет ұжымшар тұрғындарына өткен жылдардың еңбек күні ... мың ... ... 12,9 мың ... ... 201405 мың сом ... ... айдаушыларға 114,9 мың центнер астық, 73 мың центнер ... ... сом ақша ... ... ... орындарының жергілікті жерлердегі
мүмкіндіктермен санаспауы, оларға үнемі күштеп жоспар орындауды талап етуі,
ауыл - село ... ... жас буын ... ... ... - ... ... негізгі сипаттамасы еді.
Маман кадрлардің жетіспеушілігі, жоқтығы жұмысты алға бастыруға
теріс ықпалын тигізді. Мысалы, 1946 жылғы ... ... 5,5% ... ... ... ... ... маман, 80 % тек бастауыш білімі
барлар, ал 8,4% тәжірибелі, яғни білімі жоқ болды [98]. 1949 – 1953 ... ... ... ... ... 4,9 ... пұт, елде ... гектарына 7,7 центнер болды, бұл 1910 – 1914 жж. сәл ғана ... ... 4,4 ... пұт және ... 7,0 ... ). КОКП ХІХ
съезінде ... 1952 жылы ... ... ... 8 ... емес, 5,6
млрд. пұт болды. Соғыстан кейінгі бесжылдықта 1946 – 1950 жж. Қазақстанда
статистика астықтың ... ... ... 1913 жылғы көрсеткішке
(гектарына 5,6 центнер) тең болғанын көрсетті. Астықтың жылдық орташа өнімі
1928 жылғыдан ... ... ... сатқан астық (жылдық орташа есеп
бойынша) көлемі жөнінен 1941 жылғыдан ... еді. ... ... ... ... тұрғындарының ерен еңбегінің арқасында,
энергияларының соңғы көзіне дейін пайдаланған, жанқиярлық әре ... ... ... ... ... ... ... санаспай
еңбек етуі, оның ішінде әйелдер мен ... ... ... ... ... жүргізіліп жатты. Жалпы мәліметтерге қарар
болсақ, ауыл-село тұрғындарының ішінде ұжымшар еңбеккерлері аз қоғамдық ... ... ... ... ол ... ... отырған. 1950 жылы
ұжымшарларлықтар саны 879,8 мың ... 1960 жылы 610,8 мың, 1979 жылы ... 1989 жылы 263,0 мың ... ... ... ... жж. 608,8 мың
адамға немесе 3,2 есе азайған [99].
Мұндағы себептер ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы төмен болды ... ... ... ... ету мүмкіндігімен қамтамасыз
етілмеді. Егін салумен айналысатын ... ... ... ғана ... ... Оның ... ең ... орынға жоспар
орындау міндеті қойылды.
Жалпы социалистік құрылысқа тән нәрсе даму оның ... ... ... ... ... алға басу қиын ... Бұл жалпы осы
жүйенің дамуына тән құбылыс болған.
Министрлер Кеңесі мен БК (б) П Орталық Комитеті ауыл ... ... ауыр ... ... ... ... ... 1946 жылғы
қыркүйетің 16сында қабылдаған қаулысында кеңестік және ... ... ... ... қателіктерді жоюды шаруашылық
және партия органдарына ... Осы ... ... ... 1949
жылдың басында Қазақстанның ұжымшарларына әр түрлі ұйымдардың 214 млн. сом
мөлшеріндегі қарызы, ... мал ... ... ... ... 540 ... жер ... әкімшілік-шаруашылық басқару аппараты айтарлықтай
қысқарды. Ауыл шаруашылығын материалдық-техникалық жағынан қамтамасыз етуді
жақсарту үшін мемлекет ... ... ... Ауыл ... ... ... дайындау жүйесі жөнге қойылу қажет деп табылды.
1949 жылы ұжымшар басқармаларының 19,3% ... және орта ... ... 1953 жылы 2996 ... 2,6% ... ... ... аяқталмаған орта, 10,7% бастауыш білімі барлар болды.
1953 жылғы 1 қыркүйекте ауыл-селолардағы агрономдардың 16,3% ... ... ... 8,4% ... 91,6% ... ... 16,3% ... 83,7% орта, инженер және техник-механиктердің
18,1% жоғары, 81,9% орта білімі бар мамандар ... ... және ... ... ... ... ... көбейту
жоспарланды. 1946 жылдың 1 қаңтарында МТС-тер саны 312 болса, бұл кезде
Қазақстанда облыстар саны 16, осы 1946-50 жж. 50 МТС құру ... ... ... ... 1 қаңтарында ұжымшарлар меншігіндегі шаруашылық машиналар
мен құралдарға қарасақ, ... ... ... ... ... ... 1 шілдесінде Қазақстандағы ұжымшар саны 6714 болған. Ұжымшарларда
жүк таситын автомашиналар 945, трактор 71, ... ... ... ... жүретін двигательдер 945, атқа жегілетін соқалар 80836, зиг-заг
тырмалар 208432, дискалық астық сеялкалары 5628, атқа ... шөп ... ... 61, қолмен шөп тұқымын шашатын сеялкалар 7, атқа жегілетін
тырмалар 18995, қол ... 32906, егін ... ... 361, ... 75, ... шаналар 95682 болды, соның ішінде мынадай әр ... ... су ... ... ... 1224, жел ... ... 856, механика күшімен жүретін ... 699, ат ... ... 61, ... ... 14, ... 5986 бар еді [101]. 1946 жылдың
1 шілдесіндегі ұжымшарлар санын ескеретін болсақ бұл ... тым аз және өте ... ... ... ... Яғни, ауыл
шаруашылық жұмыстарының көпшілігі негізінен қол күшімен жүргізілді деген
сөз.
Халық санының, ... ... мен ... ... ... ... ... жылма-жыл артып отырды. 1953 жылы 32 млн. тонна
астық жұмсалса, 31 млн. тоннадан аз-ақ артық ... ... ... шаруашылығы, бүкіл КСРО-дағы сияқты халықтың азық-түлікке деген
талабын, өнеркәсіптің шикізатқа ... ... ... ... Ауыл
шаруашылығының артта қалуының басты себебі де сол кезде орын ... ... ... жүйесіне тікелей байланысты болды.
Жергілікті жағдайлармен есептеспей, жоғарыдан жоспарлау, аппарат тарапынан
бұйрық беру, қалыптасып қалған «әскери ... ... бері ... ... ... ... ... өндіріс құралдарынан, еңбек
өнімінің нәтижесінен шеттетті. Мұның үстіне ұжымшар ... ... ... ... ... ауылдық кеңестердегі тізімдер арқылы ғана
жүргізілді. Мұның өзі ... ... ... ... ... ал ... еңбегі басыбайлы сипатқа ұқсады. Кеңес үкіметі
орнатылысымен негізгі міндеттердің бірі ... жою ... ... ... ... ... ... істеді. Бүкілодақтық санақ
жүргізілгенде онда тұрғын-халықтың сауатын қоса есептейтін пункттер ... ... айта ... ... осы ... ... ... орыс әріптерін танып, сол тілде оқи алатындары ғана сауатты деп
саналған, ал көп жағдайларда, арабша сауаттыларды ... деп ... ... жылы ... 205 аудандық мал шаруашылық бөлімдер құрылды,
оларға 203 басшы іріктеліп алынды. Екі аудандық мал ... ... орны ... ... олар Алматы облысы ... ... ... Қазақстан облысында Конников ауданында. Осы мал шаруашылық
бөлімдердің ... ... ... ... болды, білім дәрежесі:
жоғары білімді – 7
аяқталмаған ......... орта – 56
1 ... ауыл ... мектептерін бітіргендер – 7
Білімі төмен, яғни бастауышты бітіргендер – 56 [102].
Бұл аудандық көлемдегі мал ... ... ... ... ... ... ... бастауыш біліммен басқарған, яғни ... ... ... ... ... ... ... осы жылы республикадағы 16 облыста, 16 облыстық мал
шаруашылығы бөлімі құрылды. Бұл бөлімдердің ... ... ... Орталық Комитеті мен министрліктің таңдап алуымен бекітілді.
Облыстық мал шаруашылық бөлімдерінің басшыларының құрамы төмендегідей болды
7 зоотехник, ... 4 ... ... 1 мал ... 1 ... 1 жер
маманы, қалған 6-ы бастауыш білімі барлар. Осы ... мал ... ... ... қазақтар 6, орыстар 6, татар 2, украин 2 [103].
Республикадағы облыстық мал шаруашылығы бөлімінде 16 басшының 4 ғана
жоғары білімді, бұл ... ... ... ... маман-кадрлардың
соғысқа кетуімен түсіндіріледі.
Кесте 18 – 1946–1947 оқу жылында республикада 143 мал ... ... ... 2 ... және 10% ... қоса есептегенде жүргізушілермен қамтамасыз етілуі төмендегідей
болды [104].
|Мамандық атаулары ... ... ... ... |
| ... |бары |тіні |етілгені % ... |1974 |1584 |390 |80,2 ... ... | | | | ... ... |225 |164 |61 |73,1 ... |498 |437 |61 |87,7 ... | | | | ... |480 |430 |50 |89,5 ... |370 |367 |3 |99,0 ... ... |133 |107 |26 |30,4 ... |1025 |709 |316 |69,1 |
| |4705 |3798 |907 |81,1 ... ... ... мал ... ... ... ... жетіспейді, соның ішінде әсіресе,
механиктермен аз қамтамасыз етілген. ... ... сол ... ... ... ... етіп отырған мамандық жөндеуші жұмысшылар ... ... ... 5 ... ... КСР ... Комиссариаты №129 «Ауыл шаруашылық
мамандары мен ғылыми қызметкерлерін материалдық жағынан қамтамасыз етуді
жақсарту туралы» деп аталған ... ... 1946 ... 28 ... КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысына сүйене отырып шығарылған
бұл бұйрық бойынша ауыл шаруашылық мамандары мен ... ... ... ... материалдық жағдайын көтеру, яғни оларға бір реттік
өндіріс ... ... үшін ... ... 19 – ... ... ... облыстарындағы мамандар төмендегідей
орналасқан [105].
| |Облыстар атауы | ... ... ... | | |
| | | | ... ... |
| | ... | |
| | | | мал ... ... |
| | | ... | ... |
| | | ... | | |
|1 ... |177 |118 |45 |14 |
|2 ... |249 |139 |100 |10 |
|3 ... |157 |30 |71 |6 |
|4 ... ... |255 |157 |93 |5 |
|5 ... |120 |112 |5 |3 |
|6 ... |193 |133 |56 |4 |
|7 ... ... |252 |161 |73 |18 |
|8 ... |196 |140 |46 |10 |
|9 ... |128 |95 |33 |- ... |172 |108 |68 |1 ... |155 |80 |68 |7 ... |175 |104 |71 |- ... ... |159 |120 |- ... |221 |132 |75 |14 ... |174 |101 |70 |3 ... ... |397 |216 |156 |25 |
| ... |3300 |2030 |1150 |120 |
| ... | | | | ... жалпы Қазақстан бойынша ауылды жерлерде қоныстанған жоғары және
орта арнаулы ... және ... ... қызметі жөнінен соларға
теңестірілген маман-кадрлар. Кестеден көріп ... ... ... Қазақстан облыстарының ауылды қоныстарында бірде-бір
ғылыми қызметкер болмаған. Ғылыми қызметкерлермен біршама жоғары қамтамасыз
етілген Оңтүстік Қазақстан, Батыс ... және ... ... ... ... ... ауыр ... болып есептелгенмен, қалай болса да
даму, алға жылжу болды. 1948 жылы республикада ауылдар мен селоларды жаппай
электрлендіру ... ... ... ... ... тұсында 752
колхоз, 317 МТС, 164 совхоз, 193 аудан орталығы электрленді. Ауылдық ... ... 1945 ... ... 2,8 есе өсті ... ... жылдарда да ауыл-село тұрғындары қалалы жерлерге қоныс
аударуға ұмтылды. Оның ... ... ... ... ... ... ... байланысты еңбек өнімділігі төмен ... ... да аз ... ... төлеуде теңгермешілік етек
алды. Өндірілген өнімнің тұқымдық қордан басқасы мемлекетке дайындық ... ... ... ... ... ... 50-жылдардың
орта шеніне дейін көңіл бөлінген жоқ.
Біз қарастырып отырған жылдары ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері жете
пайдаланылмады.
Қазақстан ауыл шаруашылығының мұндай жағдайы аса ... сала ... ... ... ... ... Бұл ... КОКП Орталық Комитетінің
1953 жылғы қыркүйекте өткен пленумында айқын айтылды. Ірі-ірі әлеуметтік-
экономикалық шаралар белгіленді. Бұлардың ... ең ...... ... егіншілік пен мал шаруашылығы өнімдерін
өндіруді арттыруға материалдық ынталылығын қалпына ... ... ... ауыл ... ... маман, механизатор кадрларымен
нығайту, барлық ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... ... қаржыны көбейту, ауыл
шаруашылық өндірісін ... ... мен ... ... ... арттыру. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау және оны ... ... ... ... ... ... Осы жағдайларға байланысты
бұрынғы әртүрлі себептермен өнеркәсіпке, құрылысқа ... ... ... ... ауыл шаруашылық қызметкерлері ауылға орала бастады.
Өнеркәсіп орындарының ұжымдары ауыл шаруашылық ... ... жылы КОКП ... ... ... ... ... мәселесін шешу үшін шығыс аудандарда тың және тыңайған жерлерді
игеру мәселесі қойылды. Оны игеруге Қазақстан да ... ... жаңа ... ... ... салынды. Мысалы, бір ғана
Қарағанды облысында 1954 жылы Родниковский, Тракторист, Темиртауский, 1955
жылы ... ... ... ... ... ... ... Киргизия, Кузнецкий деп ... тың ... ... тың көтерілген облыстарында басқа аймақтарға қарағанда
өсім ... жж. ... ... ... ... болды. Бұл осы
аймақтағы отбасын құрушы неке жасындағы ер ... мен әйел ... ... байланысты. Мысалы, КСРО бойынша 20-24 және 25-29
жастағы тұрғындар арасында ер адамдардың аз болуы ... ... ... ... 1 мың қала ... 20 – 24 ... 500 ер ... 500 әйел адам, 25 – 29 жастағыларда 514 ер ... 486 әйел ... ... тұрғындарға 20 – 24 жас аралығындағы 1 мың адамға 524 ер
адамнан және 476 әйел адамнан, 25 – 29 жас ... 1000 ... ер ... және 491 әйел ... ... ... ер ... 20 – 24 жас
және әйел ... ... 18 – 24 жас ... ... ... ... ... мен әйел адамдар арасында сәйкессіздік болмағанын байқауға
болады [108, -141 б.]. Тың ... ... ... пайдасы, оның
тигізген зияндарының қаншалықты екені басқа әңгіме, дегенмен Қазақстанның
демографиясына орасан ... әсер ... ірі ... бірі ... ... ... 1 ... Қазақ КСР ауыл тұрғындарының ... мен ... ... ... ... :
1. ... ... 139766 ер адам, оның ішінде 7 жас пен 15 жасты қоса
есептегенде оқымайтындар 3601, әйел адамдар 169309, осының ішінде 7 жас ... ... қоса ... ... 3674. ... облыстардың бәрінде
7 жас пен 15 ... қоса ... екі жас ... ... ... ... ... ер адамдар 114288, ... ... ... әйел ... 144565, ... ... ... облысында, ер адамдардың барлық саны 77800, ... әйел ... 98640, ... саны ... Шығыс Қазақстан облысында, ер адамдар 135781, ... ... 175801, ... ... Гурьев облысында, ер адамдар 50800, оқымайтындары 1503, ... 63585, ... ... Жамбыл облысында, барлық ер адамдар 114433, ... ... 2528, ... әйел ... 136901, ... ... ... Қазақстан облысында ер адамдар 90326, оқымайтыны 2870, ... ... ... ... ... ер адамдар 71885, оқымайтыны 2140, әйелдер
84208, ... ... ... ... ерлер 72603, осының ішінде оқымайтындары 1235,
әйелдер 81760, оқымайтындары 1258.
10. Көкшетау ... ... 103189, ... 4368, әйелдер
131725, оқымайтындары 4667.
11. Қостанай облысында ... ер ... саны 135702, ... ... 5483, ... әйел адамдар саны 170460, оқымайтындары 6419.
12. Павлодар облысында ерлер 108656, оқымайтындары 4369, ... ... саны ... ... ... облысында барлық ерлер 101079, оқымайтындар
3357, барлық әйел ... саны 130955, ... ... оқымайтындар 3275.
14. Семей облысында барлық ерлер 95752, оқымайтындары 3670, барлық
әйелдер 121618, оқымайтындары ... ... ... барлық ерлер 117019, оқымайтындары 3104,
әйелдер145419, оқымайтындары 3277, ... ... 15 ... ... ... Қазақстан облысында барлық ерлер 231216, оқымайтындары
5812, осының ... 15 ... 979 ер ... ... ... саны ... 6779, осының ішінде 15 жастағы қыз балалар 901 болған [109].
Бұл жоғарыда келтірілген мәліметтерден барлық облыстарда ер ... әйел ... ... ... ... ... Дисбаланс ер
адамдардың майданға кетуімен, олардың көпшілігінің ... ... ... Ал 7 жас пен 15 ... қоса ... осы ... ... ішіндегі мүгедек болып туылғандар,
саны аз болса да ақыл есі кем балаларды қосқанда, ... ... ... ... ... ... келтіру кезеңі болғандықтан ауыл
балалары еңбекке кеңінен тартылған кезең, яғни ... ... ... атқарылатын ауыр еңбек әлі де жасөспірімдердің иығында және барлық
отбасыларда балаларын мектепке жіберіп, ... ... ... ... тұрмыс деңгейінің төмендігімен түсіндіріледі.
1959 жылғы 1 қаңтардағы ауыл ... ... ер ... ... осының ішінде 7 жастан 15 жасқа дейінгі оқушылар 386235, 7 жас ... ... қоса ... ... 19570, ... ... 14 жастағылар
2983, 15 жастағылар 5817.
1959 ... 1 ... ауыл ... ... әйел адамдар
2540887, осының ішінде 7 жастан 15 ... ... қоса ... 7 жас пен 15 ... қоса ... ... 19649, осының
ішінде 14 жастағылар 2748, 15 ... ... ... мен ... 7 жас пен 15 ... қоса есептегенде
оқитындары 758240, ... 39219 [110]. 1950 ... ... 1956 ... ... оқымайтындардың санының азайғанын көруге
болады, бірақ бұл жылдары да оқымайтын, мүмкіндігі жоқ балалардың ... ... 1 ... ... ... 8 жас пен 49 (жасты қоса
есептегендегі) жас аралығындағы сауатсыздар саны туралы төмендегідей дерек
бар.
Кесте 20 – ... КСР ... ... ... қоспағанда).* [111].
|Сауатсыз ер адамдардың|Туылған жылдары. |Сауатсыз әйел адамдардың |
|саны. | ... |
| 1 | 2 | 3 ... |1945 |549 ... |1944 |248 ... |1943 |198 ... |1942 |318 ... |1941 |315 ... |1940 |510 ... |1939 |578 ... |1938 |771 ... |1937 |758 ... |1936 |1026 ... |1935 |1049 ... |1934 |1216 ... |1929 – 1933 |5660 ... |1924 – 1928 |5806 ... |1914 – 1923 |27412 ... |1904 - 1913 |61801 ... ... |108215 ... ... Өзбек КСР-іне берілген ... ... 1945 жылы ... ... сәл ... ... бұл ... соңғы жылы, сонымен қатар қазақ балалары кейде 9
– 10 жасынан бастап оқитын да ... ... Ал, ... ... ... ... ... саны көбейе түскен. Сауатсыздарды ... ... ... ер ... ... әйел ... үлесі
бірнеше есе көп болып тұр.
Қазақстандағы тың игерілген жылдары ауыл-село механизатор кадрлары
өсті. Осы ... ... ... ... және орта ... бар ... ... бухгалтер, инженер-техник сияқты мамандармен қамтамасыз
етілді. Осы жылдары автомобиль жолдарының желілері ... ... ... ... ... 63 ... ... жоғары және орта білімді
мамандар ... ... ауыл ... ... ... едәуір
нығайды. Кеңшарлар мен ұжымшарлар директорларының 2088 жоғары білімді маман
болды, сонымен қатар 17,2 мың жүргізуші, 13,2 ... ... ... ... екінші жартысында МТС-тер жойылды, олардың қарамағында
болып келген ауыл шаруашылық ... ... ... ... құру және ... ... сату ... 1959 жылы наурызда,
яғни бір жылдың ішінде аяқталды. Бұрынғы МТС-тер орнына республикада ... ... (МЖС) ... ... бір ... кеңшарлар мен
ауыл шаруашылығын механикаландыру училищелеріне берілді, енді бір ... ... ... ... ... экономикалық жағдайын
нашарлатты. Бұл әсіресе әлсіз ұжымшарларда ... ... ... ... ... ... алуда, жабдықтауда, қызмет көрсетумен
қамтамасыз етілуде қиындықтарға душар болды. Мұндай қайта ... ... ... кері ... ... қоймады.
Бұл жылдары тың игерілген аудандарда көптеген жаңа ... ... ... ... үшін шеттен мұғалім кадрлар келді. 50-жылдары екі
жылдық мұғалімдер институттары ... оның ... ... ... орындары көбейді. 1953 жылы тамызда мұғалімдердің соғыстан кейінгі
бірінші ... ... ... онда ... политехникалық білім
беруге көшуі туралы мәселеге ... ... 1955 – 1956 оқу ... мектептердің саны 9240-қа жетіп, олардың 3022-сі жеті жылдық
және 1117-сі орта ... ... Орта ... ... саны көбейіп, осы
жылдардың ішінде бұл жүйе ... ауыл ... 432,4 мың ... ... да ... даярланды [113].
Дегенмен, бұл жылдары жоғарыда атап ... ... ... облыстарда қазақ мектептері азайып кетті. Оның ... ... ... ... ... Қазақтар балаларын
орыс мектептеріне көптеп бере бастады. Осының салдарынан 700 қазақ ... ... ... ... ... ... барлығы бірдей
жетіжылдық мектеппен қамтылмады, мектептердегі оқу ... ... ... орта ... нығайтуға, олардың санын көбейтуге және
қазақ жастарының он ... орта ... ... ... ... алуы үшін
қажетті жағдайлар жасауға жете көңіл бөлінбеді.
1951 жылдан 1955 жылға дейін республикада 8 жаңа ... және ... орта оқу орны ... 1950 – 1953 ... ... екі ... орны – ... және кен институттары ашылды. Семейде 1952 – 53 ... ... ... және ... институттары жұмыс істей
бастады. Жаңа жоғары оқу орындарының: Ақтөбе медицина (1957 ж), ... ... (1958 ж) ... ... жол (1958 ж) ... ... бұрыннан бар жоғары оқу орындары кеңейіп, ... ... ... 1956 ... ... ... ... құрылыс материалдары кәсіпорындарының жабдықтарын монтаждау
және пайдалану жөніндегі инженер-механиктер мамандарын даярлайтын факультет
ашылды. Қазақ ауыл ... ... ... ... ... ... жаңа инженерлік факультеттер мен
бөлімдер ашылды [114, -193 б.]. Осы ... ... оқу ... ... жұмыс істеп тұрған институттардағы жаңа факультеттер мен бөлімдер
ауыл шаруашылық мамандарын даярлауға үлкен үлес ... ... ... ... ... ... ... ауыл-селолар тұрғындарының
білімі көтеріліп, маман-кадрлармен қамтамасыз етілу деңгейі көтерілді.
Миллиондаған гектар тың ... ... ... ... ... ... ... Тың жерлер елімізде дайындалған бүкіл астықтың
40%-ын берді. Тың жерлерді игерумен байланысты еліміздің шығыс ... пен мал ... ... ... база ... [115, -17 б.].
1959-1970 жж. Қазақстан тұрғындарының ... ... ... неке ... ... ... төмендегені байқалады. 60-
жылдардың екінші жартысынан бастап туудың азаюы осы ... ... ... ... ... ... ... өсудің
төмендеуі соғыстың салдарымен байланысты, себебі 60-жылдардан бастап ... Ұлы Отан ... ... ... ... ал ... ... туу
төмендеп, жас балалар өлімі ерекше жоғарылаған болатын.
1959 ж. 0-4 жастағылар 15,4% ... 11 ... ... ... 1970 жылы 0-
4 жастағылардың үлесі 11,9%ды құрады. 1959 ж. 5-9 жас ... ... 1970 ж. 13,4% ... 1959 ж. 10-14 ... 7,8%, 1970 ж. ... жылы 0-4 жастағылар 1955-1959 жж. туылғандар, 5-9 жастағылар
1950-1954 жж., 10-14 ... ... жж. ... еді [116, ... – 1976 жж. ... ... ... еңбекке
қабілетті жастағы (ерлер 16-59 жас, әйелдер 16-54 жас) ... ... ... ... 21– ... ... |тұрғындар | ... ... |
| | ... |ауылдықтар |
|1970 |6423 |3730 |2693 ... |6620 |3886 |2734 ... |6823 |4043 |2780 ... |7028 |4204 |2824 ... |7250 |4369 |2881 ... |7471 |4547 |2924 ... |7723 |4744 |2979 ... ... ... отырғанымыздай ауыл-село тұрғындарының
арасында еңбекке қабілетті жастағы ... саны ... ... ... өсу қарқынын салыстырар болсақ, қалалықтардың өсу қарқыны жоғары, ... ... аса ... ал ... ... ... ... тұрғындар 300
мыңға жуық адамға ғана өскен.
1971 жылғы 1 ... ... ... 14 пен 19 жас ... ... ... және оқымайтын жастар туралы мәліметке
назар ... ... ... ... 284684, ... ... мемлекеттік және
кооперативтік өнеркәсіптерде, қоғамдық мекемелер мен ... ... ... ... 95625, ... ... ... және
кооперативтік өнеркәсіптерде, мекемелерде, қоғамдық ... ... ... істейтіндер 82225,
әйелдер, барлық оқитындары 276420, осының ішінде мемлекеттік ... ... ... ... мен ... ... ... оқымайтындар 106483, осының ішінде мемлекеттік ... ... ... ... мен ... ... 87153 [118]. 14 пен 19 жас (қоса есептегенде) аралығындағы
оқушы жастар санына қарар балсақ, ... ер ... ... ... ... ... жұмыс істейтін жастардың да үлесі жоғары. Ал, ... ... ... ... қыз ... ... жоғары және жұмыс
істейтіндер үлесі бір-бірімен теңеулес келеді.
1971 жылғы 1 қаңтардағы ауыл тұрғындарының жыныстық және жас ... ... ... ... ... ... ... Ауыл
тұрғындарының құрамындағы барлық ерлер 3111946, осының ішінде 7 жас және
одан жоғары жастағы оқушылар 972771, ... ... 7 ... 83552, ... 103689, 9 ... 103739, 10 ... 104184, 11 ... 12 жастағылар 94540, 13 жастағылар 89737, 14 жастағылар 83407, 15
жастағылар 79489, 16 жастағылар 64779, 17 жастағылар 35834, 18 ... 19 ... 6764, 20-24 ... 8503, 25-29 ... 1500, ... ... 597, 40-49 жастағылар 177, 50-54 жастағылар 22;
осының ішінде 7 жас пен 15 жас (қоса ... ... 22383, ... ішінде 7 жастағылар 18117, 8 жастағылар 393, 9
жастағылар 282, 10 жастағылар 256, 11 жастағылар 249, 12 ... ... ... 271, 13 ... 293, 14 жастағылар 635, 15 жастағылар
(1955 жылы туылғандар) 1887;
осының ішінде мүгедектер мен жасы ... ... ... ... ... ... ... барлық әйелдер 3375695, осының ішінде
7 және одан жоғары ... ... 951530, ... ішінде 14 жастан бастап
жұмыс істейтіндер бар, мемлекеттік және ... ... мен ... ... ... ... 14 ... 155, 15
жастағылар жұмыс істейтіндер 750, 16 жастағылар 5383, 17 жастағылар 14841,
7 жас пен 15 жас (қоса есептегенде) аралығындағы ... ... ... 7 ... 17744, 8 ... 358, 9 ... (1961 ... 223, 10 жастағылар 219, 11 жастағылар 226, 12 жастағылар 217,
13 ... 288, 14 ... 515, 15 ... 1450 ... ... ауыл тұрғындарының ішіндегі ер адамдар саны жоғарыда
көрсетілгендей 2225735 болса, 1971 жылы олар 3111946 ... ... ... өсім бар. Сонымен қатар, 1956 жылы 7 жас пен 15 ... ... ... 19649 ... 1971 жылы сәйкесінше оқушылар
972771, оқымайтындар 22383 адамды ... бұл ... ... саны 3
есе, оқымайтындар да өскенін ... 1956 ... 1 ... ауыл ... ... ... 2540887 ... 1971 жылы олардың саны 3375695 адам болды, осы уақыт
аралығында ... 834808 ... ... ... ... 7 жас пен 15 ... ... оқитындар 37005, оқымайтындар 19649 адам болса, сәйкесінше
1971 жылы оқушылар 951530, ... 21240 ... ... ... ... 3 ... ... оқымайтындар да өскен.
1950 – 1955 жж. бастап туу көрсеткіші біршама бұрынғы ... өлім ... Бұл ... кейінгі кезеңдегі материалдық,
тұрмыстық, әлеуметтік-гигиеналық ... ... ... Сонымен
қатар, республикада некелесу деңгейі де жоғарылады, бірақ некеге тұру
деңгейі тың ... ... мен тың ... ... әр ... – 1970 жж. ... некелесу деңгейі төмендеді, себебі бұл
жылдары некеге тұрушылар Ұлы Отан ... ... ... ... еді. Ал
1970 – 1979 жж. ... ... ... ... ... олар ... яғни 1946-1955 жж. туылғандар еді, бұл жастық-жыныстық құрылымның
сәйкестігін көрсетеді.
1939-1979 жж. аралығында ... ауыл ... жас ... үлкен әсер еткен оқиғалар, ол Ұлы Отан соғысы еді. Ұлы ... ... туу ... сәбилер өлімі көбейді. Одан кейінгі үлкен оқиға
─ тың игеру болды. Тың игеру жылдары Қазақстанға ... ... ... етуге жарамды жастар болатын, сондықтан олар туу ... ... аяғы ... ... ... демографтар атап
көрсеткендей демографиялық жарылыс ... бұл ... ... ұлт
өкілдерінің есебінен жүрді. Ал, 1970-жылдардағы туудың төмендеуі ... ... ... ... шаруашылығының маман кадрлармен қамтамасыз етілу деңгейі біз
қарастырып отырған кезеңнің басында төмен ... ... біз ... 1946 жылы ... ... 5,5% ғана ... немесе
аяқталмаған жоғары білімі бар, 80 % бастауыш білімді, 8,4% білімі жоқ, ... ... ғана ... ... болды.
1953ж. ұжымшар басқармаларының 20%-дан көбі жоғары немесе аяқталмаған
жоғары білімі, 51,2% орта, 35,4% ... ... 10,7% ... ... ... ал ... ... болмады. 1970-жылдары ұжымшар
басқармаларының 65% жоғары ... ... ... ... бар ... ... ... 1897жылы Қазақстан халқының 8,1%, 1939 жылы
83,6%, 1959 жылы 96,9% сауатты болды. Бұл көрсеткіштерден ... ... жыл ... ... ... отырғанын көреміз.
1959 – 1979 жылдардағы қазақ ... ... ... мен орасан әлеуметтік сұранысты қанағаттандыру мүмкіндігі арасында
сәйкессіздік орнады. Тұрғындардың жас ... ... оң ... ... ... ... бейімделген жаңа әлеуметтік бейнесі қалыптасты
1.3 Территориялық орналасуы
Ұлы Отан соғысының қарсаңындағы ... ... ... ... жуық ... Олар ... барлық аймақтарына дерлік
орналастырылды. Ұлттық құрамы әртүрлі – немістер, ... ... ... ... ... ... ... курдтар,
хемшиттер, татарлар, армяндар, ирандар, басмачтар, ... ... т.б. ... ... ... ... ... республиканың әр аймағындағы халықтың саны мен ұлттық -
территориялық орналасуына әсер етті. Қазақстан тұрғындары 1940 – 1943 ... ... [120, -25 ... 22 – 1941 ... 1 қарашасында Қазақстанға эвакуацияланған тұрғын-
дарды қоныстандыру жоспары төмендегідей ... (мың адам ... ... ... ... |Бір ... ... |
| | ... ... ... ... – Ата | 26,5 ... ... |25,1 ... ... |32,0 ... ... ... |23,7 ... ... |8,8 ... |Жамбыл |18,2 ... ... ... |20,9 ... |Қарағанды |29,5 ... ... |34,7 ... ... |16,2 ... ... |29,1 ... |Семей |19,4 ... ... ... |32,9 ... ... ... |31,1 |
| ... |348,0 |
| | | ... ... отырғанымыздай эвако-тұрғындардың ең көп қоныстанған
аймағы ... ... ІІ ... ... Қазақстан, ІІІ орында Ақмола
облыстары, ал ең аз қоныстанған аймағы сол кездегі ... ... ... облыстарындағы тұрғындардың құрамына өзгеріс әкелді.
Біз 1939 – 1979 жж. ... ... ... көп ... ... ... өткен болатынбыз. Енді этностардың және жергілікті
ұлт өкілдерінің Қазақстанның қай аймағында қалай орналасқанын қарастырайық.
Жалпы Қазақстан ... ... ... эвакуацияланғандар,
депортацияланғандар, жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... сияқты ірі-ірі оқиғалар үлкен
әсер етті. Алдыңғы бөлімдерде айтып өткендей 1939 – 1959 жж. ... ... ... нәтижесінде өссе, 1959 – 1979 жж. ... ... ... ... ... әр ... ... деңгейі, олардың ұлттық құрамы әр түрлі болды. Біз оны ... ... 23 – 1939 – ... ... ... ... орналасуы
[122,-28 ... ... | 1939 ж. | 1959 ж. ... | | |
| ... |тұрғындар |тұрғындар саны |тұрғындар |
| ... (мың ... |(мың ... ... ... ... |үлесі % | |% ... ... |1619 |100 |2764 |100 ... |446 |27,5 |564 |20,4 ... |690 |42,6 |1248 |45,2 ... |305 |18,9 |398 |14,4 ... |8 |0,5 |65 |2,3 ... ... |170 |10,5 |489 |17,7 ... ... ... ... ... тұрғындарының ішінде
1939 жылы да 1959 жылы да ең көп ұлт ... ... ... көп ... ұлт ... ІІІ ... украиндар тұр. 1939 жылға қарағанда
1959 жылы орыстардың үлесі өсіп, жергілікті ұлт ... ... 24 – 1939 – 1959 жж. ... Қазақстан тұрғындарының қоныстануы [123,
29 б.]
| ... |1939ж. | ... | | |
| ... ... ... ... |
| ... (мың ... ... |
| ... |үлесі % |(мың адам) ... % ... ... |917 |100 |1255 |100 ... |253 |27,6 |326 |25,9 ... |556 |60,6 |756 |60,2 ... |56 |6,1 |35 |2,8 ... |8 |0,9 |66 |5,3 ... ... |44 |4,8 |72 |5,8 ... көріп отырғанымыздай Шығыс Қазақстан аймағында тұрғын
халықтың жартысынан көбі, яғни 60,6%-ын орыстар құрап отыр. Ал 1959 жылы да
негізгі ... ... 60,2% ... ... болып отыр. Сан жағынан
ІІ орында жергілікті ұлт ─ қазақтар 1939 жылы 27,6%, 1959 жылы 25,9%
көрсетікішті көрсетіп отыр. ІІІ орында украин ... ... жж. ... ... ... ... ... Батыс
Қазақстан аймағы болды.
Кесте 25 – 1939-1959 жж. аралығындағы Батыс Қазақстан тұрғындарының
қоныстануы [124, -29 б.].
| Ұлттық құрамы | 1939 ж. | 1959 |
| | |ж. |
| ... ... ... |тұрғындар |
| ... (мың ... ... (мың ... |
| ... ... % ... |үлесі % |
|Барлық ... |1003 |100 |1070 |100 ... |556 |55,4 |557 |52,1 ... |286 |28,5 |323 |30,2 ... |102 |10,2 |98 |9,2 ... |4 |0,4 |30 |2,8 ... |21 |2,1 |26 |2,4 ... ... |34 |3,4 |36 |2,3 ... Қазақстан аймағында халықтың жартысынан көбі жергілікті ұлт
өкілдері. Бірақ 1939 – 1959 ж.ж. ... 20 жыл ... ... ... мың ... ғана ... ... үлесі азайып кеткен. Батыс Қазақстанда
басқа аймақтармен салыстырғанда өсімнің төмен екендігін байқауға болады,
өсім небәрі 6,7 % ... ... ... және ... ... қамтыған Орталық Қазақстан
тұрғындарының өсімі жоғары қарқынмен жүрді. Оны ... ... ... | 1939 жыл | 1959 жыл |
| | | ... ... | | |
| ... |тұрғындар |тұрғындар ... |
| ... ... ... ... |
| |(мың ... |үлесі % |(мың адам ) ... % ... ... |431 |100 |1022 |100 ... |137 |31,8 |196 |19,1 ... |201 |46,6 |484 |47,3 ... |42 |9,7 |98 |9,6 ... |15 |3,5 |111 |10,9 |
| |36 |8,3 |133 |13,1 |
| | | | | ... 26 – 1939 – 1959 жж. ... ... ... ... [125, -30 б.].
Аймақтағы ең көп этнос орыстар болып отыр. Саны жағынан ... ... тұр, ІІІ ... саны ... көп ұлт 1939 жылы ... 1959 жылы ... ... немістер көтеріліп отыр.
Орталық аймақта индрустрия белсенді ... ... ... ... ... қажет етті. Халқының өсуі жағынан алғанда бүкіл
Қазақстан бойынша тың игерілген аймақтан кейінгі ... ... ... ұлт өкілдерінің өсу қарқыны жалпы тұрғындармен ... ... ... ... отыр.
Басқа аймақтарға қарағанда Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... Осы аймақта ғана қазақ тұрғындардың санының
тепе-теңдігі жоғары болды.
Кесте 27 – 1939 – 1959 жж. ... ... ... ... [126, -31 б.].
| | 1939 жыл | 1959 жыл ... ... | | |
| ... ... ... ... |
| ... (мың ... ... (мың |құрамындағы |
| ... ... % ... ... % |
| ... ... |2424 |100 |2757 |100 |
| |936 |38,6 |1156 |41,9 ... |904 |37,3 |807 |29,3 ... |171 |7,0 |111 |4,0 |
| |115 |4,8 |130 |4,7 ... ... |12,3 |553 |20,1 ... ... | | | | ... ... ең көп ұлт жергілікті ұлт өкілдері. 1939 – 1959 ... ... ұлт ... 20,0 %-ға ... Саны ... ІІ ... екі санақта да орыстар, ІІІ орында 1939 жылы украиндар болса, 1959
жылы ... ... ... 1939 – 1959 жж. ... ... айтып өткендей өсім
миграциялық көші-қон есебінен болды.
1959 – 1979 жж. аралығында қарқынды өсім берген жергілікті ұлт. ... ... ... өсуі ... ... басқа ұлттармен
салыстырғанда 1989 жылы ... ... 1959 жылы ... ... 1970 жылы 32,5%, 1979 жылы 36,0% көрсеткішті көрсетіп отыр. Ал,
Қазақстан халықтарының ішіндегі ең көп санды ұлт орыстар ... ... ... жылы 42,7%, 1970 жылы 42,4%, 1979 жылы 40,8% көрсеткішті көрсетіп
отыр. Орыстар ... ... ұлт ... олар ... ... және сол ... саясат бойынша баспанамен ... ... ... ... ... ... өсімін төмендегі
кестелерден көре ... 28 – 1959 – 1979 жж. ... ... саны [127, -403 ... |1959 жыл |1970 жыл | 1979 жыл ... | | | |
| ... ... |саны |үлесі |саны ... |
| |мың |% |мың |% |мың |% |
| ... | ... | ... | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 ... ... |9294,7 |100,0 |13008,7 |100,0 |14684,3 |100,0 |
| |2787,3 |30,0 |4234,1 |32,5 |5289,3 |36,0 ... |3972,0 |42,7 |5521,9 |42,4 |5991,2 |40,8 ... | | | | | | |
| | | | | | | ... ... 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 ... |761,4 |8,2 |933,4 |7,2 |898,0 |6,1 ... |659,7 |7,1 |858,1 |6,6 |900,2 |6,1 ... ұлттар |1114,3 |12,0 |1461,2 |11,3 |1605,6 |11,0 ... 29 – 1959 – 1979 жж. ... ... Қазақстан тұрғындарының
орналасуы [128, -403 б.].
| |1959 жыл |1970 жыл |1979 жыл | |
| | | | | ... | | | | |
| | | | | |
| ... ... ... |үлесі |саны ... |
| |мың |% |мың |% |мың |% |
| ... | ... | ... | ... |2756,6 |100,0 |3874,5 |100,0 |4552,3 |100,0 ... | | | | | | |
| |1155,5 |41,9 |1774,3 |45,8 |2255,0 |49,5 ... |807,3 |29,3 |1121,3 |28,9 |1195,2 |26,2 ... |129,9 |4,7 |197,3 |5,1 |252,4 |5,5 ... |111,4 |4,0 |114,3 |2,9 |111,5 |2,5 |
| |116,2 |4,2 |202,0 |5,2 |218,2 |4,8 ... |436,3 |15,9 |465,4 |12,0 |520,0 |11,4 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ... ... басқа аймақтарына
қарағанда аграрлы Оңтүстік Қазақстанның өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... өсу ... республикадағы орташа өсу
қарқынынан жоғары болды: 1970 жылы 1959 жылға қарағанда тұрғындар ... жылы 1970 ... ... ... өсім берді. Оңтүстік Қазақстан
аймағының ерекшелігі мұнда жергілікті ұлт өкілдері көп ... ... ... ұлт өкілдері 41,9% көрсетіп отырса, 1979 жылы ... ... бұл осы ... ... ... көбі қазақтар деген
сөз. Орыстар басқа аймақтарға қарағанда төмен көрсеткішті яғни, 1959 жылы
29,3%, 1970 жылы 28,9%, 1979 жылы 26,2% ... ... ... ... ... ... ұлт ... тығыз қоныстанған. Саны жағынан
үшінші орында өзбектер тұр. Қазақстанның ... ... ... көп ... түсінікті жағдай, ол көрші мемлекет – Өзбекстанмен
шекаралас орналасқанымыз болып табылады. 1959 жылы ... ... 129,9 мың ... 20 жылдан кейін, яғни 1979 жылы олардың саны екі
есеге жуық өскен, 252,4 мың көрсеткішті көрсеткен. Жергілікті ұлт ... ... ... қарағанда Оңтүстіктегі көршілеріміз жоғары
өсімге қол жеткізген. Ал украиндар 1959 жыл мен 1979 жыл ... ... көп өсім ... 0,1 % ғана ... қол ... басқа ұлттармен
салыстырғанда үлесі азайып кеткен. Неміс ұлтының өкілдері де аса көп ... 1959 жыл мен 1979 ... ... 0,6 % ... қол ... сәл жоғары деңгейін сақтап қалды. Көріп отырғанымыздай Оңтүстік
аймақта біршама өсімге қол жеткізіп ... ... ұлт ... ... |1959 жыл |1970 жыл |1979 жыл ... | | | |
| ... ... ... ... |саны |үлесі | |
| |мың |% |мың |% |мың адам |% | |
| ... | ... | | | | ... |1700,0 | ... |100,0 |1838,4 |100,0 ... | | | | | | ... |556,7 |52,1 |826,8 |52,9 |1013,4 |55,1 ... |323,1 |30,2 |489,0 |31,3 |543,9 |29,6 ... |98,5 |9,2 |122,6 |7,8 |120,4 |6,5 ... |30,1 |2,8 |38,1 |2,4 |37,6 |2,1 ... |25,9 |2,4 |35,6 |2,3 |38,1 |2,1 ... ... |23,7 |3,3 |51,1 |3,3 |85,0 |4,6 ... 30 – 1959 – 1979 жж. ... ... ... ... [129, -406 б.].
Батыс Қазақстан Оңтүстік Қазақстан сияқты жергілікті ұлт өкілдерінің басым
шоғырланған аймағы. Мұнда 1959 жылы ... 52,1%, 1970 жылы 52,9%, ... 55,1% ... ... Қазақстанның еш аймағында жергілікті ұлт
өкілдері мұндай басымдықпен шоғырланған жоқ. Бұл Батыс Қазақстан негізінен
аграрлы, мал ... ... ... ... ... ... аралығында Батыс Қазақстан аймағындағы тұрғындардың өсу қарқыны
Оңтүстік Қазақстанға ... ... ... 1970 жылы 1959 ... ... 46,1%, 1979 жылы 1970 ... ... 17,6%
өсті. Жергілікті ұлт өкілдері халықтың 55,1% үлесін көрсетіп басымдыққа
жеткен.
Кесте 31 – 1959 – 1979 жж. ... ... ... тұрғындары
[130, -406 б.]
| |1959 жыл |1970 жыл | 1979 жыл |
| | | | ... | | | |
| ... ... ... ... ... мың|үлесі |
| |мың |% |мың адам |% ... |% |
| ... | | | | | ... | 1022,0| 100,0 | 1557,2 |100,0 | 1709,4 |100,0 ... | | | | | | ... |195,6 |19,1 |296,0 |19,0 |370,3 |21,7 ... |484,1 |47,3 |787,3 |50,5 |859,1 |50,2 ... |98,3 |9,6 |153,1 |9,8 |143,5 |8,4 ... |111,0 |10,9 |146,3 |9,4 |154,6 |9,1 ... ұлттар |133,2 |13,1 |174,5 |11,2 |181,9 |10,6 ... – 1970 жж. ... ең ... өсу ... Орталық Қазақстан
– 52,3% көрсеткішті құрады. Бірақ келесі онжылдықтарда бұл өсім ... – 1979 жж. ... саны ... ғана ... ... қатар қазақ
тұрғындарының өсу қарқыны да бірте-бірте төмендеді. 1959 – 1970 жж. қазақ
тұрғындары 51%-ға өсті, 1970 – 1979 жж. 25%, ... ... ... ... орыс ұлтының үлесі жоғары болды.
1959 жылға қарағанда 1970 жылы 62,6%- ға ... 1970 – 1979 жж. өсім ... ... ... ... басқа аймақтарға қарағанда
ерекшелігі мұнда ең көп ұлт ... біз ... ... ... ... жылы 47,3%, 1970 жылы 50,5%, 1979 жылы 50,2% көрсеткішпен ... ... ... ... ... ... ... ең көп
шоғырланған аймағы осы Орталық Қазақстан болып отыр, ал сан ... ... ... ... ұлт өкілдері.
Кесте 32 – 1959 ─ 1979 жж. аралығындағы ... ... ... [131, -408 ... | 1959 жыл | 1970 жыл| 1979 жыл ... | | | |
| ... ... ... ... ... ... |
| |мың |% |мың |% |мың |% |
| ... | ... | ... | ... ... |2763,5 |100,0 |3709,0 |100,0 |4019,0 |100,0 ... |563,9 |20,4 |743,1 |20,0 |897,0 |22,3 ... ... |1248,4 |45,2 |1732,6 |46,7 |1894,0 |47,1 ... |397,8 |14,4 |477,8 |12,9 |451,0 |11,2 ... |64,6 |2,3 |115,9 |3,1 |102,0 |2,5 ... ... |334,4 |12,1 |338,3 |9,1 |398,0 |9,9 |
| |154,9 |5,6 |301,3 |8,1 |277,0 |6,9 ... ... сан ... ең көп қоныстанған ұлт ... ұлт ... сан ... ... орында тұр. 1959 – 1979 жж.
Қазақстанның басқа аймақтарымен салыстырғанда өсім аса жоғары емес. 1959 ... жж. өсім 34,2%, ... жж. 20,7% ... ... ... салыстырғанда жергілікті ұлт өкілдерінің өсімі бұл аймақта
төмендеу.
Қазақстанның Шығыс аймағында ең көп ... ұлт ... ... ... аймақта тұратын халықтың жартысына жуығын құрап отырған. Екінші орында
жергілікті ұлт өкілдері.
Шығыс Қазақстан аймағында Қазақстанның ... ... ... төмен. Жалпы аймақ бойынша 1959 жылы жергілікті ұлт өкілдері барлық
халықпен алып ... 20,4%, 1970 жылы 20,0%, 1979 жылы ... ... ... ... ... өткендей Қазақстанда 1939-1979 жж.
санақтар ... ең көп ... ... ... қала ... ... ... аралығында Солтүстік Қазақстан аймағында орыстар ... ... (23, 32- ... | 1959 жыл | 1970 жыл | 1979 жыл ... | | | |
| | | | |
| ... ... |саны |үлесі |саны мың|үлесі | |
| |мың |% |мың адам |% ... |% | |
| ... | | | | | | ... | | | | | | ... |2763,5 |100,0 |3709,0 |100,0 |4019,0 |100,0 ... |563,9 |20,4 |743,1 |20,0 |897,0 |22,3 ... |1248,4 |45,2 |1732,6 |46,7 |1894,0 |47,1 ... |397,8 |14,4 |477,8 |12,9 |451,0 |11,2 ... |64,6 |2,3 |115,9 |3,1 |102,0 |2,5 ... |334,4 |12,1 |338,3 |9,1 |398,0 |9,9 ... ... |154,9 |5,6 |301,3 |8,1 |277,0 |6,9 ... 33 – ... жж. ... ... ... ... [132, -408 ... Қазақстанда орыстар біз қарастырып отырған кезеңде абсолютті
басымдықты құрады (24, 33- кестелер).
Орталық Қазақстанда да ... жж. ... ... ... Осы ... үш ... сан ... басымдықты құрады.
Ал, Батыс және Оңтүстік Қазақстан аймақтарында ... ... ... ... жылдар аралығында ең көп қоныстанған ... ұлт ... (25, 30- ... ... ең көп қоныстанған ұлт ─ жергілікті ұлт өкілдері
болып табылады (27, 29- кестелер).
Аталған аймақтарда ... ... ... ... ... ... және тың игерілген жылдары олардың сол аймақтарда көптеп
қоныстандырылуымен түсіндіріледі. Сонымен, ... ... ... жүйенің трансформациялануы Ресей мемлекетінің
миграциялық саясатымен байланысты ... Бір ... аса ... ... ... Қазақстан тұрғындарының құрылымына үлкен ... ... ... және одан кейінгі кеңестік билік жылдары
мемлекет көші-қон мәселесін жанама реттеп отырды, ... ол ... ... Көрші Ресей донор-ел рөлін атқарды және оның азаматтары
тек Қазақстанға ғана емес, басқа да көптеген мемлекеттерге қоныстандырылды.
КСРО өмір ... ... ... Ресей донор-елден реципиент-елге
айналды. Мұндай жағдайлар КСРО-ның құрамында болған басқа да ... тән ... ... ... ... ... ... 1959 жылы ауыл
халқының саны көп облыс Қостанай облысы, ІІ орында ... ... ... Алма -Ата ... ... ... 34 – 1959 ... санақ бойынша Қазақстан территориясындағы ауыл
тұрғындарының ... және ... ... ... ұлт ... [133]
| | 1959 жыл ... ... | |
| | |
| ... ... ... ... тұрғындар |
| ... ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... | | ... % ... ... ауыл ... |5115726 |2049776 |40,1 ... |226623 |131364 |58,0 ... |403090 |142223 |35,3 ... ... |340528 |114411 |33,6 ... |126037 |114824 |91,1 ... |358267 |185147 |51,7 ... |221322 |93184 |42,1 ... |175096 |153078 |87,4 ... |368848 |77310 |21,0 ... |511445 |119129 |23,3 ... |323466 |95157 |29,4 ... Қазақстан |312768 |50542 |16,2 ... |292035 |129810 |44,5 ... |319391 |135709 |42,5 ... |267800 |165371 |61,8 ... |379416 |75528 |19,9 ... |462279 |266989 |57,8 ... ... |27315 | | |
| | | | |
| | | | ... ауыл ... саны ... ... ... көрсетіп тұрғаны,
тың игерілген аймақ болуымен түсіндіріледі.Шымкент облысында ... ... ... Алма – Ата ... да ... өзге ұлт
өкілдері көпшілікті құрады.
Ал, енді жергілікті ұлт өкілдерінің көп шоғырланған ... ... ... ... ауыл ... саны да көп ... ... соның
91,1 % көрсетіп отыр. Келесі Қызылорда облысы, ауыл тұрғындарының 87,4 ... ... Орал ... онда 61,8 % ... ... ... ... ішіндегі жергілікті ұлт өкілдері аз ... ... ... ... 16,2 %, ... ... ... 19,9
%, Көкшетау облысы 21,0 %.
Ауыл тұрғындарының саны ең аз ... сол ... ... облысы,
халқының саны – 126037 адам, одан кейін Қызылорда облысы – 175096 ... ... – 221322 ... 35 – 1970 ... ... бойынша Қазақстан территориясындағы ауыл
тұрғындарының орналасуы және ... ... ... ... үлесі [134].
| | 1970 жыл |
| | ... | ... | |
| | | ... ... |
| | ... ... ... ... |
| ... ... |қазақ |
| ... ... ... |
| | | ... % ... ауыл ... |6351000 |2977917 |46,9 ... |302000 |195850 |64,9 ... |582000 |234779 |40,3 ... ... |361000 |153143 |42,4 ... |169000 |154044 |91,2 ... |474000 |255217 |53,8 ... |293000 |144211 |49,2 ... |224000 |205302 |91,7 ... |411000 |109834 |26,7 ... |602000 |163084 |27,1 ... |358000 |133879 |37,4 ... ... |345000 |69655 |20,2 ... |395000 |217069 |55,0 ... |373000 |208330 |55,9 ... |355000 |229034 |64,5 ... |440000 ... |21,5 ... | |410010 |61,5 ... ... ... 1970 жылы ауыл ... саны көп
облыс Шымкент облысы, онда 667000 халық бар, 2-ші ... ... ... 602000 ... 3-ші ... сол ... Алматы облысы тұр, онда 582000
халық тұрып жатты.Шымкент облысында ауыл тұрғындарының басымдық алуы, бұл
табиғи өсімнің ... ... ал ... тың ... ... ... отбасы мүшелері, Алматы облысына да сырттан келгендер және олардың
отбасы мүшелері көп қоныстанған.
Осы облыстардың ішінде ... ұлт ... көп ... басқа облыстармен салыстырғанда Шымкент облысы, Шымкент облысында ─
410010 қазақ этносы тұрды. ... ... ауыл ... ... санынан
алғанда Қызылорда облысы, онда тұратын ауыл тұрғындарының ... ... 91,7% ─ 205302 ... болды. Жергілікті ұлт өкілдерінің тағы бір
шоғырланған аймағы Жамбыл облысы онда ─ 255217 ... ... Ал, ... ... ... ... ұлт ... ең аз шоғырланған
аймағы Солтүстік Қазақстан екенін көреміз.
Кесте 36 – 1970 ... 1 ... ауыл ... ... ... жастағы тұрғындар көрсеткіші (мың адам) [135].
| | | ... ... ... ... ... ішінде еңбекке |
| | ... |
| | ... ... ... ауыл ... ... ... ... ... |125,5 ... – Ата ... |258,1 ... Қазақстан |361 000 |162,7 ... ... |65,5 ... ... |194,6 ... ... |122,2 ... ... |83,1 ... ... |182,2 ... ... |276,2 ... ... |155,7 ... ... ... |155,6 ... ... |160,5 ... ... |151,4 ... ... |150,3 ... ... |197,8 ... |667 000 |252,3 ... ... отырғанымыздай республика облыстарының ішінде
еңбекке қабілетті жастағы ауыл тұрғындарының көп ... ... ... ... 602000 ... 276,2 мыңы ... қабілетті жастағы
азаматтар болып тұр. Келесі Алма – Ата ... ... 582000 ... ... азаматы, үшінші орында Шымкент облысы ─ ондағы 667000 адамның 252,3 мың
азаматы еңбекке ... ... ... Еңбекке қабілетті жастағы
адамдардың ең төмен шоғырланған аймағы ─ ... ... онда ... ... ... 65,5 мың, ... ─ 224000 адамға 83,1 ... ... ...... 122,2 мың ... келіп тұр.
Ресми идеологияда Кеңес өкіметінің негізгі ... ... ... ... өмір сүру жасының ұзақтығын қамтамасыз ету, балалар
өлімін азайту деп ... ... бір ... алға ... ... ... де. Арнайы бағытталған іс – шаралардың ... ... ... санақ басқармасының мәліметтері бойынша 1959 – 1969 ... 10 ... ... ... ... қоныстарда 46,7% - ға
төмендеп, 28,6 % - ды, ауылды жерлерде 39,3 % - ға төмендеп, 23,8 % - ... ... ... ... тұсындағы ауыл шаруашылығы және ондағы халық
санының динамикасы мәселесін талдағанда ауыл ... ... ... ... ... ... ... ашылады. Солардың
негізгісі ауыл шаруашылығының баяу дамуы, сол кезеңдегі ... өтей ... ... тұрғындарының тұрмыс дәрежесінің
төмен болуы. Бәрінен бұрын ұжымшарлар мен ұжымшарлықтар, кеңшарлар мен
кеңшарлықтар ауыл ... ... ... көбейту мүдделілігінен
материялдық тұрғыда түбірінен айрылып қалды. Бұл ауыл-селоның қоғамдық
шаруашылығының ... ғана ... ... жеке шаруашылығына да теріс әсер
етті. Салық және ауыл мен ... ... ... ... село ... ... болды. Ауыл шаруашылық және жоспарлау ұйымдарындағы
жұмыстарда ірі қателер жіберілді. Жоспарлаудағы шектен тыс ... ... ... ... ... сәйкестілік ұстанымдарын
бұзды және ауыл шаруашылық өндірісін межелеп ... ... ... ... ... И.В. Сталинның жеке басына
табынудың ... кері ... ... Бұл ... одан кейінгі мемлекет
басына келген басшылар тұсында да жалғасын тапты. Ұжымшарлар мен МТС -тер
өндірісіне терең қорытынды ... ... ... емес ... мен ... орын ... Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындауға жаңа тәртіп және
шарттар енгізілгенімен, бұл шараны жүзеге асыру ұжымшар ... ... және ... ... ... өнімінің барлық түрін
өндіруде, ұжымшар экономикасын нығайтуға қол жеткізе алмады.
Ауыл ... ... ... ... болды. Табиғи өсім
әлеуметтік факторға тікелей ... еді. ... ... ... ең ... ... көрсетті, оларға кешірек некеге тұру тән
болды.
Сонымен 1939, 1950, 1959, 1970, 1979 жж. ... ... ... ... өсу үстінде болғанын дәлелдейді. ... ... ... 2900 мың адамға көбейді. Бұл өсімде қазақтардың үлесі
15,8%, орыстардың үлесі 46,1%, басқа ұлттардың үлесі 38,1%. 1959-1970 жж.
барлық ... 3714 мың ... ... ... ... 39,0%,
орыстардың үлесі 41,7%, басқа ұлттар 19,3%-ды құраған. ... ... саны 1676 мың ... артты. Мұнда қазақтар өсімнің 63%, орыстар
28%, басқа ұлттар 9% берді.
1939-1979 жж. санақ аралығындағы ... орыс ... өсу ... ... 3,7 есе ... болды. Кейбір аймақтарда бұл
айырмашылық одан да жоғары ... ... ... ... 6,1 есе жоғары болды. Егер осы ... ... ... өсімін 100% деп алсақ, онда осының ішіндегі орыстардың
үлесі 62%, немістердің ... 11,8%, ... ... ... ... ... басталған тұрғындардың кері көшінің
нәтижесінде, ... ... ... ... ең көп ... топқа айналды. КСРО-ның өмір сүріп тұрған соңғы жылдарында
Қазақстан басқаларға ... ... ... ең көп ... болып саналады. Миграциядағы кері сальдо кезінде басқа ұлттармен
қатар қазақтар да белсенділік танытып, шет елдерге көше бастағаны белгілі.
Кері, қайтадан ... ... ... ¼ ... жуығын қазақтар құрады,
бұл 80-жылдары көрініс берді.
Халықтардың урбандалу деңгейі әртүрлі болды. ... ... ... ... елеулі түрде азайды. Қазақтар мен
орыстардың урбандалу ... 1970 жылы екі есе ... ... ал ... 1926 жылы 10 есе ... ... ... азаюына
республиканың индустриалды елге айналуы т. б. жағдайлар әсер етті. Орыстар,
татарлар, ... ... ... ... этностар болып қалды да,
қазақтар, өзбектер, әзірбайжандар ауыл-селолық этностар болды.
1939 ─ 1979 жж. Қазақстан тарихында Кеңестік ... ... ... ... Бұл ... ... ... оқиғаларды бастан кешірді.
Этнодемографиялық өсім баяу жүрді, оған көптеген факторлар кедергі жасады.
Жергілікті ұлт өкілдерінің білім алуында да ... ... ... ... жергілікті ұлт өкілдерін қабылдауға ... ... ... ... даму жағынан бірдей болған жоқ. Тың
аймақтарына қаржы тікелей орталықтан бөлінді, ол ... ... ... ... ... ... территориясында полигондардың орналасуы, Арал
проблемасының сол жылдардан бастау алуы, ... ... ... ... ... ... және басқа да көптеген түйінді
мәселелер этнодемографиялық дамуға кері әсер етті. Полигон аймақтарындағы
халықтың әр ... ... ... ... ... диагноздың қойылмауы
жергілікті ұлт өкілдерінің сорына ... ... ... ... ұлт ... ... ... одан кейінгі онжылдықта
басымдыққа қол жеткізді.
Қазақстан территориясындағы демографиялық өзгерістер байырғы ұлт
өкілдерінің психологиясына ерекше әсер ... ... ұлт ... ... ... ... азшылыққа айналған күнде де жарқын
болашағынан үмітін үзбеді. Дәстүр-салтын, тілін, ділін сақтап, оны дамытуға
ұмтылды. Ұлттық құрылымдағы өзгеріс тұрғындардың ... ... ... ... ... азаю ... ... итермелейді. Соңғы
онжылдықтарда жергілікті ұлт өкілдері басымдыққа жетті. Әрине, миграциялық
кері ... ... ... ... ... ... ... ол ұлттардың
Отандарына оралу себебімен түсіндірілетін табиғи қозғалыс.
Қазақстанның егемендігінің қалпына келуі және жеке ... ... ... ... тарихи дамуының объективті нәтижесі, ол халықтың
өз тағдыры мен болашағын шешудегі мүмкіндігінің табиғи жалғасы. Бұл ... ... ... ... ... көп ұлтты тұрғындарының тарихи
тәжірибесі мен тағдыры бұл түйінді мәселелердің шешімін қамтамасыз етері
анық.
2 АУЫЛ-СЕЛО ... ... Ауыл ... ... ... ... ... экономикалық дамуы ─ оның әлеуметтік жағдайына әсер етеді.
Әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылықтар ... ... ... күн ... және ... ... ... қолдана білуімен
ерекшеленеді. Ауыл шаруашылығы өндірісінде халық шаруашылығының ... ... ... ... ... және ... қауым
өкілдері болды. Кеңес үкіметі тұсында жалпы халық жоғарыда көрсетілгендей
таптар мен топқа бөлінгенімен, олар өз ... ... ... ... топтарға жіктелді. Еңбектің жазылу барысында санақ материалдары
кеңінен қолданылды. Бірақ санақ материалдары өз ... ... сай ... ескерген жөн. Негізгі мақсат ... ... ... ... және ... қауым өкілдері
арасындағы өзгешелікті жою болатын.
Қазақ ауылдарындағы көп ... ... ... қауым
өкілдеріне жататындар агрономдар, зоотехниктер, мал дәрігерлері мен ... ... Олар ... ... ауыл ... жаңа ... ... үйретуге, мал шаруашылығын дамыту мен
ауыл халқының әлеуметтік ... өз ... ... ... ... ... даярланған зиялы қауымды қалыптастыру
негізінен 30-жылдардың екінші жартысында аяқталды. Енді ауылдық ... ... ... ... ... сала ... пайдалану және оны
тұрақтандыру жұмыстарын жүргізу ... ... ... қауым өкілдерінің
негізгі көпшілігі материалдық өнім өндіру саласында қызмет жасады, 1938
жылы ... 52,3 мың адам ... және ... ... ... ... ... білім беру мен денсаулық сақтау
саласында қызмет етті [137]. Ауыл ... ... ... ... саны аз ... 1939 жылы ... 12 мың ауыл ... білім болды [138, -50 б.].
1940-1945 жылдары Қазақстан ауыл ... ... ... ... ... ... ... өсті. 1943-1945 жылдары
қалаларға келгендердің 74% ер адамдар болды [139, -109 б.]. Бұл жылдардағы
елдегі болып ... ... ... ... ... қарастырып отырған кезеңге дейінгі жылдармен салыстырғанда, бұл
жылдардың ерекшелігі ─ бұл жылдары зиялы қауым өкілдерінің ... ... ... ... өсуі ... ... екінші жартысында
республикадағы зиялы қауым өкілдерінің 29,5% қазақтар еді, оның ішінде ой
еңбегімен айналысатындар ... ... саны 100 ... асты ... ... ... ... санымен алып есептегенде 23%-ды құрады.
Ауыл-селоларда 2 мың әйел ... ... 38,4 мыңы ... емес ... ... білімділер болды [140].
Біз қарастырып отырған кезеңнің алғашқы жартысында ауыл шаруашылығы
өндірісі мамандарының өмірінде ... алға басу ... ол баяу ... ... негізгі міндет ─ жоспар орындау болды. Ұжымшардағы ... ... ... оған жаза ... ... ... мемлекет
шаруалармен бас қатырған жоқ. Республикаға жоспар берілді, ол облыстарға
бөлініп берілді, ...... ...... ... ... берді. Ал, олар өз кезегімен жоспарды орындауға ұмтылды. Пролетариат
пен шаруалардың арасында қарама-қайшылық барын кезінде И.В. ... ... ... Бұл ... ... ... ... пен тұрақтылықты
сақтау мүддесін көздеді. Мемлекеттік саясат өнерінің төтенше күрделілігі де
осында болса керек [141, -292 б.]. Осы ... ... ... ... ... ... Оның мәні ─ ... салада
болмасын, бөтен ойлаушыларды жазалау, жүйені сақтап қалу болып табылды.
Ауыл-cело тұрғындарының әлеуметтік дамуына ... ... ... әсер ... Ұлы Отан ... ... өз ... қорғауға еліміздегі
барлық әлеуметтік топ өкілдері аянбай үлес қосты. Соғыс ... ... ... ... шаруашылығын қайтадан қалпына келтіру жылдарында
халықтың ... ... ірі ... болды. Балтық бойы,
Белоруссия, Украина, РСФСР жерлерінде жұмысшы табы азайды, ал ... табы мен ... саны ... ... ... ... 126,6 мың ... (13,8%) көбейіп олардың саны 1043 мың адамға
жетті [142].
Соғыс алдында ... ... саны ... 1940 жылы ... ... ... болатын [143]. 1943жылы КСРО-да ... ... саны 1940 ... ... 38%-ға ... ... 7%-ға өсті [144].
Республикаға келген жүздеген мың адам халық шаруашылығында жұмыс
істеді. Соғыс кезінде ... ... ... ... ... қауым өкілдері
арасында да ірі өзгерістер болды. Соғыс бейбіт кездегі ... ... ету ... бас ... ... етті. Өнеркәсіптердің үзіліссіз
жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін, соғыс экономикасын ... ... ... сай ... істеу қажет болды. Сондықтан барлық жұмысқа
жарамды ... ... ... ер адамдар орнына өнеркәсіпте, ауылдық
жерлерде үзіліссіз жұмыс ... ... Аса ... ... арнайы
рұқсат арқылы соғыстан алып қалды. ... ... ... ... саны өнеркәсіптерде, транспортта және құрылыста көбейіп, ал
кеңшарларда, ұжымшарларда, қосымша ... ... ... ... ... оқу ... және басқару
аппараттарында ... ... ... ... ... ... саны 13%-ға ... Ол өсу өнеркәсіпте жұмыс істеушілер
есебінен болды, олар 61,3%-ға өсті [145]. ... ... оның ... да
өзгерістер байқалды. Жұмысшылар қатары ... ... ... деңгейі
кеңейді, қатарында әйелдер саны артты, кәсіптік даярлығы ... ... ... ... ер адамдардың кетуі оның құрамына ... әсер ... ... ... ... ... ... көптеп соғысқа кетуі, жастар мен жұмысқа жарамсыздар санының
өсуіне әкеліп соқтырды. Ауыл шаруашылығы өндірісінде жұмыс істейтіндердің
саны 1942 ... ... 1939 ... ... ... ... адамға
кеміді.
Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... ... оның саны мен ... әсер етті. Қазақ КСР
халқының саны мен құрамы 1 қаңтар 1948 жылы ... мен ... ... ... ... ... ... – 6270332, осының
ішінде жұмыс істейтіндер – 3434881 (54,8%), ... ... ... ... – 1064201 (31,0%) ... – 1381532 (40,2%), оқушылар –
141473 (4,1%), ... – 14341 (0,4%), ... – 833114 ... – 1142174 ... ... қарай және соғыстан кейінгі жылдары ауыл шаруашылығы
мамандарының ... ... әсер ... ... қарай еңбек ақысының
көтерілуі болды. Егер 1945 жылы бір күндік еңбегі үшін 1 сом 15 тиын ... кг. ... ... 1950 жылы 1 сом 15 тиын және 2 кг. 118 гр. ... [147]. ... бұл ... ... ... күйде болмады. 1950-
жылдары жүргізілген ұжымшарларды ... ... ... тың және ... ... ... ... ұжымшар тұрғындарының
өміріне өзгерістер әкелді. 1939 жылы ұжымшарлықтар Қазақстандағы ... ... 1959 жылы 20,7%, 1960 жылы 19,9%- ға ... 1970 жылы ... ... ... [148]. Осы ұжымшарлықтар санындағы өзгерістер
олардың әлеуметтік құрылымына әсер етті. Бірақ, ең ... ... бұл ... Қазақстандағы ұжымшар, кеңшар құрылыстарының өзі екі жақты сипатта
болды. ... ... ... білмей еңбек еткен ауыл тұрғындары осы
аталған құрылысқа кеңінен тартылды. ... аз да ... ... ... жалақы, ауыл шаруашылығы кәсіпорнының немесе мемлекеттің өзінің
материалдық қамқорлығы ауыл-селоларды едәуір көтерді, ауыл ... ... ... ... үйретті. Бірақ, бұл процестің «көлеңкелі»
жақтары да аз болмады: ауыл ... ... ... ... меншікке қожайын болу және әрбір отбасының шаруа ... ... ... ету, ... күн ... өз ... (мемлекет
есебінен емес) қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... осы қасиеттен айрылып қалғандығы анық көрінді.
Міне, осы жағдай ауыл тұрғындарының әлеуметтік бейнесін ... ... ... ... ... ... ... мүшелері еңбекақымен қамтамасыз етілген жоқ: кейбір жерлерде
оларға еңбекақы төленбей, оның ... ... ... ақы ... ... 1 ... дейінгі мал өнімдеріне мемлекеттен берілетін ақы
ұжымшарлардың оларды өндіруге кеткен шығындарын ... ... ... ... бойы өз ... еңбекақы төлемеді. Мысалы,
Жамбыл облысы, Красногор ауданы, Калинин ауылшаруашылық артелінде ұжым
мүшелеріне 1942 ... 1946 ... ... ... дейін еңбекақы төленбеген.
Ұжымшардың өз еңбеккерлеріне қарызы 840 мың ... ... [149]. ... ... да ... ... ауыл ... мамандары салыстырмалы
түрде жалақысы тұрақты, тұрғын үймен қамтамасыз ететін құрылыс, тау-кен
жұмыстарына кетті.
Ұжымшарларды ... ... ... ... саны ... жұмысшылар мен қызметкерлер категориясына өтуі есебінен кейінгі
топтың қатары өсті. Жұмысшылардың бұл ... ... ... ... ... еш айырмашылығы болған жоқ.
50 – жылдары басталған ұжымшарларды ірілендіру және оларды кеңшарларға
айналдыру процесі бірнеше ... ... 1950 жылы ... ... ... ... еді, ал 1959 жылы олардың үлесі
35,4% болды, яғни 29,6%-ға азайды. Ал, жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... ... саны сол бұрынғы
мөлшерде (1,7 мың және 1,6 мың ... ... [150]. ... ... тағы ... ... мәселе барлық ұжымшарлықтар дене еңбегімен ... ... ... ой еңбегімен айналысқан, бірақ, ұжымшарлықтар ... т.б. ... да ... 1965 ... ... ... ... процесі баяулай бастады.
Ұжымшарларды ірілендіру процесі ондағы әйел адамдардың үлесіне де ... 1939 жылы 526,7 мың әйел ауыл ... ... ... 1959 жылы ... саны ... 504,1 мың ... дейін азайып, 1939
жылғы деңгейінің 96%-ын құрады. Ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... Ауыл ... ... ететіндердің ішінде орыс
әйелдеріне қарағанда ... ... саны 1939 жылы 3 есе, 1959 жылы ... көп ... [151]. Бұл ... ... негізгі көпшілігінің ауылды жерде
тұрып, еңбек еткенін көрсетеді.
Ұжымшарларды ... ... ... ... ... арнайы, механикаланған өндіріс саласына көше
бастауының нәтижесі болып табылады.
Біз қарастырып отырған ... ... ... әлеуметтік
құрылымға байланысты еңбек ... ... ... ... кіріс көзін көрсетпегендер деген ... ... ... ... ... социалистік емес
әлеуметтік құрылым топтары туралы да мәлімет ... ... ... ... ... де ... ... қоғамдық өмірде өмірі
үзілмеген, санақ материалдарында ─ кооперацияланбаған шаруалар, ... ... ... ашып ... ... ... элементтер және
т.б. деп аталған қоғамдық топтардың бар екендігі көрінеді. Біз ... ... ... ... ... ... мен ... пиғылдағы адамдарды қудалаулар кең етек жайғандықтан, бұл топқа
жататын ... ... ... ... ... ... көрсетпеді. Бірақ,
олардың үлесі өте аз, жалпы ауыл-село тұрғындарымен алып ... ... 0,3 % ... ... бір ... ашық ... ... ол – ауыл-село тұрғындары
өмірінің екі жақты сипатта дамуы. Біріншіден Кеңес үкіметі тұсындағы ... ... ... ... ... баяу ... да ... тұрмыс-тіршілік жағдайының жақсаруы, оның әлеуметтік өміріне
әсер етті, оны біз ... ... ... көре ... ... ... ... бюрократтық басқару аппаратының ауыл-село
тұрғындары өндірісі мамандарының өміріне тигізген кері ... ... ... ... ... ... жағынан әр
түрлі болды, олар: еңбекақысымен, еңбек ... және ... ... ... ... ... және әлеуметтік-
демографиялық сипатымен т.б. ерекшеленді. Олардың қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... кеңшарлар мен МТС-тарда әр
түрлі болды. Сондай-ақ Қазақстандағы экономикалық аймақтардың ... ... оның ... ... әлеуметтік-демографиялық
көрсеткіштері (мысалы, әйелдердің үлестік ... ... ... ... ... ... ... ірі оқиғалардың бірі
тың және тыңайған ... ... 1954 – 1960 жж. ... ... ... ... тың жер ... Қазақстан бұрынғы КСРО-дағы негізгі астық
өндіруші елге айналды. Бұл аса ірі оқиға туралы ... оны ... ... қоюға болмайды. Тың игерудің пайдалы және кері әсері болды.
Тың игеру, оның ... ... ... ... ... ... ... жергілікті ұлт өкілдері келімсектерге ... ... ... Тың игерілген аймақтар мемлекеттік капиталды
шоғырландырған өлкеге айналды да, ... ... ... ... ... тың ... ... жаңадан құрылған тың жерлердегі
кеңшарларға КСРО-ның Еуропалық аймақтарынан әр ... ... ... ... ағарту саласының қызметкерлері келді. Москва, Ленинград,
Дондағы Ростов қалаларынан, Украина, Белоруссия ... ... ... ауылдың мәдени дамуына, әлеуметтік жағдайына ... ... ... жылы 25 ... “О ... по ... ... колхозов
руководящими кадрами” деген КОКП Орталық ... мен КСРО ... ... ... ... және кеңес қызметкерлері қатарынан
ұжымшарларға көмек ретінде ... 30 мың адам ... ... ... Осы ... ... ... ұжымшарларына отыз- мыңшылар келді.
Мысалы, 1955 жылы 824 адам келді, оның 33-Москвадан, 34-Ленинградтан, 234-і
басқа одақтас республикалардан, еді [152]. ... ... ... ... көп ... ... ... дамуға өз үлестерін
қосты. Бұл өз заманындағы қажеттіліктен туындаған іс-шара еді.
Әлеуметтік-экономикалық дамуда баяу болса да алға ... ... ... ... ... іс-шараларды екі жақты бағалауға болады.
1952 жылы ... ... 355926 сом ақша ... ол 1951 жылға
қарағанда 25% артық болды, 1956 жылы ақша ... 4243763 ... тең ... ... ... 1956 жылы ... ... жыл
сайын аванс ақша беру мүмкіндігін тудырды. Ұжымшар және кеңшарлардағы өнім
өндіруді өсіру және ауыл ... ... ... ... ... әлеуметтік дамуына әсер етті. 1958 жылдың 1 қаңтарынан бастап
мемлекетке ауылшаруашылық өнімдерін ұжымшар, кеңшар шаруашылықтарынан ... ... ... ... ... ... ... алып келді.
60-жылдардың екінші жартысынан бастап, ұжымшардың қоғамдық
шаруашылықтары дамығаннан ... ... үшін ... ... еңбек
ақысын төлеуге көшті.
Ұжымшар тұрғындарының материалдық жағдайларының жақсаруына әсер еткен
қоғамдық қорлардан алынған төлемдер мен ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қорлардан төленген төлемдер
бірнеше есе көтерілген [154]. ... ... ... жыл сайынғы
табыстарының өсуімен және қоғамдық қорларының ... ... ... ... да ... ... ... болады.
Заң бойынша жасы келгендерге және ұжымшар ... ... ... 1965 жылы 177 мың сомнан 1980 жылы 256 мың сомға ... ... ... ... ... ... де ескерген жөн [155, -208 б.].
Ұжымшар артельдеріне әлеуметтік-тұрмыстық және ... ... үшін ... ... Оған ... шығынға 1970 жылы 18617
сом, ал 1975 жылы 25332 сом бөлінген [156].
Әлеуметтік жағдайды ... бір ... ... өз
демалыстарын дұрыс өткізу шараларын ұйымдастыруда болды. 60-жылдардың
екінші жартысынан ... ... ... шаруашылықтары өз ұжымшар
мүшелеріне арнап профилакториялар, санаториялар мен демалыс үйлерін, пионер
лагерлерін ашты және оны өз ... ... онда өз ... ... демалуға жіберіп отырды. Осы шаралар ұжымшарда жұмыс
істейтіндер мен олардың жанұялары үшін тиімді болды.
1966 жылы ... ... ... ... ... ... ... бірінші болып “Барлық-Арасан” санаториясы салынды. Осыдан кейін
Шымкент облысында Түлкібас ауданының 10 ұжымшары өздерінің ... сала ... 1978 жылы ... 8 ... ... санаториялар жұмыс істеді. Мемлекет тарапынан ұжымшарларға
арналған санатория-профилакториялар салу үшін ... беру ... ... ... ... ... ... бірлестігі
құрылды [157]. Осындай іс-шаралардың нәтижесінде ұжымшарлықтар мен олардың
отбасы ... ... ... көп ... бөлінгенімен, мұндай
жеңілдіктерді ұжымшар мүшелерінің барлығы пайдалана алмады.
Сонымен қатар ұжымшарлықтардың материалдық ... ... ... алу ... ... ... болады. Жекелеген тауар
айналымы өсті. Ауылдық жерлердегі оның мөлшері 1940 жылғы 138,8 ... 1965 жылы 1808,9 млн. сом, ал 1980 жылы 4069,4 млн. ... ... ... тауарлар айналымы 1940 жылмен салыстырғанда 27 есе, ал 1965
жылмен салыстырғанда 2 еседей өсті [158, -216 б.]. ... ... ... құнсыздануын да айтпай кетуге болмайды.
Ұжымшарлықтардың материалдық жағдайының жақсарғанын олардың ... ... ... ... ... мен ... жинақ кассаларындағы салымдары 1950 жылғы 1,6 млн. сомнан 1968
жылы 75,3 млн. сомға өскен. Жылдық ... ... 41 ... 514 ... ... ... ... орташа ұжымшарлықтардың жылдық саны
ауылдық артельдерде 879,8 ... 296,2 ... ... ... ... ... ... қауым өкілдерінің де саны артты. 60-жылдардың
басында ауылдағы ой еңбегімен ... 15% ... ... ... ... зиялы қауымның тең ... ... ... өнім өндіретін салада қызмет етті, ал үштен бірі (34,2%) ... ... ... ... және ... ... салаларында қызмет
етті [160].
1950-жылдардың екінші жартысында ұжымшар шаруашылықтары ... саны ... Оған ... ... ... қазақтардың өз
Отанына қоныс аударуының әсері күшті ... ... емес ... ... жылы ... 8,5 ... аса адам қоныс аударды. Механизаторлардың,
машина, ... және ауыл ... ... саны өсті.
1959 жылғы санақ деректерінен осыған дейінгі санақтарға қарағанда
Қазақстан халқының ... ... ... ... ... Соның
бірі оқумен қамтамасыз ету және оқушылар санының өсуі ... 1959 ... ... ... ... оқу орындарында барлығы ─ 77736,
осының ішінде – 40921 ер балалар, 36815 – қыз ... ал орта ... ... – 73524, ... ішінде – 39123 ер балалар, 34401 – қыз балалар
оқыды. Алматы қаласында ... оқу ... – 25394, ... ішінде 13022
ер балалар, 12372 қыз балалар, орта арнаулы оқу орындарында барлығы – ... ... ─ 4487 ер ... 4731─ қыз ... ... ... жылы болған Бүкілодақтық халық санағының қорытындысы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
топтарға бөлінді: қызметкерлер, жұмысшылар, ұжымшарлықтар, кооперативтік-
кустарлық, кооперативтік емес кустарлық, еркін ... ... өз ... істейтіндер, діни адамдар, қоғамдық қызметі мен тобын көрсетпегендер,
өз ... бар ... ... ... ... алыстағы мал шаруашылығымен айналысатын
халықтардың саны мен олардың ... ... ... Ол ... мал ... ... айналысатындар қатарына жататын
Алматы, Жамбыл, Оңтүстік ... ... ... мал ... көп ... бірі Алматы облысы, оның ішінде Балқаш ауданы.
Балқашта малшылар жанұя мүшелерімен 4915. Қазақ ... ... 115 ... ... 97042, ... ... ... облысын қоса алғанда
19 жанұя, жанұя мүшелерімен 27170 адам. Жамбыл облысында 1388 ... мал ... ... ... 10, ... ... саны
17874 [163]. Алыста орналасқан мал шаруашылығымен ... ... ұлт ... ... ... ... ... Ақтөбе, Батыс Қазақстанда 93 % , Шығыс Қазақстанда 92%, Орыстар
аз мөлшерде ... ... бар. ... ... ... Қордай
ауданында бір жерде тұрады / 2101 адам / және Алматы ... ... /300 адам ... ... ... Балқаш ауданында 317 адам, Шелек және Жамбыл
ауданында ұйғырлар 239 адам. Олардың білім ... де ... ... ... ... ... ... ішінде екі адамда жоғары білімі бар ─
Қаскелең ауданында ... 46 ... ... ... (қазақ 47 жаста).
Алыс мал шаруашылықтарында жұмыс істейтіндердің ... ... оқу ... ғана ... ... Алматы облысының алыс мал
шаруашылықтарына бір ғана дәрігер ... ... [164]. ... ... ... ... дәрігерді сирек көреді.
1970-жылдары КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесінің “Село
халқының тұрғын үй, коммуналдық-тұрмыстық және ... ... ... одан әрі ... ... ... туралы”, “Ұжымшарлар мен
кеңшарларды басшы кадрлармен және мамандармен одан әрі нығайту, олардың
ауыл ... ... ... ролі мен ... ... және ... қаулылар азық-түлік бағдарламасын табысты ... ... ... ... ... ... мәдени-тұрмыстық
жағынан қайта құруға, село еңбеккерлерінің ... ... ... ... ... мен ... одан әрі дамытудағы Коммунистік
партияның сара бағыты біздің республикамызда да ... ... ... Ауыл ... төрт жүз ... жуық ... еңбек
етеді, олар қазіргі село экономикасы мен әлеуметтік–мәдени ... ... ... деп ... өз ... О. Керімбеков. [165, -4 б.].
Біз бұл еңбектің ... ... ... сол кезеңдегі идеологияға сай
жазылғанын ескереміз. Бұл еңбекте және Кеңес үкіметі жылдары жарық ... ... ... ... шын ... өмірде басқарақ
еді. Қаулылар қабылданғанымен олардың көпшілігі ... жоқ. ... ету ... ... мен ... кең етек
алғанын, партиялық құрылымдар мен ... ... ... ... ... ... даурықпалық секілді
келеңсіз жәйттер орын алды [166].
Ауыл ... ... ... ... ... өмірінің сан
саласын қамтиды. Оған еңбек және тұрмыс жағдайларын жақсарту, тұрғындардың
жалпы білім, ... ... ... ... ... үй, мәдени-тұрмыстық
обьектілер салуды өркендету, шаруашылықты индустрияландыру, соның негізінде
қала мен ... ... ... жою, ... пен ... ... ... жетілдіру т.б. жағдайлардың
жүзеге асырылуы деп көрсетілгенмен [167, -4 б.] іс жүзінде басқаша еді.
Қазақстанда ауыл шаруашылық ... 60 ─ 70 ... ... ... агроөнеркәсіп бірлестіктерін құру, ... ... ... ... ... елеулі аграрлық реформалар
жүргізілді. Әйтсе де, ауыл шаруашылығы алға ... ... кері ... ... ... Кеңес үкіметінде аграрлық саланы дағдарыстық құбылыстар
жайлап ... Оның ... ... ─ әкімшіл-әміршіл жүйе еді. ... ... ... ... орасан зор қаржы талап
ететін мазмұнда жүзеге асырылды, ... ... ... ... экономикадан тыс әкімшілік-бюрократиялық тәсілі ... ... ... ... ... ... өріс ... экономика
саласында нарықтық қатынастарды ... ... ... ... ... ... көшу, ауыл шаруашылығын реформалауды өмірдің
өзі талап еткенімен, әкімшіл-әміршіл жүйе оған жол бермеді.
Тың ... ... ... ... жыл ... миллиард пұт астық
беруге міндеттеліп, жылда осы міндетті орындауға ұмтылды.
Республиканың селолық жерлеріндегі, негізінен ... ... ... жуық ... ... ауылдардағы, әсіресе, шалғайдағы және шағын
елді мекендердегі өмір сүрудің жағдайын ешбір салыстыруға ... ... ... 71-інде әлеуметтік жағдай қанағаттанғысыз болса,
олардың 30-ында тіпті адам төзгісіз; 800 селолар мен ... тек ... ... және су ... бар, ал ... ыстық сумен жылыту туралы
тіпті сөз болмады. Село тұрғындарының 40% сапасыз ауыз суды ... ... ... ... қажетті мөлшерде қаражаттар орталықтан бөлінді.
Бірақ, қалалар мен аудан орталықтарын көркейтуге ұжымшарлар мен ... Көп ... ... мен ... ... ... ... ұйымдар мен мекемелер пайдаланды. Ауыл шаруашылығына бөлінген
қаржы сол бөлінген салаға жұмсалмай, оны ... ... ... Мысалы,
1966 жылы республика бойынша бөлінген күрделі қаржының 83% ғана ... ... мал ... салу ... жоспар орындалмады. Ақтөбе
облысы астық қоймаларын салудың 1966 жылы жоспарын 30,8%, соның ... салу 19,2% ... ал ... ... сыйымдылығы 40,6 мың
т. элеватор салу көзделсе, оның ... іске ... ... ... ... ... ... қоймаларын салу жоспары
54,7%, ал элеватор салу бар ... 33%-ға ... ... шаруашылығы өндірісіне, оның материалдық-техникалық базасын
нығайтуға үкімет тарапынан қаржы бөлінді. ... жж. 15 ... ауыл ... ... ... 3,2 еседен асқанын
төмендегі кестеден көруге болады.
Кесте 37 – ... ауыл ... ... (сом ... ... Жылдар: | 1965 | 1970 | 1975 | 1980 |
| ... ... | | | | ... |30034 |46742 |70717 |98737 ... ... | | | | ... ... отырғанымыздай мемлекет ауыл шаруашылығының
материалдық-техникалық базасын нығайтуға күрделі қаржы бөліп ... ... ... 1975 жылы ауыл ... ... қоры екі ... аса,
1980 жылы үш еседен аса, сонымен қатар мал басы саны да ... ... ... олар ... пайдаланылмады. Оған ешкім жауапкершілікпен
қарамады. Жергілікті ... ... ... ... ... кей
жағдайда күрделі қаржылар игерілмей қала берді.
Ауыл-село тұрғындарының еңбегінің ... ... ... қол
жеткізілгені рас. Соның ішінде, ауыл ... ... ... Ауыл ... арасында жоғары және орта білімді мамандар:
мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер, агрономдар, ... ... ... жылы ... ... ... саны 65,3 ... оның ішінде ауыл
шаруашылығы мамандарының саны 35,0 мыңға ... Орта ... ... 29 ... ... қызмет етті. Республикадағы ... 92,3%, ... ... 98,3%, ... 90,6%, ... 93,8%, ... зоотехниктердің 82,8%,
ұжымшарларда 89,2%, кеңшарларда мал дәрігерлері мен мал ... ... 76,5% ... және орта білімді мамандар болды. Қала
мен село ... ... және орта ... ... жақындасты. Мәселен,
1959 жылдан 1970 жылға дейін қалада жұмыс істеуші әр 1000 ... ... және орта ... саны 540-тан 731-ге жетіп, 1,3 есе өссе,
селода ... 553-ке ... 1,5 есе ... ... есеп ... республикада село тұрғындарының 1,2% қала
тұрғындарының 4% жоғары білім ... ... ... және орта ... ... 24,1%, қалада 42,0% болды. 1970 жылы ... ... ... әр 1000 ... ... және орта ... 27,7-ден, ал
кеңшарларда 38,8 адамнан келді [171, -78 б.].
Бірақ, Кеңес үкіметі жылдары Кеңес және ... ... ... мен ... жеке ... психологияның
қалдықтарына қарсы, қала мен ауылдың арасындағы айырмашылықты жою ... ... ... ... ... ... ... жылдары ауыл шаруашылығына орасан ... ... ... ол ... ... ... объектілерге жетпей
жатты, оған жергілікті жерлердегі басшылар өз ... ... ... ауыл ... қажетті машина мен жабдықтарды
шығаруда қиыншылықтар мен ... аз ... ... ... ... ... жөніндегі сұраныс тек 10%-ға және ... 15%-ға ғана ... ... есебінен қанағаттандырылды, ал
қалғандары республикаға сырттан әкелінді [172, -69 б.]. ... ... ... ... қосалқы бөлшектері, тырмалар,
соқа т.б. еңбек құралдары ... ... ... ... қалып қойды, бұл
қоғамдық меншікке, мемлекеттік ортақ мүлікке деген ... ... ... ... ... күні ауыл ... өндірісі мамандарының әлеуметтік жағдайын
жақсарту мақсатында біршама істер ... ... ... Н.Ә. ... 2006 жылға арналған халыққа Жолдауында әлеуметтік
мәселелердің шешімі, демографиялық ахуал, ана мен ... ... ... ... ... ... Елбасы Н.Ә. Назарбаев 2003-2005 жылдарды Ауыл
жылдары деп жариялады. Соған байланысты заңнамалық базаны ... ... ... ... ... жүргізілді. Мәселен, Жер кодексі, Су
кодексі, Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы, Астық ... т.б. ... Осы ... ... ... ... талабына сай заңнамалық
негізін қалыптастыру мақсатында 370-тен аса заң мен ... ... ... ауыл жылы ... ... ... ... назар
салуының көрінісі болды. Осы мерзім ... ауыл ... ... ауыл ... ... ... арттыру мемлекеттік
саясаттың басты бағыты болды. Бірақ үш жыл ... ауыл ... ... қол ... ... қарай, ол өздігінен
дамитын жүйе ретінде толық деңгейде қалыптаса ... ... ... ... 7500-дей ауыл бар десек, соның 25 % ... ... ... болып отыр. Тіпті натуралдық шаруашылықпен өмір сүріп
отырған отбасылар да кездеседі.
Қазіргі ... ... ... ... шешілмей келген мәселе ... ... Олар сын ... ... ... Бір ауданның
ішінде, мамандардың есептеуінше, шамамен 500 шақырымдай ауыл ... бар ... оны ... ... ... жергілікті бюджет бөле
алмайды. Сондықтан ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... негізгі қажеттілігі ретінде
бұл мәселені шешу күн тәртібіндегі міндет.
Қазақстанның тәуелсіздік алуы мен жеке ... ... ...... ... ... ... нәтижесі, қазақ халқы өз
тағдырын өзі шешу мүмкіндігіне өзі ие болуда. ... өзі ... бойы ... ... ... ... ... аман-есен өтіп, еліміздің
өркениетті ел ретінде қарыштап дамуына мүмкіндік беретін ішкі рухани күш-
еркімізді сақтап қалғанымызды ... ... және ... ... көрсету
Халықтың тұрмыс жағдайын жақсартудың бір көрінісі ─ әлеуметтік
инфрақұрылымда денсаулық сақтау және тұрмыстық ... ... ... ету ... ... ... ... жылдары ауыл-селодағы
денсаулық сақтау жүйесінде көптеген кемшіліктер болды және ол артта қалды.
Ауылдық жерлердегі ... ... ... шаралары талапқа сай болмады.
Соғыстың қарсаңындағы жылдары ... ... ... ... ... ауруханалардағы төсектер саны аурулар санына
сай келмеді, әсіресе ауылдық жерлерде дәрі-дәрмектер мен медициналық ... ... ... КСРО өмір ... ... барлық кезеңде республикадағы
медицина өз алдына еркін дами алмады және КСРО-ның жалпы денсаулық ... бір ... ... ғана ... сондықтан оның дамуы жоғарыдан
анықталып отырылды.
Шешімдер мен бұйрықтардың көпшілігі тек сөз ... ... ... ... ... бөлінетін қаржы тек ... ... ... ... ... саласына осындай жағдайда ұлттық табыстың
2,5 – 3% ғана ... ал ... ... сол ... 6-8 тіпті 12% бөлініп
отырды. Жыл сайынғы аз ... ... ... ... ... ... да жаба алмады, себебі жылдан-жылға халықтың саны көбейіп отырды.
Медициналық қажетті құралдармен ... баяу ... ... ... ... ... ... бюджеттік ақша оның дамуына
бөгет болды, жаңа тиімді медициналық ... ... ... ... ал ... ... жарамсыз медициналық құралдар мен медициналық
мекемелердің тозығы жетіп, кейде онда адамдарды емдеу ... ... ... ... соғыс және соғыстан кейінгі жылдары ауыл-селоларда
орын алды. Медициналық ... ... оған ... ... ... медициналық орындар қайтадан күрделі жөндеуді талап
етті, бірақ республикада және жергілікті ... ... ... ... ... ол ... шешу ... бермеді,
дәрігерлер мен орта медициналық кадрлар жетіспеді, балаларға арналған емдеу
орындары, ... ... ... қасы ... ... және соғыс жылдарындағы ауыл селолардағы медицинаның жағдайы
осындай еді.
Бірақ, осы жағдайларға қарамастан соғыстан кейінгі жылдары бірте-бірте
республикада ... алға ... ... және ... жерлерде
медициналық қызмет көрсетуде біраз жұмыстар жүргізілді. Ауруханалар ашылды,
денсаулық сақтау саласына бөлінетін қаржы ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдары медицина
саласында даму динамикасы көрініс алды, ... тың және ... ... ... ... ... көңіл бөлінді. Егер 1946 жылы ... 30,8 мың орын ... ... ... ... 1950 ... 832 ... 35,5 мың орын болды.
1946 жылы 3322 дәрігер және медициналық орта білімді мамандар, ... мың ... 9,5 ... ... 1950 жылы ... 6460 ... медициналық орта білімді мамандар барлық мамандықтар бойынша қызмет
етті. Өндіріс орындарының ... ... ... ... ... ... 1950 жылы ... орындары мен мекемелерде
329 фельдшерлік пунктер мен 207 дәрігер ... ... ... ... ... ... сақтауға бөлінетін қаржы
көбейді. Осының нәтижесінде төртінші ... ... ... және ... ... қызмет ету орталықтарының
жұмыстары ... ... Ұлы Отан ... ... көп көңіл
бөлінді. Соғыс кездерінде госпитальдар ретінде пайдаланылған барлық ... және ... ... ... ... ... аймақтарындағы медициналық даму ... тың және ... ... мен ... ... және Алматы қаласында
жақсы дамыса, халық тығыз орналасқан Оңтүстік аймақта және республиканың
ауылдық жерлеріндегі жағдай әлі де көп ... ... ... Мысалы, 1950
жылы Шымкент облысында 19 аудандық аурухана және 50 ... ... 20-ға ... ... ... ... көрсету әсіресе, ауылдық
жерлерде төмен дәрежеде қалып қойды. Ауылдық ... ... ара ... ... ... орналасты және медициналық
құрал-жабдықтар ескірген, талапқа сай болмады, 19 аудандық аурухананың 7-і
қолдануға қолайсыз ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетуде, білім беруде
белгілі бір ... ... ... ... ... КСРО ... алып ел бола ... да, алдыңғы қатарлы дамыған ... ... ... қызмет көрсету саласы төмен болғанын тағы
жасыра алмаймыз.
Ұжымшарларға ... ... бірі ... ... ... жағынан қамтамасыз ету. 1957 жылдан бастап ... ... ... ... 1979 жылға дейін ауылдық жерлерде 8422 орындық
емханалар мен ауруханалар салынды [175]. Бірақ бұл сол ... ... ... алмады. Мысалы, 1961 жылы астықты аудандарда халықты
медициналық қызметпен қамтамасыз ету ... ... ... ... деп ... өзінде тек 45%-ға тең болды.
1950-жылдардың аяғында Қазақстанда 4 медициналық институт жұмыс
істеді. Бірақ, одан ... ... жас ... ... жерлерге барғысы
келмеді. Оның себебі ауылдық жерлердегі медициналық мекемелердің жағдайының
төмен болуы, ... ... ... ... ... ... ... мамандардың әлеуметтік қорғалмауы, қажетті құралдар мен
тұрғын үйлермен қамтамасыз етілмеуі т.б. Осындай жағдайларға байланысты жас
мамандар тұрақтамай көбіне ... ... ... ... отырды [176].
Сегізінші бесжылдық жылдарында Қазақстанның ауылдық жерлеріне 8 мың
дәрігерлер жіберілді. Ол ... ... мен ... аурухана,
емханаларын, амбулаториялық, фельдшерлік пункттерін маман ... ... ... ... ... барлығы сол жерлерде
қала қойған жоқ. Осындай жағдайларға байланысты ... ... ... ... жаңа ... ... ... бірі, іс жүзінде өзінің қажеттілігін дәлелдеген ... ... ... ... Олардың саны тез өсіп, 1976
жылғы 4-тен 1980 жылы 370-ке жетті [177, -252 б.]. ... ... ... ... аса ... медициналық қызмет көрсету пункттері жұмыс
істегенімен, олардың көмектері уақытша болды. Аяқ асты ... ... ... улы ... ... алса , ... әйелдер босанатын
кездерде, күйіп қалса, суға шомылып жүріп тұншығып қалса ... ... ... ... ... ... ... жетуге тиіс болды. Осындай кездер ауыл-
село тұрғындарына біршама қиындықтар келтірді.
Дегенмен, жылдар өткен ... ... ... ... ... ... өсті. 1950 жылы республикадағы денсаулық ... ... ... ... 58,8 млн. сом ... 1960 жылы ол үш есе көбейтілді.
1951 – 1960 жж. ауруханалардың саны – 2,1 ... ... ... саны ─ 2,3 ... дәрігерлер саны ─ 2,2 есеге артты.
Республикадағы ауруханалардағы ... саны ... өсіп ... ... жергілікті ұлт өкілдері тығыз орналасқан Оңтүстіктегі жағдайды мысалға
алып қарастыруға болады, осы ... ... ... жылдан-жылға
сандық өсуді байқауға болады.
Кесте 38 – Ауруханалар мен ондағы төсектер саны [178].
| | |1950 ж. |1955 ж. |1959 ж. ... ... ... | 832 |1479 |1699 |
| ... ... саны |35461 |55351 |76901 ... ... ... |165 |229 |284 ... |ондағы төсектер саны |7291 |9881 |13581 ... ... ... ... ... ... саны өсіп
отырғанымен ол әлі де жеткіліксіз болды, ... ... ... аймақтарда
айқын көрінді. Республиканың астанасы мен тың игерілген аудандарда ол ... ... ... ... және батыс аймақтардың ауылдық жерлерінде әлі
де баяу ... ... ... ... ... кадрлар тұрақтамады.
Мысалы, 1959 – 1962 жж. тұрғын үй және тұрмыстық қызмет көрсетудің
төмендігінен республикадан 2,5 ... жуық ... ... ... ... медициналық қызметкерлерге суы, канализациясы жоқ, жұмыс істеуге
ыңғайсыз мекемелерде қызмет көрсетуге тура келді.
Ауыл-селоларда профилактикалық – ... ... бір түрі ... ауылдық жерлерге белгілі бір мерзімге дәрігерлік көмек
көрсету үшін мамандарды ... ... 1956 жылы ... қаласынан 45 күнге
ауылдық жерлерге 155 дәрігер, 214 орта ... ... ... мал ... ... медициналық қызмет көрсету сол
бұрынғы қалпында қалып қойды, ол ... ... мен жас ... өлімінің
көбеюіне әкеліп отырды. Бала мен ана денсаулығына көңіл бөлу біз зерттеп
отырған кезеңде өз ... ... ол ... кезеңдерге дейін өзекті
мәселе болып қала ... ... да, ... мен ... ... ... жерлердегі медициналық қызмет көрсету шараларын қайта қарау
және қажетті медициналық ... ... ... мәселесін шешу қажеттілігі күн санап өсіп отырды. ... ... ... белгілі дәрежеде көңіл бөлінгенмен ол әлі де жеткіліксіз
болды. ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстанда 1950 жылы ─ 927 дәрігерлер мен 3711 орта ... саны 1959 жылы ... 13361 және ... саны ... ... көтерілгендіктен бұл өсім табиғи
қажеттеліктен туған еді [180].
Қазақстан республикасы бойынша селолық жерлерде 1966 – 1970 ... мың ... ... мен ... ... Ұжымшарлардың өз қаржысы есебінен
1,4 мың төсектік орын іске қосылды. 70-жылдардың екінші жартысынан бастап
денсаулық сақтау ... ... ... мен техникалық жарақтануы
мәселелері қолға алына бастады. 1970 жылы 10 мың ... ... 118,3 ... төсектен келген еді. 70- жылдардың екінші
жартысында ... ... 3000 ... 26 мың орта ... ... ... істеді. Бірсыпыра аудандық ауруханаларда
профильдік бөлімшелер ... ... ... “Алматы”, “Каменка”,
Шымкент облысындағы “Күйік” кеңшарларының ауруханаларының әрқайсысында 10-
15 дәрігер жұмыс істеді. Сегізінші ... село ... ... 38%-ға ... [181, -86 ... ... ... ауруханалар диагностика аппараттарымен
жақсы жабдықталған жоқ. Мысалы, ... ... ... ... ... бөлмелер ашылғанымен, олардың саны әлі де
жеткіліксіз болды.
1970-жылдары село еңбеккерлеріне медициналық қызмет ... ... ... ... ... қала берді. Осы жылдары Қазақстанда 1
мыңға жуық бөлімшелік ауруханалар ... ... саны әлі ... еді. ... бөлімшелік аурухана 10-15 төсектік орынмен
қамтамасыз етілді. Мұндай ұсақ емдеу орындары халыққа ... ... ... алмады, медицина жаңалықтарын қолдануға олардың мүмкіндігі
болмады. Үлкен ұжымшар, кеңшар орталықтары 50-75 төсектік ... ... ... ... ... ... кейбір кеңшарлардың,
ұжымшарлардың аудан орталықтарынан шалғайда орналасқандығы ескерілуі ... ... мал ... ... ... шөлді, шөлейт
аймақтарда малшыларға медициналық қызмет көрсету ... ... ... ... ... қызметін көрмеді деп айтуға ... ... ... ... ... ... ... еді, ол үшін
жылдам жүретін, қуатты санитарлық машиналар, ал ... ... ... ... ... алғанда, тамақтан уланған т.б.) әр ... ... ... ... ... қызметтермен
қамтылуы қажет еді.
Кеңес үкіметі кезінде аудан орталықтарына тұтас ... ... салу ... еді, ... бір ауданға бірнеше ұжымшар, кеңшарлар
қарайтын еді. Осы аудандық аурухана емханаларға ... ... ... ... шоғырландыру селодағы медициналық жұмысты
едәуір жақсартар еді.
Сонымен, қалаға қарағанда ауыл-село тұрғындары медициналық кадрлармен
нашар қамтамасыз етілді. ... ... әр 10 мың ... ... оның ... қала ... 37, село ... 6 дәрігерден келді.
10 мың қала тұрғынына 105 орта ... ... ... ... село
бойынша 50 медициналық орта білімді қызметкерден келді [182]. Ауыл-село
тұрғындары қалаға қарағанда дәрігерлермен 6,1 есе, орта ... ... 2,1 есе кем ... ... ... ауыл-село
тұрғындарына көрсетілетін медициналық көмектің сапасы төмен, өйткені ауыл-
селоларда ... ... ... ... ... ... медициналық қызмет көрсету 1965 жылғы
наурыз пленумынан ... ... ... ... істей бастағанымен, кейін
қайта баяулай бастады.
1939-1979 жж. ... ... ... ... ... ... медициналық мекемелер мен сауықтыру орындары ашылып,
олар біршама ... ... ... етілгенімен, ауыл-село
тұрғындарына, әсіресе, шалғайдағы аудан орталықтарынан алыс ... ... ... ... көрсету төмен болды. Жалақының төмендігі,
тұрғын үймен қамтамасыз ... ... ... ... ... ескі ... орналасуы, жұмыс істеуге жағдай жасалмауы
т.б. көптеген ... ... ... кадрлар тұрақтамады. Осы
жағдайларға байланысты тіпті, ірі кеңшарлар мен ... ... ... көмек алғанымен, бәсекелестің болмауы себепті өз ... ... зәру ... ... ... Селодағы тұрмыстық қызмет көрсету жүйесінің
міндеті ─ село тұрғындарын, әсіресе ... үй ... ... ... ... ... оқуға, бала тәрбиесіне көп уақыт қалдыру.
Социологтардың есебі бойынша тұрмыстық қызметті индустрияландыру мен тиімді
ұйымдастыру бір адамға ... 7-10 ... ... ... мүмкіндік береді
екен [183, -46 б.].
Партиялық қаулылар мен шешімдерде сол кездегі әлеуметтік ... ... қала ... мен ауыл ... ... ... ... оларға тұрмыстық қызмет көрсету шараларын жақсарту мәселесі өзекті
түйіннің бірі болды.
Әсіресе, соғыс және соғыстан ... ... ауыр ... еді. ... тек аяқ киім тігу мен ... ... өтейтін орындардың өзі
кейбір ауылдарда болса, кейбір ауылды жерлерде болған жоқ. ... ... ... халыққа қызмет көрсетіп тұрған мекемелердің өзі,
қызмет көлемін азайтып, кей жерлерде олардың жабылып қалуы, тозығы жеткен
үйлерде орналасуы ... ... ... ... ... ... ... үйде
тұтынатын заттарды тазалайтын, үй ... ... т.б. ... ... ол ... өте ... болғаны түсінікті.
Соғыстан кейінгі жылдары халыққа тұрмыстық қызмет көрсетудің жалпы
жүйесінде сауда ... ... рөл ... Бұл жылдары село ... ... ... сауда айналымын кеңейту сияқты міндеттер
қойылды. 1953 жылдың өзінде ауыл ... ... ... ... 1953 жылғы қыркүйекте өткен КОКП Орталық Комитетінің
Пленумы ауыл шаруашылығында қалыптасқан ауыр жағдайға тоқталып, елдің ... мен ... ... арасында тепе-теңдіктің жоқтығын атап өтті [184].
1950-жылдары Қазақстан ауыл шаруашылығына байланысты /1953; ... ... Бұл ... ... ... ... жылы-ақ 5558 ұжымшар 2047 ірілендірілген артельге айналдырылды. Жалпы
ірілендірілген соң республикада 3220 ұжымшар қалды [185, -121 ... жылы 692 ... 188 ... ... ... ал ... басқа кеңшарларға қосылды. Ауыл шаруашылық артельдерінің саны 836-ға
кеміді [186]. Осындай шаралардың ... ... бір ... ... ... ... оларды жаңадан қоныстанған жерде медициналық,
әлеуметтік-тұрмыстық қызмет көрсету нысандарымен қамтамасыз ету ... ... ... ... электр жүйелерін, газ құбырларын тарту
кейінірек, 1950-жылдардың ІІ жартысынан бастап, тұрақты ... ... ... ... ... толық пайдалануға мүмкіндік
бермеген жағдай ... ... ... мекемелері мен балалар
бақшаларының аздығы еді. Осы міндеттерді шешу үшін ... ... бала ... мен ... мекемелерін салу жұмыстары қолға
алына бастады. ... жж. ... өз ... ... 19225 орындық
балаларға арналған мекемелерді салса, 1959-1960 жж. 39944 орындық балалар
бақшалары ... ... ... [187]. ... ... ... жақсартып, балалар мекемелерінің санын көбейтіп
және ондағы балалардың ... ... ... ... ... ... ... олардың көп жағдайларда
шамалары жетпеді, ... ... ... ... ... ... ... жерлерде қоғамдық тамақтандыру орындары да қажет
болды. 1950 жылы олардың саны бүкіл Қазақстанда 0,8 мың ... ... ... 1950 жылы 24% екен [188]. Бірте-бірте ... ... ... ... ... мен кеңшарлардың
асханаларына мұздатқыштар, тоңазытқыштар, сауда-техникалық ... ... ... жартысына қарай ауыл-село тұрғындарына тұрмыстық
қызмет көрсету реттеле бастады. 1954 жылы тың игеру ... ... ... ... үшін 345 млн. сомға ... ... ... 1953 ... ... 1955 ... ауылдық қоныстардағы
кооперативтік ұйымдардың саны 381-ге, ... мен ... ... ... ... ... ... қоғамдық тамақтандыру мекемелері 1708-ге
өсті. Сауда өнеркәсіптері және ... ... ... ... ... ... 1961 жылдың бірінші ... ... 1204 ... ... ... тамақтандыру орындары болды
[189]. Осы жылдары ауыл ... ... ... ... ... банктердегі жинақ қоры 1953 жылы 14,1 млн. сом болса,
1958 жылы 79,9 млн. сомға өсті [190].
1960-жылдардың ... ... ... ауыл ... тұрмыстық
қызмет көрсету мекемелерінің саны өсті, сапасы арттырылды. 1960 жылы 3230
халыққа тұрмыстық қызмет көрсететін ... мен ... ... ... ... – оныншы бесжылдықтарда тұрмыстық қызметке сұранымды
мейлінше толығырақ ... және оны ... ... ... асыруға байланысты міндеттер белгіленді. Оларда, әсіресе, село
тұрғындарына қызмет көрсетуге баса ... ... ... орай ... ... ірі тұрғын мекендерде тұрмыстық қызмет көрсететін комбинаттар
мен павильондар салу, ... жаңа ... ... ... ... ... мен кеңшарда тұрмыстық қызмет үйін немесе әмбебап қабылдау
нүктелерін салу көзделді. Қазақстанда 1965 ... ... ... ... ... ... көлемі өскені байқалды.
Бірақ, Қазақстан Компартиясының ... ... мен ... ... 1967 ... 31 ... қабылданған арнаулы қаулысында
атап айтылғандай, халыққа тұрмыстық ... ... ... ... ... ... қарамастан, республикадағы оның деңгейі кеңес
адамдарының сұранысын ... ... ... ... химиялық әдістермен тазарту және жуу, ... ... ... мен ... үйлерді жөндеу жөніндегі кәсіпорындар мен
шеберханалар жетіспеді. Бұл ... ... ... Орал, Қызылорда және
Шымкент облыстарында ... орын алды [192, -48 б.]. ... ... жергілікті кеңес органдарының алдына тұрмыстық
қызмет көрсету ұйымдарына, ... ... ... ... ... толық қанағаттандыруды қамтамасыз ету,
атқарылған жұмыстардың ... ... және ... ... ... ... ... жүзеге асырылуына байланысты ауылдық ... ... ... тез дами бастады. 1975 жылы ауыл тұрғындарына
тұрмыстық қызмет көрсету шаралары 1970 жылмен салыстырғанда екі ... ... 1975 жылы ... ... 378-ден аса тұрмыстық қызметтің түрлері
ұсынылды.
Ұжымшарлардың материалдық жағдайларының жақсарып ... ... олар бала ... ... ... беру, оларды тәрбиелеу және
медициналық қызмет ... ғана ... ... қабылдау мен ... ... ... де ... бөле ... Мысалы, 1971-1980 жж.
мектепке дейінгі балаларға арналып салынған мекемелер саны 17036 ... [193, -200 ... ... тез ... ... ... орындарын салу
болды. Олардың саны 1975 жылы 5,3 мыңға өсіп, 38%-дан ... Біз ... ... ... жылдарында Қазақстанда тек Ауыл ... ... ... мен ... ... саны ... ... [194].
1971 жылғы қазанда КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесі
көпшілік тұтынатын ... ... одан әрі ... ... қаулы
қабылдады. 1975 жылы мұндай тауарды ... 1970 ... ... 1,9 ... [195, -88 б.]. Мебель, фарфор-фаянс, шыны, эмальды ... ... ... ... ... ... ... көрпе, бас киімдер,
түрлі сүлгі-орамалдар, тағы басқа қажетті заттар бұрынғыдан едәуір көп
шығарылды. ... ... ... ... елеулі өзгерістер болды.
Халыққа тамақ өнімдерін, киім-кешек, аяқ ... ... ... ... сату ... ... ... Әсіресе, телевизор, тоңазытқыш,
радиоқабылдағыш, үтік т.б. ұзақ ... ... ... ұлғайды.
Бірақ, барлық ауылды жерлерде әмбебап, мамандандырылған ... ... ... ... қатар сүт және сүт тағамдарын, ... ... ... және ... тауарлар сатылатын
мекемелер жоқтың қасы еді. Мұндай орындар тек ірі елді мекендерде, ... ... ... ол ... ... ... қызметін тұтынушыларға
түсіндіру немесе жарнамалау, тауарды үйге ... беру ... ... ... ... ... ... кейбір, кішігірім елді мекендерде
сауда жүйелерінің механикаландырылуы мен автоматтандырылуы ... ... ... жылу жүйелері, мұздатқыштар болмады. Соның
негізінде, ... ... ... жаз ... азық-түліктің сатуға
жарамсыз болып, бүлінуіне байланысты, сапасыз тауарлармен ... 1970 жылы ... ... дүкендер саны 1243 болды, 1974 жылы
оларды ... ... саны 918-ге ... кеміді [196, -90 б.]. Сонымен
қатар, село ... ... ... ... оны ... алдыратын
қызметтерді көп пайдалана алмады.
Қалай десекте, біз қарастырып отырған ... ... он ... ... ... ... өскенін төмендегі деректерден
байқауға болады. ... ... ... ... жан ... ... тұтыну 1,7 есе өсті, тауар құрылымы едәуір жетілді. Осы ... үй ... екі есе, ... 5,7 есе, ... сату 3,5 ... Тек соңғы төрт жылда тұтынушылар кооперациясы 221 миллион сомның
үй жиһаздарын, 249 мың ... 369 мың ... 564 мың ... және 2,2 ... сағат сатты [197, -90 б.].
Әсіресе, осы жылдары тың және тыңайған ... ... ... ... жөнінен алға шықты. Мысалы, Қостанай облысының
Урицкий ауданының кооператорлары 1973 жылы Бүкілодақтық социалистік жарыста
жеңімпаз атанып, КОКП ... ... КСРО ... ... ... ... ... Қызыл Туымен марапаттталды.
Сонымен қатар, Шымкент облысының Сайрам ауданы да жоспарды артығымен
орындады. 1972 жылы ауданның ... ... 40,4 ... ... ... тыс 444,0 мың сомның тауары, ал әр жан басына есептегенде 349
сомның тауары ... Орал ... ... ... тұтыну
кооперациясының жүйесінде 618 адам жұмыс істеді. Оның ішінде 125 адамның
жоғары және 140 адамның орта ... ... ... [198, -93 ... ... ... ... көз жіберетін болсақ, Кеңес ... соң ... ... тың ... сияқты науқандар
жүргізілгеннен кейін мемлекеттің біршама тұрақтанып, кемеліне ... ... ол ХХ ... 60-70 ... ... ... осы ... кооперативтік сауда тауар қорының өсуіне қарағанда село халқының
тұтыну қажетін толық өтей ... Оның ... ... ... тігін
бұйымдары, тоқыма, былғары аяқ киім, кір жуу ... ... ... ... ... 31-34% ... болған. Селолық
сауда орындарына жаңа үлгілер аз жіберілді, живопись, графика суреттері,
саяси, көркем әдебиет, техникалық әдебиетті, тағы ... ... ... алу қиынға түсті. Әсіресе, ағаш материалдары, шифер, әртүрлі ... ... Бұл ауыл ... бөгет жасады.
Ауыл-село халқының мәдени-тұрмыстық ... ... ... ... ... ... болды. Соның
салдарынан көптеген селолық тұрғындар ... ... ... ... тауарларын іздеуге жұмсады.
Орталық тұтыну одағы 1968 жылы 34 мың ... ... ... ұзақ ... ... ... тауарларды, қаладан сатып
алған: 43% телевизор, 31% радиоқабылдауышты, 45% тоңазытқыш, 44% кір жуатын
машинасын, 35% мотоцикл мен ... жылы 27 мың ... ... ... ... ... жағдайды көрсетті, азық-түлік
емес әр 100 ... 22-сі ... ал ... ... аймақтарында 28-
34-і қаладан сатып алынған. ... ... ... қорының 20%
қаладан тұтынатын тауар алуға жұмсаған. 1973 жылы селолық жердегі ... ... әр ... 763 сом, ал ... 717 сом ... болды [199, -95
б.].
Село халқының тілек-талғамын ескере отырып, құрылыс материалдарымен,
үй жиһаздарымен, электр-тұрмыстық ... ... әр ... және басқа азық-түлік, өнеркәсіптік тауарлармен қамтамасыз
ету деңгейі қалалықтарға ... ... ... ... тұрмыстық қызмет көрсетуде кездескен
қиындықтар Қазақстан ... ... ... ... ... еді. Егіс ... алыстағы мал жайылымдарын
қамтамасыз ететін тұтыну кооперациясында 17 мың автодүкендер ... ... сол ... ... ... алып ... бұл қызмет түрлері
аздық етті. Кей жағдайларда автодүкен жүргізушілері малшы-егінші қауымның
сұраныс-тапсырыстарын ескермеді. ... ... ... ... ... ... елді мекендерді аралаған кезде сатып алушылардың
талап-тілегін, жалақы алатын мерзімін көп ... ... ... мекендердегі тұрғындар саны 200-ден кем ... ол ... ... ... ... ... 200-ден аса тұрғындары бар
бірнеше қоныстарға арналып аралас дүкендер жұмыс істеді. Мың ... ... ... 2,5 ... орны ... ... дүкендерде күнделікті тұрмысқа
қажетті тауарлар сатылды. Үш мыңдай адамы бар ... елді ... ... орны ... ... жүйесі салынды.
Селолық елді мекендерде ресторандар, кафелер, ... ... ... ... ... ... қасы еді. ... мен қоғамдық
тамақтандыру орындарында аспазшылар мамандығы жөнінен жеткілікті даярлықтан
өте бермеді, маман аспазшылар аз ... ... ... ... ... ... шөп дайындау науқаны кезінде ғана жұмыс істеді, басқа кезеңде
жұмысын тоқтатып қоятын еді.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ІІ ... ... туындағаны бізге белгілі. Бірақ, ХХ ғасырдың 70-жылдарынан
бастап Европа ... әр ... ... ... парктер, технопарктер
ашылып жатқанда ұлан байтақ территорияны алып ... ... ... дамудың артта қалғаны бүгінгі күні ешкімге ... ... ... ... ғана ... сол ... ... республикалардың
көпшілігінде орын алған құбылыс. Орталыққа жиналған қордың көпшілік бөлігі
қарулануға жұмсалғаны да бүгінгі күні көпшілікке аян.
Сонымен, ... жж. ... ... ... тұрғындарына
тұрмыстық қызмет көрсету ... ... Біз ... отырған
кезеңнің І жартысында ауыл-село тұрғындарына тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... елді мекендер тұрғындары мен
малшылар қауымына күнделікті тұтынатын тұрмыс ... ... ... қызметтері сирек барып тұрды. Біз қарастырып ... ... ... ... ... көрсету шаралары біршама жақсарды. Бірақ, ауыл-
село тұрғындары өз көңілдерінен шығатын ... ... ... ... ... өмірде пайдаланатын кейбір заттарды, қызмет түрлерін
таңдауға ... ... ... ... ... еді. Себебі, кейбір елді
мекендерде таңдау болмады, кейбір мекендерде тауар да болмады.
Қазақстан ауыл-село тұрғындары ... және одан ... ... ... еңбек етіп, халық шаруашылығын қалпына келтіруге, КСРО ... ... ... етуге атсалысты. Медициналық, халыққа тұрмыстық қызмет
көрсету нысандары орталық қалаларда өскенімен алыс ауылдарда сол қалпында
қалып ... ... ... мемлекеттік мекемелерге жеке меншік мекемелердің
бәсекелестігі болмады, жоспарлы экономика болды. ... жер ... ... ... ... ... етудегі еңбегін Одақ
пайдаланып отырғандықтан, аймақтың нағыз жергілікті ... ... ... ... ... ... көрсетумен қамтамасыз ету
деңгейін де сол үкімет өз дәрежесінде жоспарлауы қажет еді. ... ... ... бола ... ... жетістіктерін пайдалануға ауыл-село
тұрғындары да лайық еді.
Бүгінгі күні кейбір ауылдардың шешілмей келе жатқан мәселесі – ... ... ... ... таза ауыз су. Ауыз ... ... ... шешілуі қажет.
Дегенмен соңғы жылдары халықтың әлеуметтік жағдайын ... ... оң ... ... ... ... ... және тұрмыстық
қызмет көрсету нысандарының жұмысы жақсарды. Мемлекеттің экономиканың
дамуына ... ... ... ... ... ... көтерілуде. Жергілікті ұлт өкілдерінің үлес салмағы ... ... ... жылдармен салыстырғанда 2003-2005 жылдары
халықтың кедейшілік деңгейі ... ... ... қала ... ауылдықтардың кедейшілік деңгейі жоғары екені анық. 2004-2005
жылдардағы көрсеткіштерге орай ... 35-37 % ауыл ... ... ... ... ... ... кедейшілік деңгейі
тұрақты түрде төмендеп, экономикалық өсім көтеріліп, даму анық байқалды.
2.3 Тұрғын үймен қамтамасыз етілуі
Халықтың әлеуметтік жағдайы оның өмір сүру ... ... ... байланысты. Инфрақұрылымға төмендегі мәселелерді
жатқызуға болады: ... үй, ... ... ... ... тасымалдау, сумен және ... ... ... ... ... арнайы және орта білім беру мекемелері, жоғары оқу
орындарымен ... ету, ... ... ... ... спорттық және денсаулық сақтау құрылыстары және басқа ... ... ... ... ... ... өмірінде негізгі орын алатын ... ... ... ... ... ... ... үймен қамтамасыз ету төмен
болды. Соғыстан кейін оны ... мен ... ең аз ... ... бөлінді.
Мысалы, 1946 жылдың 1 қаңтарына Қазақстандағы облыстар ішіндегі малшыларға
тұрғын үй ... ... ... ... ... ... 125
шаршы метр, Солтүстік Қазақстан облысы Қызыл Әскер, Приишим кеңшарларында
375 шаршы метр, Семей облысы Шелекті ... 188 ... ... Қаракөл
кеңшарына 250 шаршы метр, барлығы ауыл шаруашылық ... ... ... метр болған. 1946 жылы Қазақстандағы барлығы 13 облыстың ішінде
тұрғын үй ... ... осы үш ... қана ... ... қауымын айтпағанның өзінде, ауыл-село тұрғындарының 1950-
жылдары жер ... мен киіз ... ... көп ... ... ... ұсақ елді ... ірілендірілуі тұрғын үй мәселесіне
байланысты қиындықтар тудырды. 1940 жылы ... ... ... ... ... үй қоры 9,5 млн. ... метр ... 1950
жылы олар 14 млн. шаршы метрді көрсетті. 1960 жылдың ... ... ... ... тұрғын үйлердің 31% сумен, 26% канализациямен,
35% орталықтан жылытумен қамтамасыз етілсе, газбен және ... ... тек ... қамтамасыз етілді [201]. Бұл қалалық жерлердегі тұрғын үйлердің
жағдайы еді.
Ал, кеңшар ... 1950 ... 1 ... ... мен ... қоса ... 881,7 мың ... метр тұрғын үйді пайдаланды.
Халықтың 54,3% киіз ... мен ... ... ... ... әр ... жоспарланған мөлшер бойынша 6 шаршы метрдің орнына 3,2
шаршы метрмен қамтамасыз етілді [202].
1950 жылы 18 ... КСРО ... ... ... жұмысшылардың тұрғын үй-тұрмыс жағдайларын жақсарту
шаралары туралы" қаулы ... және 1622,7 мың ... метр ... үй
көлемі қажет екені атап көрсетілді.
1950 жылы Қазақ КСР-іне тұрғын үй ... 13500,0 мың сом, ... 10500,0 мың сом ... ... және ... қорынан
бөлінді.
Осы жылы күрделі құрылыс жұмыстары төмендегідей жоспарланды:
а). 1428 тұрғын үйді, 47,3 мың шаршы метр ... сала ... ... өмір ... ... 7880 ... ... Қаржының жетіспеуіне байланысты мәдени-тұрмыстық мекемелер көлемі
аз: ─ 14 мектеп, 22 – ... 61 – ... ... Бірақ, осы жоғарыдағы 1950
жылға жоспарланған құрылыстардың сегіз айда орындалғаны 14,5% ғана болды.
Жоспардың орындалуына орман-ағаш ... ... т. ... ... ... маман құрылысшылардың жетімсіздігі де ... Бар ... ... ... ... болды [203].
1950-жылдардан бастап халықты тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі
қолға ... ... ... ... ... ... ... мемлекет күш салмады. Сондықтан, ауылдық тұрғындар үй
құрылыстарын өз ... сала ... ... ... жартысында
халық арасында бұрыннан келе жатқан салт ─ тұрғын үйді барлығы жабылып
салу, ... асар ... ... салу ... ... ... ... көршілері көмектесті. 50-60 жылдары бұл әдіс кең тарады.
1950-жылдардың ортасынан бастап ұжымшарлардың ... ... ... ұжымшар орталықтарында бірнеше бөлмелерден
тұратын үлкен жеке меншік үйлер бой көрсете бастады. Олардың құрылыстары
мен ондағы ... ... ... да ... ... қарағанда
ерекше болды.
Жылдан-жылға Қазақстан тұрғындарының санының өсуіне байланысты
мемлекеттік және кооперативтік мекемелер ... ... ... үй ... ... бөле ... ... бесжылдық жылдарында
мемлекеттік өндіріс орындарының, мекемелер мен жергілікті тұрғындардың
көмегімен 2760 мың ... метр ... үй ... салынып пайдалануға
берілді, мемлекеттің тарапынан бөлінген несиеге 2357 мың шаршы метр тұрғын
үй тұрғызылды. 1951 – 1955 жж. ... ... ... ... және жұмысшылар поселкаларында 5575 мың шаршы метр, ал жеке меншік
құрылыстарда 2646 мың шаршы метр үй салынып пайдалануға ... ... ... ... салу ... ... төмен болғандықтан, әсіресе, ауыл-селода құрылысшы мамандар, ... ... ауыр қол ... ... ... ... төмен болды. Ауыл-селолардағы тұрғын үйлер жоспарсыз, әрі саман
кірпіштен, қамыстан салынып, халықтың біраз бөлігі едені жер ... ... ... ... ... ... нысандар мүлде
жеткіліксіз еді.
Ауылдық-селолық жерлердегі елді мекендерді сәулеттендіру ... ... ... ... орындарына жүктеліп,
заңдастырылды. Қазақстанның ауыл-селоларында қалыптасқан осындай жағдайдан
шығуға ... ... ... ... ... ... ... Кеңестері
1966 жылы 10 ақпанда аудандық Кеңестің VI сессиясында бастама ... үй, ... ... жүргізудің шаралары туралы
мәселені талқылап, өз алдарына әрбір селода, елді ... ... ... ... бастама көтеру тегіннен-тегін емес еді Астананың
түбінде орналасқан бұл ауданда 1965-1966 жылдың қысында 1397 ... ... ... ... ... ... Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесі
1966 жылы 23 наурызда “Алматы облысы Жамбыл ... ... ... ... ... барлық селолық, ауылдық, аудандық және қалалық
еңбекшілер Кеңестеріне ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыруды жергілікті өкімет орындарына
жүктеді. Республика үкіметінің қаулысын жүзеге асыру ... ... ... біршама жұмыстарды атқарды. Мысалы, Орал облысында 1966
жылдың 1 қазанына ... 172 ... ... салынды. Алайда, бұл
көтерілген бастамалар өткінші, науқандық сипат алып, ... ... ... барлық жерде қолдау ... ... ... ... ғана ... олар ... ... [206].
1960-жылдардың аяғынан бастап ұжымшарлар мен кеңшарлардың орналасатын
жерін, оларда салынатын тұрғын үйлер жоспарлана бастады. Оған 1968 ... ... ... ... Коммунистік Партиясы Орталық Комитетінің
Пленумы түрткі болды. Пленумда әр ... ... мен ... ... ... сауатты, ғылыми негізде жоспарлап
орналастыруына, күрделі қаржыны тиімді ... ... ... ... ... ... атап өтілді [207].
Ауылды жерлерде құрылыс ... ... ... құрылыс
материалдарының жеткіліктілігіне, темір-бетон материалдарының ... ... Ал, ... ... ... ... ... өндірістік базасы нашар еді. Осы жобалау-жоспарлау құжаттарын
талап ете бастаған ... ... ... ... топқа жіктелді.
Бірінші топқа алыс болашақтағы дамуы жоғары ... ... ... тұрғындарға қызмет ететін тіректі пункттер болды. Мұндай жерде
құрылыс шапшаң ... ... ... ... ... ... ... алыс болашақта аса дамымайтын, бірақ адамдар әлі ұзақ
уақыт тұратын елді ... ... ... елді мекендерге күрделі қаржы ... ... ұсақ ... ... Олар келешекте дамытылмайды,
ондағы тұрғындар болашақта ірі поселоктарға көшіріледі деп жоспарланды.
Мұндай елді ... ... ... автошеберханалар қызмет
көрсетеді деп есептелінді.
Алайда бас ... ... да, ... ... ... ... салу ... оқиғалар жиі кездесті. Селолық жерлердегі тұрғын үйлерді
жобалағанда ─ ұлттық, әлеуметтік-экономикалық, демографиялық ... ... ... ... ... көшу белгілі бір
дәрежеде өз нәтижесін ... ... ... ... ... ... ... сипат алды. Ауылдық-селолық жерлердегі
салынған құрылыс нысандары асығыс науқаншылдықпен салынып, оның сапасына
мән берілмеді. ... ... мен ... ... бас ... келмесе де қабылдай салу үйреншікті дағдыға айналды.
Үй маңындағы жер телімінің көлемі де Республика Министрлер Кеңесінің
нұсқауымен ... ... ... оның ... 0,06 – 0,08 ... ... 0,08 – 1,00 га ... керек. Жер телімдерін бұдан артық
ұлғайту ауыл құрылысын ... деп ... ... ... 50-90 ... ... екі есе арттыруға болатын бала ... мен ... ... және оқушылар санын 320-дан 960-қа дейін көбейтуге
болатын ... ... ... көбіне 1200 – 1500, сондай-ақ 600 – 700 тұрғыны бар елді
мекендер жоспарланды. Сонымен қатар, ... ... ... ... архитектурасына да көңіл бөліне бастады. Яғни, әр елді мекеннің
тұрған жерінің ауа райына, орман тоғайлы, шөлді-шөлейтті деген сияқты ... ... ... бастады.
Біз қарастырып отырған кезеңнің соңғы онжылдықтарында орта мектептер
шамамен 480 орынға, ... ... 320 ... селолық клубтар 330
орынға, интернат үйлері 60 орынға арналып салына бастады [208, -122 ... ... мен ... табыстарына қарай орталық көшелерге асфальт
төселіп, ... ... ... ... тартылды. Мәселен,
Алматы ... ... мен ... ... ... ... елді ... тұрғын үй, коммуналдық және мәдени-
тұрмыстық құрылыстар салынды. Осындай ... ... 1969 ... селолық мекендерінде 138 миллион сом орталықтандырылған күрделі
қаржы игерілді, 106 мың шаршы метр тұрғын үй ... ... ... ... ... ... аудан орталықтары жоспарлау мен құрылыс салу
жобаларымен қамтамасыз етілді. 92 ... мен ... ... ... ... бойынша көріктендірілді [209].
Бірақ, бұл шаралар ... ... ... ... ... ... ... облыс болғандықтан оған көбірек
қаражат бөлінді. Алыс облыстардың шалғайдағы мал шаруашылығымен айналысатын
кеңшарлары мен ... ... ... ... ... – 1970 жж. ... ... ауылдағы зиялы қауым
өкілдері өз күштерімен 13527 мың шаршы метр үй ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі тұрмысқа қолайлы
қажеттіліктерді қолдану жүзеге асырыла бастады. Ауылдық жерлердегі салынған
үйлерге электр жүйелерімен қатар газ құбырларын ... ... ... ... Үйлерді газбен қамтамасыз ету жұмыстары жүргізілді. ... жылы ... ... ... тек 50 мың ... газ ... оның ... кеңшарлар мен ұжымшарларда 40 мыңнан аса, ал тек
1966 жылы 104,7 мың үйге газ ... ... ... салу ... әр ... ... ... Мемлекет тарапынан қолдау таба отырып, тез ... және ... үй ... салу тың және ... жерлерді игеруге байланысты
Солтүстік аймақтарда дамыды. Қазақстанның ... ... ... ... үй ... ... халықтың өз мойнында, өз
қаржысына негізделіп жүргізілді. Қазақстандағы және оның ішінде ... ... ... ... Оңтүстіктегі тұрғын үй құрылысы туралы біз
төмендегі кестеден көреміз.
Кесте 39 – ... мен ... ... ... үй салудың өсу
динамикасы (мың шаршы метр ... ... ... |1953 |1955 |1959 ... |823 |2052 |3475 ... ... |140 |197 |394 ... ... ... ... Қазақстан ауыл-селоларында салынған
тұрғын үйлер құрылысы 1953 – 1959 жж. ... 4 ... ... оның ... ... 2,5 есе өскен. Оңтүстік Қазақстан жергілікті ұлт
өкілдерінің тығыз қоныстанған және ... ... саны көп ... бірі,
сондықтан тұрғын үй жоғарыдағы көрсеткішпен өсіп отырғанмен, тұрғындарды
толығымен қамтамасыз ете ... ... өсуі мен ... ... салынуы
арасында сәйкестілік болмады, астықты Солтүстіктегі аудандарға қарағанда
Оңтүстікте тұрғын үй салу төмен ... ... үйге ... ... шешу күн ... ... жылдардың басынан алыстағы мал шаруашылығымен айналысатын
малшыларға арналып қыстаулар салынды. 1976 – 1980 ... ... 7,5 ... ... салынды [213]. Үй құрылыстарын салу ауылдық жерлердегі
коммуналдық ... ... алып ... Олар үй ... ... газ, ... және ондағы басқа да қосалқы құралдарға
жауап беретін болды. ... ... ... ... ... балалар
мекемелері мен бала бақшалар құрылыстары салына бастады. Олар енді ... ... ... ... ... ауылдық жерлеріндегі халық санының өсуіне
байланысты тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі кей ... ... ... ... ... ... біріне айналды. Себебі, Кеңес
үкіметі тұсында тұрғын ... бөлу ... ... яғни үйді ... ... ... комитеттері арқылы ғана алу мүмкіндігі болды.
Тұрғындарды үймен қамтамасыз ету, әсіресе оны ... ... ... ... ... ... ... болып жатқандығы
туралы облыстық, республикалық кәсіподақ ... ... КСР ... Кеңесінің Президиумында, Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесінің ... ... ... ... ... кезекте
тұрғандардың реттілігінің сақталмайтындығы, кейбір жағдайларда берілген
үйлердің санитарлық жағдайы мен ... ... адам ... болмайтындығы туралы кемшіліктер айтылды. Көптеген тұрғын ... мен ... ... ... және ... ... ... туралы жиналыстарда жиі айтылып жүрді [214]. Бірақ, ол сын
пікірлерге ешкім жауап бермеді. Кеңестік жүйе ... ... ... арасында кейбіреулері өз істеріне жауапты болмады. Қоғамдағы орын
алып ... ... да, ... да ешкім жауап берген жоқ.
Село құрылысын ... ... ... инженер-техник
кадрлардың жеткіліксіздігі бөгет жасады. 70-жылдары республикадағы 250
архитектордың 10-ы ғана село ... ... ... жерлер үшін ғылыми негізделген жобалар комплексі жеткіліксіз болды.
Ауыл-село ... ... ... тағы бір ...... құрылыс материалдарының жеткіліксіздігі. 1965 жылы ... ... ... бірнеше кірпіш заводы іске қосылғанмен, онда жылына
шығарылатын 20 ... ... ... ... ... жеткіліксіз болды.
1968 жылы қараша айында КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер
Кеңесі “Село құрылысын тәртіпке ... ... ... ... ... село халқының материалдық әл-ауқатын жақсарту туралы айтылды. ... ... ... ... аса ... жерлерде тұрғын үй-коммуналдық, мәдени-тұрмыс құрылысын
жүргізуде жергілікті Кеңестердің ролі зор болды. ... ... ... және ауылдық Кеңестер өмір сүрді. Олар 21 мың елді мекендердің
мәдени-әлеуметтік жұмысын бақылады.
Кеңес өкіметі тұсында қабылданған ... мен ... ... деп айту қиын. Кейбір жерлерде село құрылысына басшылық жасау ... ... ... кемшіліктер орын алды. Облыстық, аудандық
партия комитеттері күрделі құрылыстың барысын ... ... ... ... ... материалдық және еңбек ресурстарының
шашыратылуына жол ... ... 1969 жылы ... ... ... Орталық Комитеті Ақтөбе облыстық партия комитетінің ... ... ... ... ... ... ... Орталық
Комитеттің атап көрсеткеніндей, облыстағы 13 ауданның бірде бірі 1969 жылы
селода құрылыс салу ... ... жоқ. ... ... Комитеті осындай орын алған кемшіліктерді шұғыл ... ... ... көтеруге тапсырма берді.
Біз қарастырып отырған кезеңнің ... ... ... ... әсем тұрғын үйлердің, кітапхана, ауылдық клуб,
мектеп т.б. әкімшілік ... бой ... атап ... ... ... республикада 30,1 миллион шаршы метр, ал селолық
жерлерде 14 миллион шаршы метр ... үй ... ... берілді.
Жалпы, село тұрғындарының еңбек және ... ... ... ... ... ... айтарлықтай әсер ететіні белгілі. 1971 жылы
маусымда болып өткен Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ... ... ... ... ... ... ... назар аудара
отырып, облыстық, аудандық партия комитеттеріне тұрғын үй және ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз
орындау жөнінде нақты тапсырмалар берілді. Онда құрылыстағы ... ... әсер ... ... мен ... ... ... арасындағы бұқаралық-саяси жұмысты белсендірек ... ... ... мен ... ... баса көңіл
бөлу керектігі атап айтылды. Осыған байланысты жергілікті партия ұйымдары
өз ... ... ... оған ... ... ... Село құрылысы
жұмысына студенттік құрылыс отрядтарын, ... ... ... мен ... өз ... ... тарту
көзделді.
Тұрғын үй және әлеуметтік-мәдени объектілерді салу мәселесі облыстық,
аудандық партия бюроларында тұрақты қаралып ... Олай ... ... ... қаржы немесе құрылыс материалдары ... ... ... ... ... ... селолық жерлерінде
құрылыс салудың көлемі 15%-ға артты. Тоғызыншы бесжылдықта 10 миллион шаршы
метрден астам тұрғын үй ... ... ... ... ... сом игерілді [215, -18 б.].
Біз қарастырып отырған кезеңнің соңғы онжылдығында селодағы тұрғын ... ... ... Компартия ХХІІІ съезінің әсері болды.
ХХІІІ съезд болашақтағы бесжылдықта ... ... ... ... ... ... 400 ... шаршы метрге жуық, сонымен қатар
ауылды жерлерде және ұжымшарларда 2 – 2,5 миллион ... метр ... ... ... ... ... ауылды жерлердегі және ұжымшарлардағы
тұрғын үйлерді сол жерлердегі тұрғындар күшімен салынсын деп көрсеткен еді.
Бұл нұсқау ... ... ... ... Ал, ... Коммунистік
партиясының ХІІ съезінде сегізінші ... ... ... ... отырып, 23 миллион шаршы метрден аса, соның ішінде 17 миллион
шаршы метрге жуығы мемлекеттік ... ... деп ... ... ... ... тұрғын үй құрылысына көңіл бөлу тапсырылды
және кооперативтік тұрғын үй құрылысына жұмысын 3,3 есе ұлғайту ... жылы ... ... ... Орталық Комитеті және
Қазақ КСР Министрлер Кеңесі біріге отырып ...... ... ... ... ... ... деп аталған қаулы қабылдады.
Бұл қаулыда жаңа тұрғын үй салатын өнеркәсіптерді өндірістің жаңа, ... ... ... ... ... ету ... жалақыны істеген жұмысының көлеміне қарай төлеуді атап өтті
[217].
1960 – 1970 жж. Қазақстанда жетпістен аса ... және ... ... Олар ... және ... ғимараттар мен
құрылыстардың көлемін жоспарлау және конструктивтік технологиясын әрдайым
жақсартып отыруға мүмкіндік жасады. Ал, осы ... ... ... жыл ... 1968 жылы 12 ... ... ... реттеу туралы”
деген қаулы қабылданған болатын [218]. Бұл ... да ... ... ... ... ... Сонымен қатар бұл қаулыда салынатын тұрғын
үйлер ауыл тұрғындарының ... сай болу ... атап ... ІІ ... ... ... (полносборное) панель
құрылыс материалынан үй салу қолданысқа енгізілді. Өндірістік- ... ... ... ... ұжымшарлар мен кеңшарларда ... ... яғни ... медициналық және сауда
орындары өз қаржыларына салынды. Мысалы, Жамбыл облысындағы Алғабас, Талас
кеңшарларында шаруашылықтардың өз ... ірі ... ... ... ... ... ... дамытуда жаңа шешімдер
іздестіру, құрылыс жүйесіне жаңа байсалды өзгерістер енгізу ... ... іске ... КСР ... ... комитеті, республика Ауыл
шаруашылығы ... ... ... мамандар көмек көрсетіп,
атсалысты. 1976 жылы кеңшарлардың орталық ғимараттарының көпшілігі қайта
салудың бекітілген жобаларымен ... ... ... ... ... кеңшарлармен бірге тоғызыншы бесжылдықта бой көтерген 44 жаңа
поселектары да алды. Осы ... ... ... селолық қоныстар салынды.
Олардың ішінде Қостанай ... ... ... облысындағы
Сейфуллин атындағы, Атырау облысындағы Зауральный, ... ... ... ... бар. Жүзден астам селолық елді
мекендер көріктендіру жөніндегі ... ... ... ... елді ... ... ... және мәдени-тұрмыстық комплекстер
салынды. Бұл объектілердің бой ... ... әрі ... ... жағынан тиімді еді. Бұл поселкелердегі орталық ... ... ... ... озық ... пайдалана отырып
салынған.
Сонымен бірге, кейбір поселоктарда құрылыстың ... ... 1978 ... ... ... ... ... салынған үйлер
16 селода бой көтерді. Өкінішке орай мұндай елді мекендер санаулы болды.
Кеңес үкіметі тұсындағы ауыл мен қала ... ... ... ... өзі ... ... ... еді. Себебі, кеңес үкіметі
жылдары жалпы жүзеге асырылмайды, өсіп-дамуға байланысты қала өз ... ... қала ... білімнің, өркениет жетістіктерінің мәдениеттің
ошағы, ал ауылды жерлерде тұрғындар қосалқы шаруашылығын дамытуға ұмтылады.
Екеуінің арасында ... ... ... да айырмашылық бар.
Қазақстанның ауылдық-селолық жерлерінде жүргізілген тұрғын үй, мәдени-
тұрмыстық нысандарды ... ... ... күші ... ... ... ... тәжірибесі кеңінен қолданылды. ... ... ... КСР ... Кеңесінің 1966 жылдың 16 ақпанында
қабылданған ... ... ... ... ... туралы”
қаулысына орай ұйымдастыру жұмыстарын жүргізу міндеттелді [220]. 1966 ... 30 ... ... ... ... жұмыс істеп, олар
2547 нысанды пайдалануға тапсырды [221]. Алайда, көптеген ... ... ... құрылыс отрядтарын ... ... ету ... ... ... ... ... Жергілікті
өкімет органдарының жұмысында енжарлық немқұрайдылық басым ... ... ... ... 1966 жылы 29 ... ... VI ... тұрғын-
үй, мәдени-тұрмыстық нысандарды салу жөнінде міндеттемелер қабылдағанымен,
оны бақылауға алуға тиісті атқару комитеттері өз мәжілісінде бірде-бір ... жоқ. ... ... 1966 жылы ... ... ... ... аяқталды. Мұндай жағдайлар Орал облысының т.б. жергілікті өкімет
органдарының жұмысына да тән болды [222].
Халықты ... ... ... ету ... ... негізінен өз
мойнына алғанымен, жеке тұрғын үй салушыларға жете көңіл бөлінген ... ... ... ... директоры, бас мал дәрігері, бас агрономы,
ферма меңгерушілері, мектеп басшысы, клуб меңгерушісі т.б. басшылар қауымы
мемлекеттің есебінен ... ... ... ал ... халық жеке өз
есебінен салынған тұрғын үйлерде тұрды. Жеке ... үй ... өз ... ... етті.
Құрылысшыларды құрылыс материалдарымен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... салуға
бөлінген күрделі қаржылардың игерілмей қалуы дағдыға айналды. 1969 жылы
жоспарда белгіленген құрылыс материалдарын ... 45 ... ... ... ... қатар, Кеңес өкіметі тұсында науқаншылдық, жоспар орындау
қажеттілігінен құрылыс ... ... ... ... ... жасау, қосып жазу сияқты өрескел оқиғалар кеңінен етек алды.
Пайдалануға берілген ... ... ... ұсталынбады. Меншіктен шеттетілген
халық, мемлекеттік меншікке немқұрайды қарап, оны күтіп ұстауға мән ... ... ... ағымдағы және күрделі жөндеулерді өткізіп
тұруға шамасы жетпеді. Мысалы, 1967 жылы жергілікті ... ... үй ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе
облыстарында орындалмады. Жергілікті Кеңестердің қарамағындағы ... ... ... 1,3% ... ... ... келмейтін жағдайда болды [224].
Құрылыс материалдарын ... ... ... ... ... жіберу сияқты құбылыстар етек алды.
Ауыл-селоларда өмір сүру жағдайының, ... ... ... ... кадрлардың тұрақтамауы Кеңес
өкіметінің негізгі проблемаларының бірі болды. Сол ... ... ... ауыл ... институты, Өскемен инженерлік-құрылыс
институты, Алматы ауыл шаруашылық институты, ... және ... ... жоғары және орта арнаулы білімді мамандар даярлай бастады.
Бірақ мамандардың тұрақтамауы ... ... бірі ... қала ... ... ауыл-село халқын тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық
нысандармен қамтамасыз ету ... ... ... ... сөз ... ... 70-жылдардың аяғында Республикадағы
ұжымшарлар мен кеңшарлардың қоғамдық ... үй ... ... ... 70%-
дан астамы ескірді. Село халқының 400 мыңнан астамы апат қаупі төнген,
ескірген ... ... [225]. ... ... салу үшін ... жылдан-жылға аз бөлінуі, бұл саланың дамуына ... ... ... ... мен кеңшарлардың көпшілігінде ауыз су ... бұл ... ...... ... көзі су
жағдайы ескеріле бермеді. Сондықтан кейбір елді ... бұл ... ... ... ... таппай келеді.
Сонымен, Кеңес үкіметі өмір сүріп тұрған жылдары қала тұрғындары үшін
де, ауыл тұрғындары үшін де шешілмеген ... ... ... үй мәселесі
болып қала берді. Тұрғын үйге кезекке тұрушылар ... ... бойы ... ... күтумен болды. Кеңес үкіметінің жергілікті ұлт ... ... ... ... өркениеттің жетістіктерін пайдалануға
болатын қалалы ... ... ... ... ... саясаты, біршама жүзеге асырылды. Байырғы халықтың өкілдері
қалалы ... ... ... ... ... оларға тұрмыстық жағдай
қиынға түсетін болды.
1960-жылдары салынған қаладағы, поселоктардағы (Хрущевский) ауылды
жерлердегі ... ... ... ... ... ... ... салынған
үйлер еді. Олар сапасыз ... ... әрі ... аса
қолайлы емес, жоспар орындау үшін салынған үйлер болды.
2.4 Мәдени құрылыс
Кеңес кезеңіндегі Қазақстан мәдениетінің тарихы бойынша ... ... ... ... ... ... ие. Бұрынғы КСРО-да және
Қазақстанда дамудағы негізгі роль атқарушы саяси ағым большевизм ... РК (б) П – БК (б) П – КОКП және ... ... ... ... қоғамның саяси, экономикалық, мәдени және әлеуметтік
өзгерістерінде шешуші мәнге ие. КОКП және оның ... ... ... ... Партияның жоғары органдарының шешімдері (съездердің,
конференциялардың және ОК. Пленумдарының) барлық заң ... ... ... ... ... ... болды. Партия
құжаттарында ... ... ... ... ... ... мәселелері айқындалады. Олар мәдениетті басқару жүйесінде,
мәдениетті басқарудағы ұстанымдар мен әдістерде, ... ... ... ... ... орны мен ... ашып ... Мәдени
құрылыстағы мемлекеттік басшылық құрылымының өзгерістері, басқарудағы ... ... ... ... ... ... ролінің өсуі, осы
өзгерістердің барлығының партиялық ... ... ... ... ... партиялық-мемлекеттік жүйесінен мағлұмат береді [226].
Әлеуметтік дамудың негізгі белгілерінің бірі ─ ... ... ... ... ... ... және ... жылдарында ауыл-село
тұрғындарының мәдени дамуына мүмкіндіктер жасалмады. ... ... ... ... ету бағдарламасын орындау үстінде болды,
мектептер жабылып, жастар майданға ... ... ... ... ... ... күшке айналды. Сондықтан ауыл-селодағы мәдени
құрылыс соғыс жылдарында тоқырау сатысында болды.
Соғыстан кейінгі жылдары ауыл-селолардың ... ... ... ... ... ... бірі ... зиялы қауым өкілдерінің
жауапкершілігі мен ... ... ... мекемелерінде
шоғырланған мамандардың кәсіби даярлығын күшейтіп, ... ... ... аударылды. Мәселенің бұлайша қойылуы кездейсоқ емес еді. Соғыстан
кейінгі ... жылы ... 1200 ... ... бастауыш білімі де жоқ болатын. 1000-нан астамы мәдени-
ағарту мекемелеріндегі жұмысын қосымша ретінде ... Ал, ... ... ...... ... қамтамасыз етілмеген екен [227].
Сондықтан мектеп бітіруші жастарды селолық ... ... ... олар үшін ... ... курстар ашу қолға алынды.
Мысалы, 1946 жылдың жазында Алматы, Семей, Петропавл қалаларында ... ... ... ... оны 114 адам ... клуб қызметкерлерінің облысаралық курсын Шымкент, Қызылорда, Ақмола
қалаларында 76 адам аяқтаса, әрбір облыста ашылған оқу үйі ... 561 адам ... [228]. Осы жылы ... және ... көтеру
курстарын ұзын-ырғасы 782 адам аяқтап шықты [229]. ... ... ... ... ... даярлау (ученичество) деген
ашылып, жас мамандар даярланды. Мәдениет қызметкерлерін дайындайтын ... оқу ... ... ... 1946 жылы ... бір ғана
мәдени-ағарту техникумы жұмыс істеп тұрса, 1951 – 1952 жж. ... ... ... ... кітапхана техникумы жанынан сырттан оқыту бөлімі
ашылды [230]. Бірақ, көріп отырғанымыздай бұл ... ... ... кадрлар, сондықтан бұл өте аз көрсеткіш.
Тың және тыңайған жерлерді игеру тұсында ... ... ... клуб ... ... т. ... келді. Бұл мәдениет қызметкерлерінің сандық өсуіне әсер ... 1946 ... ... Қазақстандағы мәдени-ағарту қызметкерлерінің
саны 4701 болса, 1960 жылы кітапханашылар 6284, ... ... 7240 ... ... [231]. 14-15 жыл ішінде зиялы қауым
өкілдерінің осынау тобының қатары 3 есе ... ... ... өзге ұлт ... ... ... жергілікті ұлт өкілдеріне
жанама ықпалы болмаса, тікелей әсер еткен ... ... ... ... Халықшаруашылығының басқа салалары
сияқты мәдениеттің деңгейі де біршама көтерілгенін біз мойындаймыз. Бірақ
бұл жылжулар салыстырмалы түрде ... ... ... ... жылы ... ... ... 27 – 28% жоғары және орта ... ... 20 ... ... өткен соң олардың кітапханашылар арасындағы үлес
салмағы 85%-ға, клуб қызметкерлері ... 66%-ға ... ... ... ой еңбегімен айналысушы зиялы қауым өкілдері социализмді орнықтыру
деген бағытта ... ... ... ... ... 1950-жылдары селолық зиялы қауым
өкілдері мәдени бастамалар ... Ол ... ... қай
саласында болмасын социалистік жарысқа ... ... ... ... ... ... ... етіп қойылды. Мысалы, 1946 жылы
Алматы облысы Іле ... ... ... мен
ұжымшарлардағы бастауыш комсомол ұйымдарының секретарлары ... ... ... тастады. Жарыс белсенділері мәдени-ағарту
мекемелерінің жүйесін бір ай ... ... ... ... ... өнеркәсіп мүмкіндігін пайдалана отырып, керекті жабдықтармен
толтыруға, саяси, агротехникалық, көркем өнерпаздар т.б. ... ... ... ... ... ... қауым өкілдерін
жұмылдыруға ... [232]. ... ... біз ... ... ... ... қаржының өте аз мөлшерде
бөлінетінін немесе мүлде қаржы бөлінбейтінін байқаймыз. 1950- жылдары ауыл-
селодағы мектеп үйлерінің ... ... ... ... ... жөндеуге,
күрделі жөндеуге мемлекеттің тарапынан еш ... ... ... сенбіліктер мен жексенбіліктер ұйымдастырып, мектеп ғимараттарын
өздері жөндеуден өткізіп отырды. 1945-1950 жж. село еңбеккерлерінің ... жаңа ... ... ... ... Отан ... аяқталғаннан кейін Қазақстандағы халықтың, соның
ішінде, әсіресе, ауыл-село тұрғындарының әлеуметтік-мәдени деңгейін көтеру
қажеттілігі күн ... ... ... ... соғыс жылдарында әлсіреп
кеткен әлеуметтік инфрақұрылымның материалдық-техникалық базасын ... ... ... ... ... ... ... қажет болды.
Соғыс жылдарында республикада 1621 мәдени-ағарту мекемелері жабылып
қалды, мектептер қайтадан ашылғанмен, ондағы оқушылар саны ... ... ... ... ... [234]. Оқу ... ... мен мәдени орындар
жөндеуден өтпей, қолдануға жарамсыз жағдайға жетті. Олардың ... ... ... қоры ... ... ... жағдайы ауыл-селоларда осындай дәрежеге жеткендіктен
мемлекет бірнеше шешімдер мен қаулылар ... 1946 жылы 5 ... ... Орталық Комитеті "Селодағы мәдени-ағарту
мекемелерінің халі және оның ... ... ... ... 1947 жылы ... ... КСР Министрлер Кеңесі "Республика кітапханаларының жағдайы
және оның жұмысын ... ... 1948 ... ... ... ... ... "Республика мәдени ─ ағарту мекемелерінің
жұмысы туралы" қаулылар қабылдады [235].
Кеңес өкіметі өмір сүріп тұрған кезеңде міндетті түрде ... ... ... олардың орындалуы екіталай болатын. Бұл шешімдер
партиялық отырыстар мен жиналыстарда қаралғанымен оның нәтижелерінің жүзеге
асырылуы бақыланбады.
1949 ... ... ... ... ... ... МТС, кеңшар
жұмысшылары мен зиялы қауым ... ... ... ... ... ... ... үндеу көтерді. Сол кезеңдегі ақысыз
жұмыс ... кең ... түрі ... жариялау болатын. Үндеу Қазақстан
Компартиясының ... ... ... ... бүкіл республикалық іске
айналды. Аудан мен ... ... мен ... ... мен ... ... Осы ... нәтижесінде Қостанай облысында 13 мектеп, 35 кітапхана,
52 балабақша, 14 емхана іске қосылды.
1954 жылы ... ... ... ауданындағы ұжымшарлықтар, МТС пен
кеңшар жұмысшылары, зиялы қауым ... ... ... ... ... ... ... Осы іс-шараларды жүзеге асырудың барысында
1955-1956 жж. республика бойынша селолық жерлерде 17 мәдениет үйі, ... 300 ... 50 оқу үйі, ... ... ... бұрыш, 100 стадион мен
спорт алаңы бой ... елді ... 230-на ... ... ... ... ... [236]. Жоспар орындауды, басқа жағдайларды талап
етіп отырған ... ... ... ... ... өз
дәрежесінде көңіл бөлмеді, сондықтан ауыл тұрғындары ... ... ... мәселелерді өз күштерімен, өз есебінен шешуге мәжбүр
болды. Кейде өз есебінен шеше ... ... қала ... ... ... де ... Мысалы, 1947 жылдың мамыр айында Алматы облысының
Іле ауданындағы "Новый мир" ұжымшарының селолық кеңес төрайымы А. ... ... ... В. ... ... ... ... П. Насонов,
оқу үйінің меңгерушісі И.Калмыков, жастар жетекшісі Н. Цоболева, стахановшы
комсомол ... ... оқу ... ... қорының тапшылығын айта
келіп, қала жұртшылығынан көмек сұрады. Әсіресе, ауыл шаруашылығы ... ... ... [237]. Бұл іс-шараға Ғылым Академиясы ... ... ... қала ... ... осы ... ауыл
шаруашылығына байланысты, саяси, ғылыми-көпшілік және көркем ... 1000 дана ... ... ... мир" ұжымшарының оқу залына өткізді.
Соғыстан кейінгі жылдары Қазақстанның аймақтарында ... ... ... әр ... ... Бұл ... біршама жақсы дамыған жері
Шығыс Қазақстан облысы болды. Мұнда жаңа ... ... ... Кино залдары киноқондырғылармен қамтамасыз етілді. ... ... ... ... ... ... бағдарламаларымен
сирек шығатын еді. Ал кітап дүкені, жылжымалы кітапханалар бүкіл облыстағы
аудандарды аралауға аса құлықты бола бермейтін. Сондықтан, ... ... ... малшылар қауымына сирек көрінетін еді. Кино көрсетуге
шыққан үгіт насихат ... ... ... ... орындауға
әрдайым материалдық базалары жете бермейтін, сондықтан көп ... ... жете ... кері ... ... ... ... кітапхана меңгерушілері, клуб
қызметкерлері, оқу үйінің меңгерушілері аз ... таза ... ... істеп жататын. Ал енді малшылар қауымы жылына бірнеше мәрте көшетін
болғандықтан, олар музыка тыңдап, теледидар көру, ... ... ... ... ... көп мүмкіндіктері бола бермейтін.
Қазақстанның басқа аймақтарына қарағанда тың және тыңайған жерлерді
игеретін облыстарда мамандардың мәдени белсенділігі ... ... ... аймақтарда тың игеру жылдары ұжымшарлар мен кеңшарлар ... ... ... ... ... мен ... қоса ... жатты.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің
1954 жылғы 9 ... күні ... ... және ... ... игеру
аудандарындағы МТС, кеңшар жұмысшылары мен ұжымшарлықтарға мәдени-тұрмыстық
қызмет көрсету ... ... сай екі ай ... 215 ... 185 клуб,
60-тан астам кино қондырғы ұйымдастыруға тапсырыс берді [238, -73 б.]. ... ... ... ... бір ғана ... облысының еңбекшілері 1957
жылы 22 клуб пен мәдениет үйін, 37 емхана, ... ... ... ... ... [239, -73-80 бб.].
Ауыл-селолардағы зиялы қауым өкілдері ... ... ... ... ... ... ... араласып отыруға мәжбүр
болды. Себебі, мәдениет орындарындағы қызметкерлердің кәсіби ... ... ... еді. Бұл ... ... мамандарының әлеуметтік-мәдени
қызметтерінде көптеген кемшіліктер болды: ... ... ... ... ... ... ... орналасқан ауылдар мен алыс мал
шаруашылықтары орналасқан жерлерде ... ... ... ... және ... ... ... қабылданған шешімдер мен
қаулылардың оындалуы ... ... ... кадрларды іріктеу
мәселелерінде де көптеген кемшіліктер мен олқылықтар ... ... ... ... ... мен клуб ... тек орта ... беретін
оқыту орындарында даярланды, ал Қазақ қыздар институтында кітапхана
факультеті тек 1956 жылы ... оның ... 27-29 адам ... ... ғана ... алып ... ... жылы республика мәдениет ... ... ... 16 арнаулы орта оқу орны, 8 музыкалық училище, 3 ... 2 ... ... 1 ... училище, 1 көркем
сурет училищесі, 1 кинотехникум болды, осы оқу орындарында 3646 адам білім
алды [241].
Ауылдық жерлердегі ... ... ... ─ бір ... ... оқу ... болмауы болса, екіншіден ауылдық ... ... ... ... ... ... және олардың жалақысы да төмен болды.
Осындай әлеуметтік ... ... ... ... ... ... 1954 ... есеп бойынша мәдени-ағарту мекемелерінде
істейтін мамандардың 21,7% басқа жұмысқа ... ... [242, -59 ... ... ... ... ... мұражайлар,
кітапханалар, клуб, мәдениет үйлері мен сарайлары болса, олар әрдайым және
бірқалыпты жұмыс ... ... жоқ. Оның ... жұмысын қамтамасыз
ететін кадрлар еді. Көп жағдайда олардың жұмысына бұл саланың маманы емес,
басқа ... ... ... ... ... Кейбір ауылдарда мұражайлар
болмады, жас балалар мұражайдың не екенін ... кей ... ... ... ... ... ... еді.
1960-жылдары ауылдық жерлердегі қоғамдық шаруашылықтардың дамуымен
қатар мәдени құрылыстар салу да ... ... 1956 – 1960 жж. ... мың ... 856 клуб іске ... ... байланысты мәдени құрылыстар
салынғанымен, жылдар өткен сайын олардың көлемі азайып ... 1961 – ... ... 56,7 мың орындық 262 клубты салса, тоғызыншы бесжылдықта
32 мың орындық 118 клуб салынды. Оныншы бесжылдықта 17,8 мың ... ... іске ... [243, -172 б., -201 ... мен ... жұмысын орталықтандыру 70-жылдардан бастап
жүзеге асырыла бастады. Мәдени-спорт комплекстері құрыла ... ... ... ... ... ... ... да спорттық
үйірмелер ашылып, жұмыс істей бастады. Оның арнайы басшысы болмаса да ... ... ... басшысы қосымша алып жүретін болды. Сонымен
қатар осы ... ... ... ... ... істей бастады. Бірақ, дегенмен ... ... ... аз ... жастардың би кештері, әр ... ... ... ... ... ... ... ауылды жерлерінде клуб үйлері,
тұрғындардың қажеттілігін өтей алатын мәдени ... әлі де ... ... 1965 жылы 1146 ... ... ғана клуб ... болды, 1980 жылы олардың
саны 3860-қа жеткізілді, ондағы кино қондырғылар саны 6340-тан 9171-ге өсті
[244, -274 б., -278 б.]. ... ... өзі ... ... басқа
салаларымен салыстырғанда әлі де төмен еді.
Дегенмен, 70-жылдары осыған дейінгі ... ... ... ... ... материалдық жағдайы ... ... ... ... ауыл-село тұрғындары да талап ете
бастады.Бірақ осы жылдары даурықпа ... ... ... ... ... қоғамға дайындау жұмыстары жүргізілді, әр түрлі
тақырыптарда лекциялар мен баяндамалар оқылды. Олар ... ... ... ... деп ... Сонымен қатар жас мал шаруашылығы
мамандар күнінде де, ... ... ... салу ... де, ... ... шараларда болашақтағы әлі болмаған коммунистік қоғам және оған ... болу ... ... ... ... Кеңес үкіметі тұсында
коммунистік идеология ең жоғарғы деңгейде жүргізіліп, ұлттық құндылықтар
насихатталмады. Оған ... ... ... ... ... ... ... мамандықтар бойынша өткізілген кештерде де ... ... ... тәрбие, коммунистік патриотизм, көсемдерге табыну,
К.Маркстің, В.И. Лениннің идеяларын жүзеге асыру сияқты т.б. насихатталды.
Ауыл-селодағы мәдени ... ... роль ... ... ... еді. Олар ... ... жүзеге асыру жолында болды.
Зиялы қауым өкілдерінің еңбектері мәдени мекемелерде, халыққа білім
беру саласында, бұқаралық ақпарат құралдарында және ... ... ... ету салаларында көзге көрінді.
Халық шаруашылығының басқа салалары сияқты мәдениет ... да ... ... ... тұрды. Бұл жарыстардың мақсаты
сол кездегі идеологияда ... қала мен ауыл ... ... мен ой ... ... ... жою. Ал енді жоғарыда
айтылғандай бұлардың арасындағы айырмашылықтарды жою мүмкін емес еді.
Ауылдық жерлердегі кітапханалардың жұмысын ... ... ... Комитеті 1959 жылы 22 қыркүйекте “О состоянии и ... ... дела в ... ... шешім қабылдады [245]. Бұл шешім бойынша
кітапхана қызметкерлері мен басқа мәдени ... ... ... ... ... ... ... таныстыру,
алдыңғы қатарлы және еңбек майданының ардагерлерімен кездесулер өткізу,
арнайы ... ... ... ... ... мәдени шараларды жүзеге асыруды ... ... ... үшін ... республиканың кітапхана қызметкерлерінің
кеңестері ... ... 1960 жылы ... Республикасының
кітапханашыларының І съезі өткізіліп, мұнда мәдениет министрі Ә. ... ... онда ... ... ... талқыланды. Мұнда
ауылдық жерлерде кітапхана қорының аздығы, кейбір кітапханалардың жұмыс
кестесімен жұмыс істемейтіндігі, ... ... ... т.б. ... атап ... Мысалы, Целиноград облысында
күндізгі жұмыс істейтін кітапхана қорында екі мыңнан сәл аса ғана ... ... [246, -192 ... ... ауыл ... мәдени қызмет саласына
қажеттіліктері өсіп, талаптары күшейе бастады. Ауылдық жерлердегі мәдени
қызметтерге көңілдері ... ... ... Олар ... ... білімдегі жетістіктермен ауыл шаруашылығына байланысты
жаңалықтармен танысуға ұмтылды. Сонымен қатар, ... ... жаңа ... бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануға
сұраныс өсті. Бірақ, олардың ... бірі ... ... Орталықтан шығатын газет-журналдар шалғайдағы елді мекендерге
жеткенше біраз уақыт ... ... ... елді ... кей ... жеткізілмей қалып қоятын.
Ондаған және жүздеген мың ауылдық зиялы қауым өкілдері қайта даярлық
курстарынан өтіп отырды. 1969 жылы алты ... ... ... ... 256
ауыл шаруашылықтарының басшылары өтсе, үш ... ... ауыл ... ... 295 ... ... мен ... төрағалары
оқытылды [247].
1970-1977 жылдар аралығында білім көтеру жүйесі ... ... ... мен ... 58 мыңы ... ... курстарынан
өтті. 1966-1982 жылдар ... ... ... ... ... ... ... 1024 шаруашылық басшылары ... және ауыл ... 9 ... астам маманы өз білімін көтерді
[248]. Бірақ ... ... ... ... аса мән берілмегендіктен сан
қуалау алғашқы орында болды. Ғылымдағы жаңалықтар өндіріске енгізілмеді
Білім. Білім саласында ауыл-село ... ... ... ... бұл ... ... әрі ұзақ жүрді. Соғыс жылдарында халыққа
білім беру мәселесіне ... ... оған ... аз ... көбі ... ескі үйлерде орналасты, оған жөндеу ... ... ... ... ... тарапынан жүргізілді.
Соғыстан кейінгі жылдары ауыл еңбеккерлерінің білімін көтеруге көңіл
бөлінді. ... ... және ... ... беру ... ... мектеп жасындағы балаларды толығымен оқуға қамту,
мектеп құрылыстарын салу және оның ... ... ... ... жылдары ұжымшарлардың өз ұсыныстарымен және қаржыларымен
3614 мектеп салынып іске қосылды. 40-жылдардың екінші жартысынан ... ... ... ... ... үшін ... агротехникалық
мамандар дайындайтын қысқа мерзімді курстар ұйымдастырылды. Сонымен қатар
оқу комбинаттары мен ... ... ... ... ... ... ... беретін университеттер жұмыс істей бастады,
мұнда жалпы шолу жасайтын ... ... ... ... ... жолдары көрсетілді. 1970 жылы республикада осындай 50
университетте 26 мың ... ... ... 1976 жылы республикада
осындай университеттер саны 136 болды [249].
Соғыстан кейінгі жылдары жұмысшы жастар ... ... онда ... ... жиналған жұмысшыларды оқытты. Ауыл тұрғындарына
комбайншы, тракторшы, егін ... ... ... ... кезеңде мектептер бастауыш, жеті жылдық және орта ... ... ... ... байланысты оқушылар кейде тек
бастауыш мектепті немесе жеті ... ... ғана ... ... оқу ... ... қаласындағы студенттер арасындағы
жергілікті ұлт өкілдерінің саны мен үлесі төмендегідей ... ... ... 4595 ... ... 33,5% орта ... оқу ... 861 немесе
15,5%-ға тең болды. Жекелеген оқу орындарындағы қазақ студенттерінің саны
төмендегідей: физкультура және ... ... ... ... (11,8%) ... ... қазағы-102 (16,4%), тау-кен
институтында - 1457, қазақтар-212 (21,4%), Алматы ... ... ... ... (1,1%), финанс-кредит техникумында-358
адам, қазақтар-4 (1,1%), коперативтік техникумында-365, қазағы-9 (2,5%),
құрылыс ... ... (4,1%) ... жол тронспорты
техникумында 755 студент, соның ішінде қазақтар-49 (5,6%), республикалық
фельдшерлік ... ... ... 43 (6,3%), ... ... (10,7%), ... электротехникумында-683
студент, қазақтар-68 (10,0%), физкультура және спорт техникумында-397, оның
88 (11,6%), қазақтар [250]. Жергілікті ұлт ... ... ... ... негізгі себептері, жоғарғы оқу орындарында басшылардың
жергілікті ұлт өкілдерінен жастарды ... ... ... екіншіден 10
сыныпты бітірген ... ... ... ... ...... білім беру жүйесінің негізгі
саласының бірі болды. Негізінен ауыл шаруашылығы үшін мамандар мен әр ... ... ... жылы ... ... ... ауыл
шаруашылық білімін беретін 6 институт, 1 филиал болды, мұнда 34,1 мың
студент ... ... ... ауыл ... институты, Алматы
зоотехникалық-мал дәрігерлік, Семей зоотехникалық - мал ... ... ауыл ... ... Қостанайда), Батыс Қазақстан
ауыл шаруашылық институты, Жамбыл гидромелиорациялық ... ... 18,4 мың ... ... қол үзбей оқыды. Ауыл шаруашылық
институтындағы ұжымшарлар мен ... ... ... ... ... тек 1969/70 оқу ... 550 кеңшар директоры мен
ұжымшар төрағасы, 1,3 мың ауыл ... ... ... шықты. Бұл
институттар аспирантура арқылы ғылыми-зерттеу мекемелері мен ... ... және ... кадрлар даярлады. Қазақстанда орта ... ... ... 34 техникумда (1969ж.) 44,8 мың студент білім
алды, оның ішінде 26,1 мың адам өндірістен қол ... ... ... мен
ғылыми-зерттеу мекемелері жанында 28 ауыл шаруашылық мектебі ... ... 4,5 мың ауыл ... қызметкерлері орта білім алды. Қазақтың мал
өсіру ғылыми-зерттеу институты жанындағы ... ... ... республика мектебін жыл сайын 50 маман бітіріп шығады. 1969 ... әр ... ... ... ... бір ... 5 ауыл
шаруашылық мектебі, механизатор даярлайтын 250 жергілікті ... ... ... ... Ауыл ... ... мен озат ... – семинар, озат тәжірибені үйрету мектебі және ауыл шаруашылық
білімін беретін халық ... ... ... ... ... еңбеккерлері кейбір жағдайларда өздері ауыр қол
еңбегін жеңілдету үшін ... мен егін ... ауыл ... ... ... тетіктер мен тіркегіш құралдар ... ... ... Бұл ауыл ... ... ... талабына орай
өзгертіліп отырмағанын білдіреді.
Соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... деп ... 50-жылдардың аяғында да Қазақстан ауыл
тұрғындарының білім деңгейі аса ... ... жоқ. ... бар ... ... білімі бар және жетіжылдық мектепті бітірмегендер – 50,6%-
ды, аяқталмаған орта – 34,4%-ды, жалпы орта білімі ...... ... білімі барлар – 5,7%-ды, аяқталмаған жоғары – 1,0%-ды, аяқталған
жоғары білімі барлар – 1,5%-ды көрсетті [252].
Кеңес ... ... ... оқу ... ... ... жүргізілді, оқу процесінде ... ... Ол ... ... ХХ ... ... күшейтілді. Оқуды тиімді
қоғамдық жұмыспен қатар жүргізу қажет деп есептелінді. ... ... және ауыл ... ... ... жас ... ... сүйіспеншілікке тәрбиелеу және еңбек етуге үйрету ауыл
мектептерінің басты міндеті болып ... Орта ... ... ... ауыл ... жұмыстарына тартудың әртүрлі әдіс-тәсілдері
қолданылды: ... ... ... ... ... ... ... және т.б. Олар ... ... ... ... ... жерлерде мектеп оқушыларын жұмысқа тарту оларды дене еңбегіне
үйрету, ауыл ... ... ... ... ... және
механизаторлық мамандықты игеруге мүмкіндік жасау шаралары болды. Оқушылар
арнайы ... ... ... пен ... оқытылды.
1974 – 1975 оқу жылында 195 орта ... ... ... ... ... 500 мектепте трактор, комбайн және басқа да ... ... ... мамандығына, 80 мектепте мал шаруашылығы
мен мал шаруашылығы фермаларында жұмыс ... ... оқып ... – 1974 жж. ... ... ... мен ... 110 мыңы
механизаторлық пен жүргізушілік мамандығын меңгеріп шықты [253].
1979 – 1980 оқу ... 2051 ... ... ... баулу
сабақтары жүргізілді. 181,4 мың оқушының 9 – 10 сыныптағы 78,8% ұжымшар,
кеңшарларда ... етті [254]. ... бұл ... іс ... ... ... болды, ауылшаруашылық жұмыстарына тартылған оқушылар мектеп
бағдарламасын ... ... ... одан ... қояды, ал екіншіден бұл
ауылдық жерлерде өскен балаларды еңбекке ... сол ... ... да жоқ ... ... ... шынында да бұл қосымша мамандыққа
оқытудың да ауыл тұрғындары үшін тиімді жақтары болғанын атап өтеміз.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... десек
те, белгілі дәрежеде қол жеткізілген табыстар болғаны анық. Оны төмендегі
мәліметтер айғақтайды. 1974 жылы Республикада 270 ... ... ... 26 бейнелеу студиясы, 124 халық театры, 9 халық ... 8 ... ... 13 халық қоры жұмыс істеді [255]. Халықтық атақ ... ... ... ... шетелдерде өнер көрсетті. Олардың
қатарындағы Қызылорданың “Сыр Сұлуы” 1969 жылы Болгарияда, 1970 жылы ... ... ... ... қаласының) “Алатау” ансамблі 1971 жылы ГДР-де,
Гурьевтің (қазіргі Атырау) ... ... ... Югославияда болып қайтты.
Қазақтың политехникалық институтының “Досмұқасан” және Қыздар ... ... ... ... ... ... аралығында ауыл-селодағы мәдени дамуға елеулі көңіл
бөлінді.Тұрғындардың рухани дамуының ошақтары ... ... ... ... мен оқу ... жұмыс істеп тұрды. Олар
мүмкіндігінше қажетті мамандармен қамтамасыз етілді. Ең ... ... ... ... ... білім алды. Осыған байланысты халықтың білім
деңгейі көтеріліп, мәдени-рухани дәрежесі өсті, бұлар әрине, ... ... ... ... ... де болды. Әлеуметтік инфрақұрылым қалалық
жерлерге қарағанда ауылды жерлерде ... ... ... ... ... ... кадрлар тұрақтамады. Ауылдағы мәдени құрылыстарды ... ... ... ... ... ... ... қаржы
бөлінгендіктен, сөз бен іс аралығында ... ... ... ... ... мәдениет насихатталды. 50-жылдарға
дейін селодағы мемлекеттік кино жүйесінде бірде-бір жоғары білімді маман
болмады. Бұл салада ... ... ... оқу орны болмады. Социалистік және
капиталистік мемлекеттер арасында темір құрсау болғандықтан Кеңес үкіметі
көптеген шет ... ... ... ... ... Тек ... ... түсірілген кинолармен шектелді, онда социалистік идеология
насихатталды.
Сонымен қатар және ең негізгісі ... ... ... ... ... ... ... жойылады дегенде кішігірім, аз ... ... ... Соның ішінде қазақ халқының тарихы, дәстүр –
салты бұрмаланды, діннен бас тартылды, ұлттық тілдің өрісі ... Отан ... ... мен ... ... Қазақстан ауыл-село
тұрғындарының этнодемографиялық дамуында күрделі кезең ... ... ... ... өзге аз ... ұлт өкілдерін
депортациялау процесін жүргізген тұсы еді.
Соғыстың қарсаңындағы депортация, ... ... ... ... ... тұрғындарының этнодемографиялық дамуына,
ұлттық құрамына әсер етті. Жергілікті ұлт ... саны мен ... ... ... ... ... ... қирауына жол
ашты. Бұл Қазақстандағы жергілікті ұлт өкілдерінің ... ... ... ... ... ... мемлекеттің әкімшіл-
әміршіл саясаты еді. Кеңестік құйтырқы саясат Қазақстандағы жергілікті ұлт
өкілдерінің ... ... ... дамытуға мүмкіндік бермеді. Керісінше,
Қазақстанды халықтар түрмесіне айналдырды. Одан ... ... ... мен ... өз Отандарына оралғанымен, бәрі бірдей кете алған жоқ.
Бүгінгі күні Қазақстан Республикасының территориясында көптеген ... ... ... ... осы ... байланысты.
Ұлы Отан соғысы жылдары ауыл халқының саны ... ... ... Соғыстан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңін қоса
есептегенде 10 жыл ішінде (1941 – ... ... саны ... ... ... ... 307 мың ... кеміген [257]. Соғыстан кейінгі жылдары
туу және табиғи өсім төмен дәрежеде қала берді.
Қазақстан тұрғындарының құрамының тарихын екі негізгі ... ... ... ХІХ – ХХ ғғ. 50-жылдарының аяғына ... оны ... ... 1897 – 1959 жж., ... 1960- ... ... КСРО
құлағанға дейін. Бірінші кезеңнің өн бойында Қазақтан ... ... яғни ... – сырттан көшіп келу ... ... ал ... ... ... фактордың ролі төмендеп,
тұрғындар табиғи өсімнің нәтижесінде көбейді [258, -400 ... – 1962 жж. тың және ... ... ... үшін ... ... жуық адам, олар негізінен елдің Еуропалық бөлігінен ... ... бір ... ... халық саны мен екінші жағынан келушілер санының
арасындағы алшақтықты бұрынғыдан да күшейте түсті [259, -422 б.]. ... ... ... жергілікті ұлт өкілдері басқа ұлттармен, әсіресе
славян тілдес ұлттармен толықты. Бұл сол ... ... мен ... ауыр ... ... ... ... мен балабақшаларының жабылуы
осы кезден басталды.
Депортация, эвакуация, Ұлы Отан соғысы, тың игеру т.б. ... ... ... ... ... ұлт ... ... төмендеді. Бұл Қазақстандағы жергілікті ұлт өкілдерінің ең
азайған кезі. Осы ... ... ... туралы әр түрлі кері
пікірлер айтылды, бұл байырғы ұлт өкілдерінің өз елінде тым аз ... ... ... ... өз ... өмір ... ... жылдары Қазақ КСР-інде
ауыл-село тұрғындарын негізінен жергілікті ұлт өкілдері ... ... ... ғылымы, білімі, өркениет жетістіктері т.б. дамыған ... ... ... ... ... ... ... бірі
болды.
1950-жылдардың аяғы 60-жылдардың басында урбандалу процесі басталды.
Сонымен қатар, 1960-жылдардың басы республикадағы ... үшін ... ... ... ... ... саны
бұрынғыға қарағанда жаңа қарқынмен өсті. Осы кезеңде денсаулық сақтау ісі
де біршама ... және ... ... ... ... өлімге қарағанда туу басым болды.
1970-жылдардың басында басқа әлемдегі сияқты ... ... ... ... бала ... қысқаруына алып келді. Бірақ, бұл
жылдары да негізінен халықтың ... ... ... ... ... ... 1959, 1970, 1979жж. санақ аралығындағы кезеңдерде Қазақстандағы
сан жағынан көп этнос орыстар болып қала берді [260, -588-595 бб.]. ... ... ... жаңа ... ... алды, сондықтан ауыл-село
тұрғындарының санына қарағанда 70-жылдардың екінші ... ... ... ... ... қалаға көшіп-қонуға ұмтылысын туғызған ауылдық
жерлердегі тұрғын үй, тұрмыс және мәдени қызмет түрлерінің төмендігі, еңбек
ақының аздығы, ... әр ... ... ... ... жоғарылығы
т.б. жағдайлар болды. Осындай жағдайларға байланысты қала әсіресе,
жастардың қоныстану үшін ... ... көзі ... қала ... ... қоныстанып қалуға ұмтылушылардың бәрі қалада тұрақтап қала ... ең ... ... ... ... ... табылды.
1939-1979 жж. аралығында жалпы Қазақтандағы тұрғындар саны 8538 ... ... ... 6213 мың, ... 2324 мың адам таза ... ... ұлт ... 1939 жылғы 2327 мыңнан 1979 жылы 5289 ... ... 1939 жылы ... ... ... ... ... 1979 жылы 36%-ға төмендеп кеткен, осыдан Қазақстан тұрғындарының
барлық санынан алғанда ... ... ... төмендеп кеткенін көреміз [261].
1939-1979жж. аралығында Қазақстанда саны жағынан көп ұлт орыстар, ІІ
орында қазақтар (жұмыстың соңында қосымшадағы ... ... ... ... ... әр аймағында әр ұлт өкілдері болды. Ал, ... ... ... ... ... ... майданға аттануы, тың ... ... ... ... ірі-ірі оқиғалар үлкен әсер етті. Бірақ,
Қазақстанның әр ... ... ... ... ... ұлттық
құрамы әр түрлі болды.
1939-1979 жж. аралығында Шығыс Қазақстанда, Орталық ... ... ... ең көп ұлт ... ... Ал ... өкілдері сан жағынан екінші орында тұрды.
Батыс және Оңтүстік Қазақстан аймақтарында көрсеткіштер басқаша. ... сан ... ... көпшілікті құрап отырған жергілікті ... ... ... ... ... орыстардың
басымдықты құрауы миграциялық көші-қонның ... және тың ... ... сол ... ... ... түсіндіріледі.
Ауыл-селолардағы маман кадрлардың жетіспеушілігі жұмысты алға
бастыруға теріс ықпалын тигізді. Мысалы, 1946 ... ... ... ғана ... және ... ... ... маман, 80% тек бастауыш
білімі барлар, 8,4% тәжірибелі, яғни ... жоқ ... ... ... ... ... ... санаспай еңбек
етті. Оның ішінде әйелдер мен жасөспірімдердің еңбегінің үлесі жоғары.
Жалпы мәліметтерде ... ... ... ... ... аз ... топ болды, ол әрдайым сан жағынан кеміп ... жылы ... 878,8 мың ... 1960 жылы 610,8 мың, 1979 жылы ... ... ... [263]. Мұндағы себептер ауыл шаруашылық өнімдерінің
бағасы төмен және ауыл-село тұрғындары ... ... ... ... ... ... етілмеді. Егін салумен айналысатын ... ... ... ғана ... етілді. Оның өзінде ең
бірінші орынға жоспар орындау ... ... ... ... ... ... ─ даму оның ішінен туындамаған, оған сырттан таңылғандықтан,
әрқашан алға басу қиын еді. Бұл жалпы осы ... тән ... ... артта қалуының басты себебі де, сол кезде орын
алған экономиканы басқарудың ... ... ... ... Жергілікті жағдайлармен есептеспей, жоғарыдан жоспарлау, аппарат
тарапынан бұйрық беру, қалыптасып ... ... ... кезеңінен бері
қарайғы азық-түлік салымы саясатын ... ... ... еңбек өнімінің нәтижесінен шеттетті. Мұның үстіне, ... ... ... ... ... есебі ауылдық
кеңестердегі тізімдер арқылы ғана жүргізілді. Мұның өзі ... ... ... қиындық туғызды, ал олардың еңбегі
басыбайлы сипатқа ұқсады. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... дамытудың мүмкіндіктері жете
пайдаланылмады.
50-жылдардың ... ... ... ... ... қарамағында
болып келген ауыл шаруашылық ... ... ... ... құру және ... ... сату Қазақстанда 1959 жылы наурызда,
яғни бір жылдың ішінде аяқталды. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... (МЖС) құрылды. МТС-тердегі техникалардың бір бөлігі
кеңшарлар мен ауыл шаруашылығын механикаландыру училищелеріне ... ... ... ұжымшарларға сатылды.
МТС-терді тарату ауыл-село тұрғындарының экономикалық жағдайын
нашарлатты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бөлшектерді сатып алуда, жабдықтауда, қызмет көрсетумен
қамтамасыз етілуде қиындықтарға душар болды. ... ... ... ... ... кері ... ... қоймады.
Кеңес үкіметі тұсындағы ауыл шаруашылығы және ондағы халық санының
динамикасы мәселесін талдағанда ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ашылады. Солардың негізгісі
ауыл шаруашылығының баяу дамуы, сол кезеңдегі қоғамның қажеттіліктерін өтей
алмауы, ауыл-село тұрғындарының тұрмыс ... ... ... ... ... мен ұжымшарлықтар, кеңшарлар мен кеңшарлықтар ауыл
шаруашылық ... ... ... ... материалдық тұрғыда
түбірінен айрылып қалды. Бұл ауыл-селоның қоғамдық шаруашылығының дамуына
ғана ... ... жеке ... да ... әсер ... ... шаруашылық байланыс төмен болды. Табиғи өсім
әлеуметтік факторға тікелей тәуелді еді. ... ... ... ең ... коэффициентін көрсетті, оларға кешірек некеге тұру тән
болды.
1950-жылдардың екінші жартысынан бастап Республикада қазақ мектептері
азая бастады. Оның ... ... ... өзге ұлт өкілдерінің күрт
көбеюі еді. Осының салдарынан 700 қазақ ... ... ... ... ... ... барлығы бірдей жетіжылдық мектеппен
қамтылмады, ... оқу ... ... ... Қазақ орта
мектептерін нығайтуға, олардың санын көбейтуге және ... ... ... орта мектеп көлемінде толық білім алуы үшін ... ... жете ... ... ... ... қазақ тұрғындарының
қарқынды демографиялық дамуы мен орасан әлеуметтік сұранысты қанағаттандыру
мүмкіндігі арасында сәйкессіздік орын алды.
Кеңес өкіметінің әлеуметтік саясаты жартыкештік ... ... ... ... 1965 ... ... жүргізген реформалары социализмнің
негізін өзгерте ... ... ... жүйе ... ... шеше ... ... тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі шешілмей
қалды. Оны ... ... ... үй ... ... ... ... отыруы кедергі болды. Егер жетінші бесжылдықта тұрғын үйге
бөлінген күрделі қаржының үлес ... ... ... ... ... көлемінің 20% құраса, сегізінші бесжылдықта 18%, ... 17%, ... ... 15% құрады [264].
Республика бұрынғы КСРО-ға кірген одақтас республикалар ішінде тұрғын
үймен қамтамасыз ету ... ... ... [265]. ... ... ... ... жылдан жылға шиеленісіп, Г.В.Колбиннің бастамасы да
сөз жүзінде қалды. 1992 ... ... ауыл ... 150 мың ... үй алу кезегінде тұрды. Селодағы тұрғын үй ... ... ... ... төрт есе ... ... [266].
Мәдени-тұрмыстық нысандарды салу үшін күрделі қаржының жылдан-жылға
аз бөлінуі, бұл ... ... да ... ... ... ... ... нысандарды салуға бөлінген күрделі қаржының үлес
салмағы, халық шаруашылығына жұмсалған күрделі қаржының-20,7% ... ... ... ... ... сақтау, медициналық қызмет көрсетудің дәрежесі
мен сапасы ауылдық-селолық жерлерде төмен болды. Ауыл-селолық емханаларға
мамандар жетіспеді, ... ... ... ... ... ... ... ауруханалар мен емханалар жаңа құрал-жабдықтармен
нашар ... ... ... сапасы төмен болды.Республикада
1970-жылдардан бастап, жалпы адам ... оның ... ... өлімі азаюдың
орнына арта түсті [268].
Бюджет ... ... ... ал ... Кеңестер
республикалық орталыққа тәуелді болып, алақан жаюшылық принципі қалыптасты.
Республикадағы өнеркәсіп өндірісінің 93% ... ... ... үлесінде болды. Олар өздерінің тапқан ... оның бір ... ғана ... ... ... ... ... барлық жергілікті бюджеттер КСРО мемлекеттік
бюджетінің ... 15%, ... ... бюджеттері ─ 0,8% құрады
[270].
Жергілікті Кеңестердің бюджеті көлемінің 28,2% оның ... ... ... ... ... оның 2% ғана ... [271].
Бюджетті қалыптастырудың қатаң орталықтандырылған принципі, ауыл-
селодағы ... ... ... ... ... ... ... бұл бағытта жүргізілген саясаты толық жүзеге
аспай, 1990 жылдың басында жалпы республика бойынша үйлердің тек бестен бір
бөлігінде су ... бес ... ғана ... ... ... 400-ге ... су тасып жеткізілді. Газ құбыры аймағында орналасқан 500 совхоз
бен колхоздың 78 ғана ... ... ... қамтамасыз етілуі қала халқынан 4,2 есе,
ал ... ... ... ... екі есе төмен болды.
Қазақстанның 70 шалғай ... ... ... ... жағынан артта
қалса, 1700 жуық елді мекен, оларда жарты миллионға жуық адам ... ... яғни ... жоқ деп ... [272]. ... ... құрылысқа өз дәрежесінде көңіл бөлінбеді. Кеңес
үкіметі жылдарындағы халықтың жаппай сауат ашқанын біз ... ... ... ауылдағы мәдени құрылыстар артта қалған болды ... ... ... ... ... ... саясатының толық жүзеге
аспауының себептері мен салдарлары:
− Қатаң орталықтанған – ... ... ... ... ... ... ... тарихтың обьективті заңдылықтары
мен өмірдің нақты тәжірибелері көрсетті.
− Адам ... ... ... ... ... ... пен
белсенділік, бастамашылдық сияқты қасиеттерге тұсау салынды.
─ Әкімшілдік-әміршілдік жүйенің салдарынан, ... ... ... енжарлық пен немқұрайдылық басым болды. Олардың
жұмысында ұйымдық мәселелермен көбірек ... ... ... ... ... халге жетті, қабылданған шешімдер толық орындалмады.
− Мемлекет тарапынан қаржының аз бөлінуіне, оның талан-таражға салынуына
байланысты тұрғын үй, ... ... ... ... ... ... Пайдалануға берілген тұрғын үйлер мен мәдени-тұрмыстық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бақылау
жасау өз нәтижесін бермеді. Мемлекет, кооперация мүліктері ... ... ... ... медициналық қызмет көрсетуді мемлекет өз мойнына
алғанымен, кадрлардың ... ... ... ... ... санитарлық жағдай төмен болып, жұқпалы ... ... ... ... ... онжылдықта бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына ... ең ... ауыл ... саласын дамытуды, мұндағы шешілмеген
мәселелерге айрықша ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін өткен тарихымызды саралай отырып,
Қазақстанның ауыл шаруашылығына байланысты ... ... ... ... ... ... деп ... Ауыл шаруашылығының жағдайын көтеру мақсатында, арнайы бағытталған
бағдарламалар нәтижесінде, үстіне төлейтін пайыздық ... ... ... ... ... ... бөлу.
─ Ауыл-селолардағы орта және шағын бизнестерді ... ... ... ... нысандарға жетуін қадағалау, оған
жергілікті жерлердігі әкімшілікті міндеттеу.
─ Президенттік үш жылдық ... ... ... одан ... Ауыл шаруашылығын қажетті озат, жаңа ... ... ... ... ... ... ... даярлау.
─ Демографиялық мәселелерді шешуде жанұяларға мемлекет тарапынан қолдау
жасау.
─ Ауыл-село, аудан орталықтарында жеке ... ... ... ... ... ... ... "Ауылшаруашылық жолдары" дейтін
жолдарды ... ... ... ... ... қатар
республикалық бюджеттен қарастырылуы керек.
─ Ауыл-село халқына медициналық қызмет көрсететін отбасылық дәрігерлік
қызметті дамыту. Ауыл ... ... ... ...
таза ауыз су мәселесі. Сондықтан инвестициялық даму ... ... ... елді ... ... жоба ... орталықтағы өкілетті
органға жүктеу.
─ Ауыл-селолардағы мәдени мұраларды қалпына келтіруге ... ... ... ... ... ... тізімі
1 Н.Ә. Назарбаев Тарих толқынында. Алматы «Атамұра» 1999. -14 б.
2 М.-А. ... А.И. ... ... ... жағдайы (1939-1959 жылдар). Алматы «Өркениет»,
2005. -3 б.
3 ҚРОММ, ... ... ... Н.Э. ... Ж.Б. ... И.В. ... А.Н. ... Баратова История Казахстана: народы и культуры. Алматы, 2001. -С. 591-
594.
5 Н. Ә. Назарбаев. ... – 2030. // ... ... ... ... ... М.Б. Тәтімов ... ... ... саны қанша?) ... ... ... ... ... Сан мен ... ... «Жазушы» 1992.
М.Б. Тәтімов Ж.Ә. Әлиев Дербестігіміз – демографияда. ... ... А.Н. ... ... ... 1920- ... ... 1993.
8 М. Қойгелдиев, Т. Омарбеков Тарих тағылымы не дейді? Алматы
«Ана
тілі», 1993.
9 М.Х. ... А.Б. ... ... ... ... Казахстане (1917 – 1980) Алма-Ата «Ғылым», 1991.
10 М.Х. ... А.И. ... ... ... ... ... (1939 – 1959 жылдар) ... ... ... ... Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. ... А.Н. ... ... ... ... ... и ... Алматы 2001. -С. 600.
12 К. Джаркимбеков Деятельность партийных ... ... ... ... ... ... (в 1959 – 1965
гг.) Автореф. дисс. к. и. н. Алма-Ата, 1969 г. К. ... ... ... в сельской местности Казахстана. (1958 – 1980 гг.)
Автореф. дисс. к. и. н. ... 1988. О.К. ... ... Казахстана по дальнейшему повышению материального благосостояния
трудящихся в годы восьмой пятилетки. Дисс. к. и. н. ... 1976. ... ... ... села в ... в 1954-1965 гг. Дисс. к. и.
н. Алма-Ата, 1993. С. ... 1926- 1939 жж. ... ... ... және әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер.
Т.ғ.к., диссертация. Алматы 1998. К.М. ... ... ... ... (1946-1965 жж.) Алматы, 1995. Т.ғ.к. дисс. М.Т.
Илипов Қазақстанның ауыл шаруашылық интеллигенциясы ... жж). ... ... ... А.Б. ... ... крестьянство Казахстана. Алма-Ата,
Ғылым, 1960; Б.А. Төлепбаев ... ... ... в
Средней Азии и Казахстане. Москва, Наука, 1984; Г.Ф. Дахшлейгер, А.Н.
Құдайбергенов За высокую ... ... ... 1976. А.Н. ... ... сай ... Алматы, 1989. К.Н. ... ... ... ... ... Наука, 1985; Т.Б. Балақаев
Колхозное крестьянство ... в годы ... ... войны (1941
– 1945гг.). Алма-Ата, Ғылым 1971; Х.А. Абжанов ... ... в ... ... ... Алма-Ата, Наука, 1988;
Ф.К. Михайлов, И.Ш. Шамшатов Народное движение за освоение целинных земель
в Казахстане. Алма-Ата, 1964; Н.К. ... ... ... в составе
сельскохозяйственных тружеников Казахстана. Алма-Ата, 1977. Н.З. ... ... и ... ... сельского населения
Казахстана (1946 – 1992 гг.) Автореф. дисс. д. и. н. Алматы, 1999; ... ... ... ... 1987. М.Х. ... А.Ш. ... исследования в ... ... ... и ... // Отан ... 1998, №1; ... Историография становления и развития культуры Казахстана. 1936-
1991гг. Дисс. д. и. н./ МГУ им. ... ... 2004; ... ... ... ... Алматы, 1988.
14 К.А. Әліқұлов Қазақстан ауылдары мен ... 1946 – ... ... жағдайы; тарихы мен сабақтары. Дисс.т.ғ.д. Алматы,
2001; С.А. Байтілен Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы ... ... ... экстенсивті бағдар және дағдарыс / 1965- 1990 ... / ... т. ғ. д. ... 2000; А. ... Қазақстанның ауыл-селоларындағы
әлеуметтік саладағы мемлекеттік саясат: мәні мен ... (ХХғ. ... ... т. ғ. к. ... 1999; Л.Х. Төлешева ХХ ғасырдағы Қазақстан
халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы мәселелерінің тарихнамасы. Т. ғ. к.
автореф. Алматы 2002; С.М. ... ... ... ... по ... ... ... и культурного уровня
тружеников села, 1954 – 1965 гг. Дисс к. и. н. ... 1988. Ө. ... ... ... ауыл ... ... 1975.
15 М.Н. Сдыков История населения Западного Казахстана ... ... ХХІ вв.). ... 2004; М.К. ... ... өңірі халқының әлеуметтік-
демографиялық дамуы (1897-1999 жылдар). Дисс. т. ғ. д. Алматы 2003; ... ... ... Южного Казахстана в послевоенный
период (1946-1959 гг.) Автореф. к. и. н. Алматы 2004; А.С. ... ... ... Казахстана в послевоенный
период (1946-1959 гг.). ... ... ... 2001; З. ... ... развитие населения Северного Казахстана в 1959-1989 гг.
Дисс. к.и.н. Алматы 2002; В.В. ... ... ... ... ... XX века /. ... ... ... А. ... М. ... М. Имашев Проблемы совершенствования
организации и ... ... ... Алма-Ата: Наука, 1967; Н.И.
Акуев Советы нородных ... ... ... ... ... 1984; Г.В. Нечитайло, З. Шереметьева Работа районных ... в ... ... и общественного питания. Алма-Ата:
Казгосиздат, 1962; Т.З. Рысбеков Советы ... /1939- 1986 гг ... Ата , ... ... М.Х. ... А.И. ... Қазақстан халқының
әлеуметтік – демографиялық жағдайы (1939-1959 ... ... ... -158 ... Б.Г. ... ... ... аралығында Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... М.К. ... ... ... халқының әлеуметтік-демографиялық
дамуы. (1897-1999 жылдар). Автореф. дисс. д. и. н. – Алматы, 2003, -4 б.
20 ... ... ... ... Н.Э. ... Ж.Б. ... И.В. Ерофеева, А.Н. Алексеенко,
Г.С. Баратова «История Казахстана: народы и ... ... 2001 ... ... ... ... ... Ш.Д. Батырбаева Достоверны ли показатели численности ... и ... в ... ... 1926, 1937 и 1939 ... КазНУ. №1. 2004. -с 9.
24 ҚРОММ, 698- қор, 14- тізбе, 102-іс
25 Н.Э. Масанов Ж.Б. ... И.В ... А.Н ... Г.С
Баратова, История Казахстана: народы и культуры. Алматы 2001.-С. 587.
26 ... ... ... 102-іс .
27 М.Б. ... ... әлемі Алматы 1993 . -9 б.
28 Н.Э Масанов, Ж.Б. Абылхожин И.В ... А.Н ... ... История Казахстана: народы и культуры. Алматы 2001.-С.376.
29 К.Р. Аманжолов Қазақстан тарихының ... ... ІІ ... 2004. -76 б.
30 Қазақстан тарихы көне заманнан ... ... ... ... ... Н.Э. ... Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н Алексеенко, Г.С
Баратова, История Казахстана: народы и культуры. Алматы ... ... ... в ... ... ... ... Советсткого
Союза. -С. 118.
33 ... ... көне ... ... ... ... ... -344 б.
34 Казахстан в ... ... ... войны Советсткого
Союза. -С. 118.
35 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. ... 1993. -С. ... Бұл да ... ... ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 13-іс.
38 ҚРОММ, ... ... ... ... ... ... 14-іс. 28-п.
40 ҚРОММ, 1987-қор, 1-тізбе, 17-іс, 11-п.
41 ҚРОММ, ... ... 17-іс, ... А.Н. ... ... ... 1920 – 1990 гг. Алматы;
Ғылым 1993. -С. 24.
43 М. Тәтімов, Ж. ... ...... ... ... 1999. -36 ... Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. Алматы
Дәуір 1994. -343 ... ... ... ... 459а ... М.Х ... А.И. Құдайбергенова Қазақстан халқының
әлеуметтік–демографиялық жағдайы ... ... ... 2005. -109 ... М.Н. ... ... население Западного Казахстана /ХVIII- нач
ХХI вв/ Алматы ,2004.-С.240.
48 ҚРОММ ,698-қор ... ... .
49 ... ,698-қор ,14-тізбе ,459а-іс .
50 ҚРОММ ,698-қор ... ... .
51 М.К. ... ... ... халқының әлеуметтік-демографиялық
дамуы /1897-1999 жж./ Т.ғ.д. дисс. Алматы, 2003. -191 б.
52 М.Х. ... А.Б. ... ... ... ... ... (1917-1980) Алма-Ата Ғылым 1991, -С 129.
53 ... ... ... ... ... Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. Очерк. Алматы,
Дәуір 1994. -422 ... ... ... ... ... ... Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. Алексеенко,
Г.С. Баратова, История Казахстана: ... и ... ... 2001. -С. ... М.Б. ... ... әлемі. Алматы 1993. -11 б.
58 М.Х. Асылбеков, А.Б. ... ... ... ... (1917-1980). Алма-Ата Ғылым 1991. -С. 38
59 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 510-іс, 238-п.
60 ... ... ... ... ... В.В. Козина, М.Х. Асылбеков, Демографические ... ... ... Атамұра, 1995. -С.19.
62 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 531-іс, 131-байлам, 29-п.
63 ... ... ... ... ... Всесоюзной переписи населения 1959 года (Казахская ССР)
Москва: Госстатиздат, 1962. -С. 202.
65 М.Б. ... ...... ... саны ... ... Алматы – 1975, -55 б.
66 Н.Э. Масанов, Ж.Б. ... И.В. ... А.Н ... ... ... ... народы и культуры. Алматы 2001.-С. 401.
67 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. ... 1993. -С ... ... ... ... 1990, -44 ... ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 732-іс, 171-байлам.
70 ... ... по ... ... ... ... ... 1970, 1979, 1989гг. Алма-Ата 1991. -С.7.
71 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 775-іс, -10 п.
72 М. Тәтімов, Ж. ... ...... Алматы. Жеті
жарғы. 1999. -93 б.
73 ... ... ... ... -7 п.
74 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 1-іс, 90-байлам, -10 п.
75 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 775-іс, -9 п.
76 Об ... ... ... ... ... 1939,
1959, 1970, 1979, 1989 гг. Алматы 1991. -С.4.
77 ... ... ... 1-іс, ... -10 п.
78 Статистический сборник по отдельным показателям всесоюзных
переписей населения. 1939, 1959, 1970, 1979, 1989 гг. ... 1991. ... Об ... ... всесоюзных переписей населения. 1939,
1959, 1970, 1979, 1989 гг. Алматы 1991. -С ... ... ... ... ... ... ... 698-қор, 14-тізбе, 1021-іс, 38-парақ.
82 ҚРОММ, ... ... ... ... ... ... 14-тізбе, 1-іс, 90-байлам, 10-парақ.
84 Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н Алексеенко, Г.С
Баратова, ... ... ... и ... ... ... ... ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 359а-іс, 5-парақ.
86 «Ақиқат», 1995, №4, 90-бет
87 ... ... ... ... 14-16 ... ... 1481-қор, 15-тізбе, 74-іс, 23-25 парақтар.
89 А.Б. ... ... ... ... ... -С. ... А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. ... 1993. -С. ... М.Б. ... ...... ... саны ... зерттеу). Алматы – 1975, -55 б.
92 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 219-іс, 49-парақ.
93 М.Х. ... А.И. ... ... халқының
әлеуметтік- демографиялық жағдайы (1939-1959жж.). Алматы 2005, -48 б.
94 ҚРОММ, 1481-қор, ... ... ... ... ... 2021-іс, 4-5 парақтар.
96 ҚРОММ, 1481-қор, 16-тізбе, ... ... ... 1481-қор, 16-тізбе, 2021-іс, 2-парақ.
98 ... ... ... 2021-іс, 6-парақ.
99 ҚРОММ, 1481-қор, ... ... ... ... ... 124-іс.
101 ҚРОММ, 1481-қор, 16-тізбе, 2021-іс.
102 ҚРОММ, 1721-қор, ... 9-іс, ... ... ... ... ... 9-іс, ... 7-парақ.
104 ҚРОММ, 1721-қор, 1-тізбе, 9-іс, ... ... ... ... ... 70-іс, ... ... 1479-қор, 5-тізбе, 363-іс, 1-парақ.
107 ... ... ... ... ... М.Х. ... А.Б. Галиев, Социально демографические
процессы в ... ... ... ... 1991. -С.141.
109 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 353-іс, 96-байлам.
110 ... ... ... ... ... ... 698-қор, 14-тізбе, 359а-іс, 5-парақ.
112 ҚРОММ, ... ... 8-іс, ... ... хозяйство Казахстана. Статистический ежегодник. Алма-
Ата 1978, -С ... ... ... Казахстана. Статистический ежегодник. Алма-
Ата 1978, -С 193.
115 А.Н. ... ... ... сай ... Алматы, 1989.
-17 б.
116 М.Х. ... А.Б. ... ... - ... в ... ... Алма-Ата: Ғылым 1991. -С.140.
117 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 732-іс, 197-парақ.
118 ҚРОММ, 698-қор, ... ... ... ... ... ... 748-іс, 2-парақ.
120 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. ... 1993. - С. ... ... ... 1-тізбе, 14-іс, 34-парақ.
122 А.Н. Алексеенко Население Казахстана 1920 – 1990 гг. Алматы:
Ғылым 1993. -С. ... Бұл да ... - 29 ... Бұл да ... - 29 ... Бұл да ... - 30 ... Бұл да сонда, - 31 б.
127 Н.Э. Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н ... ... ... ... ... и ... Алматы 2001. -С. 403.
128 Бұл да сонда, - 403 б.
129 Бұл да ... - 406 ... Бұл да ... - 406 б.
131 Бұл да сонда, - 408 б.
132 Бұл да сонда, - 408 ... ... ... ... ... 9-парақ.
134 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 775-іс, 7-парақ.
135 ... ... ... ... 2-парақ.
136 Бұл да сонда, 3-парақ.
137 Коллективизация сельского хозяйства Казахстана /1926 – ... ... 1967. Ч.І. ... ... ... ... ... 1959 года (Казахская
ССР).Москва: Госстадиздат, 1962. -С.50.
139 М.А. Асылбеков, А.И. ... ... ... ... (1939 – 1959 жылдар). Алматы. 2005. ... Ш.Ю. ... ... опыт формирования и ... ... ... ... ... 1975. -С.87; ... переписи населения 1959 года (Казахской ССР). -С.50; -С.103.
141 Н.Э. ... Ж.Б. ... И.В. ... А.Н. Алексеенко,
Г.С. Баратова История Казахстана: Народы и культуры. Алматы 2001. -С.292.
142 М.Қ. Қозыбаев ... және ұлт. ... 2001. -51, -53, ... ... ... ... 75-іс, 52-парақ.
144 ҚРОММ., 698-қор, 14-тізбе, 299 а-іс, ... А.Б. ... К ... ... населения Казахстана ІІ Вестник
А.Н. КазССР. 1979, №5. -С.54-56.
146 ... ... том. ... 1995. -44 ... КПСС в ... и решениях съездов, конференции и ... 1971. т. 7. -С. ... Т.Б. ... ... крестянство Казахстана в годы Великой
Отечественной войны 1941-1945 гг. ... 1971. ... И.Ш. ... Большевик Казахстана. -С.75.
150 ҚРОММ., 698-қор, 14-тізбе, 293 А-іс, 20, 37, 120, 223-пп.
151 ... ... ... 225-іс, 507-515 пп.
152 Ж. Искаков Деятельность Коммунистической партии Казахстана ... и ... ... ... ... ... строя
(1956 – 1966 гг.): Автореф. дис. к. и. н. ... 1968. ... КПСС в ... и ... ... ... и пленумов
ЦК.М., 1971. Т.7., -С 276.
154 Народное хозяйство ... в 1980 ... ... ... 1981. -С. ... ... хозяйство Казахстана в 1980 году: Стат. Ежегодник, Алма-
Ата, 1981. -С. 208.
156 ... ... ... ... Казахской ССР за 1970 г., л.
48; за 1975 г. л. 13.
157 И.Ш. ... ... ... ... ... и его ... результаты. (1946 – 1980 гг.) Алма-
Ата, Наука, 1985. -С. 252, (219, 220).
158 Народное хозяйство Казахстана в 1980 ... ... ... 1981. -С. ... ... ... ... в 1968 году: Стат. Ежегодник.
Алма-Ата, 1969. -С.182; Народное хозяйство Казахстана в 1975 ... ... ... 1976. ... М.Қ. ... ... және ұлт. ... 2001. -51-54 бб.
161 ҚРОММ, 1692-қор, 1-тізбе, 621-іс, -27-28 пп.
162 ҚРОММ, 1109-қор, 5-тізбе, 1158-іс, -1 ... ... ... ... ... -26 ... ... 698-қор, 14-тізбе, 466-іс, -135-137 пп.
165 О. ... ... ... ... 1987. -4 б.
166 С.А. Байтілен Қазақстан ауыл шаруашылығындағы тоқырау (1965 –
1990 жж.). Тараз – 1999. -21 ... А.Н. ... ... сәулет сай болсын. Алматы, 1989,
-4 б.
168 С.А. Байтілен Қазақстан ауыл шаруашылығындағы ... (1965 ... жж.) ... , 1999. -57 ... ҚРПМ; 708-қор, 42-тізбе, 179-іс, 23, 60, -179 пп.
170 Народное ... ... в 1987 ... ... ... 1988. -С. ... Ө. Шеденов М. Есқалиев Бүгінгі ауыл бейнесі, Алматы, 1975. -78
б.
172 С.А. Байтілен Қазақстан ауыл ... ... (1965 ... жж.). Тараз, 1999, -69 б.
173 ҚРОММ, 1473-қор, 1-тізбе, 561-іс, -67 п.
174 ҚРОММ, ... ... 140 а-іс, -1 ... ... ... ... за 60 лет. -С. ... АОММ, 851-қор, 1-тізбе, 15-іс, -7 п., 121-іс, -11-16 пп.
177 И.Ш. Шамшатов ... ... ... ... и его ... ... ... гг.) – Алма-
Ата. Наука, 1985. -С. 252.
178 ҚРОММ, 1473-қор, 1-тізбе, 526-іс, -9 п.
179 А.Э. ... ... ... села в ... в 1954 ... гг. ... ... к. и. н. Алма-Ата, 1993. -С. 19.
180 ҚРОММ, 1473-қор, 1-тізбе, 526-іс, -9 ... Ө. ... М. ... Бүгінгі ауыл бейнесі, Алматы, 1975.
-86 б.
182 Бұл да сонда, -89 ... А.Н. ... ... ... сай ... ... ... б.
184 К.Р. Аманжолов Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 2-кітап.
Алматы 2004. -174 б.
185 А.Б. ... ... ... Казахстана. Алма-Ата,
1960.
-121 б.
186 ҚРОММ, 1481-қор, ... ... -1, -194 ... ... ... ... Ст. сб. ... 1968. -С.
228.
188 Народное ... ... в 1976 ... ... ежегодник.
Алма-Ата, 1977,-С. 173, 185.
189 А.Э. Городецкий Социальное развитие села в Казахстане в 1954 ... гг. ... ... к. и. н. Алма-Ата, 1993. -С.18.
190 ... ... ... ССР в 1960 и 1961 гг., -С.531.
191 Народное ... ... за 60 лет. ... А.Н. ... ... сәулет сай болсын. Алматы, 1989.
-48 б.
193 ... ... ... в 1980 ... ... Ежегодник.
Алма-Ата, 1981. -С.200.
194 Народное хозяйство Казахстана в 1976 ... ... ... 1977. -С.173, -С. ... Ө. ... М. ... ... ауыл бейнесі. Алматы, 1975.
-88 б.
196 бұл да ... -90 ... бұл да ... -90 б.
198 бұл да сонда, -93 б.
199 бұл да сонда, -95 б.
200 ... ... ... 96-іс, 2 ... ... хозяйство Каз ССР в 1960 и 1961 гг. -С.300.
202 ҚРОММ, 1137-қор, ... ... ... ... ... 17-тізбе, 504-іс, 148-парақ.
204 ҚРОММ, 1479-қор, 6-тізбе, ... ... ... ОМА, ... ... ... ... А. Уржанов Қазақстанның ауыл-селоларындағы әлеуметтік саладағы
мемлекеттік саясат: мәні және сабақтары (ХХ ғасырдың 60-70 ... ... ... 1999. -11 б.
207 ҚРПМ, 708-қор, 42-тізбе, 179-іс, 60-парақ.
208 Ө. Шеденов, М. Есқалиев ... ауыл ... ... ... б.
209 ҚРПМ. 708-қор, 48-тізбе, 541-іс, 12-п.
210 Народное хозяйство Казахстана за 60 лет: Стат. сб, ... ... ... ... 1964 ж., 27 ... Казахстанская правда,
1967 ж., 3 февраль.
212 ... ... Каз ССР в 1960 и 1961 гг., ... ... ... ... за 60 лет: ... сб, Алма-Ата,
1980. -С. 160.
214 ... ССР ... ... ... 1986, №9. -29 б: ... -36-37 ... Ә. ... Дәулетке сәулет сай болсын, Алматы, 1989, -18
б.
216 О.К. ... ... ... ... ... ... материального благосостояния трудящихся в ... ... ... ... к. и. н. ... 1976. -С. 23; -С. ... ... 42-тізбе, 179-іс, 60-п.
218 бұл да сонда.
219 бұл да сонда.
220 ... ... ... ... 35-36 ... ... 1137-қор, 25-тізбе, 138-іс, 25-26 пп.
222 ҚРОММ, 1137-қор, 25-тізбе, 6-іс, 10-11 пп.
223 А. Уржанов ... ... ... ... ... мәні және сабақтары (ХХ ғасырдың 60-70 жылдары). Т.ғ.к.
дисс. автореф. Алматы, 1999. -12 б.
224 Қазақ ССР Үкіметінің ... ... // ... 1967. №15.,
-768 б.
225 ХVI съезд КП Казахстана – ... ... 1986. -795 ... Р.М. ... Историография становления и развития культуры
Казахстана. 1936-1991 гг. Дис. д.и.н. /МГУ им. ... ... ... ... Х. ... ... село интеллигенциясы: кеше, бүгін,
ертең. ... ... 1990. -50 ... ... 1876-қор, 1-тізбе, 15-іс, -1 п.
229 ҚРОММ, 1876-қор, 1-тізбе, 3-іс, -216 п.
230 ... ... ... 14-іс, -209 п.; ... -152-163 ... ... ... 1-тізбе, 32-іс,-81-90 пп.
232 ҚРОММ, 1876-қор, 1-тізбе, 13-іс, -77-81 пп.
233 ... ... 1950, 17 ... ... образование, наука и культура в СССР ІІ. Стат. сб. М.,
1971, ... ... ... ... 40-іс, -1-3 ... Народное движение за освоение целинных земель в ... ... ... ... ... 1947, 14 мая.
238 Х. Әбжанов Қазақстанның село интеллигенциясы: кеше, ... ... ... 1990. ... ... ... в ... освоение целинных и залежных земель. Алма-Ата, 1958. -С. 73, -С. 80.
239 Х. ... ... село ... ... ... ... «Ғылым» 1990; Коммунистическая партия Казахстана в борьбе
за освоение целинных и залежных земель. Алма-Ата, 1958. -С.73, -С 80.
240 ... ... ... ... ... ҚРОММ, 1890-қор, 1-тізбе, 868-іс, -43-44 пп.
242 Х. ... ... село ... ... ... ... «Ғылым» 1990. -59 б.
243 Народное хозяйство Казахстана в 1980 ... ... ... 1981 -С. 172; -С. 201.
244 Народное хозяйство Казахстана в 1980 ... ... ... ... -С. 274; -С. ... КПСС о культуре, просвещений и науке: Сб. ... М., ... ... Х. ... Сельская интеллигенция Казахстана в условиях
совершенствования социализма. Алма-Ата: Наука, 1988. -С. 192. ... ... ... 619-іс, -25-27 пп.
247 ҚРОММ, 1481-қор, 29-тізбе, 133-іс, -5 п.
248 Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана, 1982, №12. ... ... ... 3-тізбе, 599-іс, -131 п.
250 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, ... -8-11 ... ...... ... 1 том, -590 ... Н.З. ... Изменение социальной и национальной структуры
сельского ... ... ... гг.). Автореф. дисс. д. и. н.
Алматы, 1999. -С.33.
253 И.Ш. Шамшатов. ... ... ... ... и его ... ... (1946-1980 гг.). Алма-
Ата. Наука, 1985. -С. ... ... ... Казахстана за 60 лет. -С. 212.
255 Қазақ совет энциклопедиясы. Алматы 1974. -46 ... ... ... ... Алматы 1974. 5-том, -434 б.
257 ҚРОММ, 698-қор, 14-тізбе, 102-іс.
258 Н.Э.Масанов, Ж.Б. Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. ... ... ... ... народы и культуры. Алматы 2001. -С.400.
259 Қазақстан тарихы көне заманнан ... ... ... ... ... 1994. -422 ... Н.Э. ... Ж.Б.Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н. Алексеенко,
Г.С. Баратова История Казахстана: народы и ... ... 2001. ... ... ... ... 14-тізбе, 1-іс, 90-байлам, -10 п.
262 ҚРОММ, 1481-қор, 16-тізбе, 2021-іс, -6 п.
263 бұл да ... ... ... ... за 70 лет: ... сб., ... 1990. -С. ... А. Уржанов Қазақстанның жергілікті Советтері және селодағы
тұрғын үй және ... ... ... жж.). ... ст.
аспирантов ИИАиЭ им. Ч.Ч. Валиханова. Выпуск ІІ. Алма-Ата, 1990.
266 На ... ... ... ... явлений в партии и
обществе // под. общ. ред. В. В. ... М., ... 1990. -С. ... ... ... ... за 70 лет: Стат. сб, ... 1990. -С. ... ... хозяйство Казахстана за 70 лет: Стат. сб, ... 1990. -С. ... ... ... депутатов СССР. Выступление депутата Н.А.
Назарбаева ... ... ... ... ССР // Казахстанская
правда. – Алма-Ата, 1989, 1июнь.
270 ... ... ... Верховного Совета СССР по вопросам
работы Советов народных депутатов развития управления и ... ... ... на ... ... Совета СССР 18 октября 1989 г. //
Казахстанская правда. – Алма-Ата, 1989, 23 ноябрь.
271 ... ... ... ... ... болайық // Социалистік
Қазақстан – Алматы, 1990, 10 наурыз.
272 Н.Ә. ... ... ... осы ... ... ... ... жөніндегі шұғыл шаралар туралы // Социалистік
Қазақстан – ... 1990, 16 ... ... Ж.Б. ... И.В. ... А.Н. Алексеенко,
Г.С. Баратова История Казахстана: народы и ... ... 2001. -С. ... Бұл да ... ... Бұл да ... -С.592-593.
276 Бұл да сонда, -С.594-595.
Қосымша А
облыстар |Барлық тұрғындар |қазақтар |орыстар |немістер |украиндар
|өзбектер |татарлар |белорус-тар |ұйғырлар |азербай-
жандар | | ... саны ... ... |үле
сі
% |саны |үлесі
% |саны |үле
сі
% |саны |үлесі
% |саны |үле
сі
% |саны |үле
сі
% |саны |үле
сі
% ... ... ... |үле
сі
% | |Қазақстан
Ақтөбе
Алматы
Шығыс Қазақстан
Гурьев
Жамбыл
Қарағанды
Қызылор
Қостанай
Павлодар
Солтүстік Қазақстан
Семей
Батыс Қазақстан
Ақмола
Оңтүстік Қазақстан
Алматы қаласы |6151102
339069
568215
538245
268104
321650
418316
328067
367852
251257
541527
378621
395625
458509
745542
230503 |100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0 ... ... ... |40,0
24,2
41,5
68,7
24,4
30,3
45,4
20,6
32,1
34,4
51,2
49,1
35,1
45,3
22,8
72,2 | 92571
1617
6288
4041
465
2688
14814
588
9794
6553
22696
4079
1707
10104
6089
766
|1,5
0,5
1,1
0,8
0,2
0,8
3,5
0,2
2,7
2,6
4,2
1,1
0,4
2,2
0,8
0,3 |658319
68417
38986
27253
6004
31127
40177
10282
104036
45441
73955
29022
27606
81819
57519
16675 |10,7
20,2
6,9
5,1
2,2
9,7
9,6
3,1
28,3
18,1
13,7
7,7
7,0
17,8
7,7
7,2
|120655
570
1698
853
320
8918
847
1441
595
373
695
729
450
1074
100770
1322
|2,0
0,2
0,3
0,2
0,1
2,8
0,2
0,4
0,2
0,1
0,1
0,2
0,1
0,2
13,5
0,6 |108127
7541
7417
5400
3397
4670
5824
4648
4972
3228
13917
11750
9964
5894
13507
5998
| 1,8
2,2
1,3
1,0
1,3
1,4
1,4
1,4
1,3
1,3
2,6
3,1
2,5
1,3
1,8
2,6 | 31614
1305
2978
3122
931
1499
4240
1253
1534
1265
2367
1454
1835
3101
3284
1446 | 0,5
0,4
0,5
0,6
0,3
0,5
1,0
0,4
0,4
0,5
0,4
0,4
0,5
0,7
0,4
0,6 | ... ... | ... | ... | | 1939 жылғы ... ... ... ... ... ... құрамы [273].
Қосымша Б
1959 жылғы Бүкілодақтық санақ мәліметтері бойынша Қазақстан тұрғындарының
ұлттық құрамы [274].
облыстар ... ... ... ... ... ... ... |белорусстар |ұйғырлар |азербайжан
| | |Тұрғын-
дар саны |үлесі % |саны
|үлесі % |саны |үлесі % |саны |үлесі % ... ... % ... |үлесі % |саны |үлесі % |саны |үлесі % |саны |үлесі % |саны
|үлесі % | |Қазақстан
Ақтөбе
Алматы
Шығыс Қазақстан
Гурьев
Жамбыл
Жезқазған
Қарағанды
Қызылорда
Көкшетау
Қостанай
Маңғыстау
Павлодар
Солтүстік
Қазақстан
Семей
Талдықор.
Торғай
Орал
Целиногра
Шымкент
Алматы қаласы |9294741
401049
433026
734924
252019
558560
278985
743209
327948
491536
654222
35784
455013
469194
520229
480413
126927
381181
551707
906696
492119 |100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
|2787309
173245
145027
139179
192505
218892
53382
142235
236446
90636
101281
15638
116444
58471
186481
156988
44395
175333
100192
398193
42346 ... ... ... ... |8,2
16,9
3,3
2,3
0,6
6,5
9,6
9,6
1,4
12,2
22,2
3,7
14,5
9,5
3,3
3,3
16,1
7,3
10,7
4,4
4,7 |135932
368
917
309
30
10754
333
884
1372
231
271
103
331
132
522
684
69
90
588
116159
1785 |1,5
0,1
0,2
0,0
0,0
1,9
0,1
0,2
0,4
0,1
0,0
0,3
0,1
0,0
0,1
0,1
0,1
0,0
0,1
12,8
0,4 |191690
10360
5614
8471
4240
9778
6967
18543
5089
7773
11710
680
7218
1937
15500
8184

10116
11407
25250
12566
|2,1
2,6
1,3
1,1
1,7
1,7
2,5
2,6
1,6
1,6
1,8
1,9
1,6
2,5
3,0
1,7

2,6
2,1
2,8
2,5
|107348
2749
1628
4785
676
2171
5220
13955
530
15791
18023
214
6957
5250
2079
1305

2257
18545
2873
2642
|1,1
0,7
0,4
0,6
0,3
0,4
1,9
1,9
0,2
3,2
2,7
0,6
1,5
1,1
0,4
0,3

0,6
3,4
0,3
0,5
|59840

49725

















7974 |0,6

11,5

















1,6 |38362

13845
578

8432




504


162





11510
─ | 0,4

3,2
0,1

1,5




0,1


0,0





1,3
─ | ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тұрғындарының
ұлттық құрамы [275].
облыстар
|Барлық тұрғандар | қазақтар |орыстар |немістер |украиндар |өзбектер
|татарлар |белорусстар |ұйғырлар |азербайжан
| | |Тұрғын-
дар саны
|үлесі % ... % ... % ... % ... |саны
|үлесі
% |саны
|үлесі
% |саны
|үлесі
% |саны
|үлесі
% |саны
|үлесі %
| |Қазақстан
Ақтөбе
Алматы
Шығыс Қазақстан Гурьев
Жамбыл
Жезқазған
Қарағанды
Қызылорда
Көкшетау
Қостанай
Маңғыстау
Павлодар
Солтүстік
Қазақстан
Семей
Талдықорғ
Торғай
Орал
Целиноград
Шымкент
Алматы
қаласы |13008726
550582
696653
845251
340343
792321
411358
1145824
494352
589204
889621
159234
697947
555830
717592
606281
221441
513077
754955
1284859
747127 |100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0 |4234166
261632
249913
195912
239972
322762
145153
144678
346362
133701
137606
72106
175691
83101
313037
250361
71902
253127
141086
609446
92402
|32,5
47,5
35,9
23,2
70,5
40,7
35,3
12,6
70,1
22,7
15,5
45,3
25,2
14,9
43,6
41,3
32,5
49,3
18,7
47,1
12,4 |5521917
145218
243053
587491
76316
256227
166574
620774
91797
237962
408130
60008
310004
352741
294050
247641
74570
197171
349232
282553
522181 |42,4
26,4
34,9
69,5
22,4
32,3
40,5
54,2
18,6
40,4
45,9
37,7
44,4
63,5
41,0
40,8
33,7
38,4
46,3
22,0
69,9
|858077
31473
51506
21727
1872
66356
24364
122115
3116
75485
90357
618
73614
37566
47367
34603
11476
4135
99812
46382
15079 | 6,6
5,7
7,4
2,6
0,5
8,4
5,9
10,7
0,6
12,8
10,2
0,4
10,5
6,8
6,6
5,7
5,2
0,8
13,2
3,6
2,0 ... | ... ... ... |20881

71358
131

2388
184
261



60
101

1394
21488



2440
20439
| 0,9

10,2
0,0

0,3
0,0
0,0



0,0
0,0

0,2
3,5



0,2
2,7
|57699
449
17898
262
243
8995
519
1359
162
204
504
1279
596
195
679
973
443
263
928
18176
2701 |0,4
0,1
2,6
0,0
0,1
1,1
0,1
0,1
0,2
0,0
0,1
0,8
0,1
0,0
0,1
0,2
0,2
0,1
0,1
1,4
0,4 | |
Қосымша Г
1979 жылғы Бүкілодақтық санақ ... ... ... ... ... ... ... тұрғындар |қазақтар |орыстар |немістер |украиндар
|өзбектер |татарлар |белорус-стар |ұйғырлар |азербай-
жандар | | |тұрғын-дар саны |үлесі
% |саны |үле
сі
% ... ... ... ... ... ... |саны |үле
сі
% |саны |үлес
% |саны |үле
сі
% |саны |үлесі
% |саны |үле
сі
% | |Қазақстан
Ақтөбе
Алматы
Шығыс Қазақстан
Гурьев
Жамбыл
Жезқазған
Қарағанды
Қызылорда
Көкшетау
Қостанай
Маңғыстау
Павлодар
Солтүстік ... ... ... ... ... ... | ... 6,1
4,8
7,2
2,4
0,4
7,5
5,3
10,4
0,,4
12,4
10,0
0,4
10,1
6,6
5,4

08
12,7
3,2
2,0 |897964
74794
17054
15881
3913
36003
30983
112503
12603
58465
162242
9348
83185
39939
11049
35003
32141
726334
34830
35247 | 6,1
11,9
2,0
1,8
1,0
3,9
6,9
8,9
2,2
9,5
17,2 3,9
10,3
7,0
1,7
13,0
5,5
9,0
2,2
3,8
|263295
553
1617
792
251
18110
717
1588
1547
283

1641
883
249
930

254

227205
3743
| 1,8
0,1
0,2
0,1
0,1
1,9
0,2
0,1
0,3
0,1

0,7
0,1
0,0
0,1

0,0

14,5
0,4
|312626
15567
9842
8782
4979
15998
10122
42343
6087
11022
20463
4706
16801
15594
9655
8653
12854
19544
37039
24118 |2,1
2,5
1,2
1,0
1,3
1,7
2,2
3,4
1,1
1,8
2,2
1,9
2,1
2,7
1,5
3,2
2,2
2,4
2,4
2,6
|181491
4376
2664
4768
1127
4539
6992
30564
2954
18588
30865
1547
11511
7235
1732
10145
5805
23441
3362
5082 | 1,2
0,7
0,3
0,5
0,3
0,4
1,6
2,4
0,5
3,0
3,3
0,6
1,4
1,3
0,3
3,7
1,0
2,9
0,2
0,6
| 147943

86624
146

2403
217
340



85
106

24788



3176
28309 | ... ... | |

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 171 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Малайзияның этносаяси құрылымының қалыптасуы және этносаралық жағдайы29 бет
Маңғыстау облысының экономикалық-географиялық жағдайы70 бет
Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы және этноэкономикалық ерекшеліктері40 бет
Сырдария облысы қазақтарының этнографиясы (Түркістан хабаршысы газетіндегі мәліметтер бойынша)54 бет
ТМД елдері халқына сипаттама33 бет
Шетелдік Азия халықтарына этнодемографиялық сипаттама38 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Ауыл-селодағы әлеуметтік жұмыс13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь