Аграрлық оқу орындарының ашылуы мен даму тарихы

І АГРАРЛЫҚ АРНАУЛЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

І. 1 Жетісу ауылшаруашылық училищесінің ашылу
тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17.30
І. 2 Қазақстанда ауылшаруашылық орта білім беретін ауылшаруашылық техникумдарының даму барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30.43


ІІ ЖОҒАРҒЫ БІЛІМ БЕРЕТІН АГРАРЛЫҚ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ АШЫЛУЫ МЕН ДАМУ ТАРИХЫ

2.1 Қазақстанда алғашқы ауылшаруашылық және мал дәрігерлік жоғары оқу орындарының құрылу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44.65
2.2 Қазақстанда ауылшаруашылық жоғарғы оқу орындарының қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65.79
2.3 Ағарту саласында аймақтық.облыстық арнайы аграрлық ғылыми.зерттеу орындарының ашылу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79.91


ІІІ АГРАРЛЫҚ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ

3. 1 Республиканың ауыл шаруашылығын дамыту және өркендету бағытындағы аграрлық білімнің атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ..92.108
3. 2 Аграрлық білім беру жүйесінің халықтың әлеуметтік.экономикалық, мәдени дамуындағы алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..109.124


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...125.132

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңдағы өркениетті даму үрдісіне бет бұрған қазақ қоғамының өткен тарихын саралау үрдісі әр қилы. Тарих тағлымының саясатпен аралас қабаттасқан беттерінің бірі – бұрынғы Кеңес Одағына қараған кезеңіндегі білім беру жүйесінің қалыптасу тарихын өзіндік бағамда зерделеу және оған қазіргі көзқараста баға берудің сұранысы ерекше. Өйткені қазақ халқының дәстүрлі мал шаруашылығын және жердің құнарлылығын зерттеу мен оны дамытуға арналған аграрлық білім беру жүйесінің тарихы таптық және партиялық көзқарас арқылы тануға, сондай-ақ осы ұстаным қоғам экономикасы мен әлеуметтік құрылымының болжытпас бірыңғайлы қағидаларына үстем болып жатты. Дегенменде, әрқашанда ұлттық азық-түлік түрлерін өндірудің жаңа технологиясын, емдік-сауықтыру мен жаппай пайдалануға арналған экологиялық таза өнімдерді әзірлеу, табиғат өнімдерін ұдайы пайдалану және қоршаған ортаны қорғауда аграрлық жоғары оқу орындарындағы орман және балық шаруашылығын жүргізу, топырақ құнарлылығын сақтау және пайдалану сияқты көптеген аграрлық ғылымның салаларымен тікелей байланысты.
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстан өзінің аңсаумен алған азаттығымен қоса тіршілігін біліммен байытып, ғылыммен жетілдіруді мақсат етуі қажет. Егеменді елінің болашақ ұрпақтарын тәрбиелеудегі аграрлық білім берудің мақсаты нарықтық қатынастарды тиімді жолға қоюды көздеген экономикалық өркендеуден де, орасан өзінің қыйындығы мен маңызының тұлғаланып тұрғанын түсінуіміз керек. Осы аграрлық білім беру саласында дербестігімізді алған алғашқы азаттық жылдарында, республикамызда көптеген жұмыстар жасалынды. Күні бүгінге дейін Қазақстанда жоғары аграрлық білім берудің өткені мен бүгінгісін және болашағына кешенді түрде жан-жақты талдау жасалған еңбектердің болмауы, бүгінгі таңда осы салада ғылыми-зерттеу жұмыстарын қажет етеді. Аграрлық жоғары оқу орындарының қалыптасуы мен дамуы және ауыл шаруашылық мамандарын даярлауды жетілдірудің перспективалары тарихи-педагогикалық әдебиеттерде жеткіліксіз зерттелген, жинақталған. Сонымен қатар, ауыл шаруашылық кадрларын даярлауды жетілдірудің қажеттілігі әлеуметтік-экономикалық салаларында жинақталған тарихи тәжірибені қазіргі жағдайда Қазақстанның аграрлық білім беру орындарының алдында тұрған жаңа міндеттемелерге сәйкес шығармашылықпен пайдалануды қажет етеді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаев Қазақстан халқына 2005 жылғы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты жолдауында: «Осы заманғы білім беру жүйесінсіз әрі алысты барлап, кең ауқымда ойлай білетін осы заманғы басқарушыларсыз біз инновациялық экономика құра алмаймыз. Демек, барлық деңгейдегі техникалық және кәсіптік білім беруді дамытуға бағытталған тиісті шаралар қолдануымыз шарт,» - деп атап көрсетті /1/. Мұндай ғылыми зерттеу жұмысы аграрлық білім беру жүйесін ұйымдастыруда және жетілдіруде өткендегі
1 Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақ халқына жолдауы. Алматы, 2005. – 19бет
2 Асфендияров С. История Казахстана. Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 304б.; Тынышбаев М. История казахского народа. //Учебное пособие. Алматы: Санат, 1993. – 221б.
3 Тәжібаев Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половине ХІХ века. Алматы: Мектеп, 1962. – 507с.; Бендриков К. Очерки по истории народного образования в Туркестане. Москва: Изд-во АПН РСФСР, 1960. -512с.
4 Елеуов Т. Қазақ ауылында совет өкіметінің орнауы және нығаюы (1917-1920 жж.) . – Алматы: Қазақстан, 1967. – 119б
5 Байғабылов Н.С. Ленинский декрет о земле и начало его осуществления. //Великий Октябрь в Казахстане. Алма-Ата: Наука, 1977. – С.204-207
6 Чупеков А.А. Первые мероприятия советской власти по решению аграрного вопроса в Казахстане (1920-1925 гг.). //Уч.зап. КазГУ. Т. 48. серия история. Вып. 7. Алма-Ата, 1961. – С.113-120
7 Нұрпейісов К.Н. Роль аульных и сельских советов Казахстана в регулирование многоукладной структуры и победе социалистических отношений в сельском хозяйстве республики. // региональные особенности экономической политики переходного периода в СССР. – Москва: Наука, 1983. – С.177-185
8 Карамедин С.И. Опыт коренных преобразований сельского хозяйства. Алма-Ата: Казахстан, 1975. – С.120
9 Ким М. Октябрьская революция и аграрный вопрос в Казахстане. //Вопросы истории, 1947. №10. – С. 81-105
10 Алексеенко А. Н. Сельское население Казахстана: 1920-1990 гг. Алматы, 1993. – 327с.
11 Семипалатинский Зоотехническо – ветеринарный институт. Семипалатинск, 2002. – 164с.; Акмолинский Аграрный университет им. С. Сейфуллина (очерки истории, 1957-1997). Акмола, 1997. – 167с.; Казахстанский Государственный Агротехнический университет им. С. Сейфуллина: История и современность (1957-2007 гг.). Астана, 2007. – 256с.; Западно-Казахстанский Сельскохозяйственный институт, Западно – Казахстанский Аграрно – технический университет. Уральск, 2003. – 130с.
12 Пронин А.Ф., Кудрявцев Н.Е., Киселев А.Н. Ауыл шаруашылығы дақылдарын егіп өсіру мен жинауды ұйымдастыру және оның технологиясы. Алматы: Мектеп, 1972. – 312б.
13 Абдулпаттаев С. Коммунистическая партия Казахстана в борьбе за развития животноводства. Алматы, 1976. 294с.; Дияров К. Животноводства Казахстана. Алматы, 1963. – 350с.; Рыспаев К. Освоение пустынных пастбищ Казахстана. Алматы: Қайнар, 1978. – 178с.
14 Аубакиров А. Қазақстанда ауыл шаруашылығын әлеуметтік-экономикалық қайта құру. Алматы, 1984. – 200б.; Байшев С. Вопросы социального и экономического развития Советского Казахстана. Алматы, 1981. – 294с.; Кузембаев Н. Подьем материального благосостояния и культурного уровня сельского населения Казахстана. Алматы, 1964. – 123с.; Абжанов Х. Сельская интеллигенция Казахстана в условиях совершенствования социализма. Алматы, 1988. – 192с.
15 Құдайбергенов А. За высокую культуру села. Алматы, 1978. – 120с.; Маданов Х. Деятельность КПСС по осуществлению ленинской аграрной политики в Казахстане /1946-1975 гг./. – Алматы, 1980. – 296с.; Сүлейменов Б.С. Ауыл шаруашылығының өндірісін ұйымдастыру тәжірибелері. ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. №3 (46). 2007. – 120б.
16 Казаков В.Е. Қазақстанда тың және тыңайған жерлерді игерудің ғылыми негіздері. Алматы: Қазмембаспасы, 1954. – 38б.
17 Тұрғанбаев С., Қайымов Б. Ауыл шаруашылығын интенсивтендіру жолдары. Алматы: Қайнар, 1970. -107б.
18 Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 272б.; Алдажұманов К.С. Коллективизация в Казахстане: трагедия крестьянства. Алматы, 1992.; Абылхожин Ж.Б. Традиционная структура Казахстана. Алматы: Ғылым, 1991. – 240б.; Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді ? Алматы: Ана тілі, 1993. – 208б.
19 Омарбеков Т. Тың тұмшалаған шындық. //Жұлдыз. – 1991. №6. – 130-131 беттер; Осы автор. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы : ҚАЗақпарат, 2001.–399 бет; Қаражанов К. Освоение целинных и залежных земель в Казахстане: достижения и просчеты. // Некоторые вопросы истории Казахстана. Алматы. – 1994. – С.24-29
20 Теміров Е. Егіншіліктегі ғылыми-техникалық прогресс. Алматы: Қайнар, 1972. – 223б.
21 Шайкин В.Г., Глинка М.В. Сельское хозяйство: передовой опыт в десятой пятилетке. Москва: Знание, 1980. – 63 с.
22 Байжұманов Ә. Мал өсіру. Алматы: Қайнар, 1987. – 223б
23 Колесников Е.В. Основы сельскохозяйственных знаний. Москва: Просвещение, 1979. – 254 с.
24 Курбатов А.П. Ауыл шаруашылығы механизаторларының еңбегін ғылыми жолмен ұйымдастыру. Алматы: Қайнар, 1979. – 123б.
25 Тазабеков Т., Тазабекова А. Топырақ құнарлылығы. Алматы: Білім, 1995. – 256б.
26 Ауыл шаруашылық білімдерінің негіздері. Алматы, 1980. – 22б.; Кең профильді тракторист – машинистер және үшінші класты тракторист-машинистер даярлауға арналған оқу программалары. Алматы: Мектеп, 1971. – 40б.
27 Гурьев облысының ауыл шаруашылығын өркендету жүйесі. Алматы: ҚазМемБаспасы, 1958. – 164б.
28 Июльский (1978 г.) Пленум ЦК КПСС. Москва: Наука, 1979. – 238 с.
29 Аграрлы Қазақстан. Алматы: ТОО «Тау Қайнар», 2005. – 488б.
30 Байтілен С.А. Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы жүргізген аграрлық саясаты ауыл шаруашылығындағы экстенсивті бағдар дағдарыс. Автореферат
        
        КІРІСПЕ
І АГРАРЛЫҚ АРНАУЛЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
І. 1 Жетісу ауылшаруашылық училищесінің ашылу
тарихы......................................................................
.........................................17-30
І. 2 ... ... орта ... ... ... ... ... ... ... ... ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ АШЫЛУЫ МЕН ДАМУ ТАРИХЫ
2.1 Қазақстанда алғашқы ауылшаруашылық және мал дәрігерлік ... ... ... ... ... ... оқу ... қалыптасуы мен
дамуы.......................................................................
..................................65-79
2.3 Ағарту саласында аймақтық-облыстық арнайы аграрлық ғылыми-зерттеу
орындарының ... ... ОҚУ ... ... 1 ... ауыл шаруашылығын дамыту және ... ... ... ... ... 2 ... білім беру жүйесінің халықтың әлеуметтік-экономикалық,
мәдени ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңдағы өркениетті даму
үрдісіне бет ... ... ... ... ... ... ... әр қилы.
Тарих тағлымының саясатпен аралас қабаттасқан ... бірі – ... ... ... ... білім беру жүйесінің қалыптасу тарихын
өзіндік бағамда зерделеу және оған қазіргі көзқараста баға берудің сұранысы
ерекше. ... ... ... ... мал шаруашылығын және жердің
құнарлылығын ... мен оны ... ... ... білім беру
жүйесінің тарихы таптық және ... ... ... ... сондай-ақ
осы ұстаным қоғам экономикасы мен ... ... ... ... ... ... ... Дегенменде, әрқашанда ұлттық
азық-түлік түрлерін өндірудің жаңа технологиясын, емдік-сауықтыру мен
жаппай ... ... ... таза ... ... табиғат
өнімдерін ұдайы пайдалану және қоршаған ортаны қорғауда аграрлық жоғары оқу
орындарындағы орман және балық шаруашылығын ... ... ... және ... ... ... ... ғылымның салаларымен тікелей
байланысты.
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстан өзінің аңсаумен ... қоса ... ... ... ... жетілдіруді мақсат
етуі қажет. Егеменді елінің болашақ ұрпақтарын тәрбиелеудегі аграрлық ... ... ... ... тиімді жолға қоюды көздеген
экономикалық өркендеуден де, ... ... ... мен ... ... түсінуіміз керек. Осы аграрлық ... беру ... ... ... азаттық жылдарында, республикамызда көптеген
жұмыстар жасалынды. Күні бүгінге дейін Қазақстанда ... ... ... өткені мен бүгінгісін және болашағына ... ... ... ... еңбектердің болмауы, бүгінгі таңда осы салада ғылыми-
зерттеу жұмыстарын қажет етеді. Аграрлық жоғары оқу ... ... ... және ауыл ... ... ... ... тарихи-педагогикалық әдебиеттерде жеткіліксіз зерттелген,
жинақталған. Сонымен ... ауыл ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық салаларында жинақталған
тарихи тәжірибені қазіргі жағдайда Қазақстанның аграрлық ... ... ... тұрған жаңа міндеттемелерге сәйкес шығармашылықпен
пайдалануды қажет етеді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және саяси жедел жаңару
жолында» атты жолдауында: «Осы заманғы білім беру ... әрі ... кең ... ... ... осы ... ... біз
инновациялық экономика құра алмаймыз. Демек, барлық деңгейдегі техникалық
және кәсіптік білім беруді дамытуға бағытталған ... ... ... - деп атап ... /1/. Мұндай ғылыми зерттеу жұмысы аграрлық білім
беру жүйесін ұйымдастыруда және ... ... ... үшін ... Қай ... ... аграрлық білім беру жүйесі
басқа салаларға қарағанда жоғары қарқынмен дамыды, ... ... мол ... ... Бұл ... ... ... өзінде де
көптеген жағдайда ауыл шаруашылығының түпкілікті жұмыс қорытындысы мамандар
мен олардың басшыларының ... ... және ... ... екендігін мойындатады. Демек, ауыл шаруашылық кадрларының
өндірісті дамытудағы, жаңа ... ... ... ... ... ... өмір ... көрсетудің тәуелсіз Қазақстанның
ауыл шаруашылық ... ... ... ... бар. Екінші
жағынан, ауыл шаруашылық мамандары мен ... ... ... ғана шектеліп қоймай, міндетті түрде мәдени-тәрбиешілік
ісімен де ... ... ... ұжыммен жұмыс істей білетін, жоғары
мәдениетті және аса ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орны 1930-шы жылдан ... ... ірі ... ... ... ... және
түлектерімен республикаға танымал ауыл шаруашылық жоғары оқу орындарының
көш бастаушысы ... ... ... ... ... ... ... аграрлық секторына жоғары білікті мамандар
даярлауда, әлемдік білім кеңістігінде ... орын ... ... ... ... мен ... ... кеңестік
идеология тұрғыда жазылған еңбектерге тән ортақ кемшілік қалыптасқан тарихи
тәжірибенің тек қана ... ... ... да, жіберілген кемшіліктер
мен орын алған олқылықтардың айтылмайтындығы байқалады. Бұл кемшіліктер 20-
шы жылдардың аяғынан бастап, ... ... ... күні ... дейін
қайталанып келеді. Қазіргі жағдайда қоғамда өткен тарихымызды, оның ... ... ... тәжірибені, біржақты жағымсыз тұрғыдан бағалау
аңғарылады. Әсіресе, жоғары білімді дамытудағы тарихи тәжірибемізді, өткен
жолымызды бірыңғай қара түспен бояп ... ... ... шығару дұрыс
болмаған болар еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ... ... және ... социализм» айдарындағы қоғамдағы зор секірістер
белесі, тоқырау қалтарыстары мен 1980-ші ... ... ... мәселелерін талап сүзгісінен өткере қарастыруға негізделген
Қазақстандағы аграрлық білім беру ... ... ... ... ... ... жаңару процестері өткен тарихымызды объективті ... ... ... құрылыс саласында, оның ішінде жоғары аграрлық
білім ... ... ... ... ... ... егеменді
еліміздің бүгінгі күн талаптарына сай нарықтық ... ... ... ... ... және оның ... білім
тұжырымдамасын ғылыми ... ... мен ... жағдайлар
жасалды. Жоғарыда аталған қайшылықтарды болдырмау үшін ауыл ... ... ... ... ... ... жақтарын пайдалана
отырып, бүгінгі талаптарға сәйкес Қазақтанда аграрлық білімнің қалыптасуы
мен даму тарихын бір ... ... ... ... нысанасына
айналып отыр.
Зерттеу жұмысының зеттелу деңгейі. Халыққа ... беру ... ... ... осы ... дейін біршама зерттелінген
тақырыптардың бірі деуге ... ... ... ... ... ... ... принциптері қатаң сақталды деп айту
қиын. Себебі, отан тарихы еліміздің тәуелсіздігіне дейін жалпыодақтық тарих
ғылымының құрамдас ... деп ... ... даму ... кете ... Бұл ... өзге де орыс емес ... тарихы секілді қазақ халқының
тарихын да екінші дәрежелі сипатта деп ... ... ... оқиғалар
мен құбылыстар тек орыс халқы арқасында болды деп ... алып ... ... ... ... ... ... тар таптық, партиялық
принциптерге құрылған, шамадан тыс идеологияландырылған тарих ... ... ... де өз ... ... қойған жоқ. Қазақстандағы аграрлық
білім беру жүйесінің ... мен даму ... ... бірқатар ғалым-
тарихшылар, әдебиет, қоғамтанушы, педагог ... ... ... ... ... ғылым деңгейінен өзінің қоғамдағы орнын алып
жатты. Тақырыптың тарихнамасына тоқталу ... және ... ... үшін ... ... жұмыстарын көзқарастық ұстанымдарына
қарай топтап қарастыру тәсілі ұстанылды.
Қазақстандағы оқу-ағарту саласындағы реакциялық саясатты алғашқылар
болып ... С. ... М. ... /2/ ... ... орын ... қазақ зиялыларының өлкедегі оқу ісі жайына ат
салысқаны, орыс оқу орындарының ... ... ашып ... және
оның жергілікті ерекшеліктеріне басты назар аударылған. ... ... К. ... /3/ ... атап өткен дұрыс болар. Дегенменде
бұл авторлардың еңбектерінің негізгі ... ... ... сай ... ... ... деректер мұрағат
құжаттарынан алынған. Қазақстандағы оқу ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... оқу орындары туралы
жазылғанымен, салыстырмалық талдаулар мен тұжырымдар жасалмаған. Біздің
зерттеу ... ... ... ... ... да, Қазақстандағы
білім беру жүйесі туралы жазылған алғашқы еңбектердің бірі болып табылады.
Аграрлық жоғарғы оқу ... ... ... ... ... тығыз байланысты, өйткені ұжымдастыру тәріздес күрделі де ... ... шешу үшін оның ... ... ... ... ... шешу жолдарын тұжырымдау, әлеуметтік-экономикалық жақтарының
нәтижесін айқындау үшін қажет еді. Алайда, ... орта ... ... оқу орны 1918 жылы ... ... ... тарих ғылымында алғашқы аграрлық өзгерістер деп аталатын
шараларының жүргізілген уақытын Т. Елеуов /4/ кеңес ... ... төрт ... бөліп қарастырған. Онда 1918 ж. жер мәселесін тезірек
шешіп, село ... 1918 ... ... егіске кірісуі, егіс көлемін
ұлғайту, жерді мемлекет меншігіне өткізу шараларын іске ... ... ... деп алған. Екінші кезеңі деп 1918 жылдың көктемінен 1920
жылдың аяғына дейінгі ... ... Онда ... тең ... мен ... ... мен жекеменшік жерлерді қайта бөлу. ... ... ... жер, су реформасының жүргізілуі деп алған.
1924-1927 жылдардағы егістік және шабындық жерлерді ... бөлу ... ... деп ... Сол ... ... ... Н. Байғабылов /5/ өз зерттеулерінде аграрлық өзгерістерді үш
кезеңге бөліп қарастырған. Онда 1917-1920 жылдар бірінші ... ... ... кезең және 1925-1929 жылдар үшінші кезең деп алған. Автор
аталған жылдар ... ... ... өзгерістердің бастамасы,
яғни жалпы бірінші кезең деп қарастырған. Сонымен қатар, осы ... ... ... А. ... /6/ тұжырымдауы бойынша,
бірінші кезеңге коммунистік партия мен ... ... ... шешу ... ... дейінгі уақыт аралығы алынған. Екінші
кезеңі 1925 ... ... ... ... 1925 ... ... аудартады. Яғни, 1920-1925 жылдардағы аграрлық заңдар ... ... ... ала ... және ең ... төңкеріске
дейінгі жерге орналастыру жұмыстарындағы әділетсіздікті жоюға бағытталады
деп өзі бөліп көрсеткен ... ... ... ... белгілі тарихшы К.Нұрпейісов /7/ жоғарыда аталған үш
кезеңді алғашқы ... ... ... жылдар деп атамайды, автор
оны «Қазақстанның ауылшаруашылығында көпукладтылықты жою және ... жеңу ... деп ... ... ... ... нақты
жылдармен белгіленбеген. Аталған кезеңдегі Қазақстан мен Орта ... ... С. ... /8/ екі кезеңге бөліп қарастырған.
Бірінші кезеңі 1917-1922 жылдар ... онда ... ... ірі ... жер ... ... ... ерекшеліктерге ие
болды деп көрсеткен. Автордың бір кемшілігі, екінші кезең ... ... және ... ... ... үкіметінің орнауы жағымды фактор
ретінде сипатталған.
Қазақстандағы Кеңес өкіметінің аграрлық саясатын М. Ким /9/ ... ... ... Онда ... ... ... жж. бір ... саясаттың қалыптаспаған уақыты, жергілікті жерлерде өкімет
ұйымдары өз ... жер ... ... жүргізу жұмыстары
жатқызылған. Екінші кезең – 1920-1921 жж. ... ... ... ... ... ... кеңестік жер туралы заңдары
негізінде іс-жүзінде ... ... ... ... кең ... ... ... қарастырылған. Кеңес үкіметінің орнауы жылдар
қарсаңындағы ауыл-село халқының санағы А.Алексеенконың /10/ еңбектерінде
көрсетілген.
Кеңестік дәуірдегі аграрлық реформаларды үш ... ... ... онда ... ...... жылдар аралығын, екінші кезеңге –
1941-1964 жылдар аралығын, үшінші кезеңге – 1965-1990 жылдар аралығы ... бұл ... ... ... ... ... тұспа-тұс
келмек. Сондықтан осы кезеңдегі аграрлық реформалардың қабылдануы аграрлық
білім беру жүйесінің ... ... ... 1929 жылы ... Мал ... институты мен 1930 жылы ... ... ... ... ... болмауы өкінішті-ақ. Бұл
институттардың құрылу тарихы туралы мәліметтерді тек ... ... ... ... ... білім беретін үшінші жоғарғы оқу орны 1952
жылы Семей қаласындағы Семей Зоотехникалық-ветеринариялық ... 50 жыл толу ... ... ... ... мен ... жазылған кітаптың маңызы зор болды. Осы сияқты С.Сейфуллин атындағы
Ақмола Аграрлық университеті, Орал ... ... ... институты /11/ туралы жинақтарда институттың бүгінгі күнге
дейінгі шығармашылық ... ... Бұл ... ... жұмысымызға
қатысты көптеген мәліметтер берілген. Әсіресе, өзінің ашылуынан бастап 1967
жылдарға дейін ... ... ... 25 жыл көлемінде
филиалдары болып келген Көкшетау және ... ... ... ... мен өз ... жеке ... шығу ... дейінгі
шығармашылығы бір жүйеге келтіріліп сипатталған. Бұл ... ... ... ... ... еңбектер жазуда, осы сала бойынша
ізденушілердің зерттеу жұмыстарына берері мол.
1946 жылдан ... ... ... тәрізді өзіндік шырқау
шегіне жеткен әкімшіл-әміршіл жүйеге тән, терең жан-жақты ойластырылмаған,
қисынсыз шараларға жол ... ... ... сілтеу әрекеттері өз
жалғасын тапты. Дегенменде, ауыл шаруашылығы халық сұранысын өтеумен ... осы ... ... ... әдебиеттердің көпшілігі
кеңестік сипатта болғанымен, ондағы негізгі ауыл шаруашылығын дамытуда іске
асырылған шараларды жоққа шығара алмаймыз. ... ... А. ... ... А. ... /12/ еңбектерін жатқызуға болады. Бұл авторлармен
ауыл шаруашылығы дақылдарын егіп өсіру мен ... ... және ... зерттелген. Онда еңбекті ұйымдастыру және машина-трактор
агрегаттарын құрастыру, ... ... және ... ашып ... ... ... арттыру және ауыл шаруашылық
өнімінің өзіндік құнын арзандату, сондай-ақ ауыл шаруашылық жұмыстарын іске
асырудың ... ... ... ... мал ... дамытудың өзекті мәселелері
С.Абдулпаттаев, К. Дияровтың, К. ... ... ... С. ... ... мал ... ауыр
жағдайының себептері жем-шөп базасының жоқтығымен, ... ... ... нашар пайдалануымен, ауылдық жерлердегі фермаларда ауыр
жұмыстар механикаландырылмағандығы және мал шаруашылығында ... ... ... ... ... еңбеккерлерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайы, өмір
деңгейі және мәдени-тұрмыстық мәселелері А. Аубакиров, С.Байшев, ... Х. ... /14/ және тағы ... ... ... ... авторлар зерттеулерінде әлеуметтік талдау арқылы
ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ауыл ... ... ... де тоқталған. Ауыл шаруашылық мамандары
арқылы осы ауыл шаруашылығын дамытуды ғылыми ... ... ... ... тұсында жазылған еңбектерде ... ... ... ... деп ... ... Б. ... /15/ зерттеулерінде Қазақстанның
ауыл шаруашылығының даму үрдісі жан-жақты қарастырылған. ... ... оқу ... ... ауыл ... ... ауыл шаруашылығын зерттеуде, оны дамытуда маңызды орын
алатындығы туралы айтылған. ... ауыл ... ... ... ... ... жағдайының көрінісі екендігі
туралы бірқатар деректер берілген. Сондай-ақ, ауыл шаруашылығын дамыту
адамзаттың ... өсу ... ... ... ... ... ақпан-наурыз пленумында қолдау тапқан тың және
тыңайған жерлерді игеру қолға алынды. Тың және ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі – ауыз
толтырып айтарлықтай әрі нәтижелі, мардымды болмады. Қазақстандағы тың және
тыңайған жерлерді ... ... ... ... ... /16/, өз
еңбегінде осы жылдары Қазақстанға қанша өндіріс техникаларының әкелгендігі
(трактор, комбайн, ауыл ... ... ... ... ... келтірген. Сонымен қатар, С.Тұрғанбаев пен Б.Қайымовтың ... тың және ... ... ... мал шаруашылығының дамуына
жол берді – деген қарама-қайшы пікірлер ... ... бұл ... ... ... ... көпшілігіне таңылатын кемшілік деп қараған
дұрыс болар. 1970-ші одақ ... ... ауыл ... ... жөнінде кең ... ... ... ... осы ... әлі жете ... жөнінде
айтылған. Осы кезеңде жүргізілген аграрлық саясаттың жергілікті қазақ халқы
үшін тиімсіз жақтарын ашып ... М. ... ... Ж.Б. ... /18/ және т.б. ... ... ... қазіргі көзқарас тұрғысында жаңа тұжырымдар жасалған.
Сондай-ақ, Т. Омарбековтың, Қ. ... /19/ ... ... тың
игерудің кемшіліктері мен қателіктері ашып көрсетілген. Бұл авторлармен
Қазақстанның 1920-1930 жж. ... ... ... ... ... ... ... реформалардың жергілікті халық үшін
нәтижелі болмағандығын, қазақ халқының үлесіне ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының материалдық-техникалық базасын нығайту, ... ... ... ... ... ... ... мен колхоздарды мамандандыруды жетілдіру мәселесі ... ... ... ... ауыл ... ... ... тығыз байланыста болатындығын және ауыл ... ... ... ... ... ... ... орны деп көрсеткен. Аталған авторлардың
еңбектерінде жер бөлінісін пайдалану ісі осы ... ... отан ... ... тың ... арналған. Сондай-ақ, еліміздің
әртүрлі аймақтарында ауыл ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті жоғары, әрі сапалы,
әрі арзан өнім өндірген шаруашылықтардың іс-тәжірибелері де ... ... В.Г. ... мен М.В.Глинканың /21/ зерттеулерінде 1980
жылдарға дейін жасалған ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... келешекте елдегі ауыл
шаруашылықты дамытудың жоспарларын жаңа ғылыми-техникалық құрылымдармен
байланыстыра ... көшу ... және ... ... фермалық
жұмыстардағы еңбек бөлінісінің тиімділігін арттыруда маңызды тұжырымдар
берілген.
Ауыл ... ... ... бірі Ә.Байжұмановтың /22/
еңбегінде мал шаруашылығының ғылыми негізі – ... ... ... Онда мал ... ... ... асылдандырып, ұтымды жолмен
сауықтандыру, бағып-күтуді ұйымдастыра отырып, малдан сапалы, мол әрі арзан
өнім алудың ... ... ... ... зерттеулері ауыл шаруашылығы
малын өсіру пәнінің оқу бағдарламасына сәйкес жазылып, жоғарғы аграрлық оқу
орындарындағы зоотехния мамандарын және ... ... ... ... ... ... /23/ атты еңбегі
ауыл шаруашылығын дамыту мәселесін кеңестік ... ... ... қарастырудан басталғанымен, ауылшаруашылығындағы ... ... ... ауыл ... ... басқаруға мүмкіндік берді – деген тұжырымдар ... Оны ... үшін ... ... ... ... жолдары мен ғылыми
жетістіктердің негіздерін қолдану ұсынылған. Сонымен қатар, А.Курбатов /24/
өз зерттеуінде ауыл ... ... ... ғылыми жолмен
ұйымдастырудың негізгі бағыттарын саралай келіп, ғылымның өндіріспен тығыз
байланысы ... ... ауыл ... ... ... ... дұрыс тұжырымдар жасаған. Ғылымның жаңа жетістіктері
мен ... ... ... ... ұйымдастыру, оны өндіріске ... ... ең ... техниканы меңгеретін адамға қойылатын талапты
күшейтуді қажет етеді. Арнаулы білім, жоғары ... ... ... ... табысты еңбек етуге барған сайын қызметкерлердің қалың ... ... ... ... ... ... жасалған.
Қазақстандағы аграрлық ғылымды зерттеу барысында іске ... ... Т. ... пен ... /25/ ... жерінде алғаш егіншілікпен айналысқан кезден бастап, ... ... және оны ... туралы агрономиялық ғылымның мол деректі
материалдары берілген. Аграрлық ... оқу ... ... ... еңбекте топырақ процестері мен мәдени өсімдіктердің
минералдық қорегін түсіну және игеру мәселелері қамтылған. ... ... ... жазу ... аграрлық оқу орындарында ауыл шаруашылық
мамандарын даярлауға арналған оқу құралдары мен оқу ... ... ... орны бар. Онда ... ... оқудың немесе, семинар
сабақтарын өткізуді ... ... ... ... берілген. Оқу
жоспары әрбір оқушылар тобының міндетті түрде ... ... ... ... ауыл ... ... жүйесіне /27/ ... ... ... агротехника мен жерді суару әдістері 1950 жылдары
төмен дәрежеде болғандығы туралы деректер берілген. Сондықтан осы ... ... ... ... мен ... ... белгілеуге,
сол сияқты тыңайтқыштар енгізу, еңбекті көп керек ететін ... ... ... ... ... көп ... Гурьев облысының ауыл шаруашылығында ұлан-байтақ шөл және шөлейт
жерлердің табиғи шабындықтары мен жайылымдарын аз ... ... ... ... мал шаруашылығы негізгі орын алғандығы туралы мәліметтер
берілген. ... ет пен сүт ... ... ... сиыр шаруашылығы
құрылғандығы, ел экономикасын арттыруға септігін тигізген. Әсіресе, зерттеу
жұмысымызды ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығын дамыту жөнінде қабылданған бағдарламалары көптеген мағұлматтар
берді. Мысалы, 1978 жылғы Мәскеуде өткен ОК ... ... ... бағдарламада /28/ ауыл шаруашылық ғылымын дамытудың бірнеше
жобалары ұсынылған. Осы ... ... ауыл ... ... ... ... ... ғылымды дамытуға жағдайлар жасау туралы
ұсыныстар жасалған. Осы ... ... ауыл ... ... ... ғалымдарымен ауыл шаруашылығына енгізілген ғылыми
жаңалықтары ... ... ... табылатындығы, алдағы уақытта оны
дамытуға баса назар аудару қажеттігі айтылған. Жоғарыда аталған ... әр ... ауыл ... даму ... ... бірақ бұл
зерттеулерде ауыл шаруашылығын дамытудың тиімді жолы білікті мамандар
даярлаудағы аграрлық ... сол ... ауыл ... ... ... ... мен атқаратын қызметіне байланысты берілген
мәліметтер жоқтың қасы.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... алғаш рет Аграрлы Қазақстан жинағында /29/ берілген. 1957 жылдың
басында Шортанды ауылшаруашылық тәжірибе стансасының негізінде ... ... ... ... құрылды, кейін ол Бүкілодақтық астық
шаруашылығы ҒЗИ болып ... ... Оның ... ... аймағына
солтүстік облыстардың барлығы ... Су және ... ... ... ... ... ... мен Солтүстік
мал шаруашылығы ҒЗИ, ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру
тың ҒЗИ, қазақ картоп және ... ... ҒЗИ, ... ... қазақ ҒЗИ, күріш қазақ ҒЗИ, ... ... ... ... ... нақты мәліметтер берілген. Әсіресе, 1974 жылы мал
ашруашылығы қазақ ҒЗИ негізінде екі ... ... ... қазақ ҒЗИ және мал шаруашылығы қазақ ҒЗТИ ... ... ... ... ... Біздің қарастырып отырған
тақырыбымызға қатысты 1971 жылы Қазақстан мен ... ... ... су және ... шаруашылығы бойынша ғылыми-әдістемелік
басшылық және зерттеулерді үйлестіру үшін ЛБАШҒЗА (ВАСХНИЛ) ... ... ... ... ... ... маңызды орын алған.
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуын, кеңес өкіметінің ... ... ... саясатын ғылыми тұрғыдан зерттеген С.А.
Байтілен, Қ.Қ. Байсаринаның ... ... ... ... дәрежесін
алуға жазылған жұмыстары үлкен қызығушылық тудырады. Аталған авторлардың
зерттеулерінің ... /30/ ... ... ... ... үлгі ... Сонымен қатар, М.Жолсейітованың «Қазақстандағы
халық-ағарту ісінің қалыптасуы мен ... ... ... ХІХ ... ... мен ХХ ... ... Жетісу мәліметтері бойынша)» /31/ атты
тарих ғылымдарының кандидаты дәрежесін алуға жазылған диссертациялық жұмысы
қарастырылды.
Тарихнамалық талдауларды қорытындылай ... ... ... жоғары оқу орындарының қай жылдары ашылғандығы және нақты
территориялық орналасуының ... ғана ... ... ... ... ... ... білімнің қалыптасуы мен дамуы (1918-
1990 жж.) туралы нақты зерттеулердің болмауы, ... ... ... осындай қалыс қалған тұстарын зерттеуді ... ... ... ... ... ... жарық көрген еңбектер мен қазіргі заман
тұрғысында жазылған зерттеулер ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері көтерілген мәселенің
өзектілігі мен ... ... ... ... ... Тақырыпты
ашу барысында оған қатысты ... ... ... ... мұрағат
деректерімен айналысқа енген мәселелік ... ... ... ... ... ... беру жүйесінің бұрын-соңды жарыққа шықпай
қалтарыстағы қалып келген ... ... ... ... қарастыру
зерттеу мақсатының нысанасымен ұштастырылмақ. Осы мақсатты жүзеге асыруда
бірқатар міндеттер туындайды. Бұл міндеттер былайша түзіледі:
– Қазақстандағы ... орта ... ... ... ... ... оқу ... мен жоспарларының құрылуы отандық білім ... ... ... негіз болғандығын дәлелдеу;
– Қазақстанның ауыл шаруашылығын дамытуда – аграрлық білім беру ... ... мен даму ... оның ... мен ... ... ... Қазақстанда алғаш ауыл шаруашылық жоғары оқу орындарының ашылу тарихы
мен дамуы, оның даму ... ... ... ... түзілу қарқынын
жүйелеу;
– Соғыстан кейінгі жылдары ... ... ... ... ... оқу ... ... қызметін анықтау;
– Кеңестік бесжылдықтардағы елдің әлеуметтік-экономикасын көтеруге арналған
шешімдерінде жоспарланған ... ... ... жүргізілген
оқу-тәрбие жұмысының ерекшеліктерін зерттеу және жинақтау;
– Аграрлық білім беру жүйесіндегі маңызды фактор ауыл ... ... ... ... оның табысты да, тиімсіз болған тұстарын нақтылау;
– Қазақстандағы тың және ... ... ... кезіндегі ауыл шаруашылық
мамандарының жетіспеушілік жәйттерін саралау;
– Елдің әлеуметтік-экономикасын қарастырып отырған кезеңдегі ... ... ... ... ... мәліметтер тұрғысында өткеріп,
тәрбиелік маңызын айқындауда жалпы жағдайлық талдау жасау.
– Республикада жоғары аграрлық ... ... ... және ... талдау негізінде ауыл шаруашылық мамандарын ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. Зерттелген тақырыптың білім
беру ... ... ... беру ... қалыптасу және даму
кезеңдерін қамтып, ... ... ... ... ... ... тапқан тұстарға арқау болған дерек көздері тұңғыш рет
жаңаша көзқараста, мұрағаттық құжаттар негізінде ... ... ... ... еніп ... ... отырған Қазақстандағы аграрлық білім беру
жүйесінің қоғамдағы ... ... ... ... күн ... сай жаңа тарихи көзқарас негізінде жан-жақты
талданды. Ауыл шаруашылық мамандарын даярлау тарихы алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... мен дамуын, оның қоғамда
алатын орны мен атқаратын қызметін мұрағат ... мен ... ... жаңа ... ... отырып қорытындылау
негізгі алға қойып отырған мақсатымыз болғандықтан, аграрлық жоғары оқу
орындарының қалыптасу ... бір ... ... ... рет ғылыми
айналымға енгізіліп отыр.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері. Қазақстандағы 1918 жылы алғаш
ашылған Жетісу ауыл шаруашылық училищесінің ашылуынан 1990 ... ... 1920 жыл ... ... ... ... келсе, 1990 жыл Қазақстан
Республикасының егемендігін алу ... ... ... ... келеді.
Зерттеу жұмысының әдістемелік негізі. Тарих ғылымының ұлттық рухын
танып білуге ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық жүйедегі, ... ... ... ... ... елдер ғылымын жетістікке жеткізіп, көпшілік
сұранысымен қанағаттандырып жатқан еркін ойлау қабілеттілігіне ... ... ... ... ... ... ... сүйенген
зерттеулеріндегі үлгі методологиясы басшылыққа ... ... ... ... ... тығыз байланыста тарихи
объектілік, талдау, салыстыру, жүйелеу ... ... ... ... ... ... мұрағат құжаттарын,
мәліметтік жинақтарды, ... сол ... ... мен
статистикалық жинақтардың мәліметтер, сондай-ақ мұрағат қорларындағы ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы Аграрлық
білім берудің қалыптасуы мен дамуы туралы жинақталған біршама маңызды
мұрағаттық деректер ... ... ... ... ... Орталық Мемлекеттік мұрағатының, Алматы Облыстық
Мемлекеттік ... ... өзге де ... ... ... ... ... маңыздылығын ашуда берері мол.
Алматы Облыстық Мемлекеттік Мұрағатының қорларынан Қазақстандағы
аграрлық ... беру ... ... ... мен оның даму ... ... мол ... Тақырыпты қарастыруда Алматы Облыстық
Мемлекеттік Мұрағатының /281/, ... ... ... /363 ... ... Жетісу губерниясы мен қалалық комитетінің /370 ... ... ... ... ... /489 қор/, ... жер басқармасы жанындағы жерге орналастыру партиясының /488
қор/, /829 қор/, ... ... ... және ... /875 қор/, Талғар ауылшаруашылық техникумы, Қаз ... ... /876 қор/ ... ... ... ... білім беретін техникумдарда жүргізілген және ... іске ... ... ... ... жинақталған. Әсіресе, 1918-
1929 жылдар ... ... ауыл ... ... ... ... ветеринарлық стансаларға қажетті маман кадрларды жіберу
облыс, аудан әкімшіліктерімен тікелей Халық ағарту ісінің ... ... сол ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағатының Қазақ КСР
Совхоз Министрлігі /1421 қор/, Қазақ ССР ... ... /1481 қор/, ... ... ... ... /5 қор/, ... Комиссариатының Жер
басқармасы /74 қор/ қорлары қарастырылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығына байланысты
қабылданған ... мен ... ... саяси-әкімшілік басқармасының
қазақ жерінде жаңа басқару ісін енгізуде іске асырылған жұмыстары мен оның
нәтижелері туралы құжаттар жүйеленген. ... ... ... бір орталықтан басқару ісі кезінде қазақ халқының ... ... ... ... оның ... халқының өміріне
тигізген әсері мен басқа диссертация ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ауыл шаруашылығы /30 қор/ және
Халық Ағарту ісі /81 қор/ ... 1929 жылы Мал ... ... 1930 жылы Ауыл ... ... ашылу тарихы мен ... ... ... ... оған ... ... ... құрылыстық
жұмыстарды жүргізу туралы деректер молынан кездеседі.
Қазақстан Республикасы Президенті Мұрағатының /БК(б)П 141 және ... рөлі ... ... ... қорларда мәдени ағарту комитетінің
атқарған істеріне қатысты және халыққа білім беру ... ... ... үшін өте ... ... ... ... Қазақстанның
Орталық Компартиясының /708 қор/ қорында кеңес ... ... ... ... ... ... деректер топтастырылған,
мұрағаттық құжаттарда ауыл шаруашылығын ғылыми жолмен ұйымдастыру жұмыстары
туралы мәліметтер жинақталған.
Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... кеңінен
қаралып, тақырыптың маңызын ашуда ерекше орын ... ... ... ... ... білім беру жүйесінің тарихын зерттеген
қазіргі заман тарихшыларының мақалалары да пайдаланылды.
ХХ ғасырдың басындағы алғашқы аграрлық жоғары оқу ... ... ... ... ... ауыл ... әлеуметтік-
экономикалық қатынастары тарихының маңыздылығын ... ... ... ... ауыл ... ... ... қалай
дамыды, қандай заңдылықтар мен ерекшеліктері болды, оларды қазіргі тарихи
сана тұрғысынан ... ... ... осы ... ... ... мен еңбектер жарық көрді, оған біздің көзқарасымыз бен ойымыз
қандай болу ... ... ... ... береді деп сенеміз.
Ғылыми жұмыстың зерттеу нысаны 1918 жылы іргесі училище болып ... ... Ауыл ... ... ... ... аграрлық
білім беретін жоғарғы оқу орындарының қалыптасуын зерттеу және оның қазіргі
әлеуметтік ... ... орны мен ... ... ... ... Қазақстанның басқа да қалаларындағы ашылған ауыл шаруашылық
орта білім берудегі орталықтандырылған оқу орныдарының жаңа экономикалық
саясатқа көшу ... және ... ... ... ... ... ... мамандар қажет болды. Онда негізгі
қарастыратын мәселе, мемлекетіміздің ауыл ... ... ... беру ... ... орнын ашып көрсету.
Зерттеу жұмысының қолданбалы маңызы. Зерттеу жұмысының маңыздылығы кез
келген прогрестің сабақтастықтан тыс жүзеге ... ... ... ... ... ... курсы немесе халықтың әлеуметтік-
экономикалық тарихындағы ауыл шаруашылық мамандарын даярлаудағы аграрлық
білім беру ... ... ... ... ... оқу ... ... мен семинар сабақтарын өткізген кездерде пайдалануға
болады. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихы ... ... ... ... де пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: Қазақстандағы кеңестік
үкіметтің орнауы жылдарынан ... ... ... ... барысы
алдыңғы қатарға мына мәселелерді шығарды:
- ХХ ғ. басында Қазақстанның ауыл шаруашылығын дамыту мақсатында қалалық
орталықтарда ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... қабылданған реформаларға сәйкес ауыл
шаруашылық училищелеріне техникум статусы беріліп, ... ... ... ... ... ... қиыншылықтарын шешуге
бағытталған ұжымдастыру кезінде және 1928 жылы ... ... ... жоғары оқу орындарын ашу қолға алынып, ел
экономикасының ... ... ... Ауыл шаруашылық және ... ... ... әлеуметтік-экономикалық, мәдени дамуының артуына септігін тигізді;
- ... ... ... ауыл шаруашылық
мамандарының қиын-қыстау кезеңде халыққа қызмет көрсетулері ғылым мен
білімнің әр ... ... және ... ... рухта тәрбиелеуге
үлкен үлес қосты;
- Қазақстандағы аграрлық ғылыми-зерттеу ... ... ... ... зертей отырып, қазақстандық ғалымдармен
ойластырылған ауыл шаруашылығының техникалары, мал шаруашылығының тұқымдары
көршілес елдерде ... ие ... ... ... ... беру ... ... халық озық
мәдениет үлгілерімен танысуға еркін қол жеткізе бастады.
Зерттеу жұмысының сыннан ... ... ... барысындағы алынған
ғылыми нәтижелері, қорытындылары мен тұжырымдары ҚР ... ... ... ... ... ... және ... деңгейдегі ғылыми-теориялық конференцияларда баяндалды. Атап
айтсақ, ... ... ... Ұлттық университетінде «Отан және Әлем
тарихы ХХІ ғасырда: Ғылыми ... ... мен ... ... Бекмаханов оқуларының ғылыми конференциясында (Алматы,
2007. – 22-23 ... ... С. ... ... ... ... өткен дәстүрлі «4-Сейфуллин оқулары» атты республикалық
ғылыми-теоретикалық конференцияда (Астана, 2008. – 24-25 сәуір – 45-49 ... Абай ... ... ... ... университетінде өкен
«Түркілердің ... ... ... ... атты халықаралық ғылыми конференциясында (Алматы, 2008. ... ... ... жұмыстың құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден,
негізгі мәселені қарастыратын үш ... ... және ... ... ... ... АРНАУЛЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
І. 1 1918 ж. ашылған Жетісу облысындағы И.А. Стебут ... ... ... ... жылы ... ... ... орнауы кезеңінде жергілікті
халықтың тіршілігінің көзі мал шаруашылығын қалпына келтіру және ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының табиғатқа
тәуелді екендігі дәлелдене отырып, көшпелі мал шаруашылығын сақтау ... ... шөп ... яғни ... ... ... жем-шөп
даярлауға ынталандыру шараларын ұйымдастыруды қолға алу ... ... аса ... шаруа болды.
Міне, осындай қажеттіліктен туындаған мәселелер 1920-30 жылдардағы ел
билеген қайраткерлер ... ... ... басқару, ауыл
шаруашылығын қайта ұйымдастыру, ... ... ... ... ... өмірлік мәселелерді шешуде елге, ұлтымызға
пайдалы, ұтымды жағын пайымдап, дамытудың балама ... ... ... аз ... жоқ. Осы ... Петропавловскіде және Семейде
былғары зауыты салынып бітіп, енді ... ... ... салу ... ... ... салалары біршама қалпына келтіріліп, ... ... да ... Осы ... ... мен
зауыттарда жұмыс істеген қазақтардың арасында арнайы маман-кадрлар мүлдем
болмады.
Қазақстанда Кеңес үкіметінің ... ... ... ... айналысқан қазақ халқын отырықшылыққа көшіру қолға алынған
болатын. ... ... ... ... дамуы, елдегі
колхоздарды салу ... ... ... ... ... ... ... қоғамын кеңестік негізде құруға ... ... ... ... ... ... өмірдің ерекшеліктерін
меңгеру және оны әрі қарай ... ... ... ... ... жүйесінің қалыптасуы 1918 жылдардан бастау алады. Оған ... ... ... училищесінің ашылуы дәлел бола алады. Оның ... ... ... 16 қазанына Бостандық үйінің 2-ші бөлмесіне училище оқытушылары
мен Педагогикалық ... ... ... Онда ... ... Оқушыларды оқуға қабылдау.
2. Сабақтың басталуы жөнінде.
3. Қызметкерлерді тағайындау.
4. Әртүрлі жұмыстар.
Осы күнгі мәжіліс Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесінің мәжілісінің
№1 ... ... ... ... ашқан В.Ф. Баудер өзінің ... ... ... қызметтері жөнінде айта ... осы ... ... ... ... ... ... мүшелері В.Ф. Баудердің шығармашылық қызметімен танысып, ... ... ... ... және Облыстық Халыққа білім ... ... ... кеңесінің ұсынысын қолдап оны бір
ауыздан сайлауға өз келісімдерін берген.
В.Ф. Баудер училище ... ... ... ... ... ... әрі қарай жалғастырып, ондағы бірінші мәселе, училищеге
түсуге құжат тапсырған оқушыларды үш топқа ... ... ... ... ... ... ... ережесі (уставы) ... ... Ал ... топтағы 1-ші разрядтағы төменгі ... ... ... ... В.Ф. ... ... деді: «төменгі
ауыл шаруашылық мектептерін бітірген оқушылар, осы уақытқа дейін орта ауыл
шаруашылық училищелерге қабылданған, сондықтан ... ... ... ... ... Осы ... ... училище оқушылары қатарына
училищенің алғашқы оқушылары болып Г. Бобров, В. ... И. ... ... К. ... И. Волков, П. Егоров, И. Клименко, Л. ... ... С. ... ... Я. ... Г. Попов, М. Радченко, А.
Соколов, Г.Соколов, П. Телегин, С. Хадеев, А. Хомичевский, М. Шарф, ... ... ... жаңа оқу жылының басталуы жөніндегі екінші мәселесінде, оқу
жылын 28-ші қазаннан бастауды, училищенің ашылуы жөніндегі салтанатын ... ... оны ... ... ... ... ... шешім
қабылдаған.
Үшінші мәселедегі училищенің басқарма құрамының төрағасы В.Ф.Баудер,
оның мүшелері болып А.В. ... А.М. ... ... ... төртінші мәселе бойынша, училищенің педагогикалық кеңесінің
хатшылығына А.В. Мухля тағайындалған.
Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесінің ... ... ... мәжілісі 1918 жылы 23 қазанда болып өтеді. Онда ... А.М. ... осы ... зоология пәнінен оқытушы болу
жөніндегі өтініші тыңдалған. ... В.Ф. ... өз ... ... П. ... осы ... алгебра сабағынан оқытушы
болуға келісім бергендігі жөнінде айтып, Облыстық Халыққа ... ... ... гимназиясының оқытушысы П.Титовтың училищеде алгебра
пәнінен сабақ беруге ... ету ... ... қабылданып, жұмысқа алынған.
Сонымен қатар, В.Ф. Баудердің ... ... ... бойынша
кеңсе және бухгалтер қызметіне мамандар ... ... ... Бұл ... ... ... мүшесі А.К. Башмаковтың
ұсынысымен, облыстағы ... ауыл ... ... ... ... ... ... мектебін басқарған И. Иванов
тағайындалған.
Жетісу орта ауыл шаруашылық ... ... ... ... мен ... ... ... мен мекемелердің
өкілдерін, сондай-ақ гимназия оркестрін шақыру арқылы өткізу ... ... ... ... ... ... бұл
мәжілістің хаттамасында училищенің ашылу салтанатына училищеге бөлінген
қаражаттан жұмсау да көрсетілген.
1918 ж. 15 ... ... орта ауыл ... ... ... үшінші мәжілісі өткізілген. Онда училище оқытушылары
шақырылып, олардың білімі және тәжірибесі жөніндегі құжаттары тексерілген.
Бұл ... ... ... айлық жалақысын тағайындау мақсатында
жүргізілген. Бұл жұмыстар жүргізілгеннен кейін, орта ауыл ... ... ... ... Верный ерлер және қыздар
гимназиясының оқытушылары ... оқу ... ... ... ... тағайындалған.
Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесінің директоры және педагогикалық
кеңестің ... ... оның ... ... ... ... ... айлық жалақы жоғары бағаммен 850 рубль тағайындалған. ... ... ... А. ... 1918 жылдың 1 қазанынан
Облыстық комиссариат ағарту ісінің штаттағы ... ... ... оған ... жалақы 750 рубль мөлшерінде ... ... ... 18 сағат сабақ өткізген, ал 1918 жылы 24 қыркүйектегі
Облыстық ... ... ... ... ... ... ... 12
сағат орындауы тиіс еді. Оған ... ... оқу ... ... ... ... ... атқаруы тиіс болды.
Аталған кезеңде Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесінде 27 пән ... ... ... ... тапшы болуынан, оларды басқа оқу
орындарында ... ... ... ... ... ... ... Облыстық ағарту ісінен оқытушыларға қосымша жұмыс істеуге рұқсат
беруі жөнінде ... ... ... ... ... орта ... училищесіне Л. ... А. ... Т. ... С. ... Б. ... А. Чечулин, А. Надежин сияқты
оқытушылар ... ... ... ... ... ... 9 қарашасында Республикалық Өлкелік комиссариат жалпы
білім беретін оқу орындарындағы жетекшілік және ... т.б. ... ... ... яғни «арнаулы мектептердегі жетекшілерді меңгерушімен
алмастыру» жөнінде бұйрық шығарады. Онда оқу орындарын ... ... ... ... атқарушы ұйым төраға және оның көмекшілері
мен хатшысынан тұрды.
Бұл қаулыны жүзеге ... ... орта ауыл ... ... кеңесі 1919 жылы 3 қаңтарда арнайы мәжіліс өткізген. Онда
кеңес арнаулы оқу ... ... ... ... ... ортақ өлшемді, арнаулы мектептерден басқа, бір мамандықты оқытатын
және оған төменгі, оқытушылары жалпы білім беруді және ... ... ... оқу ... ... ... Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесі мұндай оқу ... ... ... оның ... ... ... ... білім
беретін мектептер ретінде қаралып және ондағы оқытушылар бір келбетте
болған, яғни бір ... екі ... үш ... ... ... ... Атқару
комитетінің ережесі бойынша және оған қарсылық білдірмегеннен кейін,
училищенің жетекшілігін ... ... ... ... ... ... кеңесі Өлкелік бұйрықты Жетісу орта ауыл шаруашылық
училищесінде жүргізу мүмкін емес деп ... ... ... ... ... ... ауыл ... оқу орындарының талаптарына сай ... ... ... арнайы қаулы қабылдаған.
Республикалық Өлкелік комиссариаты 1918 ... 17 ... ... ... ... ... шығарған. Бұл жөнінде училище
кеңесі бұйрыққа сай мынандай қаулы қабылдаған: әр ... өз ... ... ... бір рет оқушылардың үлгерімі бойынша ауызша
баяндама жасап отыруы тиіс. Ал ... ... ... жарты жылда бір рет жазбаша түрде жасалатын болды. Бірінші жарты
жылдықтың аяқталуы 1919 ... 31 ... ... Онда жаңа ... ... ... 4-13 ... дейін демалыс беру
қарастырылған. Осы қаулы негізінде жоғарыда аталған ... ... ... ... беру ... мен ... халыққа білім беру
орталығынан ауыл шаруашылық училищесінің ерекшеліктерін ескере отырып,
курстық сағаттардың ... ... ... беру ережесіне өзгеріс
енгізу сұралған.
Верный қаласындағы орта ... ... ... ... ішкі ... ... онда ... орта білім беретін мекемелердегі оқу-тәрбиелік
жұмыстар мен шаруашылық ... оқу ... ... ... ... ... кеңес оқу орнының барлық оқытушыларынан
тұрды /33; 27,36,41бб./.
Бұл кезеңдегі Қазақстанда және қазіргі көршілес елдердегі халық ... ... ... ... ағарту институттары үлгісінде жұмыс
істеген. Соның бірі – Түркістанда ауыл шаруашылық білім беру ... ... ... жер ... ... ... қатарындағы
Түркістан автономиялық республикасының ерекшеліктері негізінде құрылған.
Ондағы халыққа ауыл шаруашылық білімін кең тұрғыда ... ... ... ... мен ауыл шаруашылық үлкен оқу ... ... ... ... сай ауыл ... әртүрлі тармақтарын
зерттеуге арналған ауыл ... ... ... ... мамандарын даярлау мен олардың білімін арттыруға ... ... ... Жер шаруашылығы комиссариатымен тығыз
байланысты ... ауыл ... оқу ... мен ... ... ... ... Өлкелік Ағарту ісі комиссариатымен қадағаланған.
Өйткені ауыл шаруашылық ... беру ... ... ... ... ... мен ... жұмыстары жөнінде баяндап отырған. ... оқу ... мен ... ... ... ... ... уәкілдерімен қадағаланған.
Орта ауыл шаруашылық орындары ... ... ... беретін
мектептердің бағдарламасы бойынша жұмыс жасаған. Бұл оқу ... ... ... жерлердегі жағдайлардың ерекшеліктерінің ... ... ... ... ІІ-басымдық мектептен жоғары арнаулы
мамандар даярлайтын оқу орны ... ... ауыл ... оқу ... ауыл ... ... ауыл ... жетекшілерін, коммуна және т.б. мамандарды
даярлады. ... ауыл ... ... ... және ... ... орындай алатын мамандарға сұраныс етті.
Ауыл шаруашылық оқу орындарының ішкі ... ... ... ... ... Орта ауыл шаруашылық оқу орындарына І-
басымдық біртұтас мектептерінің (единой ... ... ... ... мен ... ... негізіндегі оқуды бітірушілер
қабылданған. Орта ауыл шаруашылық оқу орындары 5 ... ... Бұл ... ... ... ... құзырында бір күндік жұмыс уақыттарын
берілген тапсырмаларын толық орындағанша оқу орнының мекемесінде өткізулері
тиіс ... ... ... кең көлемде меңгеру мақсатында ауыл
шаруашылық оқу орындарымен берілген қажетті жер ... ... ... жайылымдық жерлерде тәжірибелік жұмыстарын өткізу
ұйымдастырылған.
Барлық ауыл шаруашылық оқу ... ... ... ... жалпы білім беру пәндері ішінде әдебиет пен тіл ... және ... ... ерекше бөлім ретінде – зоология,
ботаника, ... ... мал ... математика, физика,
химия, сызу және мемлекеттік тіл ... тілі ... ... тереңірек
оқытылған.
Ауыл шаруашылық оқу орындарында екі, үш сабақ арнайы пән ретінде
таңдалынып ... Олар ... ... ... өмірімен
байланысты мазмұнда болған. Міндетті түрде ... ... және ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылық оқу
орындарында оқытылған 29 пәннің ішінде ... ... ... ... ... мал шаруашылығы, геодезия пәндері оқытылған. Аптасына 36
сағат сабақ өткізілген /34/.
1918 ж. 28 ... ... ... атқару комитетінде Облыстық
халыққа білім беру бөлімі оқытушылардың білім деңгейін ... ... ... Онда ... оқу жылында оқытушылар шығармашылығында кейбір
жағдайларға байланысты, арнайы оқытушының куәлігі жоқ ... ... ... ... ... де ... ... алынған.
Сонымен қатар, оқытушылық тәжірибесі бар Педагогикалық кеңестің төрағасы
В.Ф. Баудерге өзінің ... ... ... жас мамандардың сабағына
жиі қатысу сұралып, жас мамандармен білім беру ... ... ... ... ... /33; 30б./.
1919 ж. 8 сәуірдегі Жетісу орта ауыл ... ... ... ... әр ... ... ... барысы жөнінде
баяндамалары тыңдалған. Оның бірі В.Ф. ... өзі ... ... ... бойынша оқушылардың үлгерімі жақсы екендігін, оқуға қатты қиналатын
оқушылардың жоқтығына тоқталды.
Жетісу орта ауыл шаруашылық ... 1919 ... 16 ... ... ... ... оқушылары келер жылдың жазында ауыл
шаруашылығы білімін жетілдіруде ... өту ... ... Оған
Пішпек ауыл шаруашылық мектебінің шаруашылығы қолайлы болып табылып,
училище басқармасына ... ауыл ... ... ... келіссөз
жүргізу жүктеліп, бұл арқылы келер жылдың ... ... орта ... ... ... ауыл ... ... өтуге
болатындығы жөнінде мағұлмат алу қажет болды.
1919 жылы 21 тамызда Жетісу орта ауыл ... ... жаңа ... ... туралы мәжіліс өткізілген. Онда 1919 жылы оқу ... ... ... 15 қыркүйектен басталатын болып қабылданды.
Бірақ, 1 қыркүйекте ... ... ... ... әлі ... ... оқу ... басына кешігіп келуі мәселелері де
қарастырылған. Осы жылы оқу ... ... ... бағдарламалар
бойынша оқушыларды медициналық тексеруден ... ... Оқу ... және ... оқу жылы оқу ... соң, ... медициналық
тексеруден өткізу негізінде Г.И. Несторов деген ... ... ... ... осы ... ... ... қаулы қабылданған.
1919 ж. 9 қыркүйегіндегі училищенің мәжілісінде Облыстық білім беру
бөлімімен 27 ... ... №246 ... ... ... ... ... мен бақшалық мектептерді аяқтаған оқушыларды оқуға
қабылдау жөнінде мәселе қаралған. Онда 7 жылдық ... ... ... бағаланып, оларды училище қабырғасына көптеп қабылдау
училищенің білім беру ... әсер ... ... ... ... ... мүмкін емес. Бұл жағдайдың алдын алу үшін, Педагогикалық
кеңес 7 жылдық мектепті бітірушілерді училищеге оқуға қабылдауды 20 ... ... деп ... /33; 43б./. ... ... ... бітірушілер
курсты толық аяқтаған деген куәліктерін көктемде алған, ал бұл кезде Пішпек
ауыл шаруашылық ... ... ... ... оқу ... деп ... ... 8 қарашасында Жетісу халыққа білім беру бөлімінің және
Жер шаруашылығы бөлімінің комиссарының: ... ... ... ... байланысты төменгі білім беру орындары жойылатын болады.
Орта техникалық мектептер жоғары ІІ-басымдық ... ... ... ... ... Аталған жоғары ІІ-басымдық 4 жылдық
мектептер енді бес жылдық болған. Бұл оқу ... ... 6 ... және осы ... қатарындағы 4 жылдық училищелер мен гимназияны
бітіргендер қабылданатын ... ... ... ... ... ... ... өзінде бұрынғы 5 мектептің орнына
жылда 100 маман даярлаушы үш орта ауыл ... ... ... табылған. Оның ішінде қай мектептерді жабуды анықтау Халыққа білім
беру бөліміне жүктелген. ... бұл ... ... ... ... оның жобасын, жоспарын құру ... және ... ... 1920 ... наурыз айының басында Ташкент Жер
шаруашылығының комиссариатына жіберуді ... /34; 111б./. Бұл ... ... ... жұмыстарға В.Ф.Баудердің басшылық етуі
айтылған.
Бұл мәселелердің талқылануы нәтижесінде ауыл шаруашылық училищесіндегі
жаратылыстану, тарих және ... ауыл ... ... ... ... жетіспеушілігі жөнінде үлкен мәселе ... ... ... ... де іс ... жұмыстардың бірі
ретінде айтылған.
1920 ж. 24 сәуірінде ... орта ауыл ... ... ... В.Ф. ... ұсынысымен училищеге Иван
Александрович Стебут атын беру ... ... ... орта ауыл ... училищесі 1920 ж. 5 тамызда болған
отырысында Ташкент ... ... ... ... комиссариатына ауыл
шаруашылық училищесінің бақшалық мектебімен ... ... ... үшін жіберілген қатынас талқыланады. Онда жұмысқа
қайта қабылданған оқытушыларды бекіту және ... ... ... ... хабарланған. Ол жақтан жауап кешіктіріліп жіберілгенімен, онда
Облыстық білім беру бөлімімен облыста несие ашылғандығы ... ... 21 ... ... орта ауыл ... ... оқу ... басталуында: «Жетісу ІІ басымдық ауыл шаруашылық
мектебі және ... ... ... ... ереженің
бекітілмегені анықталған. Ондағы оқытушылар құрамы ... ... ... жерлерді суару жұмыстарының басталуы оқу орындарындағы студенттерді
оқудан босатуға мәжбүр еткен.
Техникумның ... ... ... 1920 ... 31 ... оқу жылының басталуын 1 қыркүйекке жоспарлап, ... ... ... бекітілуіне дейін шегеру және ... ... ... оқу жылы ... басталатыны жөнінде анықтау жұмыстарын жүргізу
қажет болған. Енді екі мектеп біріктіріліп И.А.Стебут ... ... ... ауыл ... және ... ... болып аталған /33;
54,88бб./.
Екі бөлімнен біріктірілген ... ауыл ... және ... екі ... ... тиіс еді. Олар фермалық және бақшалық
мекемелер. Бақшалық ... ... ... ... ... Сад» ... ... мекеме берілген. Бұл «Казенный Сад» бақшасы ... ... ... ... ... және ... ... етілмеуінен істен шығып тұрған. Оны іске қосу үшін,
мемлекет тарапынан қажетті материалдар бөлініп, ... ... ... ... ... /34; 60б./. Ол ... ... беретін ағаштар
отырғызылмаған, қоршауының ... ... ... малы оның ... та ... Ал ... мүлдем жоқ, ағымдағы жылдың көктемінде ... ... жер бөлу ... Бұл жерлер бос жатқан жерлер болғандықтан,
ешқандай ... ... ... Ферма салу үшін қаражат пен
құрылыстық материалдар қажет болды.
Алғашқыда ... ... ... ... ... ... орнында орналасқан. Сабақ арналған екі қабатты үйде өткізілген.
Оның ... ... ... ... 9 ... 2 ... ... тұрған.
Онда 3 класс орналастырылып, минерология және геодезия кабинеттері, екі
бөлмеде ботаника және ... ... ... ... қатар, бір
бөлме оқушылардың өз бетінше іздену жұмыстарын жасауға арналған. Екінші
қабатта 4 класстар оқыған. ... бір ... ... ... ... бұл екі ... ... мекемесінде арнайы кабинеттер мен
лабораториялық бөлмелерге бөлмелер жетіспеген. Химия пәнінің лабораториясы
өте төмен ... ... бар ... ... жетіспеушілігі
курстың бағдарламасының қажетіне сай жабдықталмаған.
Топырақтану пәнінің тәжірибелік сабақтары химия пәні лабораториясында
өткізілген. Өсімдіктану пәніне кішірек бөлме берілген, ал ... ... сөз ... ... іс ... жұмыс істемеген.
Училищенің жатақханасы өте нашар жабдықталған. Онда ... және ... ... жабдықталмаған. Жатақханаға екі
мекеме берілгенімен, оның бірі бақшалық оқу шаруашылығында орналасқан. ... ... ... ... ... 4 курс ... екінші
жатақхана оқу орнынан алыста орналасқандықтан, осы жерде коммуналдық ... ... ... ... /35/. Мұндай қиын жағдайлар 1921 жылы Алматы
педагогикалық ... ... мен ... ... кезінде де
туындаған.
Алматы педагогикалық училищесі Түркістан республикасының ... ... жаңа оқу ... ... ... өте
қажетті оқулықтардың тізімін беруге ... ... Оның ... ... ... оның ішінен қатаң тізім арқылы: оқулықтар; кітапханаға қажетті
кітаптар; ботаника, зоология, минерология және т.б. ... ... ... және ... сабақтарға қажетті түрлі-түсті
суреттік көрнекі құралдар сұралған /36/.
1920 жылдың қаңтар айында Верный қаласының Облыстық Халыққа білім беру
бөліміне келген және ... орта ауыл ... ... 1919 ж. ... ... ... ... Өлкелік комиссар Халық ... ... ... пен ауыл шаруашылық білім беру меңгерушісі
Понятовскийдің қолдарымен расталған. Бұл қағаздың мазмұнында И.А. ... ... ... ауыл ... және ... ... құрылымының қорытындысы туралы мәліметтер берілген. Аталған
қағаздағы мәліметтен Республикамызда техникалық білім беру ... ... ... басқарма орындары 1918 жылы ашылған орта ... ... ... ... ... оның жаңа ережесін жасау қолға
алынған. Бұл ... ... ... ... ... қаласынан
Түркістандағы ауыл шаруашылық оқу орындарының ережесі туралы ... ... жаңа ... осының үлгісінде жасау қажет деп табылған.
Ереженің 5 параграфы мен оқу жоспарын құруда, ... ... ... ... берудегі жалпы ережесінің үлгісін алуды қарастырады.
Оның бірі, оқу жоспарының қажетті ... ... ... ... ... ... ... Қосымша пәндерді оқытуды енгізуде ағылшын
тілін оқыту Түркістанның агрономиялық ... ... ... ... Орта ... ... ... орналасуына байланысты ауыл
шаруашылығына арналған американдық әдебиеттер алуға мүмкіндік бар ... ... ... ... ... көбірек сағат берілген. Ағылшын
тілін оқыту курсы ... ... ... ... ауыл ... оқу ... бұл тілмен бірінші рет таныспақ.
1920 жылдың қаңтар айында Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесінің
кеңесінде В.Ф. ... А.В. ... М.Н. ... ... ... ... мәжіліс өткізіледі. Онда Жетісудағы төменгі ... ... орта ... ... мәселесі қаралған /34;
110б./.
1921 ж. 4 ... ... ... ... ... орта ... ... құрамы мектепте берілетін
пәндердің талабына сай емес деп табылған. Сондықтан арнайы ... ... ... оқу ... ... ... мәжбүр болған. Оған
қосымша ағарту ... ... ... қоғамдық жұмыстары да
қабаттасып, ... ... ... кедергі жасалуда. Арнайы
мамандандырылған оқытушылардың жетіспеушілігінен кейбір пәндер біріктіріліп
өткізілген. Олар ... екі ... үш ... де ... берген /34; 60б./.
Осылайша 20-шы жылдардың басында Қазақстан халқы ... бас ... ... ... ... ... оқытушы
мамандардың болмауы, оны жедел әрі қарай дамытуға мүмкіндік бермеді.
1923 жылы 20 ... ... ... ... оқу ... ... сай емес деп ... Өйткені жеті
жылдық мектепті бітірушілер орта арнаулы оқу орындарында жоғарғы курстарға
өткен ... ... ... ... ... ... ... Соған байланысты
техникумдардағы оқу сағаттарын қысқарту арқылы студенттердің оқу күндері де
қысқартылған. Ауылшаруашылық ... ... ... көп ... және оған оқу ... ... ... 3 есеге өскен.
Ондағы әскер дайындығына сағат қосу керек болған, өйткені оны оқу үшін ... ... ... ... ... курстарда сыныптық жұмыстар 15
қазаннан басталса, негізгі курстарда 1 қазаннан басталған. Қыстық демалыс
23 желтоқсаннан 23 ... ... ... Сол ... аралығында дайындық
курсының кіші тобына – 372 ... ... ... – 400 сағат, 1 курс – 370
сағат, 2 курс – 372 сағат, 3 және 4 ... – 333 ... ... ... ... тыс ... студенттер өз бетінше дайындалған. Тәжірибелік
жұмыстарға топтарына қарай орта ... 16 ... ... Осы ... ... ... 13 адам ... Оның бесеуі ғана Жетісу
аудандарында жұмыс істеген, қалғандары ... ... ... қосымша қоғамдық, тәжірибелік жұмыстар жүргізілген. Бірақ,
оларды орындау барысында керекті ... ... ... ... Оқу ... ... ... бөлінген қаражат құрал-
жабдық алу үшін жеткіліксіз болған. Әсіресе, степендианттарға керекті құрал-
жабдықтар мүлдем жетіспеген, сабақ оқитын бөлмелердің ... ... ... сол ... оқу ... кей кездері тоқтатылып қалған
/37/. Мұндай ... ... ... ... де, ... ... ... жылы ауыл шаруашылық техникумдарында агрономия, қоғамдық-әдеби,
ғылыми жаратылыстану, драмалық-ән салу ... ... ... ... Ауыл ... ... педагогикалық жұмыстарды
тереңірек оқыту мақсатында орыс тілі, жаратылыстану, физика, математика,
арнайы ... ... ... пәндерінен комиссиялар жұмыс
жасаған. Техникумның шаруашылығын шаруашылық комитеті басқарған.
1925 жылы ... ... қоры ... ... ... ... ... салыстырғанда техникумның материалдық
жағдайы біршама жақсарған. Бұл жылы техникум оқушыларына мемлекет тарапынан
80 етік, 65 ... 58 ... ... 86 ерлердің көйлегі, 86 іштен
киетін жылы кальсон, 107 ... 65 ... ... /38/. ... көмекті
студенттерге үзбеудің бар тәсілдері қолданылды. Қазақстанның аумағында
білім алушы студенттерге стипендияны ... ... ... ... ... 1925 ... 7 ... қаулысы шықты /39/. Мұның өзі
өлкелік бюджеттің тапшылығынан амалсыз жасалған қадам еді.
1925 ж. училищенің ... ... мен ... ... ... 570 сағат бөлінсе, ауыл шаруашылық жұмыстарымен шұғылдануға
420 ... ... ... ... уақыттардағы тәжірибесі оқу-
демонстрациялық сабақтары мен жеке пәндерден экскурсия және ауыл шаруашылық
жұмыстары мал ... ... ... суландыру, бақшалық, ара
ұстау, орман шаруашылығы бөлімдері негізінде өткізілген.
Ондағы ботаника пәні І, ІІ, ІІІ – ... ... ... ... ІІ, кластарда оқытылған. Топырақтану пәні І, ІІ, мал ... ... ... ... 4 ... оқытылған /38; 10б./.
И.А. Стебут атындағы Жетісу орта ауыл шаруашылық училищесі дара ... беру ... ... ... кейін, мемлекет тарапынан
училищеге жер бөлу мен фермалар салу үшін оқу ... ... ... ... бұл ... ... барысында ерлер ... және ... ... мекемелерін пайдаланған. Бұл техникум
1925-1926 жж. бір ... ауыл ... ... ... өсімдіктану
бағытында бір бөлімі болды. Сондай-ақ, техникумда 7 ... – оның ... ... және 4 ... ... жылы ... түсуге құжат тапсырғандардың саны 196, оның
ішінде қазақ 145, орыс 40, тараншы 8, дүнген 1, ... 1 және т.б. ... ... ... ... уезі – ...... – 17
Лепсі – 4
Қаракөл – 6
Шу ауданы – 16
Тоқмақ – 7
Әулиеата – 1 студент оқыған /35; ... ... ... ... 1924 жылы ... ... Кеңес
Одағының Халық Ағарту комитетінің №7 және 1925 ... ... ... ... ауыл ... ... ... орыс, батырақ,
қазақ оқушыларының құрамының ұлты мен ... ... ... нұсқау
берілген. Әр жылдың 15 ... ауыл ... ... ... осы мәліметтердің болуы сұралған /40/.
Алматы ауыл шаруашылық училищесінің фермасындағы малдарды тексеруге
1924 ж. 15 ... ... ... құрылған. Оның құрамында ферманың
меңгерушісі Г.А. Малых, оның мүшелері ферманың жұмыскері П.Чернышов ... ... ... ... ... ... болған. Олар
фермада 23 жылқы және 50 ірі қара малдың бар екендігі туралы акт толтырған.
Бұл ... ауыл ... ... үкімет тарапынан меншіктеліп
берілген.
1923 ж. 9 мамырында Алматы ауыл шаруашылық училищесі «Қосшы» одағының
Жетісу губерниясының ... ... ... тағы мал ... жөнінде
қатынас жіберген. Бірақ бұл жолы «Қосшы» одағынан уақытша ... ... ... 1 ... бодандастырылған ¾ «Швиц» сиыр берілген /41/.
Өйткені осы уақытқа дейін ... ... ауыл ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық училищелері жылдық есептерін Республикалық
Халыққа білім беру ... ... ... ... ... ... бұл комитет ауыл шаруашылық училищелерінен оқу-тәжірибесін өткізуге
сұраған жерлерін кеңейту үшін ... ... ... ... ... ... /38; ... техникумды 1924 жылы 10 адам бітірген, 1925 жылы 12 адам, 1926
жылы 9 адам. Бітірушілердің ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңде Жетісу Халық комитеті бітірушілерге сұраныс
өтінішін бермеген. Жетісу ауыл шаруашылық техникумының ... ... ... В.Ф. ... 1926 ж. ... губерниясы ауыл шаруашылық
бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарған. Ол осы жылы Орынбор ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық техникумдарындағы оқу ... мен ... ... үшін ... жағын ықшамдап, агрономиялық
бөлімін кеңейту бағытында сәйкестендіріп қайта құру керектігін айтқан /42/.
1926 жылы техникумда екі оқу шаруашылығы ... Оның бірі ... ... ... ... 18 шақырым жерде орналасқан. Онда 200 десятина суармалы
және 200 десятина суармайтын қолайлы және қолайсыз ... ... ... жер ... дақылдар егуге арналған бірнеше бөлімшелерге бөлінген.
Екінші оқу шаруашылығы бақшалыққа ... 38 ... жері қала ... Онда декортивті өсімдіктер өсіріліп, оның 3 десятинасына
алма ағаштары егілген, ол алғашқы рет 1927 жылы ... ... ... ... жер ... ... арналса, 2 десятина жер бау-бақшалық жемістерді
егуге арналған ... ... оқу ... 80 ірі қара және ... ұсақ ... онда әлі де қой, ... және ... малдар жетіспеген. Сондай-ақ,
бұл шаруашылықта бірлік, екілік және төрттік жер жыртатын соқалар мен ... ... ... ... бөлімінің оқушылары өздерінің ... ... маса жоқ ... яғни ... және күз ... ... бұл ... жерлерін ауыстыру қажет болған /35;
46б./. 1924-1925 жылдары ... ... ... ... ... ... ... орналастыру бөлімі ашылып, 1926 ... ... ... ... ... ... ... /43/.
1927 жылдары Жетісу облысының мал ... мен ... ... ... ауыл ... техникумының төмендегідей
түлектері қызмет атқарған: Лепсі зоопунктінің меңгерушісі – И.Л. Шендриков;
Талдықорған ... ... – А.А. ... Жаркент
зоопунктінің меңгерушісі – А.Н. Бербин; Алматы ... ... ... ... – А.А. Григорьев.
Аграномия саласында жұмыс істегендердің көпшілігі осы кезеңдегі
қоғамдық агрономияны дамыту ... көп ... ... ... ... техникумының басқа да түлектері жөнінде жылда ауыл ... ... В.Ф. ... ... ... отырған.
Жетісу ауыл шаруашылық техникумына 1927 жылдың 1 ... ... ... ... Онда губерниялық жер басқармасы губерниядағы 4
бөлімшелік агрономы қызметінің орны босап тұр, агрономға ... ... ... ... ... 75 сом ... жөнінде айтылған. Әсіресе
облыстың Қарқаралы уезінде мамандандырылған ауыл шаруашылық ... өте ... ... ... ... хабарлаған. Бірақ бұндай
уездік жерлердегі қызметтерге тек қазақ тілін жақсы білетін ... ... Сол ... ... ... ... ... меңгерушісі
Бардасов А. 1927 ж. Алматы ауыл шаруашылық техникумы басқармасынан бітіруші
мамандардан екі бөлімше агрономын жіберуін ... /44/. ... ... ие ... ауыл шаруашылық техникумдарының білімділігін арттыру
мақсатында 1928 ж. 6 желтоқсанында ... ... ... беруге арналған оқу
орындарының жылдық жоспарындағы сағаттың 60 сағатын жазба жұмыстарына арнау
ұсынылған (аптасына 2 рет) /45/. 1929 ... ... ... жер ... ... 141 ауыл ... және ... орналастыру мамандарын
берген. Олар осы кезеңде ауылдық агрономдары, олардың ... жер ... ауыл ... мектептерінде оқытушылар
болып және Қазақстанның басқа да мемлекеттік мекемелерінде ... ... ... ауыл ... ... ... өскендігін байқауға болады. 1920 ж. ауыл шаруашылық техникумында
жалғыз қазақ баласы оқыса, бұл жылдары техникумда 101 ... ... ... ... бұл ... Талғар ауылшаруашылығын механикаландыру
техникумы деп ... Онда ... ... ... 1975 жылдан бері республиканың колхоздары мен совхоздары
үшін басшы ұйымдастырушылар дайындайтын арнаулы бөлім өз ... ... ... ... 3916 ... даярлап шығарған. Талғар Ауылшаруашылығын
механикаландыру техникумын жыл сайын орта есеппен 400 ... ... ... ... ауылдық жерлерде аталған мамандықтары бойынша еңбек етіп,
бір тобы ғылыми-педагогикалық ... де ... Онда ... ... ... мастерскойлары мен лабораториялар жұмыс істеген.
Техникумның ... ... ауыл ... машиналары және
тракторларымен қамтамасыз етілген. 1972 ж. техникумның жаңа оқу ... Бұл оқу ... екі ... 100 орындық асхана және
оқытушыларға арналған тұрғын үйлер берілген.
Техникумның оқу кабинеттері мен лабораториялары ... өз ... ... ... жаңа өндірістік жабдықтармен жабдықтармен, арнаулы
әдебиеттермен, көрнекі құралдармен жабдықталған. Техникумның педагогикалық
ұжымы оқушылардың таңдаған ... ... ... және ... білімін жан-жақты жетілдіру жолында еңбектенген. ... ... ...... ... ... неғұрлым
терең меңгеруіне бағытталған. ... ... ... білімдерін
техникумның цехтары мен лабораторияларында тәжірибе жүзінде толықтырып,
республикамыздың басқа ... ... ... ... ... әрі ... меңгеруге мүмкіндік алған. Мысалы, 1972 жылы Торғай
облысының Аманкелді ауданында ... ... ... 249.338 гектар шөп
жинау жұмыстары іске асырылған /47/. Ауылшаруашылық техникумы өзінің алғаш
ашылуынан бері ауыл шаруашылығы мамандарын даярлауда өз ... ... ... ... ауыл шаруашылық техникумы 1918 ж. 27 қазанда
Жетісу ауыл шаруашылық училищесі ... ... 1920 жылы ... ... ... ... ... 1922 жылдың соңында қайта училище
болса, 1925 ж. училище қайтадан техникум деп аталған. Бұл оқу орны ... ... ... ... әр уақытта орта ауыл шаруашылық оқу
орны болды. Бұл оқу орнын ашу және оны ... осы ... ... шаруашылық байланысымен түсіндіріледі. Қазақстанның
облыстарындағы аграрлық институттар мен ... оқу ... жаңа ... мен ... ... ... аз айтылмайды. Ендеше, «халыққа аграрлық білім беру орасан зор
даму ... ... ... ... болатын сияқты. Кеңес үкіметі тарихының
барлық кезеңдерінде ауыл шаруашылығы қазақ ... ... ... ... Сондықтан аграрлық білім беру қызметінің маңызды
бағыты – қоғамда ауыл ... ... ... ... ... ... ... 1918-1936 жж. Қазақстандағы ауылшаруашылық орта білім ... ... ... ... ... ... берудің қалыптасуы мен
даму тарихын зерттей отырып, оның ... ... ... жақтарын
сын көзбен бағалап, сол тәжірибенің жағымды жақтарын бүгінгі күн қажетіне
тиімді ... ... ... ... ... ... жағдайында
аграрлық білім берудің бағыт-бағдарын, құрылымын, өткені мен ... ... ... ... ... жаңа ... ... емес. Республикамызда аграрлық орта арнаулы білім беру
жүйесінің қалыптасуы 1918 ... ... ... ж. ... ... ... ашылуы, онда ауыл
шаруашылық мамандықтарын кең көлемде меңгеру арқылы ауыл ... ... ... жер ... ... ... бақшалар,
жайылымдық жерлерде тәжірибелік жұмыстарын өткізу, ауыл ... ... ... арттыруға бағытталған еді /34; 105,107бб./.
Еліміздегі барлық орта арнаулы білім беретін мекемелердегі оқу-
тәрбиелік ... мен ... ... оқу ... ... ... ... жүктелген /33; 27,41бб./. Өйткені техникумның
білім беру дәрежесі мен ұйымдастырушылық жұмыстар ... ... ... ... бітірушілер туралы
мәліметтер ... Жер ... ... жіберіліп ... ... ... ... ... Ташкент қаласынан
шақырылған /34; 111б./. Сонымен ... Ауыл ... ... ... және ... ауыл шаруашылық пәндерінен сабақ беретін
оқытушылардың жетіспеушілігінен қиындықтар туындап отырған. ... ... ... ету іс ... ... болған.
1921 ж. 4 мамырында училищенің ... ... ... орта мектептердегі оқытушылар құрамы мектепте ... ... сай емес деп ... ... ... мамандандықтары
бар педагогтар бірнеше оқу орындарында жұмыс істеуге мәжбүр болған. ... ... ... ... қосымша қоғамдық жұмыстары да
қабаттасып, ... ... ... ... жасалуда. Арнайы
мамандандырылған оқытушылардың ... ... ... ... Олар ... екі немесе үш пәннен де сабақ ... /34; ... 20-шы ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік
қиыншылықтардан бас көтере алмады. Әсіресе елдегі арнайы ... ... оны ... әрі ... ... мүмкіндік бермеді.
1922 жылдың 1-ші қаңтарынан 30 қыркүйек аралығындағы Жетісу Облыстық
статистикалық бюросы 9 ... ... ... ... ауыл ... жағдайын толық қамтитын мәліметтер мемлекет үшін және жергілікті
мекемелер үшін өте ... ... ... әсіресе,
Республикадағы мемлекеттік органдардың жерді пайдалану негізінде салынатын
салықтарды бекітуде, сондай-ақ құлдыраған ауыл ... ... қосу ... өте ... ... қатар, ауыл шаруашылық мәселесінде осы
мәліметтер негізінде жұмыс ... ... ... ... ... ... жоқ. ... статистикалық мәліметтерде ғана облыс ... ... ... ... ... ... ... ара ұстау және
т.б. шаруашылықтарының нақты саны ... ... 1922 жылы ... 180.000 ауыл ... болса, әр ауданға мөлшермен 12000
шаруашылықтан тимек /40; 78, ... Осы ... ... ... ... ... ... жүргізуге көмек беру еді. Бірақ, агроном
мамандары аз болған. Ауылдық ... ... ... ... құнарлығын зерттеу, халықтың тұқыммен қамтамасыз етілуін ... ... ... жылы республиканың көпшілік аудандарында егіс қатты болып өскен.
Мұны анықтауда егістік алқапты жерлерде агроном мамандардың ... ... ... ... ... бақшалықтарда өткен
жылдардағы болған аяздық ... ... ... да ... ... ... агрономиялық мүшелерімен халықты дәнді
дақылдардың тұқымдарымен қамтамасыз ету жұмыстары іске ... ... ... ... ... ... тұқым қоры уездерге таратылған.
1922 жылдың көктемінде халықты бақшалық тұқмдармен қамтамасыз етуге арнайы
200 пұт ... ... қоры ... /40; 178б./. Бұл жұмыстардың іске
асырылу барысын қадағалау облыстық жер шаруашылық бөлімдері айналысқан.
Жастар әрқашанда келешектің ... ... олар ... іс ... ... ... ... жалпы назарын мектепке аудару ағарту
саласының саясаты болып табылған. Күз ... ... ... уақыты келгенде, Жетісу ауылдарында – қыстақтарында, жергілікті
жерлерде балалар оқитын ... аз ... ... саны бар ... ... ... болған. Сондықтан облыстың мектептері жоқ жерлерде
мектеп ... бар ... ... ... ... ... Міне жер – ... орташыл жастар ұйымының міндетінің бірі
мекетептерге әл беріп, оларға неғұрлым ... - ... ... ... негізігі борыштары деп түсіндірілген. Оқу – оқыту жұмысы
, жер - ... ... ... ... ... ... Жастардың күш
салатын жұмысы осы. Осы күнде жоғары дәрежелі оқу орындарына ... ... ... ... ... осы ... комсомол жастарының
үлкен міндеті болған.
Кендікте ашылатын оқу ... жер – ... ... ... ... ... ... тұрған. Жергілікті атқару комитеттері бұған
хабардар болып, талантты деген жастарды оқуға, білім ... ... ... ... ... ... Оқуға тартылған жастар үшін ... ... ... ... қаражатының жетіспеушілігі. Ұйымдардағы
комитеттерден қаражат ... ... оқу ... ... ... ... үміт те болған. Сондықтан қаражатты қалай ... да ел ... тура ... /48/. Ауылынан алыс баратын кедейдің ... ... ұйым ... елге үгіт - насихат айтып, жергілікті
халық қаражатымен қолдасын, ... ... ... жоғарғы оқу
орындарына өткізуге болатындығы түсінікті болғанымен қазақ жастарын білім
алуға шақыру осындай қиыншылқтарға ... ... 1923 ... ... ... ... ... жайғанына 3-4 жыл болған. Бұрынғы ... ... өзін ... ... ... ... ... кіріп
алғандықтан жастар ұйымының ішінде осы күнге дейін ... ... де ... еді. ... ... бай ... ... жастарын
қатырына шақырмақ түгіл, бірсыпыра ... ... ... ... болса керек. Ұйымның болыстық комиттерінде отырған ... ... ... ... ... қара кешке дейін тапқан тиынын
алып, ... ... ... ... ... де орын алған.
Жетісу жастарының көпшілігін әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлары нашар
жастар құраған, олардың ... ... ... шешуге ұмтылып,
түсініксіз қиындықтардың негізінде ... ... аз ... ... бастап жастар ұйымдарына кедей – жалшы жастар көбейді. Бұған
себеп ... ... ... ... ... отырған болыстық, уездік,
комитеттерде қазір кедей жастардың өздерінің отырғандығы. ... ... ... ... ... ... ... жастардың көбейгендігін
көреміз. Жалпы жастардың қамын ойлаушы жолбасшылардың ойлағаны ... ... ... еді. ... ... ... Пішпек уезінен келген
Мұратбаев пен ... ... ... ... ... біразын
тексерген /48; 9б./. Осы кезеңде ... ... ескі ... ... жаңа ... ... қолға алғандығы ағартуға ұмтылғандықтың
бірінші жолы. Осы негізде Алматы уезінің Мойынқұм ... ... ... ... ... - ... ... алдыңғы қатарлы
кеңестік идеологияны ұстанған комсомол жастары мектеп салу ... ... ... игі істер Жетісудың әр аймақтарында да өз жалғасын тапқан.
Алматы уезінің күн ... ... жаңа ... салу ... ... ... ... ғана емес, Сарықұм болыстығында да, ... ... ... ... ... ... /48; 11б./.
Басқа да қазақ ауылдарына оқу керектігін ... ... ... ... ... түсінушілікпен жәрдемақы жинап берген. Осы кезеңдегі
Жетісудағы ағарту саласының жағдайын «Тілші» ... ... ... ... ... енді ... ... - деген мақалалары
арқылы сипатталған.
Алматы ... ... ... ... ... комитеті,
жастар ұйымы, атқару комитеті, және ондағы ... ... ... ... ... ... ашу ... кіріскен. Мектептерді бірінші қарашадан
кешіктірмей ашу қолға ... ... салу ... 130 қой ... ... ... ... жатақханалы болып, оған 60 бала ... ... ... киім – ... ... жұрт ... болып,
егер мүмкіндігі келгенде оқытушыларды пәтермен қамтамсыз ету халық есебінен
алынбақ болған /48; 12-14бб./.
1924 жылдың оқу қарсаңында ... ... ... беру ... АКСР-і бойынша есебінде Ауыл шаруашылық техникумдары 8 болса, ондағы
шәкірттер саны 758 болды ... жылы 22 ... ... ... ісі ... ауыл ... арналған қаулы қабылдайды. Онда Қазақ Орталық Комитетінің
соңғы сессиясындағы: «Қазіргі ауыл ... ... ... және ... ... ... ... ету» қажеттігі жөніндегі қабылданған
шешімін жүзеге асыру жұмыстары қаралған. Бұл ... ... ... ... ... және ... халықтың тұрмысымен тығыз
байланыста жұмыс жасауы тиіс болды. Техникумдардағы барлық жасалып ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық
техникумдары өздерінің жұмыстарында тікелей ауылмен байланыста болып, оны
жан-жақты дамытуға барлық жағдай жасауға тиіс болған.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... шаруашылық көрмелерін ұйымдастырып отырған. Ауыл шаруашылық көрмелерін
ұйымдастыруда ... ... ауыл ... ... ғана ... ... ... саласы негізіндегі ауылдық агромәдени
мазмұнды ұстануы қажет. Көрмеге әкелінген үздік ... ... ... ... да ... ...... уақытқа арналып, көрме болар алдында ол жайлы
хабарламалар берілуі ... ... ... ... ... ауыл ... ... оған ауыл жастарын тарту керек болды. ... ... ... ... ... ... ... бұл
оқу орындары барлығы үшін ... ... ... ... ... ... қар тоқтату», «малға азықты мөлшермен беру», «Темирязев
– соқа және трактор», ұсақ мал шаруашылығын дамыту сияқты өзекті ... ... /42; ... ж. 11 ... Бас ... «оқу ... ... пайдаланылатын жерлерді жалға бермеу» ... №30 ... Осы ... ... ауыл ... техникумдарының оқу
шаруашылығына арналған егіншілікке пайдаланылатын жерлерін ... ұзақ және ... ... ... ... ... ... алынған.
Ауыл шаруашылық техникумдарына арналған Ереже ... ... ол ... ... ... оқу ... мен
бағдарламасына сәйкес оқу-тәжірибелік жұмыстары ұйымдастырылуы тиіс ... 51б./. ... ... ... ... ... ұйымдастыру
жоспарларының әлсіздігінен оқу орындарының арнайы мақсатқа жауап ... ... ... жоқ ... ... жұмсалынуы – ұтымды пайдалануға
бағытталған.
Қаз ССР-ның Халық Ағарту ісі ... 1925 жылы 4 ... ... ... ... ... техникум басқармасында
қызметінен босатылған немесе жаңадан сайланған ... ... ... ... жөнінде бұйрық шығарған. Өйткені,
Сырдария және Ақмола облыстарындағы ауыл ... ... ... ісі ... ... ауыстырылған /42; 4б./.
Қазақ оқытушыларының біліктілігін арттыру мақсатында 60 адамдық қысқа
мерзімді курстық оқулар ... ... ... ... ... іске асырылуы қадағаланып, ... ... оқу ... ... тиісті орындардан қажетті қаражат
бөлінуі қадағаланған. Халық ... ... ... ... бір жерден екінші жерге көшіруге мүлдем тиым
салынған /50/.
Қаз ССР техникумдарына арналған Ережеге 1925 ж. 4 ... ... Онда І ... ... 5, 6 және 7 жылға дейін ұзартылған.
Өйткені 7 жылдық орыс тілінде білім беретін ... ... ... орыс ... 7 ... ... төмен болуы, 7 жылдық
мектептерде қазақ балалары үшін 4-ші жыл ... ... ... ж. 7 ... Жетісу губерниялық Халыққа білім беру бөліміне
Алматы Халық Ағарту ісі ... ... ... Онда 1926 ж. ... №4955 ... ... ... жоспарында қателік
жіберілгендігі жөнінде айтылған. Онда ауыл шаруашылық, педагогикалық, орман
шаруашылығы, ветеринарлық-техникалық, медициналық, ... ... мен ... оқу ... ... 9 ... сабақ беруі тиіс делінген. Негізінен бұл қызметтегі
оқытушылар аптасына 18 сағат сабақ ... ... ал оқу ... басқа
пункттері сол қалпында қалдырылсын – деп жазылған /42; 9б./.
1926 жылы желтоқсан айында ауыл ... және ... ... ... ... қаласының Қазақ Халық Ағарту комитеті жанына
шақырылған. Онда ... оқу ... ... ... ... ... ұйымдары өз тәжірибелерімен ... ... және ауыл ... ... берудің жетістіктері мен
жетіспейтін жақтарын анықтау қолға алынған.
Онда Алматы ветзоотехникумы, Ақмола қаласындағы ... ... ... техникумы, Орал қаласының педагогикалық техникумы, Семей
орыс және ... ... ... ... ... ... техникумдарының жұмыстары жөніндегі баяндамалардың реттілігі
жөнінде ... ... ... 25 желтоқсанында мәжіліс Қызылорда қаласына шақырылып, 4
күнге созылған. Бұған қатысқан ... ... ... ... ... ... ... қаласында жататын тегін үй бөлініп,
олардың резолюцияларын басуға және сол ... ... ... ... сом ... /51/. Осы ... Жетісудағы халық шаруашылығын дамыту осы
жердегі барлық ұйымдарды біріктіретін мақсаттағы жалпы мәселе. Бұл ... ... және ... ... жеке ... іске ... шаруашылық байланысымен түсіндіріледі. Облыстағы мекемелер мен
оның әр қызметкері үшін өлкені білу – табиғатын, ... ... ... ал оны білу ... нәтижелер шығару үшін маңызды.
Жетісу облысы жерлерінде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін
құрылған Жетісу ... ... ... ... ... Қоғамы, Ұлттық
қауымдастықтары қазақ, ұйғыр, башқұрт, татарлар өз халықтарының шығу тегі
жөнінде, олардың тарихын, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, іске асыру үшін қаражат тапшылық етті.
Бұндай ғылыми жұмыстарды жүргізу біріккен ғылыми-зерттеу ... ... және т.б. ... өте ... іс еді ... ... өлкесі – кең, аз ... оның ... ... ... ... ол ... не үшін ... керектігі
анықталмаған, Жетісу жерлерінің халықтық шаруашылықты дамытудағы қолайлы
жерлердің маңыздылығы жөнінде мәліметтер жоқ еді. ... ... ... ... мәселелерін атап айтсақ, оқулықтар, оқу құралдары, оқу-әдістемелік
жұмыстар, мектеп құрылымын дамыту, мұғалімдердің білімін ... ... ... ... ... ... ... Ағарту Халкоматы ... ... ... ... ... ... әрі ... үшін баяу болса да) сапалық деңгейі жылдан жылға өсе түсті. Оның
құрамында ұлты үшін қызметімен, ... ... ... із
қалдырған Телжан Шонанов, Біләл Сүлеев, ... ... және т.б. ... асыл тұлғалары болды. Байқалған қызықты құбылыс, қазақтар ... ... ... оқу ... ... алуға көптеп барғандығы еді.
Ауылшаруашылық техникумы, кәсіптік мектептерде білім алушылардың 13 пайызы
ғана қазақтар ... Оның ... ... ... ... ... екінші басқыштық мектептердің қазақтар арасында дамытылмауынан»
– деп көрсеткен /52/.
Губерниялық орталықтарда орналасқан педагогикалық ... ... және ... ... ... ... Ағарту Халкоматы тарапынан қамқорлық көріп, бақыланатын.
Қазақстан жерінде өз жоғары оқу орны болмағандықтан, ... ... ... ... ... ... пен федералдық билік
органдарының арасында келіспеушіліктен ... ... ... ... ... Қазақстанның үкіметі тарапынан қолынан келгенінің бәрін
жасап, ... ... ... ... ... ... ... С.Сәдуақасов, З.Темірбеков сияқты асыл азаматтарымыздың
жақсылығын айту абзал болар /53/.
Қазақстандағы ... ... мен ... ... ... ... ... санының аздығы және қалыптасқан ...... ... ... ... ... ... болды.
Жергілікті халықтан ауыл ... ... ... ... осы ... бірсыпыра жоғары оқу орындарын ашу жоспарлары ... ... ... ... ... ... федерациясы мен
Украинадан келген ... озық ... ... ... де ... аталған жоғары мектептердегі материалдық-техникалық база мен
кадрлар құрамындағы кемшіліктер мамандарды даярлаудың сапасына кері әсер
етті. Әсіресе, ... ауыл ... орта ... ... бар
мамандардың жетіспеушілігінен Халық Кеңесі ... ... ... ... жасауына жағдай жасау қажет
деп шешті.
Елдегі ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдайды шешудің бірден-бір ... ... ... ... ... ... жоғары оқу
орындарын ашу көзделді. ... ... мен ... ... қоғамдық
жұмысқа араластыруда, оларға тәрбиелік маңызы бар бағыт-бағдар беру ... ... оқу ... ... ... ... туралы
сұраныстарға байланысты Ресейдің Зиновьевский жоғары оқу ... ... ... ... ... және Тетерятниковтар Қызыл-
Орда қаласына алғашқылар болып келген.
1925-1927 жылдары Халық Ағарту Комиссариаты халыққа білім беру ... ... ... ... сауатсыздықты жою, мектептер мен
интернаттар жүйесін ұлғайтуды қолға алған. Бұл қазақ ... ... ... оқу ... ... ... ұйтқы болды. Елдегі
сауатсыздықты жою мәселесі ескеріле отырып, Қазақ ... ... ... ауыл ... мен қазақ коммунистері арасынан партия
мектептерін ... ... ... ... мал ... ... тұратын қазақтар арасында съездік курстар өткізу
ұйғарылған. ... ... ... ... ... бұл съезд қыс
уақыттарында өткізілетін болды. Бұл сауатсыздықты жою жолындағы ... ... ... бірі ... ... жылы 19 ... ... Ағарту ісі Семей қаласындағы ауылшаруашылық
және ветзоотехникумын қайта ... ... ... Сол ... 1931 ж. ... ... ... гидротехникум белгілі несиелік қаржының
бөлінбеуі салдарынан ... ... ... ... оны ... техникуммен біріктіру ұсынылған. 1929-1930 жылдары Қызылорда
қаласындағы шикізат ... да ... ... 1933 ж. ... көшірілген. Оның орнына Қызылорда қаласында 1932 жылы экономикалық
өндірістік техникумы ашылған. 1931 жылы Алматы мал дәрігерлік ... ... ... ірі қара мал ... ... ашу ... Осы жылы Алматы қаласында Ауылшаруашылық
өнімдерін даярлау және ... ... ... ... ... жұмыстар 1932 жылдан бастау жоспарланған. 1931 жылы Қазалы
ветзоотехникумы үкімет тарапынан ... ... үшін ... ... және ... ... берілмей отырғандығы жөнінде
Халық комисапиатының кеңесіне арызданған /54/.
1930 жылы ... ... ... Жерге орналастыру ... ... ... ... жер ... факультетінің
білім беру бөлімінің мамандарды даярлау ісі қаралған. Онда ... ... ... ... ... және жалпы жерді
өңдеу шаруашылығын дамыту мәселесіндегі ... ... ... ... болған аграрлық білім беру сапасын көтеру мәселесі қаралған. Ауыл
шаруашылығын көтеруде бос жатқан миллиондаған гектар ... ... ... ... ... қажетті білімді мыңдаған жаңа жер өңдеу
мамандары қажет болған. Осы ... ауыл ... ... аз ... ... өзі ... үлкен ауыл шаруашылық кәсіпорындарының жоспарларын
іске асыруда жер ... ... ... ... ... ... ... шешуде Ташкент Ауылшаруашылық Академиясындағы жер өңдеу
факультетіндегі білім беру құрылымының сапасын көтеру ... ... ... ауыл ... мамандарын даярлау мен жұмыскерлерге қысқа мерзімде
білім берудің ... ... Оқу ... көп ... оқытуға
өзгерістер енгізілген. Жалпы ауыл шаруашылығында жерді өңдеу ... ... ... ... ... және агро-
техникалық бөлімдерінен құралған.
Ауыл шаруашылық жерлерді өңдеу жұмыстарына ... ... ... ... ... ... инженерлік-жер өңдеу және аграрлық-жер өңдеу
бөлімдерінен. Ондағы гидро-техникалық бөлімінің инженерлік-жер ... жер ... ... құрылыстық жұмыстарды атқаратын
инженер-құрылысшы мамандар даярланған.
1930 ... ... ауыл ... ... ... жоғары
оқу орнының болмауынан, қазақ ауыл шаруашылық мамандары ... ... ... ... ... ... ... жерді өңдеу ісі жерді белгілі бір тиісті өндірістік жер
өңдеу бағытындағы талаптарға сай еместігі анықталған. ... ... ... және ... ... ... ... жерлерді өңдеуге
мамандандыру климаттық және жерді құнарландыру ... мен ... ... ... ... оны ... ... шаруашылықтарда
пайдалана білу аграрлық-техникалық және инженер-техникалық мамандардың
арнаулы ... ... ... ... етті.
Қазақстандағы агроном-жер суландыру мамандары құрғақ жерлерде бау-
бақша дақылдарын өсірушілерден айырмашылығы, ... ... ... ... ... жер ... өсімдіктану мамандары ретінде
қаралуы тиіс. Олардың ... жер ... ... ... ... ... ... жерлерді өңдеу үшін мәдени-техникалық білім беруде
жерсіндіру әдістерін қарастыру ... Осы ... ... білім беру жүйесінде берілетін арнаулы аграрлық-
техникалық білім арқылы ауыл ... ... ... пайдалану
жұмыстарында техникалық жаңа әдістерді қолдану және оны ... ... ... ... ... ... өңдеу жүйесінде үнемі
суландырып отыруды бір жүйеге келтіру мақсаты жетілдірілмеген, бұл ірі ... ... және оны салу ... ... ... оқу ... жоғары дәрежеде болуы тиіс еді. Бірақ, бұл ... ... ... немесе мәдени-техникалық мамандарды
даярлау ісінің ... осы ... ірі ауыл ... ... ... ... ... сәйкес құрылмаған.
Аграрлық-жер өңдеу немесе мәдени-техникалық мамандары негізінен, ауыл
шаруашылығының анықталған жерлерін өңдеу жұмыстарын ұйымдастырушылар болып
табылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... береді, сондықтан бұл мамандар жұмыстың нәтижелі
болуы үшін қажетті білімдар болуы тиіс. ... ... ... ... ... мәдени-техникалық ізденіс жұмыстарын жүргізіп, жер
өңдеудің жобасын жасауда, әсіресе, ... ... ... ... рөл ... ... ауыл шаруашылық мамандарын
даярлауда жалпы жер өңдеу пәндерінің оқытылуы ... ... ... ... жер ... ... екі түрлі мамандықта даярланған. Біріншісі,
инженер-мелиоратор жер өңдеу жұмыстарындағы суландыру жүйесінде құрылыстық
жұмыстарды құруға ... ... ... ... ... ауыл ... ... өңдеу жұмыстарын іске асырады.
Бұл екі мамандық бойынша мамандар екі ... ... ... мамандары физика-математика базасы негізінде ... және ... ... атқаруға бағытталған. Ал химия-биология
базасы негізінде даярланатын агро-мелиоратор-мәдени-техникалық мамандар
жкрді өңдеу ... ... ... ... ... ... оңтүстік облыстарындағы мақта шаруашылығы және күтуді
қажет ететін басқа егістік жерлерде (бақшалық, ... ... ... ... үшін арнайы мамандар қажет болған. Осы орайда, орта арнаулы
аграрлық білім беретін ... ... ... ... ашу ... Орта ... ауыл ... білімі бар
инструктор және техник мамандарын даярлау үшін үнемі ... ... ... Төменгі техникалық мамандарды даярлау және егіншілікпен
айналысатын диқаншыларды зиянкестермен күресудің негізін ... ... ... ат ... ұйымдастырылуы тиіс болған /56/. Сонымен
қатар, одақ көлемінде ет өніміне сұраныстың өсуіне ... ... ... мал ... дамытуда шаруашылықтарға, колхоз
секцияларына 1929 жылдың желтоқсан айында Орталық мал шаруашылық ... ... ... берілген /57/.
1930-1931 жж. ағаш өндірістерінің жылдық есептері негізінде ағаш
даярлайтын компаниялардың ... ... деп ... ... ... ағаш ... ... мемлекеттік
органдарға тиісті бағдарламалар негізінде жұмыс жасау ... ... орай орта ... ... бар ... мамандар қажет болған.
Қазақстанда бұл кезеңде Алматы облысының Жаркент, ... ... ағаш ... жылы ... ауылшаруашылық техникумдарымен ... ... да ауыл ... ... ... мамандар даярланған.
Халық Комиссарлар кеңесі Павлодар Зоотехникумы, Қарқаралы Зоотехникумы,
Петропавл Ветеринариялық техникумдарында ... ... ... оқытушылардың жетіспеушілігінен аталған техникумдардың сапалы білім
беру деңгейі ... деп ... ... ... ... ... болмауынан, ауылшаруашылық
техникумдарының білімін жақсарту мақсатында ... бір ... ... қала ... ... ауылдық жерлерге еш жағдай жасалмастан
үздіксіз көшірілуінің өзі орта ... ... ... ... ... ... әсер ... факторлардың бірі болған /58/. Ол
жерлерде кейбір кездері оқу корпустары жабдықталмай берілген, оған ... ... ... де ешқандай қадағалауда болмаған.
Кеңес Одағының Бас ... 1934 жылы ... ... ... ... ... ... сағат бөлу
туралы қаулы қабылданған. Онда жаңа тарих пәніне – 100 ... ... ... – 60 ... экономика саясаты пәніне – 40 сағат, жалпы
коммунистік партия тарихына – 50 сағат /59/ ... жылы ... ... ... ... ... ... осы жылға жоспарланған жоспарды орындай
алмағандығынан техникум ... қалу ... ... Осы ... 1935 жылы
Халық комисариатының кеңесі 1934 жылғы техникумдардың қарыздарын шегеріп,
көмек көрсетулеріне тура келген. Олардың қарыздары ... ... ... ... Қазалы және Қызылорда Ауылшаруашылық техникумдары
1935 жылы мемлекет тарапынан ... ... Сол ... жылы ... ... (жылқы шаруашылығы) жабылып, Петропавл
ветеринарлық және ... ... ... Ақтөбе
облысындағы Мартұқ веттехникумы мен Қазалы зоотехникумдары 1935 жылы ... ... Онда ірі қара мал ... мен қой ... ... ... және ветеринарлық. Бұл техникумның бас
ғимараты Қазалы қаласында ... ... ... деп ... /59; 155, ... ... ... оқытушы
мамандардың жетіспеушілігі салдарынан ондағы білім ... ... ... ... экономикалық қарым-қатынастардың дамуы, тауар
көлемінің ұлғаюы, ветеринар мамандардың жұмыс ... ... ... байланысты орта арнаулы аграрлық техникумдарда жаңа бағыттағы
кадрлар дайындау қолға алынды.
1935 жылдың ... ... ... жоғары оқу орындары мен
техникумдарды қадағалауда КазНарКомЗем бөлімі Мәскеудегі басты жоғары оқу
орындарының ... ... хат ... Ол ... ... оқу
орындарының жатақханаларындағы киім-кешек, төсек-орынмен жабдықталмаған 5
мың студентті қамтамасыз етуге көмек сұралған. Мұндай ... ... ... ... түсіндіреді: 1935 жылы сәуір ... ... ... ... Онда ... ... ауыл ... жылдан жылға қазақ балаларының саны өсіп ... ... ... ... кеңесі комиссариаты ауыл шаруашылық
техникумдарында әлі де ... ... ... ... ... Қарқаралы, Петропавл ауыл шаруашылық техникумдарында тәрбие
жұмыстарының нашарлығынан ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге республикадағы техникумдар ашу
жұмыстарын ұйымдастырушылық жетік ойластырылмағандықтан, оларда материалдық
қиыншылықтар туындап отыр.
Кейбір ... бір ... ... ... бір ... ... ашылып кеткен. Сондықтан келешекте осының барлығы
ескеріле отырып, республика бойынша ... ... ауыл ... және ... жж. ... ... орны 780 ... Бұл жеке қаулы болып қабылданған. Осының негізінде барлық ауыл
шаруашылық ... ... мен ... 2 ай уақыт ішінде
тексеру жұмыстары жүргізілсін /60/. Осы ... ... ... ... ... тиым ... орнына, оларды дамыту қолға алынғанда,
қазақ халқының осы ... ... ... ... болар еді.
Осындай келеңсіздіктердің орын алуы мемлекет тарапынан орта ... ... ... оқу ... ... ... ... Қазақ
Халық Жергеорналастыру комитетімен 1937-1938 жж. ... ... ... ... оқу ... тексеру жұмыстарын жүргізу
ұйымдастырылған. Оқу процесін түпкілікті жақсарту мақсатында ... ... ... ... ... болды.
Кесте 1. Осы жылғы оқу жылында оқу орындарын ... ... ... жіберу жөнінде құрылған тізім /61/.
| |Бригадаларды жіберетін оқу |Қандай оқу орындарына |Орындалу |
| ... ... ... |мерзімі |
|1 |Талғар ауылшаруашылық ... ... ... |Қазан 1937ж. |
| |техникумы ... ... | |
| | ... | |
|2 ... ат. ... |Бурненск Ауылш. техникумына|Қараша 1937ж.|
|3 |Шымкент ... ... ... ... техник. |Қазан 1937ж. |
|4 |Қызылорда Ауылшар. техникумы|Шымкент Ауылшар. техник. |Ақпан 1938ж. |
|5 |Қазалы Зооветтехникумы ... ... ... ... 1938ж. |
|6 |Орал Ауылшар. техникумы |Орал Гидротехникумына |Қазан 1937ж. |
|7 ... ... ... ... ... |
|8 |Орал Гидротехникумы |Орал Ауылшар. техникумына ... 1938ж. |
|9 ... ... ... ... |Мамыр 1938ж. |
|10 |Воровск Орманшаруаш. техник.|Петропавл Жершаруашыл. тех.|Желтоқсан |
| | | |1937ж. ... ... ... тех. ... ... ... 1938ж. |
| | ... | ... ... ... техн. |Петропавл Ауылшар. техник. |Қыркүйек |
| | | |1937ж. ... ... ... ... ... Ветеринария техн.|Ақпан 1938ж. |
|14 |Жаркент Ауылшаруаш. техник. |Есік рабфакультетіне ... ... ... ... ... ... ат. ... |Сәуір 1938ж. |
|16 |Есік рабфакультеті ... ... ... 1938ж. ... ... ... ... Семей, Қарқаралы, Петропавл, Орал, Алматы
қалаларындағы Ауылшаруашылық техникумдарын қаржыландыру өлке бюджеті
есебінен ... ... Оған ... стипендия беру мен жалақы
төленетін болған /59; 90б./. Халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуде, ... ... ... оған қол ... болатындығын жақсы түсінген
кеңестер одағы Қазақстанның шикізатын экономикалық байланыстарда көршілес
мемлекеттермен үйлестіре отырып, ... ... көп ... ... аталған кемшіліктермен күрес жүргізу мақсатында 1935 ж. шілде
айында Ауылшаруашылық техникумдарының директорлары мен ... ... и ... ... ... в ... и ... школе в
СССР» тақырыбында съезд шақырылған.
Халық Комиссарлар Кеңесінде осы ... ... «О ... ... по ... ... ... системы
Казнаркомзема» атты қаулы қабылданған /50; 191б./.
Қазақстандағы орта ... ... ... ... назарына 1936 ж. 20 мамырда Халықты Жергеорналастыру
комитетінің ... ... оқу ... мен техникумдардың жұмысын
қадағалайтын инспекторы З.Семин қатынас жолдаған. Онда 1936-1937 жж. жаңа
оқу жылына ... ... ... ... жұмыстарын жүргізу
қажеттілігі айтылған. Әсіресе, оқуға қабылданған студенттерді жатақханамен,
азық-түлікпен қамтамасыз ету жолдарын қарастыру ұсынылған. ... ... ... ... ... оқу ... байланысты шаруашылық
кәсіпорындары арқылы кафедраларды, лабораторияларды, кабинеттерді ... ... ... жаңа оқу мекемелерін салуды ұйымдастыру
тапсырылған. Әсіресе, қазақ ұлтынан шыққан ... ... ... қызметіне тарту жұмыстарын қарастыру тапсырылған.
1936 жылдан бастап оқуға ... ... ... ... қамтамасыз етіп, оларды техникумдарда барлық ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
қазақтардың санын 75 пайызға көтеру мәселесі алға қойылған /50; 1б./. Осы
нұсқаулар негізінде еліміздегі ауылшаруашылық орта ... ... ... ... ... ... стипендиямен қамтамасыз етілген. Ондағы
қазақ ұлтынан шыққан студенттердің санын 75 пайызға жеткізу ... ... ... ... білімі бар оқытушыларды
дайындау үшін Аграрлық педагогикалық бөлімдер ашылып, қазақ мұғалімдерін
даярлау жұмыстары ұйымдастырылған /50; ... жылы ... 14 орта ... ... ... ... 14 курсында 2165 студент оқыған. Оның қазағы мен азиаты 540, бұл
жоғарыда аталған жоғарғы ... ... 75 ... 25 пайызын ғана
құраған /59; 172б./. Техникумдардың материалдық-тұрмыстық ... ... ғана ... ... ... жағдай жасауға болар еді. Қазақ халқын
отырықшыландыру кеңес үкіметінің Қазақстанда жүргізген отарлық саясатының
көрінісі. ... ... ... ... ие ... Ол арқылы
егістік жерлерде дәнді-дақылдар және мәдени-техникалық өндіріс ... ... ... мал азығының тұрақты мол қоры қамтамасыз етілді
/62/. Бұл бір жағынан совхоздарды ... ... ... ... жағынан,
қоныстанушыларды орналастыруға бос жерлер табылды.
Қорыта айтқанда, ХХ ғ. басында Қазақстандағы аграрлық арнаулы орта
білім беретін оқу ... ... ... ... ... септігін тигізді. Орта арнаулы ауыл ... ... ... жерлердегі мал шаруашылығымен айналысқан совхоздарға қажет болды.
Ұжымдастыру жұмыстарын жүргізу кезінде ... ... ... ... мал ... дайындау жұмыстарын ұйымдастыруда көптеген
қиыншылықтар ... ... ... ауыл ... ... жергілікті жерлерде малдардың ... ... ... қырылуы экономикаға айтарлықтай шығын әкелді. Әсіресе, ... ... ... ... ... мақсатында мемлекет тарапынан оларға
жатақхана салып беру жұмыстарына қаражаттың уақытылы бөлінбеуі де ... ... ... оқу ... ... ... ... реформалардың барлығы дерлік ауыл шаруашылық мамандарын даярлау
ісін сапалы түрде жүргізуге бағытталып, іске ... ... ... ... ... ОҚУ ... ... БОЛУЫ МЕН
ДАМУЫ
2.1 Қазақстанда Ауылшаруашылық және Зооветеринарлық жоғары оқу орындарының
құрылу тарихы.
ХХ ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... жекелеген аграрлық жоғары оқу орындарының ашылуы зерттеу
қазақ ... ... ... мен рухани даму үрдісін ... кең жол ... Осы ... ... ұжымдастыру саясаты
колхоздар мен совхоздардағы мал шаруашылығы мен егіншілікті дамытуды ... ... ... ... ... бар ... ... болды, олардың
көпшілігі көршілес елдерден келген. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің бірқатары билік ... ... ... ... ұшыраған болатын. Қазан
төңкерісіне дейін Қазақстан территориясында ... оқу ... ... ... тұрмыс жағдайы шектен тыс ауыр халді бастан кешті.
Патша үкіметі қазақ даласында ... ... ісін ... жаңа ... мүлдем назар аудармады /52; 87б./. Осы орайда айта кететін жәйт, ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде бір
жақты пікірлер айтылып келген болатынды. ... ... ... ... да, қазақтар жаппайға дерлік сауатсыз болды – деген тезисті бүгінгі
таңда қайта қараудың ... ... ... ... отырған мәселе
екендігін ескере кеткен жөн. ХХ ... ... ... ... қазақ халқына жүргізген озбыр саясатының салдарынан Қазақстанда
бірде-бір жоғары оқу орны ... ... оқу ... ашу ... ауыл шаруашылығын жақсарту ондағы
арнайы кәсіби мамандарды ... ... ... барша ауыл
тұрғындарының материалдық әл-ауқатын көтеру мақсатында қолға ... ... ... ... мен ... ... Қазақстан қоғамының барлық салаларында реформа енгізу көзделді.
Қазақстанның өзінің тұрақты жоғары білім беретін оқу ордасын құру ... ... ... 1928 жылы ... ... ... (Алматы болып)
түпкілікті белгіленгенде, тұңғыш Қазақ университеттің үш ... ... ... ... оқу жылы 1928 ... 1 ... ... Сондай-ақ, Орталық Комитеттің пленумдарында ауыл шаруашылық
бөлімдерінің мамандарын ... ... ... ... ... тікелей жер шаруашылығымен тығыз байланысты
Қазақстан үшін, бұл қабылданған шешімдердің маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығын дамыту үшін
Қазақстанда ірі экономикалық дәнді-дақыл фабрикаларын, мал ... ... ... ... өндірістік орындарды көптеп ашу
көзделген болатын. ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық мамандарына сұраныс етті. Мемлекеттік ауыл шаруашылық мекемелері
мен кәсіпорындарын кәсіби мамндармен қамтамасыз ететін орын бұл техникумдар
болды /43; 1б./. ... бұл ... ... ... ... ... әлі толығымен ұйымдастырылып бітпеген болатын. Сондықтан ауыл
шаруашылық ... аса ... бөлу ... еді. 1928ж. 20-шы ... ... №17 ... ... негізінде Халық Ағарту
Комитетінің осы кезеңдегі төрағасы О.Қ. Жандосов ұлттық ... ... ... жасаған. Ол жаңа алфабиттің енгізілуімен ... ... ... 5 ... ... ... ... Кеңестік
республикаларда 1929 жылғы желтоқсан сессиясының шешімінің нәтижесінен,
келешектегі бесжылдықтың жоспарына егіс ... ... ... ... ... ... ... енгізу қарастырылған.
Еліміздің ауыл шаруашылық жағдайын ескере отырып, шаруашылықты ... ... ... ... ... ауыл ... агро
мәдениетті дамыту маңыздылығын қарастыруымыз қажет. Оны шешу үшін орта ... ... ... ... жаппай тартуымыз керек. ... бұл ... ауыл ... ... ... ұсынған. 1929 ж.
ауыл шаруашылық білім беретін ауыл мұғалмдерін арнайы ауыл ... ... ... ... жылы бастауыш ауыл шаруашылық білімін I-II ... ... ... ... ... ауыл ... білімін жетілдіру курстарының ашылуын күтіп
отырмай, әр ауылдың ... ... ... агро ... мен
тәжірибелі станциялармен байланысып, ауыл шаруашылық жағдайын жақсартудың
жолдарын іздестірулері ... ... ауыл ... және ... өз ... ... пунктерінің қызметін атқаруы керек
болды /41; 7, 115бб../.
Халық Ағарту Комитетінің нұсқауы бойынша 1929 ... 1- ... ... ... ... ... техникумы мен ауыл
шаруашылық техникумларынан 19 ... ... ... ... ... ... жіберу қарастырылған. Онда ветзоотехникумның ветеринария
бөлімінің 2-ші курсына 3 адамды, 3 ... 4 ... ал ауыл ... ... ... 3 курсынан 10 адамды және ... ... 2 ... ... ... ... ... осы екі
техникумды бітірушілердің қазақтар мен ... ... осы ... ... ... ... ісі комитетіне Ташкент орман шаруашылық техникумынан 1928
жылы қатынас жіберілген. Бұл қатынастың мазмұнан танысуға ... ... ... ... ... ... Онда ... ауыл
шаруашылық техникумындағы оқушыларға қазақ тілін оқыту жұмысы өте нашар
жағдайда және қазақ ... ... жиі ... сондай-ақ
студенттер тарапынан қазақ тілінде жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде мәліметтер
рас болса, мұндай жағдайлардың алдын алу ... орта ... ... ... ... жергілікті халықтың
тілін біліетін мамандарын даярлауы тиіс. Мұндай мақсатты біз өз ... ... ... ... ... ... ... жолындағы
қажетті іс. Сондықтан ауыл шаруашылық техникумындағы ... тілі ... ... алу ... ... тілін оқыту мен оқу жұмыстарын
жоғарғы деңгейге көтеру керек. Оқу ... ... ... әдебиеттерді
алу енгізіліп, ондағы қазақ және еуропалық ұлттардың студенттеріне бірдей
талап қойылуы тиіс.
Кейбір кездері ... ... ... ана ... ... да ... 1928 ж. 12 ... бірінші Бүкілқазақ
конференциясы шақырылған. Ал 1931-1932 жылдары оқу жылының басында Қаз АССР-
дағы араб алфабитін оқыту мүлдем тоқтатылсын деп шешіліп, ... ... Орал ауыл ... техникумы, Петропавловск ауыл
шаруашылық техникумы және басқа барлық ауыл шаруашылық техникумдары Жоғары
Кеңестік Комиттеттің нұсқауларын ... ... ... ... ... отырған. Бірақ, оның барлығы Қазақ ССР-сы үшін жарамсыз
еді. Ондағы Қазақ ССР-на ... ... ... ... ... ... ... ғана орындалуы тиіс болған. 1928 жылдың 8-ші қазанындағы
нұсқауда оқу жоспарына өзгерістер ... Онда осы ... ... ... ... болған, әскери дайындықтан өту 1927 жылы енгізілген.
Ауыл шаруашылық коорпорациялары бекітілген жоспар негізінде ... ... және ... статистика санақшыларын
даярлауға арналған жаңа пәндер оқытуды жоспарға ... ... ... ... ... ... ... кедергі болмаса, бекітілген
жоспар бойынша оқытылатын ... ... ... ... ... ісі
комитетінің төрағасының орынбасары Баруличевтің қолымен расталған /40; 8,
54, 161бб./.
1928 жылғы 1 ... ... ... ... ағарту комитетінің
коллегия мәжілісінде САГУ ... ... ... ... ... ... ... қатысуы жөнінде О.Жандосов баяндама
жасады. Мәжіліс негізінде 21 ... ... ... ... ету
негізге алынды. Сонымен қатар оның бастамасымен кітаптар басып шығару
жөнінде мәселе ... ... ... ... оқу ... шақыру мәселесі де осы мәжіліс барысында ... ... ... университетінің мұғалімдері Досмухамбетов, Ерменова
және Байтұрсұновтар ... ... ... қабылданды. Сонымен қатар САГУ-
дің профессорлары Кун мен Смирновтарды шақыру да негізге алынды. ... ... ... ... қоры ... ... ... Кітап палатасының
және кітапхана тарапындағы берілетін кітап қорларымен шектелмей ... ... ... ... Мәскеу мен Ленинградқа Қазақтың Мемлекеттік
Университеті өз өкілдерін жіберу жөнінде ... ... ... ... ... өте зор деп айтсақ қателеспейміз. Осы мәжілісте ... ... оқу ... ... жөнінде баяндама тыңдалды.
Баяндаманың негізінде ... ... оқу ... аппаратын Ташкент
қаласындағы Қазақтың Халық Ағарту Институтына беру ... ... ... ... ... ... Институтының
студенттерді қабылдау жөніндегі мәселе ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүзеге асырылды. Сонымен
қатар Ташкент қаласындағы қазақ оқу орындарындағы студенттердің ... ... ... қорытынды тыңдалып, мынадай ... ... ... ... оқу ... ... ... қайта қарау қажет деп танылды.
1928 жылғы 14 шілдедегі Халық Ағарту ... ... ... мекемелердегі білім беру қаулысына толықтырулар жөнінде баяндама
тыңдалды. Ол бойынша мынадай қосымшалар енгізілді:
1) барлық педагогикалық ... және ... ... ... ... ... степендия иегерлері аталған кезеңде ағарту саласында
жұмыс істемеседе міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... ашу жұмыстарына, педагогикалық
жұмыстарға жіберілуі тиіс. Бұл ... ... ... ... степендияларының ақталуы ретінде қабылданды.
2) аудандық комитеттер осы жылы 200 ... ... ... шеткері жерлердегі ауылдарға ауыл метептерінің меңгерушісі ... ... ... ... ... хат ... Халыққа білім беру бөлімі аймақтағы алдыңғы ... ... ... құрамын, мектептегі мамандар құрамын қайта қарап
кәсіби білімі жоғары кадрларды ... ... ... деп танылды.
4) ауыл мектептерін педагог кадрлармен қамтамасыз ету ... ауыл ... ... қарастырылуы қажет. Бұл педагог
кадрлардың ауылдарда тұрақтануына мүмкіндік береді. Аудандық халыққа ... ... ... ... беруге жіберілген педагогтарды міндетті бір жыл
ішінде осы қызметті атқаруға үгіт насихат жүргізуге ... дей келе ... ... және ... ... жөнінде баяндама жасады.
Баяндама негізінде мынадай іс шаралар жүзеге асуы қажет болды. Вуздардаға
және рафактарға орта ... оқу ... ... әлеуметтік
реттеу мәдени құрылыстың дамуына мынадай қажеттіліктерді ұсынады: жоғарыда
аталған Қазақстанның оқу ... және САГУ де осы және ... оқу ... ... республикаларға педагогикалық білім беретін мекемелерге
жіберу негізге ... мен іс ... ... ... ... немесе аймақтық
халыққа білім беру бөлімдерінің арнайы таңдау комиссиясының талаптарына сай
жүргізіледі. Рабфакқа, ... ... ... өз ... ... беру бөлімдеріне тапсыруы қажет болды. Халық ағарту комитеттері бұл
мәселе бойынша өтініштерді жергілікті ... ... ... ... олар ... ... ... ССР нан басқа
республикаларға білім алуға немесе іс сапарға өтініш бергендердің тізімі
және олардың ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР нан басқа жерлерде ... ... ... степендия
тағайындауда мынадай қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... мүшесі немесе партия қатарында болуы
тиіс; стуткомның мүшесі бола отырып, жергілікті партия ... ... ... ... ... ... берген. Бір жылғы курстан қалып
қойған студенттерге ... ... ... ... Егерде студент
денсаулығына немесе жанұя жағдайына байланысты курстан қалса, себебі
негізге ... ... ... тиіс болды. Сонымен қатар осы мәжіліс
барысында, ... ... ... ... ... беру ... ... баяндамасына қорытынды жасалған. Оның ... ... ... беру ісі әлі ... дейін жергілікті тұрғындармен шығыстық
аз ұлттар арасында әліде ... ... ... ... ... тараншы, т.б.)
деген тұжырымдар жалған.
1928 жылы әйелдерге білім беру қаулысына ... ... ... ... ... губерниялық халыққа білім беру бөлімдері мен ... беру ... осы оқу ... ... білім беруде мынадай іс
шараларды жүзеге асыруы ... ... 1) ... оқу ... қазақ
қыздарын білім беруге тарту үшін көптеген қазақ аудандарында жылжымалы бір
кешенді бірінші деңгейлі екі курсты арнайы ... ... ... ... ... 30 ... мектептер ашу көзделді. 2) Шымбай, Әулиеата,
Жаркент қалаларында 50 адамнан тұратын қыздарға арналған 4 ... ... ... ... мектебін ашу қажет. Ондағы әйел балалардың жасы
8 бен 16 жасты қамту керек. ... ... осы ... ... ... да ... ... тиіс болған. Осы кезеңде жұмыс істеп
тұрған қыздарға арналған мектептерді Шымкент, Алматы ... ... ... ... ... ... жетілдіру қажет. Әйелдерге
арналған мектептер жергілікті бюджеттен ... ... тиіс ... ... ... барлық аймақтық атқару комитетіне жіберілген
нұсқауында 12 - ші ... 1928 жылы ... дің ... ... №221 ... осы оқу ... Қазақ ССР - дағы барлық 8,9,10 жастағы ... ... ... тартылуы қажет болды. Отырықшы ауылдарда, кишлактарда,
ірі колхоздарда 8 жастағы балалар тегістей ... алуы ... Бұл ... үшін ... ... кеңес аудандық атқару комитеттері комсомалдарды
мұғалімдерді жұмылдыра отырып 9 қыркүйекке дейін ... ... ... ... ... тиіс. Оқушылардың максимальды саны 42-ден
асуы керек. Ал қосымша білім алуға тартылған оқушыларды жаңа ... ... ескі ... ... ... ... 2. ХХ ... 20-30 жылдары Жетісудағы арнайы білімі бар
мамандардың саны ... ... ... ... ... және саны |
| ... |
| ... ... ... ... ... ... білім беру бөлімі | | | | ... ... | |409 |- |409 ... жер ... | | | | ... және ... ... ... | | | | ... ... |9 |- |- |9 ... |- |13 |- |13 ... |- |5 |- |5 ... |1 |- |- |1 ... |1 |- |- |1 ... |2 |2 |- |4 ... ... |- |2 |- |2 ... ... |1 |17 |- |18 ... бойынша | | | | ... Мал ... |1 |- |59 |59 ... ... аграрлық реформаларды іске асыру Қазақстан
бойынша арнаулы білімі бар ауыл шаруашылығы мамандарының ... ... ... баяу ... Оқу ... ашу осы ... ғана қолға
алынып, Жетісу губерниялық мекемелеріне және шаруашылық органдарына білікті
мамандар қажеттілігі туындады.
Бұл кездері Жетісуда 1926 жылдары тұз ащы ... ... ... ... ... ... ... Батысымен Солтүстік шөлді
аймақтарында орналасқан. Бұл жерде тұзды өзендер өте көп. Олар өте ... Бір ... ... ... ... ... ... бір жерлерде
тек малға ғана жарамды ащы тұздар өңделді. Тұз өңдеумен ... ... ... ... жылы ... ... ағарту ісінің жағдайы жөнінде мынандай
есептер берілген. Онда 7 және 9 ... ... ... оқушылар 1
дәржелі мекетптерге жатқызылып есепформасында берілді. Педагогикалық
персонал сандық ... ... ... 1928 1-ші ... ... ... ... барлық орта арнаулы білім беретін оқу орындарына 1929-1930
жж. арналған оқу жоспарларын жіберулері ... Онда ... ... бар екендігі олардың, ұлттық құрылымы, жасы, денсаулытарының
жағдайы, тілі нақты ... тиіс ... ... қаңтар айының басында
1929-1930 жылдарға арналған оқу орындарының ережелері мен оқу жоспарларын
баспасөз бетіне жария ету ... ... ... /40; 23б./. ... оқу ... жинақ ережелерін ойластыруда көңіл бөлу сұралған. 1929
жылдары мал дәрігерлік және 1930 жылы ауыл ... ... ... ... ... ... те ... іргелі жоғары аграрлық оқу орындарының ашылуы және оларды
білім, сондай-ақ ғылым орталықтарына айналдыру Халық Ағарту ісін басқарған
Ораз Қиқымұлы ... ... ... ... Ол 1929 жылы ... ... ... және 1930 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтын ашу
кезіндегі жұмыстарды өзі басқарды. Сонымен қатар бұл жоғары оқу ... ... ... үшін О.Жандосов 1930 жылдың ... ... ... ... ... болатын /67/. Бұл ашылған аграрлық
білім беретін жоғары оқу ... ... ... ... саны ... өсіп ... Онда үлкен ғылыми-зерттеу
жұмыстары ... Осы ... ... ... ... ... қазақ әдебиетін және Қазақстан тарихын оқытуда
көптеген зерттеу жұмыстарын жүргізу қолға алынған. ... ... ... ... ... ... жазылып, ол арқылы жергілікті ... ... ... қарым-қатынастың орнатылғанын жоққа шығаруға
болмайды. Өйткені ғылыми қызметкерлердің мамандығын көтеру, әсіресе ... ... жас ... ... ... ... де ... істеуімен қолға алынған болатын.
Қоғамдық-саяси, бұқаралық-мәдени жұмыстарды ауылдарда шебер жүргізу
үшін ... ... ... жаңа ... іздестірудің нәтижесінде
ауыл шаруашылық, педагогикалық және медициналық жоғары оқу орындарында 1930
жылдары қоғамдық мамандық факультеттері пайда ... ... ... ... бұл оқу ... ... ... еңбек жолдарын
ірі мәдени орталықтардан шалғай жатқан аудандардан ... ... ... ... ... ... ... арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу қалаға қарағанда ... өте ... ... ... мәлім /68/.
Осы жылдары Алматы қаласында Ауыл шаруашылық және ... ... ... ... ... ... ... қолға алынған. 1930 жылдың 3 сәуірінде АКСР-ның ... ... ... ... болып, онда Ветзоотехникумның ... ... ... ... ... Ол өз ... ... Аймақтық
Атқару комитеті Ветзоотехникумды қабылдай отырып, техникумға ... ... ... ... ... техникумға беру сұралғандығын
және ондағы оқытушылар құрамымен ... ... ... бар ... Сондықтан Ветзоотехникумды Шымкент қаласына ауыстырудың тиімді
болатындығы айтылып, Аймақтық ... ... ... ... ... ... жалпы техникумның базасын нығайтуды, бұл
мәселені маңында жақын ... ... және ... ... ... Алматы қалалық Агротехникумын Талғар ауылына көшіру
тиімді екендігі айтылған. Бұл техникумның көшірілуі ... ... ... немесе оның маңыздылығының жойылуына жол берілмеуі керек,
керісінше оны бір бөлімге арттыру көзделген.
Агротехникумның Алматы қаласынан Талғар ... ... ... ... ... ... техникумның екі бөлімін ғана қамтамасыз ... ... ... ... ... мен ... ағымдағы жылы тез
арада құрылыстық жұмыстарды жүргізу үшін 71 3000 сом ... ... ... ... қаулысының іске асырылуы барысында
Агротехникумның Алматы қаласындағы ғимараты ... ... ... ауыл ... ... Талғар ауылына көшіруде 20-
шақты ... ... ... ... және ... оқуға арналған
корпуспен бірге асхана, монша, кір жуатын, азық-түлік сақтайтын, жатақхана
ғимараттарын салу ... ... ... ғимараттарды салу құрылысы көп
қаражатты талап етеді, сондықтан Политехникум Аймақтық Атқару ... ... ... ... бұл техникумға Талғар ауылындағы оншақты
тәркіленген үйлердің ауласындағы территориясымен беруге рұқсат алып ... Бұл ... ... ... ... ... қиратылған қалпында
тұр. Осы мақсатта бұл ғимараттардан басқа, Политехникумның құзырына әртүрлі
адамдардан тәркіленіп ... 7 ... беру ... ... ... ... ... Атқару комитетінің қаулысы негізінде
Агротехникум Алматы қаласынан Талғар ауылына көшірілген. ... ... ... ... ... ... ... техникумға шұғыл
құрылыстық жөндеу жұмыстарына қажетті 25-30 мың сом бөлуді тапсырылған /69;
4-5бб./.
Агротехникум Алматыдан Талғарға ... ... ... ... ... жылдары оқу жылын 1 қазаннан бастау және оқуға 1532
адамды қабылдау, оның 662-адамын дайындық ... ... ... ... 70 куб. ... ... оның құны 32 сом ... ... – 3431080 сом ... ... ... оқу ... өзіне 6 00000 сом қажет болған /69; 2б./.
1930 жылы 29 маусымда ... ... ... ... ... ... ... келген. Онда ауылшаруашылық оқу орындарында
қайта құру жұмыстарын жүргізу орталықтандырылған шаруашылық органдарының
филиалдарына бөлінген ... ... ... ... ... кедергі жасалғандығы айтылған. Оқу ... ... ... хабарламауы оның дұрыс ... Осы жылы Одақ ... 5 млн. ... ... ... ... 5 млн. ... қаражат бөлу сұралып отырғандығы
хабарланған /54; 10б./. Мәскеудегі Ленин атындағы Ауылшаруашылық ... ... ауыл ... ғылыми мекемелерін салу
жүйесінде 1930 жылы Алматы қаласында Қойшаруашылығы ... ... ... ашу ұйғарылған. Бұл институттар ғылыми-зерттеу
орталықтары болғандықтан оны басқару жұмысы ... ... ... ... ... Әсіресе, институттардың
Қазақстанда ғылыми-зерттеу орталықтарын құру жұмыстарының жоспарын жасауға
және оның келешектегі жұмыс жасауына көмек ... ... ... ... институттарды қажетті ғимараттармен қамтамасыз ету, оқытушы
кадрларды іздестіру, ... ... ... ... құру ... Бұл ... ашу ... ұйымдастыруға Ленин атындағы
Ауылшаруашылық Ғылым ... ... ... ... ... Е. ... ... Халық Кеңесі комисариаты осы қатынастың келіп түскен
күнінен бастап Алматы қаласында ашылатын ... құру ... ... Осы ... жұмыстарын жүргізуде Алматы
қаласында Ленин атындағы Ауылшаруашылық Ғылым Академиясының президиумы
мүшесі Е. ... ... ... ... ашу ... ... дайындық жұмыстарын жүргізу үшін комиссия құрылып,
ондағы Қойшаруашылық институты ... ... ... ... ... ... ... Ғылым Академиясынан ... ... ... Жер ... Құлжанов, Өлкелік
комитеттен кезектесіп ... ... ... пен ... Ал ... ... ... төрағасы Тоқтыбаев,
оның мүшелері Ленин атындағы Ауылшаруашылық ... ... ... ... кәсіпорнынан Сұлтанбеков, Малшаруашылығы
институтынан Попов, Өлкелік ... ... ... ... ... ... тағайындалған.
Қазақстанда ғылым кадрлардың аздығынан, ашылатын екі институтты
қажетті ғылыми ... ... ету ... ... Түйешаруашылығы институтының республиканың ... ... ... Бөкей ордасы жерінде орналасқандығынан, ... ... қиын ... Келешекте бұл Түйешаруашылығы институтын
Қазақстанның ғылыми орталығына көшіру ... ... ... Жер
комитетіне тапсырылған /70/.
1930 жылы 28 ... ... ... ... ... төрағасы Исаевқа Орталық ... ... ... Онда ... ауыл ... ... мәселелері
жөнінде айтылған. Әсіресе, жергілікті Халық Комисариатының ... ... ... мына ... ... ұсынылған: Қазақстанның
арнайы өндірістік шаруашылығына қарай аудандарға бөлу; 1931 ... ... ... біріктіру жұмыстарын ұйымдастыру;
Ветеринарлық қызмет көрсету түрлерін жақсарту; Малшаруашылығын дамыту және
оны қорғау; Оңтүстік ... ... ... ... ... 1931 ... ... шабындық жұмыстардың жоспары; Алматы
қаласының аудандарына ... ... ... ... ... ... ашу ... жоспарын жасау.
Осы орайда, 1931 ж. 23 наурызда Қазақстанның Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... адамдардың тізімін беру жөнінде Ленинград ... ... ... ... Бұл ... ... ... Шаруашылық Кеңесінің төрағасының ... ... ... ... ... дамыту жұмыстарының
мәселесімен Мәскеуге инженер И.Н.Лиманский жіберілетіндігі айтылған. ... ... ... ... ... ... қызметкер
ретінде жіберілгендіктен, оған Орталық ... ... ... ... тапсырмаларын беру айтылған /71/.
Орталық Ауылшаруашылық Ғылым Академиясының Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу
институты экономикалық және топырақ-биологиялық зерттеу ... ... 1 ... ... Қазақстанның оңтүстік аудандарында бау-бақшалық және
жаңа жеміс-жидек отырғызуға ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуі нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... қабылданатын оңтүстік аудандардағы жаңа жеміс ... ... ... үш ... ... ... ... Келес,
Калинин, Жұбалы.
1931 ж. 3 сәуірдегі Кеңес ... ... ... мәжілісінде ауыл шаруашылығын дамытуға арналған 15 ... ... ... оны ... ... ... ... қабылданған. Онда
әсіресе, малшаруашылық мамандарын, ветеринарлар мен ... ... ... ... ... ... /71; ... ж. 6 қаңтарында Қазақ Ауылшаруашылық институты ... ... ... жұмыстарын жүргізуге қажетті жер ... ... және ... ... кадрлармен қамтамасыз ету
жөніндегі сұраныстарының аяқсыз қалдырылғандығы жөнінде ... ... ... ... ... бұл ... Орталық
Жергеорналастыру Комисариаты бос ... ... ... ... ... ... ... жөнінде айтып, жерге
орналастыру жұмыстары наурыз ... ғана ... ... ... Қазақ Ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... айына дейін созылып, еш
нәтижеге қол жеткізілмеген.
Бұл мәселені шешуде ... ... 6 ... ... ... ... ... ұйымдастыру ұйғарылған.
Қазақстанның Халықты Жергеорналастыру ... 6 ... ... осы жұмысты іске асыру үшін арнайы комиссия құру ... ... ... ... ... ... құру институтынан Овчинников
тағайындалса, оның мүшелеріне малшаруашылық маманы Попов, қойшаруашылығынан
Крупеников, Ауылшаруашылық ... ... ... ... ... бұл ... ... қалашығын салудың жоспарын
Халықты Жергеорналастыру Комисариатының Коллегиясына ұсынулары сұралған.
Бұл ... ... ... 8 ... шақырылып, онда қалашықтың
территориясы анықталып, келесі комиссияның ... ... ... /71; 10, ... ... ... институтының көптен бері
сұраған жер бөлімін алуына жағдай жасалған сияқты болып көрінгенімен, ұзақ
келіссөздер жүргізу мен ... ... ... жаңа ... ... ... отырысы 8 желтоқсанда болса, екіншісі 6 қаңтарға
шақырылған. Ал Ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... бұл мәселені шешуді жеделдетуді сұраумен болған.
Халықты Жергеорналастыру Комисариатынан ... ... ... ... ... онда жоспарланған
ғимаратттардың нақты жоспарын жіберу ... ... ... 29
желтоқсанда екінші жеделхат ... онда ... ... ... әуе ... ... ... материалдарын жіберу сұралғанымен, Ауылшаруашылығы институты
сұраған жерлерін алу ... ... ... ... ... Енді
институт өздерінің талаптарын өздері сұрау арқылы орындатуды көздеді.
Бірақ мұндай үздіксіз Ауылшаруашылық институтының талабын Овчинников
жылдам шешуге келісімін ... ... ... ... ... ... ... сілемдері мен шекаралық жиектері
жерлерінен жер ... ... ... ... ... бөлімінің басқармасы, құрамындағы Орталық Жергеорналастыру
комисариаты, Орталық ... ... құру ... ... ... ... ... және инженер-кеңесші уәкілдері
Ауылшаруашылық ... ... ... ... ... яғни, Ветеринария институты мен Қойшаруашылығы институтының
жерлерімен көршілес жерлерден 198 гектар жер ... ... ... ... ... ... ... берілген жерлерді зерттеу үшін келісімшартқа отыру
жұмыстарына ... ... бұл ... бұл жерлерге Ауылшаруашылық
Комбинаты да ... ... ... Комиссия жер бөліп беру
кезінде Ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... 1931 ж. ... оқу-тәжірибелік
жерлерінде құрылыстық жұмыстарын жүргізе алмаған.
1931 ж. Қазақ АССР-ның ... ... ... Алматы облысының Алматы совхозында «Красная Заря» комбинатын
құру мәселесі қаралған. «Красная ... ауыл ... ... ... қаласы маңына ірі арнайы совхоздарды дамытуды ұйымдастыру болған.
Сонымен қатар, осы мәжілісте ... ... ... ... ... және ауылшаруашылық
институтының жалпы жоспар бойынша жобаланған жерлерде бірыңғай ... ... ... ... ... ... қажет екендігі
айтылған. Бұл мақсатта мекемелердің салынып ... үшін ... ... ... ... деп ... Бұл жоғарғы оқу орындарына қажетті
құрылыстық жұмыстардың жобаларын ... және ... ... 600 ... комиссияның жоспарына сай құрылыстық жұмыстарды бастап, ... ... деп ...... қаулы қабылданған /71; 68, 69бб./.
1931 жылы осы қаулы негізінде осыған дейінгі ... оқу ... ... ... ... ... Жер ... құзырына
беріліп, құрылыстық жұмыстарға қажетті қордан бөлінген қаражат пен арнайы
киімдер, ... ... ... жылы Қазақ Халықты Жергеорналастыру комисариатының жұмыстары ауыл
шаруашылығын көтеруге және оны дамытуға ... ... ... ... ... ... түрлері өте баяу жүргізілді. Мысалы,
Қостанай, ... ... ... ... комитеттерінде Халық
комитетінің агрономиялық күштерді колхозды-кооперативтік жүйені дамытуға
мобилизациялау жұмыстары жүргізілмеген /71; 87, ... ... бұл ... барлық аудандарында ауыл шаруашылығын дамыту жұмыстарын іске
асыру қолға алынғанымен, жергілікті жерлерде ... ... ... ... ... ... орталықтан бекітілген
жоспарларды іске асыру мақсатына жету мүмкін емес ... ... ... ... ... ... аграрлық
жұмыстардың көптеген түрлері болған. Ондағы экономикалық-статистикалық және
шаруашылықты ұйымдастыру жұмыстарының мақсаты, жер ... ... ... ... ауыл ... ... түрлерін анықтау, жерге орналастырудың тізбектік жобасын жасау
еді. Жер қыртысы сапасын бағалап ... ... бір ... мал
шаруашылығын және егіншілікпен айналысатын совхоздарда нақты ... ... ... ... жағынан жерге орналастыру жұмыстарында бөлу
кезінде аудандардың қандай шаруашылыққа айналдыру ыңғайлы екенін білу үшін
жүргізілген.
Мемлекеттік Жер ... ... ... жұмыс жасауын
ұйымдастыру, халықты қоғамдастыруға ... ... ... ... ... колхоздық жерлерде құрылыстық
жұмыстарын жүргізу, ірі шаруашылықты колхоздарды ұйымдастыру үшін ... /71; 136, ... ж. ... ... ... ... ... Кеңесінің
мәжілісінде Қазақ Мемлекеттік Ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... Оның ... ... қабылданған: 1. Қазақ Мемлекеттік Ауылшаруашылық институтының
құрылыстық жұмыстарына орталық органдармен бекітілген 891.000 сом ... ... ... ... 491.000 сом несие бөлінуі қажет болған.
Бірақ, ҚазАССР-ның Халық Комитетімен ... бұл ... ... ... ... қарауға қалдырылсын. 2. Кеңес Одағының
Халық Комисариатының ... ... ... қаражат бөлінуі талап
етілсін. Өйткені салынатын оқу корпустарының қабырғалары темір-бетонды
болуы ... ... ... ... ... 1692000 сом ... ... 3. Құрылыстық жұмыстарды жүргізу кезінде оқу корпустары
бірден Ауылшаруашылық ... ... ... ... 600
студенттің бір уақытта болуы ескерілу тиіс болған. Мұндағы ... екі ... ... оқуы ... 4. Қала ... ... ... салынуына жоспарланған жерлерде құрылыстық
жұмыстар жүргізіліп, жоғарғы оқу орны мен ғылыми-танымдық оқу корпусын ... ... ... /72/. ... ... ... айында Қойшаруашылық
Ғылыми – Зерттеу институты мен ...... ... ... мен ... осы ... жерлерінде талапқа сай зерттеу жұмыстары жүргізілген /54; 83б./.
1931 жылы 15 ... ... ... ... институтының
директоры қызметін атқарған О.Жандосов осы құрылыстық ... ... ... ... Ол алғашқыда Ауылшаруашылық институтының құрылыстық
жұмыстарына 1969000 сом ... бөлу ... ... 1930 ... ... ҚазАССР-ның Халық Комитеті хабарлағанындай 1659000 ... тиіс ... Енді 1931 ж. ... ... ... Жергеорналастыру
комитетімен 9 науырызда басталатын құрылыстық ... ... ... 891000 ... құраған және оған қосымша келер жылға
бөлінетін қаражаттың сомасы ... ... 1. ... және
рабфактың оқу корпустарына 280000 сом (17500 кубметр); 2. ... ... ... (500 адамға 10000 кубметр) 161000 сом; ... ... ... 50000 сом: ... 491000 сом. ... ... құны оқу корпусы үшін 16 сом 09 т., жатақхана 15 сом
72т., бір оқушыға арналған оқу ... ... 45, ... 20
кубметр деп көрсетілген /72; 253б./. Бұдан құрылыстық жұмыстардың көлемі
мен бағасы екі есеге қысқартылғанын байқауға ... Егер ... ... мен ... ... ... ескерсек, онда институтқа
қажетті оқу корпустары мүлдем ... ... ... Бұл ... ... институтына қажетті ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ете алмайды. Мұны қайта қарау қажеттігін ұсынған
О.Жандосов: «Мен, ... ... ... ... ... ... ... бұл Қазақстандағы жалғыз өсімдіктану
институтының келешегін ... ... - деп ... /72; 253б./.
Осы Қазақ мемлекеттік ауылшаруашылық институтының директорлық қызметін
атқарған О.Жандосов, 1931 жылы 21 сәуірде Халық комисариатының кеңесінің
төрағасы ... ... ... ... ... дамыту жөнінде
бірқатар ұсынысын білдірген. ... ... ... ... ... ... жерлерде арнаулы орта білімі бар қазақ жастарын Қазақ
Ауылшаруашылық институтына оқуға тарту ... ... ... қажет
етеді. Сондай-ақ, Орта Азиялық жоғарғы оқу ... ... ... ... Ауылшаруашылық институтына аудару ... және ... 2 ... ... ... ... істеуге жолдама беру арқылы
шақыру ... ... ... мамандығы бойынша» - деп көрсеткен /54;
113б./. Ондағы мақсат осы ... ... ауыл ... мамандармен қамтамасыз ету болған. Әсіресе, қазақ зиялыларының
осындай іс-әрекеттерін жоғары оқу орындарында қазақ жастарын шоғырландыру
арқылы ... ... ... ... ... ... болып
табылған деп те айтуға болатын сияқты.
1930 ж. тамыз айында Ауылшаруашылық институтының ... жж. ... ... ... Жергеорналастыру комисариатына берілген. Онда жаңа
құрылыстық жұмыстарды жүргізуге 1962000 сом қаражат сұралып, ... ... ... ... Оқу ... 650 ... арналған,
60 кубметрден, әр адамға 39.000 кубметр. 50 адамдық ... ... әр адам ... 22.500 кубметр. 20 оқытушы ... ... ... 4 ... ... ... 30 ... қарастыру
сұралған. Сонымен қатар, әкімшілік-техникалық қызметкерлерге 10 ... ... ... ... ... отыратын, тұқым
сақтайтын сарайлар, кенепті жууға 4 кеспек салу да ... ... ... ж. 8 ... ... ... Жергеорналастыру комисариатының
қаулысына сәйкес, жоспарланған құрылыстық ... ... ... ... ... институтына берілген
37 га. жерде салынатын болып шешілген. Сондай-ақ, Кеңес Одағының Халықты
Жергеорналастыру комисариатының ... ... жоба мен ... ... жұмысты қадағалайтын орындарды бекітумен, сол
жерлерде жасалған ... ... ... Банкпен
қаржыландыру үшін сұралған.
Негізінен Ауылшаруашылық институтының құрылыстық ... 1931 ... ... ... тиіс ... Бірақ, Ауылшаруашылық институтын жаңа
жерге көшірумен бірге институттың оқытушыларына арнайы 12 пәтер беру қажет
болған. Ауылшаруашылық институты ... ... ... ... ... ... құрылыстық жұмыстары мен институтты құрал-
жабдықтармен жабдықтауға ат салысуын ... ... деп ... ... ... ... Жер ... Қазақ Ауылшаруашылық институтына
сәуір айындағы жаңа оқуға қабылдауына жастарды жинау жөнінде хабарланған.
Ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінен алу
қарастырылған. Сондай-ақ, осы кезеңде Топырақтану институтын Ауылшаруашылық
институтына бекітіп, ... ... ... ... Ал ... ... ... лабораториясын жабдықтау қажет
болған (оны келешекте ғылыми институтқа айналдыру көзделген).
Қазақстандағы ауыл шаруашылық мамандарын сапалы ... ... ... ... ... «1932 ... ... қабылдау кезінде рабфак бөлімін бітірген 30 қазақ және азиат ұлтынан
оқушыларды қабылдау қолға алынсын. Осы ... ... ... ... ... Ауылшаруашылық институтының оқытушыларын да
қазақтандыру ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары ұйымдастырылуы керек. Қалалық комитетке Алматы облысынан,
Түріксіб ... 10 ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру жұмыстарын тапсыру қажет. ... ... ... ... ... Әсіресе, студенттердің
тұрмыстық жағдайын жақсарту қажет. ... ... ... ... оған ... түрде трестер мен шаруашылық органдарының
басшылығын қатыстыру қажет» - деп ... /54; 114, ... ... жоғарыда аталған Ауылшаруашылық институтының бірнеше жылға
созылған құрылыстық жұмыстары 1934 жылы ... 1936 жылы ... ... Казкрайкомның 1934 жылдағы есебіне қарасақ, осы ... 146 МТС және 52 МСС ... Олар ... ... тоқтап
тұрған. Осы жылы оларды ауыл ... ... іске қосу ... ... руб. ... ... /73/. 1933 ... жас
мамандардың ауыл шаруашылығында жетіспеушілігі үлкен проблема тудырған. Бұл
жағдай ауыл ... ... ... ... түрін алып
қарасаңыз да, белгілі бір жүйенің жоқтығын және жоспар құрылмағандықтан
оған ... ... ... ... ... ... ... Жер Шаруашылығы комисариатының 1931 жылғы 28
сәуірдегі №19 хаттамасында Қазақстанның ауыл шаруашылық кадрларын даярлануы
жөнінде ... ... ... ... ... ... ... болмауы, білімді ауыл шаруашылық мамандары мүлдем жетіспейді,
Қазақстанда білікті мамандардың болмауы Кеңес үкіметінің ... ... ... ауыл ... ... үлкен орын алады.
Әсіресе, осы мамандар сұранысын қанағаттандыруда ондағы ... ... ... ... алу ... және ... жерлерде арнайы
курстар арқылы дайындау қажет. Бұл жұмыстар өндіріс ... ... ... сай ... ... Сондықтан Қазақстанда 5 салалық
ауыл шаруашылық институттарын құру ... ... ... ... ... ... ... бау-бақшалық, инженер-техникалық және күріш
шаруашылығ. Контингент санының қалыпты жағдайы 1200-ге жеткізіліп, бұл ... ... ... ... ... Бұл институтты ашу жұмыстарын
жүргізген кезде 1932 жылдың ... ... 1200 ... ... ... қабылдау кезінде 350 адам қабылдануы тиіс болған.
Осы жылы Шымкент қаласында Мақта шаруашылық институтын ашу көзделген.
Контингент саны алғашқыда 100 адам ... ... бұл ... ... ... ... ... көшірілгенде оның
оқушыларының саны 600-ге ... тиіс ... ... ... Қазақ Мақта шаруашылығы комитетіне бекіту жоспарланған.
Қазақ Ауылшаруашылық ... ... ... факультеті негізінде
Дәндідақылдар мәдениет институтын ұйымдастыру ... 1932 ... бұл оқу ... ... 900 ... кем ... тиіс болған.
Институттың оқу-тәжірибелік базасын ... ... ... ... жұмыстары қарастырылған.
Қазақ Ауылшаруашылық институтының Қабық ... ... ... және Орта ... ... ... жеке Қабық мәдениеті институтын ... ... ... Азия мен Қазақстан үшін кендірмен айналысатын ... ... Шу ... салу жоспарланған. Оның оқушылар ... ... ... ... анықтау қажет. Бұл жоғарғы
оқу орнын ашу жұмыстарын жүргізуді 1931 жылы ... ... ... жылға жоспарланған.
Қазақ Ауылшаруашылық институтының жемшөп факультеті негізінде 600
адамдық Мал азығын дайындау институтын ... ... Бұл ... ... ... ... және ... басқармаларымен бірге қосымша талқылау керек болған /54;
109б./.
1931 жылы осы институттарды жоғары білікті ... ... ... ... ... ... институтында жоғары білімді
мамандардың біліктілігін арттыруға арналған 1 жылдық курс ... ... ... ... ... мен ... ... керектігі анық
жазылған. Бұл курсты қаржыландыру және оны әрі қарай ... ... ... ... ... ... ... аталған
институттардың дұрыс жұмыс жасауы үшін Қазақстанда 5 күндізгі және 5 ... ... ... ... ... Бұл бөлімдердегі оқушылардың
саны 1932 ж. 3000 адамға жеткізілуі тиіс ... ... 1500 адам ... 1500 ... ... оқу ... оқытылатын болған. Рабфак
бөлімдерін ұйымдастыру жұмыстары бекітілген институттармен іске асырылуы
қадағаланған. ... ... ашу ... ... Мал ... шаруашылығы, Қазмақта шаруашылығы органдарына маман даярлау болып
табылған. ... ... ... ... ... ... ... жіберу арқылы қазақтар мен азиат ұлты
халықтарының санын ұлғайту ... ... ... ... мен ... және ... ... жұмыстарына қажетті материалдармен қамтамасыз
етуді толық қаржыландыру 1932 жылға жоспарланса, Жаңа – Қабық – Иіру ... ... ... мен ... ... ... жылға жоспарланған /54; 110б./.
1934 жылы 5 шілдедегі ... ... ... ... ВКП(б) №66
хаттамасында облыста кітапханалар ашу қаралған. Осының негізінде Шымкент
облыстық орталық кітапханасын ашу жеке ... етіп ... ... ... оқу ... ... ... өткізіп,
қажетті жиһаздармен қамтамасыз ету қолға ... ... ... ... ... ... ... ректорат тарапынан қадағалау
тапсырылған. Сонымен қатар, бұл оқу ... ауыл ... ... болған /74; 239, 264бб./.
1934 жылы мал ... ... ... ірі ... мың бас, ондағы совхоздың иелігінде 15 300 бас ірі қара мал, колхоз
иелігінде 96 600 бас ірі қара мал, ... ... 6000 ... 35 600 ірі қараның басы біріктірілген ауқымды шаруашылықтар
болған. Совхоздардағы ұсақ ... саны 195 500 бас ... ... 59 300 бас, колхоздық секторларда 136 200-ге дейін ... ... ... ... фермаларда 100 мыңнан, ал колхоздарға
36 200-ге дейін ұсақ мал бордақыланған.
1935 жылы Қазақстанның мал шаруашылығымен ... ... ірі қара мал ... – 40 бас, ... – 150 бас, ... 135 бас, ... ... пародалық түрінен – 40 бас тәжірибеде тұқымдыққа
асырауға ... ... ... ... ... ... фермалардың үлкен қала ... ... ... ... ... ... ... жатқандығын қадағалау,
тек көлікпен қамтамасыз етілген жағдайда ғана іске асырылмақ. Совхоздардың
Наркомсовхоздарына 1935 жылы ... әр ... ... және күзгі
егістікті жинау науқанына 1500 дөңгелекті ... 60 ... ... 376 жүк ... 120 ... және ... да ... техника
құралдарымен қамтамасыз ету тапсырылған /73; 28, 29бб./.
Осы кезеңдегі ... ... ... төрағасы Мирзоянның Сталинге
жазған хатында: «Қазақстан совхоздарындағы мал ... ... ... ... ... мал ... айналысатын
жұмыскерлер материалдық және мәдени жағынан өте ауыр жағдайда. ... ... ауыл ... ... ... ... ... 50 адамнан жіберу керек» – деп шешті.
Осының нәтижесінде 1935 жылы ... ... ... ... ... 70 ... 70 ветеринар дәрігерін, 70 агрономды, 60
инженер-механизаторларды және 50 ... ... ... ... ... қызметін атқаруға жіберу қолға ... ... мен ... ... ... инженер,
агроном, зоотехниктерге қарағанда жоғары жалақы тағайындау қарастырылды. Ол
400-ден 600 рубльға дейін. Осымен ... ... ... ... ... алыс ... ... істейтіндерге көмек ретінде жақсы ... ... ... ... ... ... ... болды. Осы
совхоздардағы директорларға көмек ретінде, ауыл ... ... ... ... ... ... ... Наркомсовхоз
ұйымдары өз қолдарына алды /73; 31, 32бб./.
Жергілікті халықтың тіршілігінің көзі мал шаруашылығын қалпына келтіру
және дамыту сөз ... ... ... ... ... мал
шаруашылығының табиғатқа тәуелді екендігі ... ... ... пен ... ... ... ... мал шаруашылығын
сақтау үшін мемлекет тарапынан шөп ... яғни ... ... ... ... ... ... қолға алу қажеттігі кезек
күттірмейтін аса маңызды шаруа болды. Міне, осындай қажеттіліктен туындаған
мәселелер 1920-30 ... ел ... ... ... ... ... ауыл ... қайта ұйымдастыру, өнеркәсіпті
дамыту, мәдениетімізді өркендету сияқты көптеген өмірлік мәселелерді шешуде
елге, ұлтымызға пайдалы, ұтымды жағын пайымдап, ... ... ... ... ... аз ... жоқ. Осы жылдары Петропавловскіде және
Семейде былғары зауыты салынып бітіп, енді Алматы былғары ... ... /32; 66, ... Осы ... Қазақстандағы өнеркәсіп салалары
негізінен қалпына келтіріліп, кей салаларының дамытылғанын да көреміз. Осы
өнеркәсіптік фабрикалар мен зауыттарда ... ... ... арасында
арнайы маман-кадрлар мүлдем болмаған.
Халық Кеңесінің төрағасы Исаев 1930 ж. 21 ... ... рет ... Орталық Басқарма ұйымына агрозооқоры есебінен агро-мамандарын
(зооқызметкерлерін, бақташылар, колхозшылар, май өндірушілер) ... ... ... ... ... Қазақ Халық Комисариаты
Кеңесі бұл мамандарды даярлау ұйымдары мен Қазақ ... ... ... тиіс деп шешкен. Жергілікті жерлердегі курстық оқу
жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... агрозооқорына қаражат бөлу арқылы оны көбейту қажеттігі
туындаған /75/.
1931 ж. ҚазССР Халық Кеңесі комитетінің қаулысында мал ... 200 ... ... ... үшін 5000 руб. ... тарпынан
бөлу қарастырылған. Мал шаруашылығы жүйесінде ветеринарлық-зоогигиеналық
категориялар бойынша ... ... ... үшін бір ... және екі айлық
оқу курстарын ұйымдастыру қаралған. Онда: аға малшылардан – 200 адам; малды
табындап сатушылардан – 200 ... ... ... – 200 ... ... – 50 ... ... термометр қоюшылардан – 50 адам; тіркеуші-
таңба басушы – 50 адам даярланған /76/.
Қазақстандағы мал ... ... ... ұйымдардың алдында
мал шаруашылығының ветеринарлық-санитарлық жағынан сауықтыру мәселелері
тұрған. Өлкелік Комитеттің 1930 ж. 1 ... ... ... ... ... індеттік және жұқпалы аурулардың кең етек
алуы етпен айналысатын совхоздардың мал ... ... ... Онда 1930 жылы 65 мың мал басы жұқпалы ауруға ... ... ... ... жылдардағы аурудан өлген мал басы саны 32 ... ... /77/. Бұл орны ... ет ... ... ... ... жж. ветперсоналдардың жалпы санында дәрігерлер
344, фельдшерлер 485, оның әлеуметтік секторлардағы дәрігерлер саны 72,
фельдшерлер 67 адам деп ... ... ... ... 97, ... 8, оның ... сектордағы дәрігерлері 169,
фельдшерлер 75 ... Бұл ... ... ... ... ... персоналдарының және ветеринария бөлімшелерінің өскендігіне
көңіл аудару қажет. Өйткені ... ... ... ... 173 пайызға өскен, ветфельдшерлер 3,5 ... және ... 80 ... ... ... жылы ... ... «КазГосВетСнаб» Акционерлік қоғамы
ұйымдастырылған. Бұл қоғам үш негізгі пункттерде жұмыс жасаған: ... ... ... Петропавл (филиал); Орал (филиал). 1929-1930
жылдары Осы акционерлік қоғаммен Қазақстанның ветеринария саласына ... мен ... 7000. 000 мың ... сомасы мөлшерінде әкелініп,
ветеринариялық мекемелерге үлестірілген. Осы жылдары ... ... мал ... айналысатын
ауылдық жерлердің малдары тексерілген. Ондағы ірі қарадан:
– 1928-1929жж. – 4.501.432 бас. – ...... ... ... ... ... терісі: – 18.547.519 ... Тірі ... ... – 182,487 – ... бағамы 6,6
– Ет тоннамен: – 317.082 ... ... 1077,8 ... ... ... ... ... оқу орындарының көпшілігінде
әскери дайындық пен денешынықтыру пәндерін оқытуды ... ... Енді ... ... ... ... ... оның орнына
семинар сабақтарын көбейту жоспарланған.
Ауылшаруашылық институтында 1934 жылы саясаттану пәні ... Осы пән ... ... ... арасында екі үйірме
ұйымдастырылған: тарихты меңгерумен 6 үйірме ... ал ... 16 ... ... соңында студенттердің үлгерімі 89 пайыз, сабаққа
қатысуы 94 пайыз болған. Бұл бір ... ... ... кеңестік
идеологияны тарату болса, екінші жағынан студенттер арасында антисоветтік
көзқарасты ... ... ... ... ... үшін ... болса керек.
Осы жылдары Ауылшаруашылық институтының профессорлық – ... ... ... ... ... ... Чеховия, профессор
Остряковтар болған /61; 138, 180бб./. 1935 жылы ... ... ... ... ... институтының күндізгі бөліміне 137, дайындық
курсына 45, жалпы 182 ... ... ... жаңа оқу ... дайындық
курсына 45, күндізгі бөлімге 482, барлығы 528 студент ... ... жылы 20 ... Жер ... ... оқу орындарында
тексеру жұмыстары ұйымдастырылған. Оған арнайы комиссия құрылып, ... ... ... ... ... ... жүктелген. Ондағы
оқытушылардың біліктілігі мен оқу ... ... ... ... ... ... сағаттары қалай бөлінетіндігін анықтау
және оқытушыларға бірнеше пәндерден сабақ беру ... ол ... ... бе, ... шын мәнінде ол пәндерден оқытушылар
жоқ па – соның себебін ... ... ... ... ... материалдық-тұрмыстық жағдайы да тексерілген. Студенттердің
жатақханаларындағы ... ... жылу беру ... санитарлық-гигиеналық
жағдайы, су канализациясы, ауаның алмасу жағдайларына да тексеріс
жұмыстарын ... ... /59; ... аталған тексеріс жұмыстарының жүргізілу қорытындысы Халық Жер
комисариатына берілген. Комиссияның Ауылшаруашылық ... ... ... ... осы жылы институтта оқыған студенттер
саны 511 адам, оның диплом ... 140, ал ... 391 ... ... ... деп көрсетілген. Көптеген ... ... ... жұмыстарын атқара алмаған. Оқу залы 5-10 адамдық,
кітапхана екі кішігірім ... ... 1934 жылы ... жаңадан ашылған механизациялау факультетіне кабинеттерді бөлу
жөніндегі қаулысы орындалмаған. Институттың жатақханасында 292 ... олар 61 ... ... Әр ... 4-6 адамнан тұрған. Институтқа
Қытай елінен келіп оқитын студенттерге ... орын беру ... ... студенттер студенттердің сабаққа ... ... 13 ... ... ... 1930 ж. бөлінген төсек-орын жабдықтары
жаңартылмаған. Осы 292 студентке ... ... ... 283 ... 25 ... матрац, 110 жамылғыш және 16 дана жастық тысы берілген. ... ... ... ... ... мен ... өздері жасап
алған төсеніштерде ұйықтаған. Әр ... екі стөл ... ... ... ... кейін Жер және Халық ... ... ... ... ... институттың оқу
корпустарын салу жұмыстарының ... ... ... ... Дәнді-дақыл
ғылыми-зерттеу (КИЗ) институтынан 1936 ж. 10 ... беру ... ... ... ... кеңеске
Ауылшаруашылық институтына екі мекеме беру ... және ... 3-
5 ... ... ... ету ... қор ... алу жүктелген /59;
164б./. Республикадағы ауыл шаруашылығы мен ... тез ... ... шешу одан да ... ... және оның ... ... басқа да салаларына енгізуді қажет етті. КСРО ... ... ... ... зоологиялық және ботаникалық
секторлары болды. 1938 жылы КСРО ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы басталар алдында мұнда 3 ғылым докторы мен ... ... бар, 100 ... ... ... ... Соғыс жылдары
бөлімшенің құрамында 13 ғылыми-зерттеу институттары ... ... ... ... ... зор ... ... Қазақстан ғылымына
академиктер В.А.Обручев, С.И.Вавилов, И.П.Бардин, ... зор ... ... ... ... 1917 жылы ... ... басталған аграрлық
арнаулы орта білім беретін ауылшаруашылық техникумдары, 1929 жылдардағы
күштеп ұжымдастыруға ... яғни ... ... оқу орындарының ашылуын
қамтиды. Әсіресе, ... ... ... баспалдағынан алапат аштық
жылдары мен 1933 жылдардағы колхоз және мемлекеттік ... ... ... сынды саяси-экономикалық шаралардың жүзеге асырылуымен
жоғарғы ауылшаруашылық орындарын оқу ғимараттарымен, ондағы ... ... ету ... ... ... ... Қазақстанда ауыл шаруашылығын негізгі топырақты-
климаттық аймақтары бойынша көп қырлы ... үшін ауыл ... ... және өндірістік-тәжірибелік мекемелер жүйесі құрылды. 1934 ... ... ... басқару мақсатымен Ленин атындағы Бүкілодақтық
ауылшаруашылығы ғылым ... ... ... ... ол 1957 жылдың қараша айына ... ... ... Бәрін
қосқанда, ХХ ғасырдың 40-шы жылдарына қарай республикамызда 12 жоғары оқу
орны, 11 ... және ... ... 2 ... 2 ... тәжірибелік стансалар, 6 зауыттық ғылыми-
зерттеу және конструкциялық бөлімшелер, Алматы ... ... бағы ... саябағы болды. 1931 жылы елдегі алғашқылардың бірі болып
республикадағы ауыл ... ... ... шешуде ғылыми
қызметкерлерге көмегі көп болған, ауыл шаруашылық ғылыми кітапхана ... ... ... ... Көкшетау қалаларында ауылшаруашылығы
институтарының ашылуы.
Еліміздің әлеуметтік-экономикалық ... орын ... ... ақыры ауыл шаруашылығын тұғырыққа тіреп, оны экономикалық
дағдарыс жағдайына алып ... ... ... те, ... ... ... Қазақстанда жүргізген реформаларының өзіндік күрделі
ерекшеліктері болды. Республикамыздың экономикалық және ... ... ... ... ... ... – ауыл шаруашылығының дамуы
дәрежесіне байланысты еді. Кеңестік жүйенің ауыл ... ... ... ... ... ... ол ... интенсивтендіру бағытында емес, экстенсивті жолмен дамуына
кеңінен жол берілуінде. Әкімшіл-әміршіл жоспарлы ... ... ... реформалардың сан қуған сапасы жоқ саясатының, сонымен қатар,
орасан зор көлемдегі есепсіз қаржыны талап ... өте ... ... іс ... іске ... отырған жұмыстар қолайсыз жәйттерді
туғызды. Осының барлығына ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... басқару жүйесінің рөлі басым болды.
Сондықтан да соғыстан кейінгі жылдардағы ел ... ... ауыл ... ... ... ... тереңге тамырын жайды.
Еліміздің экономика саласындағы мұндай ... ... ... күрт ... жіберді. Осындай
кемшіліктерді жан-жақты талдауға, оны ашып айтуға әкімшіл-әміршіл жоспарлы
басқару ... ... ... ... ... басқару жүйесі бұған
мүмкіндік те бермеді. Сондықтан бұл мәселелер ақтаңдақтар қатарында енді
ғана зерттеле бастады /79/. ... ... ... ... ... ... көптеген тұстарына мән бермеуі, қажетті мөлшерде
көңіл бөлінбеуі салдарынан көптеген ... жол ... ... мал
шаруашылығында сан қуған саясаттың тереңдеп ... ел ... ... ... көп ... жасады.
Ауыл шаруашылығы – халық шаруашылығының ең ... ... ...... қажетті азық-түлікті, сондай-ақ жеңіл және тамақ
өнеркәсіптері үшін шикізатты ... және ... ... ... Ауыл ... ... зор. Оның даму дәрежесі халықтың ... ... ... ... отырады. Ауыл шаруашылығының өзара тығыз
байланысты негізгі екі саласы бар. Олар: өсімдік ... ... және мал ... ... ... ... пен ... емес заттар, шұғылалы күн қуатының ... ... ... ... тірі ... қорегінің қайнар көзі. Органикалық жаңа зат
жасауға қабілетті көкөністерді егіп ... ... ... ... ... ... жеміс, көкөніс, жүзім, шабындық
шаруашылығына бөлінеді.
Ауыл шаруашылық өндірісінің ... оның ... ... ... басты шарты, астық шаруашылығы болып табылады. Астық проблемасын
жан-жақты және толық шешіп ... ... ... ... ... өтеуге,
мал шаруашылығын тез өркендетуге және техникалық ... ... ... ... Ауыл ... ... жұмыстары – жер
жырту, дәнді дақылдарды егу және оны орып жинау, осының ... ... және ... ... машиналармен орындалады.
Кеңес Одағы Коммунистік партиясы съездерінің шешімдерінде халықтың
азық-түлікке деген өскелең талабы, ... ауыл ... ... ... үшін, егіншілік пен мал шаруашылық
өнімдерін өндіруді одан әрі едәуір арттыруды, ауыл ... ... ... ... етіп алынған /80/. 1946 жылы 31 мамырда «Қазақ ССР Ғылым
Академиясын құру туралы» ... ... ірі ... ... және ... ... Шығыс бөлімінің 14 ғылыми-зерттеу институттарында
және үш республиканың ауыл шаруашылығы Министрлігінің ҒӨБ ... жылы ... ... қой ... тәжірибелік стансасы,
ауыл шаруашылығын механизациялау және электрмен ... ҒЗИ, мал ... ... ҒЗИ, және 8 ... ... мен алты тәжірибе танаптары
ауыл шаруашылығын дамыту бағытында жұмыс істеді.
Ұлы Отан соғысы қарсаңында Қазақстанда 20 ... оқу ... 18 ... оқу орындары болды. Онда 40 мыңдай адам оқыған. Осы кезеңде жоғарғы
оқу ... мен ... ... қорынан бөлінген қаражат үш есеге
өскен еді. Қазақстанның жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... Саратов, Ташкент және басқа қалаларда
білім алған. Олар студенттерді оқыту мен тәрбиелеу ... ... ... ... қазақ халқы арасында ғылыми-педагогикалық
мамандарды да ... ... ... жоғарғы оқу орындары мен
техникумдары олардың даму дәрежесі жоғары болғанымен, халық шаруашылығының
кадр жөніндегі қажетін қанағаттандыра ... ... ... ... ... ... еді. 1940 жылы ... Малдәрігерлік-зоотехникалық
институты студенттерінің арасында қазақтардың үлес саны 12-ақ пайыз болған.
Кеңес үкіметі жылдарында басталған ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... асырылды. Мысалға, бүкіл соғыс
кезеңінде Республикаға жер аударылған халықтардың жалпы саны 1 млн 200 ... ... /81/. Ал 1946 ... есеп ... ... ... ... Қырым Автономиялық республикасынан күштеп
қоныстандырылғандардың саны Қазақстан Республикасы ... ... ... бар 5955 ... ... /82/. Олар Қазақстанның бос жатқан
далалы аймақтарын игеру мақсатымен республика ішінде ... ... және ... ... ... мал ... ... мен колхоздарға көшірілген. 1950 жылы ... ... ... алты облысы Алматы, Ақтөбе, Шығыс
Қазақстан, ... ... және ... ... ... ... /83/. ... облысының колхоз аудандарына 1954-1955 жылдары 2192
жер аударушылар отбасы қабылданған. Оларға арнап 1955 жылы 4600 үй ... еді. ... 1955 жылы 1 ... ... біткен тек 1483 үй
ғана болған /84/. Осындай ауыл шаруашылығының тығырыққа тірелген ... ... жолы ... ... мамандарды даярлаудың негізгі ұстыны
жоғарғы оқу ... ... ... Осы ... ауыл ... ... нығайту мақсатында өндіріс құрал-
жабдықтарын өндірудің құрамы мен қарқыны жағынан алға ... ... ... ... мен ... ... қарулануы және техниканы
тиімді пайдалануы талапқа сай болмады. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... және ... химияландыру
іс-шаралары артта қалып отырды.
Еңбекте ауыл шаруашылық мамандарын даярлаудың баяу жүргізілуі, ... ... ... ... ... ... ... өндірісінің дамуына кері әсерін тигізді. Сондықтан 1940-1950
жылдары ауыл шаруашылығына қажетті мамандарға деген ... ... Ауыл ... ... ... шаруашылықтың дамуын тежеді.
Жалпы республика бойынша алатын болсақ, 12 ... ... ғана ... болған /10.2%/, 309 орта білімді /4.6%/, 865 толық емес орта білімді
/12.5%/, 4783 ... ғана ... ... /70.8%/, жартылай сауатты
мамандар /12.2%/ болған /85/. Совхоз директорларының білімділігі жағынан
жағдайы ... ... ... жылы 8 ... ... ... білімді болса, толық аяқталмаған
жоғары білімді /5%/, орта білімі барлар /25%/, аяқталмаған орта білімді
/15%/ болған /86/. ... ... ... ... ... ... негізгі саласы колхоз, совхоз және ... ... ... өзі ... жағынан төмен болған.
Аталған жылдары колхоз өмірінің демократиялық негізгі заңы ауыл шаруашылық
артельдерінің ... ... ... ... сайланбай тағайындалған.
Мәселен, Қарағанды облысында 1946 жылы 90 колхоздың ... ... ... ... ... ... Қарқаралы аудандарында да
орын алған. Сол сияқты ... ... ... айдың ішінде 547 колхоздың
154 төрағасы ауыстырылған /87/. Кейбір аудандарда колхоз төрағаларына, ауыл
шаруашылығының бас мамандарының ... және ... ... ... бермеген. Әсіресе, ауылдық жерлерде ветеринария мамндары
жетіспеген. Егер 1946 жылы 1659 ... және мал ... ... ... 774 адам ғана ... істеген, яғни қажеттіліктен екі есе аз ... 1950 ... ... ... ... ... осындай жағдайда
болды.
1955 ж. Семей зоотехникалық-ветеринариялық институтында ... ... ... Қаз ССР ... ... 1955 ж. 15
қарашадағы №10-42 нұсқаулары негізінде институтқа ... ... ... ... ... колхоз басқаруға оқыту үшін, ... ... ... ... қабылданған.
1956 ж. жаңа штаттық жүктеменің бекітілуіне байланысты институттың
бұрынғы кафедраларынан тағы да жаңа ... ... ... ... оқу ... ... анатомия, гистология,
эмбриология, цитология, ... және ... ... ... және ... ... ашу ... 1956 ж.
бастап институттың барлық кафедраларында ғылыми үйірмелер жұмыс жасаған.
1957 ж. бастап көп ... «За ... ... ... ... ... институты оқытушыларының
мақалалары жинақталып, 1958 ж. институттың алғашқы ғылыми жұмыстарының
жинағы шығарылған. Оған ... ... ... ... ... ... және И. ... болған. Институттың алғашқы ғылыми
жинағында институттың ... ... ... ... ... ауыл ... ... шығымдылықты көтеру, малға азық
дайындау, ет-сүт тағамдарымен, қой жүнін тапсыруды арттырудың ... ... және ... емес мал ... ... ... мәселелер
көтерілген /89/.
1950 жылдары әсіресе, Солтүстік Қазақстанда тың жерлерді игеру
шаруашылықтары ауыл ... ... ... жерге
орналастырушыларға, механиктерге сұраныс етті. С.Сейфуллин ... ... ... ... ... тарихы осы кезеңдегі тың жерлерді игеру
мен жалпы республикамыздың ... ... ауыл ... тығыз байланысты /90/. Осы мемлекеттік тапсырманы орындаудағы
оның атқарған қызметі жоғары болды. Республикадағы жоғарғы оқу ... ... ... және ... ... ... ... жылдардың басында тың жерлерді ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі біршама төмен болды.
Кеңес өкіметінің алдында халықтың азық-түлікке деген, ал ... ... ... ... өскелең тілектерін қанағаттандыру үшін ауыл
шаруашылығын күрт өрге бастыру проблемасын ең қысқа мерзім ішінде ... ... ... ... 1950 жылдардың басында елдегі астықтың
тапшылығы айқын сезілді. ... ... ... ... ... ... ... жылдары егістік жерлер 13 ... /91/. ... ... ... ... ... ... шаралар тәрізді тың жерлерді игеру науқанында да асыра
сілтеушіліктер мен ... ... орын ... ... ... ... ... болмауы, шамадан тыс жерді жыртуға, ал бұл көп ... ... жер ... ... алып ... ... ... елімізде орын алған
ауыл шаруашылығын ... ... және ... ... солтүстік облыстарында мал шаруашылығының – төрт түлік малдың
дамуына қолайсыз әсерін тигізді, жайылымдардан айырылған түйе және ... ... /92/. ... ... ... аграрлық білімді
жетілдіру арқылы шешуге болатындығы анықталды.
Осындай ... ... шешу ... ... ... ... КСРО Министрлер Кеңесінің 1950 ж. 15 желтоқсанындағы
№4943 қаулысы мен КСРО ... ... 1950 жылы ... №1794 ... негізінде ашылған /89; 5б./. Алғашқыда бұл
институттың екі факультетіне оқуға 150-ден ... 300 ... ... ашудағы басты мақсат Қазақстанның солтүстік-шығысында ... ... ауыл ... ... ... ... ... зоотехникалық сала бойынша ... ... ... ... орайда, Семей облыстық, қалалық әкімшіліктерімен жергілікті
басқару органдарымен ҚазССР Министрлер ... ... ... оқу ... үш қабатты ғимарат берілген. Студенттердің
жатақханасына екі ... үй ... ... ... бірнеше
пәтер беру ұйымдастырылған. Институттың алғашқы ... жылы үш ... ... ... ... ... ... түрде 1952 жылы 1
қыркүйекте ашылған. Алғашқыда ... оқу ... ... ... ... жылжымалы госпиталь мен ауылшаруашылық жоғары мектеп
қызметкерлерінің мекемелерінде ... 1952 жылы ... ... ... биология ғылымдарының кандидаты У.Г.Ташмұхаметов
тағайындалған. У.Г.Ташмұхаметов ... ... қоса ... ... ... ... ... болып қызмет атқарған. Осы
жылы институттың «Зоотехникалық» және «Ветеринарлық» мамандықтары бойынша
1 ... 274 ... ... ... ... ... жылы ондағы 24
оқытушының 9-ның ... ... ... Институтқа негізгі 2 базалық
факультет: зоотехникалық факультеттің – алғашқы ... ... ... алғашқы деканы болып В.Г.Родионов қызмет атқарған
/89; 8б./.
Қоғамдық ... ... ... ... құру ... арғы және бергі
тарихымызды ой елегінен өткізіп, орын алған ... ... ... ... ... Біздің заманымыздың ең ... де ... бірі ... ... ... ету еді. Қоғамымызда
аграрлық саясатты дұрыс жүргізе білмеудің нәтижесінде бүгінгідей тығырыққа
тіреледі. Ғалымдар осынау дағдарыстың сырын анықтау үшін ауыл ... ... ... ... ... жылдарға назар аударуда. Бастысы
Орталық комитеттің 1953 жылғы қыркүйек пленумы ауыл ... ... ... ... ... агробиологиялық ғылым
жетістіктеріне негізделді. Ауыл шаруашылығын басқаруда әкімшілік әдістері
орын ала бастады. Сонымен ... ... ... және жекеменшік
қатар жүргенде ғана ... ... ... дами ... ... ... ... жеке меншігіндегі малдарды алу
тоқтатылмады.
Еліміздің ауыл шаруашылығын өркендету ісінде айрықша ... ... ... тың және тыңайған жерлерді игеру ісі талай жылдар бойы тек
марапаттау ыңғайында біржақты, көтеріңкі сөздермен бағаланып ... ... ... ... игерудің кейбір көлеңкелі тұстары турасында бүгінгі
жариялылық кезеңінде ғана айтыла бастады. Республиканың тарихи тағдырындағы
өзіндік орны ... осы жай ... да ... ... ... ... астықтың тапшылығы айқын сезілді. 1953
жылы 31 миллион тоннаға жетер-жетпес астық дайындалды, ал ... 32 ... ... ... жұмсалған. Әсіресе, азық-түліктік дақыл-бидай өте
тапшы болды. Мал шаруашылығының жағдайы да ауыр болған.
КОКП ... ... 1954 ... ақпан-наурыз Пленумында
қабылданған шешімде қысқа мерзімде Қазақстанда, ... ... ... ... ... және ... ... Қиыр Шығыстың
кейбір аудандарында жаңа тың және тыңайған жерлердің есебінен ... ... ... ... ... ... ... және
Сібір колхоздары мен совхоздарында әр гектардан 14-15 центнерден астық
алуға және екі жүз ... пұт ... ... ... мүмкіндік бар деп
санады.
Тыңды игеру тым ... және өте ... ... ... жыл ... Ұлы Отан соғысының майдандарындағы шайқастар тәрізді жүргізілген.
Оны 1949-1953 және ... ... екі ... ... ... айқын байқауға болады. Осы ... ... ... ... ... ... орташа жылдық жалпы
түсімін 227 пайызға арттырса, ... тың ... ... бұл ... 500 ... ... Қазақстан біртіндеп
елімізде өндірілетін бидайдың аса ... ... және ... ... ... беретін аймаққа айналды /93/. Қазір қайта құру шындығы, жаңадан
жазылған тарих ... аса ... да ... ... ... ... асыра сілтеулерді және қателіктер мен кемшіліктерді де ... ... таяу ... ... ... ... былай да бүкіл ауыл
шаруашылығының негізі – астық өндіруді арттыра беру болып қала беретіндігі
ескеріліп, ... ... мол өнім алу ... 1959 ... ... кемінде
1,5 миллиард пұт жалпы астық түсімін алу жоспарланып, мұның өзі ... ... ... ... ... қана ... асыра орындауды қамтамасыз
ету көзделген.
Қазақстанда негізгі тың және тыңайған жерлер ... ... ... ... ... және шешуші арна дәнді ... ... ... ... Осы мақсатпен әрбір колхоз бен
совхозға ғылыми жағынан негізделген шаруашылықты жүргізу ... ... ... мен ... ... әрбір егіс танабын дер кезінде
және сапалы баптау қолға ... /94/. ... ... ... ... және тағы ... қалалар оқу орындарының ірі орталықтарына айналды.
Аталған жоғарғы және орта білім беретін оқу ... ... ... және солтүстік аудандарында орналасқан. Осыған
байланысты Қазақстанның батыс және шығыс аудандарында ауыл ... ... ... ... ... облыстарында агроном, мал
дәрігерлері, инженер мамандарына ... арта ... ... ... ... ашылуымен қатар ондағы оқитын қазақ жастарының саны ... да арта ... Орта және ... оқу ... оқу ... ... Олар өндіріс орындарымен тұрақты байланыс жасап,
өндірістік ... өту ... ... Болашақ инженер мамандығын
алатын студенттер кәсіпорындарда жаңа ... және ... ... ... процестерді жетілдіру және еңбек
өнімділігін арттыру жөніндегі ... ... ... ... ... институттарының студенттері өндірістік тәжірибені
ауылдық жерлерде, оқу-тәжірибе бөлімшелерінде өтейді. Өндірістік ... ... ... және мал ... ... танысып, ауыл шаруашылық машиналарын жүргізуге, егінді күтуге,
малды ғылыми жолмен өсіруге дағдыланады. Өндірістік оқу-тәжірибесінен кейін
студенттер слесарь, ... ... ... ... ... ... ... алатын болып шығады /95/. Осындай мақсатта үлкен сұраныс
негізінде 1957 жылы ... ... ... ... ауыл ... ауыл шаруашылық мамандарын даярлаудағы алған орны ... ... және ... оқу ... ... ауыл ... ... ұштастыра алатын ғалымдар саны өте аз болды.
Тың көтерудің алғашқы жылдарында-ақ тың ... ... кең ... ... ... ... да 1957 жылдың басында ... ... ... негізінде Қазақ астық шаруашылығы
ғылыми-зерттеу институты құрылып, кейін ол ... ... ... ... ... ... ... құрылған. Оның қызмет көрсету аймағына
солтүстік облыстардың барлығы енгізілген және су, ... ... ... ... ... институттар осы кезде
ашылған /96/. ... 1957 жылы ... ... ... түлектері 250 маман жоғары білім алып шыққан /89;
10б./. ... ... мен ... ... ... ... көптеген жұмыста атқарған. Институтта жаңадан кафедралар шаылып,
олардың жұмыстары ... мал ... ... ... ... ... 1950-1960 жылдары дәнді-дақылдарды көптеп өсіру
бағытында бидай егісі солтүстік аймақтан ... ... ... ... ... бөлігіне тарады. Тары егісі шығысқа қарай, сол ... ... етек ... арпа дақылы тауға қарай, күріш Сырдария
және Қаратал өзендерінің алқабында ... ... ... ... ... ... бес ... – Ақмола, Көкшетау, Қостанай,
Павлодар, ... ... ... алынған, бұлардан басқа астық
өндіретін Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында жоғарыда аталған облыстардан
едәуір кем өндірілген. Тың және ... ... ... ... аз-кем
болса да, дағдарысты баяулатты. Қазақстанда жан басына шаққанда ... 2 мың кг. ... ... ал ... ... ... ... шешу үшін жан басына 1 кг. астық жеткілікті ... ... ... ... ... жерлерді игеріп, оны ғылыми
тұрғыда айналымға енгізу, соның негізінде астық өндіруді күрт ... ... ... ... ... ... әсер ... Егін
шаруашылығының аймақтық рационалдық жүйесі тыңды ... ... ... жуық ... кейін ғана бірқалыпқа келген. ВАСХНИЛ-дің Шығыс
бөлімшесінің ғалымдары зерттеп ... 30 млн. ... ... үштен бір
бөлігінде астық өндіруге қолайлы жердің ең шұрайлы қабаты «гомус» жақсы
сақталған болып ... ... ... ... ... ... ... ол Көкшетау облысында 4.3-тен 3.6 пайызға, Қостанай ... 2.7 ... ... ... /97/. ... ... Қазақстанда
тоғыз миллион гектар егістік жер эрозияға ұшырады. Бұл жалпы егінге жарамды
жердің тең жартысы еді.
1958 жылы ... ауыл ... ... ... ... көрмесінің (ВДНХ-ның) құрамына кірген. ВДНХ-да мал шаруашылығы
павильоны әруақытта ашық, тұрақты жұмыс істеген. Онда зоотехникалық ғылым
мен ... ... ... ... ... ... қатар,
тақырыптық экскурсиялар жиі өткізіліп тұрған. Тұқым малы ... ... осы ... ... нақтылы көрсетумен қатар,
оларға жеткен жолды саралап ... ... ... кең ... ... ... кинофильмдер қатар жүргізілген. Көрме
әсерінің күші жөнінде белгілі селекция ғалымы Д.Кисловский: «Ешқандай газет
пен ... ... ... ... мәліметтер, адам санасына
сымбатты да сұлу сәйгүліктермен өз жетістіктерін шат және мақтаныш иелерін
нақтылы көрсеткендегідей әсер ... ... деп дәл ... ... мен мазмұнына байланысты, жалпы ауыл шаруашылық (ауыл
шаруашылығының барлық салалары қатысады), ... мал ... ... ... ... ... бөлінеді. Қамтыған әкімшілік-
территориялық ... ... ... Бүкілодақтық, республикалық,
облыстық, аймақтық, ауданаралық, аудандық деп те ... ... жылы ... ... ... сырттай оқу
бөлімдері ашылса, 1968 жылы институттың 7 кафедрасында аспирантура /89; ... ... 1958 жылы ауыл ... ... ... ... жұмыс істейтін агрономдар мақта, қант қызылшасын өсірудің ... ұялы ... ... ... ... ... ... шығымдылығын арттыруға, оның жалпы түсімін молайту ... ... ... ... агроном – шаруашылықтың ұйымдастырушысы,
сондықтан олар шаруашылықтың экономикалық жағына терең зер ... ... ... ... азайту және өнімнің өзіндік құнын кеміту
жолдарын ... ... ... тиіс ... жылы Ақмола облысы ... ... ... барлық егіс
көлемінің гектарынан 12 центнерден өнім жинап, 284 миллион пұт жалпы түсім
алу жоспарланған. ... ... ... мен совхоздары дәнді дақыл
егісінің барлық көлемінен гектар ... 13 ... өнім ... ... пұт ... түсім жинауға міндеттелген. Ондағы Балкашин ауданы 24.7
милион пұт, Есіл ... 37.3 ... пұт, ... ... 30.7 ... пұт
жалпы астық түсімін алуға міндеттеме алған. «Акмолинский» совхозы барлық
дәнді дақыл егісі көлемінің гектарынан 20.5 ... өнім ... ... пұт ... ... ... ... атындағы совхоз 13.5 центнерден
және 2.2 миллион пұт, «Заречный» совхозы 14 центнерден және 3 ... ... ... ... Ақмола ауданы «Победа» колхозы 1.8 миллион пұт
жалпы астық түсімін ауды көздеген. Облыс бойынша ... ... ... өнім ... ... 14.2 ... жалпы түсім алу ... ... мен ... 1959 жылы ... 100 мың ... ... ... жерлерді игеруге міндеттелген. Осыған байланысты облыстың
колхоздары мен совхоздары ... ... ... ірі қара ... ... 341.7
мыңға, оның ішінде сиырды 100 мыңға, қой мен ешкіні 1 158 мыңға, шошқаны
150 мыңға және ... 1 056 ... ... ... алған. Қоғамдық
малдың басын толықтыру үшін халықтан 40 мың бұзау сатып ... 1959 жылы ... 60 мың ... ... 1958 ... 2.6 есе
көп ет тапсыруды, оның ішінде облыстың колхоздары мен совхоздары 50.5 мың
тонна ет ... ... 80 ... семіз күйінде өткізіледі. Макин ауданы
мемлекетке 3 885 тонна немесе 1958 жылмен салыстырғанда 3.6 есе көп ет ... Ет ... ... жоспарын мерзімінен бұрын орындап,
жылдың аяғына дейін жоспардан тыс ... 30.9 мың ... ет ... /94; ... Мемлекетке өнімдерді сату жоспарын жасарда совхоздар
мен колхоздардың өндіріс салаларын мамандандыруға немесе арнайы бір кәсіпке
бейімдеу ... ... жөн. Бір ... ... ... ... ... болуы керек.
Ақмола ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... қаулысында аталған үш мамандық бойынша оқытушылыққа
агрономиялық, жергеорналастыру және ауыл ... ... ашу ... мамандары шақырылған. Оның ішінде жоғары
оқу орнында жұмыс істеген тәжірибесі бар, ... орта ... ... ... орындарында жұмыс істеген, сабақ берудің әдісін білетін мамандар ... ... Осы ... ... қаласынан келген теміржол
техникумының оқытушысы, техника ғылымдарының кандидаты Л.М.Куперштох ... ... ... ... ... ... пәнінен диссертациялық жұмысын
қорғап үлгермей Поволжьеден қоныс аударып ... ... ... ... ауылшаруашылық институтының құрылу алғышарттары мен дамуы тың
және тыңайған жерлерді игеру кезінде маңызды рөл ... ... ... ... ... ... отырып, ірі жоғары
ауылшаруашылық ... ... ... мен ... ... ... факультеттер мен кафедралар бірінен екіншісі туындай, тізбектеліп
құрылған. Мысалға, 1963 жылы ... ... 1975 ... ... агрономия және жергеорналастыру факультеттері
негізінде 1961 жылы экономика ... ... Оның екі ... және ауыл ... ұйымдастыру» және «Ауылшаруашылығының
бухгалтерлік есеп ... 1965 жылы ... /90; ... электр жүйесімен қамтамасыз ету факультеті ... жылы ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық жерлерде құрылыстық жұмыстарды ... және ... ... жерлердің архитектурасы» деген мамандықтың тағы бір ... ... 1975 жылы бұл ... ... ... болып құрылған.
1975 жылы Зооинженерлік факультетінен ... ... ... кафедраларымен білімді арттыру жолында көптеген ... ... ... 6 ... ... түрде құрылып, уақыт
өткен сайын факультеттерде қажетті жаңа мамандық түрлері бөліп шығарылғын.
Мысалға, агрономия факультетінде топырақтану ... ... ... ... және ... ... ... себеп болған.
Мұнда бірінші өсімдіктану кафедрасы ұйымдастырылып, соңынан өсімдік қорғау,
азық дайындау ... ... ... ... Жер
факультетіндегі геодезия кафедрасынан жергеорналастыру ... ... жер ... мен жоспарлау ... ... ... ... жөндеу, ауылшаруашылығының көліктері,
тракторлар және автокөліктер, бұдан ұйымдастырылған ... ... мен ... жөндеу.
Институттың алғаш құрылуы кезеңінде Ақмола облысының совхоздарында
бидай өндіру бір ғана ... ... ... ауқымда болған.
Еліміздің Батыс өлкелерінен келген маман механизаторлар ... ... ... ... жыл ... ауа-райының қиындықтарына
төзе білген /90; 10б./. Осы ... ... ... КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысына сәйкес 1970 ... ... ... ... ... ... 100
адам қабылданған /89; 13б./.
Ауыл-село еңбеккерлеріне мәдени-ағарту жұмыстарын ... мен ауыл ... рөлі өте зор ... Жаңа ... тың ... игеруге байланысты жаңа совхоздардың ... ... Ауыл ... ...... ... ... арналған мектеп-интернаттар салуға көңіл бөлінген. 1965-1966
жылдары мектеп-интернаттар саны 1968-ден 1911-ге өссе, оқушылар саны ... ... ауыл ... ... негіздерін оқытатын тәжірибелі
мектептер ашыла бастаған. 1958 жылы «КСРО-да мектептің ... ... ... және халыққа білім беру жүйесін одан әрі дамыту» туралы заң
қабылданған. Қазақстанда бұл заң өз күшіне 1959 жылы ... және заң ... ... ... ... ... ... беретін он бір ... ... ... ... онда ... ... ... ұштастыру
негізінде жүзеге асырылуы тиіс болған /92; 32б./.
Аграрлық жоғары оқу ... ... ... ... ... ауыл ... және ... органдарында, әсіресе
Ақмола облысында. Сондай-ақ, көршілес Солтүстік облыстарда, ... ... ... және ... ... институттарының
түлектері де ауыл шаруашылығын өркендету ісіне араласа бастаған /90; 12б./.
Ауыл шаруашылығында еңбекті ... ... ... жаңа ... ... орта ... басталды. Осы заманғы жоғары өнімді ... ... ... ... ... қатынастардың өркендеуі,
әсіресе, КОКП Орталық Комитетінің наурыз (1965ж.) пленумынан кейін қарқынды
дами түскен /24; ... ... ... ... ... ... 1978 жылы өз алдына жеке институт ... ... Ал ... ... 1979 ... 1991 жылы өз ... жеке ... болып
құрылған. Ақмола ауылшаруашылық институты 25 жыл көлемінде осы ... ... ... Бұл ... ... ... жаңа оқу
жылына 1 курс студенттерін қабылдау, институтты бітірушілер, ғылыми және
оқу ... ... ... ... ... ... ... кафедралары тарапынан көп көңіл бөлуді қажет етті. ... ... оқу ... ... жұмыс жолын салуды, институттың бас
басқармасының басқаруымен ... ... ... ғалым-педагог кадрлармен жұмыс жасау өте ауыр жағдайда болған,
Ақмола ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... Ондағы материалдық-техникалық базасының жабдықталуы өте
нашар, оған жергілікті басқарма орындарының ... ... ... ... ... деп танылған. Өлкелік Атқару Комитетінің төрағасы
В.Мацкевичтің Қостанай қаласында ... ... ... ашу туралы хаты, 1963 жылы Ауыл ... ... Бас ... ... ... ... В.Карповты
осы мәселені шешуге Қостанай қаласына арнайы жолсапарға барған. Бұл кезеңде
Бас ... әр ... ... ... ... ... мақсаты көзделген. Қостанай филиалында күндізгі және ... ... ... 1966 жылы бұл ... 1 ... үш ... ... агрономиялық механизациялау және зоотехникалық /90; 13б./. Ол
үшін ... ... ... және тәжірибелі станцияның 8 ... ... 45 ... үй және әлі салынып бітпеген 80 тұрғын үй,
филиалға облыстық ауыл шаруашылық басқармасына 3 млн. сом ... ... ... 1978 жылы бұл ... ... ... жаңа оқу ... Институтқа экономика факультетіне абитуренттерді қабылдау
басталған. Целиноград ... бұл ... ... ... қиындай
түскендіктен, филиал өз алдына институт болып құрылған. Оның алғаш ректоры
болып техника ғылымдарының кандидаты ... ... ... ... ... оның директоры А.Образ болған.
Институттың екінші филиалы Көкшетау қаласында болған. 50 жылдардың
аяғынан бастап бұл институтта сырттай ... ... ... Ол оқу – ... ... ... ... мұндай пункт үшеу болған.
Олар: Қарағанды, Арқплық және Атбасар. Соңғысы кейіннен ... ... ... ... ... ... оның жеке ... болған.
Оқу-кеңес пунктінің меңгерушісі мен хатшысы сырттай бөлімінің оқушыларына
тек ... ... ... ... осы ... педагогикалық
институттың оқытушыларын, мектеп және бас институттан ... ... ... ... ... ... ... басқарма орындары Көкшетау филиалының өз алдына жеке
институт ... ... ... Көкшетау облыстық комитеті мен облыстық
Атқару Комитеті Ауылшаруашылық институтының ... жеке өз ... етіп құру ... ... келе ... Ауыл ... осыған байланысты өтініш жіберген. ... ... ... ... ... ... отырып, институтқа оқу корпусы,
жатақхана, тұрғын үйлер, тәжірибелі оқытушылар ... ... ... ... ескертілген. Бұл институтқа филиал директоры И.Темрешов
болған. Кейіннен Көкшетау ... ... ... ... ... болып профессор Б.Жүнісов тағайындалған /90; 7-14б./.
Қостанай және Көкшетау Ауылшаруашылық институттарында студенттердің
емтихан қорытындысына қарай олардың ішінен ... ... әрі ... ... ... ... Кубан ауылшаруашылық институттарына
арнайы жолдамалар беру арқылы жіберу жұмыстар қарастырылған.
Тың және тыңайған жерлерді ...... ... ... ... дамытудың тамырына балта шапты, жақсы ... ... ... ... ... түйе, жылқы тәрізді ... ... ... ... ... ... келгендерді асырау үшін
мемлекет колхоздар емес, жаппай совхоздар құрып, өзінің ... ... ... ... ... ... байырғы ұлты қазақтар болып табылатын
колхоздар назардан таса қалып, ... ... ... Егер ... ... Қазақстанда колхоздар саны 1937 жылы 7653-
ке жеткен болса, 1960 жылы – 1291, 1970 жылы – 435, 1988 жылы – 391 ... ... 1960 ... артта қалған колхоздарды совхоздарға
айналдырып жіберіп, оларды мемлекет ... ... ... ... 7б./. Осы кезеңде орталыққа тәуелді болған Қазақстанның экономикасы
тек шикізаттық бағыт ... ... ... Еліміздің ұлан-
байтақ кең даласы азық-түлік мәселесін шешетін миллиардтаған пұттық астық
отанына айналдырылды.
Алайда солтүстік облыстардағы совхоздарда ... мен ... ... ... жұмсалған шығынды анықтау жайы талаптарға сай болмаған.
Солтүстік облыстарда пайданың жоспарлы мөлшері ... ... ... мен оның ... ... ... ... бағытталған шаралар
ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудегі мол мүмкіндіктерді ашып, тың игерген
совхоздардың шаруашылық қызметін ... ... ... ... түсуге ықпалдық етеді. 1959-1964 жылдары Қазақстанның солтүстік
облыстарындағы совхоздар астық ... ... өз ... ... ... ... үшін 63 764 мың сом, оның ішінде
1959 жылы 14 676 мың, 1960 жылы 17 087, 1961 жылы 7 978, 1962 жылы ... жылы 3988, 1964 жылы 16 041 мың сом ... /17, 97б/. Бұл ... ... ... құн мен жоспарлы пайданың мөлшерін дұрыс
анықтауға мүмкіндік бермеген. Өйткені, ... ... ... ... ... оның ... жыл ішіндегі нақты көлемі арқылы
анықталады.
Қазақстан Компартиясының ... ... ... ... ... ... ... үшін басшы кадрлармен мамандар даярлау керек
екенін ерекше атап көрсетілген. Осы кезеңде республикада 1364 бюро ... ... ... ... ... ... істеген. Олардың құрамында
33 мың маман болған /17, 105б./. Бірақ, республика бойынша алынған ... жеке ... ... ... ... ... ... дегенді
сипаттай алмайды. Шаруашылық есепке көшіруде экономиканы толық меңгерген
кадрлар әлі жеткіліксіз ... ... ... ... алға қойылған
мақсаттар пайданың көлемі өз деңгейінен ... ... ... көп ... мен ... тиімсіз, өзін-өзі ақтай алмайтын
шаруашылықтардың саны азайған. Өніммен қамтамассыз ету ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдардың да саны
азайған. Енді әлеуметтік ... ... ... ... ... ... /99/.
1978 жылғы ОК КОКП-ның шілдедегі пленумында ... ... ... ... ... ... ... Онда Ғылым
Академиясы, ВАСХНИЛ, Білім министрлігіне ауыл ... ... ... ... ... ... ... жоспарын жасау жүктелген /28;
12б./. Бұл съезде ауыл шаруашылық министрі В.К. Месяц осы ... ... ... ... асырылған іс-шаралар, қала мен ауылдық жерлердің
материалдық және мәдени-тұрмыстық жағдайларының байланысы жөнінде ... ... ... ... ... келешекте ауыл
шаруашылығын дамытуға бағыттау қажеттігі айтылған /28; 15б./. Осы съезде
барлық ауыл ... ... ... ... сәйкес аграрлық
ғылымды дамытуға жағдайлар жасау туралы ұсыныстар жасалған. Осы уақытқа
дейінгі ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтары негізінде нәтижелі болып
табылатындығы, алдағы уақытта оны дамытуға баса ... ... ... ... ... Одағының Ғылым Академиясы төмендегідей қаулыларды
қабылдаған: 1. ... ... ... ... мен одақтас республикалардың
ғылым академияларының басты мақсаты елдегі ауыл ... ... ... ... 2. ... ... ... Академиясы мен одақтас
республикалардың ғылым академияларының ғылыми мекемелері ғылыми зерттеу
жұмыстарын негізгі ауыл ... ... ... ... жұмыс
жасаулары арқылы іске асырулары қажет /28; 226б./ болған.
Қорыта айтқанда, ауыл шаруашылық артель жарғысының ... ... 1946 жылы ... ... ... ... кеңес құрылып, облыс
орталықтарында бөлімшелері ашылған. Ондағы мақсат 1947, 1948, 1949 ... ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізу еді.
Ауыл шаруашылығын қалпына келтіріп, ... ... шешу ... ... бірі – ... ... қажет деп танылған.
КОКП Орталық Комитетінің 30 мамыр 1950 жылғы «Ұсақ колхоздарды ... ... ... Колхоздарды ірілендіруде механикаландыруға,
электрлендіруге, жаңа техниканы пайдалануға, колхоз мүшелерінің жұмысын
жақсартуда, ... ... ... ауыл ... мамандармен
қамтамасыз етуге жағдай жасады. Республикамыз бойынша үшінші ауылшаруашылық
жоғарғы оқу орны 1952 жылы ... ... ... ... ... ашылған. 1956 жылы ауыл шаруашылығы ғылымы қайта
ұйымдастырылды, ... аз ... ... мен ... ... ... ... тәжірибе стансалары пайда болды. Тың
және тыңайған жерлерді игерудің алғашқы жылдарында тың егіні ... ... ... ... ... қажет болды. Бұған дәлел ретінде
1957 жылы С. Сейфуллин атындағы Ақмола Ауылшаруашылық институты ... ... ... ... ... ... ашылып,
1978 жылы өз алдына жеке институт болып ... Ал ... ... 1979 ... 1991 жылы өз ... жеке институт болып құрылған.
Ақмола ауылшаруашылық институты 25 жыл көлемінде осы екі филиалына басшылық
жасаған.
2.3 ... ... ... ашылған аймақтық-облыстық арнайы
аграрлық ғылыми-зерттеу ... ауыл ... ... ... ... ... ... жаңа дәрілік прапараттар ... ... ... ... ... ... биоклиматтық әуелетін есепке
алуда, ауыл шаруашылығы дақылдарының үлгісін ... ауыл ... жаңа ... мен ... ойластырудың үлгілері аграрлық
ғылыми-зерттеу орталықтары арқылы іске асырылады. Денсаулық сақтауға, ауыл
шаруашылығы, өнеркәсіп және қоршаған ... ... ... ... мен ... өндірістер өнімдерін жасау ғылыми
жұмыстардың артықшылық бағыттары болып табылады. ... ... ... орталықтарын ашуда әлеуметтік-экономикалық мәселелер мен
азық-түлік проблемасы ... ... ... Оны ... бірден-бір
жолы білімнің қайнар көзінде. ... ... ... жағымды
факторларының бірі жаппай елдегі сауатсыздықты жою болып табылады.
Осы орайда, 1962 ... 31 ... ... Комитеттің қаулысы
негізінде және осы жылғы 23 тамыздағы Министрлер Кеңесінің №644 ... ... ... күресудің аяқталуы» жөнінде шешім
қабылданған. Аудандық атқару комитеттердің кеңесі депутаттары халыққа жалпы
білім беру ... ... ... ... мен ... ... арасындағы сауатсыздықпен күресу ... ... ... ... ... іске ... ... 1962 жылғы 31 қазандағы «Алматы облысында халық
арасында сауатсыздықты жою жолында жүргізілген ... ... ... 1963 жылы 22 қаңтарда ... ... ... ... ... іске ... есептері тыңдалып, Қаратал,
Панфилов, Шелек, Кеген ... ... ... ... ... ... Осы талқылау нәтижесінде 1963
жылдың 1 ... ... ... саны 11009, ... саны
4472 болғандығы анықталған. Есеп беруде 11009 сауатсыздарды оқыту барысында
4837 адам арнайы оқу курстарынан өткізілсе, 4472 ... 2064 ... ... ... ... ... соңғы уақыттарда жеке өндірістік
партия басқармаларымен аудандық және ... ... ... ... ... жүргізу жұмыстарында белсенділік танытқандығы
байқалады. Дегенменде кейбір жеке ауылдық ... мен мал ... ... ... ... ... ... атсалыспай,
қалыс қалған еді /100/.
1960 жылдардың басында ... ... орта ... беретін оқу
орындарында 5602 ауыл шаруашылығының мамандары даярланды. Ауыл ... ... оқу ... ... және ... ... Қазақ ауыл шаруашылық, тағы басқа институттар ... ... ... ... 5 мың ... оқыған /101/. Көптеген
жағдайларда оқудың өмірмен байланысына студенттердің өндірістік ... ... ... Жас мамандардың көпшілігі өндірістік және
теориялық мәселелерді бірден өз бетімен шешіп ... ... ... ... ... ... білім беру жұмысы экономика мен
мәдениеттің өсу дәрежесінен артта қалып ... ... ... ... ... ... жеміс-сүтті совхозы негізінде ҚазССР
Министрлігінің 1967 ж. 21 ... №181 ... ... Целиноград
совхоз-техникумы 1967 ж. ашылған. Бұл ... ... ... ... ... ... және сырттай оқу
бөлімдерінде орта аранулы білім беру ... ... ... ... және ... жасау», «Агрономиялық» (агроном-
экономист), «Ауылшаруашылығын механикаландыру», ... ... ... мамандығы бойынша мамандар даярланған. Бұл
техникум өзінің 28 жылдық шығармашылығында 9993 маман ... ... 4215-і ... 2037-і ... 2928-і ... ... ... электрлеу ... ... ... 552 /90; 46б./. ... ... ісі орыс
тілінде жүргізілген, тек «Ауылшаруашылық өндірістік өнімінің ... ... ... ... ғана ... тілінде оқытылған.
Оқу ісі штаттағы 42 оқытушы, 4 қосымша ... 2 ... ... ... ... жүргізілген. Оқытушылар оқыту барысы мен
әдістерін өздері таңдап алуға құқылы болған. Жаңа оқу жылынжа ... ... және ... негіздері бойынша ғылыми конференциялар
ұйымдастырылып отырған. Бұл ... ... ... университетінің
жүйесіне енгізілгенінен кейін, ... беру ... ... ... ... ... ... әкімшілігі мен
оқытушылары университет кафедраларынан ... ... алып ... 47б./. Енді бұл ... бітіргендер Ақмола ауылшаруашылық
институтының 2-3-ші курстарына қабылдануына мүмкіндік алған.
Мемлекет жүйесінде ... ... ... ... ... ... жеке адамнан бастап, бүкіл қоғамдық жүйеге тарады. Бұл жылдары ұлт
саясатында, ... және кадр ... ... жол ... Кадр мәселелерін шешу партия комитеттерінің
айтуымен, солардың таңдауымен жүргізілді. ... ... ... ... үшін
бұл кезеңде қоғамдық ойдың мәні, сөз бен істің арасында алшақтық, ... өріс ... ... ауыл ... мамандарын даярлайтын оқу
орындарында ауыл шаруашылығын дамытудың өзекті мәселелері қарастырылды.
Ғылыми-зерттеу ... ... ... ... өнім ... ... дақылдарын өсіру, мал шаруашылығында асыл тұқымды мал санын
көбейту, ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... еңбек өнімділігін арттыратын
әдіс-тәсілдерді көбірек пайдалану, ұжымдар мен кәсіпорындардың экономикалық
дамуына көмек көрсету.
Ауыл шаруашылығына еліміз қай кезеңде де аз ... ... ... тарихына, өткен ғасырдың 60-70 жылдарындағы ахуалына көз жіберсек, көп
нәрсеге көз жеткізе аламыз. Аталмыш кезеңде ауыл ... ... ... мен ... ... ... ... көп
жылға дейін сатып алудың тұрақты жоспары бар ... ... жаңа ... жасау республикада ауылшаруашылық өндірісін
ұйымдастыру мен ... ... ... ... жол ... ... басқару жүйесін жетілдіруде мынандай өлшемдер жүзеге асты:
біріншіден, ... ... ... ... ... ... ұстануы тиіс болды; екіншіден, ... ... ... жауапкершілікті сезінетіндей билікті анықтау; үшіншіден,
өндірістің жедел мәселелерін және өнімді өткізу мәселелерін шешу ... ... ... ... мен ... ... ұштастыру; төртіншіден, оны ауылшаруашылық ... ... ... қысқарту және басшылықта барынша мол нәтижеге
қол ... ... бұл ... көшу ... ... ... ... егіншілікте өнімді арттыру, әсіресе малшаруашылығында ұсақ
бригадалар мен шағын фермалардың жұмыстарын жақсарту болды. Мұның өзі ... мен ... ... ... ... ... ... интенсивтендіруді едәуір қиындатты, өндірістің рентабелділігін
кемітті. ... мен ... ... және ... ... ... ... технологиясы толық жолға қойылмай
жүргізілді. Сөйтіп, ... ... ... жүйесінде сала аралық, ішкі
сала аралық байланыстар бұзылды, осылайша біртұтас ... сала ... ... ... ... мен ... жақсарту ісі қиындады, қорытындысында барлық шаруашылық тетік
ауылшаруашылық өндірісін мамандандыру мен ... даяр ... ... 1960-1970 жылдары ауылшаруашылық өндірісін мамандандыру мен
шоғырландыру Қазақстанның ... ... ... ... ... болды.
Ауыл шаруашылығын өркендетуде ауыл шаруашылығы ғылымының алатын ... ... ... ... ... экономика, әлеуметтік
психология саласында жүргізілген ғылыми ... ... ... мен ... ... кеңінен қолданылып, ол ауыл
шаруашылығын ғылыми негізде ... ... алу ... ... ... ... байланысы өндірісті басқаруда ауыл ... ... ... 1960 ... ауыл ... ... ... отырған техникаға, соның ішінде ең ... ... ... ... ... ... қажет етті.
Арнаулы білім, жоғары кәсіптік даярлық, ... ... ... ... ... ... сайын қызметкерлердің қалың көпшілігін қамтуға
жағдай жасауға арналды. Ауылдық кәсіптік-техникалық училищені ... ... ... ... үшін ... ... еңбекке
дағдылануды меңгеріп, оларды шаруашылықтың нақты жағдайында қолдана білуді
үйренуі қажет. Жас механизатор техниканы, өндіріс технологиясын, ... оның ... ... ... мінсіз білген жағдайда ғана
өзінің ... ... ... еңбегін дұрыс ұйымдастыра алады.
Ғылымның жаңа жетістіктері мен өндірістік озат тәжірибе негізінде
еңбек ұйымдастыру, оны ... ... ... ... ... деп аталады.
Осы мақсатқа жету еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастырудың бірқатар ... ...... ... ... арттыруды,
материалдық және еңбек ресурстарын барынша толық және тиімді пайдалануды,
өнім өндіруді арттырып, оның сапасын жақсартуды, өндіріс ... ... ... ... ... /24; 3,4б./. Осы ... КПСС ХХ ... шаруашылығын онан әрі шұғыл өрге бастыру туралы тарихи ... ауыл ... ... ... ... ... ... өндірісте қолдануды талап етті /103/. Осының жалғасы ... КПСС ... ... жоспар қабылданып, онда ауыл шаруашылығын онан сайын
өркендету жөнінде жаңадан зор міндеттер жүктелген /94; 3б./. ... ... 1958 жылы ... ... Қазақстан, Қарағанды, Көкшетау,
Павлодар облыстарында астық өндіруде және басқа ауыл шаруашылық өнімдерін
өндіруді ... ... ... үлгі ... айтылған.
Қазақстандағы ауылшаруашылық өндірісінің интенсивті дамуы әсіресе, осы
1960 жылдары Қазақстандағы тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінен кейін
ауылшаруашылық ... ... ... қажет еткендігі анықталды.
Батыс – Қазақстан облысының бөлімдерінде ... ... бар ... ... ... ал ...... басқа облыстарында 25 пайызды
құраған. Осы себепті Үкімет Орал қаласында Батыс – ... ... ашу ... ... ... ССР ... ... №304-К 09.08.63ж. бұйрығы
бойынша Қазақстандағы Орталық ... ... ... хатшысының
қызметін атқарған Б.Жұмағалиевтің басқаруымен іске асырылған. Институтты
ашу жұмыстарын ... ... ... комитетінің төрағасы Е. Сәрсеновке
жүктелген.
Жоғарыда аталған бұйрықтың ... ... ... ... ... П. ... және ... болып С. Тен
тағайындалған. Осы жылдың 21 ... ... ... ... ... ... ... сіңірген А.Дзержинский атқарған. Бұл
адамдар алғашқылар ... ... ... мерзімінде институттың оқу ісіне
қажетті ғимараттарын ... ... ... ... ... және оқу ісінің әкімшілігін таңдап сайлау
жұмыстарына көп еңбек ... ... ... ... ... қабылдау
комиссиясын құру жөнінде қабылданған. Бұл комиссия құрамында Е.Ғизатов,
жауапты хатшы А.Өтегенов, ... ... ... ... ... енгізілген. Қыркүйек айында институтта 30
оқытушылары бар 11 ... ... Оның ... төрт ... ... М.Родина, Х.Капанов, А.Конкин, А.Дзержинский болған.
Кафедра меңгерушісінің қызметін атқарған М.Родина мен Х.Капановтар
зейнеткерлік жастарына дейін осы институттың шығармашылығымен ... оқу ... ... ауылшаруашылығын механикаландыру
факультетіне 102 студент, ветеринария факультетіне 100 студент, ... ... ... факультетіне 100 студент қабылданған.
Әрине институттың құрылуының ... ... ... ... мен әдебиеттердің жетіспеушілігі үлкен орын алған. ... ... ... ... бір оқу ... ... қатынай жүріп студенттер түске дейін және түстен кейін оқыған.
1964 жылы 30 сәуірдегі №48 ... ... ... Х.Капанов, М.Родина, ... ... және ... ... ветеринария – Ю.Артемьевқа,
ауылшаруашылығын механикаландыру – ... ... ... ... ... атқарған қызметтеріне алғыс
жарияланған. Осы жылдан бастап ... ... ... ... ... ... Орал ... институты
мен көршілес Ресей Федерациясының оқу орындары көмек көрсеткен. Саратов
қаласынан ... ... ... ... Ю.Бенцлер,
К.Дүйсекенов, Б.Ливщиц, В.Рябошкапов, Орынбор қаласынан – Г.Аверьянов,
А.Бакалдин, Волгоград ...... ... ... ... ... ... қабырғасында жұмыс істеуге келген.
Жылдар өткен сайын институттың күндізгі бөлім студенттерінің саны 300-
ге дейін өсіп, сырттай оқу ... ... саны 350-ге ... ... саны 30-35 ... ... 1968 жылдың 1 қаңтарында
институттың күндізгі бөлімінде оқитын студенттердің саны 1378, сырттай ... ... 1633, ... ... ... ... саны ... Жалпы оқу бағдарламасымен 105 пән оқытылған.
1968 жылы институттың зоотехникалық және экономика факультеттерін 126
жас маман бітіріп шығып, ... ... ауыл ... ... Осыдан кейін институтқа жаңа ғимараттар салып беру мақсатында
құрылыстық жұмыстар ұйымдастырылған. 1967 жылы ... ... ... ... салу ... басталған болатын. Құрылыстық
жұмыстарды іске асыруға Орынбор қаласынан ... ... ... пен
бас инженер А.Лебедевтер жіберілген. 1968 жылы бұл ... ... 515 ... орны бар №6 жатақхана қолданысқа берілген.
1967 жылы Батыс – Қазақстан облысының Фрунзе атындағы ... ... ... Ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... Бұл ... шаруашылық, онда институттың барлық факультеттерінің студенттері оқу-
тәжірибесімен қоса өндірістік тәжірибелер де өткізілген.
1966 жылдан 1977 ... ... ... ... жөніндегі проректоры
қызметін доцент Ә.Сатқанов атқарған. Жоғары білікті ... ... ... ... ... ... жүргізу
жұмыстары қолға алынған /78; 15б./.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің, жергілікті облыстық және
аудандық партия комитеттерінің пленумдары мен ... ... ... ... ... шоғырландыру, әр аймақтың
жағрафиялық, климаттық жағдайына қарай салалық шаруашылықты дамыту, сондай-
ақ ... ... тағы ... ... ... ... берілген. Соған байланысты облыстар аумағы бірнеше ... ... ... ... облысы төрт экономикалық-табиғи және
ауылшаруашылық аймақтан ...... ... ... ... аймағы. Мұндағы
жетекші сала астық шаруашылығын дамытуға мамандандырылды;
екінші – қуаң ... ... бар ... ... астық
шаруашылығының үлес салмағы айқын малшаруашылығын дамыту;
үшінші – ... қуаң ... ... ... ... негізделген
қосалқы егіншілігі бар малшаруашылықты аймақ;
төртіншіден – шөлді дала, қой шаруашылығын дамыту аймағы.
Мұндай бөлу басқа ... да ... Орал ... 3 аймаққа –
(астықты малшаруашылығы, малшаруашылықты ... және ... ... ... 4 ... – (теңіз жағалауы, шөл – далалық суармалы
егіншілігі бар қой, ірі қара өсіру аймағы, шөл ... қой және ... мен түйе ... ... бөлінген.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің және ҚКСР ... 1968 ... 5 ... ... КСР ... ... мен ... мамандандыру туралы» қаулысына сәйкес 108
шаруашылық астық өсірумен, 30 шаруашылық ет және ... ... ... ... 2 ... жылқы, 1 шаруашылық түйе өсірумен
айналысуы тиіс ... Бұл бір ... ... аймағына бекітілген міндет
еді.
Шаруашылықтарды мамандандыру мемлекет белгілеген 1966-1970 жылдарға
арналған ауылшаруашылық ... ... ... ... ... Орал ... ... жылдары мемлекетке жыл сайын
бесжылдық ... ... 541 мың ... ... тапсырып, 1970 жылға
малшаруашылығы өнімін дайындау көлемін, еттен – 93,0 мың ... ... ... ... ... – 9,37 тоннаға, қаракүл терісінен – 70 мың ... – 15,0 млн. ... ... ... тиіс болған.
Батыс Қазақстанның барлық колхоздары мен совхоздарында егіс алқабы
құрылымын жетілдіру, малшаруашылығы ... ... ... жою ... ... ... ... Әр шаруашылықта
оның өз ерекшелегіне ... ... ... ... үшін озық
технология енгізілді. Кең құлашты ... ... ... ... ... мен ... орынды сабақтастыру Батыс
Қазақстан облыстарында ауылшаруашылық өнімдерін барлық түрінен ... ... ... өнім ... ... ... ... шығуында
алған орны жоғары болған. Дұрыс мамандандыру және жоғары ... Орал ... ... ... ... 19 пайызға артық
өндіруге мүмкіндік берген, сол сияқты мемлекетке белгіленген 17,7 пайыз ... ... жүн, 10,3 ... ... ... ... ... /94; 121б./.
Батыс Қазақстанның аумағында мал шаруашылығын, оның ішінде етті ірі
қара мен қой ... ... ... ... ... мен ... ... дұрыс жүзеге асырылуы мен
кезегінде ауылшаруашылығын ... ... ... ... ... тоғызыншы бесжылдықтарда төлді өсіріп ... ... ет ... ... ... ... мамандандыру
жөнінде ірі, мамандандырылған кәсіпорындар жүйесі пайда болды.
Аграрлық ғылым өз табиғатына сәйкес ... кең, ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл сала табиғат ресурстарын ұдайы
пайдалану және қоршаған ортаны қорғау мәселелерін қамтиды. Кеңес үкіметінің
1960-1970 ... ауыл ... ... жақсарту және оны ... ... ... ауыл ... ... ... осы салада ғылым-білім жүйесін қалыптастыру оны басқарудың тиімді
жүйесін ... ... ... ... ... дамытуға арналған.
Осы орайда, Қазақстан совхоздары мен колхоздарының, МТС агрономдарының
және ғылыми-зерттеу мекемелері қызметкерлерінің республикалық кеңесінде
барлық ауыл ... ... мол өнім алу ... етіп ... 1958 жылы ... ... түсімін кемінде 1,5 млрд. пұтқа жеткізіп,
Қазақстанның жоспардан тыс мемлекетке қосымша 1 млрд. пұт ... ... ету ... ... ... үшін ... республикалық
кеңесі КОКП ОК ақпан пленумының «Колхоз құрылысын онан әрі ... ... ... ... құру ... ... шешімдері қабылданған
/98; 1б./. Осыған орай колхоздар мен совхоздардағы механизаторларға ... (жер ... ... себу, егісті күту, жинау және басқалары) белгілі
дақылды өсіру, жөндеу ... ... ... ... Мұны ... ауыл ... ... өндірістік тәжірибесі, үйренген
дағдысы, өзінің жеке физиологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... және басқалар) ескерілген.
Бір жұмыстың тұрақты, жылдан жылға қайталануы ауыл ... әсер ... ... ... озық әдістері игеріліп, шеберлілікті
арттырып, оның нәтижесінде күш, материалдық қаржы мен ... ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізу көзделген. Көптеген ауыл
шаруашылық жұмыстарының ... ... ... мамандандыруда
механизаторлардың шеберлігін жетілдірумен ұштастыру көзделіп, еліміздегі
ауыл шаруашылық мамандарын даярлау ... ... ... өте
қажетті іс болып табылған.
Кеңес Одағының Коммунистік ... ХХІ ... ... және ... ... ... ... аса маңызды
перспективалары талқыланған. Осы съезде қабылданған жетіжылдық жоспарда
бүкіл халық шаруашылығының ... ... ... табылатын ауыл шаруашылығын
өркендету мақсатында, колхоздар мен совхоздардағы өндірісті халықтың азық-
түлік, жеңіл және тамақ ... ... ... ... ... дәрежеге жеткізу жоспарланған.
Жетіжылдық жоспарды жүзеге асыру барысында ауыл шаруашылығының
материалдық-техникалық базасын ... ... ... міндеттерін
тарихи қысқа мерзімнің ішінде халықтың жан ... өнім ... ... ... ... ... көтеруге жағдай жасау қолға
алынған. Әсіресе, ... ауыл ... КОКП ... ... ... ... ... қарқынмен дамып, шұғыл өрге басқан. Ондағы
астық өндіруді өркендетуде ірі ... қол ... ... 23 млн. ... тың және тыңайған жерлері игеріліп, астық
тауарын өндіруде Кеңес ... ... ... ... ие ... ... Астықтың жалпы түсімі 1953 жылғы 332 млн. пұттан 1958 жылы 1 млрд.
324 млн. ... ... ал ... ... Қазақстан мемлекетке орта
есеппен жылына 111 млн. пұттан астық ... ... ... ... ... 515 млн. пұт ... тапсырған, яғни бес есеге өскен.
Республикада ауыл шаруашылығының басқа да ... ... ... 1953 ... ... қант ... ... 2 есеге, картоп –
2,8 есеге, көкөніс – 2,6 ... ... ... ... мал шаруашылығы 1958
жылы ет өндіруде ... мал ... ... 1953 ... 146 мың тонна, сүт – 710 мың тонна, жүн – 18,6 мың ... – 255 млн. ... ... ... өнімін өндіру мен дайындаудың молаюына ... ... ... ... түрі ... 1958 жылы 1953 ... ірі қара мал – 25 пайыз, ұсақ мал – 43 пайыз және шошқа – 2,6
пайызға көбейген. Мемлекетті мал ... ... ... етуде
колхоздар мен совхоздар шешуші рөл атқарып, ет өнімін дайындауда олардың
үлес салмағы 1958 жылы 88 пайыз, сүт – 92 ... жүн ... – 94 ... 1958 жылы ... ... дақылдардан жақсы өнім жинап, мемлекетке
950 млн. пұт астық, яғни 1953 жылғы өнімнен 6,5 есе көп және ... 163 млн. пұт ... ... ... ... жоспардың
қабылдануы республикамыздың ауыл шаруашылығының алдына зор міндеттер
жүктеген. Онда: астық ... 1 ... 370 ... жеткізу, 1965 жылы 1958
жылмен салыстырғанда қант қызылшасын өндіруді 1,9 – 2,2 есеге, шитті мақта
1,7 – 2 есе, ... ... ... ... 3,4 есе, ет – 2,5 есе, сүт – ... және жүн – 2,1 ... арттыру жоспарланған /94; 3-6б./. Жоғарыда аталған
жетіжылдық жоспардың ауылшаруашылығы жөніндегі ... ... ... ... бен ... ... ... қарқында дамытуды талап
етті. КОКП ОК қаулысының шешімдерін жетіжылда емес, бес жылда орындап шығу
үшін, әр ... ... ... мен ... барлық қызметкерлері арасында жарыстар ұйымдастырылған.
Мұндағы ең басты сала, ... ... ... ... мал ... өсіру, одан мол өнім алу жолдары ... ... ... ... ... ауыл ... дамытуға
арналған жоспарларды орындауда ауыл шаруашылық мамандарын қажет етті. Ең
басты келешегі бар салаға ... ... мән ... Теміровтың айтуынша: «ауыл шаруашылығының экономикалық
тақырыптарына жазылған ... ... ... ... ұғым ... ... бейімдеу деп түсіндіреді. Бұл пікір қате» /20, 29б./ – ... ... ... ... бір емес бірнеше тауарды өндіріледі.
Мысалға, Солтүстік ... ... ... ... ... онда 1966 ... дейін 9 бөлімше болса, 1975 жылы 6 бөлімшеге
дейін қысқартылып, ... ... ... Бірінші, екінші
және үшінші бөлімшелер сүт, ет өндіруге бейімделген. Ал ... ... ... ... ... өндірілген. Совхоздың алтыншы
бөлімшесі тек қана ... ... ... ... 1966 ... ... ... 8 шаруашылығында картоп пен жеміс өсірілген. 1972 жылдары
бұл ... ... ... «Березовский» совхоздары ғана
айналысқан. Бұл шаруашылықтар Петропавл ... ... ... халқын ет, сүт және картоп, жеміспен қамтамасыз етуге маманданғанымен
қосымша сала ретінде астық өндірілген.
Елімізде аймақтық мамандандырудың ... тек 1960 ... ... ... ... мен ... ... облыстарда,
ірі қараны өсіретін шаруашылықтар – батыс, шығыс және орталық ... ... ... батыс және оңтүстік облыстарда
құрылған. Осыған орай жергілікті жерлерде аймақтық ... ... оны ... жетілдіру жұмыстарын іске асыру мемлекет тарапынан алға
мақсат етіп қойылған. Осы кезден бастап ... ... ... ... ... бастады.
1960-1970 жылдары ауыл шаруашылығында ... ... ... жаңа ... ... ауыл ... ... даярлау мен
оны дамыту мақсатында Астық шаруашылығы Қазақ ҒЗИ 1956 жылы құрылған. 1992
жылы бұл кәсіпорын А.И.Бараев атындағы Қаз ... ... ... ... ... екі ... ... (Павлодар АШҒЗИ және астық және оны өңдеу
өнімдері ҒЗИ) және екі ... ... және ... атындағы
топырақтану институты) енгізілген. Ол ... ... ... және ... ҒЗИ және Солтүстік Қазақстан ауыл шаруашылық
тәжірибе станциясы) және екі ... ... ... ... ауыл ... ... ... және астық
дақылдарды тәжірибе шаруашылығы) өндірістік – қаржылық қызметіне басшылық
жасаған. Бұл ... ... ... Қазақстан ауыл шаруашылық
дақылдарының генетикалық ресурстарын қалыптастыру және ... ... және ... ... қорын жасау, текті қорын ұйымдастыру
және Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... бағытталған.
Сонымен қатар, 1957 жылы Қазақ орман шаруашылығы ... ... ... Ол ... ... шаруашылығы тәжірибе станциясы мен Қазақ
ССР ҒА ботаника институтының орман бөлімінің негізінде құрылып БАШҒА қазақ
бөлімшесіне бағынатын болған. 1959 ... ... ... ... ... ... Щучинскіге ауыстырылған. 1959 жылдан 1964 ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу
үшін – Алматы, Алтай, Батыс Қазақстан, Ертіс ... ... ... ... жүйесі құрылған.
1972 жылы орман өсіруді қорғау ҒЗИ кеңеюіне байланысты ... және ... ... ... ... ... ... 1989-
1992 жылдары Қаз ОШАҒЗИ негізінде «Орман» ғылыми-өндірістік бірлестігі
құрылған. Бұл Ғылыми Зерттеу Институтының ... ... әр ... ... ландшафты негізде орман шаруашылығы мен егінді
қорғайтын орман ... ... ... ... негізделген жүйені
әзірлеу және байырғы ағаштар мен ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығына жерсіндірілген түрлерді
енгізу, экологиялық зардапты аудандарда, қорғау орман ... ... ... ... ... мен ... қорғау, оларды өрттен
сақтау, орман шаруашылығы жұмыстарын механикаландыру, тамақтық және ... ... ... ... оларды Солтүстік Қазақстан жағдайында
екпе жерде өсіру технологиясын зерттеуге бағытталған.
1959 жылы Гурьевте ... ... ... және
гидробиология бөлімдерінің негізінде Қазақ ССР ҒА ихтиология және ... ... ... оның Арал және ... ... ... олар
1962 жылы КСРО балық шаруашылығы Министрлігінің қарамағына өткізілген.
1966 жылы Қазақ Балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Қаз ... ... ... ... ... 1978 жылы ... Балық
шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты негізінде балық шаруашылығы қазақ
ғылыми-өндірістік орталығы құрылып, ... ... ... ... ... ... ... кәсіптік балық су қоймаларындағы
гидробионттардың мекен ету ортасы және биотүрлілік экологиялық мониторингі,
шекарадан өтетін алаптар кәсіптік ... су ... ... ... және ... ... ғылыми негіздерін әзірлеу болып
табылады. Онда Қазақстанның су қоймаларын кешенді ихтиологиялық ... мен ... ... ... мен жерсіндіру жұмыстары,
бағалы кәсіптік балықтар түрлерін популяциялауды көбейту есебінен балық
өнімділігін арттырудың, олардың ... жоқ, ... ... азайтумен
қатар, балықтардың азықтық базасын байыту негізін ... ... ... ... көліне көксерке, табан, ақмарқа, ақ ... ... және ... балық сияқты кәсіптік бағалы балықтар әкелінген
және олар кейіннен кәсіптік маңызға ие ... ... ... ... ... ... Арал ... де көптеген балықтар
әкелінгенімен, Сырдария және ... ... ... ... ... ... ... балық шаруашылығының маңыздылығы
жойылған.
Сонымен қатар, 1962 жылы ... ... ... ... ... ... институты мен қазақ мал шаруашылығы ... ... ... ... ... шаруашылығы ғылыми-зерттеу
институты құрылған. Орталықтың ғылыми қызметкерлерінің басшылығымен ... ... ... ... сұрыптау-асыл тұқымдық жұмысының
әртүрлі әдістері әзірленген. 14 әртүрлі өнімділікті, түсті және ... ... ... типтегі қаракөл қойлары ... ... ... ... жоқ, жаңа қисындастырылған елтірлі – етті – майлы
Атырау құйрықты қой түрі ойлап шығарылған. ... ... және ... ... ... ... тұқымдық жұмыстардың ерекше, өте
күрделілігі ескеріле отырып, 14 ... ... ... жеке ... топ
ретінде қарастыру ұсынылған. Жібектей жұқа шала ... ... ... ... ... және ... да ... бағалы материалдар алынған.
Мал шаруашылығының ғылыми бағдарламасын ... ... ... етті ... ірі қара мал, мақсатты сұрыптау жұмысын жүргізу жолымен
биязы жүнді қой тұқымдарын ... ... ... ... сақтау, үздіксіз
өсіру, азықтандыру, ұстау, алдыңғы қатарлы ... ... ... өнімдерді өңдеу әдістерін жетілдіру міндеттері енгізілген /96; 113-
116бб./. Ауыл ... ... ... ... аграрлық
ғылымның жетістіктерін ауыл шаруашылығы өндірісіне белсенді түрде ... ... ... ... ... және
ғалымдардың жұмысын ынталандыруға бағытталған.
Оған қол жеткізу мақсатында КОКП ... ... мен ... ... ... ... шаруашылығының барлық саласында жаңа ... ... ... ... ... бағытталған бірқатар
қаулыларды қабылдау алға қойылған. Оның ішінде «Қоғам өндірісін өркендетуде
колхозшылардың ... ... ... ... (1966ж.), «Ауыл
шаруашылығы саласында ғылыми-зерттеу жұмыстарын одан әрі жақсарту шаралары
туралы» (1968ж.), «Совхоздардың және ... да ауыл ... ... қызметкерлеріне еңбекке ақы төлеу ... ... ... «Ауыл шаруашылығында техниканы пайдалануды
жақсарту шаралары туралы» ... ... ... ... ... және ... кадрларды тұрақтандыру шаралары туралы» (1971ж.),
«Өнеркәсіптік негізде мал шаруашылығы өнімдерін өндіруді өркендету туралы»
(1971ж.), КОКП ... ... ... ... білімін
жақсарту туралы» (1971ж.) ... ... /24, ... ... ... жүзеге асыруда Қазақстанның барлық облыстарында
арнайы ... ... ... 1974 жылы Орал ... ... ... үлгі ... бойынша ауыл
шаруашылық шығармашылығында өз қызметін бастаған.
Қазақстандағы жоғарғы ... ... ... ... ... ... дами ... Бұл оқу орындарындағы жүйелі
жүргізілген зерттеу жұмыстары адамның күнделікті ... ... ... ... ... зоотехникалық-ветеринариялық
институтының ірі қара ... ... ... және ішкі жұқпалы емес мал ауруларын зерттеу жұмыстары Кеңес
Одағының көрмесіне жіберілген. Ал ... және ... ... ... Қаз ССР ... ... ... Семей және Павлодар қалаларындағы 8 шаруашылық
әртүрлі разрядты шаруашылықтарға айналдырылған /89; 14б./. ... ... ... ... қаны ... ... ... Ал ... ... ... ... ... мен ... биохимиялық құрылымдары анықталады.
Қорыта айтқанда, ауыл шаруашылығы ғылымын ұйымдастыруды жақсартуда,
зерттеу деңгейін көтеру және ... ... ... ... ... бірі ... Ауылшаруашылығы Академиясының құрылуы ... ... ауыл ... ... ... және ... ... рөл атқарды. Бұл салаға ... ... баға ... ... бұл ... осы ғылыми-зерттеу орталықтарының құрылуы
нәтижесінде өзінің даму бағытын дұрыс айқындады – деп бүгінгі күн ... ... ... ... ауыл ... ғылымы 1960 жылдардан
кейін қызу дами бастаған. 1970 жылдары көптеген облыстарда Ауылшаруашылық
мамандарын ... ... оқу ... ... оны ... ауыл ... ... қажетті ғылыми мекемелерінің, ауыл
шаруашылық экономика салаларындағы арнайы кәсіби ... ... ... ... ... ... ... генетикалық ресурстарын жинау, жерсіндіру және
кешенді зерттеп оқу, қажет ... ... ... ... анықталып, қолдағы бар жиналымдарды қолдауды ұйымдастырады.
Ғылыми-техникалық әзірлемелерді ... және ... үшін ... ... Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстары шаруашылықтарының
басшылары мен мамандарына арналып көктемгі ... ... ... ... және ... көрсетілімдер өткізіліп тұрған.
ІІІ АГРАРЛЫҚ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ
3. 1 Республиканың ауыл шаруашылығын қайта құру және ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын тиімді пайдалану жөніндегі
ғылыми негізделген ұсыныстар мен ... ... ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін және азық-
түлік тағамдармен қамтамасыз етуде аграрлық білім маңызды ... ... ... ауыл ... ... ... сорт сынау және тұқым
шаруашылығын кешенді дамыту тұжырымдамасы сұрыптаудың, ... ... өте ... ... ... және өткізудің дамуы мен ... ... және ... ... ... мен ... бақылау
жүйелерінде көбеюін жетілдіруге бағытталған.
Қазақстанның барлық облыстарында ауыл шаруашылығы ... ... ... көп және көп ... ... ... ... бейімдеуді бірден немесе бір-екі жылда орындай қоятын жұмыс емес.
Мамандандырудың тиімді түрлерін таңдағанда ... ... ... ... ... ... дамыту сияқты, басқа да ... ... ... тура ... Ондағы басты саланы анықтау,
өндіріс салаларының тиімді үйлесуі және байланыстылығы, шоғырландыру ... ... ... ... мен ... күрделі қаржының көлемі мен ... ... ... ауыл ... ... ... шаруашылығына
қажетті мөлшерін анықтау қажет.
Адамдар табиғаттан дайын күйінде таба алмайтын ... зат ... ... ... ... ... өндіру қызметінің көмегімен
жасалуы қажет, табиғаттың ... ... ... ... бір ... ... ... керек. Еңбек затты жасаушы ретінде,
адамның өмір сүруіне жағдай жасайтын пайдалы еңбек ретінде өмір бойы ... ... ... адам мен ... ... ... ... мүмкін
емес. Еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастыру түрінің басқа бір жағдайы – жұмыс
күшінің сипатына сәйкес өндіргіш күштердің ... даму ... ... ... ... ... ... негізгі принциптеріне
үздіксіздік, мамандандыру, пропорциялық, еңбек үрдісі элементтерінің
сапалық өзара ... және ... ... ... дәлділік,
еңбекпен тынығуды кезектестіріп отыру, еңбекпен қанағаттандырылуы жатады.
Аграрлық жоғары оқу ... ... ... гидравлика,
радиотехника, электротехника, телемеханика және ... ... ... және ... мен ... ... ... негізінде
еңбекті механикаландырудың жоғары дәрежесінде ғана мүмкін болады. Ауыл
шаруашылығын ... ең ... ... бірі, бұл
орындалатын жұмыстың сапасын едәуір арттыруға, ысырапты қысқартуға, ең ... ... ... мол өнім ... ... ... ... қолдануға мүмкіндік береді. Әсіресе, мал ... ... ... ... араластыруды және үлестіруді қамтамасыз
ететін агрегаттар, технологиялық операциялар толық механикаландырылған осы
заманға сауу қондырғылары да ... ... ... ауыл ... ... ... дамытуда, ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және
мамандарды дайындауда академиктер А.И.Бараев пен Э.Ф. ... ... ... ... өз ... ... ... аумағында 60 миллион
гектарға, ал Қазақстанда 20 ... ... ... ... ... ... қорғау жүйесін жасағаны және енгізгені үшін ... ... ... берілген. Ауыл шаруашылығы ғылымының дамуына
және ұйымдастыруына сүбелі үлестерін М.Н. Ерелепесов, Н.Ә. ... және т.б. ... ауыл ... ... ... ... мен
будандары саласының ғалымдары В. Кузьмин, Н. Удольской, ... ... Б. ... А. ... К. ... Т. Зусманович, В. Новохатин,
С. Әбуғалиев, Н. ... және т.б. ... ... ... А. ... және В. Пономарчук 50 сұрыптан астам жеміс-жидек
дақылын және ... ... және ... сұрыптау сынауына берді, оның
біраз бөлігі республикада аудандастырылған.
Өсімдік шаруашылығында биология ғылымдарының докторы ... ... ... мен биохимиктердің ғылыми мектебі құрылған.
Қызылша себудің ғылыми негізін қалаушы академик Ғ.Бияшевтің, далалық
мал азығын өндіруде – академиктер Д.Зыков, ... ... ... ... ... ... негізі қаланған. Сонымен
қатар, Өсімдіктерді қорғау институтын жзәне ... ... ... және арам шөптен қорғауды құруда ғылыми қамтамасыз
етуді ... ... ... Республикадағы орман шаруашылығы
ғылымының негізін қалаушы және қазақ орман шаруашылығы ҒЗИ ұйымдастырған С.
Успенский болған.
Қазақстан ... ... қана ... ол ертеден ірі мал шаруашылығының
өлкесі. Егер бұрын жергілікті ірі қара малдар аз өнім ... ... ... ақбас сиыры, алатау, әулиеата, дала қызыл сиыры, қара-
шұбар, голштино-фриз, ... ... ... ... ... әулиекөл және т.б. өте сүтті және етті ... ... жаңа ... ... ... та ... саңлақ
мал мамандары – ғалымдар тобы ғылыми мектебінің негізі қаланған. Оған ... Ф. ... А. ... М. ... ... А. ... ... Н. Галиакберов, Ю. Барминцев және т.б. жатады. Қазақстандағы жаңа
бағыттағы мал ... тууы да осы ... ... ... ... ... ... кроссберд және ұяң жүнді қой шаруашылығы,
етке және сүтке арналған ірі қара мал ... ... ... Мал ... ... қайта жаңғыртудағы ерекше
қызметтері үшін аграрлық ... 20 ... КСРО және ... ... ие болған /96; 108б./.
ОК КОКП-ның және Министрлер Кеңесінің Х ... ... ауыл ... ... ... ... пайдалана отырып, мамандандырылған ... ауыл ... ... ... ісіне жұмылдыруды
бірінші орынға қою туралы айтылған /21; 5б./. ... ... ... жоспарларды аграрлық ғылым жетістіктерін қолдану арқылы
сапалы жүзеге асыруға болатындығы еш күмәнсіз еді. Ауыл ... ... ... ... шаруашылық және ... ... ... жеке ... ... ... ... жетістіктерді ойлап табуда ғылыми
ізденушілер алдыңғы қатарда. Сонымен қатар, ... ... және ... ... ... ... ... агрономдар
даярланады /21; 5б./. Ауыл ... ... ... ... ... даярланған. Ауыл шаруашылығының материалдық базасын нығайту
үшін ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... жұмыстарын, өндірісті басқару ісін дұрыс ... ... оқу ... ... ... ... ... жаңа түрлері ойлап шығарылған /21; 15б./. Жерді
өңдеу факультеттерімен ауыл шаруашылық өнімдерін жоғары алу үшін ... ... ... ... ... ауылдық жерлер мен экономиканың
ілгерлеуіне әкелді /21; 17б./. Қазақстанның ғылыми-зерттеу институттарының
тәжірибесінде табиғатына байланысты ... ... ... сұлы және ... ... ... ... дәлелденген. Ауыл
шаруашылық кәсіпорындар мен бірлестіктер мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... негізгі құрылымын белгілі бір
бағдарламалармен жұмыс жасайтын өндірістік бөлімшелер құрайды.
Елімізде жалпы ауыл шаруашылық институтына оқуға қабылдау ісі ... ... оқу ісі ... ... ... қабылданған. Оқуға
түсу үшін үш ... ... ... ... ... Оның ішінде қазақ
мектептерін бітіргендер орыс тілі пәнінен ... ... ... ... ... ... /90; 17б./. Бұл қала ... ... ... ... балалары үшін өте қиын ... ... ... ... балалары мамандығына қарай физика, химия,
математика, биология ... ... ... ... ... қойылған
орыс тілі пәнінен өте алмаған. Сондай-ақ, ауыл жастарының оқуға ... ... ... мәселесі әрқашанда қиын шешілген.
1980 жылдары еліміздегі экономикадағы тоқырау кезеңі ... ... ... ... жоғарғы оқу
орындарында шиеленістерге жол берілген /90; 32б./. 1981 ... ... ... ... ... №732 және ... ССР Кеңес
министрлігінің 1961 ... 9 ... №393 ... ... ... Ондағы мақсат, ... ... ... ... мөлшерден тыс тауар-материалдық
құндылықтар қорын қысқарту және ммлекеттік қорда көптен қалыс ... ... ... ... жүргізіледі.
Қазақ ССР-нің мемлекеттік қаржыландыру қорын тексеру ... ... ... ... ... ... ... сайын орындалады, кейде артық мөлшерде орындалған. ХІ бесжылдықтың
төртінші жылында халық шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... 239,3 мың тонна қара түсті
металл, 137,4 мың ... ... ... 11,3 мың км. ... ... мың куб. метр ағаш және ағаш ... материалдар, 21,6 млн. сомға
құрылыс материалдары және тағы ... ... ... ... қорының шаруашылықта дұрыс жұмсалып,
пайдалануы, олардың тиісті жұмсалмауы кәсіпорындар мен министрлік ... ... ... ... қаржыны пайдалану арқылы
жасалған жұмыстары ... ... мен ... қаржыландыру
конторалары және Кеңес Одағының Құрылыс банкі тарапынан жиі тексеріліп
тұратын болады. 34 ... ... бір ... ... 170 ... мен ұйымдар, 171
несиелік өтініштер және Қазақ ССР мемлекеттік қаржыландыру ұйымдарының
ұсыныстары ... оның ... 69,7 млн. сом ... қоры ... кәсіпорынға Мемлекеттік банк тарапынан несие ... ... ... министрлігімен , Халықтық қадағалау комитетімен, ҚазССР-
ң ЦСУ, Кеңес одағының мемлекеттік банкі және Құрылыс банкінің республикалық
мекемелерімен ... ... ... мөлшерден тыс материалдық
құнды қорларды ... ... ... көңіл толтырарлықтай еместігін
көрсетеді. Сондай-ақ, ҚазССР ведомствалары мен министрліктердің тапсырысы
бойынша шаруашылықтардағы ақша айналымын ... бір ... ... ... бес жылдықта көзделген қаржы айналымы орындалмағандықтан нәтижесіз
болмақ. Бұл ... ... ... ... ... республикалық
ведомства аралық экономика комиссиясында, Көлік министрлігінде, ... ... ... және т.б. ... ... рет ... ... қоса ҚазССР-ң ЦСУ-ның
мәліметтерінде республикалық тауар-материалдық құндылықтарының қорының өсуі
өндірістік қатынастардың өсуінен әлдеқайда озып кеткендігін көрсетеді. ... ... ... ғана 9,2 ... ... ... ... берілмегендіктен
мөлшерден тыс 18,4 пайызға, осы өндірістік тауарлардың ... ... 1,8 ... ғана ... Тұтастай алғанда 1985 жылдың 1 қаңтарында
материалдық-тауар құндылықтарының қоры 5392,0 млн. ... ... ... ... ... ... тыс ... 381,1 млн. сомды құрады.
Мөлшерден тыс қордың өсуінің негізгі ... ... ... ... жұмыстарының материалдық-техникалық қамтамасыз ету
жоспарларының жүзеге ... ... ... ... мен ... экономикалық жағдайлар негізіне ... ... мен ... тиісті орындарға берілмеуі және республикалық ведомстволар
мен министрліктердің тарапынан берілген қаулылар Кеңес Одағы ... және ... ... Министрлерінің №100 Қаулыларындағы шаруашылық
айналымға материалдық құндылықтарды ... ... ... қаржыны
анықталған мөлшерде өсіру және жоспардан тыс белгісіз қорларды қысқарту
сияқты қаулылырдың орындалмауынан болып отыр.
1981-1984 ... ... ... мәселе материалдық ресуртсрады
шаруашылық айналымына жұмылдыру және ... тыс ... 521,5 ... қаржыны қысқарту жолдарын қарастыру керек болды. ... ... ... ... 237,4 млн. сом ... тапсырыс бойынша 110,8
млн. сом қаржыны осы бесжылдықтың ... ... ... 4,8 ... ... тыс анықталмай қалған қаржылар да басты қарастырылатын
мәселелердің бірі болды.
Мемлекет тарапынан берілген тапсырмалардың уақытылы ... ... ... ... ... оның ... ... 15,2,
құрылыс жұмыстарына 4,0, транспорт және ... 9,5, ... ... ... 10,9, ... қызмет көрсетуге 46,5 күнге
кешіктірілуі мен бәсең іске асырылуынан болды.
Көбінесе бұл қаражатты айналымда жұмысты ... ... ... өсіріп
алу, әсіресе орман шаруашылық министрлігі (31,3 млн сомның тапсырмасын 0,9
млн.-ға орындаған), көлік транспорт ... (13,2 және 6,0 млн. ... ... (39,3 және 2,6 млн. ... ... өнеркәсіп
министрілігі (271,8 және 8,8 млн. сомды) және т.б. ҚазақССР түрлі-түсті
металл ... ... ... ... ... ... ... айналымындағы қаржы тиісті қолданылмаған. Өскемен
СЦК-2,1 млн. сомды, Қарғалы ... млн. сом, ... ... -2,9
млн сомды Зыряновск СМ-2,5 млн. сомды, Текелі ... млн. ... ... ... жоспар бойынша орындалмауы, өндірістік
жерлерден өнімдерді тасымалдау анықталған жоспар мен ... ... ... ... кезінде ретсіздіктің орын алуы
министрлік кәсіпорындар мен ... ... тыс ... ... ... қоюы Қазақ ҚССР түрлі-түсті Министрілігінде 41,9 млн. сом,
ҚазақССР энергия Министрілігінде 30,9 млн. сом, ... ауыл ... 9,8 млн. сом және ... тыс ... ... құрады: азық-түлік өнеркәсіп
Министрілігінде шарап ... ... ... 9 млн. сомды құрады,
шылым 20 млн. сомды, ... 4,5 млн. ... ... транспорт Министрілігінде артық мөлшердегі көлік агрегаттары
140,9 млн. сомды, өндіріс кәсіпоырндарында 15,6 млн. сом ... ... ... ... 9,1 млн. сом. Сол ... ... Министрілігіндегі жібек
матадан 12,7 млн. сом және т.б. қалдық қалған.
Енді осы шаруашылық айналымына уақытылы жұмсалмай ... ... ... ... ... ... болды. Ал, кейбір кәсіпорындар мен
ұйымдарды тексеру жұмыстары ... ... ... тыс ... тапсырыс берілген құжаттардың жоқтығы анықталды.
Мемлекет экономикасында осындай шиеленіскен кеелңсіздіктерге жол бермеу
үшін Кеңес Одағының Министрлігі Кеңес Одағының ... ... ... ... ... банктеріне материалдық қорды ... ... ... ... ... етті.
Бірақ, 1982 жылғы 29 сәуірдегі Кеңес Одағының мемлекеттік қаржыландыру
Мемлекеттік банкі және ... ... ... ... және ... ... қатаң қадағалануы мен бұл белгіленген
мөлшерден тыс жұмыстардың және ... ... ... ... ... туралы Ережесінде артық қоры бар
кәсіпорындарға несие беру ... ... ... ... ... болсақ, Семей облысындағы 1984 жылы 1963 ... 9,2 ... ... ... ... қоры осы
кезеңде 131,2 пайызға ғана ... ... ... ... ... тыс бөлігі 134,9 пайызға немесе 156,0 млн. сомға ... ... ... ... Семей облыстық канторасынмен бірге басты
территориялық басқармамен 1984 жылы бес ... ... ... ... ... Ол нақты 4,6 млн.с омды құраса, қалған белгіленген
мөлшерден тыс қор Семей облыстық Бас ... ... ... ... ... ... ... банкі Шығыс Қазақстан
облыстық конторасында және т.б. ... ... ... ... мемлекеттік үш мекемесімен
қарастырылған мәселеде ... ... ... ... ... және ... уақытында несиелік
қарыздарын өтей алмаған жағдайда белгіленген ... тыс ... ... ... қалай пайдалану керектігі мүлдем қарастырылмаған.
Осы негіздегі қорды жоғарыда аталған кәсіпорындардың шығынынан, ... ... ... жөнінде мүлдем айтылмаған. Дегенмен де,
жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... несие беруі 1962 жылы 76,8 млн. сомды құраса, 1984 жылы ... ... ... Белгіленген мөлшерден тыс қор негізінде несие алынған
кәсіпорындар мен ұйымдардың уақытында қарызды өтеуін қадағалау ... ... Егер 1982 жылы ... ... ... 89,9 ... 1984 жылы оның 66,2 пайызы ғана жабылған.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... осы ... ... түзетіп, XI бесжылдықта осы төрт
жылдағы тапсырмаларды ... ... ... ... шаруашылық
айналымын көтеруге жұмсау тапсырылды.
Белгіленген мөлшерден тыс қор ... ... ... кәсіпорындар мен
ұйымдарға ҚазақССР Қаржы Министрілігі, ... ... ... және ... ... ... ... қаржылық және несиелік
шараларының орындалуын қадағалау тапсырылды ... беру ... ... ... нәтижесінде жоғарғы оқу
орындарында апталық жүктеме 54 сағаттан аудиториялық сабақ 36 ... тиіс ... ... өзі 1980 ... ... ... ... сағат аралығында сақталған. Тәжірибе көрсеткендей, аудиториялық
сағаттардың көп ... ... өз ... ... ... Сондықтан оқу сағаттары аптасына 36 сағатқа қысқартылғанымен,
оқытушылардың ... ... ... ... ... арналған.
Мұндай тәжірибелік жұмыстар 3 жыл көлемінде сақталған, бірақ оқудың сапасын
арттыруда еш нәтиже ... ... өз ... іздену
жұмыстарына бөлінген ... ... ... бұл ... ... кестесі бойынша ... ... беру ... сабақтармен алмастырылған. Бұл әсіресе, 1-ші және 2-ші курс
студенттері арасында ... ... ... ... ... 30
сағатқа дейін қысқартылған. Студенттердің өз бетінше ... ... ... ... 40 ... ... /90; ... жоғары мәдениеті агрономия ғылымының ең жаңа жетістіктері
мен озат ... ... ... ... тәсілдер кешенін
жүргізу (топырақты дұрыс өңдеу, ... ... ... арам ... ... ауыл ... ... мен ауруларына қарсы күрес) басты мақсат ... ... ... ... алға ... ... шешуде ауыл шаруашылығы
ғылымы үлкен роль атқарған. Ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ауыл ... ... өндіру технологиясының
мәселелері жасалып, ... ... ... ... ... ... Бірінші кезектегі міндеттердің бірі колхоздың немесе
совхоздың ... және ... ... ... ... ... жүргізудің ғылыми негізделген жүйесін жасау қолға алынған.
Ғылыми негізде егіншілік мәдениетін көтеру терең агрономиялық білімді,
адамдардың материалдық жағынан ... ... ... ... ... ... ... өнімді пайдалануды, топырақ құнарлылығы мен
ауыл шаруашылық дақылдарының өнімін арттыруды, тұрақты мал ... ... ... өнім сату ... ... ... толық және
сапалы орындау алға ... ... ауыл ... ... ... ... әрбір колхоз бен совхоздың
жұмысындағы негіз болып табылады. ... да ... ауыл ... егіп ... және оны ... ... келіп отыратын бірқатар жүйелі
жұмыстардан (жерді жырту, культивациялау, тұқым себу, ... ... ... жұмыстары және т.б.) тұрады.
Өндірістік операция – еңбектің алғашқы кезеңін, күйіне, қасиетіне,
орналасу қалпына немесе тұрған ... ... да ... ... ... Операция өндіріс процесінің бір бөлігі болып табылған. ... ... ... яғни ... ... ... ... әрекет; транспорттық операция, яғни материалдардың орнын алмастыру
әрекеті; технологиялық немесе ... ... ... және ... себін тигізетін қосалқы операциялар жатады /12, 3-
5бб./. Топырақ пен климаттың сан ... ... ... ... ауыл ... дақылдарды егіп өсіруге біркелкі технологиялық әдістерін
қолдануға болмайды.
Ауыл шаруашылық дақылдарын егу технологиясы – ... ... ... ... ... үшін ... ауыл ... дақылдарының биологиясы
талап ететін осы заманғы әдістер мен ... ... ... ... ... ... ... туралы ғылым.
Ауыл шаруашылық өндірісі топырақты өңдеу, тұқымды себу, отырғызу және
тыңайтқыштарды енгізу, ауыл шаруашылық дақылдарын күту және ... ... ... ... ... ... жердің қабатына ықпал ету
принципіне, яғни топырақты өңдеу технологиясына қарай құралдар бес ... ... ... ... ... ... барлық плугтар мен
арнаулы плугтар (ярусты, плантажды, балшық-бұталық, қайырмалы және т.б.)
жатқызылған. Бұл ... ... ... жеке ... ... ... дәрежеде араластырып, кейбір құралдар топырақты ... ... да ... ... ... ... плуг-қопсытқыштар,
культиваторлар, жайдақ, тілгіштер, тереңінен ... ... ... мен дискілі плугтар жатады. Бұл құралдардың барлығы
топырақты қопсытады, бірақ топырақ қабатын аудармайды және ... ... ... ... ... ... құралдар, жыртылған қабаттың ... ... ... ... ал ... төменгі бөлігін қопсытатын құрал
тәсілі бойынша өңделген.
Төртінші ... ... ... ... ... (12 ... тереңдікте) – тісті тырмалар мен дискілі тырмалар, дискілі сыдыра
тегістегіштер, ... мен ... ... ... ... топтың
құралдары сияқты топырақты аздап араластыра қопсытады, бірақ оны ... ... ... ... ... ... бетін тегістеп жайғастыратын
(тығыздайтын) құралдар ... ... бұл ... ... ... және т.б. ... /12, ... қаласындағы Батыс – Қазақстан ауылшаруашылық институтының ғылыми
жұмыстарына 1972 жылдан 1995 жылға дейін ... ... ... Өзінің 24 жыл басқарған кезеңінде К.Ахметов Батыс – Қазақстан
облысының ... ... ... жұмыстарын
ұйымдастыруда көп еңбек сіңірген. Осы институтың ... және ... ... мен оқытушылардың дәрісті жоғары оқыту
жұмыстарындағы жетістіктері, ... ... ... ... ... ... көптеп қатысуы нәтижесінде 1984 жылы
К.Ахметовке Кеңес ... ... ... Комитетімен профессор
ғылыми дәрежесі берілген. Институт ғалымдарының ... 20 ... ... мен 18 жаңа ... құралдарының түрлері ойлап
шығарылып, 60 авторлық куәліктер берілген.
1981 жылдан ... ... және ... ... ... доценті
А.Антоненконың ойлап ... ... ... ... негізінде ауылшаруашылық өндірістік жабдығын шығара бастаған.
1982 жылы В.Громованың конструкциясы бойынша 3164 қар ... СВУ – 2,6 ... ... ... ... ... ... ойлап
шығарған топырақ өңдейтін машиналардың 20-ға жуық түрі Батыс – Қазақстанның
ауылшаруашылығында қолданылған.
Институттың ғылыми-зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... Осы ... институт ғалымдарымен ойластырылған 15
тақырып агроөндірістік институттың ауылшаруашылық тапсырмаларында қызмет
атқаруда үш шаруашылық келісімшарт негізінде жұмыс ... ... ... ... ... ... ... пәндердің жұмыс бағдарламалары
мен оқу-әдістемелік базасы маңызды рөл ... ... ... оқу ... ... ауыстырылуы мен пәндекрге сағаттың
бөлінуіндегі айтарлықтай өзгерістер, ... ... ... бойынша
уақытылы жаңа типтік бағдарламалардың жасалмауы, жыл сайын оны ... ... ауыл ... ... сапалығын арттыру мақсатында
жасалған.
1982 жылдың қазан айында жоғарғы және орта арнаулы оқу ... ... ... ... ... Онда ... барлық
жоғарғы оқу орындарының ... ... ... ... Осы бұйрық негізінде 3 жыл көлемінде барлық
институттарда барлық ... ... ... ... ... ... оқу-әдістемелік кешені типтік оқу жоспары; оқу
жоспарының жұмысы; пәндер бойынша оқу ... ... ... ... оқу бағдарламасы; студенттердің семестр бойынша өз
бетінше жұмыс жасау кестесінің ... ... ... орындалу
жоспарлары; мемлекеттік емтихан тапсырудың әдістемесі және жас ... ... ... ... ... Ал пәндердің оқу-
әдістемелік кешеніне типтік жұмыс бағдарламасы; ... ... ... ... түрлерін өткізудің әдістемелік нұсқаулары
(лобараториялық, тәжірибелік, семинар); студенттердің ... ... ... материалдары; емтихан билеттері; студенттердің пәндерден өз
бетінше дайындалу жұмыстарының ... оның ... ... ... ... ... жобалау жұмыстары және т.б.);
оқытудың ... ... ... ... ... кабинеттер, аудиториялар, лобараториялар; ... ... оқу ... ... ... ... кірген. Барлық
оқу-әдістемелік іс-қағаздары қайтадан жасалып, тексеріліп, институттар мен
факультеттердің ғылыми отырыстарында бекітілетін болған /90; ... ... ... ... ... ... ... келтіріліп,
әдістемелік оқу үрдісінің ортақ жүйесін құруға бағытталған. ... ... ... ... ... сапалылығын арттыру жұмыстарына кедергі
жасады. Сондықтан бұл бұйрық 1986 жылы ... деп ... ... ... ... ұйымдастырудың негізгі құжат айналымы құрылды.
Жоғарғы оқу орындарында мамандарды даярлаудың сапасын арттыру ... ... ... бір жүйе ... ... ... жаңа оқу
жылында мамандарды даярлаудың сапасын арттыруда жүйелі басқарма кешені
енгізілген, кейіннен бұл жүйе – ... оқу ... ішкі ... деп ... Бұл ... іске асыру барысында Ақмола
ауылшаруашылық институтында әдістемелік ұйымдастыру ... ... оқу ісі ... проректор басқарып, оның құрамында институттың
профессорлары мен доценттері болған. Мамандарды даярлаудың ... ... ... оқу ... ішкі ... ... әдістемелік
нұсқаулары жасалып, дәріс сабақтарын ... ... ... Бұл ... ... арқылы институттың оқу процесі
қадағаланған /90; 49б./. ... ... ... ... ... ... ... бекітіліп, оның орындалуы
қадағаланған. Бұл арқылы институттың тәрбие жұмыстарын да қадағалап отыруға
ыңғайлы ... ... ... ... ... ... ... келтірілген.
Мал тұқымын асылдандыру қызметін ... ... мал ... Бас ... ... Оның ... мал ... асылдандыру бірлестігі құрылған. 1987 жылы бұл
селекциялық-генетикалық бас ... ... ... Оның ... ... ... ... Жоғары селекциялық-генетикалық
мектеп және есептеу орталығы ... ... ... ... ... ... осы селекциялық орталыққа бағынған. Басшы ғылыми-
зерттеу институттары жанында да селекция ... ... ... ... мал ... ... жұмыстарды басқарған.
Мал тұқымдарын асылдандыру базалары ретінде мемлекеттік асыл тұқымды
мал заводтары, асыл тұқымды мал ... ... ... мал ... ... ... (Госплемстанция) құрылған.
Бұлардың әрқайсысының өздеріне тән жекелеген міндеттері белгіленген. Ондағы
мал заводтарының негізгі міндеттеріне өсіріп отырған мал тұқымын одан ... жаңа ... ... аталық іздер мен аналық ұялар құрып,
тұқымның генетикалық мүмкіншілігін көтеру жатады. ... ... ... ... ... ... ... заводтардың өздерін, госплемстанцияларды
және тұқым мал совхоздарын қамтамасыз ету де ... ... ... мал заводтарының негізгі әдісі болып есептеледі. Тек
мемлекеттік аграрлық-өнеркәсіптік комитетінің рұқсаты ... ... Асыл ... мал ... ... ... ... малдың өнімдік және тұқымдық қасиетін жақсарту мен өздерін және
басқа ... ... ... ету ... ... ... ... жатады.
Шаруашылықтарды асыл тұқымды және өндірістік мал деп екі топқа бөлу
шартты мәселе. Өйткені бұл нақтылы бір мал тұқымымен ... ... ... үшін ... Тек ... ... ... қажетті мал өнімдерін мол және арзан өндіру болғандықтан, оларда
мал тұқымын ... ... ... түрлері (жекелеген малмен емес,
топпен жүргізу сияқты) және мал өсіру ... кез ... ... ... өсіру де, будандастыру да) қолданылған.
Мал тұқымын асылдандыру жұмысы ... ... ... ... ... бірі – жоспарлау. Елімізде бірінші рет
1978 жылы мал ... ... ... ... ... ... жж. ... кешенді жоспары жасалып, бекітілген. Мұнда ғылыми-зерттеу
мекемелеріне, селекциялық орталықтарға және мал ... ... мал мен ... ... өнімді жаңа тұқымдарын, тектері мен
будандарын өсіріп шығару жөніндегі ... ... ... ... Оның ... ... облыс, өлке және республика
бойынша малдың түрлері мен тұқымдарына қарай селекциялық ... ... ... ... бекітілген.
Осы жоспарды басшылыққа ала отырып жекелеген шаруашылықтарда, ең
алдымен, асыл тұқымды малы бар ... ... мал ... ... ... ұзақ ... ... жоспары
жасалуы тиіс. Шаруашылықтардың тиісті мамандары мен ... ... ... ... ... аграрлық-өнеркәсіптік
комитеті бекітілген /22; 213-216б./. КОКП-ның ХХҮ съезінде қабылданған
«Основных направлениях ... ... ... СССР на ... гг.»
қаулысында ендігі бесжылдықтың жоспарына колхоз және ... ... 20-30 ... ... ... ... /23; 211б./.
Күнделікті тәжірибеде қолданысқа енгізіліп жатқан ғылыми-техниканың жаңа
түрлері, ауыл шаруашылығындағы бірнеше ... ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы қарапайым
түрден күрделі түрге алмастыру өте ... ... Бұл ... ... ... бұл ауыл ... ... сатылу бағасына әсер етті.
ХІІ-бесжылдықтағы әлеуметтік экономикалық дамудың 3 ... ... ... ... ... қамтамассыз етудегі
қиыншылықтары өрши бастады. Жоғарыдағы ... ... ... қаржылық қамтамассыз ету, банктерден ... алу ... ... ... ... ... 1986 жылдың
алғашқы жартысында қысқа ... ... ... 1,1 ... ... ... ... өсті. Ал 1989 жылдың 1 қаңтарында бұл өсім 14,9 млрд. сомға жетті.
Банкке бұның ішінде уақыты ... ... ... 2,4 млрд. сомды немесе
44,1 пайызды құрады. Бесжылдықтың аяғына дейін 7,9 ... ... ... ... ... ... ... 39,8 пайыздан 53,1 пайызға дейін
өсті. Өте қомақты қарыз қаржы ... ... ... несиелік
қарыздардан құралды. Осы негізінде оның көлемі 90,3 млн. сомды құрадыжәне
1988 жылдан бастап оның ... 789,8 млн. ... ... қоса 1988 ... ... сала аралық несие алу барысының қарыздық есебіне 1988
жылға қарағанда 1989 жылы банктерге ... 18 ... ... ... Ал ... 1 ... бұның көлемі 1210 млн. сомды құрады. Бұндай жағдай
колхоздармен совхоздардың қаржылық жоспарды орындай алмауына ... ... ... бұл ... ақша айналымы нашарлады. 1988 жылы
Республикадағы совхоздар мен колхоздардың ... ... ... ... республикада кірістің көлемі 60 пайызға жетеді деп
күтілген еді. ... бен 37,1 ... ... қаржылық жоспар
орындалмады. Жылдан-жылға шығыны көп ... ... саны ... Өткен жылы бір ғана ауыл ... 69 ... ... ... анықталған еді. Ал іс-жүзінде бұлардың саны 427-ге
жетті.нақтырақ айтқанда әрбір 3 совхоз, ... 5-ші ... жыл ... ... Сом қаржылық шығынмен жылды аяқтаған. Жоспардың қаржылық салада бұлай
орындалуы ... ... ақша ... кері әсер ... ... ... 1988 ... жұмыс қорытындыларын
шамалай келе 1,5 млрд. ... ... ... деп ... Осы ... ... уақытынан кешіктірілген берілген несие ... 7,9 ... Оған ... ... кешен саласындағы қаржылық
мекемелер ... ... ... ... ... ... да ... 1988 жылдың 1 қарашасында бұндай қаржының саны 1,2
млрд. сом болса, 1989 ... бас ... бұл 41%-ке ... ... ... қарыз 66%- ке өсті жалпы сомасы 0,7 млрд. сомды
құрады. Шаруашылық ұйымдарда капиталдық салымдардың ... ... ... ... жол бергендігі соншалық 1988 жылы 1000 шаруашылық
ұйымдар 0,3 ... ... ... ... ... Өнеркәсіп саласына қатыссыз
мекемелердегі 9 ай ішіндегі ... ... 0,6 ... ... ... Қостнай
облстық агроөнеркәсіптік саласы осы кезеңде ... ... бірі ... ... ... бұл ... ... жылдан бастап толықтай шаруашылық есеп пен өзін-өзі қаржыландыру
жағдайында жұмыс істеген еді. Ал 1988 жылы бұл ... 39% ... ... шығынға жол берді. Осы кезеңдегі аймақтағы Агропромбанктің
ақша айналымы 91 млн. сомға шығынға ... еді. ... ... 1 ... ... ... 163,6 млн. сомды құрады. Осыған
байланысты Қостанай облстық Агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... 324 млн. сомды құрады. Оның ішінде 117 млн
сомы банктерге ... ... ... ... 110 совхоз алған
несиелерін уақытында төлегендіктен банк тарапынан келісім шарттық ... ... ... ... ... совхоздар мен
колхоздарда да орын алды. Олардың өзіндік ... ... ... ... 24,6 млн сомды құрады. Оның дебиторлық қарызы 3,9 млн сомды
құрады. ... ... ... 3,7 млн ... ... оның ішінде 3,1
млн мал шығыны.
Ал Көкшетау областық агроөнеркәсіп ... ... 70,5 млн ... құрады оның ішінде дебиторлық қарыз 18 млн сом құрады.
Құрылыс жұмыстарының шығыны 36,6 млн ... ... 5,6 млн ... ... жіберілді. Несиеден ... ... ... ... 6132 млн ... ... Қазақстан обылыстық агроөнеркәсібтік ауыл ... 143 ... 1988 ... ... 105,8 млн сом ... Өзіндік қаржы айналымдағы 85 шаруашылық қарызы 110 млн құрады.
Ал Орал облысының агроөнер кәсібтік (калхоз, савхоз) шығын көлемі ... ... оның ... дебиторлық қарыз 6,6 млн құрады. Жаппай жөндеу шығыны
5,4 млн құрады т.б.
Целиноград обылысы совхоздарындағы кіріс көлемі 12 млн ... ... Бұл ... 1988 ... 20 ... қаулыдағы мемлекеттік
агроөнеркәсіп орынның бұйрығы бойынша, дайндалып бекітілген Республикадағы
агроөнеркәсіп орындарының ... ... ... ... ... ... ... етті. Осы негізде 1988-90 жылдары ... ... ... ... ... ... ... ішкі ресурстардың өңделу шаралары қарастырыла бастады. Осы шығындардын
орнын толтыра отырып, шаруашылық саласындағы ... ... ... ... бұл ... жұзеге асырылғанымен қарызбен шығын көлемі
қалпына келе қоймады. Сондай-ақ ... әрі ... ... ... ... ... қаржыландыру қағидаларына толық сүйене отырып,
сауда-саттық бағдарламасы негізінде ауыл ... ... ... ... көтеру қолға алынды.Экономикалық және банктік саладан
ұсынылған бұл ... ... ... ... еңгізілді. Осы негізде көптеген шаралар жүзеге ... көп ... ... яғни олардың өнімділігінің болмауынан
таратыла отырып, жақсы дамыған шаруашылықтарға ... ... ... көлемі мемлекет тарапынан бақылауға негізделіп, қадағалануға тиіс
болды. Совхоздар мен ... жою ... ... ... қарызына
тікелей назар аударылды. Айналымдағы қаржы көлемінің ... ... осы ... ... ... орнын толтыру үшін банктерден
несие алған шаруашылықтарды ... жол ... ... ... дамытудағы аграрлық білім беру жүйесі ауыл
шаруашылығының ... ... ... және ... әл-ауқатын
жақсарту үшін шешуші маңызы бар – ... ... ... ... өте зор.
Әсіресе, ауыспалы егісті дұрыс енгізу, топырақ өңдеуді ... және ... ... ... ... дәнді және басқа
дақылдарды жақсы сорттарын егу, өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... әдістерін қолдану, - міне, осылардың
барлығы – егіншіліктің өнімдерін, ... ... ... ... құралы) барынша интенсивті және ақылға сыйымды ... ... ауыл ... дақылдар өнімдерін молайтудың басты жолдары /80;
415б./. Ауыл шаруашылығы өндірісін тиімді мамандандыру дегеніміз – материал
мен ... ... ... ... даму ... ... ауыл ... өнімдерінің байлығын жасау үшін барлық резервтер
мен мүмкіндіктерді тиімді пайдалану болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығының мамандануына талдау жасап, аймақты ... ... ... шаруашылықтармен салаларды мамандандыру, ауыл
шаруашылығы мекемелерін түрлендіру, перспективалық түрлерінің үлгісін ... оның ... ... ... ... ... ... асыру қажет.
Ауыл шаруашылығын мамандандырудың артықшылығы ең алдымен аймақтардың,
аудандардың, ... ... ... ... ... ... ... арзан өнім өндіруде. Қазақстанның
табиғи-климаты да жер жағдайы да алуан ... ... ... мен ... жармалық дақылдар, олардың ондаған сорттары республика ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес шаруашылықтарды мамандандырудың зор мәні бар.
Жекелеген аудандар мен ... ... және ... ... білу ... салаларының, дақылдардың дамуына,
еңбек пен ... ... ... өндірістің тиімділігін арттырады. /20, 61-
62б./. Шаруашылықтардың осы ... ... ... ... ... ... жобалау, ауыл шаруашылығын ғылыми негізде және жоспарлы
жүргізудің алғышарттарының бірі болып табылады.
1981 жылдан бастап Рязан және Ростов ... ... ... ... ... ... ... шығарған темір-
престейтін «Манипулятор» атты ... ... ... ... шығарылған. 1982 жылы В.Громованың конструкциясы
бойынша 3164 қар ысырғыш СВУ – 2,6 А ... ... ... ... ... ойлап шығарған топырақ өңдейтін
машиналардың 20-ға жуық түрі Батыс – ... ... ... ауыл ... дақылдарының көптеген сұрыптары
мен будандары саласының ғалымдары В. Кузьмин, Н. Удольской, О.Оразалиев,
Б. ... Б. ... А. ... К. ... Т. ... ... С. Әбуғалиев, Н. Потапов және т.б. еңбектерімен жасалған. Сондай-
ақ, сұрыптаушылар А. Кацейко және В. Пономарчук 50 сұрыптан ... ... ... және ... ... және ... сұрыптау сынауына
берді, оның біраз бөлігі республикада аудандастырылған /78; 20б./.
Аграрлық жоғарғы оқу орындары ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... жерге орналастыруын
және кадастрлеуші инженерлер, жеміс-көкөніс және жүзім өсірумен айналысатын
агрономдар, сарапшы-экологтар, орман, балық және аң ... ... жер ... ... ... ... және ... жүйелері
ұйымдарын болашақ жетекшілері мен бас мамандарын даярлайды. ... ... ... оқу ... ... ... ... жоғары білімді маман – агрономдарды даярлайтын басты құрылым.
Агрономия, ... және ... ... ... ... ... ... бір жылы ашылған. Факультеттің құрамына
«Агрономия», «Агрохимия және топырақтану», «Өсімдік қорғау», ... ... ... ... мамандықтары кіреді /106/.
Топырақты көздің қарашығындай сақтау, оның құнарлылығын арттыру келешекте
жер иелеріне және жер ... ... ... мен ... ... ... оқу орындарындағы «Орман, жер және ... ... 1948 ... бері ... ... Оны ... ең ... орман шаруашылығы министрі О.Орынбаев пен оның
орынбасары С. Успенский тікелей атсалысқан. Осы факультеттің ... ... және суды ... ... шаруашылығы ісі», «Мелиорация,
жерді баптау және қорғау», ... ... ... ... табиғат байлықтарын игеру мамандары даярланады /106; 3б./. ... ... жас ... ... ... мен ... қорын, су
ресурстарын тиімді пайдалану және қоршаған ортаны қорғау, жер қорын тиімді
пайдалану, сақтау, жер ... мен ... ... жер кадастрын
жүргізу, жерді және жылжымайтын мүліктерді тіркеу, есепке алу, бағалау және
т.б. өндіріс пен басқару ... ... ... ... ... жер, су және орман-ағаштар сияқты табиғи өнімдерге ... осы ... ... ... даярлау аграрлық ғылымның алға
қойған ... бірі ... ... ... оқу ... ... жылдары ашыла бастаған
«Энергетика және ... ... ... сол ... Орта Азия ... ... даярлайтын алғашқы факультет болған. Қашанда
болса тұрғындарды, ел ... ... ... ... ету ... ... өзекті мәселе. Келешекте электр энергиясынсыз ауыл
шаруашылығы ... алға ... ... ... да ... емес. Ауыл
шаруашылық өндірісінің техника-технологиялық деңгейін көтеріп, жаңа ... ... ... Бұл ... процестерді басқаруды толық
автоматтандыру, ауылды электр энергиясымен үздіксіз, сенімді жабыдқтау
деген сөз. ... ... әр адам ... ... ... ... ақпараттық технологияларды игеріп, нақты пайдалана ... ... етіп ... Бұл мамандықтардың теориялық негіздері – физика,
электр техникасы, электроника, автоматика және басқа да ... ал ... ... – ауыл ... өнеркәсіп, энергетика,
жалпы халық шаруашылығының барлық салалары кіреді. ... ... ... энергетикалық компанияларда, жылу электр орталықтарында,
су-электр стансаларында, ақпараттық жүйелерде, ... ... ... ... ... қызметін, ірі мемлекеттік және
жекеменшік өнеркәсіп ... бас ... ... ... ... ... орталықтарында есептеу техникасы және ... ету ... ... ... жылы құрылған Инженерлік-техникалық факультетінің негізгі мақсаты
- өндірістің кез ... ... ... ... ... даярлау. Жылдар
өткен сайын факультеттің атауы бірнеше рет өзгертілгенімен, оның басты
мақсаты мен негізгі ... ... жоқ. ... ... ... мамандық бойынша ауыл шаруашылық мамандарын дайындайды.
Мал шаруашылығы технологиясы ... ... және аң ... «Балық шаруашылығы», «Биотехнология», «Азық-
түлік ... ... ... ... ... ... даярланады. Аталған мандықтарды игерген білікті
мамандар ауыл шаруашылық кәсіпорындарында, ауыл ... ... және ... ... ... ... аң ... шаруашылығын бақылау, тексеру, жабайы аңдарды аулау
технологиясы мен аңдарды есепке алу салаларында, ... ... ... ... ... Факультет мамандықтарын ... ... және ... орындарында, облыстық, аудандық, ауыл
шаруашылығы департаменттерінде, мал ... ... мен ... мен ... ... ... және т.б.
қызметтер атқарады.
Соның ішінде, еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызды ... ... ... – көне ... ... ...... қатерлі жұқпалы аурулардан қорғау, кедендік-
ветеринариялық қызметті қатал қадағалау, ... ... мал ... ... ... ету.
Ветеринария факультеті екі мамандық бойынша мамандар даярлайды:
Ветеринарлық медицина мамандығы – мал ауруларын ... ... ... ... сақтандыру шараларымен айналысады /106; 6б./. Мал ... алып ... ... ... ... Малдәрігерлік
қадағалау департаменті мен оның аумақтық бөлімшелерінде, ветеринариялық
зертханалар мен ... ... ... қожалықтары мен
фермерлік шаруашылықтарда, хайуанаттар ... ... ... ... және ... ... қызмет атқарады.
Ветеринариялық санитария мамандығы бойынша даярланған мамандар мал
өнімдерін ... ... ... орталықтарында, кедендік-
ветеринариялық қызметтерде халықты сапалы мал ... ... ... ету ... ... сараптау
шараларын жүзеге асырады. ... ... ... ... сан ... және өте жауапты болғандықтан, дүние жүзі бойынша
ветеринариялық мамандар ... ... әлем ... 2-3 ... олар өздерінің атқаратын қызметтерімен ... ... ... ... ... сау, ұзақ өмір ... ... жағдайлар
жасайды.
Қорыта айтқанда, 1970-1985 жылдары колхоз, совхоз және ... ... ... біртіндеп тарап, шаруа
қожалықтары құрылып, ... ... ... ... ... ... мәселесі мен олардың қоғамдық өндірісті дамытудағы ... Ауыл ... ... үшін ... даярлауды жақсартуды талап
еткен мемлекеттің, ... және ... ... ... ... озық ойлы ... қабілеті бар, қойылған
міндеттерді ... ... шеше ... ... ... ауыл ... ... құру және өркендету бағытында
аграрлық білім өзінің ... ... ... ... ... ... ... жаңа мал будандары көптеп зерттелді.
3. 2 Аграрлық білім беру жүйесінің халықтың әлеуметтік-экономикалық,
мәдени дамуындағы алатын ... ... ... кезі ... ... жеделдету және
автоматизациялау ... ... ... Осы мақсатта барлық мекемелер
шаруашылық есепке ... ... ... ... ... ... ... басқару, өзін-өзі қаржыландыру, т.с.с.
енгізілді. Бірақ, басқарудың жаңа ... ... ... ... дамуына және халықтың әл-ауқатының артуына ешқандай әсер еткен жоқ.
Сөйтіп, көп ... ... ... басталған реформалар еш нәтиже
бермей, экономикалық даму тұралап қалды. ... өсуі ... ... кетті, еңбек өнімділігі де артудың ... ... ... ... ... ... ... тұтыну нарығының күрт құлдырауына
және орасан зор бюджеттік жетіспеушілікке алып ... ... ... ... ... да бюджет жетіспеушілігін онан әрі
күшейте түсті. Осының бәрі ... ... ... ... алып келді. Бұған қоса, 1985-1991 жылдары КОКП ОК мен Кеңес
өкіметі басшылары жүргізген ... құру ... ... ... ... ... жүзеге асқан жоқ. Оның нәтижесі әр
республикада жергілікті жағдайға байланысты ... ... ... ... ... ... ... дамуы, халқының әл-аухатының
даму деңгейі ... ... ... еді. Соның ішінде Қазақстанның да
өзіндік ерекшеліктері болды. Қазақстан КСРО-дағы жерінің үлкендігі ... ... және ... көп ... ... ... ... байланысты елдегі этникалық татулықты сақтап қалу басты мәселе
болатын. Бірақ, Мәскеудің жергілікті ... ... ... ... дамуы мен олардың тиімді үйлесімі ауыл шаруашылығы
өндірісінің құрылымында дұрыс шешімін ... ... ... ... ... ... өндірісінің құрылымы деп қоғамды қажетті азық-түлікпен,
өнеркәсіпті шикізатпен, ... ... ... ... өлшем бірлігімен
қамтамасыз ететін өндіріс құрылымын айтамыз. ... жету жолы ... ... ... мен ... ... ... мүмкін.
өнімдерді өндіру технологиясы, қаржы мен техника, адам күші мен табиғи-
климат ... ... ... байланысты. Мәселен, материалдық
және еңбек шығындары бір жерлерде төмен, бір жерлерде ... ... ... ... бірі - ... ... ... даму заңына сәйкес
жүргізбеуден туындайды. Бірақ, Орталық әр ... ... ... ... Осыған байланысты командалық-әкімшілік жүйе
көп ұзамай сыр беріп алды. Республикалардың этникалық ... ... ... ... ... көп ұзамай Алматыдағы 1986 жылғы
желтоқсан оқиғаларына алып келді. Бұл, ең ... бір ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ, жүйе өзінің
қателігін түзеуге асықпады, керісінше ... ... ары ... ... ... ... кезең уақытында еліміздің аграрлық ғылымы өз тарихындағы ... ... тап ... ... еңбек ақы, құнды ғылыми-зерттеулер
жүргізу үшін қажетті жағдайдың болмауы аграрлық ғылымның қадірін ... аз да ... ... ... ... ... ... жарытымсыз жалақыларын уақытылы ала алмай, ақысыз ... ... ұзақ ... ... жүруге мәжбүр болып, олар көбіне
кәсіпкерлікпен шұғылданып немесе басқа салаларға ауысып кеткен ... ... ... ... болса да, кейбір дайын ғылыми-зерттеулерді өндіріске
енгізу қиын болды, себебі ... ... ... ... ... тауарын өндірушілерде оны қаржыландыратын мүмкіндік болмаған.
1986 жылы 4 ... ... ... ... жылдарға арналған
жергілікті органдардар мен халық сұранысындағы ... ... ... ... ... ... ... арттыруды
қолға алынған. Ондағы ҚазССР-ның мемлекеттік Жоспарлау ... ... ... және ... ... ... атқару комитеттеріне
жергілікті проблемаларды шешу үшін өз территориясында орналасқан ғылыми-
зерттеу, ... және ... ... ... бағынысына
қарамастан олардың жоспарларына аталған ұйымдардың жалпы жылдық жұмыс
көлемінің 1 пайызына ... ... ... ... конструкторлық жұмыстарды орындау жөніндегі олардың профильіне сәйкес
тапсырмалар ... ... /107/. ... ауыл ... ... оның ... және ... қызметкерлерінің материалдық
ынталылығының артуы негізінде колхоздар мен совхоздардың еңбек өнімділігін
өсіру қолға алынған.
Халық депутаттары ... және ... ... ... ... 1987 ... ... ауыл шаруашылық бірлестіктерден,
кәсіпорындар мен ұйымдардан және жергілікті кеңес ... ... ... ... ... негізінде тиісті
территориядағы экономикалық және әлеуметтік ... ... және ... ... ... оны Қаз ССР ... жоспарлау
комитетіне, КСРО-ның тиісті Министрліктері мен ведомстваларына ... ... ... ССР ... ... ... ... Оның негізінде жоғары
өнімді, тиімді жұмыс күшін ... ... ... /102; 9б./. Онда
ауыл шаруашылық бірлестіктердің, кәсіпорындардың, ... ... ... ... ... жоспарларын қалыптастыруға ықпалды
күшейтуде, еңбек ұжымдары мен халықтың ... және ... ... ... ... көзделген.
1987 жылдан бастап, экономикалық және әлеуметтік дамудың ... ... ... ауылдық жерлерде құрылыстық-жөндеу жұмыстарын
жүргізуде ұйымдардың ведомствалық бағынысына қарамастан, тиісті ... ... ... мен ... мөлшерінің жиынтық есептерін әзірлеп,
кәсіпорындар мен ұйымдардың белгілі мерзімде салынуын ескере отырып, ... ... ... ... мен ... ... ... /102; 11, 12бб./. 1988 жылдан ... ... ... бөлшек сауданың тауар айналымының көлеміне қарай ... ... ... ... ... ... ... отыру
енгізілген.
Кеңестік құрылыстың әрбір кезеңінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің
қажеттігіне қарай мемлекет ... ... ... ... қабылдап отырған. Осыған сәйкес ғылымға негізделген
тамақтану өлшемі бойынша ауыл шаруашылығы ... ... ... Ауыл шаруашылығы өндірісінің алдына шикізаттар мен өнімдерді
өндіру жөнінде нақты міндеттер қойылған. Ал ... ... ... ... мен шикізаттарды жеткілікті өндіру үшін ауыл шаруашылығы
тарапынан талаптар туады. Ол – ең алдымен ауыл ... ... ... ... ... ... Демек, ауыл шаруашылығының онан
әрі дамуы, оның құрылымы, ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің
қоғамға қажеттігінен туады. Ауыл шаруашлығын дамытуды жеғделдету үшін ... ... ... ... ... жасау, сондай-ақ,
мемлекеттік қор мен экспортқа шығару, ауыл шаруашылығы өнімдерінің басқа ... ... ... ... бірі болып табылған. Елімізде қажетті
азы-түліктің перспективалық жоспарын жасағанда ұлт ерекшеліктерін ескеріп,
аймақтарды әрбір халықтың тұрмыс салтына ... ... ... ... ... ... ... (әсіресе тамақтың) ғылымға
негізделген жоспарын жасағанда ... ... ... жөн және өнімдердің барлық түрі болуы шарт /20, 88б./. ... даму ... ... ұйымдастыру, экономикалық шараларға
байланысты.
Интенсивтендіру ғылым мен озат тәжірибе ... ... ... енгізуді, шаруашылықты табиғи және ... ... ... жүргізу жүйесін барған сайын мамандандыруды және
жетілдіру көзделген. Ауыл шаруашылығы дақылдарының ... және ... ... ... ... ... ... кеңінен
енгізу, техниканы жоғары өнімде пайдалану кеңес халқының өскелең ... ... ... үшін ауыл ... ... түрлерін өндіруді ұлғайтуға негіз болады. Осы үлкен маңызды
міндеттерді ... кең ... ... ... рөлі орасан
зор. Олар тек қазіргі техниканы жақсы меңгеріп қана қоймай, сонымен бірге,
кешенді механикаландыру және ... мен ... ... ... ... ... пен еңбекті аз жұмсай отырып, ауыл
шаруашылық дақылдарынан мол өнім алу технологиясын да меңгеруге тиіс /80;
415б./.
1987 жылы ... оқу ... ... құру ... ... ... жоспарларын екінші орынға шығарды. Оның орнына ... ... ... ... теориялық дайындықты күшейту, оқу
үрдісінің жоспары, мұнымен қоса оқу жоспарлары мен бағдарламаларын ... ... оқу ... материалдық-техникалық базасын нығайту;
компьютерлік жұмыс істеуге көшіру; ғылым мен өндірісті және білім ... өз ... ... ... ... ... ... шығармашылықты; жоғарғы оқу орындарында өзін-өзі басқаруды
күшейту және т.б.. Жоғарғы оқу орындарының маңыздылығына ... ... оқу ... ... ... ... ... сессия кезінде
емтихан тапсырудың уақытын ұзарту, студенттерді ... ... оқу ... 15 ... жаңа ғылым мен техниканың жетілген
түрлерін игеруге жұмсау; жеке пәндерді ... бір ... ... ... өз ... ... жасауын және аудиториялық ... ... оқу ... ... пәндерді бақылау жұмыстарының
түрлерін анықтау; факультативті пәндерді енгізу және т.б. /90; 49б./. ... құру ... ... ... оқу орнындарымен жаңа оқу жоспарлары
мен бағдарламалар жасалған.
Осы ... ... ... білім беретін жоғарғы оқу орындарында жаңа
оқу жоспарлары жасалып, барлық мамандықтардың оқу ісінің тізбесі аграрлық
білімнің ... ... ... Көптеген пәндердің жұмыс
бағдарламаларын жасаған ... ... ... сияқты
профессорлардың жоғарғы мектептері ашылып, оқытушылардың ... ... ... ... ... ... студент
көзімен» деген анкета жүргізіле бастаған /90; 50б./. КСРО ... ... ... ... ... Зоотехникалық-ветеринарлық
институтының әдістемелік жұмыстарын тексеруде 1987 жылы студенттер арасында
«Оқытушы студент көзімен» деген анкета жүргізілген /89; 16б./.
1987-1988 ... ... ... институтында
студенттердің мемлекеттік емтихан тапсырулары кезінде студенттердің ... ... ... ... ... кезінде зооветеринарлық шешімдер
қабылдау қабілеттігі ескерілген. Сонымен қатар, мал шаруашылығы және
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... барлық бітірушілері ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... тиіс ... Осы
орайда, мемлекеттік емтихандарда ауыл шаруашылық малдарының ... ... ... ... ... /89; ... қарқынмен енгізіле бастаған қайта құру бағдарламасы Кеңес ... ... ... тежеліп қалған. Әрине, бұл бағдарламаларда оқу
үрдісін ... ... де орын ... Әсіресе, бұл
студенттердің сабаққа еркін қатысуында Аграрлық жоғарғы оқу ... ... ... мен ... ... ... жоғарғы оқу орындарында студенттердің
сабаққа қатысуына ерік берілуіне ... еді. ... ... ... ... ... келтіру жолында көптеген жұмыстарды ... ... ... кейін бұрынғы жоғарғы оқу орындарын ... ... ... ... орталықтандырылған жүйесінің
жұмыс жасауы тоқтатылған. Бұл бірінші, оқу әдістемелік үрдісінде ... Мұны ... ... ... ... ... аграрлық
институтының оқытушыларымен 2-3 жыл ішінде жетіспейтін оқулықтардың
жиырмасы ... ... ... және орыс ... «Өсімдіктану» оқулығы
(авторлары Н.Можаев, К.Аринов); ... ... ... атты оқу құралы (авторы ... ... ... в ... атты ... ... ... А.Черняевский); «Молочное дело» оқулығы
(авторы Л.Алимжанова, қазақ ... ... ... при ... ... оқу ... (авторы В.Стукач);
«Организация и экономика крестьянских ... ... оқу ... ... ... основы землеустройства» дәрістер курсы
(авторлары ... ... ... ... ... пашни» оқу құралы (авторлары М.Гендельман, ... /90; ... ... орын ... ... профессорлық ғылми
құрамы. Осы кезеңде С.Сейфуллин ... ... ... ... ... 600 оқытушы жұмыс істеген, оның 20-сы ... ... ... ... /90; 51б./. ... қарап, институттың жоғары сапалы білім
беруіне ... ... бар ... ... деп ... айта ... жылдың 22 қыркүйегінде Қазақ ССР-сы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен
тілдер туралы Заң ... Оған ... ... тілі ... ... тілі болып жарияланды. Заңға қосымша ретінде
қазақ ... ... ... Мемлекеттік бағдарлама қабылданды.
Бағдарламаны іске ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарына «орыс тілді» аудиторияға қазақ тілін меңгерту
қажеттігі туралы сұрақ белсенді ... ... ... беру ... ... ... ... ұйымдастыру мәселелері алға қойылды.
1990 жылы 20 қазанда Целиноград ауылшаруашылық институтында қазақ тілі
кадрасы құрылған. Алғашқы кафедра меңгерушісі ... (1990 ... 2001 ... ... оқытушы доцент А.Қожахметова тағайындалған. Кафедра
оқытушылары ... тілі мен ... ... ... ... ... қатар, кафедра оқытушылары оқу-әдістемелік жұмыстармен
де айналысады. Оқытушылардың ... ... аса оқу ... ... ... және ... шығарылған /108/. Қашықтықтан оқыту
технологиясы бойынша оқу үрдісін ұйымдастыру және өткізу мақсатында алдағы
уақытта кафедра ... ... ... дайындауды жоспарлаған.
Батыс – Қазақстан ауылшаруашылық институтының ... ... ... ... ... және т.б. ойлап шығарған ауылшаруашылығына қажетті құралдары
Қазақстан, Ресей және басқа да ... ... ... ... ... осы институттың қызметкерлері профессор Б.Трансов пен
ауылшаруашылық ғылымдарының ... ... ...... ... ... ... жаңа түрі енгізілген. Ал И.Ашетов пен
А.Пушкаревтың жобалары негізінде ... ... ... ... ... күресуге арналған. Институттың
профессоры Х.Укубаевтың ... ... ... ... ... ... шамшырағы және антрацит деген екі түрі енгізілген. Оқу
орнының агрономия факультетінің ғалымдары Алматы қаласының ... ... ... ... мамандарымен бірігіп дәнді-дақылдардың
интенсивті технологиясында меңгеру жұмыстарын ... ... ... Сондай-ақ, агрономия факультетінің ғалымдары Батыс –
Қазақстанның табиғатына сәйкестендірілген ... 1,5 млн. ... ... ... ... сақтауға арналған элементтер
жүйесін ойлап тапқан.
Институтты жиһазбен жабдықтау, оқу жадықтарымен қамтамасыз ету, оқу
ғимараттарын ... ... ... шаруашылық бөлімімен
қадағаланған. Жылдар өткен сайын ... әр ... жеке ... ... ... ... мен ... арналып тұрғын үйлер де салынған.
Осындай жағдайлардың жасалуы нәтижесінде институттың оқу процесі түске
дейін бір мезгіл оқытылатын болған. Әсіресе, ... ... ... профессор Б.Шах болған кезеңде институт ірі оқу-әдістемелік, ғылыми-
зерттеу орталығына айналған. Институттың 34 кафедрасында 300-дей оқытушы
қызмет ... ... ... мен спорт залдары көпшіліктің
сұранысын өтеу жолында жұмыс ... жылы ... 7 ... ... зооветеринарлық,
ауылшаруашылығын механизациялау, экономикалық, сырттай ... ... ... ... ... ... мен дайындық бөлімдері факультеттерінде ауылшаруашылық мамандары
даярланған. ... ... ... ... бгойынша:
агрономдар, зоотехниктер, малдәрігерлері, механизаторлар, экономика ... ... ... есеп және ... ... ... жүргізуге жоғары білімді мамандар
әзірлеген. 1963-1983 ... ... 20 жыл ... ... ... 6500 адам
жоғары аграрлық білім алған /78; 13-25бб./. 1988 жылы институт өзінің 25
жылдық шығармашылығын атап ... Бұл ... ... ... саласының барлық түрлері ғылыми-зерттеу объектісіне
айналған. Жоғарғы оқу орындары – бұл ... мен ... ... ... ... – адам тұлғасы, оның мақсаты – адамның еркін көп бағытта
дамуы болып ... ... ... институтының ашылуы 1970-1990 жылдар
аралығында Батыс Қазақстанның ауылшаруашылығы үшін оны өнеркәсіптік ... ... ... мен ... агроөнеркәсіптік
интеграциялауды ұйымдастырудың маңызды кезеңі болды. Қазақстан бойынша
жоғары ауыл ... оқу ... мен ... ... ... ... 1990 ... дәстүрге айналған.
Елімізде ауыл шаруашылығы өндірісі кеңестік қоғамның даму заңдары
негізінде дамыған. Совхоздар мен ... көп ... ... ірі өндіріске айналып, осы маңызды жұмыстар одан ... ... ... ... ... ... ... артуына, өнім сапасының жақсаруына, еңбек өнімділігінің өсуіне және
өзіндік құнның кемуіне жағдай жасау үшін өте ... іс ... ... ... ... ... ... етіп алынған шаруашылықтардың
тұрақтылығы әрқашанда жоғары болатынын тәжірибе көрсетті. Маманданған
шаруашылықтарда агротехникалық ... ... ... жүргізіліп, егіншілік
мәдениеті арта түседі.
Ауыл шаруашылығы өндірісін мамандандыру және тиімді орналастыру ... ... ... ... өнім ... ... басты факторы
болып табылады. Ауыл шаруашылығының алдында тұрған қазіргі және ... ... ... ауыл ... ... тиімділігін арттыру болып
табылады. Ауыл шаруашылығын интенсивтендіру, ... ... егіс ... қосымша қаржы жұмсап, мол өнім өндіру немесе өндірісті ... ... сөз. ... ... ... ... ... себуге
жарамсызы анықталып, жерді мелиорациялау мен эрозияға қарсы ... ... ... оқу ... баса ... ... Ауыл
шаруашылығының потенциялы ең алдымен жер көлемі және оның ... ... ... ... ауыл ... ... негізделген жүйесі құрылған. Олар әрбір аймақтың онда орналасқан
аудандардың, жекелеген ... ... ... ... ... мен озат ... өз ісінің шебері мен
маман қызметкерлерінің еңбек көрсеткіштеріне талдау ... ... ... ... бір ауыл шаруашылық қызметкерімен 20-25
адамға жылдық азық-түлік өндірілетіні анықталған /20, 52-53бб./.
Қазір ғылым мен техникалық ... ... ... ... ... барлық салаларын ғылыми негізде жүргізуге мүмкіндік
молая түсуде. ... ауыл ... ... бөлінген қаржыға
қарағанда ауылдық жерлердің еңбек өнімділігі өзінің сабасына түспегендігін
байқауға ... Ауыл ... ... ... өсуі ... ... түрлерін қолдану мен агротехниканың озық әдістерін енгізуден, малды
бағудың, күтудің технологиясын жақсартудан болып отыр. Ауыл шаруашылығының
өнімділігін ... ... тән ... көзі – ... ... ... ... негіздерген ірі өндіріс салалларын құруға толық
мүмкіндік бар. Еліміздің ... ... оқу ... ... тәжірибеде дұрыс қолдануды талап ... ... ... ... ... ... ... ішінде ауыл шаруашылығын арнайы кәсіпке
бейімдеу ... ... ... ... Ауыл шаруашылығын
мамандандыру дегеніміз – еңбек бөлісу деген сөз. Ал ... ... ... ... әрі күрделі, әрі ұзақ уақытқа созылады. ... әр ... ... ... ... ... жер ... колхоздар мен совхоздарда өнімдердің
бір ғана түрі ... әр ... ... ... Бірақ шаруашылықтар
маманданғанда ондағы салалардың арасында тығыз технологиялық байланыс болуы
керек.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... көптеген совхоздарында тауарлы ... ... ... сала ірі қара ... ... ... ... қол
жеткізілген. Дәнді дақылдардың сабаны мен топаны, басқа да ... ... ... ... ... ... астық өндіруді
молайтылған сайын мал шаруашылығы да соншалықты өркендей ... Сол ... қара ... қант ... ... шаруашылықтарда да қосымша сала
ретінде өсірілген. Қант қызылшасының жапырақтары мен ... ... ... ... және сүт ... ... жемшөп.
Сондықтан мұндай шаруашылықтарда қосымша сала ретінде ірі қара мал ... ... ... ... ... ... салыстырғанда оның басты айырмашылығы -
өнімдерді өндіру мерзімінің қысқалығы мен ... ... жыл ... ... ... ... ... табиғи-климат жағдайы
қолайсыз болса, соншалықты ... ... ... ... /20, 55-56бб./.
Сондықтан ауыл шаруашылық қызметкерінің күшін жыл бойына ... ... ... сай, ... сала мен ... ... байланысы ескеріліп мамандандырылған.
Қазақстанның аграрлық жағдайын дамыту мақсатында «Ауыл шаруашылығын
механикаландыру ғылыми-өндірістік ... ... ... ... механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институты,
Целинный ауыл шаруашфлығын механикаландыру және электрлендіру ... ... және ... ауыл ... ... ... ... технологиялық ғылыми-зерттеу институтының негізінде құрылған. Оның
құрамында 3 тәжірибе-механикалық ... 25 ... ... 3 ... ... бар. ... зертханалары параметрлерін
негіздеп, жаңа машиналар мен құралдар жасайды. Негізгі қызметі өсімдік, мал
шаруашылықтары және ауыл ... ... ... ... ... ... жылдамдатуға бағытталған. Ғылыми-зерттеу ұйымдарының,
ендіру бөлімшелерін, басқа да аграрлық техникаларын ... ... ... ... ... мен қызметтердің әрекетттерін
үйлестіру бағытында жұмыс жасайды. Институтта аспирантура, докторантура
және екі ... ... ... ... ... бар: ауыл ... құралдары, ауыл шаруашылығында техникалық қызмет көрсету
құралдары мен технологиясы. Технологиялық циклі аяқталған және ... ... және ... ... бар ... жоғары механикаландырылған
агрофирмалар жасау. Бұл орталықтың құрылымдық бөлімшелерімен ... ... және ... әзірленіп, өндіріске пайдалануға
үсынылып, олар 40-тан астам елдің ауыл шаруашылығына енгізілген. ... ... ауыл ... ... 20 ... ... ... жаңа технологиялық шешімдер деңгейінде орындалып,
Қазақстанда 400 авторлық ... мен 20 ... ... ... ... машиналары мен құралдары бірнеше рет ... ... ... ... Ұлан-Баторда, Мәскеуде және Киевте
өткен халықаралық көрмелерде көрсетілген /96; 115б./.
«Солтүстік-Батыс ауыл шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ... ... ҒЗИ 1984 ... ... ауыл ... ... ... құрылған. Солтүстік-Батыс ауыл шаруашылығы ғылыми-
өндірістік орталығы Арқалық, Ақтөбе, Қарабалық, Львов және Орал ... ... ... ... ... қолайсыз
жағдайларға тұрақтылығы жоғары қасиеті бар ... және ... ... және көп ... өсімдіктер сұрыптарын жасау, бастауыш ... өте ... ... және ауыл ... ... ... мен будандарының тұқымдарының өндірісі. Ауыл
шаруашылығы дақылдарын егу ылғал-ресурс сақтау ... ... ... ... ұяң жүнді және биязы жүнді құйрықты қойлар, мініс, салмақты,
негізгі типті жылқылар тұқымдарын сұрыптау.
Қостанай жылқы ... ... ... ... Қостанай мініс-жегіс аты шығарылған. Ол Қазақстанның барлық
облыстарында, Орал мен ... ... ... ... ауыл ... стансасында Батыс және Орталық Қазақстанның
құрғақ жағдайына тұрақты жұмсақ және қатты бидай ... ... ... ... ... ... ... негізінде
биязы жүнді құйрықты қазақы қойдың ақтөбелік түрі және цигейлік ... түрі ... Олар ... ... ... және ... ... қолайлы болып табылған. Ақтөбе ауыл шаруашылық тәжірибе стансасының
ғалым-сұрыптаушыларының басшылығымен және тікелей қатысуымен жылқының екі
тұқымы шығарылған. Олардың бір ... ... еш ... ұқсастығы жоқ, ет-
сүттілік өнімі жоғары және жыл бойы ... ... ... ауыл ... ... стансасы өз қызметінің әр түрлі
кезеңдерінде облыстық, ... ... ... қызметін атқарады.
Оның негізгі міндеті жақын жатқан аймақтардың агроөнеркәсіптік ... ... ету. ... және ... ... ... ... зығыр, бұршақ,
жалпы бақша дақылдары және көп жылдық шөптерді сұрыптауды ... ... ... Бас ... мен ... стансалары көктемгі дала
жұмыстарын жүргізу және астық ... ... ... ... шөптерден қорғау бойынша ұсыныстар, 15 кітапшалар, 5 монография мен
«Қостанай облысында ауыл шаруашылығын ... ... ... еркекшөп
жабайы шөбінің 200 үлгісінің каталогы шығарылған. /96; 116б/.
«Егіншілік пен ... ... ... ... ... ... ... құрылып, қазіргі кезде оның екі мемлекеттік
кәсіпорны бар. Олар ... ... ҒЗИ және ... ... ауыл
шаруашылық ҒЗИ» және екі бөлімше (картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИ және
Талдықорған бөлімшесі) кіреді. Егіншілік және ... ... ... ... және үш ... ... қазыналық
кәсіпорындар-тәжірибе шаруашылықтарының (Қаскелең, ... және ... төрт ... ... қазыналық кәсіпорындар-тәжірибе
шаруашылықтарының (Первомай, ... ... ... және ... ауыл
шаруашылық стансасы) ғылыми қызметтеріне басшылық жасайды. Негізгі қызметі
ауыл шаруашылық дақылдарының генетикалық ... ... ... ... ... және ... ... жасау, тектік ... және ... ауыл ... ... генетикалық
ресурстарын жинау, жерсіндіру және кешенді зерттеп оқу, ... ... ... бар ... ... республиканың оңтүстік-
батысында топырақты өңдеудің оңтайлы және аздандыру ... ... ... және ... негізінде өсімдік шаруашылығын түрлендіру
және шаруашылықты жаңа нысанда жүргізу жағдайына негізгі ауыл шаруашылық
дақылдарын өңдеу ... мен ... ... ... ... ... ... әзірлеуге бағытталған. Оның нәтижелері
республика аймақтары бойынша әр ... ... ... мен ... әртүрлендіру жағдайында ауыл ... ... ... және ... қорғаудың жүйесі
шоғырландырылған.
Егіншілік пен өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығымен Шығыс
сұрыптау орталығы құрылған, оның арқасында ... ... ... және тұқымдық жұмыстар жүргізіліп, ғалымдармен 25-ден астам
ауыл шаруашылығы ... ... мен ... ... ... 88
сұрыптары мен будандары көршілес елдерге (Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан,
Тәжікстан, Түркменстан) ... ... ... ... республикамыздың 10 облыстарындағы суару, тәлімі жер және суармайтын
жерлерінде және де республиканың тыңайтқыш ... ... ... әзірленіп, енгізілген. Республиканың оңтүстік, оңтүстік-шығыс
шөлейт аймақтарындағы тәлімі жерлері үшін аймақтық топырақ қорғау егіншілік
аудандар құрылымы ... ... ... ... ... ... ... дақылдары үшін – 73 пайызға, көп жылдық ... – 20 ... сүрі жері – 33 ... дейін, ал ауыл ... ... ... топырақты жалпақ кесілген әр тереңдікті
өңдеу, тар серкішпен себу, қатары аз ... ... ... алқабы /96;
118б./.
«Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік ... ... ... мемлекеттік кәсіпорны азық өндіру және
жайылым, мал шаруашылығы, қой ... құс ... ... ... мал ... және ... ... ҒЗИ, И.
Скрябин атындағы Жамбыл ҒЗ ветеринарлық стансасы, Қостанай ҒЗ ветеринарлық
стансасы, Оңтүстік-Қазақстан ҒЗ ... ... қосу ... Негізгі қызметі тектік қорды қалыптастыру, мәліметтер
жинағын құру және ... ... жаңа ... ... ... ... ... жайылым айналымының ғылыми негізделген
жүйесін құруға бағытталған. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... мен ... топтарды, сорт
тармақтарды, ... (ірі қара мал, ... қой, ... ... ... құстар тобын (тауық, үйрек, қаз, түйетауық, күркетауық) жетілдіру мен
айналысады. ... ... бар ... ... ... нәтижесінде
5 тұқым, 5 ішкі тұқымдық және 14 зауыттық типті қойларды, бір тұқым және 4
зауыттық типті етті ірі қара ... бір ... екі ішкі ... және ... ... ... бір ... тауық пен үйректі шығарған.
Австралия мериносы, авасси, темпшир құйрықты, жергілікті ... ... ... қой мен ешкінің жинақ тобын жасау ... ... ... сұрыптау-асыл тұқымдық жұмыстары
республиканың барлық аймақтарында көшім, дон, ағылшын таза ... ... ... ... ... жүргізілген. Қазақы тұқымды
түйелерді жетілдіру бағытында, Оңтүстік, ... және ... ... будандық шошқалар алуды әзірлеу және енгізу ... /96; ... ... және ... ... ... өндірістік орталығы» «Тамақ
өнеркәсібі Қазақ ҒЗИ» негізінде құрылған және оның екі бөлімшесі бар. ... ... және ... ... ҒЗИ» және «ет және сүт ... және «Помологиялық бақ». Бұл ... ... ... ... ... Қазақстанның тамақ және қайта өңдеу
өнеркәсіптерін ғылыми қамтамасыз етуді жүзеге асыратын жалғыз ... ... ... ... іргелі ғылымдар жетістіктер негізінде тамақ
өнімдері өндірісінің жаңа тиімді технологиялық үрдістері мен ... ... ... ... және ... ... физико-химиялық
әдістерді әзірлеуге бағытталған. Ем дәмдік және ... ... алу ... ... ... алуға бағытталған, қалдықсыз қор сақтаушы
тамақ технологиясы мен тамақ және ... жем ... ... арналған
машинамен жабдықтарды жетілдіру мен жасауды ұйымдастырады. Бұл құрама жем
өнеркәсібі өнімі өндірісі үшін ... жаңа ... ... ... ... емес ... ісдестіруге, жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің жаңа
сорттарын және ... өсу және егу ... ... және ... жидек дақылдары мен жүзім өсімдіктерін қорғау жүйесін, ... ... ... ... қалпына келтіру де қажет.
Тамақ және қайта ... ... ... ... нан, ... ... ет және сүт ... шарап, сыра және
сусындар дайындауда астық, жеміс-жидек, сүт және ... ... ... және емдеу алдын алу бағытындағы тамақтарды ... ... ... ... ... және ... ... технологиясы, спирт-шикізатты қант құмайы сабағынан алу, ... ... ... жеке және кешенді түрлері, құрама жемнің
технологиялық жүйесі және рецептурасы, әр түрлі ауыл шаруашылық малдарына,
құстарға және ... ... ... ... ... ... ... дақылдары мен жүзімнің текті қоры 3493 ... ... ... ... 52 мың ... ... жүргізілген.
Жеміс-жидек дақылдары мен жүзімнің жаңа ... ... ... ... таза сортты отырғызу материалдарын өсіру технологиясы
әзірленіп, шекілдеуікті сүйекті және ... ... мен ... өсіру,
жемістер мен жүзімді ұзақ ... ... мен ... ... сорт ... ... алмұрттың, шиенің, алшаның, тәтті шиенің,
шабдалының және жүзімнің сорттары мен будандары берілген /96; 119б./. ... ... беру ... ... ... ... яғни
аталған жағдайлар кешені топырақта тек тиімді ... ... ... ... және мәдени) тұрақты және жоғары өнімін ... ... ... ... ... ... мен ... өйткені олардың дұрыс шешілуіне егістің ... ... және оның ... ауыл ... ... ... ... болып саналады. Оны тек қана ғылыми негізде
және ... ... ... ... ... ... Топырақ құнарлылығын
сақтау және оны көтеру туралы ... ... ... ғалымдармен
дәлелденген.
Аграрлық кәсіптік бағдарлау негізіне халық шаруашылығының қандай да
бір ... үшін ... және ... ... ... адамның еңбек
қызметінде мамандық ерекшеліктерінің ... сай ... ... ... ... білу жатады. Осылардың барлығын ұштастыру арқылы
әрбір нақты адамның мамандығын ... ... ... ... және
мамандығын таңдаған кезде оны ... ... ... Осы ... ... ... ... жалпы білім беретін мектептердің оқу
процестерінде мамндықтармен танысу, ... ... ... ... ... насихаттау, жастардың өмір жолын
таңдауына елеулі көмек көрсетеді /24; 89б./.
Аграрлық білім беру ... ... ... жолмен ұйымдастырудың
қолданылып жүрген шараларының жүзеге асырылуының экономикалық және
әлеуметтік ... ... үшін ... 1990 ... дейін елімізде
ауыл шаруашылық кәсіпорнында ... ... ... ұйымдастыру жұмысын
арнаулы қызмет орны жүргізген. Көптеген колхоздар мен совхоздарда еңбекті
ғылыми ... ... ... ... ... ... штатына еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастырудың нұсқаушы-методист
немесе еңбекті ғылыми жолмен ... ... ... ... ... қатар, кәсіпорынның басшылары мен мамандары, қоғамдық
ұйымдардың өкілдері болған /24; 20б./.
1990 жылдардың ... ауыл ... ... ... ... ... ... мәселелері – жер ... ... ... ... ... ... жаңа техника
түрлерін өндіріске енгізу, өнімдердің ... ... ... ... және ... да ... жұмыстарды шешуге себебін тигізген.
Қазақстан ауыл шаруашылығының негіздері мен ... ... ... ... мен ағымдарын ескере отырып, ... ... ... Біріншіден, биоотын және қосалқы өнім
шығаруда, биоотын өндірісіне ... ауыл ... ... ... және ... ауыл ... ... кейінгі қалған
қалдықтарын, балдырлардың биомассасын кеңінен пайдалану қолға ... ... және ... ... ... ... пайдалану арқылы ауыл шаруашылығы жануарларының
тұқымдық тізбегі мен түрлерін, жаңа өсімдік сорттары мен ... ... ... мен ... ... ... ... трансферттеу
және оларды біздің жағдайымызға ... ... осы ... ... ... ... кадрларды даярлауға үлкен мән
берілген. Аграрлық ғылымның маңызды бағыттарын ... ... ... ... ... жоспарланған.
Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасына сәйкес Астана және
Алматы қалаларының жанынан аграрлық саланың ғылыми-өндірістік кластерлерін,
өндірістік-тәжірибелік және ... ... ... байланысты
агроқалашықтарды құру және дамыту көзделген /109/. «ҚазАгроИнновацияға»
ғылыми-зерттеу тәжірибелік ... ... ... беру ... отандық агроқалашықтарды басқару компаниясы қызметтері жүктелген.
1990 жылдың аяғында Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... және ... мәселесін шешудегі
ғылымның үлесін арттыру үшін Қазақстанның аграрлық – ... ... ... ... және ... ... – экспериментальды шаруашылықтарды, зауыттарды, конструкторлық
бюроларды, тәжірибе стансаларының кең ... ... ... ... ғылымы академиясы қайта қалпына келтірілген /96; 106б./. Сонымен
қатар, ауыл шаруашылығын ... және ... ... де
табысты шешілген. Жаңа жоғары өндірістік құралдар мен машиналар жасалып,
енгізілген. Микробиология мен ауыл ... ... ... ... зерттелген. Шаруашылықтың жаңа нарықтық жағдайына көшу, өндірісті
қарқынды дамыту, мамандандыру және ... ... ... ... ... атқаратын қызметі өте зор.
Аграрлық ғылым саласында бірыңғай ғылыми-техникалық саясатты жасау
және ртықшылықтарды анықтау үшін ... ... ... оның
құрамына жетекші аграрлық – ғалымдар, ауыл шаруашылығы Министрлігі
мамандары, ... ... оқу ... ... ірі ауыл шаруашылық
кәсіпорындарының басшылары кірді /96; 108б./.
Жоғары тиімділікті, ғылыми ... ... ... ... өте ... биік ... бауларда жеміс дақылдарының отырғызу
материалдарын ... ... ... шикізаттық бауларда
тамырланатын телімсіз екпе ... ... ... әр ... жеміс
дақылдарының тамырланатын отырғызу материалдарын алу әдістері, жамылғысыз
дақылдарда жүзімді егу технологиясы, ... ... ... ... реттеу және тыңайту жүйесі, сұрып-телім қисындыруда, өте тығыз екпе
ағаштардың бұтақтарын қию және ... ... ... ... ... жаппай өсірудің әртүрлі тәсілдері.
Орман шаруашылығы саласында орман шаруашылығын ғылыми негізде жүргізу,
орманды ... ... ... ... және ... ... Арал ... табиғи қара сексеуілді қалпына келтіру тәсілдері. ... ... ... ландшафтарының жағдайын зерттеу Қазақстанның қарағайлы
ормандарында өрттің салдарынан ормандардың бүліну жағдайы.
Шекара арқылы өтетін өзендер жер – су ... ... ... өзен ... моделдеу жұмыстары жасалған. Табиғат шаруашылық кешенінің
экологиялық тұрақтылық бағалау көрсеткіші алынды. ... ... жер асты және жер үсті ... ... ... ... Ақаба сумен суармалау технологиясы және өсірілетін дақылдардың
агротехника жүйесінің тиімді параметрлері әзірленген.
Солтүстік Қазақстан мал шаруашылығы және ... ...... кіші ... жағдайында бағалаудың жоғары стандартына сай
келетін, өнімділік деңгейлі ірі ақ ... ... ... ... Шығыс
Қазақстан облысындағы «Азамат» асыл ... ... ... етті ... ... ... бойынша жұмыстар жүргізілуде.
Қостанай тұқымды жылқылардың тектік құрылымы зерттеліп, қазақ мініс ұрыптық-
асыл ... ... ... үшін ... тұқымдық малдардың түрлері
таңдалып алынғын /96; 109б./.
Елдің агроөнеркәсіп кешеніне білікті мамандар дайындау ... ... мен ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Қазіргі кезде республиканың ауыл және орман
шаруашылығына арналған орта және бастауыш білімдері жүйесінде 309 ... ... және 458 ... бар, онда 202 мамандықтар бойынша
400 мың адам ... ... ... ... мен ... – бұл оқу
бөлмелерінен, зертханалардан, оқу-өндірістік ... және ... ... ... ... бар көп ... оқу
орындары. Республика лицейлері мен колледждерінде ... ... ... өту үшін олар ... ... ... алады. Кәсіптік
оқу орындарында бұндай кешендердің ... тек ... ... ... қана ... ...... әрекеттермен де
айналысуға мүмкіндік береді.
Агроөнеркәсіптік кешенге арналған ... ... ... Қазақстанның
26 жоғары оқу орындарында алуға болады, олардың 18 – мемлекеттік.
Ондағы 18 ... ... оқу ... ... ауыл шаруашылық
бейінді, олар Алматы Қазақ ... ... ... С. ... ... аграрлық университеті және Оралдағы Жәңгір хан ... ... ... ... /96; 112б./. ... Ұлттық
Аграрлық университетінің 7 факультетінде бакалавриаттың 29 ... ... ... ауыл ... ... ... ... студенттер мен тыңдаушылар контингентін қалыптастыруға
үлкен мән берілген. Ауыл ... ... ... ... үшін ... ... ... орталығы құрылған. Ол –
кәсіби бағдар беру ісінде ауқымды жұмыс жүргізіп ... ... ... ... ... ал ... ... ашық есік
күндері жылда өткізіліп тұрады. Кәсіптік бағдар беру жұмыстары негізінен
жылына 90 мыңнан астам түлектер ... ... ... ... ... ... 5 облысты кеңінен қамтиды. Бұған
университеттің 600-ден ... ... ... ... ... ... мен әдістерін қолданады. Оған қатысты материалдар орталық
басылымдардан ... ... ... баспасөз беттерінде көрініс
тапқан /96; 12б./.
Бұл аграрлық жоғары оқу ... ... саны ... ... және ... шаруашылығы ісі», «Зоотехния», «Балық шаруашылығы»
және «Агроинженерия» және «Аң аулау және аң шаруашылығы» мамандықтарына
қабылдау екі ... ... ... ... ауыл шаруашылық кітапхана
елдегі ірі ұлттық ақпараттық орталық және Қазақстан ... ... ... ... ... ... орталығы болып
табылады. Қаржылық жағдайдың өте қиындығына қарамастан, қазақстандық
аграрлық ғылым ... ... ... ... ... тән ... сақтап қала алған. ... ...... ... ... ... біліктілік деңгейі, ғылыми ... ... ... және олардың біліктілігін арттыру жүйесі, ғылыми
журналдардың саны, халықаралық ынтымақтастықтар және т.б.. ... ... ... қызметтің барлық түрімен қамтамасыз
етуге мүмкіндігі бар.
Қорыта келгенде, 1985-1990 жж. тарихта ... ... ... ... деп ... ... 1985 жылы СОКП ОК-нің ... ... ... қоғамын қайта құру ... ... ... ауыл ... ... ... ... жанданды,
мердігерлік шеберханалық өндіріс дами бастады. Шаруашылық есеп, ... ауыл ... ... ... ... ... қойылды. Алайда терең дағдарысқа түсіп, тұйыққа тірелген ауыл
шаруашылығын дамыту күрделі ... ... ... ... ауыл ... өнім ... екі санатында ғана
өндірілетін. Бұл салада реформа экономикалық ... ... ... ... ... жүргізілді деуге болады. Реформаның
мәнісі ондағы өндіріс құралдарына мемлекеттік және ... ... ... ... ... шет елдердегідей бізде де негізінен
шаруа қожалықтары осы саладағы меншіктің иесі, негізгі өнім ... деп ... ... ... ... ... ... беру оңай
болғанымен, жерді және ауыл шаруашылық құралдарын жеке адамдардың ... беру оңай ... Олар ... ... ғана ... берілді. Жер болса
бүгінгі күнге дейін мемлекет меншігінде. ... ... ... оны тек
нарықтық экономика жолымен өркендету мүмкін еді. ... ... және ... ... ... ... ... басшылықты жақсартумен қатар, ауыл
шаруашылығын жоспарлы түрде жүргізу ... ... Ал ... мен
электрофикацияның дамуы, өндіріс техникасы мен ... ауыл ... ... жаңа ... мен ... ... қолданылуы еңбекті тиімді бөлісуге, ауыл
шаруашылығын ... және ... ... ... жағдай жасайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХ ғасырдың 30-жылдарында халыққа білім беру ... ... ... іске ... Ең ... ... ағартудың біртұтас жүйесі
құрылып, мектеп жасындағы балаларды оқуға тарту, жаппай сауатсыздықты жою
жұмыстары ... Ол үшін ... ... ... ... жою ... ... кешкі мектептер ашылып, өз бетімен
білім алу үйірмелері құрылды.
Осындай оқу орындарының ашылу көшбасшысы болған Жетісу ауыл ... 1918 ж. 27 ... ... ауыл ... ... ... ашылып,
1920 жылы училищеге ауыл шаруашылық техникумы статусы берілген. 1922 ... ... ... болса, 1925 ж. училище қайтадан техникум деп аталған.
Бұл оқу орны үнемі өзінің атауын ... ... әр ... ... ... оқу орны болды. Бұл оқу орнын ашу және оны ... ... ... ... ... байланысымен
түсіндіріледі. Қазақстанның облыстарындағы ауылшаруашылық және техникалық
мен училищелердің оқу бағдарламалары ... жаңа ... ... ... ... ... аз айтылмайды. Ендеше, 1930
жылдары «халыққа аграрлық білім беру орасан зор даму сатысында» болды деуге
әбден ... ... ... ... тарихының барлық кезеңдерінде ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... ... болды.
Сондықтан аграрлық білім беру қызметінің маңызды бағыты – қоғамда белсенді
ауыл шаруашылық мамандарын даярлау болып табылған.
Осы диссертациялық ... ... ... ... ... 1918-1928 жж. орта арнаулы ... ... ... ... мен даму ... зерттеудегі алғашқы ғылыми
зерттеу жұмысы болып табылады. Бұл ... ... ... ... шығару, оларға ғылыми баға беру, оны ... ... ... ... қозып келе жатқан халқымыздың рухани қажетіне жарату –
төл тарихымыздың алдында тұрған асқарлы міндет. Осы кезең кеңес ... ... ... ... он ... ... ... Ауыл
шаруашылығындағы реформалар ... ... ... жерді
пайдалануды реттеуге және отырықшылықтың қалдықтарын жоюға ... ... ... ... ... және шабындық жерлерді ... ... ... ... ірі бай ... тәркілеу тәрізді
саяси-экономикалық акциялар іс-жүзіне асырылды. Елімізде 20-шы жылдардың
басында 50-ге жуық ... ... ... ... тәжірибе
лабораториялары және т.б.) жұмыс істеді, олар санитарлық пен гигиеналық,
физиологиялық пен ... ... ... ... ... ... ... саласында еңбекті ғылыми ұйымдастыру проблемаларын
зерттеумен шұғылданды. Осы ... ... ауыл ... ... ... жөнінде тәжірибе станциясы жұмыс істеген. Онда еңбекті
ғылыми жолмен ... ... ... ауыл ... басқару және басқа да осы сияқты мәселелерді зерттеу
жұмыстары жүргізілген.
1924 жылы ... ... ... ... ... ... гектар жері бар «егіншілікті индустрияландыру» жобасын КСРО ... ... ... Бұл жоба ... ... Бірінші
бесжылдық жылдарында кеңес ғалымдары еңбек тәсілдері мен түрлерін
ойластырумен ... ... ... мен ... ... оны мөлшерлеу тәжірибесі мен еңбек процестерін үйрену жөнінде
біршама бағалы ұсыныстар жасады, ауыл шаруашылығында ... ... ... да ... ... Бұл жобалар Қазақстанның
ауыл шаруашылығында іске ... ХХ ғ. ... ... ... орта ... беретін оқу орындарының ашылуы елдің әлеуметтік-
экономикасын дамытуға үлкен септігін тигізді. Орта ... ауыл ... ... ... жерлердегі мал шаруашылығымен айналысқан
совхоздарға қажет болды. Ұжымдастыру ... ... ... ... мал шаруашылығын күту, мал азығын дайындау ... ... ... кездесті. Мұнымен айналысатын ауыл
шаруашылық мамандарының жетіспеушілігінен жергілікті жерлерде малдардың
түрлі індеттік жұқпалы ... ... ... ... шығын
әкелді. Әсіресе, ауылдық жерлердегі қазақ жастарын оқуға тарту мақсатында
мемлекет ... ... ... ... беру жұмыстарына қаражаттың
уақытылы бөлінбеуі де кері әсер етті. Дегенменде, мемлекеттік оқу орындары
басқармаларымен қабылданған осы ... ... ... ... ауыл
шаруашылық мамандарын даярлау ісін сапалы түрде жүргізуге бағытталып, іске
асырылды.
Қазақстанда 1930 жылдардағы оқу-ағарту ... 1920 ... ... ... Елімізде 1930 жылдарда ... жою ... ... ... ... кеңестік
ұйымдар тарапынан бұл ... іске ... ... ... ... ... жеті жылдық, орта мектептер ашылып, ... ... шала ... ... ... ... ... сауат
ашу орындары, оқу үйлері, қызыл отау, қызыл бұрыштар жұмыс істеді. Әрине,
ол кезде барлық білім беру ... ... сай ... Өйткені қаржының
бір қалыпты бөлінбеуі, мұғалімдердің жетіспеушілігі, оқу-құралдарымен
жеткілікті ... ... ... ... ... орын ... ... диссертациялық жұмысымыздың екінші бөлімінде 1929
жылдардағы күштеп ұжымдастыруға дейін, яғни ... ... ... ... ... ... ... күштеп ұжымдастырудың алғашқы
баспалдағынан алапат аштық ... мен 1933 ... ... ... ... ... ... аяқтау сынды саяси-
экономикалық шаралардың жүзеге асырылуымен жоғарғы ауылшаруашылық ... ... ... студенттерді жатақханамен ... ... ... ... ... 30-шы жылдардың өзінде Қазақстанда ауыл
шаруашылығын негізгі ... ... ... көп ... үшін ауыл ... ғылыми-зерттеу және өндірістік-тәжірибелік
мекемелер жүйесі құрылды.
1928-1933 жылдар аралығында Қазақстанда бірнеше ... оқу ... ... ... педагогикалық институты, Алматы зооветинституты, Қазақ
ауылшаруашылық институты, Алматы медициналық институты, Орал пединституты.
Сонымен қатар, Қазақстанда ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... 1931 ж. Қойшаруашылығы Ғылыми Зерттеу
институты, Шымкет ... ... ... ... ... Дәндідақылдар мәдениеті институтын және Қабық
мәдениеті институты, ... ... ... ... ... оқу ... Қазақстан үшін мән-маңызы жоғары.
1934 жылдың аяғында ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы ғылым академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ
бөлімшесі ұйымдастырылды, ол 1957 жылдың қараша айына дейін жұмыс ... ... ХХ ... 40-шы жылдарына қарай республикамызда 12 жоғары
оқу орны, 11 ғылыми-зерттеу және жобалау-технологиялық ұйымдар, 2 ... 2 ... ... ... 6 ... ғылыми-
зерттеу және конструкциялық бөлімшелер, Алматы қаласында ... бағы ... ... ... жылы ... ... бірі болып республикадағы ауыл
шаруашылығын дамыту міндеттерін шешуде ғылыми қызметкерлерге көмегі ... ауыл ... ... ... ... ... ... мен өнеркәсіптің тез арада даму ... шешу одан ... ... және оның ... ... шаруашылығының басқа
да салаларына енгізуді қажет етті. КСРО Ғылым Академиясы қазақстандық
базасының республикада ... және ... ... ... 1938
жылы КСРО Ғылым Академиясының қазақ бөлімшесі құрылды. Ұлы Отан ... ... ... 3 ... ... мен 14 ғылым кандидаттары бар, 100
ғылыми ... ... ... Соғыс жылдары бөлімшенің құрамында 13
ғылыми-зерттеу институттары құрылып, ҚазССР Ғылым Академиясын ... зор ... ... ... ... академиктер В.А.Обручев,
С.И.Вавилов, И.П.Бардин, В.Л.Комаров, И.Ф.Григорьевтер зор үлестерін қосты.
1946 жылы 31 ... ... ССР ... ... құру ... ... ірі ... күштер және де ЛБАШҒЗА-ның (ВАСХНИЛ) Шығыс бөлімінің
14 ... ... және үш ... ауыл ... ҒӨБ ... 1948 жылы ... Бетпақдала қой
шаруашылығы тәжірибелік стансасы, ауыл шаруашылығын механизациялау және
электрмен ... ҒЗИ, мал ... мен ... ҒЗИ, және 8 ... мен алты тәжірибе танаптары ауыл шаруашылығын дамыту бағытында
жұмыс істеді.
Қазақстанның облыстарындағы аграрлық институттар мен ... ... ... жаңа ... мен ... ... жатқандығы аз айтылмайды. Ендеше, «халыққа аграрлық білім беру
орасан зор даму сатысында» деуге ... ... ... ... ... барлық кезеңдерінде ауыл шаруашылығы қазақ ... ... ... болды. Сондықтан аграрлық білім беру қызметінің
маңызды бағыты – қоғамда белсенді мамандар даярлау болып саналады.
Қорыта айтқанда, ... ауыл ... ... ұйымдастыруды
жақсартуда, зерттеу деңгейін көтеру және ғылыми кадрлар ... ... ... бірі ... Ауылшаруашылығы Академиясының
құрылуы болды. Ол республикада ауыл ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарды. Бұл салаға салыстырмалы түрде
баға бере отырып, ғылымның бұл ... осы ... ... ... ... даму ... ... айқындады – деп бүгінгі күн
жемісіне қарап айтуға болады. Республикадағы ауыл шаруашылық ғылымы ... ... қызу дами ... Осы ... ... ... ашылған
Ауылшаруашылық мамандарын даярлайтын жоғарғы оқу орындарын бітірушілер
еліміздің ауыл шаруашылық ... ... ... мекемелерінің, ауыл
шаруашылық экономика салаларындағы арнайы кәсіби ... ... ... ... және ... да ... ... мәліметтерін енгізуді тездету үшін елімізде 1967 ... ... ... ... ... ... ... Орталықтары
ұйымдастырылып, олар шаруашылықтардың қаржысына солардың берген сұраныстары
бойынша ауыл шаруашылығы ... ... ... еңбекті ғылыми
жолмен ұйымдастыруды енгізуге көмектеседі. Елімізде ... ... ... ... ... ... екі жағдаймен түсіндіруге
болады. Ол партия ... және ... ... ... ... ... ... тарапынан қолдау табуы, сондай-ақ, экономиканы
өркендету мен еңбек өнімділігін ... ... ... ... ... ... 1956 жылы ауыл ... ғылымы қайта ұйымдастырылды,
қуатты аз тәжірибе танаптары мен ... ... ... ... ... стансалары пайда болды. Тың және тыңайған жерлерді
игерудің алғашқы жылдарында тың егіні саласын кең ... ... ... ... ... ... 1957 ... басында Шортанды
ауылшаруашылық тәжірибе стансасының негізінде Қазақ астық шаруашылығы
ғылыми-зерттеу институты құрылды, ... ол ... ... ... болып қайта құрылды. Оның қызмет көрсету аймағына солтүстік облыстардың
барлығы кірді. Су және ... ... ... ... ғылыми-
зерттеу Республикалық институттары да сол кезде құрылған болатын. Осы
кезеңде ... мал ... ҒЗИ, ауыл ... ... ... тың ҒЗИ, қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИ,
шабындық жайылым шаруашылығы қазақ ҒЗИ, күріш ... ҒЗИ, ... ... ҒЗИ құрылды. 1974 жылы мал ... ... ҒЗИ ... ... ... қой шаруашылығы қазақ ҒЗИ және мал шаруашылығы
қазақ ҒЗТИ. 1971 жылы ... мен ... ... ... су және ... ... ... ғылыми-әдістемелік басшылық
және зерттеулерді үйлестіру үшін ЛБАШҒЗА (ВАСХНИЛ) Шығыс бөлімі ... ... ... ... ... ... да бірнеше рет
өзгерді, ғылымды басқару органы да әртүрлі: ол ЛБАШҒЗА (ВАСХНИЛ), қазақ
ауыл ... ... ауыл ... ... ... ... Министрлігінің қарамағында болды. Және де айта кеткен жөн ... ... ...... ... ... ... табыспен
атқара білді. Аймақтық топырақ қорғау, ресурс сақтау, аймақтық және ... ... ... ... тәлімі жер, суарылмайтын, таулы суармалы
жерлердегі егіншілік жүйесі әзірленді және ... ... ... ... жоғары өнімді сұрыптары мен гибридтері жасалып,
мемлекеттік сынаққа берілді, олардың 350 астамы республика ... ... да тыс ... ... Жаңа сұрыптар, ауруға, зиянкестерге
және өсу ортасындағы басқа да өсу ортасының ... ... ... ... ... өте ... ... қосымша өнім
алу бірдей жағдайын қамтамасыз ... ауыр ... ... ... ... өсіру технологиясы әзірленді,
республиканы тұқым санаттары бойынша қамтамасыз ететін, ... ... ... колхоз, совхоз және басқа агроөнеркәсіптік кешенді
кәсіпорындарының біртіндеп тарап, ... ... ... ... ... ... ... мамандарды даярлау мәселесі мен
олардың қоғамдық ... ... рөлі ... Ауыл шаруашылығы салалары
үшін мамандар даярлауды жақсартуды талап еткен ... ... ... ... және ... қаруланған, озық ойлы
ұйымдастыру қабілеті бар, ... ... ... тұрғыдан шеше
алатын мамандар даярланды. Республиканың ауыл шаруашылығын қайта құру және
өркендету бағытында аграрлық білім өзінің ... ... ... Басқа
одақтас республикаларға қарағанда, Қазақстанда жаңа мал будандары көптеп
зерттелді. Мысалы, 1981 ... ... ... және ... ... ... Аграрлық институтының доценті А.Антоненконың ойлап шығарған темір-
престейтін «Манипулятор» атты ... ... ... ... ... 1982 жылы ... конструкциясы
бойынша 3164 қар ... СВУ – 2,6 А ... ... ... ... ғалымдары ойлап шығарған топырақ өңдейтін
машиналардың 20-ға жуық түрі Батыс – ... ... ... ауыл ... дақылдарының көптеген сұрыптары
мен будандары саласының ғалымдары В. Кузьмин, Н. Удольской, ... ... Б. ... А. ... К. ... Т. ... ... С. Әбуғалиев, Н. Потапов және т.б. еңбектерімен жасалған. Сондай-
ақ, сұрыптаушылар А. ... және В. ... 50 ... ... ... ... және ... шығарды және мемлекеттік сұрыптау сынауына
берді, оның біраз бөлігі республикада аудандастырылған.
1985 жылы СОКП ОК-нің ... ... ... ... ... құру ... қойды. Осы кезеңде ауыл шаруашылығында коперативтік
қозғалыс қайта жанданды, мердігерлік шеберханалық ... дами ... ... ... ... ауыл шаруашылығын интенсивтендіру,
жеделдету мәселелері күн тәртібіне қойылды. Алайда терең дағдарысқа ... ... ауыл ... дамыту күрделі мәселеге айналды.
Экономикалық реформалардан бұрын ауыл ... өнім ... ... ғана ... Бұл ... ... экономикалық басқа
салаларына қарағанда екпіндірек, қарқындырақ, шапшаңырақ жүргізілді деуге
болады. Реформаның мәнісі ... ... ... ... ... ... жекеменшікке айналдыру болды. Кейбір шет елдердегідей
бізде де негізінен шаруа қожалықтары осы саладағы ... ... ... өндірушілер болады деп саналды. Малды бұрынғы ұжымдар мүшелеріне бөліп
беру оңай ... ... және ауыл ... ... жеке ... бөліп беру оңай болмады. Олар шартты түрде ғана бөліп берілді.
Жер болса бүгінгі ... ... ... ... ... ... жерде
оны тек нарықтық экономика жолымен өркендету мүмкін еді. Өндіріс ... және ... ... ... ... ... ... жақсартумен қатар, ауыл
шаруашылығын жоспарлы ... ... ... ... Ал ... мен
электрофикацияның дамуы, ... ... мен ... ауыл ... жүргізудің жаңа жүйесі мен ғылыми-
жетістіктердің тәжірибеде қолданылуы ... ... ... ... ... және ... салаларын шоғырландырып
түрлендіруге ... ... ... ... ... ... дайындау қазақстандық
аграрлық ғылым мен ауылшаруашылығы ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Қазіргі кезде республиканың ауыл және орман
шаруашылығына арналған орта және бастауыш білімдері жүйесінде 309 ... ... және 458 ... бар, онда 202 ... ... мың адам оқиды. Бүгінде ауылдық мектептер мен колледждер – бұл ... ... ... шеберханаларынан және оқу
шаруашылықтарынан тұратын, оқу-өндірістік кешені бар көп ... ... ... ... мен ... оқитын оқушыларға
тәжірибелік сабақ өту үшін олар егіндік ... ... ... ... ... ... ... болуы тек оқу-тәрбиелік ... ... қана ... ...... әрекеттермен де
айналысуға мүмкіндік береді.
Агроөнеркәсіптік кешенге арналған жоғары кәсіптік білімді Қазақстанның
26 ... оқу ... ... ... ... 18 – мемлекеттік. 18
мемлекеттік жоғарғы оқу орындарының үшеуі ауыл шаруашылық ... ... ... Ұлттық университеті, Астанадағы С. Сейфуллин атындағы ... ... және ... ... хан ... ... қазақстан
аграрлы-техникалық университеті. Бұл аграрлық жоғары оқу ... саны ... ... «Агрономия» және «Орман шаруашылығы ... ... ... және ... және «Аң аулау және
аң шаруашылығы» мамандықтарына ... екі ... ... Республикалық
ғылыми ауыл шаруашылық кітапхана елдегі ірі ұлттық ақпараттық орталық және
Қазақстан Республикасындағы агроөнеркәсіптік кешеннің негізгі ... ... ... ... ... ... ... өте қиындығына
қарамастан, қазақстандық аграрлық ... ... ... дамыған елдер
ғылымдарына тән негізгі параметрлерін сақтап қала алған. Оларға ... ... ... ... ... ғалымдардың біліктілік деңгейі, ғылыми
мектептердің болуы, мамандар дайындау және ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықтар және т.б..
Бүгінгі таңда Қазақ ... ... ... ... үшін ... ... ... ал жоғарғы аграрлық оқу орындары үшін
ғылыми-педагогикалық кадрлар ... Өз ... ... ... ... ... болғандықтан, ол оқытушылар мен ... ... ... мен біліктілігін жетілдіріп, қайта
даярлауды жүзеге асырады.
Негізгі тұтынушылар болып табылатын ... мен ... ... ... ... ... олар ғылымның қол жеткізген
жетістіктерін іліп әкетіп, жүзеге асыруда. Демек, Қазақстандағы ... ... де ... ... ... әлі де төмен. Мәселен,
алдыңғы қатарлы дамыған мемлекеттерде аграрлық ... ... ... ... ... 1-2 ... көлемінде болса, бізде 0,29 пайыз
шамасында. Ауыл ... ... ... көтеру, осы салада
қазіргі заманғы стандарттарға ... ... ... жүйесін
қалыптастыру, ғылыми ұйымдардың және аграрлық жоғары оқу ... ... ... ... ықпалдасуын, саладағы үрдістерді басқаруадың
тиімді жүйесін жасап, ... ... ... ... ... үшін
«ҚазАгроИнновация» акционерлік қоғамы құрылған болатын. Бұл ғылыми ұйымның
мақсаты ҒЗИ мен ... оқу ... ... ... ... ... ... өндірістің ғылыми негізде дамуына
ықпал ететін ғылым-білім жүйесін жасау, ... ... ... мен ... ... ... ... ауыл шаруашылық
мамандарын даярлаудың қызметінің тиімділігін арттыру бағытында кешенді
шаралар әзірленуде.
Аграрлық жоғарғы оқу ... ауыл ... ... ... ... шаруашылығы инженерлерін, аңшы-биологтарды, жерге орналастыруын
және кадастрлеуші ... ... және ... өсірумен айналысатын
агрономдар, сарапшы-экологтар, орман, балық және аң аулау шаруашылықтары
мекемелерінің, жер қорларын ... ... ... және ... жүйелері
ұйымдарын болашақ жетекшілері мен бас мамандарын даярлайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың Қазақ халқына
жолдауы. Алматы, 2005. – 19бет
2 Асфендияров С. История Казахстана. ... ... ... ... 304б.; ... М. ... казахского народа. //Учебное пособие. Алматы:
Санат, 1993. – 221б.
3 Тәжібаев Т. ... и ... ... во ... ... ... Алматы: Мектеп, 1962. – 507с.; Бендриков К. Очерки по истории
народного образования в ... ... ... АПН РСФСР, 1960. -512с.
4 Елеуов Т. Қазақ ауылында совет өкіметінің орнауы және ... ... жж.) . – ... ... 1967. – ... ... Н.С. ... декрет о земле и начало его осуществления.
//Великий ... в ... ... ... 1977. – ... ... А.А. ... мероприятия советской власти по решению аграрного
вопроса в Казахстане (1920-1925 гг.). //Уч.зап. ... Т. 48. ... Вып. 7. ... 1961. – ... ... К.Н. Роль аульных и сельских советов Казахстана в
регулирование многоукладной структуры и ... ... ... ... хозяйстве республики. // региональные особенности экономической
политики переходного периода в СССР. – ... ... 1983. – ... ... С.И. Опыт ... преобразований сельского хозяйства. Алма-
Ата: Казахстан, 1975. – С.120
9 Ким М. ... ... и ... ... в Казахстане.
//Вопросы истории, 1947. №10. – С. 81-105
10 ... А. Н. ... ... ... ... гг. ...... Семипалатинский Зоотехническо – ветеринарный институт. Семипалатинск,
2002. – 164с.; ... ... ... им. С. ... (очерки
истории, 1957-1997). Акмола, 1997. – 167с.; Казахстанский Государственный
Агротехнический университет им. С. Сейфуллина: ... и ... гг.). ... 2007. – 256с.; Западно-Казахстанский
Сельскохозяйственный ... ...... ... ... университет. Уральск, 2003. – 130с.
12 Пронин А.Ф., Кудрявцев Н.Е., Киселев А.Н. Ауыл ... ... ... мен жинауды ұйымдастыру және оның технологиясы. Алматы: Мектеп,
1972. – ... ... С. ... ... ... в ... за
развития животноводства. Алматы, 1976. 294с.; Дияров К. Животноводства
Казахстана. Алматы, 1963. – 350с.; ... К. ... ... пастбищ
Казахстана. Алматы: Қайнар, 1978. – 178с.
14 Аубакиров А. Қазақстанда ауыл ... ... ... ... 1984. – 200б.; ... С. ... ... и
экономического развития Советского Казахстана. ... 1981. – ... Н. ... ... ... и ... уровня
сельского населения Казахстана. Алматы, 1964. – 123с.; ... Х. ... ... в ... совершенствования социализма. Алматы,
1988. – 192с.
15 Құдайбергенов А. За высокую культуру села. ... 1978. – ... Х. ... КПСС по ... ... ... политики в
Казахстане /1946-1975 гг./. – Алматы, 1980. – 296с.; Сүлейменов Б.С. ... ... ... ... ... ... ... №3 (46). 2007. – 120б.
16 Казаков В.Е. Қазақстанда тың және тыңайған ... ... ... ... Қазмембаспасы, 1954. – 38б.
17 Тұрғанбаев С., Қайымов Б. Ауыл ... ... ... Қайнар, 1970. -107б.
18 Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы: Қазақ университеті, 1992.
– 272б.; ... К.С. ... в ... трагедия
крестьянства. Алматы, 1992.; ... Ж.Б. ... ... ... ... 1991. – 240б.; ... М., Омарбеков Т. Тарих
тағылымы не дейді ? Алматы: Ана тілі, 1993. – 208б.
19 Омарбеков Т. Тың ... ... ... – 1991. №6. – ... Осы ... ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері.
Алматы : ҚАЗақпарат, 2001.–399 бет; ... К. ... ... ... ... в Казахстане: достижения и просчеты. // Некоторые вопросы
истории Казахстана. Алматы. – 1994. – С.24-29
20 ... Е. ... ... ... Алматы: Қайнар,
1972. – 223б.
21 Шайкин В.Г., Глинка М.В. Сельское хозяйство: передовой опыт в ... ... ... 1980. – 63 с.
22 Байжұманов Ә. Мал өсіру. Алматы: Қайнар, 1987. – 223б
23 ... Е.В. ... ... ... ... 1979. – 254 с.
24 Курбатов А.П. Ауыл шаруашылығы механизаторларының ... ... ... ... Қайнар, 1979. – 123б.
25 Тазабеков Т., ... А. ... ... Алматы: Білім, 1995.
– 256б.
26 Ауыл ... ... ... ... 1980. – 22б.; ... ...... және үшінші класты тракторист-машинистер
даярлауға арналған оқу программалары. Алматы: Мектеп, 1971. – 40б.
27 ... ... ауыл ... ... жүйесі. Алматы:
ҚазМемБаспасы, 1958. – 164б.
28 Июльский (1978 г.) Пленум ЦК КПСС. Москва: ... 1979. – 238 ... ... ... ... ТОО «Тау ... 2005. – 488б.
30 Байтілен С.А. Кеңес мемлекетінің Қазақстандағы жүргізген аграрлық
саясаты ауыл ... ... ... ... Автореферат
дисс... т.ғ.д. – Алматы, 2000 . – 48б.; Байсарина Қ.Қ. Қазақстанда ... ... ... және ... (1946-1965 жж.). Автореферат
дисс... т.ғ.д. – ... 2006. – ... ... М. Қазақстандағы халық-ағарту ісінің қалыптасуы мен дамуы
(Тарихи аспект. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... 1999. – 150б.
32 ҚР ОММ қор 5, ... 8, іс 5, ... 66, ... АОММ Қор 876, ... 1, іс 1, ... 1-6
34 АОММ Қор 876, тізбе 1, іс 2, ... 105, ... АОММ Қор 876, ... 1, іс 13, ... 4, ... АОММ Қор 363, тізбе 1, іс 14, парақ 6
37 АОММ Қор 876, ... 1, іс 20, ... 2
38 АОММ Қор 876, ... 1, іс 11, парақ 7, 8
39 ҚР ОММ қор 30, ... 1, іс 448, ... ... АОММ Қор 876, ... 1, іс 22, ... 7
41 АОММ Қор 876, ... 1, іс 10, парақ 19, 32
42 АОММ Қор 876, ... 1, іс 12, ... ... АОММ Қор 876, тізбе 1, іс 31, парақ 13
44 АОММ Қор 876, ... 1, іс 21, ... 13, ... АОММ Қор 876, ... 1, іс 26, ... ... АОММ Қор 876, тізбе 1, іс 39, ... ... ... ... ... ... ... Қайнар,
1972. – 1-6с.
48 АОММ Қор 1238, ... 1, іс 90, ... 7
49 ... ... ... АССР V-му ... Съезду
Советов. Ак-Мечет. Оренбург, 1925. – С.19,20
50 ҚРОММ Қор 74, тізбе 14, іс 46, ... ... АОММ Қор 876, ... 1, іс 14, ... 11, ... ҚР ОММ Қор 81, ... 1, іс 1367, парақ 87
53 Уәлиев Ш. Нығметпен кездесулер. //Орталық Қазақстан. 1989. 21 март. –
3б.
54 ... Қор 30, ... 2, іс 284, ... 12,62, 143, 145-146, ... ... Қор 30, тібе 2, іс 167, парақ 9
56 ҚРОММ Қор 30, тізбе 2, іс 139, парақ 55
57 ... Қор 30, ... 2, іс 168, ... 3
58 ҚРОММ Қор 30, тізбе 2, іс 169, парақ 2,18,20, 192
59 ... Қор 74, ... 14, іс 44, ... ... ҚР ОММ Қор 74, ... 14, іс 47, ... 1, 5, 6
61 ҚРОММ Қор 74, тізбе 14, іс 45, парақ 3
62 ... Қор 74, ... 11, іс 2, ... ... В ... единстве народов СССР. Документы и материалы 1920-1937 гг.
А.:Казахстан, 1972. – С.274
64 ... Қор 81, ... 1, іс 1361, ... ... ... Қор 81, тізбе 1, іс 1547, парақ 68
66 ҚРОММ Қор 81, ... 1, іс 1300, ... 8, 6
67 ... Т. ... – азамат, білім мен мәдениет жаршысы,
көрнекті ... ... ... материалов научной конференции,
посвященной 100-летию со дня рождения ... ... ... А., ... 16 бет
68 ҚРОММ қор 13, тізбе 1, іс 33, парақ 133
69 АОММ Қор 876, ... 1, іс 32, ... ... ҚРОММ Қор 30, тізбе 2, іс 281, ... ... ... қор 30, ... 2, іс 160, парақ 4
72 ҚРОММ қор 30, тізбе 2, іс 319, ... ... ҚРПМ қор 725, ... 1, іс 147, ... ... ҚРПМ қор 725, ... 5, іс 2, парақ 41
75 ҚРОММ Қор 30, тізбе 2, іс 180, ... 1
76 ... Қор 30, ... 2, іс 196, ... ... ҚРОММ Қор 30, тізбе 2, іс 192, парақ 64
78 ... ... ... ... ... ... Уральск, 2003. – С.13-19
79 Момынқұлов Е. ... ... 2003 - №4 – ... ... В.Н., ... А.Н. ... ... Алматы: Мектеп,
1971. – 415 б. – 4б.
81 Романов Ю. Депортация народов и проблема прав ... ... ... 1998. – С. ... ... Қор 1987, ... 1, іс 21, парақ 3
83 ҚРОММ Қор 1987, ... 1, іс 24, ... ... ҚР ПМ Қор 708, ... 29, іс 1438, ... 5
85 ҚР ОММ қор 1481, ... 29, іс 21, ... 63
86 ҚР ОММ қор 1421, тізбе 1, іс 2248, парақ 16
87 ҚР ПМ қор 708, ... 11, іс 1896, ... ... ҚР ПМ қор 708, тізбе 10, іс 1479, парақ 44
89 ... ... ... 50 ... 2002. – 164с. – С. 7
90 ... ... ... им. С. Сейфуллина (очерки истории,
1957-1997). Акмола, 1997. – С.5
91 ... ... ... ... ... ... // ... әдеби – ғылыми мұрасы және білім ... ... ... ... конференция материалдары. – Семей. 2004. –
309 – ... ... Қ. ... ауыл ... ... ... және
сабақтары (1946-1965 жж.). Автореферат. Алматы. - 24б.
93 Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан ... ... ... ... 2001 - 7,353-355 бб.
94 ҚазССР колхозшыларының совхоз және РТС жұмысшыларының, мамандардың,
ауыл ... ... ... 1959 ... ... ... ... 1959. – 44б.
95 Байсарина Қ. //Қазақ Ордасы. 2003 - №3 – ... ... ... ... ТОО ... 2005. – 106б.
97 Казахстанская правда. 1988 год, 12 ... ... және ... ... ... ... ... Қазақстан ауыл шаруашылығының барлық
агрономдары мен ғылыми қызметкерлеріне хаты. Алматы, 1958. – 15б.
99 ҚР ПМ Қор 708, ... 129, іс 2101, ... ... АОММ Қор 829, тізбе 3, іс 9, парақ 1, 2
101 Құдайбергенов А. За высокую культуру села. А., ... ... ... Б.С. Ауыл ... ... ұйымдастыру
тәжірибелері. ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. №3 (46). 2007. – 120б.
103 Гурьев ... ауыл ... ... ... 1958. – ... ҚР ПМ қор 708, ... 123, іс 92, ... 34-39
105 ҚРПМ Қор 708, тізбе 139, іс 2106, парақ 5
106 //Аграрлық ... 2008. - № ... ҚРПМ Қор 708, ... 139, іс 1495, ... 1, ... Казахский государственный агротехнический ... ... ... и современность (1957-2007 г.г.) – Астана, 2007. ... с. – ... ... К. Аграрлық ғылымның алар асуы алда. //Егемен Қазақстан.
2007 жыл, 29 ... ... ... Аграрный Вуз Казахстана. Алматы: Қазақ ... ... 2005. – 30с. – С.7

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 186 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«АТФБанк» АҚ-ның негізгі қызметтерін ұйымдастыру16 бет
Дүниежүзілік саяхатшылар4 бет
Медицина жетістіктеріндегі медициналық микробиологияның қосқан үлесі. тарихи даму барысында микробиология, вирусология және иммунологияның мақсаттары және міндеттері9 бет
Рубидий,цезий физикалық және химиялық қасиеттері4 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Аграрлық саладағы инновациялық қызмет73 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық саланы дамытуға байланысты туындаған экономикадағы теориялар7 бет
Аграрлық саясат9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь