Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы

Б
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1 Іле өзені мен атырауының физико.географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Жер бедері мен геологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
1.2 Климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3 Ауа температурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
1.3.1 Ауа ылғалдылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3.2 Атмосфералық жауын.шашын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.3.3 Қар жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.3.4 Жел режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 10
1.4 Топырақ және өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.5 Іле өзенінің гидрологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12
1.6 Су деңгейінің режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 13
1.7 Гидрологиялық зерттелгендік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2 Өзен және су алабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1 Өзеннің гидрографиялық желісінің қалыптасуы ... ... ... ... ... 18
2.1.1 Өзеннің бастауы, жоғарғы, орта және төменгі ағысы. Атырау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 19
2.1.2 Атыраудың анықтамасы мен жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20
2.2 Ішкіконтинентальды атыраулардың қалыптасу механизмдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.3 Іле атырауының қысқаша тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
2.3.1 Іле атырауының қазіргі жағдайының қалыптасуы ... ... ... ... .. 24
2.3.2 Іле атырауының негізгі ағыстары иен көл жүйелері ... ... ... . 25
2.3.3 Іле атырауының су ысырабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 26
2.4 Атырау пайда болу факторлары. Гидроморфологиялық факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.4.1 Гидрологиялық, гидравликалық, гидродинамикалық факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.4.2 Антропогендік факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
3 Қазіргі Іле атырауының динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
3.1 Іле атырауының су режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
3.2 Іле атырауы жүйесінде ағынның таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... 33
3.2.1 Топар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
3.2.2 Жиделі жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
4 Өзен арнасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
4.1 Өзен арнасының жоспардағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 35
4.1.1 Өзен арнасының құрылымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
4.2. Арналық процестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
4.2.1 Арналық деформацияладрың даму тенденциясы ... ... ... ... ... 39
5 Өзендердің жазық бөліктеріндегі арналық процестердің негізгі түрлері және олардың өлшемдері ... ... ... ... ... ... ... ... . 43
5.1 Меандрлеу. Меандрлеу себебінің қазіргі түсініктері ... ... ... . 43
5.2 Таспа тізбекті, бірбүйірлі типтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43
5.3 Шекті меандр, бос меандр, бітпеген меандр, көпарналы жайылма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44
5.4 Іле атырауының гидрографиялық сипаттамаларының өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
5.5 Сараптама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕЬИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... . 56

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Іле өзені Балқаш көліне құярда ауқымды атырау құрайды. Іле атырауының ауылшаруашылығындағы маңызы зор. Алапішілік Іле атырауының табиғи жағдайы мен адам іс-әрекетінен тармақталуында болып жатқан арналық процестердің дамуыының көпғасырлық даму тарихы бар. Ең үлкен әсерді Қапшағай су желісі, оның бөгені мен СЭС пайдалану ( 1970 ж) атыраудың сумен қамту режимі бұзылды, су жіберу көлемі азайды, қысқы су ысырабы көбейді және тағы басқа.
Жұмыстың мақсаты: Іле атырауында арналық процесстердің гидроморфологиялық дамуын зерттеу.
Жұмыстың міндеті:
Іле-Балқаш алабының физико-географиялық жағдайының қысқаша сипаттамасы келтіру.
Жалпы өзеннің гидрографиялық желісінің қалыптасуы мен өзеннің жоғарғы ағысы, төменгі ағысы және атырау жайында түсініктер берілген. Сонымен қатар Іле атырауының қысқаша тарихы, атырау қалыптасуына өз әсерін тигізетін атырау пайда болу факторларына анықтау.
Іле атырауының динамикасы, ондағы су жүйелері жайында мәліметтер келтіру.
Өзен арнасы, арналық процестердің деформациясы және жоспардағы ығысуы жағдайы.
Іле атырауында кездесетін арналық процестердің негізгі түрлері мен оның өлшемдерін беру. Сонымен қатар меандрлеу себебінің түсініктері, оның атыраудағы даму түрлері және гидрографиялық сипаттамаларының өлшемдері келтіру.
Магистрлік диссертацияны орындау барысында жарық көрген және қордағы құжаттар пайаланылады.
1. Ресурсы поверхностных вод СССР. –Центральный и Южный Казахстан. – Т.13. Вып.2. Бассейн озера Балхаш. – Л.: Гидрометеоиздат, 1970. –645 с
2. Коротаев В.Н. Геоморфология речных дельт. –. М.: Изд-во МГУ, 1991. – 224 с.
3. Географический энциклопедический словарь. - М.: Изд-во Советская энциклопедия, 1988. – 432 с.
4. Чеботарев А.И. Гидрологический словарь. Л.: Гидрометеоиздат, 1978. – 308 с.
5. Абдрасилов С.А. Устьевые участки рек. Гидролого-морфологические процессы. – Алматы.: Қазақ Университеті, 1998. – 117 с.
6. Самойлов И.В. Устья рек. – М.: Географоиздат, 1952. – 526 с.
7. Палеографическая история дельты реки Или. Жандаев М.Ж., Абдрасилов С.А. Формирование дельты реки Или // Эрозионные и русловые процессы. – Луцк, 1991. – с. 101-107
8. Шнитников А.В. Изменчивость общей увлажненности материков Северного полушария // Зап. ВГО СССР, пов. сер. Т.16, М. – Л., 1957. – 388 с.
9. Джуркашев Т.Н. Антропогенная история Балхаш-Алакольской впадины. – Алма-Ата, 1972. – 126 с.
10. Бутаков А.Н. Русловые процессы в устьях судоходных рек. – М.: Транспорт, 1981. – 104 с.
11. Хайдаров Р.М. Динамика дельты реки Или // Труды ГГИ. 1968. Вып. 160. – с. 189-222
12. Хайдаров Р.М. Опыты и результаты изучения динамикм дельт рек с большим содержанием наносов (на примере дельты реки Или) // Водные ресурсы. 1975. № 1. – с. 142-167
13. Шульц В.Л Водный баланс Аральского моря // Труды СарНИГМИ. – 1995. – Вып. 23. – с. 3-28
14. Штегман Б.К. К истории формирования дельты реки Или // Изв. АН Каз ССР. сер. почв. 1946. № 3 (28). – с. 132-143
15. Рогов М.М., Ромашин В.В., Штейнбах Б.В. Гидрология устьевой области Западной Двины // М.: Гидрометеоиздат, 1964. – 345 с.
16. Рогов М.М., Ходкин С.С., Ревина С.К. Гидрология устьевой области Амударьи. М.: Гидрометеоиздат, 1968. – 268 с.
17. Браславский А.П., Чистяева С.П. О величине изменения стока реки Или в пределах её дельты // Труды КазНИГМИ. 1983. Вып. 80. – с. 78-94
18. Браславский А.П., Остроумова Л.П. Расчет стока реки Или поступающего в озеро Балхаш // Труды КазНИГМИ. 1991. – Вып. 107. – с. 45-77
19. Курдин Р.Д. Многолетние колебания водного баланса и уровня озера Балхаш и их изменения в период наполнения Капчагайского водохранилища // Труды ГГИ. 1986. Вып. 315. – с. 23-41
20. Остроумова Л.П. Определение притока воды к вершине дельты реки Или // Труды КазНИГМИ. – 1991. – Вып. 107. – с. 99-118
21. Остроумова Л.П. Приток воды в озеро Балхаш по данным гидрометрических измерений на протоках нижней части дельты реки Или // Труды КазНИГМИ. 1991. Вып. 107. – с. 119-130
22. Соседов И.С. Потери воды на испарение и транспирацию в дельте реки Или // Изв. АН Каз ССР. сер. энерг. 1958. – Вып. 11 (13). – с. 16-24
23. Сумарокова В.В., Цыценко К.В., Подольный О.В. Аэрокосмические исследования и водный баланс дельты реки Или. - С-П.: Гидрометеоиздат, 1992. – 163 с.
24. Абдрасилов С.А. Русловые процессы и формирование внутриконтинентальных дельт. –Алматы.: Изд-во “Рауан”,- 1994.–192 с.
25. Михайлов В.Н., Рогов М.М., Чистяков А.А. Речные дельты. Гидролого-морфологические процессы. – Л.: Гидрометеоиздат, 1986 – 280 с.
26. Знаменская И.С. Системная методология как основа изучения руслового процесса // Динамика и термика рек и водохранилищ. – М.: Наука, 1984. – с. 171-194
27. Курдин Р.Д. О вековых колебаниях крупных естественных водоемов Казахстана и Средней Азии // Труды ІV Всесоюзного гидрологического съезда. – 1975. – Т. 5 – с. 98-107
28. Курдюков К.В. Современные колебания уровня озера Балхаш по геоморфологическим и историческим данным // Изв. АН СССР. сер. геогр. – 1958 – № 4. – с. 32-41
29. Иванов В.В. Метод гидравлического расчета элементов водного режима в дельтах рек // Труды ААНИИ. – 1968. – Т. 283 – с. 30-36
30. Михайлов В.Н.. Рогов М.М., Макарова Т.А., Полонский В.Ф. Динамика гидрографической сети неприливных устьев рек. – М.: Гидрометеоиздат, 1977. – 249 с.
31. Тленбеков О.К., Валдеев А.Е. Гидрологический режим дельты реки Или в современных условиях // Экологические проблемы Казахстана. Алма-Ата, 1990 – с. 62-63
32. Турсунов А.А. Результаты научных исследований по Или-Балхашской проблеме и пути вывода экосистемы из кризиса // Географические проблемы Или-Балхашского бассейна. – Алматы.: Ғылым, 1993.– с. 3-19
33. Гидрологические и водохозяйственные аспекты Или-Балхашской проблемы. – Л.: Гидрометеоиздат, – 1989. – с. 3-10
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультетінің магистратурасы
Құрлық гидрология кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
“ІЛЕ АТЫРАУЫНДА АРНАЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ... ... ... (((( 2007 ... ... ... (((( 2007 ... меңгерушісмен
Абдрахимов Р.Г
қорғауға жіберілді
“(((” (((( 2007 ж
Алматы 2007
РЕФЕРАТ
Іле ... ... ... ... ... тақырыбында орындалған диссертациялық жұмыс кіріспеден, 5 бөлімнен
және қорытындыдан құрылған. Берілген жұмыстың ... 68 ... 5 ... ... ... және ... ... тізімінен тұрады.
Негізгі қолданылған сөздер: атырау, атырау жүйесі, арналық процесс,
меандрлеу, бос меандр, шектелген меандр, бітпеген меандр, гидроморфолгиялық
есептеулер, ... ... ... ... ... Іле ... ... процестердің
гидроморфологиялық дамуы.
Зерттеу объектісі: Іле атырауы болып табылады.
МАЗМҰНЫ
| |Б ... ... | |
|1 |Іле ... мен ... ... |6 |
| ... |
| ... | ... |Жер ... мен ... |6 |
| ... | ... |Климаты..................................................|8 |
| ... | ... |Ауа |8 |
| ... |
| |......................... | ... |Ауа |9 |
| ... |
| ... | ... ... |10 |
| ... |
| |.... | ... |Қар |10 |
| ... |
| ... | ... |Жел |10 |
| ... |
| ... | ... |Топырақ және өсімдік |10 |
| ... | ... |Іле ... |12 |
| ... |
| ... | ... |Су деңгейінің |13 |
| ... |
| ... | ... ... |14 |
| ... |
| |....... | |
|2 ... және су |18 |
| ... |
| ... | ... ... ... ... |18 |
| ... | ... ... ... ... орта және төменгі ағысы. |19 |
| ... |
| ... | ... |Атыраудың анықтамасы мен |20 |
| ... | ... ... ... ... |21 |
| ... |
| ... | ... |Іле ... ... |23 |
| ... | ... |Іле ... ... ... |24 |
| ... | ... |Іле ... ... ... иен көл |25 |
| ... | ... |Іле атырауының су |26 |
| ... |
| |... | ... ... ... болу ... ... |27 |
| ... |
| ... | ... |Гидрологиялық, гидравликалық, гидродинамикалық |28 |
| ... |
| ... | ... ... |30 |
| ... |
| ... | |
|3 ... Іле ... |32 |
| ... | ... |Іле атырауының су |32 |
| ... |
| |..... | ... |Іле ... жүйесінде ағынның |33 |
| ... | ... ... |33 |
| ... |
| ... | ... |Жиделі |33 |
| ... |
| ... | |
|4 ... |35 |
| ... |
| ... | ... ... ... ... |35 |
| ... | ... ... ... |36 |
| ... |
| |.. | ... ... |37 |
| ... |
| ... | ... ... ... даму |39 |
| ... | |
|5 ... ... ... арналық процестердің |43 |
| ... ... және ... | |
| ... | ... ... ... себебінің қазіргі |43 |
| ... | ... ... ... ... |43 |
| ... | |
|5.3 |Шекті меандр, бос ... ... ... ... |44 |
| ... |
| ... | ... |Іле ... гидрографиялық сипаттамаларының |46 |
| ... |
| ... | ... ... |
| ... | |
| |55 ... |
|.................... | |
| | |
| ... ... ... |56 |
| | |
| |59 ... ... | ... ... Балқаш көліне құярда ауқымды атырау құрайды. Іле атырауының
ауылшаруашылығындағы маңызы зор. Алапішілік Іле атырауының табиғи жағдайы
мен адам ... ... ... ... ... процестердің
дамуыының көпғасырлық даму тарихы бар. Ең үлкен әсерді Қапшағай су ... ... мен СЭС ... ( 1970 ж) ... ... қамту режимі
бұзылды, су жіберу көлемі азайды, қысқы су ысырабы көбейді және тағы басқа.
Жұмыстың ... Іле ... ... ... ... зерттеу.
Жұмыстың міндеті:
Іле-Балқаш алабының физико-географиялық жағдайының қысқаша сипаттамасы
келтіру.
Жалпы өзеннің ... ... ... мен ... ... ... ... және атырау жайында түсініктер берілген. Сонымен қатар
Іле ... ... ... атырау қалыптасуына өз әсерін тигізетін
атырау пайда болу факторларына анықтау.
Іле ... ... ... су ... ... ... арнасы, арналық процестердің деформациясы және жоспардағы ығысуы
жағдайы.
Іле атырауында кездесетін арналық процестердің негізгі түрлері ... ... ... ... ... ... себебінің түсініктері, оның
атыраудағы даму түрлері және гидрографиялық сипаттамаларының өлшемдері
келтіру.
Магистрлік диссертацияны орындау ... ... ... және ... ... Іле ... мен атырауының физико-географиялық
сипаттамасы
1.1 Геологиялық құрылымы және жер ... көлі ... ... ... ... ... және әртүрлілігімен сипатталады.
Кембрийге дейінгі түзілімдер шейстер, амфио, болиттер, кристалды тақта
тастар Теріскей Алатаудың ... ... ... ... (сұр ... құл, ... мәрмәр, мәрмәр тәріздес әктас) Шу-Іле
тауында белгілі Іле Алатау және ... ... ... беткейінің
едәуір бөлігін алып жатыр. Карбонатты тау ... Іле ... ... ... Алатауының солтүстік беткейін және Балқаш маңының солтүстік-
батыс бөлігін алып жатыр. Бұл бөліктер спилиттермен, құмдармен, диабазамен,
әктер, ... және ... ... ... түзілімдер (құм, конгломераттар, тақтатастар, әктас,
кремнилі және көмірлі тақтатастар, эффузив және олардың туфтары). Солтүстік
Балқаш ... ... ... ... ... ... бөлігін алып
жатыр. Іле Алатауында және Жоңғар Алатауында, Кетмен, ... ... тау ... ... ... ... кездеседі және
Іле Алатауы, Кетменде, солтүстік Балқаш маңына белгілі.
Силур түзілімі (құмтүйірлер, әктаскремнийлі тақтатастар, эффузивтер
және олардың туфтары) тек ... ... ... ... ... ... Шыңғыс тауларында карбонатты тау ... Бұл ... ... негізінде шамалы тараған. Солтүстік Балқаш
маңындағы сиурлық бөлік жасыл түсті террикалық түрде кездеседі (құмтастар,
құмайтты яшма). ... ... ... ... Іле Алатау, Күнгей
Алатау, Теріскей Алатауда ... ... Ал ... ... ... ... ... және солтүстік Балқаш ... ... ... ... ... ... ... орогенді
фармациялармен, қызыл түсті конгломераттармен, құмтастар, негізгі ортасы
төменде ... ... ... ... жоғарғы кескінінде
орналасқан. Олар Тарбағатайда, Шыңғыс тау, ... ... ... Шу-Алатауларында.
Девондық тау жыныстары герцинді нығаю солтүстік Жоңғар мен солтүстік
Балқаш маңында каледонды нығаюға ... өте кең ... ... ... ... ... ... (құмтүйірлер, кремний, сазды тақтатасты,
сирек әктасты және орташа құрамды эффузия).
Төменгі ... ... Іле ... оңтүстік Балқаш
маңында, Тарбағатайда, атақты Кетменде, Теріскей Алатау беткейінде және
Күнгей Алатауда ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Іле синкинориясында тағы солтүстік Балқаш маңында карбондық түзілімдер
эффузиясымен және оның туфтарымен қышқыл және ... ... ... ... маңында, Шу-Іле тауларында, ... ... ... ... және ... оңтүстік беткейінде құмтүбірлер
және когломераттар, эффузиялар, әсіресе визей жікқабатында кең жайылған.
Балқаш маңының солтүстік-батысындағы өзендердің алаптары Іле ... ... ... ... Іле ... мен ... ... солтүстік
Балқаш маңымен оңтүстік Жоңғардың аймағында таскөмірлі интузиялар ... ... ... ... ... ... жерде дерлік
девондық құрылымы мен кескініне ... ... ... ... ... ... яшмамен аймақтың шеткі
бөлігінде эффузиялармен және олардың туфтарымен Есіл-Балқаш (су ... ... ... және ... ... маңдарында таскөмірлі
түзілімдер арасында карбонатты түрлер едәуір қуаттылығымен орталық Жоңғарда
да орналасқан.
Жоғарғы палеозойлы ... ... ... ... ... ... ... аудандарында орналасқан. Басқалары оңтүстік Жоңғар мен
Кетменде кең дамыған. Түзілім эффузиялар және ... ... ... ... ... жоғары таскөмірлі кезеңде кең тараған.
Триас және Юра түзілімдері. Континентальды қызыл түсті жауын-шашынды
фармациялардан ... Іле ... ... бөлігінде және Кетмен жотасының
солтүстік бөлігінде дамыған. Түзілімнің ... ... ... 450 м,
Юрада 290 м жетеді.
Юра түзілімі Алакөл ойпаңының ... ... және ... ... ... ... алып жатыр.
Бор түзілімі. Іле ойпаңының 2700 м тереңдігінде ... ... және ... ... ... беткейінде және Жоңғар Алатауының
оңтүстік-батыс сілемінде және Қарой үстіртінде орналасқан. Бұл жер өзенді
және атыраулы фармацияланған. Тербелу ... 70 ... 220 м-ге ... және ... ... ... Іле ойпаңына Балқаш және
солтүстік Жоңғарларға тән. Бұл жер өзен ... ... ... және ... тұрады. Аккумкляцияның ауданының үлкендігімен
төменгі неоген едәуір үлкен деп түсіндіруге болады. ... ... 720 м, ... неоген 1100 м жетеді.
Жоғарғы неоген түзілімі. Фационалды және литологиялық құрамына ... ... ... ... ... ... өзеннің көгілдір және
жасыл саз, әксаз қабаттарымен құмтүйірлермен гипстелген және тұздалған, ... ... ... ... ... ... шақпақтасты
саз. Кесіндінің жоғарғы бөлігі жауын-шашынның көптігінен (ойпаңның
ортасында болатын дифференциациялануымен) ... ... ... қойтасты малтатаспен, борпылдақ конгломераттар мен
құмтастармен ажыратылады. Түзілу қуаттылығы бірнеше ... 260 м ... ... ... ... төрт ... түзілімге бөлінеді.
Төменгі төрттік түзілім ( қотыр бұлақ свитасы) қойтасты малтатастармен
және массалық саздақтар тау ... ... ... биік ... Олардың тербелуі 10 м-ден 290 м-ге дейін жетеді.
Ортатөрттік ... ... ... және ... ... жайылма беті террасасында ежелгі конус қалыптасады.
Тербелу ... ... ... 250 м ... төрттік түзілім. Олар қазіргі ... ... ... ... ... ... ... да жайылма үсті террасасы
өзеннен жайылмаға ... ... ... ... ... метрден 150 м
дейін.
Қазіргі түзілім. Негізінен малтатастан, ... ... ... өте ... өзен ... мен ... ... Әдетте
бірнеше метрден аспайды.
1.2 Климаты
Қарастырылып отырған территория негізінен континентальды, бірақ тым
біртекті емес. ... ... оның ... ... ұзындығымен жер
бедерінің құрылысында үлкен айырмашылықтар бар. Климаттың негізгі белгісі
солтүстік жазық және ... ... ... ... және ... суық қыс және ұзақ ... және құрғақ жаз болып
табылады. Әсіресе жоғарғы температура және құрғақ ... ... маңы ... ... ... климаттық ерекшеліктері өте
тұрақсыз.
Жауын-шашынның мөлшері мен режиміне ауаның ... ... ... ... мен ... ... ... және жер бедерінің формалары үлкен дәрежемен себепші болады.
Аласатаулы белдеу қоңыржай белдеумен сипатталады, ол биік ... ... ... ... ... тән ... Ауа температурасы
Қарастырылып отырған ауданның ауа ... өсу ... ... Наурыз айынан сәуір айына дейін ... ... ... ... 150-ға ... көтеріледі, тау алдында 70-дан 90-ға
дейін, ... ... ... ... ... 60-ға дейін төмендейді. Жалпы
жағдайда ауа температурасының салқындауы, ауа температурасының төмендеуінен
жиі байқалмайды. Жазық жерлерде ең ... ауа ... ... ... ... айдың орташа температурасы 2500-3000 м биіктікте минус 70-дан
минус 100-ды құрайды. Ауаның абсолютті максималды темепратурасы ... ... 400, ... жазықтарда 450, ал таулардағы мұздық
аймақтарда минус 20-дан минус 200-ға ... ... ... ... ... ... солтүстік аудандарда ... ... ... ... Ол ... таулы аймақтарда қарашаның
екінші жартысында байқалады. Тауларда оң мәннен теріс мәнге ... ... м ... ... ... күндерінен байқалады, ал осы айдың
соңында 2000-2500 м биіктікте, ал 2000 м ... ... ... ... ... ... жазықтығымен тау алды
бөлігінде жылы кезеңнің ұзақтығы 8-9 айды құрайды. Ал биік ... ... мен ... 6-7 ... орта тау ... 1-2 айға жетеді.
Қарастырылып ... ... ... ... ... амплитудасы 350-тан 400-қа дейін, ал тауларда 250 төмен
болады.
Оңтүстік Балқаш маңы, Алакөл көлі және ... ... ... ... ... 100-ға ... өзгереді. Ал солтүстік ауданында ауаның
орташа жылдық температурасы минус 20-дан минус 50-ды құрайды. Тауда ... ... ... төмендейді және өте биікте теріс мәнге
жетеді. ... ... ... ... ... ұзақ ... мәні өседі, ал жоғарыда қар суығы осы ауа ... ... жыл ... ... Ауа ... тау ... ... мен биік таулы аудандарға қарағанда ... ... ... ... ... ең ... 1300-1500 м биіктікте
білінеді. Солтүстік Іле Алатауы ... ... ауа ... төменін көрсетеді. Ауа температурасының жағдайлары тек биіктікте ғана
емес, сонымен қатар ... ... ... байланысты. Әдетте
биіктаулы үстіртте және тау беткейлерінде ең суық жыл ... да ... ... ... минус 400-дан төмен болады, ал тау аралық
қазаншұңқырларда минимальды ... ... ... 500-ға ... Қарастырылып отырған территорияның солтүстік аудандарында жеке
жылдары ауа температурасы минус 500-ға дейін төмендейді.
1.3.1 Ауа ылғалдылығы
Ауа температурасының орташа абсолюттік ... 7 ... ... ... ... 6.3 мб-дан 6.9 мб-ға дейін, оңтүстік ... 7.2 ... 7.3 ... ... ... ... ... ауа температурасы
мен жауын-шашынның аз мөлшерінің әсері тым ... әкеп ... суық ... абсолютті ылғалдылық (қараша-наурыз) 80 % шамасында,
өтпелі кезеңде ... 57 %-дан 67 %-ға ... ал ... ... 40 %-дан 52 %-ға дейін жетеді. Оның орташа жылдық мәні 60-80 %. ... ауа ... ... 6.4 ... 8.3 ... ... ал ... мб-дан 1.3 мб-ға дейін өзгереді. Көктемде ауа температурасының ... ... ... ... ... 20 ... 25 мб-ға жетеді.
1.3.2 Атмосфералық жауын-шашын
Атмосфералық жауын-шашынның ... ... ... ... ... ... температурасы, ауа құрғақшылығы және қатты жел сияқты
факторлар көл бетінен булануға ... ... ... Қар жамылғысы
Қар жамылғысының тығыздығы ендік пен жергілікті жердің жер бедерімен
тығыз байланысты. Жазық аудандарда тұрақты қар жамылғысы қазан ... ... ... айының ортасында орнығады. Бірақ кей жылдары ол ... ... ... Бұл ... ол Іле ... солтүстік экспозициясында
тұрақталады. Қар жамылғысының бұзылуы наурыз айында аяқталады. Тауда қар
көшкіні наурыз және ... ... ... Қар ... су қоры ... бірқалыпсыз таралады. Қар қалың жауған жылдары су қоры 70 мм-ден
100 мм-ге жетеді. Мұз құрсау 4 айдан 5 айға ... ... Жел ... ... алабының жыл бойына солтүстік-шығыс және шығыс бағыттағы
желдер тән. Бір жыл ... ... ... ... жалпы жағдайда солтүстік
шығыста желдің қайталанғыштығы 25 %-дан 45 % ... ... ... ... желдің ұлғаюы негізінен синоптикалық жағдайдың төрт түрі
байқалады:
а) Солтүстік және ... ... ... жерден жоғары
антициклонды немесе барикалық жалы орнығады;
ә) жел ... және ... ... ... цикл ... ... жел ... антициклонның оңтүстік және оңтүстік-батыс жалындағы
шет жағына қарай өседі;
г) жел ... ... ... ... малтайтын циклонның өтуіне
өседі және Балқаш көлінің меридиан биіктігінің ... ... ... ... қайталанғыштыққа бірінші және төртінші типті желдер ие (40 %).
Айта кететін жайт ... ... ... бір ... ... ... бағыты әртүрлі болып келетін желдер байқалады.
1.4 Топырағы мен өсімдігі
Іле Алатауы мен Жоңғар Алатауына ... Іле ... ... ... жоғарыдағы бөлігі, Күнгей Алатауының солтүстік-шығыс беткейі
және Теріскей Алатауының топырақты-өсімдікті ... 200-250 м ... ... басқа жоталарға қарағанда шекарасы биік ... ... ... ... жоғары жатады. Ал жоғары биік белдеу
Альпі болып табылады. Альпінің таулы шалғынды ... ... ... ... ... ... ... гумусқа бай, бірақ олар тым су
өткізгіш ... м ... ... ... ... дала ... ... Топырағы орманда қоңыр. Өсімдігі қылқан жапырақты орман, шетелді
ырғайды ... ... ... ... ... ... бөлігі қара-қоңыр топырақтан, бетегелі және орылған
даладан тұрады. Іле өзені алабының ... ... сол ... ... және тау ... ... ... мен жамылғысы (ашық-
қоңыр, сұр-қоңыр, тақыр және аллювилі-шалғынды топырақ) мөлшеріне қарай
ауысатын ... ... ... және Іле және ... ... ... Өсімдігі көбінесе бетегелі-жусанды Іле ... ... ... ... беткейі биіктік пен тау етегінің айналы және
жота суайрығынан, осының салдарынан топырағы мен өсімдік ... ... ... ең биік ... гляционалды-нивальды белдеу жатады (3800 м
биік).
Субальпілік белдеуінің ... ... және ... ... ... және ... белдеу орманды шабындықты, таулы белдеу 1800-2300 ... ... қара ... ... ... қара ... тектес шабындықты-
таулы.
Өсімдігі парктиптес шыршалы орман жергілікті массивтер шабындықты
фармациялармен ауысып ... ... ... ... ... ... 1400-1800 м биіктік шекарасында
орналасқан. Топырағы таулы-орманды қара сұр және қара ... ... ... ... долана, жабайы алма, өрік). Ағаштардың арасында
шөпті жамылғысы жақсы дамыған Іле Алатауының орталық бөлігінде ... ... ... ... 800-1400 м алып жатыр. Топырақ
жамылғысы ... қара ... және қою ... ... ...... ... бетеге, түлкіқұйрық, жусан, итмұрын, итжүзім). Тау
етегіндегі 600-800 м ... ... ... тау ... белдеуіне
қисаяды. Топырағы ақшыл-сарғылт, кәдімгі сұр топырақ. Өсімдігі ... ... және ... ... ... ... қияқ. Шу-Іле таулары
биіктігіне байланысты екі түрге бөлінеді. Таулы-далалы және шөлді-далалы.
Таулы-далалы ... ... және ... ... ... Қою-сарғылт топырақтың Шу-Іле тауының солтустік шығысында
кең таралған, ал ақшыл-сарғылт карбонатты топырақ (жер ... ... тау ... ... жер ... ... ... Өсімдігі
өте жырымдалған және жалбыз, ақселеу және арпабастан тұрады. Ал солтүстік-
шығыс бөлігі талшіліктерден тұрады (қарағай, жабайы шие).
Шөлді-далалы белдеу ... және ... сұр ... ... сарғылт топырақтың тау етегі еңістігінде 700-800 м биіктікте жатыр, ал
одан төмен 300 м ... ... ... маңдарында кәдімгі сұр топырақ.
Өсімдігі бетегелі-жусанды және ... ... Іле ... ... өзені Балқаш-Алакөл ойпаңының күре жолы болып табылады. Іле өзені
алабы суының 75 %-ын Балқаш көлінен алады. Өзеннің ... ... 1439 ... ... 815 км. ... ... ... 140000 км2, ал ТМД шекарасында
77400 км2.
Іле өзені өзінің бастауын Тәңіртауынан келетін екі өзен ... ... ... алады.
Іле өзенінің сол жақ жағалауындағы бөлігін ... ... ... ... ... ... шығысындағы беткейі 3500 м биіктіктен
басталады. Өзеннің ... 438 км, су ... ... 28100 км2. Мол ... ... төмен ағында Текес ойпаңымен қиылысында жер суаруға көп
бөлігін жоғалтады. Бірақ Хан ... ... ... су ... жолмен
көбейеді.
Алап территориясының орта және айырылған гидрографиялық торабындағы
жер беті ағысын толығымен қолданады. ... ... және ... ... ... ... ... ағыстан толығымен үлкен
кеңістіктерде, алаптың Іле ... ... сол жақ ... ... ... бұл жерде ірі тармақтардың бар болғанына ... ... ... ... ... Іле ... тағы да ... Есік, Талғар, Қаскелен
өзендерін қосып алады. ... және Кіші ... ... ... Іле ... ... беткейінен ТМД шекарасындағы Іле өзенінің
оң жағалауындағы ең үлкен тармақтары болып (Хоргос, Усек, және Борохудзир
өзендері) ... ... ... беткейінен ағатын Хоргос, Усек,
Борохудзир өзендері тау етегінде сүзілуінің және жер ... ... Іле ... ... ... ... көптеген ұсақ өзендер құяды. Жоңғар Алатау
сілемдіктерін және Шу-Іле тауларынан ... ұсақ ... ... ... ... бұл ... тартылып Іле өзені арнасына су құймайды.
Қапшағай ... ... ... Іле ... ... маңы шөлінен сансыз көп
тармақтарға таралып, кең атыраумен ... ... ... ... ... көлі ... су ... мынадай түрлерге бөлінеді:
1. көктемгі су тасу
2. жылдың жылы уақытындағы тасқын, көктемгі су тасу
3. көктем-жазғы су тасу
4. жазғы су ... ... ... ... ... су ... жарығымен Балқаш-Алакөл ойпаты және солтүстік Балқаш маңындағы
уақытша ағындар көктемгі қысқа уақытты су тасуына жатады. Көктемгі су ... ... ... Жоңғар Алатауынан бастау алатын ... ... ... ... ... байқалады.
Көктемгі-жазғы су тасуы мен тасқын жылдың жылы мезгілінде Жоңғар
Алатауында, Тарбағатай ... биік ... ... ағынды
құрайтын үлкен өзендерге тән (Іле, Қаратал, Лепсі, Ақсу, Текес, Шарын,
Қаскелен, Күрті, Үржар және ... ... су ... биік ... ... және ... ... да үлкен өзендерге тән.
Ағындылардың құралу жағдайларының әртүрлігіне қарамастан ... ... ең ... ... ... өзен режимінің негізгі
фазасы су тасуы болып табылады. Су ... ... ... өзендерде
көктемгі су тасуына Тарбағатайдың оңтүстік батысында, Жоңғар Алатауының
батыс беткейінде және Іле ... ... ... және ... ... ... Ал Жоңғар Алатауының ... ... ... ... ... ... Балқаш маңында наурыздың аяғында және
сәуірдің басында басталады. Су тасу су жинау алабы кіші өзендерде 15 күннен
аспайды, ал үлкен ... 100 ... ... ... ... су ... тез көтеріледі. Әсіресе кішкене ағындарда, ол орташа алғанда кішкене
ағыстарда 18 күнге дейін барады. Су ... ең ұзақ ... 50 ... ... қысқа уақыты 1 күн болады.
Су тасуының ағыстағы көлемі Шу-Іле және солтүстік Балқаш ... бір ... 80-100 %, ал ... ... алабы Тарбағатайдың
солтүстік-батыс жоталарында және Жоңғар Алатауы мен Іле ... су ... бір ... 70-80 % ... Су ... ... ... су деңгейінің режимі көктем-жазғы су тасуымен ұқсас. Аз
ғана айырмашылығы ерте көктемгі су ... су ... ... ... ... ол кезде қар қайтуы байқалады. Көктем-жазғы су тасуының
қарқынды көтерілуінің ... ... ... ... ... ... кейде ең көптеген су көтерілуінен кейін 15 күннен кейін ... ... ең ... ... жетеді. Бірақ әдетте Іле өзеніндегі су
деңгейінің көтерілуі биік таулардағы қарлар мен ... ... ... ... Ең ... су ... үш күнге созылады. Су
деңгейінің жоғарғысы 70 см, ал қар қайту кезінде 60 см-ге түседі.
Іле ... су ... ... режимі мұзқұрсау алдының
төмендеуімен кезекті көтерулімен сипатталады. Қысқы кезеңде мұз ... ... ... су ... ... ... ... әсіресе оның төменгі ағысында көктемгі сең жүру кезінде
мұз бөгеттің ... су ... ... ... ... өзеніндегі мұз бөгеттерінің қалыңдығы температурасының ... ... 5 м-ге ... Іле ... су деңгейінің
көпжылдық өзгеруі Іле өзенінде судың тұрақсыздығымен анықталады. Суы ... Іле ... су ... мұз ... мұз ... ... ... Төменгі су тасу болған жылы жоғарғы су тасуы 40 % ... ... ... ... ағыстан 1.2 м-ден, төменгі ағысқа
1.8 м-ге дейін ... ... ... су деңгейі негізінен көктемгі
кезеңмен сәйкес ... Ал ... ... қысқы меженьдерде бақыланады. Іле
өзенінде төменгі деңгейінің өзгергіштігі едәуір ғана. ... ... ... ... ағыста 65 м, ал төменгі ағысында 100 м-ге
дейін өзгереді (1(.
1.7 Гидрологиялық зерттелгендік
Іле өзені – ... ... ... ... ауылынан 6 км төменде
орналасқан. Өзен ... ... ... ... Өзен ... ... ... Жағалау биіктігі 2-3 м, оңай ... ... ... ... ... оң ... екі сала бар. Бірінші сала бекеттен
280 м-де, бекеттен 300 м төменде ол ... 400 м ... ... ... ... сала 3 км ... ... бекеттен 1.5 км төмен негізгі
арнамен қосылады. Бекеттен 840 м-ге ... ... ... ... 190 км ... ... ... СЭС бөгенімен бұзылған. Зерттеу
қатарларын шартты ... ... ж ... ... деп ... ... ... өзенде жиекмұздар, анжыр, мұз құрсауы пайда болады. Мұзбөгет
пен мұзбуу тән.
Қадалық ... ... оң жақ ... орналасқан. 1959 ж бекетте Балтық
жүйесі қабылданды. Бекеттің “0” белгісі 377.89 м (БЖ). 2000 ж су ... ... ... тұстамасының оң жақ жағалауда, мұз қалыңдығы –
бекет тұстамасының орта бөлігінде өлшенеді.
31.12.1969 ж дейін ... ... ... 6 км ... орналасқан.
Деңгейді өлшеу екі бекетте де өлшенеді.
Іле өзені, Жиделі қолтығы – бастаудан 16 км төмен. Бекет бастауы 16 ... ... Су ... ... ... ... оның беткейлері
жергілікті жермен ұласып жатыр. Сол жақ ... ... 2 км, ол ... ... өсіп ... ... 300 см ... бата бастайды. Бекет
теліміндегі арна түзу, құмды, деформацияланады жаға биіктігі 4-5 м, сол ... ... оң жағы – тік, ... ... ... 390 м ... ... сол жақ жағадан тармақ бөлініп, онда ағынды суы мол жылдары
байқалады. ... 1.4 км ... ... ... ... ... ... 120 см биіктікте ағын байқалады. 1970 ж табиғи режим ... ... ... мұз ... ... – анжыр жүру, көктемде – мұз жүру байқалады.
Қадалық типті бекет сол жақ ... ... “0” ... 6.00 м шартты. № 2-ші гидротұстама бекеттен 40 м
төменде орнадасқан, қайықпен ... Су ... ... жаға ... ал мұз ... бекет тұстамасында өзеннің
ортасында өлшенеді.
Іле өзені, Жиделі тармағы, Иір саласы – сағадан 2.5 км ... ... 2.5 км ... ... ... ... айқындалған, беткей жамылғы беті ... ... ... ... ... жердің жазық жер бедерімен ұласып жатыр.
Өсімдік ... ... ... ... ... ені 200 м-ге ... жетеді.
Бекет тұсында сала аңғары түзу, құмды, өзгергіш. Жағасы айқындалмаған,
су басып кетеді.
Қыста – мұзқұрсауы, ...... ... ... – мұз жүру
байқалады. Мұзбуу және мұз кептелуі тән.
Қадалық типті бекет оң жақ ... ... ... ... 6.00 м ... 1-ші ... бекет тұстамасымен бірігіп, қайықпен жабдықталған.
№ 1-ші гидротұстамадан бастаудан 15 м қашықтықта штангадағы ... ... ... ... ... бірлі-жарым су сынамасы
алынады.
Су темепартурасы жағадағы бекет ... ал мұз ... - ... ... тұстамасында өлшенеді.
Іле өзені – Жиделі қолтығынан 1 км тармақталуынан төмен. ... ... 1 км ... ... ... ... әлсіз айқындалған, беткейлері жергілікті жермен ұласып
жатыр. Жайылма сол жағалаулы, ені 3-4 км, ... су ... ... су басуы
мүмкін.
Өзен арнасы түзу, тармақталмаған, құмды-ұйытқы, ... Оң ... тік, ... 3 м, сол жағы ... ... ... басқан.
Табиғи режимі бекеттен 232 км қашықтықта орналасқан ... ... ... тұрақты мұз құрсауы, күзде – жағалық мұз, анжыр жүру,
көктемде – мұз жүру байқалады. ... және мұз ... ... ... ... оң жақ ... ... “0” бекет белгісі
6.00 м шартты.
№ 1-ші гидротұстама бекет ... ... ... тпті еңістік бекетер 354 м телімде орналасқан.
Су температурасы бекет жағалауында, ал мұз қалыңдығы өзеннің ортасында
өлшенеді.
29.08.1956 – 10.03.1962 жж өзен ... МЭС СССР ...... жұмыс жасаған. Бұл бекеттегі деңгейлер байланыстырылған.
01.01.1987 ж ... ... ... ескі ... ... жаңа бекет
салынды.
Іле өзені – “Жиделі” совхозы. Бекет өзеннің Балқаш көліне құярда 30 км
қашықтықта ауыл ... ... ... ... ... жер ... ... айқындалған, беткей жергілікті жермен ұштасқан, өсімдік пен жиі
бұталармен қапталған. Жайылмада өсімдік жамылғысы жоққа тән.
Бекет тұсындағы өзен ... ... ... ... Оң жақ ... тік, оның ... 5 м, сол жағы – ... жатық, аңғармен ұштасқан.
1970 ж бастап бекеттен 425 км жоғары ... ... ... ... ... тұрақты мұз құрсауы, күзде – жағалық мұз, анжыр
байқалады.
Қадалық ... ... оң жақ ... орналасқан.
Бекеттің “0” белгісі 341.00 м БЖ.
№ 1-ші тұстама бекет тұстамасымен байланыстырылып, ... ... ... ... мұз ... өзен ортасында өлшенеді.
Кесте 1 - Іле атырауы бекеттерінің тізімі
|Бекеттің коды |Сағадан |Су ... |“0” ... ... ... ... ... ... |
| ... км ... | | ... |
| | ... км2 | | | |
| | | ... м |Биіктік |Ашылған жылы |Жабылған | |
| | | | ... (БЖ) | ... | ... ...... СЭС 164 км ... ... |607 |85400 |483.00 |БЖ ... ... ... |
| | | | | | ... | ... ...... шатқалы ... |434 |111000 |427.76 |БЖ ... ... ... |
| | | | | | ... | |
|Іле өзені – ... ... ... |264 |129000 |377.89 |БЖ ... ... ... |
| | | | | ... ... | ... ... Жиделі қолтығы – бастаудан 16 км төмен ... |107 |- |6.00 ... ... ... |Казгидромет |
| | | | | ... ... | ... ... ... ... Иір ... – сағадан 2.5 км қашықтықта ... |2.5 |- |6.00 ... ... ... ... |
| | | | | ... |істейді | ... ...... ... 1 км ... төмен ... |228 |129000 |6.00 ... ... ... |Казгидромет |
| | | | | ... ... | ... өзені – “Жиделі” совхозы ... |35 |131000 |341.0 |БЖ ... ... ... |
| | | | | ... ... | |
2 Өзен жӘне су ... ... ... ... ... қалыптасуы
Өзен деп едәуір мөлшерде айқын қалыптасқан тұрақты арнасы бар, өзінің
су жинау алабына ... ... ... әрі жер ... ... ағын суды айтамыз.
Өзен арнасы әдетте, тұрақты ағын су, ал кейбір құрғақшылық аудандарда
уақытша тартылып қалуы мүмкін, климаты қатаң, суық аудандарда ... ... ... ... ... ... ... мынадай түрлерге
бөлінеді: 1) жазық жер өзендері- - биіктігі 300-500 ... ... ... ... 2) тау ... – бедері 300-500 м-ден биік тау жоталары
мен қыраттарды ... ... ... жағдай мен су жинайтын алабының мөлшеріне байланысты ,
өзендер түрақты немесе уақытша ағын сулар, көлдер және ... ... ... ... ... құрайды. Гидрографиялық (өзен) желісінің
құрылымын мынадай буындарға бөлуге болады:
1. Қолат ...... ... ең жоғарғы буыны.
Беткейлері шымдақ әрі ... ... ... ... ... ... ойдымы.
2. Өзек (лощина) – қолаттан өзінің қазған орының тереңдігі, беткей-
биіктігі және ... ... ... (вади) – гидрографиялық ... ... және ирек ... ... ағын ... ... алды ... Аңғар (долина) – тұрақты өзен ағындысы басталатын гидрографиялық
желінің соңғы буыны.
Гидрографиялық желінің ... ... ... ... ... ... ... процесі ұзақ уақыттар бойы
істеліп ... ал осы буын ... әрі ... ... ... жер бетін жыру, опыру, жарлауыттар қазу арқылы бұл жұмыс ... ағын ... ... бұлақтар, өзендер) келіп құятын, әрі өзі
көлге немесе теңізге ... ... ... (басты) өзен дейміз, ал ... ... оның ... деп ... Басты өзенге тікелей келіп
құятын өзенді бірінші дәрежелі және т.б. деп ... ... ... ... сұрыптау нобайы, яғни белгілеу дәрежесі ... ... оның ... ... кішірейте жүргізілуі гидрографиялық
сипаттамалар жасауда кеңінен қолданылады. Бұл нобайдың елеулі кемістігі ... ... мен ... бір ... қойылу мүмкіндіктерінде болып
табылады.
2.1.1 Өзеннің бастауы, жоғарғы, орта және ... ... ... ... ... ... яғни ... болады. Өзеннің
бастауы жер астынан қайнап шығатын бұлақ, ... көл, ... ... ... ... орны ... мүмкін.
Көлден басталатын өзендердің басталуының айқын көрінісі бар. ... ... ... алатын Анагара өзені немесе Ладогадан басталатын Нева
өзені мысал бола алады.
Жазық аудандарада ... ... ... бастау алады. Оған Пин
батпақтарынан ағып шығатын Днепр мен Висла өзендерініғң салалары жатады.
Екі өзеннің қосылу ... ... ... ... ... ал екі өзеннің
ұзындығы тең болса, онда бастау бетінде сол жақ саласы қабылдануы ... ірі ... ... орта және ... ағыс ... ... бөлу ағын ... молдығына, жердің орографиялық жағдайына, ағыс
жылдамдығынан, көліктік-шаруашылық пайдаланылуына және басқа да ... ... ... ... ... үлкен еңістігімен және жылдамдығымен,
тайыздығымен, айтарлықтай жуып-шаю және тасымалдау әрекетімен сипатталады.
Өзендердің орта ағысында олардың арнасы ұлғайып, ені кеңейеді, ... ... суы ... ... мен ағыс ... ... бірге жуып-шаю әрекеті нашарлайды.
Ал, төменгі ағыста өзеннің жуып-шаю ... ... ... ... кеңейеді. Еңістігінің кемуіне байланысты төмендегі ... ... ... ... ... ... бәрі өзен ... кең
атырауға бөлінуіне әкеліп соғады.
Өзеннің басқа өзенге, көлге (бөген) немесе теңізге құятын ... ... деп ... ... ... көл, теңіздердің
өзендермен өзара әсерінің нәтижесінде жер бедерінің күрделі ... ... ... яки ... ... болады.
Өзен атыраулары әдетте екі типке: атырау мен эстуарийге бөлінеді.
Атырау деп тарамдалып кеткен, теңіздің тайыз бөлігіне ... ... ... ... ... ... ... болуын айтады.
Эстуарий деп өзеннің теңіз жағына қарай кеңейе беретін воронка
тәріздес (терең) ... ... ол ... ... ... ... тән. Салалар әсеріне ұшырамаған эстуарийді лиман деп атайды.
Өзеннің атырау аймағы ...... ... сағалық және сағалық
теңіз кемерге бөлінеді.
Атырау алды үлескісі өзенге тән режимге ие, оның ... ... ... ... ... ... тасуының әсері жетпейтін жері саналады,
төменгі шекарасы – негізгі арнаның ... ... ... ал
эстуарийлерде - өзен суы мен теңіз суы ... ... ... үлескі атырау алды үлескінің төменгі шекарасынан теңіз
етегіне дейін, немесе эстуарийдің аралдық құрылымдарына дейінгі кеңістік.
Теңіз етегі – шартты ... ... ... баспаған атырауды немесе су асты
қайраңын орай жүргізіледі.
Сағалық теңіз кемері сағалық ... ... ... ... өзен ... ... режиміне әсері тым әлсіз, бірақ судың тұздылығы
тез өзгеретін аймаққа дейінгі кеңістік.
Өтіп жатқан процестердің ... әрі ... ... көріністеріне
байланысты ірі өзендердің атыраулары төмендегідей типтерге жіктеледі: 1)
бірсалалы ... Амур және ірі ... ... 2) воронка тәріздес
(эстуарий – Объ, ... ... ... 3) аралды (Дон, Печора, Яна,
Индигирка; Нева); 4) ескек тәрізді ... ... 5) ... ... ... 6) ... ... Днестр, Батыс Двина).
Қуаң, шөлді аудандарда өзендер кейде теңізге, көлге ... ... ... ... ... Олар ... буландырып, егін суарып, жерге
сіңіріп жоғалтады. Мұндай ... ... ... деп ... ... анықтамасы мен жіктелуі
Атырау дегеніміз - өзеннің төменгі ағысындағы өзен ... және ... мен ... тармақталған торабымен келісілген
төмендемесі. Өзен ағындысының өзара күрделі алмасуы теңіздердегі келіп-кету
ағысының толуының нәтижесі ... ...... ... ... көл ... өзен тасындыларынан
құрылған тармақтармен қолтықтардың, тармақтардың торабы бар аккумулятивті-
субстральды жазықтықтың төменгі бөлігі.
Атырау дегеніміз - әр жағдайда көл ... ... ... құяр ... көп ... ... ... өзен сағасының өзгеше түрі. Ол көп
жағдайда желпіуш тәрізді орналасып, ... ... мен ... ... анықталады. Қазіргі кезге дейін жалпылама, нақты және ... ... ... ... жоқ. Бұл атырау пайда болу
процестерінің күрделілігімен ... ... ... кещенді
қолданысын А.Н. Михайлов ұсынған болатын (3(.
Атырау дегеніміз - өзен ағысының жоғарғы арна ... ... ... ... ... ... ... болуының жиынтығынан
қалыптасқан өзен мен су қимасының ... ... жеке ... теңізбен
өзен тасындыларының жинақталуы мен шөгілуі, сонымен қатар топырақ, өсімдік
жамылғысы өзеннің ... ... ... көп ... ... ... ... торабымен арнайы ландшафы бар өзеннің сағалық
шығарылым конусының қабатымен су үсті ... ... ... ...... ... объект ретінде
қалыптастыратын процестер мен құбылыстардың жиынтығы (4(.
Әрбір өзенде өзінің сағалық облысы болады. Ол оның ... ... Оған өз ... ... ... мен ағыстарының өзара алмасуы,
сонымен ... өзен ... ... ... ... ... тигізеді.
Атырауды кең көлемдегі су жайылуы кездесетін өзен ... ... ... ... ... ... ... өзендер өте жиі ... ... ... ... ... ... өзеннің негізгі процестері
мен атырау бөлігінің көне мекен ... ... ... ... ... Іле ... ... Балқаш маңының 20 км2 алып жатып, оның
тек 8 км2 қазіргі Іле ... ... ал ... ... көне атыраудың
құрғақ арналарымен қамтылған. Атырау өзендері көбінесе өзгермелі, ... ... ... ... ... ... ... өзімен бірге алып кетуіне әкеледі. Атырау өзгергіштігі тек қана
сыртқы факторлармен емес (су ... ... су ... ... қатар атыраудың ішкі заңдылықтарының өзгеруіне байланысты.
Атыраудың пішіні мен даму ... ... ... ... ... байланысты келесі түрлері қарастырылады: атырау толуы өзеннің қандай
да бір щығанақ, бухтаға құяр жағдайда да ғана ... ... ... ... қорғалған бухтаны біртіндеп толтырып, кейін
теңіз жағалауына шығатын арнаны құрайды. Шығарыңқы атыраулар ашық ... Олар ... алыс ... орналасқан. Қалқанша атыраулар
көп мөлшерде жиналған тасушы материалдың ... ... ... ... жеке ... ... ... мен процестердің әсерінен жылдам өсе
бастады.
Тұмсықтәріздес атыраулар өзен суы теңізге қолтықтарға бөлшектенбей,
тұтастай теңізге ... ... ... Мұндай атырау түрі теңізге қарай
шығыңқы үшбұрышқа ұқсайды. Оның шыңы, өзен ... ... Су ... ... толу ... байланысты – орындалу атыраулары,
ұсыну атыраулары және т.б. ... ... Ішкі ... ... ... механизмдері
Өзен бөгенге құярында басқаша айтқанда сағаалды шұңқырды құрайды,
кейін ол ... ... ... су асты ... ... айналады. Бұл
орта аралға тап болған ... ... ... бөлініп, әрбір ағыс бөлігі
өзінің аралын қалыптастырып, қайтадан бөлінеді. Кейін аралдар ... ... Бұл ... ... болу ... ... ... процестері мен теңіз бен ішкіконтинентальды атыраудың режимі бір-
бірінен ерекшеленеді. Мұнда атыраудың өзінің даму ... ... ... ... мен су ... ... және сонымен бірге қабылдаушы су
қоймада болып жатқан гидродинамикалық процестерге өз әсерін тигізеді (5(.
Уақыт өте келе ... кең ... ... ... тіпті асқан
жазықтыққа айналады. Өзен өзінің атырауларынан теңізге қарай жылжиды. Жер
бедерінің ең төменгі еңістігінің әсерінен ... ... су ... ... ... кең жайылып, жаңа процестер, шағын төмендеулерде
көлдер пайда болады. ... шөгу ... ... су ... ... ... өзгеруіне және атырау жүйесінің даму
кезеңіне байланысты ауысып отырады.
Атырау пайда болу ... өзен ... ... ... ... ... ... тәуелді. Қабылдаушы су қойманың деңгейі төмендегенде,
келесі құбылыстар ... ... ... ... процестердің үдене түсуі және төменгі ... ... ... су асты жер ... ... ... ... ауданының ұлғаюы;
3. төмендетілген деңгей артынан жүретін өзен ұзындығының көбеюі;
4. атырау аумағындағы жеке тармақтардың жоғалып, жер асты ... ... ... кейбір көлдердің құрғап кетуі;
5. қабылдаушы су қойманың регрессиясы кейде кіші-гірім ... ... ... ... ... құрлық атырауларын орнатуға жағдай
жасайды;
6. атырау өсуіне және желпеуіш тәріздес атыраудың кеңеюіне ... ... ... ағыс ... ... әкеліп соғады. Ол өз
бетінше ... ... ... жаңа ... ... болу ... ... соңында атыраудың өсу деңгейін тежейді.
Трансгрессия жағдайы кезінде байқалатын құбылыстар:
1) атырау бөліктерін су ... ... ... ... мен ... жайылуы;
2) өзеннің төменгі ағысындағы аллювиальды материалдың ... ... және ... ... өзен ... ... ... өзеннің төменгі ағысының көл суымен толу салдарынан өзен ұзындығының
біршама қысқаруы;
4) уақытша көптеген көлдердің, ... ... ... ... жер асты су деңгейінің көтерілуі.
Қабылдаушы су қойма деңгейінің қатты ауытқуы, әсіресе трансгрессия
кезеңінде, өзен ... ... ... ... ... ... жаңа ... жүйесінің қалыптасуына әкеледі. Бұл атырау пайда
болу ... ... және ... ... көз ... ... пайда
болу әрбір толық кезеңі келесі бірнеше кезеңдерден тұрады: жаңа ... арна ... ... мен ... қалыптасуы, төмендеулердің
тасындылармен толтырылуы, жаңа атыраудың арна ... ... су ... ағындының тұрақтануы, қарқынды меандрлеу, атырау
жүйесінің ескіруі мен жойылуы.
Атырау дамуын шартты түрде екі ... ... ... болады: көлдік
және арналық. Көлдік – ... ... ... біріктірілген шынжыр
тәріздес болып келген бастапқы фаза, мұнда сулы ... ... ... атыраудағы су ысырабының максимумы. Арналық фазада су ... ... ... ... Бұл жерде атыраудағы су ысырабы минимумы
байқалады [7].
Атырау ... ... ... және ... ағындының мәндеріне және
атырау пайда болу мөлшеріне байланысты. Өзенде қатты ... бар ... ... жер бедерінде және жайпақ сағалық теңіз жағалауында атыраудың
гидрографиялық торабының ... ... ... ... ... ... қысқа болады. Көрсетілген факторлардың арасындағы
қатынас кері болғанда атыраудың сатысының ұзақтығы созылады. Атырау ... ... ... ... дамиды және батпақтанып кеткен атыраулар
тармақтары өзендегі су өтімін өткізе алу ... ... ... Көл ... елеулі көбейгенде тармақтардың ... ... және ... шөгу ... ағыс ... ... көтеріліп ағыс
қозғалысына кедергі жасайды. Соның ... арна ... ... тасымалдаушы арнада шөгіліп, біртіндеп батпақтануды туғызады.
Жергілікті жерде өзен ... ... ... және ... ... ... ... бағытталады. Сонымен атырау дамуының жаңа
сатысы басталады. Ол – көлдік фаза [8, 9].
2.3 Іле ... ... ... Іле ... ... Балқаш маңының өңтүстік бөлігінде, Алматы
облысының солтүстік-батысындағы ... мен ... ... ... Балқаш көліне құярда Іле өзені ауданы 125 км2 ... ... ... ... ... кезеңдегі дамуында үш негізгі атырау
жүйесі бөлініп қарастырылады: Топар, Іле және ... ... ... ... ХІХ ғ. соңы ХХ ғ. басына сәйкес келеді.
ХХ ғ. басынан өзен ағындысы ... ... ... Іле ... ... ... ... тармағына ауысты. Содан қазіргі атыраудың
жасы шамамен алғанда 250 жыл [10].
1911 ж бастап Жиделі жүйесінің қарқынды дамуы ... 1946 ж ... ... ... ... ... алынып, жаңа жүйенің қалыптасу
кезеңі аяқталды. Бұл ... ... ... ... тармағымен өтіп, ол
Жиделі қолтығының жалғасы болды. Бір уақытта Топар жүесі ағындысының бөлігі
азайды. 1966 ж ... ... ... ағындының келуі жасанды түрмен жүзеге
асты. Шамамен 40-шы ... ... ... Қоғалы тармағы дами бастады.
1969 ж атыраудағы ... мұз ... ... су ... ... сонымен қатар Қапшағай СЭС бірқалыпсыз су ... ... ... ... Жиделі тармағының негізгі бөлігінде бөлік ... су ... ... 100 м3/с ... көбейді.
Іле атырауының гидрографиялық торабы аса дамыған. Он жыл ... ... ... торабы бар жаңа атырау жүйелері пайда
болды, ары қарай дамыды. ... 50 ж ... ... ... ... ... суы мол ... айналды, ал Қоғалы тармағының қалыптасуына
(Жиделі жүйелерінің негізгі тармағы) 20 ... ... ... ... ... ... Жиделі жүйесіне ауысу себебі
өзенінің сулылығымен байланысады, ... ... ... ауытқуының әсері
ескерілмейді. Өзен сулылығы, әсіресе оның тасқынды бөлігі оның ... ... ... ... ... зор.
2.3.1 Іле өзенінің қазіргі жағдайының қалыптасуы
Іле атырауы мемлекеттегі сақталып қалған жалғыз атырауы. Ол өзен ... ... ... ... ... ... ... атырауы - өзеннің сағалық бөлік облысының ... ... ... ... ... Геоморфологиялық жағынан қарағанда Іле
өзенінің төменгі бөлігінде: Іле өзенінің аңғары, қазіргі Іле ... ... ... ... және ... ... оңтүстік жағалауы болып
бөлінеді.
Атырау қамыс пен құрғақ ... ... ... ... ... ... жүйесі. Онда құмды массивтермен оған типтес келетін
ландшафттар аз ... Өзен және көл ... ... ... ... ... жиі ... мен сортаңның пайда болу себебі болып
табылатын жер асты сулардан ... ... ... екі фазаның
қалыптасуы жайында гипотеза бар: ... ол ... ... ... кейін құрғақ арна жағына ауысып, нәтижесінде ескі ... ... Іле ... қалыптасуының бүкіл тарихы көл жүйелерінің, өсімдік
жамылғысының және басқа ... ... ... мен ... ... эрозиалды-аккумулятивті процесінің әсерінен ауысып отырады.
Іле өзенінде Қапшағай СЭС ... ... ... ... ... ... ... су аз жылдармен ағындының көп ... ... мен ... Қапшағай СЭС толтыруға жұмсалды. Атыраудың ... ... ... ... жыл ішінде таралуы мен тасымалдау мүмкіндігі
өзгерді. Оның қорытындысында атыраудың құрғау ... ... ... ... Балқаш көлінің деңгейіне байланысты өзгерді,
деңгей көтерілгенде төменгі ... ... ... ... ... ... үлкен әсерін Іле өзені ағындысының өзара ауысуы және
олардың арасындағы ... ... ... тұрақты
трансформациясынан өзгеріп отырады. Топар қолтығының ... ... ... ... ... ... ... белгіленді.
Жиделі жүйесінің гидрографиясы өзіне тән сипаттамасы болып іргелес
жатқан қабылдаушы бөгеннің көп ... суы ... ... ... ... ... Іле ... 80-90 % ағындысы Балқаш көліне
Жиделі жүйесі арқылы ауысуы орын алды.
Атырау ағысының таралуы Іле өзенінің ... ... ... ... ... ... байланысты үнемі өзгеріп отырады.
Сонымен қатар Жиделі қолтығының даму ... және оның ... ... зор екенін ескеру керек. ... ... ... ... ... түгелдей жойылып, атырау
ауданы кішірейіп, ол ағыс бойымен Балқаш көлінің ауданына қарай ... ... ... және тасқындардың шыңының биік ... өзен ... суға ... ... ... ... мен ... шөлейттену процесі басталды. Бұл Іле атырауының шөлейттенуіне
әкелетін қайтымсыз әсері болды.
Атырау қиын өтетін орын ... ... ... жерлер, қырқа құмдары)
болғаннан атырау жағдайы туралы ақпарат алу үшін ... ... ... ... ... ауылшаруашылық әсерінің Іле өзенінің
ағысына әсер етпеген кезін бейнелейді. 1970 ж дейін ... ... ... ... ... тұрды [11].
2.3.2 Іле атырауының негізгі ағыстары мен көл ... ... ... ағысында Тауқұм мен Сары Есік атырау құмдарының
шөлейтті ... ағып ... ... ... ... ... бастау
алатын Іле өзенінің аңғарының бір бөлігі оң жағында ежелгі құрғақ Ақдала
аңғарынан 6-шы Балықшы ... ... одан ... ... ... ... бөліне бастады.
Жиделі жүйесі – қазіргі Іле атырауының ең жас жүйесі. Қазіргі кезде
мұнда Іле өзені ағынның негізгі ... ... Іле және ... ... оның ... ... ... қалың ива және қамыспен
қапталған аласа арнаалды белдердің әлсіз шығарындысымен кескінделген [12].
Жиделі ... ... ... тән ерекшелігі болып атырау
аумағы бойымен сулардың шексіз іргелес ... ағуы және ... ... ... ... 30 км қашықтықта жүйенің оң жақ қанатындағы тармақтар мен
көлдерді ... ... ... ... ... бөлініп
шығады. Бастаудан 24 км ... ... сол ... ... Қоғалы тармағы өтеді.
Жиделі және Қоғалы тармақтары өздерінің төменгі ағысында көлдердің
бірыңғай ... ... ... ол тармақ түрінде ғана емес, сонымен
қатар Балқаш көлі мен ... ... ... су ... ... ... шебі арқылы сүзіліп ағады.
Қоректену шартына байланысты атырау көлдерін төрт топқа бөліп тастауға
болады:
1) ... ... жыл ... жүзеге асатын тармақтың ұзына бойы
орналасқан ... ... ... ... көп ... ... ... Іле жүйелерінде сақталып қалды. Оларға жыл ... ... ... ... ... Олар ... ... өсіп батпақтарға айналды. Бұл топқа атыраудың
көптеген көлдері кіреді.
2) Жер асты сулар деңгейі көтерілу салдарынан суға толтырылатын
көлдер. ... ... ... ... ... ... ... шұңғымаларында кездеседі.
3) Атыраудың Балқаш маңы жағалаулар көлдерінің қоректенуі ... ... жел ... ... ... ... асады. Іле
атырауындағы өзендер саны біртіндеп кішіреюде. Топар ағындысының
кенет азаюы нәтижесінде көлдердің көп бөлігі ... ... ... ... ... тек екі бағытта жүреді. Бір
жағынан ақаба көлдер қарқынды тұзданып батпақтарға айналды, екінші ... ... ... ... ... ... ұсақ іргелес тармақтар жүйе
бөлігінің шеткі аймақтардан сумен қоректенуі әсерінен болады.
2.3.3 Іле атырауындағы су ысырабы
Іле атырауы ... ... ... ... бірнеше
қасиеттерге ие. Олардың негізгілері мынау: атырау су ... ... өте аз; ... ... ... үшін Іле
өзенінің елеулі бөлігі ... Іле ... су ... оның ... тәуелді.
Іле атырауының негізгі ерекшелігі оның ауданының ұлкендігі, ол Балқаш
көлінің жарты ауданындай алып жатыр ( 8 км2 ... ... ... ... ... ... ... кіші болып келеді. Іле Балқаш
алабының ... су ... ... Іле ... су ысырабы
ауылшаруашылығында маңызы зор. Іле ... су ... ... ... даму кезеңіне байланысты кең ... ... ... ... ... ... ... пайда болу мен қалыптасудан
көлдер мен жайылмалардың пайда болуы кезеңінің ... ... Жаңа ... ... ... ... бөгендегі транзитті ағынды жоқ, ал
ол Топар мен Жиделі атырау жүйелерінде 1930-1940 жж орын ... ... ... ... ... ... және су ағынының шектеулі
мөлшері ағынды қалыптасуы кезінде ... су ... ... оның ... ... ... ... атыраудың гидрографиялық торабының жойылуымен
қарқынды меандрлеу кезінде минералдарға толады [13].
Іле атырауындағы су ысырабы арналық және қайтымсыз деп ... ... ... ... мен ... шығындысы қосылады.
Ағындының арналық шығындысы атыраудың осы жылдағы су көлемінің тұрып
қалуы және су теңдестігінен келетін бөлігін бейнелейді, ал ... ... ... оның ... ... ... табылады. Егер арналық су ... ... су ... көп болса, онда ... ... ... ... ... ... ... бөген тәрізді Іле
өзені суын көпжылдық мерзімде және жыл ішінде таралуын үнемдеп отырады [14,
15].
1950 ж ортасынан бастап Балқаш ... ... ... ... ... ... ғана кезеңін қамтиды. Ол ағындының шектеулі су ағындысы ... су ... ... және су алу ... аса кең ... ... ішінде су шығынының өзгеруі жайында бір жақты көзқарас жоқ,
көптеген зерттеулер атыраудағы ... ... суды ... ... кетіреді [16, 17, 18].
Көптеген зерттеулер атыраудағы су ысырабы факторларға ... ... мен ... ... ... ... ал ол өз бетінше Балқаш
көлінің деңгей ауытқуымен байланыстырылмайды. Аумақтың ылғалдану дәрежесі,
сонымен қатар ландшафт түрі ... ... өте ... ... Бастапқы
кезеңде су ысырабы ұлғая бастады, кейін олар көлдік-жайылмалы кезеңінде
максимумына жетіп, атыраудың жиналуы ... ... ... ... су ... ... су ағындысы кезеңіне тәуелді [19, 20, 21,
22].
2.4 Атырау пайда болу факторлары. Гидроморфологиялық факторлар
Жалпы ... ... ... атырау процесіне
тәуелді және тәуелсіз деп бөлінеді. ... ... ... мен ... жер ... ... Олар ... пайда болу
процесіндегі өзен тасындыларымен толтырылған шұңқырды анықтайды. Атыраудың
аса қарқынды калыптасуы ... ... ... кіші тереңдігінде
байқалады.
Жауын-шашын жиналу процесінде жер ... ... ... ... ... ... ... процестерге тәуелсіз фактор –
климат (зональды фактор) жатады. Жер бедерін түзуші ... ... ... ... ... ... ... – климаттық) уақыт
пен кеңістікте де макромасштаб тұрғысынан атырау пайда болу ... ... Ол жел ... ал олар арқылы олардың толқуы мен ағысын,
сонымен қатар атыраудағы эолды ... ... ... ... жер ... жеке ... мен ... тұтас
геологиялық кезеңдерді қамтиды, яғни таулар мен ойыстар пайда болуы; өзен
торабы ... ... ... сонымен қатар
физико-географиялық факторлардың түбірлі өзгеруі; климаттың ылғалдануы,
мұздану және мұздықтардың қарқынды еруі өтеді.
Атырау ... болу ... ірі ... өтуде. Атырау пайда болу
процесін көбіне тарихи тұрғыда қарастырады ... ... ... ... ... ... елеулі әсерін
тигізеді. Атыраудың аллювиальды шөгінділерінің ... ... ... су ағындысының адасу мүмкіндігін шектейді (құрақ, ива).
Өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... әкеледі және көбінесе, әсіресе өзен суымен су ... ... ... басқан таяздық, сағалық теңіз жағалауында,
сонымен қатар құрғап кетуге ... су ... мен ... ... ... ретінде шығады теңіз жағалауының
өсімдік басып кеткен бөліктері қайраңдар мен аралдың ядросы болып ... ... ... және ... ... (өзеннің қатты және сұйық ағындысы және олардың уақыт ішінде
өзгеруі) және көлдік ... ... ... ... ... ... өзен ... қайта құрылу мен қалыптасу заңдылықтарын
қарастырамыз.
Су ағындысы атырау пайда болудың ең ... ... ... өзен ... ... ... ... сағалық бөліктегі су деңгейі,
атырауды су басу ... ... ... ... өзен ақпасы және
сағалық бөліктегі ағыс жылдамдығы. Атырау пайда болу жүрісіне өзен ... өз ... ... ... кезеңдік жеке даму уақыттарының ұзақтығы
ағынды көбейгенде қысқарады, ал ... ... ... ... ... ағын суын ... қолтықтары қарқынды дамиды. Тасындылар
ағындысы атыраудағы арналық процестердің ... және ... ... ... ... өзінің даму ... ... ... атыраудың кезеңдік және сатылы дамуына және
гидрографиялық торапқа өз әсерін тигізеді, яғни тасындылар ағындысы жоғары,
көп болған сайын ... ... ... мен ... ... тез ... құбылыстар атырау гидравликасы мен олардың дамуына әсер етеді [25].
Теңіз факторлары. Қабылдаушы бөгеннің деңгейі ... ... ... ... бос кеңістіктің қисығының факторларын анықтай
отырып, ағыстың гидравликасы мен арналық ... әсер ... ... ... оның ғасырлық ауытқулары не эрозиондық, не аккумулятивті
процестермен байланысты. ... ... даму ... елеулі
өзгерісін туындайды. Атырау дамуының жүрісі мен сипаттамасына ғана тәуелді
емес, ... ... ... бөлек аудандары да тәуелді.
Жер бедерін туғызушы факторлар тұрақтанған болып саналады. Ауданның
климаты мен жер бедеріндегі ірі ... жоқ, ... ... ... тек көп жерлерде өзен ағындысының көпғасырлық, ғасырлық және
ғасырішілік кескінінде байқалады: қабылдаушы бөгеннің ... ... ... ... қарай сәйкес кезеңдік ауытқулары ... ... ... ... және сұйық ағындысы, жергілікті жер ... ... ... ... ... ... ... пайда болу
процесін үдете немесе тежей алады.
Гидравликалық факторлар – бұл фактор өзен ... ... ... ... ... және ұзақ уақыт бойы жұмыс істейді.
Уақыттық масштабы атыраудың бір циклдің ұзақтығынан аспайды. Кеңістіктік ... ... ... ... ... ... ... дамыған арна
арасындағы қатынастың нәтижесінде пайда болу атыраудың су объектісінде
болып жатқан ... ... ... ... ... ... әрбір
тармақтан шекарасында жүріп жатқан ... ... ... ... ... ... су ағындысының арналық морфометриясы
мен топырақтық шарттарын, тармақтың ... ... ... ... ... ... ... жатқан процестер де қосылады.
Ағыстың гидравликасына лықсулар (прилив) ерекше әсерін тигізеді. Су
ағындысының арнадағы лықсулық атырауларда лықсу мен ... ... ... ... ... байланысты шұңқыр тәріздес пішінге ие болады.
Кейде қайталанушы жел көтерме ... ... ... ... және ... ... су ... ауысу себебі болып табылады.
Жел айдау теңіз жағалауының ағыстық қолаттардың қалыптасуын туғызады [26].
Гидравликалық факторларды ескере отырып, төмендеулер тұрақталады: ... ... ... даму ... атырау
қолтықтарындағы қатты және сұйық ағындының таралуы мен ... ... ... ... ... ... және ... да
сипаттамаларының өзгеруі.
Гидродинамикалық факторлар – уақытша әсер етуші фактор. Бұл фактор
ағыстың локальды ... ... және ... алғашқы морфологиялық
құрылымның пайда болуын ... ... ... ... ... арна ... бастайды [27].
Атырау динамикасына қабылдаушы бөгеннің орналасуы да әсер ... ... ... ... ... өзен ... шөгу орны да
ауысады және атырау қалыптасу орны өзгереді. Деңгей көтерілген сайын ескі
атырау мен оның ... су ... ... ... белсенді
аккумулятивтілігі өзен ағысы бойымен ... ... ... ... ... бұл орын ... ... қарай) жылжиды. Сондықтан атырау
пайда болу процесінде әсіресе жақсы регрессия мен трансгрессия ... ... ... мен су ... көтерілуі, жүзбелі
күйіндегі және қайта шөгуі арнадағы ең ... ... ... ... ... олар жылдамдықтың төмендеуі мен ұлғаюінің әрбір үлкен
ұзақтығы мен жылдамдықтың ауытқуына ... ... ... ... ... ... және шөккен бөлшектер өз пішінін өзгертіп, су
түбінде қырқа, кедертас, жағалық құмбел және т.б. ... ... ... ... ағыстың турбуленттік құрылысын ескермей
беруге болмайды, өйткені арналық пішіннің ... ... ... қосқанда ірі масштабты турбуленттік түрлендірулермен ... ... ... ... аса ... ... ... толқулардың “бүкіл спектрі” байқалады. Сондықтан ... ... ... теориялық мәселесі өте күрделі [28].
2.4.2 Антропогендік факторлар
Антропогендік факторлар өзінің масштабы бойынша көп жағдайда ... ... ... ... факторлар - бұл аса күрделі су
шаруашылық орталықтар мен энергетикалық, ауылшаруашылық, өнеркәсіптік, ... ... ... ... жол ... ұсыныстары
объектісінің кешені.
Антропогендік факторлар кейінгі он жылдықта өз әсерін тигізе бастады.
Қазіргі кезде өзен ағындысының ... ... ... фактордың
әсерін асыра түсірді.
Адам өзендік атыраудың режиміне екі жақты әсер әсер етеді: қосымша,
ағыстың бөлігін алу және ... ... ... және қатты тасындылардың
өзара алмасуы мен атырау шекарасындағы су шаруашылық шаруашылықтарды жүзеге
асырумен.
Атыраудың қалыптасуына және режиміне тікелей әсер етеді:
1) жеке ... ... және оның ... жеке және ... ... бөлушілерді және басқа да суды ... суды ... және ... реттеуші объектілерді тұрғызу; әртүрлі
бағыттағы каналдар мен бөгендер ... ... ... ... ... бөлуші элементтері;
2) су ағысының жағалаудағы шаруашылық ... ... ... ... ... қамту; атырау үстінен жол көлікті
торапта құру
3) теңіз жағасын толқынды абразиядан ... ... ... ... мен ... кетуден қорғау
4) ауылшаруашылықтың қамту немесе атыраудың ірі жер бөліктерінің
ландшафт, тасындыларды, су ... ... ... торабының толық қайта құруының урбанизациясы [29,
30].
Ағынды гидрографиясын бөген көмегімен реттеу су тасу ... су ... ... шаю ... ... ... жиналып, атырау су ағынының өткізу мүмкіндігін азайтады. Өзен
ағындысын жасанды ... ... және ... ... ... болу ... Бұның нәтижесінде атырау аумағының су басуы азайып, ұсақ ағынның
құрғап кетуіне әкеліп, өзеннің ... ... ірі ... ... Кей ... ... атырау жүйесі өліп, атыраудың
табиғи ландшафты өзгереді,; көлге тасындылар мен биогенді заттардың ... ... ... тұздылығы өседі; көлдің жеке бөліктері арасында
су алмасуы өзгереді.
Атыраудың кеңістіктегі жасанды түрде ағындының ... ... ... ... ... атыраудың бір бөлігін ауыстыруға, арна торабының жойылу
немесе пайда болу аумағына, су басу аумағының көбеюіне не азаюына ... ... ... өзен алаптағы адамның шаруашылық іс-
әрекетіне байланысты және атырау процесінің сирек теңіз факторы мен ... ... ... ... ... [31].
Ағындыны реттеу кезінде атыраудың табиғи су режимінің ... ... басу және суға толу ... әкеледі. Ол өз бетінше атырау даму
кезеңіндегі ... және оның ... ... ... ... кішірейтумен сипатталады [32].
3 Қазіргі Іле атырауының динамикасы
3.1 Іле атырауының су режимі
Іле атырауының ... ... ... 90 %-ы ... ... құрайды. Атыраудың әрбір жүйесі (Жиделі, Іле, Топар) бас ... тән су ... ... Бұл су ... ... тармақтың
гидрографиялық ерекшеліктерімен ағындының фазасы және режиміне тәуелді ... ... Су ... ... ... ... арна алды жолынан
судың асып түсуі, сонымен қатар қосымша тармақтардан келіп ағылу ... ... ... ... ... ... су қоймаларымен атырау
жайылмаларының суға толуы байқалады. Судың сабасына түсу кезіндегі төменгі
су ... ... ... ... [33, ... ... ... ағындының өзгеруі аса байқалмайды, ... ... ... ... ... ... бойынша
ағындының азаюы, жоғарғы және орталық бөліктеріндегі су ... ... ... мұнда кең көлемдегі қабақ аралық төмендеулердің
толтырылуы ... ... ... ... көп бөлігі тармақтарға
жұмсалады.
Жиделі тармағына ... ... ... ... ... және ... су алудың көбею кезінде байқалуы, мұнда кең көлемдегі қабақ
аралық ... ... ... сонымен қатар ағындының көп
бөлігі көл жүйелерінде толтыруға жұмсалады. Бұл жүйелер реттеуші ... ... Су ... аса қиын таралуы Жиделі жүйесінде байқалады.
Мұнда су тасу кезіндегі су ... ... кең ... аумағында
таралады және көп бөлігі көл жүйелерін толтыруға жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... салдарынан берілген тармақтың сағалық
бөлігінде су өтімі бастаудағы су өтімімен салыстырғанда су ... ... ... реттеуші бөгені бар Қапшағай гидроторабының құрылуы Іле
атырауына көптеген ... ... Іле ... ... уақыт ішінде
таралуының шексіз мүмкіндігін пайдаланып, бөген бүкіл алаптың су жүйесінің
негізгі атқарушы ... ... ... су ... Іле ... ... ... пайдалануға жағдай жасап, кері әсер ... ... ... ... ... ... әсерін өзен арнасының жайып шайылуы әсер ... су ... баяу ағыс ... ... ... дерлік
барлық қатты ағындысы тұнба түзеді, яғни мұндай “таза” судың ағысы ... ... ... ... ... ... аралыққа тазаланып
тоқтамайды. Іле өзенінің Қапшағай бөгенімен реттелуінен ... ... суға ... үдете түсті, нәтижесінде атыраудың шөлейттену
процесі басталды. Атырауда болып жатқан ... ... су ... ... ... ... сипатына әсер етеді.
3.2 Іле атырауы жүйесінде ағынның таралуы
Қазіргі ... Іле ... ... үш ... жүйесінде таралады, олар:
Топар, Іле, Жиделі. Алайда Топар жүйесінің ағысы Балқаш көліне жетпейді, ... ... тек бір ғана ... ... Іле ... ... Іле ... ағындысы аса тармақталған оң жақ жүйемен ағады. Су басынан ... 30 ... ... екі ... ... ... және ... Олар
өз бетінше кең тармақталған тармақ жүйесін құрайды. Қоғалы тармағы деңгейі
күрт төмендеуі салдарынан Жиделі тармағы ... ... ... оң жақ
қабағы жойыла бастады. Кейінгі ... жас және ... ... ... ... арасында өзара таралу басталды [35].
3.2.1 Топар жүйесі
Топар жүйесінің ауданы 2.74 мың км2. Оның ... ... ХХ ... ... ... ... Топар суының көп болуы және 1941 жылы ... 17.8 % ... ... 1961 жылдан бастап Топар қолтығына және
Топар көлдер жүйесінің жасанды жолмен сүйемелденіп ... ... ... ... орташа алғанда Іле өзенінің жылдық ... 3-5 ... ... сабасына түсу кезінде тармақтың ағынды бөлігі азайып, төменгі
су өтімі кезінде 1%-дан аспайды. Топар ... ... ... ... Топар-2 қолтықтарының құйылу салдарынан пайда болады.
Жүйенің негізгі қолтықтары болып: Топар, ... ... және т.б. ... ... қолтығы Іле өзенінен 1984 жылы
салынған каналдан бастау алады. Осы ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Бастаудан 2 шақырым қашықтықта Топар-1 және Топар-2
тармақтары қосылады.
Топар-2 тармағында ... Іле ... ... алады. Үнемі
негізгі су ағындылырынан басқа, ... ... ... ... ... ... ұсақ оң ағындылары тарайды. Бұлардың су ағындысы
азын-аулақ және ... ... ... ... ... ҚазҰУ құрлық гидрология кафедрасының зерттеу ... ... ... ... ... ... Топар-1 және Топар-2
қолтықтарының жиынтық ағындысы 25.5 м3/с құрайды.
Бұл ағындының ... 20 % (5.65 м3/с ) ... ... Бұл су Топар тармағы-Іле қолтығы өзен ... ... ... ... ... 15 % Топар тармағымен ағады.
3.2.2 Жиделі жүйесі
Жиделі жүйесінің ауданы 3.9 мың км2. Оның ... ... ... ... 1911 ж бастап жүйе қарқынды дами бастады, 1929 ж Жиделі ... ... 230 м3/с ... ... ... ... Іле өзенінің негізгі ағындысы:
Іле, Жиделі-Қоғалы-Ақсерке-Иір магистралі бойынша ағып ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл бөліктен өзен
тек бір ағыс бойымен ағады. Қоғалы ені 100 ... ... ... ... 1 м/сек, ал кейбір жерлерде 2 м/сек дейін жетеді. Қоғалы ... ... ... тармағының оң жақ бұрылуында 26 км ... ... ... ... тармағына құяды.
Паршинская тармағының ені 26 метр, тереңдігі шамамен 3 м. ... 0.5-0.6 ... , ... 13 ... ... ... Қазіргі кезде
Жиделі жүйесінің оң жақ жағалауы осы тармақтың суымен қоректенеді.
Ақсерке тармағының ұзындығы 25 км. ... бұл ... ... төмен. Осы бөліктің шекарасында судың басқа ... ... ... ... оң жағынан жалпы су өтімі 15 м3/сек жететін
үш су ағындысы тарайды. Ақсерке бөлігінің ... ... ... жүйесі бар.
Иір тармағы Балқаш көліне кұюға дейін оның ұзындығы 60 км. Атырау жол
жүйесімен төмен қарай оң ... ... су ... 70 ... ... үш ... тармағы бұрын төменгі атыраудың негізгі су ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қосымша салаға айналды.
Қазіргі кезде одан ағындының 42 % өтеді. Жиделінің оң жақ ... 11 ... ... ... ... жеке ... ... тармағы өтеді. Қазіргі кезде өзен ағындысының антропогендік
өзгерулері ... ... ... басым [35].
4 Өзен арнасы
1. Өзен арнасының жоспардағы көрінісі
Өзен арнасының сұлбасы мен ... оның ... ... ... ... құрылымына байланысты үнемі өзгеріске ұшырайды.
Мөлшері ең төмен ағынды өтетін арнаның ... ... ... арна деп ... Ал, ... су тасуы немес тасқын кезінде
су басатын арнаны жайылмалық арна деп атаймыз.
Өзендердің арналары жоспарда ... ирек ... ... ... ... ирек ... болуына әсер ететін, негізінен арнада ағыстың
динамикалық өсінің қисаюына немесе аңғардың ... ... ... ... ... келтірілген бірінші жағдайда гидрографиялық, ал
екінші жағдайда – ... ... ... ... ... өзен ... ... жуып-шайылмайтын берік тау
жыныстары орналасқан жер қыртысымен өткен жағдай, яғнн оңай ... ... ... ... ... Бұл ... ... иректігі оның ағындысының әрекетіне емес, күшпен ... ... ... ... ... бағынышты.
Орографиялық иректікке мысал ретінде Днепр, Ока, Дон, Днестр, Кама ... ... ... ... ... ... судың аңғар табанында болатын жуып-шаю әрекетіне байланысты
қалыптасатын иреленді меандрлану процесі (Кіші ... ... ... ... деп ... ... өзен арнасының түзу бөлігінен, оның
ирек үлескілері көбірек кездеседі. Оның себебі арнаның ирек ... ... тау ... құрайтын жер үстімен ағатын өзендер үшін
орнықты болып ... Бұл ... ... ... түсіндіруге болады.
Біркелкі тау жынысынан тұратын жермен ағатын ... түзу ... ... ... ... ... ағыс өзінің түзу
бағытымен едәуір ауытқып арықтың екінші жағалауын жуып-шая бастады делік.
Жуып-шаюдың нәтижесінде ... осы ... ойыс ... ... ... осы ... төменірекке шөге бастайды, сөйтіп шығыңқы жағалау
пайда ... ... ... ... ... ... өсуі – ... ойыс жағасына соққысын күшейте ... ... бәрі ... одан әрі өсе түсуіне әкеп соғады. Жуып-шаю және шөгу процесі
арық (өзен) өзінің ұзына ... ирек ... ... ... ақпасы (струя) өзен арнасының бұрылысында жағалауға тік бұрышпен
соққылауы себепті, жуып-шаю процесі жағалаудың ойыстығына ғана емес сонымен
бірге өзен ... ... де ... ағыс ... ... ... Великанов өзен арнасының иректігінің даму процесінің 5 ... ... бар ... көрсетті: а) бірінші, ең көп таралған, синусоидаға ... ә) ... ... жағдайында синусоида біртіндеп ... ... б) ... ... екі тұзақтың одан әрі ... ... ... ... ... ... мүмкін; в) арнаның
жырылып, қысқаруынан кейін тұзақ шөгінділерге толып, өзекке айналады; ... ... ... ... ... өзендерінде ерекше дамыған.
Өзеннің жоспардағы көрінісіне қарай оның ... ... ... ... ... ... ... отырады. Арнаның иірім деп
аталатын терең жерлері, оның ең қисық, ирек тұсында ... ал ... түзу ... ... деп ... саяз ... ... келесі негізіг элементтерден тұрады: 1) жоғары қайыр (құм),
қайраңның астауынан жоғары орналасқан; 2) ... ... ... ... 3) ... ... жыра ... жылғақайраңнан жоғары
орналасқан, арнаның терең жері; 4) төменгі иірімдік жыра немесе ... ... ... ... ... терең бөлігі; 5) бел – қайраңның жоғарғы
және ... ... ... ... ... ... ең ... 6) қайраңның астауы – арнаның фарватері ... ... ең ... 7) ... (жоғары) беткей – қайраңның белінің жоғары беті, жоғары
иірімді жыра, әдетте ... етек ... ... ... ... 8)
төменгі беткей (етек) – қайраңның белінің төменгі ... ... арқа ... ... ... беткейге қарағанда құламалау келеді.
Кейде өзен арнасының бағыт өзгерткен тұстарында өзен ... ... ... - ... ... Егер өзен түбінің ең терең
(шұңқыр) нүктелерін қосатын сызық ... бір ... ... ... ... өтіп отыратын болса, онда қайраңды кәдімгі, қалыпты деп
атайды.Ал егер ... ... ... ... ... ... фарватер шұғыл қисық сызық болған ... ... ... деп
атайды.
Иірімдер мен қайраңдар өзен ирелеңдеріне ұқсас өзен ағысының ұзына
бойына қозғалыста болады. Олардың орналасуы, тұлғасы, ... мен ... ... өзен арнасына және арнаның ағын суға тұрақты әсер етуінен
өзгеріп отырады. Қайраңдар су жолы үшін ... ... ... бұл ... күрес негізінен өзен түбін тереңдету арқылы
жүргізіледі.
4.1.1 Өзен ... ... ... тән ... ... ... атап көрсетуге болады:
арал (остров) – жайылманың бір бөлігі, өзен қолтықтарымен немесе
салаларымен ... ... ... ... орнықты;
қалдық (останцы) - өзеннің негізгі арнасы мен өзеннен бөлініп қалған
ескі өзен арасындағы жайылманың бір бөлігі;
жеңсала – аралмен бөлінген ... бір ... ... ... ... мен ... ... ажырату қиынға түседі;
сала - әдетте өзеннің негізгі арнасынан алысырақ кеткен және одан
енсіздігі, тереңдігі, ... ... ... ... - өзен ... терең кіріккен өзен құрылымы;
қайыр - өзен арнасының саяз бөлігі, су тартылған ... ... ... аралға айналады;
жағажай – кең, тегіс келген, өзен тасындыларынан ... ... ... - өзен арнасына сұғына кіріп жатқан құм шөгіндісі.
4.2 Арнадағы процестер
Өзен арнасы мен ... ағын су ... өтіп ... ... арнадағы процестерді сипаттайды. Кез-келген табиғи
құбылыстарға тән арнадағы процестер де ... су ... ... күрделі арақатынаста болады. Су алабының климаттық жағдайы
мен жер қыртысының ... ... ... мен ... ... көлемін
анықтайды. Екінші жағынан арнадағы жуып-шаю процесі арнаның, жалпы ағыстың
жылдамдығына әсер ететін ... ... және арна мен ... топырақ
құрамына тікелей тәуелді [37].
Арнадағы және жайылмадағы жуып-шаюларды ... ... ... ... ... ... ... тасындыларды
өзеннің әрбір үлескісінде тарату барысында жүзеге асатыны, ал тасындыларды
тасымалдау өзендегі ... ... ... ... ... ... процестің ішкі мәні де, ал ... – оның ... ... деп ... ... өзен ... тасындыларды тасымалдаудың қалыптасқан режимі
болса, онда ... ... ... ... өтім ... ... сонымен бірге ағыс жылдамдығының әлсіреуіне әкеліп ... ( ... ... ... ). Яғни ... ... ... әлсірейді.
Ақырында өзеннің бұл үлескісінде арнаны жуып-шаю ... ... ... соғады.
Тасындылардың шөгуі кезінде арнаның өтім қимасының ауданы кішірейеді,
ағыстың жылдамдығы күшейеді және оның ... ... ... ... шөгу ... ... айтылған мысалдардан щығатын қорытынды өзеннің ұзына бойындағы
тасындылар шығынының тұрақтылығының ... оның бір ... ... ал ... шөгу ... ... ... бойына түзу үлескілерді кездестіруге болады, олар әдетте
ирелеңдер аралығында орналасады да, иректер түрі ... ... ... ... қатар, арналары шашырап жатқан, ... ... ... ... арқылы бөлініп жататын үдескілерде кездесіп отырады. Өзен
арналарының бұл формалары ағын ... ... ... ... ... ... иірге айналуы мүмкін, бірақ кейде көп уақыт
түзу ... ... да ... Бұл ... арна ... ... ... алмастырады. Бұл жағдай жағалау ұзақ уақытта біртіндеп бұзылған ... ... ... ... ... беріктігінен болады.
Арнаның иректігін зерттеу барысында орографиялық және эрозиялық
иректікті бөліп қарастырады.
Орографиялық (жер ... ... ... ... кедергілер
(гранит тау жыныстар) кездескен жерлерде болады. Арна ... ... ... ... өзеннің өзінің аллювиалдық шөгінділерінде
қалыптасқан ... ... олар ... ... ... тез
өзгеріске ұщырап отырады. Мұндай ирелеңдерге меандрлар жатады.
Шашыранды арналарға (салалар) бөлінген үлескілері су арнасының ... ... ... ... ... пайда болады.
Көптеген салалар мен аралдар су тасу кезінде өзгеріске ұшырайды, яғни ... ... ... ... жойылуымен бітіп отырады.
Жайылмада көптеген өзендер мен көлшіктер қалады.
Табиғи ағын суларда өтетін арнадағы ... ... ... Кондратьев пен И.В Попов арнадағы ... ... ... Оның ... арнаның тасымалдау мүмкіндігімен тығыз байланыстағы
арнаның иректігі алынды.
4.2.1 Арналық деформациялардың даму тенденциясы
Кез-келген табиғи құбылыстарға тән арнадағы процестер де ... ... ... ... ... ... болады. Су алабының
климаттық жағдайы мен жер қыртысының құрамы сұйық ... мен ... ... ... ... жағынан арнадағы жуып-шаю процесі
арнаның, жалпы ағыстың ... әсер ... ... ... және
арна мен аңғардың топырақ құрамына тікелей тәуелді
|Кесте 2 - Арналық процесс түрінің негізгі сипаттаммалары мен оларды анықтайтын факторлар [38]. ... ... ... негізгі даму |Арналық |Түптік |Жүзбе ... ... ... ... ... және|тасынды |тасындылар |ерекшеліктері|і |бойымен |
|түрі | ... арна ... ... | ... | ... | |дың |ң ... |
| | |ағы рөлі | | | ... ... | | | | | | ... ... ... ... ... ... ... және меандрге өтуі ... ... ... ... ... |Түптік және |Қабақтардың |Процест|- |
|лі ... ірі ... | ... ... ... болуы |ің | |
| ... ... ... | ... |тасындылардың|судың ... | |
| ... түсу ... ... | ... ... |сабасына |жақсы | |
| ... ... ... ... | ... ... |әкелуін ... | |
| ... олар өз ... ... |тасындылар |әрекеттесуіне|туғызады |туғызад| |
| ... түсу ... ... | |көшуі |н бұл | |ы | |
| ... ... ... кеуіп | |салыстырмалы |тасындылардың| | | |
| ... де ... ... | ... |ірі | | | |
| ... ... Тасқын кезінде | | ... | | | |
| ... ... | | ... | | | |
| ... ... өз ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... |Өз ... мен түрін сақтап |Жайылмалық |Салыстырмалы |Жайылма |Процесс ... ... ... ... ... ... ... |телімдерінің |жылдық ағынды|і |түзеле |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |тын ең | |
| | ... ені ... ... ... |бір | |
| | ... ... | ... |маңызды| |
| | ... ... | ... |
| | |тең. ... ... |ардың | |
| | ... | | ... ... | |
| | ... | | ... | |
| | ... | | ... | | |
| | ... | | | | | ... ... ... өзінің осі |Қарқынды |Ұсақ ... ... ... ... |бойында S тәріздес түрге |даму. ... ... ... |
| ... Пішіндердің өзгеруі, |Жоспарлық |басым. ... ...... ... ... ... ... |ағындысы. |арнаның |факторл|і. Тұзақ |
| ... ... ... |салдарынан |шайылмасы, ал|Жайылмалық |желпеуіш |ардың |бұзылғанн|
| ... ... ... |кең ... |аллювий |тәріздес |болмауы|ан кейін,|
| | ... ... ұсақ ... ... және ... |
| | ... |фракциялардың|өзеннің ... мен ... ... |
| | ... ... ... ... ағынмен |жайылма |дамиды |өзгеруі. |
| | ... ... ... ... | ... |
| | ... |пішінді ... ... ... |
| | ... ... ... |өзара ауысуын| ... | ... ... ... ... | |су тасу |
| | ... |жинақталуы. |түсуі |жақсы | ... |
| | | ... ... ... | ... | | ... ... |су тасу. | ... |
| | | ... ... көп | | ... са |
| | | ... | | | |
| | | ... ... | | | ... ... ... ... ... да |Сол ... ... жақсы|Биік су |Сол ... ... ... ... ... |дамыған. |өзеннің ұзына|өткізгіштігі ... ... ... |
| ... ... ... |Жайылма |бойымен ... ... су | |пен оның |
| ... ... ... |бетінің ... ... ... ... | ... |арнаның жойылуына ... ... ... емес ... | ... ... ... жайылма |әкеледі. |ғы түзулермен|наилок |осы ... | |аз |
| ... ... даму | ... ... ... | ... |сатысында пайда болады. | | ... ... | |рі |
| ... ... ... | | ... ... | |
| ... ... және ... | | |ң ... |болып | | |
| ... | | |көп емес ... | | ... |Ірі ... және ... ... |Түптік |Жүзбе ... |Аса ... ... |арна бойымен бөлшектенуі |жайылмалар |тасындылардың|тасындылар |сабасына түсу|маңызды|еңістігін|
| ... ... ... ... арна |ірі ... ... ... |ің жоғары|
| ... ... ... ... ... |шөгуі мүмкін,|жағдайда өзен| ... |
| ... ... ... ... |көп мөлшерде |алайда ... | ... ... ... ... өзен |салыстырмалы|ағыспен |аралдардың |үлкен | |аз |
| ... ... ... ... |көшіріледі. |қарқынды |қозғалғыштығы| ... |
| ... Өзен ... шөп ... ... ... кезінде|, айқын | |алайда |
| ... және ... ... |жинақталуы |қайта ... | ... |
| ... олар ... ... ... |байқалады. |ағындыға |сабаға түсу | ... ... ... ... |тосқын мен | ... ... | |н ... |
| ... ... ... |биік аралдар| | ... мен | ... |
| ... олар өз ... ... ... | | ... ... ... |
| ... өзен бойымен және |мүмкін. | | ... өзен | ... ... ... қима ... да | | | ... | ... |
| ... айқындалады. | | | ... | ... | | | | ... болуы | |рдің жиі |
| | | | | ... | ... |
| | | | | | | ... | | | | | | |. |
5. ... жазық БӨЛІКТЕРІНДЕГІ АРНАЛЫҚ
ПРОЦЕСТЕРДІҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӨЛШЕМДЕРІ
5.1 Меандрлеу. Меандрлеу себебінің қазіргі ... ... ... ... ... арна ... ... өзендер иректелуі оның меандрлеуінің түрі болып
табылмайды, өйткені ... оның ... ... емес ... ... ... ... Табиғатта иректелген өзендер кездеседі, олардың
иреңдері кезеңді жүрістің даму сатысынан туындаған иреңдер ... ... ... ... ... өту ... ... болады.
Таулы жерлер үшін кедергілер болып өзен аңғарларының беткейлерінің
шығындысы ... ... ... ... ... деп ... Жазық
өзендерде де өз бетімен дамымаған батпақты жерлердің қатты шөгіндісін
айналып өту салдарынан пайда ... ... ... Барлық жағдайларда
егер иреңдер жергілікті жерлерді айналудан туындаған болса, онда ... ... ... заңдылықтарын көру мүмкін емес. Тек егер
иреңдер дамыса, арнада ... ... ... ... және жеке
иреңдердің даму заңдылықтары бар болған жағдайда оның даму жылдамдығы мен
оған әсер ... ... мен ... анықтауға болады.
Иреңдер “меандр” терминімен аталуы өзендердің ... жай ... ... ... ... ... болады. Сонымен “меандрлы”
өзен атауының жалпы түсініктемесі жоқ, сондықтан оның салыстырмалы шартты
түрде 30 ... бар. ... ... ... ... ... ... себебі арналардың ішкі қасиеттеріне байланысты
туындаған гипотезалар. ... ... ... ... мұз) жағалаулары бар мұздықтардың ағындысының иреңдерін
келтірсе болады. Себебі ретінде Кариолис үдеуімен әсерін айтады.
2) ... ... ... ... ... ... гипотезалар бар.
3) Ағынды тұрақсыз ... оның ... ... ауытқу
салдарынан туындаған иреңдер бар деген гипотезалар да бар.
5.2 Таспа ... ... ... ... тип – ... ... өзен ... құм, ұсақ
малтатастардың жиналуымен байланысты алынған. Тізбектер арнаның бүкіл енін
алып жатады және су ... ... ... мөлшері мен жылжу
жылдамдығы болмаса толықтығын ... ... ... ... ... бұл ... әдетте кездеспейді. Таспатізбектердің жылжу
(сырғу) жылдамдығы кейде жылына 200 метрден 300 метрге дейін ... ... ... түзу және қысқа үлескілерінде өтеді де, ал жуып-шайылуы
қиын аңғар беткейлерінде ондай мүмкіндік болмай қалады.
Бірбүйірлік тип – ... ... ... ... Бұл ... де ... жайылмасыз болып келеді және арнада ... ... ... типте тізбектердің жоталары арнаны кесіп өтіп, арнаның ұзына
бойы осімен ... құра ... ол ... ... ... бір ... ... отырады [39].
Барлық тізбектер жүйесі ағыс бағытында сырғи жылжып отырады. ... ... ... биік ... оң және сол жағалауда заңдылық
кезекпен орналасады. Су тартылған ... бұл биік ... ... ... ... шахмат тәртібінде орналасқан құм жағажайларға айналады. Олар су
тартылған кезде арнаның ирелеңдеуіне кедергі жасайды, ... шек ... ... көптеген жағдайда арнаның кеңістікте дамуына табиғи және
жасанды ... бар ... ... ... ... бос ... бітпеген меандр, көпарналы
жайылма
Шектелген ... - ... ... бар ... сұлбасын өзгертпей
сырғи жылжуын айтамыз. Бұл процесс өзен арналарының ... ... ... ... шектелген жағдайда кездеседі. Мысалы, Солтүстік
Двина өзенінің төменгі ... Ока ... орта ... ... ...... шегінің кемдігімен және шектеуші жағдайлардың
болмауы өзен арнасының иректігі ұлғаяды да меандр шегіне жетеді. Бос ... ... кең ... ... ... ... процесстер көптеген өзендер
үшін қатардағы жағдай ( Десна, Ертіс, Тобыл және т.б ... ... - ... ... ... аса ... ... және салыстырмалы түрде алғанда тасындылардың шығыны аз жағдайда
жайылмада әлсіз жұқа шөгінді пайда болады, ... ... ... ... және ... сумен күшті жабылып отырады. Суға толған жайылмада
айтарлықтай күшті жергілікті ағыстар пайда ... және ... ... ... бұл ... тек су тасығанда ғана жұмыс ... ... өсе келе ... деңгейдегі ағындыны өзіне тартып алады.
Жаңадан пайда болған арна шабан, бірақ та тұрақты дамуда ... ... ... ие. ... ... ... жаңа арна өзеннің үлкен ағындысының
үлкен бөлігін тартып алады да, ескі арна біртіндеп “өлексеге” ... ... ... жаңа ... ... процесі басталады, жаңа жайылма
массивтары пайда болады. Жаңа ... ... ... бәрі ... ... ... екі ... (арнаның) пайда болуымен
сипатталады, жаңасы дамыса, ескісі ... ... ... ... ... жылдарға созылады..
Көпарналы жайылма – егер жаңа пайда болған арна ескі ... ... ... ... ... және ... ... қалыптастырып үлгерсе –
бітпеген мендар жоғарыда көрсетілген сипатынан күрлелірек формаға өтер еді.
Бұл жағдайда кең әрі көпарналы көптеген салалармен шиырланған ... ... Көп ... ... негізгі арнаны табу өте қиын. Көп ... ірі ... ... ағыстарында, атырауларда кездеседі.
Арнаның орнықтылығының өлшемі ... М.А. ... ... ұсынды:
мұндағы: g – еркінтүсу үдеуі;
d – бөлшектердің диаметрі, мм;
uтүп – су түбіндегі ағыс жылдамдығы, ... ... ... ... М.А. Великанов ... ... ... ... ... ... ... Жуып-шаюға мойынсұнбайтын грунтпен ағатын өзендердің орнықтылығы
аса күшті арналары. Жүзбе тасындылары аз ... ал түп ... ... Бұл ... ... ... ... грунтпен ағатын жазық
өзендері ( Енесай, Том, Свирь, Нева және т.б ) ... ... ... бұл өзендерде жуып-шаю мен шөгінді ... ... бір ... мезгіл-мезгіл қайталанып отырады.
Қайраңдардың тасқын кезіндегі өсуі су ... ... ... ... ... ( Еділ, Объ, Амур және т.б ).
3. Орнықтылығы әлсіз өзендер, бұл ... ... ... ғана өзгеріске ұшыраса, ал жағалаулары бұрыңғы ... ... және шөгу ... ... ... де, ... орналасуы
жылдан-жылға өзгеріске ұшырап отырады ( Висла, Кума ).
4. Орнықтылығы өте әлсіз ... ... Бұл ... ... ... ... ғана өзгеріп қоймай сонымен бірге, арнаның ... да ... ... ... жаңа бағытта жаңа ... ( ... ... және т.б ... ... өте ... тау өзендері. Тасқын кезінде арна қозғалысының
жылдамдығы соншама, ағын су мен ... ... ... болмай
қалады. Себебі арна өзінің сұлбасын ағыс ... ... ... Бұл ... сел ... ... жіктеуде өзендер орнықтылық коэффициентінің төмендеуіне
қарай орналастырылған.
Арнадағы заңдылық процестерін ... ... ... ... ... ... өткел су құбырлары және т.б),
өзендердің арналарының келешек өзгеріске ұшырауын ... ... ... ... ... ... ... бөгеттер салу, судан қорғау
ғимараттары және т.б) мүмкіндік береді.
5.4 Іле атырауының гидрографиялық ... ... ... ... ... тармақтарының негізгі гидрографиялық
сипаттамаларының өзгеру ... ... Олар ... ... өз септігін тигізеді. Өзен атыраулары бай табиғи қорларға ие
болатын ... ... ... ... ... ... ... су қойманың аумағында (мысалы теңіз, көл) және құрлықтың кең
ауқымды аймағында экологиялық тепе-теңдікті ұстап тұрады.
Атырау қалыптасуына және ... ... ... ... және ... ... өз әсерін тигізеді. Атырау ... ... ... ... ... ... су ... тасындылар өтімі
және қабылдаушы су қойманың су деңгейінің ауытқуы табылады. Атыраулардың
өзгергіштігі атырау пайда ... ішкі ... де ... олар ... өз ... да байланысты. Жалпы алғанда атырау
пайда болуының процестері, гидрографиялық тораптың дамуы ... ... пен ... ... өзгеріп отырады. Атырау пайда болу процесінде
трансгрессия кезеңі – қабылдаушы су ... ... ... ... – ондағы деңгейдің төмен түсуі байқалады. Ол өз бетінше атырау
қалыптасуының орын ауыстыруымен айқындалады. ... су ... ... ... ... трансгрессивті кезеңде, өзен атырауларының
гидрографиялық торабының қайта құрылуына, тіпті жаңа атырау жүйесінің ... ... ... Бұл ... ... ... ... және кезеңдік
процес екендігімен түсіндіріледі. Атыраудың ... ... ... ... ... пайда болуының белсенді аймағының күрт секірісі ... ... болу ... кеңістіктік орын ауыстыру процестері
қабылдаушы су қоймасы ... ірі ... ... ... жүреді.
Өзеннің су ағыны мен ... ... ... ... өзгерулері де
атыраудың қалыптасуы мен дамуына өз үлесін қосады. Бұл көшулерге кезеңділік
тән [40].
Атыраулық кезеңнің ... ... ... ... ... ... ... қатты және сұйық ағынды шамасына, атырау пайда болу
аумағының ... ... ... келеді. Сол себепті ағынды сулардың
пайда болуы және құрғап қалуы процестерінің жүруіне байланысты ... ... ... ... қайта құрылуына әкеліп соғады.
Бұзғыш типті кез-келген атырау сияқты да Іле атырауының толық даму ... ... ... ... жаңа ... ... болу жүйесінің сатысы,
атыраудың ... ... ... ... ... бір арнада
жинақталуы, қарқынды меандр, атырау жүйесінің ескіруі және құрғап кетуі.
Атыраудың ... ... ... отыруы, атыраудың толық
кезеңінің ... ... ж ... Іле ... табиғи жағдайда дамыды. Өзен ағындысы
реттелмеген, су алуға алынған су көлемі аса елеулі болмады және ... ... Іле ... ... маңы жазығы бойымен бірнеше рет
орын ауыстырды. Көне уақыттырда ( б.ғ.д. мың жыл ... ... ... және ... атыраулары бар болған. V-X ғғ. көне атырау түгелдей
жойылды. Кейінгі заманға XIII-XV ғғ. ... ... ... ... және
дамуы сай келеді, ал XVIII ғ. бастап Іле ... ... ... ... ... атырауларымен салыстырғанда кішірек болып келді. Іле атырауы
Балқаш көлі деңгейінің ғасырлық максимумы (346.0 м) ... ... ғ. орта ... ... көлі деңгейі ауытқуының ішкіғасырлық максимумы
(343.0 м) кезінде Топар ... ... ... ... /3/, ол ... XIX ... дейін дамыды. Көл деңгейінің ғасырлық максимумы ... (344.7 ... ... жүйесі (1908-1910 жж) қалыптасып, XX ғ. өршіп дами бастады.
Ішкіғасырлық максимум ... Іле ... ... (1961 ж) келеді. Осы
уақытта Іле өзенінің негізгі ағындысы Қоғалы ... ағып ... ... жж. ... ... ... Іле өзені ағындысының көп бөлігін
алып жатқан Қоғалы ... ... ... ... XX ғ. ... ... ғасырлық минимумы (337.5 м) кезінде көптеген көлдік жүйелердің
жойылуы, қазіргі Іле атырауының ... ... ... Сараптама
көрсеткендей, трансгрессивті кезеңнің ... жаңа ... ... ... ... ал регрессивті кезеңге – осы жүйелердің
дамуы және өзара құрылуы сәйкес келеді ( ... ... 3). ... ... процестер Балқаш көлі су деңгейінің ауытқуына, сонымен қатар келіп
құятын ағын су мөлшеріне де өз әсерін тигізеді ( ... ... 1 - ... ... су деңгейі
1970-1995 жж. аралығында Іле ағындысының Қапшағай гидроторабының суды
реттеуіне байланысты ... ... ... ... орта ... 14.7 ... 12.2 ... дейін қысқарды, ағындының жылішілік
таралуы ауысты (қысқы және күзгі су өтімдері 1.5 есе ... бұл ... ... 1974 ж. ... ... ... ... соқты. ГГИ
жасаған аэрофототүсірімдердің сараптамасы бойынша Іле атырауының суармалы
жерлер ауданы 1974-1985 жж. аралығында 1209 ... 354 ... ... , яғни
3.4 есеге қысқарды. Көлдердің көп бөлігі ... ... ... ... ... ... жерлерге айналды.
Қазіргі жағдайда Іле атырауы үш атырау жүйесінен тұрады: Топар, Іле,
Жиделі ... ... ... 2 - Іле атырауының гидрографиялық торабы
Топар жүйесімен ағын Балқаш көліне дейін өзен суын жеткізбейді, ал Іле
жүйесінен Қалған-Іле қолтығы ғана ... Іле ... ... ... 90 %) ... ... оң жақ ... жүйесімен жүріп өтеді.
Бастаудан 30 км қашықтығында Жиделі қолтығы екі ... ... ... ... Олар өз ... ... ... жүйелер. Соңғы
кезде Жиделі мен Қоғалы салаларының ... ағын ... ... таралуы
нәтижесінде жас және белсенді Қоғалы тармағына қарай ауысуда.
1969-1990 жж. дейін Іле қолтығының су ... 1.9 есе ... ... су ... мөлшері 87.9 %-дан 92.6 %-ға дейін өсті. Топар
қолтығының су ... ... ... ( 3.3 %-дан 2.8 %-ға ... ... ... сол жақ бөлігінің құрғап кетуі орын алды.
Қазіргі ... Іле ... ... ... ... магистралі арқылы өтуде ( 1-ші суретті қара).
Арналық процестердің жіктелуі жөнінде гидроморфологиялық теория орын
алған. Оның ... ... ... Н.Е. ... және И.В. ... ... ... қоспалы, шекті меандр, бітпеген меандр, бос
меандр, жайылмалық және арналық көптармақтылық жатады. Сандық ... ... ... ... ... келетін өлшеулермен
анықталады. Оларға жататындар: ирең адымы ((), ирең ұзындығы (s), ... ... (s/(), кіру ... ... шығу ... ... және бұрылу
бұрышы ((бұрылу).
Атыраудың гидрографиялық сипаттамаларын Р.М. Хайдаров 1956 ж, 1965 ж
топокарталармен, кейін С.А. Абдрасилов 1989 ж ... ... 1:200000 ... 1988 ж және 1992 ж ( ... ... ... Іле ... әрекет етуші қолтықтарының, Жиделі қолтығының,
Қоғалы–Ақсерке–Иір салаларының сипататамаларын анықтадық.
Арналық деформациялардың кейінгі ... ... ... ... ... ... өзгеруін білу қажет. Іле атырауы бөліктері бойынша
негізгі сипаттамалар ... ... ... ... ... ... (s) ... процестердің негізгі сипаттамаларының бірі
болып табылады. ... ... ирең ... ... ... ж карта бойынша Іле қолтығы 0.5 км-ден 5.3 км-ге дейін; 1965 ж карта
бойынша 0.5 км-ден 5.0 ... ... 1988 ж 0.4 ... 4.9 км-ге дейін; 1989
ж 0.5 км-ден 5.4 км-ге дейін ... ... ... Іле ... ... ұзындығының өзгерісі байқалмайды.
Жиделі тармағы үшін (оң жақ бөлігі) s келесі аралықта ауытқиды: 1956 ... ... 0.3 ... 3.0 ... ... 1965 ж 0.3 км-ден 3.3 ... 1988 ж 0.2 ... 2.5 ... дейін; 1989 ж 0.3 км-ден 3.4 км–ге дейін
өзгереді.
Қоғалы-Ақсерке-Иір тармағы үшін s төмендегідей ... 1956 ж ... 0.5 ... 5.5 ... ... 1965 ж 0.5 км-ден 5.5 км-ге дейін, 1988
ж 0.4 км-ден 4.5 км-ге дейін; 1989 ж 0.5 ... 5.4 ... ... және 1992 ... ... 0.4 км-ден 3.0 км-ге дейінгі өзгерісі байқалады.
Уақыт өте келе Қоғалы-Ақсерке-Иір тармағының иреңдер ұзындығы ... ... Іле ... ... ... ... ұзындықтары
уақыт ішінде өзгеріп, дамиды.
Ирең адымы (() Іле қолтығы үшін 1956 ж ... ... 0.4 ... 4.2
км-ге дейін ; 1965 ж карта бойынша 0.3 ... 3.5 ... ... 1988 ж ... 3.1 ... ... 1989 ж 0.2 ... 3.8 км-ге дейін өзгереді.
Жиделі тармағы үшін ирең адымы әр жылдар түсірімдері бойынша ... ... 4.1 ... ... 1965 ж 0.1 ... 3.0 ... ... 1988 ж 0.5
км-ден 3.8 ... ... 1989 ж 0.2 ... 3.3 ... дейін өзгереді.
Қоғалы-Ақсерке-Иір магистралі үшін 1956 ж карта бойынша 0.6 ... ... ... 1965 ж 0.3 ... 4.8 ... ... 1988 ж 0.2 км-ден ... ... 1989 ж 0.2 ... 5.0 ... ... және 1992 ж 0.3 ... 2.5
км-ге дейін өзгереді.
Көріп отырғанымыздай, ирең адымы біріншіден, ағыс көлемі ұлғайған
сайын ұлғаяды (Іле ... ( мен ... ... ( ... ... ( ағын су жасы ... сайын азаяды ( тіршілігін ... ... үшін ( 0.2 ... 4.2 ... ... ... ал жас ... ағысы үшін 0.2 км-ден 5.0 км-ге дейін өзгереді).
Иреңнің даму дәрежесі (s/() кең ауқымды аралықта өзгереді. Іле ... 1956 ж 1.1 ... 5.0 ... ... 1965 ж 1.1 ... 10.5 ... ... ж 1.0 км-ден 15.0 км-ге дейін; 1989 ж 1.14 км-ден 22.0 ... ... ... үшін s/( 1956 ж 1.05 км-ден 3.3 км-
ге дейін; 1965 ж 1.07 ... 3.8 ... ... 1988 ж 0.7 ... 5.0 ... 1989 ж 1.1 ... 5.0 км-ге дейін және 1992 ж 1.0 км-ден 2.8 км-ге
дейін өзгереді.
Жиделі тармағы үшін s/( мәні ... ... ... 1.0 ... ... дейін, яғни иреңдердің даму дәрежесі уақытқа байланысты ұлғаяды.
Тіршілігін жоюшы Іле қолтығы үшін бұл мән 22.0 ... ... ал ... үшін s/( мәні 4 есе аз болып келеді ( ... ... ... қолтығы тармақталудан 16 км төмен бекетінен басталып
иреңдер қатты меандрге ұшырайды. ... даму ... ... ... ... Көп ... иреңдер симметриялы болып ... орта ... ... ... бос меандр түрі байқалады. Ағыс
бойымен төмен қарай бітпеген меандр түрі ... Іле ... ... құяр ... яғни ... ... ... күрделі түрге келеді.
Олардың көп бөлігі ассиметриялы, мұнда жайылмалық көптармақтылық байқалады.
Жиделі қолтығы, Қоғалы-Ақсерке-Иір ... Бұл ... ... иреңдерінің пайда болуы тән. ... ... ... ... тән ... ... Мұнда иреңдер ассиметриялы дамиды.
Кіру, шығу, бұрылу бұрыштары ((кіру, ... ... Іле ... ... және ... ... кіру, шығу,
бұрылу бұрыштарының 1956 ж, 1965 ж, 1988 ж, 1989 ж, 1992 ж ... ... ... ... ... ... симметриялы болып
келеді. Бұл кіру және шығу бұрыштарының 600-тан және бұрылу бұрышы ... ... ... ... ... 1200-тан үлкен болған жағдайда,
ирең ассиметриялы болады, яғни кіру және шығу ... ... Бұл ... ... ... ... ... көп болғанда
орын алады. Иреңнің дамуы кезінде бұрылу бұрышының s/( ... ... ... ... ... даму дәрежесі 1800 жеткенде, екеуінің
арасындағы байланыс ... ... ... байқалады. Ал бұрылу бұрышы
1800-тан жоғары болған жағдайда арнаның ұзына бойы өсуі ... ... яғни ... ... ... тәріздес түрге келе бастайды.
Иреңдер өзінің қандайда да бір кезеңіне ... ... ... пайда
болып, соңғы сатысына қарай бұзылу жағдайына жетеді.
Іле атырауының бос меандрлы морфометриялық тәуелділіктері үшін ... ... ... қорытындыны жасауға болады:
1) ағынсыз бөліктегі иреңнің адымы және ұзындығының шамалары арасында
елеулі өзгерісімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, ирең ... ирең ... ... иреңнің бірігуі, иреңнің бөлшектеніп кетуі, бір ... ... және т.б. әсер ... меандрлы өзен бөлігінің өлшемдері ішінен иреңнің бұрылу бұрышы
өзгерістерге ... жасы және ... ... ... әртүрлі даму дәрежесі
үстіндегі ұсақ және ірі ... ... ... ирең ... ... және ... жердің еңістігіне байланысты екендігі
аңғарылды;
4) иреңнің даму дәрежесі ... жыл ... өсуі ... ... ... ... ирең сипаттамалары, соның
іщінде, иреңнің адымы, ... даму ... ... ... ... ассиметрия коэффициенті атырау тармақтарының даму сатысын және
шамалас жасын анықтайды. Ал бұл ... ... ... ... ... процестерін реттеу үшін аса қажет болып табылады.
Кесте 4 - Іле, ... ... ... ... ... жж ... ... |Тармақ |S, км |(, км |S/( ... ... ... | | | | |0 | |0 ... |Іле |0.5-5.3 |0.4-4.2 |1.1-5.0 |- | |61-279 |
| ... |0.3-3.0 |0.2-4.1 |1.1-3.3 |- | |48-230 |
| ... |0.5-5.5 |0.6-2.6 |- |- | |30-204 ... |Іле |0.5-5.0 |0.3-3.5 |1.1-10.5 |- | |62-273 |
| ... |0.3-3.3 |0.1-3.0 |- |- | |52-234 |
| ... |0.5-5.5 |0.3-4.8 ... |- | |30-217 ... |Іле |0.4-4.9 |0.3-3.1 |1.0-15.0 |11-172 |10-172 |63-286 |
| ... |0.2-2.5 |0.5-3.8 |0.8-5.0 |15-165 |21-165 |69-237 |
| ... |0.4-4.5 |0.2-1.8 |0.7-5.0 |15-160 |26-180 |41-327 ... |Іле |0.5-5.4 |0.2-3.8 ... |- |- |61-280 |
| ... |0.3-3.4 |0.2-3.3 | |- |- |60-238 |
| ... |0.5-5.4 |0.2-5.0 |1.1-5.0 |- |- |28-230 ... |Іле |- |- |- |- |- |- |
| ... |- |- |- |- |- |- |
| ... |0.4-3.0 |0.3-2.5 |1.0-2.8 |14-170 |15-170 |29-200 ... ... жұмыстың сараптамасы
Орындалған жұмыста Іле атырауындағы жеке тармақтарда (Іле, Жиделі,
Қоғалы) қалыптасқан меандр түрлерінің дамуын тек атыраудағы су (Q, ... ... (R, кг/с) ... салыстыра алдық (қосымша, кесте 5, кесте
6). Осы жерде айта ... ... ... фактор ретінде су өтімі (Q) мен
тасындылар өтімін (R) бірге сипаттаушы өзеннің лайлылығы (S, г/м3) ... ... Іле, ... Қоғалы ирелеңдері сол тармақтардың басындағы
және төменгі жағындағы су ... ... ... су ... ... ... ... 3),
тармақтардағы жалпы меандрлардың өзгерісі аса ... ... ... бос ... ... ... өсуімен жалпы меандрлардың өсуімен қатар ... ... ... ... ... ... Мұнда алынған үш тармақтың:
Іле, Жиделі, Қоғалы лайлылық жайындағы сипаттамаларының өзін ... ... мен ол ... ... ... кіші-гірім
тармақтардың болуынан нақты бір тармаққа тоқтала ... 3 - Іле ... ... ... ... (S, г/м3) ... түрінің байланысы.
Тармақтардың соңындағы бекеттер бойынша алынған лайлылықтар тек
бітпеген меандрлардың ... ғана ... ... Осы жерде айта
кететініміз тармақтар басындағы гидрологиялық ... ... ... ... болуы мүмкін. ... ... ... ... жоғары бөліктерінде жеке тармақтардың ... ... ... көп ... ... ол ... ... 4 - Іле атырауының төменгі ағысындағы лайлылық (S, г/м3) пен
иреңдер түрінің байланысы
Қорыта айтқанда ... ... ... ... ... ... дамуы мен кезеңін, қабылдаушы
су қойманың деңгейін, тасындылар мен су ... және тағы ... ... ... бір ... ... ... та,
атыраудың тармақтары басындағы және тасынды режимі тармақтар ирелеңін, ... ... ... ... ... су мен ... режимін
анықтайды деуге болады. Яғни, атыраудың жоғарғы жағында Ирелең=f(S), ... ... ... ... ... ... ... жер қыртысы,
жалпы еңістік, сонымен қатар қабылдаушы су ... ... ... ... ... бір ... келу қиын.
Зерттеу кезеңі үшін меандрлардың түрлі типтерінің Іле, Жиделі, Қоғалы
тармақтары бойынша үлестірімі (сурет 5). ... ... ... ... ... ... 5).
Сурет 5 - Іле атырауының арналық процесс түрінің дамуы
Кесте 5 – Арналық процесс түрінің дамуы
|Арналық |Іле ... ... ... | | | ... | | | |
| ... |% |Иреңдер |% ... |% |
| ... | ... | ... | ... |12 |77 |2 |1.68 |98 |17.6 ... | | | | | | ... ... |143 |92.3 |- |98.3 |23 |7.63 ... |- |- |117 |- |10 |74.8 ... | | | | | | ... саны |155 |50 |119 |50 |13 |50 ... жағдайда өзен арналарында ирелеңдердің қалыптасуы және бұзылу
режимі өзен ... ... ... жер ... ... ... арнасындағы су өтімін, өзен телімінің еңістігі мен ... ... ... немесе алаптың беткейлерінен ... ... ... ... да ... ... өзен арнасындағы
динамикалық процестерді бағалауды әрбір жеке телімнің ерекшеліктеріне көңіл
аударып, тәжірибелік ізденістер атқару арқылы ғана жүргізген ... ... ... өзен ... ... ... ... Себебі, су мен
тасындылардың қозғалысы әсерінен қалыптасатын арналық процестер көптеген
факторлардың түрлі комбинациясы және түрлі деңгейлі орын ... ... ... ірі ... ... Индінің атырауы сияқты)
арналық процестердің зерттеп олардың өтуін қадағалау ... ... ... ... ... ... ... өзеннің түрлі телімдерінде түрліше өтетінін айтып
өттік. ... ... ... ... Іле ... ... арналық
процестері өзенінің жоғарыдан келген су және тасынды шамаларымен қатар,
қабылдаушы су нысанының (Балқаш көлі) ... де ... ... ... көлінің су деңгейлері режимі жайлы, яғни, белгілі бір уақыт
шегін қамтыған деректер бар ... ... ... ... ... ... ... жайлы ондай режимдік мәліметтер жоқ. Арналық
процестер жайлы мәліметтерді тек 1988 ж және 1992 ж ... ... ... ... алынған және олар жалпы Балқаштың су ... ... ... ... болмады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ресурсы поверхностных вод СССР. –Центральный и Южный Казахстан. –
Т.13. Вып.2. Бассейн озера Балхаш. – Л.: ... ... ... ... В.Н. Геоморфология речных дельт. –. М.: Изд-во МГУ, 1991.
– 224 с.
3. Географический энциклопедический словарь. - М.: ... ... 1988. – 432 ... ... А.И. ... ... Л.: Гидрометеоиздат, 1978.
– 308 с.
5. Абдрасилов С.А. Устьевые участки рек. ...... ... ... 1998. – 117 ... ... И.В. ... рек. – М.: Географоиздат, 1952. – 526 с.
7. Палеографическая история дельты реки Или. Жандаев М.Ж., Абдрасилов
С.А. ... ... реки Или // ... и ... – Луцк, 1991. – с. 101-107
8. Шнитников А.В. Изменчивость общей увлажненности материков Северного
полушария // Зап. ВГО СССР, пов. сер. Т.16, М. – Л., 1957. – 388 ... ... Т.Н. ... история Балхаш-Алакольской впадины. –
Алма-Ата, 1972. – 126 с.
10. Бутаков А.Н. Русловые процессы в устьях ... рек. – ... 1981. – 104 ... ... Р.М. ... дельты реки Или // Труды ГГИ. 1968. ... – с. ... ... Р.М. Опыты и результаты изучения динамикм ... рек ... ... ... (на ... ... реки Или) // Водные
ресурсы. 1975. № 1. – с. 142-167
13. Шульц В.Л Водный баланс Аральского моря // ... ...... Вып. 23. – с. ... ... Б.К. К ... формирования дельты реки Или // Изв. АН Каз
ССР. сер. почв. 1946. № 3 (28). – с. ... ... М.М., ... В.В., ... Б.В. Гидрология устьевой
области Западной Двины // М.: Гидрометеоиздат, 1964. – 345 с.
16. ... М.М., ... С.С., ... С.К. ... ... области
Амударьи. М.: Гидрометеоиздат, 1968. – 268 с.
17. Браславский А.П., ... С.П. О ... ... ... ... в ... её ... // Труды КазНИГМИ. 1983. Вып. 80. – с. 78-
94
18. ... А.П., ... Л.П. ... ... реки ... в ... Балхаш // Труды КазНИГМИ. 1991. – Вып. 107. ... ... ... Р.Д. ... ... водного баланса и уровня озера
Балхаш и их ... в ... ... ... // Труды ГГИ. 1986. Вып. 315. – с. 23-41
20. Остроумова Л.П. ... ... воды к ... ... реки ... ... ... – 1991. – Вып. 107. – с. 99-118
21. Остроумова Л.П. Приток воды в ... ... по ... ... на протоках нижней части дельты реки Или
// Труды КазНИГМИ. 1991. Вып. 107. – с. ... ... И.С. ... воды на ... и ... в дельте реки
Или // Изв. АН Каз ССР. сер. энерг. 1958. – Вып. 11 (13). – с. 16-
24
23. ... В.В., ... К.В., ... О.В. ... и ... баланс дельты реки Или. - ... 1992. – 163 ... ... С.А. ... ... и ... ... –Алматы.: Изд-во “Рауан”,- 1994.–192
с.
25. Михайлов В.Н., Рогов М.М., ... А.А. ... ... ... ... – Л.: ... 1986 – 280 с.
26. Знаменская И.С. Системная методология как основа ... ... // ... и ... рек и ...... 1984. – с. 171-194
27. Курдин Р.Д. О вековых колебаниях ... ... ... и ... Азии // ... ІV ... гидрологического
съезда. – 1975. – Т. 5 – с. 98-107
28. Курдюков К.В. Современные ... ... ... Балхаш по
геоморфологическим и историческим данным // Изв. АН ... ... – 1958 – № 4. – с. ... Иванов В.В. Метод гидравлического расчета элементов водного режима
в дельтах рек // Труды ААНИИ. – 1968. – Т. 283 – с. ... ... В.Н.. ... М.М., ... Т.А., ... В.Ф. Динамика
гидрографической сети ... ... рек. – ... 1977. – 249 ... Тленбеков О.К., Валдеев А.Е. Гидрологический режим дельты реки Или
в современных условиях // Экологические проблемы Казахстана. Алма-
Ата, 1990 – с. ... ... А.А. ... ... ... по ... и пути ... экосистемы из кризиса // ... ... ...... ... 1993.– с. ... Гидрологические и водохозяйственные ... ... – Л.: ... – 1989. – с. ... ... С.А. ... русловых потоков и русловые процессы. –
Методическая разработка для выполнения лабораторных ... ... ... 1996. – 52 ... ... И.В. Деформации речных ... и ... – Л.: ... 1965. – 327 ... ... Н.Е., ... И.В., Снищенко Б.Ф. ... ... ... ...... 1982. – 272 ... Михайлов В.Н., Рогов М.М., Чистяков А.А. ... ... ... ... – Л.: Гидрометеоиздат, 1986. –
279 с.
38. Турсунов А.А. От ... до ... ... ... Центральной Азии. –Алматы.: ТОО “Верена”, 2002.–384 с
39. Достай Ж.Д. ... ... ... ... 1996. – 254 б
40. Джуркашев Т.Н. Антропогеновая история Балхаш-Алакольской впадины.
– Алматы.: Наука, 1972. – 125 ... ... ... за ... ... 3 - ... көлі су ... (1880-2005 жж) орташа жылдық
мәліметтері
|№ р/р |Жыл ... |№ р/р |Жыл ... |№ р/р |Жыл ... |
| | |м абс | | |м абс | | |м абс |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |
|1 |1880 |340.79 |44 |1921 |342.4 |87 |1964 |342.83 |
|2 |1881 |340.67 |45 |1922 |342.33 |88 |1965 |342.83 |
|3 |1882 |340.57 |46 |1923 |342.33 |89 |1966 |342.75 |
|4 |1883 |340.54 |47 |1924 |342.43 |90 |1967 |342.79 |
|5 |1884 |340.52 |48 |1925 |342.32 |91 |1968 |342.66 |
|6 |1885 |340.52 |49 |1926 |342.07 |92 |1969 |342.73 |
|7 |1886 |340.56 |50 |1927 |341.87 |93 |1970 |342.86 |
|8 |1887 |340.62 |51 |1928 |341.94 |94 |1971 |342.69 |
|9 |1888 |340.68 |52 |1929 |341.84 |95 |1972 |342.63 ... |1889 |340.74 |53 |1930 |341.75 |96 |1973 |342.56 ... |1890 |340.74 |54 |1931 |342.09 |97 |1974 |342.42 ... |1891 |340.71 |55 |1932 |341.86 |98 |1975 |342.11 ... |1892 |340.72 |56 |1933 |341.76 |99 |1976 |341.84 ... |1893 |341.02 |57 |1934 |341.58 |100 |1977 |341.7 ... |1894 |341.28 |58 |1935 |341.51 |101 |1978 |341.51 ... |1895 |341.42 |59 |1936 |341.6 |102 |1979 |342.42 ... |1896 |341.5 |60 |1937 |341.61 |103 |1980 |341.4 ... |1897 |341.66 |61 |1938 |341.5 |104 |1981 |341.4 ... |1898 |342.2 |62 |1939 |341.27 |105 |1982 |341.36 ... |1899 |342.13 |63 |1940 |341.19 |106 |1983 |341.18 ... |1900 |342.18 |64 |1941 |341.19 |107 |1984 |340.97 ... |1901 |342.52 |65 |1942 |341.4 |108 |1985 |340.77 ... |1902 |342.83 |66 |1943 |341.41 |109 |1986 |340.69 ... |1903 |342.85 |67 |1944 |341.27 |110 |1987 |340.66 ... |1904 |342.87 |68 |1945 |340.97 |111 |1988 |341.05 ... |1905 |343.04 |69 |1946 |340.7 |112 |1989 |341.36 ... |1906 |343.07 |70 |1947 |341.03 |113 |1990 |341.39 ... |1907 |343.33 |71 |1948 |341.04 |114 |1991 |341.29 ... |1908 |343.71 |72 |1949 |341 |115 |1992 |341.1 ... |1909 |343.39 |73 |1950 |341.11 |116 |1993 |341.04 ... |1910 |343.15 |74 |1951 |341.06 |117 |1994 |341.24 ... |1911 |343.05 |75 |1952 |341.04 |118 |1995 |341.32 ... |1912 |343.15 |76 |1953 |341.18 |119 |1996 |341.13 ... |1913 |343.05 |77 |1954 |341.42 |120 |1997 |341.11 ... |1914 |342.86 |78 |1955 |341.88 |121 |1998 |341.22 ... |1915 |342.79 |79 |1956 |341.95 |122 |1999 |341.34 ... |1916 |342.89 |80 |1957 |341.97 |123 |2000 |341.54 ... ... ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 ... |1917 |342.85 |81 |1958 |342.11 |124 |2001 |341.69 ... |1916 |342.77 |82 |1959 |342.49 |125 |2002 |341.89 ... |1917 |342.53 |83 |1960 |342.78 |126 |2003 |342.32 ... |1918 |342.31 |84 |1961 |342.99 |127 |2004 |342.58 ... |1919 |342.09 |85 |1962 |342.88 |128 |2005 |342.63 ... |1920 |341.9 |86 |1963 |342.74 |- |- |- ... 6 - Іле ... ... ... су ... ((, ... ... атауы |
| |Іле |Іле ... |Іле ... ... ... ... |
| |өзені-Үшж|Жиделі |Жиделі ... – |– ... |– ... ... ... ... Иір |сағадан |қолтығына|совхозы |
| |бекеті |–бастаудан |саласы – |1.5 км |н 1 км | |
| | |16 км ... ... 2.5 ... |тармақтал| |
| | | |км ... ... | |
| | | | | ... | ... |74 |120 |73 |19 |0.2 |7.9 ... |40 |62 |- |- |19 |12 ... |- |- |- |- |- |- ... |59 |- |94 |37 |15 |9 ... |68 |72 |- |20 |- |7.5 ... |- |- |- |- |- |29 ... 7 - Іле атырауының орташа жылдық тасындылар өтімі ( R, кг/с)
|Жыл ... ... |
| |Іле |Іле ... |Іле ... |Шұбарқұнан |Іле өзені|Іле өзені |
| |өзені-Үш|Жиделі ... ... – |– ... |– ... ... ... ... Иір |сағадан 1.5|қолтығына|совхозы |
| |бекеті |–бастаудан |саласы – |км ... |н 1 км | |
| | |16 км ... ... 2.5 | ... |
| | | |км ... ... | |
| | | | | ... | ... |33 |62 |17 |1.3 |0.5 |0.13 ... |14 |22 |- |- |0.2 |0.14 ... |15 |16 |13 |3.6 |0.088 |0.065 ... |27 |- |19 |2.6 |0.25 |0.11 ... |37 |34 |19 |1.3 |0.49 |0.16 ... 8 - Іле ... ... орташа жылдық (1970-2005 жж) су
өтімдері
|№ р/р |Жыл |Q, м3/с |
| | |Іле |Іле ... ... ... |Іле ... ... |Іле ... – |Іле ... –|
| | ... ... ... ... |Жиделі |“Жиделі” |
| | |ма ... ... ... ... Иір|Шұбарқұнан |қолтығынан 1 км |совхозы |
| | | | ... ......... | |
| | | | |16 км ... 2.5 ... 1.5 |төмен | |
| | | | | |км |км ... | |
| | | | | ... | | | |
|1 |1970 |814 |14.8 |280 |214 |63.1 |38 |37.7 |
|2 |1971 |82 |17 |331 |199 |68.9 |44.3 |40.1 |
|3 |1972 |344 |11.1 |305 |198 |87.8 |24 |20.7 |
|4 |1973 |399 |14.8 |387 |232 |54.9 |24.1 |20 |
|5 |1974 |373 |14.2 |352 |283 |50.4 |14.5 |9.97 |
|6 |1975 |342 |7.94 |309 |326 |48.6 |8.61 |5.8 |
|7 |1976 |338 |13.8 |296 |229 |51.2 |19.5 |13.6 |
|8 |1977 |364 |15.5 |308 |149 |59.9 |16.9 |9.78 |
|9 |1978 |318 |20.1 |285 |198 |68.5 |25.2 |17.1 ... |1979 |360 |12.5 |335 |314 |58.7 |28.9 |16.9 ... |1980 |- |13.3 |351 |283 |65.9 |26 |17.3 ... |1981 |387 |14.2 |392 |230 |80.8 |22.9 |19.3 ... |1982 |410 |14.7 |389 |134 |53.6 |21.9 |18.7 ... |1983 |310 |11.8 |326 |170 |60.7 |16.4 |28.6 ... |1984 |330 |17 |329 |232 |78.5 |37.4 |18.4 ... |1985 |366 |13.7 |337 |286 |56.3 |23.5 |15.1 ... |1986 |333 |- |307 |245 |- |20.7 |16.8 ... кестенің жалғасы
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 ... |1987 |459 |- |431 |232 |- |22.9 |20.1 ... |1988 |537 |15.4 |522 |175 |77.7 |27 |19.4 ... |1989 |461 |12.3 |482 |168 |69.4 |16.7 |19.6 ... |1990 |444 |17.8 |419 |182 |68.1 |17.3 |16.5 ... |1991 |325 |13.5 |342 |247 |54 |10.8 |11.9 ... |1992 |336 |15.5 |328 |195 |59.3 |9.21 |8.46 ... |1993 |441 |21.2 |388 |168 |67.8 |17.5 |13.1 ... |1994 |529 |25.3 |461 |182 |69.9 |23.1 |- ... |1995 |359 |- |354 |247 |61.2 |12.7 |13.9 ... |1996 |367 |- |357 |195 |- |13.9 |13.1 ... |1997 |- |- |- |- |- |14.7 |13.7 ... |1998 |- |- |- |- |- |- |6.8 ... |1999 |- |307 |232 |- |- |- |- ... |2000 |- |431 |175 |- |- |- |- ... |2001 |- |522 |168 |- |- |- |- ... |2002 |- |482 |182 |- |- |- |- ... |2003 |- |- |- |- |- |- |- ... |2004 |- |- |- |- |- |15.8 |- ... |2005 |- |- |498 |- |- |15.7 |- |

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алапішілік атыраудың дамуы мен қалыптасуы27 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Іле алатауының ландшафтарына физикалық географиялық сипаттама59 бет
Іле Алатауының физикалық – географиялық жағдайы46 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь