Оқу-жобалық іс-әрекет процесінде болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.1 Тұлғаның және қоғамның экологиялық мәдениетінің мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Экологиялық білімді жүзеге асырудағы тұжырымдамалық көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
1.3 Оқу.жобалық іс.әрекеттің болашақ мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудағы мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51

2 Оқу.жобалық іс.әрекет процесін аймақтық материалдарда
жүзеге асыруда болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72

2.1 Аймақтық материалдардағы оқу.жобалық іс.әрекет негізінде
студенттердің экологиялық мәдениетін қалыптастырудың
әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72

2.2 Экологияға бағытталмаған болашақ мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудағы тәжірибелік.эксперимент
жұмысының нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..105

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .119
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 125
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 142
Зерттеудің көкейкестілігі. Адамзат өркениетінің қазіргі даму кезеңі адамзат қоғамының өткендегі тарихында күн тәртібінен түспеген көлемді проблемаларының бірқатар кешенімен айқындалатын адамдардың өмірі мен кәсіптік іс-әрекетінің жаңа стратегиясын талап етеді. Экологиялық жағдайдың төмендеп кетуінің негізгі себептерінің бірі - кәсіптік іс-әрекетінің белгілі бір дәрежеде табиғатты пайдалана алатын, экологияға бағытталмаған мамандардың экологиялық мәдениетінің төмендігі.
Жоғары оқу орындары практикасының қазіргі жағдайына жасаған талдау мен ондағы біздің жеке жұмыс тәжірибеміз экологиялық білімге ақпараттық тұрғыдан баса назар аударылатынын байқатады. Сонымен бірге қазіргі экологиялық дағдарыстың көлемді сипаты «қоршаған орта туралы білім» тұжырымдамасының «қоршаған ортаға арналған білім» тұжырымдамасына ауысу қажеттігін талап етеді. Ал, бұл болса экологиялық білім беруде оқытудың белсенді формалары мен әдістерін ендіруді қажет етеді.
Қазіргі ғылымда экологиялық білімнің мазмұны мен әдістері туралы теориялық білімдердің маңызды қоры жинақталған. Адам мен табиғаттың қарым-қатынасының аксиологиялық негіздерін В.Вернадский [1-4], А.Швейцер [5,6], Н.Н.Моисеев [7-11] және т.б. қарастырған. Экологиялық апатты болдырмау жолдары мен өркениеттің тұрақты даму моделі Рим клубының өкілдері А.Печчеи [21], Э.Янг, Д.Медоуз [22], И.Рендерс, Ш.В.Беренс [22] және т.б. ғалымдар еңбектерінде негізделген.
Адамның қоршаған ортамен өзара байланысы И.Д.Зверевтің [28-32], И.Т.Суравегинаның [33-35], А.Н.Захлебныйдың [36-38] және т.б. зерттеулерінде көрініс тапса М.Верзилин, В.Корсунская [39], В.Г.Иоганзен [40] және т.б. табиғатты тәрбие факторы ретінде қарастырған.
Экологиялық білім проблемасын мәдениеттану ғылымы тұрғысынан Э.В.Гирусов [42-44], В.И.Шинкарук [45], Ж.Тлепов [46], Р.О. Лосаберидзе [47] және т.б. ғалымдар зерттеген.
Экологиялық мәдениет пен оның қалыптасу процесі Д.А.Урсул [50], Е.В.Никанорова [51-52], Ж.Тастанбекова [53] және т.б. зерттеулерінде әдіснамалық тұрғыдан негізделсе, болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жолдары Г.А.Вахромова [56], Г.А.Иванов [57], И.П.Сафронов [58], С.В.Алексеев [59-60], А.В.Миронов [61], С.К.Сериков [62], Л.К.Шапошников [63], В.Д.Кристя [64] және т.б. ғалымдар еңбектерінде ғылыми-практикалық тұрғыда шешімін тапқан.
Экологиялық білімді жүзеге асырудағы белсенді әдістердің мүмкіндіктері де бірқатар еңбектерде З.В.Малыхина [70], О.И.Ткачева [71], А.В.Уткин [72], Л.А.Коханова [73], Г.К.Мукушева [74], С.В.Балдина [75], Л.Б. Симағанова [76], А.И.Клюкина [77], В.А.Безуевская [78], В.П.Каленская [79] зерделенген.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ӘОК 378.02:37.033:504
Қолжазба құқығында
САҒЫНДЫҚОВА ЭЛЬВИРА ӨМІРҚЫЗЫ
Оқу-жобалық іс-әрекет процесінде болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру
(аймақтық материалдарда)
13.00.08 – Кәсіптік білім беру ... және ... ... ... ... Ұзақбаева С.А.,
Биология ғылымдарының кандидаты,
доцент Чилдебаев Ж.Б.
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2006
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.......................................................3
1 Болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін ... ... ... және ... ... мәдениетінің мәні
.........................................................................
.................................................................9
2. Экологиялық білімді жүзеге асырудағы тұжырымдамалық
көзқарастар..............................................................
........................................................25
3. Оқу-жобалық ... ... ... экологиялық
мәдениетін қалыптастырудағы
мүмкіндіктері.............................................................51
1. Оқу-жобалық іс-әрекет процесін аймақтық материалдарда
жүзеге асыруда болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру
тәжірибесі..................................................................
.........................72
2.1 ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастырудың
әдістемесі..................................................................
......................................................72
2. Экологияға бағытталмаған болашақ мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудағы ... ... ... ... Адамзат өркениетінің қазіргі даму кезеңі
адамзат қоғамының өткендегі тарихында күн ... ... ... ... ... ... адамдардың өмірі мен
кәсіптік іс-әрекетінің жаңа стратегиясын талап етеді. Экологиялық жағдайдың
төмендеп ... ... ... бірі - ... ... бір ... ... пайдалана алатын, экологияға бағытталмаған
мамандардың экологиялық ... ... оқу ... практикасының қазіргі жағдайына жасаған талдау
мен ондағы біздің жеке ... ... ... ... ... баса ... аударылатынын байқатады. Сонымен бірге қазіргі
экологиялық ... ... ... ... орта ... білім»
тұжырымдамасының «қоршаған ортаға арналған ... ... ... ... ... Ал, бұл болса экологиялық білім беруде оқытудың
белсенді формалары мен ... ... ... ... ... ... ... мазмұны мен әдістері туралы
теориялық білімдердің маңызды қоры жинақталған. Адам мен ... ... ... ... [1-4], ... ... [7-11] және т.б. қарастырған. Экологиялық ... ... мен ... ... даму моделі Рим клубының өкілдері
А.Печчеи [21], Э.Янг, Д.Медоуз [22], И.Рендерс, ... [22] және ... ... ... қоршаған ортамен өзара байланысы И.Д.Зверевтің [28-32],
И.Т.Суравегинаның [33-35], ... [36-38] және ... ... ... ... ... [39], В.Г.Иоганзен
[40] және т.б. табиғатты тәрбие факторы ретінде қарастырған.
Экологиялық ... ... ... ... ... [42-44], ... [45], ... [46], Р.О. Лосаберидзе
[47] және т.б. ғалымдар зерттеген.
Экологиялық мәдениет пен оның ... ... ... ... [51-52], ... [53] және т.б. ... ... негізделсе, болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін
қалыптастырудың жолдары Г.А.Вахромова [56], ... [57], ... ... [59-60], ... [61], С.К.Сериков [62],
Л.К.Шапошников [63], В.Д.Кристя [64] және т.б. ғалымдар еңбектерінде ғылыми-
практикалық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... де бірқатар еңбектерде З.В.Малыхина [70], О.И.Ткачева [71],
А.В.Уткин [72], Л.А.Коханова [73], Г.К.Мукушева [74], ... ... ... [76], ... [77], В.А.Безуевская [78], В.П.Каленская
[79] зерделенген.
Экологиялық даярлық мәселесі де ғалымдар назарынан тыс қалмаған, ... ... ... ... [80], ... [81] және т.б.
еңбектерінде негізделді.
Экологиялық білімнің аймақтық компонентін жүзеге ... ... ... де ... [84], ... ... [86-87], ... [88], О.В.Попова [89], Л.В.Моисеева
[90], және т.б.) де ... ... ... ... кеңістігін қалыптастырудағы негізгі рольді аймақтық
университет атқаратынын атап көрсетеді.
Экологиялық ... ... ... ... ... да (Н.Сарыбеков [95-97], А.Бейсенова [98], ... ... ... ... [104], ... ... Г.Длимбетова
[107-108], Ж.Жатқанбаев [109-110], Ж.Чилдебаев [111] және т.б.) аз ... ... ... ... ... кейбір мәселелері
М.А.Құдайқұлов [115], Ш.Т.Таубаева [116], ... ... [118], ... [119], ... [120] және т.б.
ғалымдардың ... ... ... ... ... ... А.Г.Сармурзинаның [124]
жетекшілігімен жергілікті халықтың экологиялық ... ... ... ... ... оқу ... ... байланыста ғылыми экологиялық мектептер ... ... ... ... істеп келеді (Ш.Ш.Хамзина [125], Шалғымбаев С.Т. [126]).
Біздің диссертациялық жұмысымыздың тақырыбына жақын келетін жобалық
іс-әрекеттер қарастырылған зерттеу ... де жоқ ... ... ... [128], И.А.Зимняя [129], ... ... [131], ... [132], ... [133], ... ... [135], И.А.Колесникова, М.П.Горчакова-Сибирская [136],
К.Н.Дьяконов, А.В.Дончева [137] және т.б. ... ... ... жетілдіру мен білім сапасын көтерудегі мүмкіндіктерін анықтауда
жобалық іс-әрекеттерді зерттеген.
Педагогикалық теория мен ... ... ... ... ... дейін аймақтық материалдардағы оқу-жобалық іс-әрекеттің экологияға
бағытталмаған болашақ ... ... ... ... ... ... ... мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда оқу-
жобалық іс-әрекет мүмкіндіктерін пайдалану қажеттілігі мен осы мәселенің
кәсіптік білім беру ... мен ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтар туып отыр.
Сондықтан экологияға бағытталмаған болашақ мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыратын педагогикалық
шарттарды іздестіру біздің зерттеу проблемамызды айқындауға және тақырыпты
«Оқу-жобалық ... ... ... мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыру (аймақтық материалдарда)» деп таңдауымызға негіз
болды.
Зерттеу объектісі – қазіргі ... оқу ... ... ... ... ... ... қалыптастыру процесі.
Зерттеу пәні – аймақтық материалдарда ... ... ... ... ... қалыптастырудағы оқу-жобалық іс-
әрекеттің мүмкіндіктері.
Зерттеудің мақсаты - аймақтық материалдардағы оқу-жобалық іс-әрекетті
жүзеге асыру ... ... ... болашақ мамандардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру тиімділігін арттыруға ... ... ... ... ... ... ғылыми болжамы: экологияға бағытталмаған ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемалары материалдарындағы оқу-жобалық іс-әрекетті
жүзеге асырумен айқындалады, ... осы ... ... ... мен қолданбалы бағыттылығы қалыптасушы тұлғалық сапаның мотивациялық-
құндылық, когнитивтік, мінез-құлықтық, рефлексивтік компоненттерінің ішкі
бірлігін және тұтастығын қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... Оқу-жобалық іс-әрекеттің экологияға бағытталмаған ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері негізінде экологиялық
мәдениетін қалыптастыру әдістемесін жасау және оны ... ... ... ... ... ... ... мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыру процесінде ... ... ... ... ... ... ... жетекші идеясы: аймақтың ... ... ... іс-әрекет мамандардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыруды тұлғалық-әрекеттік тұрғыда қамтамасыздандырады.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық ... адам мен ... ... және ... туралы гуманистік идеялар, ... ... ... ... ... және ... жасалған талдаулар, жобалық іс-әрекеттің теориясы.
Зерттеудің көздері: үздіксіз экологиялық білім беру жүйесіндегі
экологиялық даярлық мәселесі ... ... ... ... мен ... ... ... құрылымдар мен
халықаралық, аймақтық үкіметтік емес ... ... ... ... оқу ... мен ... «Экологиялық өлкетану»
арнайы курсының оқытушысы ретінде ізденушінің жеке тәжірибесі.
Зерттеу әдістері: зерттеу проблемасы бойынша ... ... ... ... ... жүргізу, студенттердің оқу іс-
әрекетін бақылау, эксперттік бағалау, эксперимент нәтижелеріне баға беру,
студенттердің іс-әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... бағытталмаған мамандардың экологиялық мәдениетінің
өлшемдері мен көрсеткіштері және деңгейі анықталды;
2. Оқу-жобалық ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастырудың құралы ретіндегі мүмкіндіктері айқындалды.
3. Оқу-жобалық іс-әрекеттің (аймақтың экологиялық ... ... ... және ... кезеңдерін
қарастыратын әдістемесі жасалды және эксперимент жүзінде тексерістен өтті.
4. ... ... оқу ... ... ... ... әлеуметтік және кешенді) сипатталады.
Зерттеудің практикалық мәні:
- «Экологиялық өлкетану» арнайы курсына арналған ... ... ... ие ... ... ... жасалды;
- экологияға бағытталмаған болашақ ... ... ... ... ... диагностикалық құралдар кешені
анықталды;
- аймақтың экологиялық проблемалары материалдарындағы оқу-
жобалық ... ... ... ... ... нәтижелерін экологияға бағытталмаған мамандарды кәсіби даярлау
және қайта ... ... ... ... ... ... және
мемлекеттік емес ұйымдардың іс-әрекеттерінде пайдалануға болады.
Қорғауға мынадай қағидалар ... ... ... ... бағытталмаған мамандардың
мотивациялық-құндылық, когнитивтік, мінез-құлықтық пен рефлексивтік
компоненттерін ... ... ... тұлғалық сапасы болып саналады.
2. Аймақтық материалдардағы оқу-жобалық ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
3. Аймақтың экологиялық проблемалары материалдарындағы оқу-жобалық іс-
әрекеттің бағдарлық, ізденістік және модельдеушілік кезеңдерінің ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың
нәтижелілігін анықтайды.
4. Экологиялық бағытталмаған болашақ мамандардың экологиялық ... ... ... ... экологиялық проблемалары
материалдарындағы ... ... ... және ... оқу жобалары
арқылы жүзеге асырылады.
Зерттеудің негізгі кезеңдері:
І кезеңде (1996-1998 жж.) студенттердің экологиялық білімі мәселесі
теориялық тұрғыдан ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастырудағы жоғары мектептің тәжірибесі зерделенді. Зерттеудің ғылыми
аппараты жасалды. Тәжірибелі-эксперимент жұмысын жүргізу белгіленді.
ІІ кезеңде (1999-2004 жж.) ... ... ... ... педагогикалық шарттары анықталып, эксперимент жүзінде
тексерістен өтті. ... ... ... ... ... ... ... құралы ретінде зерттелді.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысының тиімділігі бағаланды.
ІІІ кезеңде (2005-2006 жж.) ... ... ... нәтижелер
жүйеге келтіріліп, өңдеуден өтті, үрдістер анықталды, ... ... ... ... ... дәлелділігі мен негізділігі автордың әдіснамалық
және теориялық ... ... ... ... ... ... сәйкес әдістер кешені қолданумен, ізденушінің
теориялық ... мен ... ... ... ... зерттеу барысында математикалық өңдеу әдістерін ... ... ... ... ... ... мемлекеттік университетінде ізденушінің 10 жыл бойында экологиялық
курстар жүргізген бірқатар факультеттерінде және «Қайнар» ... ... ... ... ... 396 адам ... ... эксперимент тобына 192 студент, бақылау тобында – 204 ... ... ... ... және ... ендіру эксперимент
барысында және ғылыми-практикалық конференцияларда (««Қазақстан-2030»
стратегиясы бағытында жас ұрпаққа ... ... мен ... ... ... ... қыздар пед.инст., 1999; «Оқытудың жаңа
технологиялары», Қаз. мем. сәулет-құрылыс академиясы, 2001; ... ... ... және ... ... Парасат, 2001;
«Экологияның көкейкесті проблемалары», Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ, 2002;
«Мәдениет-өнер-білім: үрдістер мен ... ... ... 2002) баяндалды, басылым көрген ғылыми мақалаларда ( «Ізденіс»,
«ҚазҰУ хабаршысы» және т.б.) ... ... ... ... ... екі ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
Кіріспе бөлімде зерттеу тақырыбының ... ... ... (мақсаты, объектісі, пәні, міндеттері, болжамы, әдіснамалық
негіздері, зерттеудің кезеңдері, жаңалығы, теориялық және ... ... ... ... беріледі.
«Болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың теориялық
негіздері» атты бірінші тарауда экологиялық қоғам мен жеке ... ... мәні ... ... ... ... даму эволюциясына мәдениеттану тұрғысынан талдау жасалады, студенттерге
экологиялық ... ... ... іс-әрекеттің мүмкіндіктері
негізделеді.
«Оқу-жобалық іс-әрекет процесін аймақтық материалдарда жүзеге ... ... ... ... ... тәжірибесі» атты
екінші тарауда оқу-жобалық іс-әрекеттің мазмұны анықталады, оқу-жобалық ... ... ... ... ... ... ... сипатталады, экологияға бағытталмаған болашақ мамандардың
экологиялық ... ... ... ... ... ... теориялық талдау мен тәжірибелі-эксперимент жұмысының
қорытындысы бойынша ... мен ... ... ... ... ... материалдары беріледі.
1 БОЛАШАҚ МАМАНДАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ
1. Тұлғаның және қоғамның экологиялық мәдениетінің мәні
Мәдениет жалпыға ортақ ұғымда ... ... және ... ... әлеуметтік нормалар мен мекемелер ... ... ... ... ... және ... ... көрініс алған тіршілік әрекетін ұйымдастыру мен ... ... ... ... (Разенкова Д.Р. [138]).
Мәдениет жалпыға ортақ әлеуметтік құбылыс ретінде қоғам мен адам ның
өмір сүру салты болып та ... ... Осы ... ... ... ең маңызды компоненті мен оның дамуы деңгейінің көрсеткіштері
болып саналады. Дәстүрлі тұрғыда мәдениет ... ... ... ... ... ... анықталған. Дейтұрғанмен қоғамның дамуы
процесінде мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... (Э.В.Гирусов [42-44]).
Қазіргі таңдағы қоғамның алдында экологиялық апатқа әкеп соқтыруы
мүмкін ... ... ... ... ... ... қалу, не болмаса
адам өміріне пайдасы бар биосфераны сақтап қалу мәселелері тұр. ... ... ... адамзат атаулының өмір сүру шарты болып
табылатын субъектінің жаңа ... ... жаңа ... ... етіп ... ... орай қалыптасқан кәсіби іс-
әрекеттерді экологиялық этика ... ... ... ... [5,6], ... [7-11] және т.б.).
Экологиялық мәдениет - әрбір қоғамдағы жалпы мәдениеттің ең мәнді
элементтерінің бірі ... ... ... ... ... ... ортаның өмір сүру талаптарымен байланыста ... ... ... әлеуметтік феномен ретінде қоғам мен табиғаттың өзара
қарым-қатынасын реттеу қажеттілігінен туындайды (Е.Н.Фадеев [25]).
Б.Т.Лихачевтің [139] ... ... ... ... ... ... сана мен эмоционалдық-психикалық жағдайлардың,
ғылыми тұрғыда негізделген ... ... ... ... ретінде қарастырылуы мүмкін. Экологиялық ... оның ... ... және ... ... байланыста
болады. Мысалы, философиялық мәдениет – адамға өзінің табиғат пен қоғамның
өнімі екендігін түсінуіне, ой ... ... ... ... ...... ... мен адамдардың шаруашылық ... ... ... ... ... мәдениет
– адамның табиғатпен өзара әрекетін заң талабына ... ... ... мәдениет – адамның табиғат сұлулығы мен ... ... ... үшін ... ... дене тәрбиесі
мәдениеті – адамды өзінің ... ... ... нығайтуға бағыттайды;
адамгершілік мәдениеті – тұлғаның табиғатпен, қоршаған ортамен және ... ... Осы ... барлық мәдениет түрлерінің өзара
әрекеттерінен экологиялық мәдениет туындайды. «Экологиялық мәдениет» ұғымы
арқылы «қоғам - ... ... ... мен ... ... ... ... пікірі бойынша жалпы мәдениеттің, ... ... ... ... ... ... ... оның
әлеуметтілігінің табиғилығынан айырмашылық дәрежесі емес, керісінше
олардың бірлігінің дәрежесі ... ... ... әлеуметтік табиғи
жүйені түзуші табиғаттың да, қоғамның да тұрақтылығы арқылы қол жеткізуге
болады. Мұндай жағдайда ... ... ... мәніне», ал табиғатты
сақтау - адам мен қоғамды сақтау құралына айналады (Н.Сарыбеков ... ... ... ... адам ... ... саласы ретінде оның табиғатпен ... ... ... және ... ... ... қарым-қатынас пен
экологиялық іс-әрекет элементтерінің өзара байланыстағы ... ... ... бір ... ... ... сана ... және бөлек бір
нақты адамға қатысты ... ... ... және ... институтты атауға болады.
Қазіргі уақытта ғылым дамуының деңгейі ... адам ... үшін ... болып саналатын ... ... ... күшеюімен
сипатталады. Осы айтылғанның бірінші кезекте ... ... ... бар ... ... ... ... таңда экологиялық білімнің
бүкіл дүние жүзінің тұрақты ... ... ... ... жоққа шығаруға болмайды (В.Фурсов [99]).
Жаңа экологиялық сана бойынша барлық заттардың өлшемі ретінде жалпы
өмірдің бірегейлігі (биоорталық ... ... ... және осы
табиғаттың бір бөлігі ретінде адамзат құндылығы түсініледі. Осы идеялар
адамзаттың ең анық ... ... атап ... ... техногондық
шөл далаға айналдырудан, барлық тірі жанды, адамды қоса жойып жіберуге
қабілетті ғылыми-техникалық прогрестің ... ... ... ... сақтап қала алуын жете түсінген ойларынан туындаған. Бүгінгі таңдағы
ғасырлар тоғысында, әлем рухани және ... екі ... ... ... ... антропология мен экологияның өзара байланысы
айқын анықталып отыр.
Адамзат өркениетінің даму деңгейі әлем ... ... ... ... өмір ... ... мәдениет пен материалдық құндылықтар
туралы ... ... да ... ... ... ... ... адам еңбегімен жинақталған табиғатты ... ... ... ... ... ... ... отырған
оңтайлы тәсілдері туралы білімдер жиынтығы (Никанорова Е.В.[51-52]).
Өркениет тарихы мәліметтерінің көрсетуі бойынша адам қоғамы дамуының
арта түсуіне ... оның ... ... экологиялық қысымы күшейе
түседі. Соған қарамастан экологиялық ... адам ... ... ... дамуына сәйкес әр түрлі қоғамның өзіне тән дамуына және
даралануына ... ... бір ... ... ... Экологиялық
мәдениеттің деңгейіне қарай кейбір қоғамдар гүлденеді, ... ... ... ... мәдениет әлеуметтік мәдени құбылыс
ретінде қоғамның материалдық та, рухани да саласына қатысты болып келеді.
Қай ... ... ... ... ... ... құрылымы мен оларды ... ... ... ... ... ... құрайтын
материалдық-практикалық бөлік енеді.
Осы материалдық-практикалық бөлік негізінде осы немесе басқа қоғамның
этикалық және ... ... ... ... ... мен
ойлауы стандарттарын реттеуші қызметін атқаратын теориялық ақпараттық блок
құрылады.
Сонымен қоғамның ... ... ... ... ... ортаның өмірге жарамды талаптарына әлеуметтік іс-әрекеттің сәйкес
келуін қамтамасыздандырады.
А.В.Мироновтың [61] пікірі бойынша экологиялық мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... туралы біртұтас
жүйе, табиғатпен өзара қарым-қатынасты ... ... ... ... мен ... ... ... адамның табиғаттағы
орны, табиғатты ұлттық және жалпыадамзаттық ... ... ... ... ... ... енеді.
Қоғамның экологиялық мәдениеті мен жеке адамның экологиялық мәдениеті
қатынастарын белгілеу барысында олардың изоморфтығын түсіну керек: олар бір-
бірімен ... ... ... құрылымы бойынша (осы элементтерді
ұйымдастырудың тәртібі) ... ... ... ... ... ... даму ... бойынша сәйкес келмейді. Сол себепті де
қоғамның экологиялық мәдениеті жеке адамның дербес ... ... ... тек қана ... ... ... жағдайда ғана адам
дамуының құралы ролін біршама ... ... ... ... игерудегі
терең диалектикасының сыры мынада: адам табиғатты ... ... ... ... ... ... ... ашады және ол өзінің
табиғатпен қарым-қатынас жасауына өзіндік баға бере алатын деңгейге жеткен
кезде ... жеке даму ... ... ... қарым-қатынасының бір жақты, тар көлемді болуы
адами ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас өзіндік құндылық ретінде соншалықты адамның
субъективтілігінің жоғарылылығы мен ... ... ... мен ... ... ... үйлестіру мәселесінің бір
шешімі болып осы проблеманы этикалық тұрғыдан қарастыру табылады. Табиғатқа
қарым-қатынас адамгершілік тұрғысынан бағалаудың пәні ... ... ... ... адамдық талғам мен адамның табиғатты ... ... ... ... бір ... болып табылады. Осыған орай
табиғи табиғатты сақтап қалуға ғана ... ... ... ... іске ... ... ... және
рухани даму деңгейіне қол жеткізілуі ... ... ... ... сондай-ақ табиғи ортаға «бірдей қарым-қатынасты» жүзеге асыратын
этиканың қалыптасуы ... ... ... ... ... тереңірек үңілсек, адамның табиғатпен өзара әрекеті
адамның өмір сүруінің ... ... қана ... жоқ, ... ... прогрестердің мүмкіндіктерін анықтады. Адамзаттың өмір сүруіне
ғаламшарлық ... ... ... ... апат қаупі - дағдарысты
жағдайдан ... бір ... ... ... рухани-адамгершіліктік, мәдени-
мағыналылық қорларды жинақтау туралы, адам ... ... ... мәселелердің шешімін табуды қажет етеді. Адам рухани
тұрғыдан, яғни мәдени адамзаттық тұрғыдан өмір сүре алғанда ғана ... ... ... ... ... ... жанды заттардың) жойылып
кету қаупі - адамзаттық сана мен жақсы еріктің, ... мен ... ... ... ... дамуы мәселесін көкейкестендіреді.
Бүгінгі ... ... ... көп іс ... және ... басым
көпшілігі апаттылыққа апарып соқтыруы мүмкін. Мұндай жағдайлар ... ... ... ... ... ... практикалық
тұрғыдан үлкен мән бере отырып, адам өміріндегі түпкі құндылықтарға сәйкес
сенімді оң мақсаттарға ұмтылатын ... ... ... тұрғыда
бағыттау мәселесін туындатады. Осы міндеттер аясында гуманитарлық ... ... оның ... ... ... ... түсудің қажеттілігі артады (А.Печчеи [21]).
Проблеманы философиялық тұрғыдан қарастыру адам мен әлем ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
негіздеуді қажет етеді. Адам өзінің әрекеттерін барлық заттар ... олар ... ... ... ... ... өлшей алатын
жан-жақты әрекеттегі жан ретінде өзін дамыта отырып, ... ... ... [141]).
Барлық уақытта да экологиялық проблема экологиялық ... ... ... ... ... ... саласын барлық
тұрғыдан, соның ішінде экологиялық тұрғыдан да ... ... ... және ... ... ... қажет. Рухани
мәдениет тұрғысынан экология ... ... ие: ... ... экологиялық проблемаларды меңгерудегі іс-әрекеттер процесі мен
нәтижелері және оларды ... ... және т.б. ... ... мен ... жалпы өзара байланыс пен даму диалектикасының ... ... ... ғана ... асуы ... ... ... бірегей жүйесінің бөлігі ретінде өмір сүруі мен дамуы экологиялық
мәдениеттің жанды заттарды «абсолютті пайдалы» ... ... ... деп
қарама-қарсы қоюды жеңуінен көрінеді. Адамзат ... ... ол, не бұл ... ... ... мен «зияндылығы»
жеке жетістіктермен, дербес қасиеттермен емес, қоғамдық практика деңгейімен
анықталады. Адамдарды Жердің ... ... ... ... ... қажет (Ж.Бұламбаев [100-103]).
Қазіргі жағдайларда табиғатты қорғау түсінігі табиғат пен қоғамның
өзара әрекеттерін ... ... және ... ... өмір
сүруіндегі экологиялық жағдайларды шешуге ауысқан. Ал ... мен ... ... «көшкен». Экологиялық сана қоғамдық сананың құрамдас бір
бөлігі ретінде адамзат қоғамы дамуының белгілі бір деңгейінде ғана ... Оның ... ... ... қоғам тұрмысындағы өзгерістер, экологиялық
сұраныстар түпкі негізі болса, ал оның ғылыми себептері ... ... ... ... бір ... ... соның ішінде экологиялық және адам мәдениеті – бір-бірінен
ажыралмас ұғымдар. ... ... ... ... ... ... ... Ол іс-әрекеттілік және бәрінен ... ... ... ... және ... ... мен күшінің
өнімі болып табылады. Экологиялық мәдениет дегеніміз жалпы мәдениет сияқты,
адамның ... ... ... ... ... өзін ... ... өлшемінің, оның өзін-өзі жүзеге асырудағы дәрежесі мен деңгейінің
көрініс табуы. Адам – мәдениет жасаушысы ... ... ... ... ... іске асырады. Осыған байланысты экологиялық
мәдениет жалпы адамзаттық мәдениеттің құрамдас бір бөлігі ... ... ... бір ... ... адамдық мәнін жүзеге асырудың
нәтижесі ретінде адам дамуын ... ... ... ... ... ... мәдениетті тарихи тұрғыдан қарастырғанда адамның табиғатқа
қарым-қатынастары бойынша іс-әрекеттерінің ... және ... ... да ол адам дамуы мен адамзат қоғамы прогресінің
көрсеткіші болып табылады. Экологиялық мәдениет ұғымын ... ... мәні мен ... адам мен ... ... қарым-қатынасын, оның
тарихи тұрғыдан адам мәнімен, сондай-ақ қоршаған орта заңдарымен байланысын
ашу.
Адам үшін экологиялық мәдениеттің мәні ... Ол адам ... ... ... ... ... орай экологиялық мәдениет адам мен
табиғаттың өзара қарым-қатынасында ... ... ... ... ... ... ... ортамен, табиғи ортамен қарым-
қатынасы барысында адамдық-табиғи қарым-қатынасты айтарлықтай толықтыра
және ... ... ... байланысқа, өзіндік қатынасқа ие болады.
Экологиялық мәдениет философиялық тұрғыдан адамның табиғатты игеруінің
ерекше бір іс-әрекеттік ... ... ... ... ... ... болып субъективтік-объективтік қарым-қатынастар, яғни
адамның субъект ретінде қоршаған орта мен ... ... ... ... қарым-қатынастары табылады. Сонымен бірге экологиялық мәдениет
субъективті-субъективтік қарым-қатынастарсыз, адамдардың ... мен ... ... бір-бірімен экомәдени құндылықтармен
пікір алмасуынсыз мүмкін емес. Экомәдениет адамның табиғат заңдылықтары
білімдерін ... ... ... ... ... ... мәдениеттің гуманистік бағытқа бағдарланған. ... ... ... ... ... етуі оны ... объектісі емес,
мәдениет пәні ретінде сипаттайды. Өйткені заттар мұндай мағынаға өздерінің
табиғи күштері арқылы ... ... ... ... тыс, адамдардың
қарым-қатынастары мен өзара әрекеттері ... ... ... ... ... арқасында ие болады. Осыған орай табиғат қоғам үшін адамға өзінің
табиғи, ... ... ... ... ... ... адамның
өзінің жасауымен, өндіруімен ... ... ... ... ... ... қажет етіледі. Бізді қоршаған ортаның адам
«туындысы» болып табылуы қаншалықты табиғат ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің жалпы дамуына әрбір халық өз үлесін ... ... ол ... ... игеруде өзінің ерешеліктерімен
жалпыға маңызды мәнді элементтерді құрайтын өзіндік қайталанбас ... Осы ... ... тәжірибесінің бірегейлігі, олардың бір-бірінен
айырмашылығы олардың бір-бірімен пікір ... ... ... ... ... және ... жасаған
экологиялық мәдениетті дамытудың негіздерін құрайды ... ... мен ... ... ... үйлестіруді философиялық
тұрғыдан қарастырғанда экологиялық мәдениет қоғам гуманизмінің ... ... ... ... тұрақты даму тұжырымдамасы экологиялық, әлеуметтік, ... ... ... ... ... тұрғыдан даму адамға бағдарланған және әлеуметтік пен
мәдени жүйелердің тұрақтылығын сақтауға бағытталған. ... ... ... оңтайлы пайдалануды көздейді. ... ... даму ... және ... жүйелердің біртұтастығын қамтамасыз
етуі тиіс. Осыған байланысты қоғам-табиғат жүйесіндегі қарым-қатынастар
субъекттің-субъектпен қарым-қатынасы негізінде ... яғни ... ... ... ... қарым-қатынас субъекті ретінде қарастырылады.
Тұрақты дамуды қамтамасыз ету бойынша іс-әрекеттің ең маңызды бағыты
болып экономиканы экологияландыру табылады. Оған қоса ... ... ... ... қабылдау барысында экологиялық факторларды
үнемі есепке алу ғана емес, сондай-ақ қайта ... ... ... ... мен ... жандандыруға келетін табиғи қорларды қайта
өндіруді қамтамасыз ету ... ... ... ... мүмкіндік беретін масштабтар мен темптерде жүзеге асырылуға
тиісті ұлттық және әлемдік экономиканың дамуын ... өте ... [143]). ... бұл, ... және ... өзара байланысты өзгерістердің ... және ... ... ... ... ... Осы ... ішіндегі ең
маңыздыларын былайша тұжырымдауға болады:
- ... ... ... ... ... қоя отырып,
табиғатты тиімді пайдалануға арналған құқықтық, ... ... ... ... ... ... сақтау негізіне көшіруге арналған ғылыми-
техникалық ... ... ... ... ... ... көбейтуге бағытталағн ... озық ... ... ... ... ... ... жабық өндірістік циклдерді
құру;
- стандарттау саласында нормалар мен нормативтер, сондай-ақ іс-әрекеттер
жүйесін экологияландыру;
- табиғи қорлардың құнын ... ... ... ... ... жүйесін ретке келтіру;
- экономиканың тиімді аймақтық құрылымын құру.
Бүгінгі таңда ғылымда экологиялық қоғамның әр түрлі сипаттамасы, оның
негізгі өлшемдері мен ... ... ... ... ... ... сақтау технологияларының жалпы көлемдегі пайызы,
экологиялық пәндер оқытылатын, экологиялық акциялар және с.с. ... ... ... ... ... ... ... негізгі
өлшемдердің бірі болып көп компонентті және жүйелі ұғымды құрайтын «өмір
сапасы» (ӨС) ... Өмір ... ... көп ... мына ... + ӘОС + ... мұндағы ТОС – табиғи орта сапасы, ӘОС -
әлеуметтік орта ... ... - ... ота ... субъективтік
тұрғыда бағалау (Ж.Бұламбаев [100]).
Өмірдің жоғары сапасы туралы сөз болғанда адам тіршілігінің барлық
саласы ... мен ... орта ... ... мәдениеттің барлық
жетістіктерін пайдалану мүмкіндіктері мен саяси еркіндіккке қол ...... ... ... ... ... ... тиіс.
Жоғары сапалы тіршілік кешетін ел тұрғындарының денінің саулығы жоғары
деңгейде болуы ... ... ... ... ... орта қаншалықты
әсер ететін болса, қоршаған орта да соншалықты әсер етеді. Сондықтан да
денсаулық ... ету ... ең анық және ... қамтитын
көрсеткіші, сондай-ақ тұтастай ғаламшардың экологиялық ... ... бір ... антроэкожүйелердің көрінісі болып табылады.
Жалпығаламшарлық аумақта адамзаттың тіршілік ету жағдайларына төнген
экологиялық апат қаупі – адамзаттың өмір ... ... ... оның ... ... қорларын қазіргі
дағдарыстық жағдайдан шығудың ... ... ... жинақтау туралы
мәселелердің шешімін табу ... ... ... ... ... ... бұл ... барлық жақтарының өркендеуін жан-
жақты қамтитын қазіргі мәдениеттің дағдарысы саналады (Э. Экхольм ... ... ... даму ... ... ... жете
түсіну қажеттігі туындайды. Өйткені адам тіршілігінің материалдық ... ... пен ... ... мәдениетте көрініс тапқан.
Мәдениеттің материалдық, рухани болып ... ... ... ... сақтап қалуға және әр түрлі объекттерге мәдени тұрғыдан әсер
етуге негізделген негізі бөлу ... ... ... ... ... (дене) мен рухтың (психика) арасындағы айырмашылық негізінде жүзеге
асқан, дейтұрғанмен әр түрлі өңдеу ... ... ... ... ... ... ... өңдеу мен адамдардың адамдарды
түзеуі).
Адам өз әрекеттерін барлық заттар өлшемімен, олар арқылы табиғаттың
біртұтас объективтік ... ... ... ... ... ... етене енеді. Оған қоса адамның іс-әрекет формасы – оның
табиғатпен, соның өзінде қолда бар, ... ... ғана ... ... ... ... ... айқындалатын
мүмкіндіктерімен, яғни ... ... ... ... ... ... ... арқасында пайда болатын құрал.
Қазіргі уақытта жеке адам мен қоғамның экологиялық мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... талдау тұрғысынан қоғамдағы
«экологиялық іс-әрекет» деп аталып, табиғатты қорғау іс-әрекеттерін қамтиды
(Д.А.Урсул [50], ... [42-44] және ... және ... [42] ... ... мәнін
қоршаған ортаның өмірге пайдалы талаптарына әлеуметтік іс-әрекетті
сәйкестендіруге ... ... ... ... мәдениеттің бір бөлігі
ретінде анықтайды. Бұл мағынада экологиялық мәдениет қоғамның озық дамуы
үшін қажетті табиғат ... ... ... ... адам ... барлық жүйесінің, сондай-ақ экологиялық білім жетістіктерінің
жиынтығы ... ... Оның ... ... ... ... ... құрылған, үйлесімділігін тапқан қоғамның
интеллектуалдық мәдениеті дамуының белгілі бір ... ... ... ... ... ... оның
әлеуметтік феномен ретінде тарихи өмір сүруіне көп назар аударады. Мәселен,
экологиялық мәдениет – алғашқы ... даму ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі болып табылды, себебі әлеуметтік
іс-әрекет барлық уақытта қоршаған ортаның өмірге пайдалы талаптарына сәйкес
әрекет ... Оның ... ... қоғамның барлық кезеңінде де оның
әлеуметтік-табиғат қарым-қатынастарына ... ... ... ... ... Б.Г. ... бірге, экологиялық мәдениетке мәдениеттану тұрғысынан талдау
жасаған тағы да басқа зерттеулерде адам мен ... ... ... ... мен ... ... мәдениет дамуының маңызды
аспектісі ретінде қарастырылады, оларда табиғат пен қоғамның өзара ... ... ... ... ... ... В.И. ... ғалымдар мен мамандардың зерттеу жұмыстарында экологиялық
мәдениетке ... ... ... баса ... ... отыр (Кесте 1).
Кесте 1 - «Экологиялық мәдениет» ұғымының мазмұны
|Автор (аты-жөні) |Экологиялық мәдениет анықтамасы ... ... Э.В., ... ... өмір сүру ... ... и ... И.Ю. |мен әлеуметтік іс-әрекеттің |культура. – М., ... ... ... ... жалпы |1989. – 264 б. |
| ... ... бір ... | |
| ... ... ... озық | |
| ... үшін қажетті табиғи | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... және ... ... | |
| ... ... болып | |
| ... | ... Б.Г. ... ... ... ... ... –|
|[40] ... ... ... саласы, |Томск: Томск |
| ... ... ... |университетінің |
| ... ... ... ... 1959. – |
| ... ... ... |390 б. |
| ... барлық уақытта қоршаған | |
| ... өмір сүру ... ... |
| ... ... | ... В.И. ... адам мен ... ... ... |Биосфера. – М.: |
|[4] ... ... ... ... ... 1967. – ... ... адам мен табиғат |б. |
| ... ... | |
| ... мен ... | ... Э.С. ... мен ... арасындағы өзара |Экология общества |
|[144] ... ... және |и ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |человека. – |
| ... ... бір ... ... 1983 |
| ... ішкі ... | |
| | | |
1- ... ... ... ... мәдениет анықтамасы |Дерекнама |
|Никанорова Е.В. ... ... ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа |культура и |
| ... және ... ... ее |
| ... ... ... оңтайлы |формирования: |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... басқару |
| | ... ... | |-48 б. ... А.Н. |Табиғатты рационалды пайдалануды ... ... ... асыру үшін биосферада пайда |проблемы |
| ... ... Жер ... |воспитания у |
| ... ... ... ... |
| ... өзінің қарым-қатынасын |экологической |
| ... ... ... ... ... как |
| |пен ... адам рөлі туралы |части их |
| ... ... ... |
| ... ... ... мен ... дис. |
| ... ... ... ең ... пед. ... |
| ... ... және ... |– МПГУ, 1998. – |
| ... ... ... |25 с. |
| ... ... ... | |
| ... танытатын өмірлік | |
| ... | ... В.Н. |Осы ... басқа әлеуметтік |Развитие ... ... ... ... |экологической |
| ... ... ... ... ... ... және ... |на ... ... |
| ... жүйесінде көрініс |непрерывного |
| ... ... ... ... (на |
| ... белсенді қабілеттері мен |примера районного|
| ... ... ... ... Автореф.|
| ... ... | |. – ... |
| | |ГУ, 1998. – 29 ... ... ... ... |Экологиялық мәдениет анықтамасы |Дерекнама ... Н.Н. ... өмір ... ... ... |
|[10] ... өсу ... мен оның ... и |
| ... ... ... ... |
| ... ететін шарттар мен |образование. – М.:|
| ... ... ... |МНЭПУ, 1995. |
| ... ... ... | |
| ... ... ... орта | |
| ... және оның өмір ... ... | |
| ... ғана ... ... | |
| ... мен әлеуметтік экологиялық | |
| ... ... | |
| ... экомәдени стереотиптерін, | |
| ... ... ... және | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... және| |
| ... ... ... | ... А.К. ... ... ... |Тенденции в ... ... ... ... мәдени|образовании по |
| ... мен ... ... |
| ... ... ... |
| | |Под ред. |
| | ... |
| | |С.С. ... – |
| | |М., 1979. – 256 ... И.В. ... ... өмір ... мен ... |
|[64] ... ... ... ... |
| ... ... ... в |
| ... ... ... |
| ... мен оң ... ... и |
| ... жас ... ... ... |
| ... ... | ... ... |
| | ... | |– ... |
| | ... |
| | ... с. ... А. ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... тұлғалық сапалар, |качества. – М.,: |
| ... ... ... ... 1974 |
| ... қоғам мен адамның, адамзат| |
| |пен ... ... | |
| ... | ... ... мәдениеттану тұрғысынан талдау барысында
әлеуметтік нормалар мен негізге алынатын құндылықтардың ... ... пен ... ... ... ... ... мәдениет жалпыадамзаттық мәдениеттің жан-жақты көрсеткіші
ретінде түсініледі. З.Э.Абашидзенің [146] пікірі ... ... ... ... ... ... мен ... бойынша табиғатты
қайта құру мен тану бойынша ... ... ... ... болып
табылады.
Экологиялық мәдениет бірқатар өзара байланыстағы компоненттерден
тұрады:
- экологиялық-құқықтық сана (экологиялық ... білу ... ... ... ... ... ... ортаны сақтау бойынша практикалық іскерліктер мен
дағдылар.
Табиғатты жан-жақты құндылық ретінде ұғыну ... жеке ... ... ... ... ... берді.
Адамдық құндылықтардың түпкі негізі мәдениеттен басталады. Құндылық
бағдар арқылы ... ... ... ... көрініс табады және
оның мінез-құлқының мотивациясы көрсетіледі.
Құндылық бағдар тұрғысындағы көзқарас барлық қоршаған ... ... оның ... мен қызығушылығын қанағаттандыру
мүмкіндіктері тұрғысынан көрінеді.
Осыған байланысты әрбір адамда өзінің белгілі бір ... ... ... ... ... [144] ... ... мәдениеттану тұрғысынан
зерттеген негізгі ғалымдардың бірі болып табылады. Ол жалпы ... үш ішкі ... ... оның екі ... қоршаған ортаға, ал
үшінші жүйесі әлеуметтік салаға арналғанын атап өтеді. Ол соңғы ... ... ... ішкі ... реттеуші ретінде көрсетеді,
ал қоршаған ортаға қатысты ішкі жүйелерді қоғамдық-экологиялық (әр ... ... ... ... және табиғаттық-экологиялық
(қоғам мен ... ... ... ... ... ... ... да ол экологиялық мәдениетті жалпы әлеуметтік мәдениеттің
ажырамас бір бөлігі деп есептейді .
Біз экологиялық мәдениетке мәдениеттану тұрғысынан ... ... ... ... ... келтірмейміз. Өйткені адам өзі
өмір ... ... ... тыс емес ... ... Дәл сол ... табиғат
аясында дамып отырған қоғамның әлеуметтік-табиғаттық ... ... ... ... ішкі ... ... да ... емес.
Экологиялық мәдениет әлеуметтік феномен ретінде қоғам мен табиғаттың өзара
қарым-қатынастарын реттеу ... ... ... ... ... ... тұрғысынан талдау барысында оның
мәнін дербес ... ... да ... зор. ... ол ... мәдениеттің бір қыры болып табылады.
Осы тұрғыдан жеке адамның экологиялық мәдениеті осы немесе ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыратын және экологиялық қарым-қатынастар жүйесінде көрініс ... ... ... ... қабілеттері мен орынды экологиялық
сұраныстарының бірлігі, деп анықталады (В.Н.Огоньков [145])
Экологиялық мәдениет құрылымына жеке адамдардың енуімен - ... блок ғана ... ... орта және оның іске асу ... ... қатар, әлеуметтік-экологиялық жауапкершілік пен бақылау
жүйесін, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстық) іс-әрекетте жүзеге асуын қамтитын
идеалық блок та іске асады және дамиды. Белгілі бір ... ... іске ... қатар жеке адамдарға, әлеуметтік топтарға, ... ... бар ... қол ... Осы ... ... әр
түрлі әлеуметтік субъекттер үшін қоғам мәдениетінің ... ... ... ... барысында ... ... және ... ... өзгеруі, экологиялық мәдениеттің
ауысуына және оның сипатының өзгеруіне алып келді (Моисеев Н.Н. [9]).
Көптеген авторлар жеке ... ... ... құрылымында іс-
әрекеттік бастама айрықша роль атқаратынын атап көрсетеді. ... ... ... ... пен ... ... белсенділіктің қосындысы болып табылады деп
есептейді.
Б.А.Никитина [147] экологиялық мәдениеттің ... ... ... мыналарды көрсетеді:
- ойлаудың өзіндік анықтамасы (жүйелілік, үнемділік, ... ... ... ... және ... өмірлік принциптердің гумандылығы (әлеуметтік-экологиялық
жауапкершілік сезімдерін дамыту, ... ... ... ... ... ... құндылықтардың басымдылығы және т.с.с.);
- экологиялық сипат проблемасына қатынас бойынша жеке ... ... және ... ... ... және ... деңгейлердегі экологиялық проблемалар
білімдері.
Оның пікірі бойынша жеке адамның экологиялық мәдениетін қалыптастырудың
тиімділігі тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... салада – кең көзқарас және
экологиялық білімдермен толыққанды қарулану, ... бар ... ... білу; оқиғалар мен процестердің дамуын болжау; әлеуметтік-
экологиялық ... ... ... емес және жаңа ... ... - ... ... ... гумандық және экофильді
құндылықтар, іс-әрекеттік оптимизм, әлеуметтік-экологиялық белсенділік және
жауапкекршілік.
Экологиялық білімнің ең ... ... ... ... емес тұрғыдан
әрекет етуге мүмкіндік бермейтін сенімдердің, ... ... ... ... дүниеге этикалық тұрғыдағы жеке
жауапкершілікті қарым-қатынастың ... ... Оның ... ... беру ... ... шығарылатын білімдер, өмірлік мақсаттар,
адамгершілік белгілеулер мен құндылықтар жиынтығы қазіргі ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Экологиялық білім құндылық бағдар тұрғысынан жан-жақты ... кез ... ... мен құбылыстарды қарастыруға бағытталған:
- биосфера көлемді табиғи бірлік ретінде;
- экономикалық тиімділікке сыймайтын өзіндік бағалы маңызы ... ... ... түрлер мен биологиялық түрлілік Жердің көп
миллионды ... ... ... қор ретінде;
- өмірді қамтамасыз етудің ... ... ... ... болмайтындығы, жануарлар мен өсімдіктер адамның ... ... ... ... [131] экологиялық мәдениетті ... ... ... ... өмір ... ... ... құрылуы,
деп түсіндіруін толық қолдаймыз.
Е.В.Орлов [148] жеке ... ... ... ... бөліктеріне мыналарды жатқызады: 1)экологиялық ... 3) жеке ... ... ... ... мен мінез-құлқының
әлеуметтік-құндылық белгілеулері; 4)табиғи ортаның жағдайына адамгершілік-
эстетикалық тұрғыдан баға беру.
Оның ... ... ... ... ... тұрғыдан
қамтамасыздандыру жаратылыстану білімдерімен ғана шектелмейді. Ол сонымен
бірге әлеуметтік, гуманитарлық, өлкетану мәліметтерін де ... ... ... мазмұнында ғылыми да, әлеуметтік те, ... ... ... ... та ... ... іргетасы болып
экологиялық ақпараттар жиынтығы білімдері саналады. Білім қорында гумандық
сенімдер мен принциптер, содан кейін барып ... ... ... ... ... дәрежесі мен жылдамдығының нормаға
және ... ... ... осы білімдердің рухани
адамгершіліктік тұрғыдан меңгерілу деңгейі ... бір жеке ... ... ... ... өлшемі болып табылуына байланысты.
Н.А.Чуйкова [119] өз зерттеуінде ... ... ... ... ... ... шешу тұрғысынан шешімдер қабылдау мен өзінің іс-
әрекеттеріне ... баға беру ... ... ... ойлау
деңгейіне ие болуы тиістігін айтады. Оның ... ... ... ... экологиялық қабылдау, экологиялық баға беру, экологиялық
болжау мен мақсатқа сәйкес іс-әрекеттер енеді.
М.Н.Сарыбековтың пікірі ... ... ... ... - оның ... ... іс-әрекеттеріне оқушылардың даярлығын
қалыптастыру бойынша ... ... ... ... ... экологиялық даярлығының қалыптасқандығы өзара
байланысты және өзара негізделген бірқатар өлшемдер мен көрсеткіштердің
туындауына себепші ... ... ... ... ... ... мына ... арқылы анықталуы мүмкін:
- экологиялық және табиғатты қорғау бойынша ... осы ... ... ... іс-әрекеттер барысында
пайдаланылуы;
- экологиялық іс-әрекеттердің ... ... ... ұғыну;
- оқытылатын пәндер мазмұны мен ерекшелігін есепке ала ... ... ... міндеттерін ұғыну.
- Экологиялық ... ... ... талдау жасалатын ... ... ... ... ... табиғатты қорғау жұмыстарын ұйымдастыруға және
оқушыларға экологиялық білім мен ... беру ... мен ... ... ... ... ... және өздігінен білімін көтеруге
жоғары мотивация;
- экологиялық проблемалық жағдайларды шешу барысына нақты еркін
қатынас;
- ... ... ... ... ... беру ... рөлін және маңызын түсіну.
- Біз М.Н.Сарыбековтың [105-106] ... ... ... құрылымында әрекет етуші практикалық өлшемдері ... ... ... деген пікіріне толығымен қосыламыз:
- экологиялық-табиғатты қорғау проблемаларын шешу барысында
практикалық іскерліктер мен ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру бойынша ... ... ... болуы;
- өзінің экологиялық мінез-құлқына және өзінің тәрбиеленушілеріне
жоғары жауапкершілігінің болуы;
- мектептегі табиғатты қорғау жұмыстарын ... ... ... ... ұйымдастырушылық және ... ... ... ... ... ... ... кәсіптік білім беру
теориясы мен әдістемесі ... ... ... ... ... көріністер мен сапаларды қарастыру барысында пайда
болған экологиялық ... ... ... ... ... ... экологиялық іс-әрекетке және т.с.с. даярлық, «жеке
адамның мәдениеті» ұғымдары ғылыми айналымға енді.
Т.В.Васильева [149] ... ... ... ... ... ... ... саралап көрсетті: мұғалім
мамандығына оң қатынас; тұтас педагогикалық процестің, ... ... ... ... ... экологиялық-тәрбиелік жұмыстың
іс-әрекеттері ерекшеліктері білімі.
Осы қағидалар жеке адамның экологиялық мәдениетін қалыптастыруға
қойылатын ... ... ... ... [141] ... бойынша
маманның экологиялық мәдениеті - жеке адамның когнитивтік, эмоционалдық,
мотивациялық-еркіндік және когнитивтік салаларын құрайтын құрылымының ... сала – бұл ... ... ... ... бейнелейтін экологиялық және экологиялық-кәсіптік білімдердің
диалектикалық жүйесі, сондай-ақ экологиялық ... ... ... ... бір ... ... сала – қоршаған дүниеге қарым-қатынастар бойынша
эмоционалдық әсерлер мен рухани-адамгершіліктік ... ... ... кәсіп талаптарымен өзіндік сапасының сәйкестігіне өзіндік баға беру.
Мотивациялық-еркіндік сала болашақ маманның экология және экологиялық
білім проблемасын шешудегі ... ... ... ... ... қарау үшін гумандық сапалар, сенімдерді
меңгерудегі белсенділігін ... сала – ... ... ... ... ... жолдарды таңдауды негіздеуде пайда болатын, кәсіптік,
әлеуметтік кеңістіктегі экологиялық дүниге ... ... ... ... ... ... ... іске асырылуы.
А.Н.Захлебный [36] экологиялық білімнің мақсаты ретінде қоғамның құқық
нормалары мен ... ... ... ... ... қарым-қатынас түсінілетін жеке адамның экологиялық
мәдениетін қалыптастыруды анықтады.
Студенттерге ... ... беру мен ... процесінде
адамзаттық құндылықтары (экологиялық ... ... ... мен
принциптер) қалыптасады. Олар өмір ... ... ... ... ... ... ... Жеке адамның эмоционалдық-құндылық
деңгейін анықтау үшін әдетте құндылық бағдар мазмұны ғана ... ... ... ... қалыптасқандығы дәрежесі де
есепке алынады.
Жеке адамның ... ... ... ... ... ұлы ... ... қабылдауы болып табылады. Қазақстандық ғалым
Г.К.Мұқышева [74] жеке адамның ... ... ... білім, экологиялық құндылық қатынастар, экологиялық іс-
әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... жүйе ретінде ұсыну әбден мүмкін:
-экологиялық білімдер (жаратылыстанушылық, әлеуметтік-гуманитарлық,
техникалық);
-экологиялық ойлау (себеп-салдарлық, мүмкін болатын, болжамдық ... ... ... ... ... ... (экологиялық білімдерге ауысу,
күнделікті әрекет ... ... ... ... ... ... алғыс білдіру, сезіну, өз бойынан
өткеру қабілеттілігі, моральдық резонанс).
В.В.Сериковтың [80] ... ... ... ... ... ... мынадай құрамдас бөліктерден ... ... ... мен ... ... ... когнитивтік (рухани
даму негізі ретіндегі ноосфера, табиғат, мәдениет, адам ... ... ... ... ... түрлерінде жеке
тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруға қажетті шығармашылық ... мен ... әр ... амалдары); тұлғалық (өзін-өзі тану, рефлексия, өзін-
өзі реттеу, ... ... ... ... ... ... ... білім мазмұнын жүзеге асыру бойынша
педагогтар экологиялық іс-әрекетті мәдени мағыналыққа жеткізуге күш салады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... бізге
экологиялық мәдениет ұғымына мынадай анықтама беруімізге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жарамды
талаптарына сәйкес болуы тиіс әлеуметтік іс-әрекет ретіндегі әлеуметтік-
табиғи ... ... бере ... мәдениет саласы, қоғамның жалпы
мәдениетінің бір бөлігі табылады. Мамандар жеке адамның ... үш ... ... ... бөліп көрсетеді: когнитивтік
(білім), құндылық (аксиологиялық, ... ... және ... пен ... ... ... алдында өркениетті дамытудың жаңа жолдарын
іздестіру ... тұр. Оның ... ... өмір ... ... ... ... қалуды адамгершіліктік жауапкершілікпен, орынды
жеткілікті ұғынатын этика ... ... ... ... ... табылады. Осыған байланысты болашақ мамандардың ... ... ... ... ... ... Экологиялық білімді жүзеге асырудағы тұжырымдамалық көзқарастар
Тұлға өркениетке тікелей емес, мәдениет салалары мен олардағы құндылық
бағдарлары ... әсер ... ... [144]) . ... орай ... ... ... барысында қоғам үшін экологиялық этиканың
қажеттілігі туындайды.
Экологиялық ... ... оның жас ... ... де талап етіледі. Үздіксіз білім беру жүйесіндегі экологиялық
оқытудың нәтижелі жүзеге асуы адамның өзін қоршаған ... ... ... ... ... ... пен табиғаттың бірлігі деп түсіне
отырып, оған құндылық қатынас жасауға әсер етуінен тікелей байланысты.
Әсіресе, «табиғат-адам» ... ... ... танымын білім
беру процесі кезеңінде жете түсінуге ... Оған қоса ... ... беру мазмұнының құрамдас бір бөлігі болып қана ... ... мәні мен ... белгіленуін де анықтайды.
Қазіргі заман адамы экологиялық білімдермен және экологиялық ... ... ... ... тиіс, оның биосферадағы адам және қоғам
туралы тұтас көзқарасы болуы тиіс, табиғи, өмірлік және ... ... ... ... жете ... қажет. Осы тұрғыдан алып қарағанда
мәдениет нормалары мен ақпараттарын жеткізуші әлеуметтік институттар болып
табылатын жоғары оқу ... рөлі өте зор. ... ... адамның
экологиялық санасын дамытуды, оның ... ... мен ... қарастырады.
Осыған орай экологиялық мәдениет қалыптастыру проблемасы қоғамның
негізгі мәселелерінің бірі ретінде жас ұрпақтың табиғатпен ... ... ... ... бар жалпы және кәсіптік білім беру жүйесінің де
көкейкесті ... бірі ... ... күмән келтірмейді. Осы
тұрғыдан экологиялық ... ... жеке ... және қоғамның экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың негізгі және шешуші шарттары ... ... ... ... өткендер болашақ мамандардың қоршаған ортада кездесіп
жататын экологиялық мәселелерді шешу барысында өздігінше ... ... және ... тұрғыдағы өз әрекеттерін бағалай білуге даярлығын
қажет етеді. Ал, бұл болса ... оқу ... ... ... маңыздылығын және қажеттілігін арттыра түседі.
Жоғары кәсіптік білімді реформалау ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан түйсіну мен практикалық тұрғыдан
жасау ерекше маңызға ие екендігіне күмән жоқ. ... ... ... орта ... ... ... негізделе отырып, қоршаған ортаны
қорғау саласындағы стратегиялық міндеттерді ... ... ... ... ... ... тұтқан білімдер - адамның ... ... ... ... және ... ұрпақ қызығушылықтарын
ескере отырып табиғат байлықтарын тиімді пайдалануға бағытталады.
Қазіргі мәдени құндылықтар жүйесінің ... ... ... ... ... ... үшін маңызды өмірді қастерлеу, жер ... ... ... ... адам мен ... біргелікте әрекет етуі,
адамзат пен табиғаттың коэволюция идеясы сияқты экологиялық принциптердің
жүзеге асуынан көрінеді (А.Швейцер [5,6], ... ... ... бойынша қоғамға адам өмірін, адамзаттың одан әрі
дамуы мен оның табиғатпен біргелікте ... ету ... ... мен ... жиынтығы ретінде экологиялық
императив қажет.
Осындай әдіснамалық қағидалар экологиялық білімнің мақсатты бағыттарын
анықтауға ... ... ... білімнің мақсаты - қоршаған
ортаға ғылыми тұрғыда және тиімді ... ... ... ... ... ... ... дамитын тұлғаны қалыптастыру.
Экологиялық білім мен тәрбиенің мақсаты ғалымдар зерттеулерінде қалыс
қалмаған. Мысалы И.Д.Зверев [32] экологиялық білім мен ... ... ... ортаға жауапкершілікті және ... ... ... ... ... ... көзқарастар мен
сенімдер жүйесін қалыптастыруды санайды.
Т.В.Кучер [81] экологиялық білімнің ... ... ... ... пайдалану барысында септігін тигізетін табиғат ... ... ... ... деп ... ... ... бойынша
қоршаған ортаның сапасын тиімді басқару үшін қоршаған ортада кездесетін
жағдайларға адамның әсер ... баға беру ... ... қоса ... экологиялық проблемаларға байланысты экологиялық
ұғымдар (А.Н.Захлебный [38], ... [32], ... ... ... ... ... мен дүниетаным (Каропа Г.Н. [150,
151]); табиғатқа қарым-қатынас ... [40]); ... ... [35], ... [52], ... [11]) ... жаңа
білімдер қалыптасты.
Біз зерттеу барысында экологиялық білім проблемасын мәдениеттану
тұжырымдамасы ... ... ... ... негізге
алдық. Мәдениеттану тұрғысындағы ... ... ... ... ... ... ... мәдени тұрғыдан дамуға және өзін өзгерте алуға қабілетті
тіршілік ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы жалғастырушы, оны
мәдениет әлеміне енгізуге, жеке адамның әрбіріне көмектесу мен оны ... ... ... ... ... ... ... қабілетті жан ретінде қарау;
- білімге оның мәдени тұрғыдан ... ... ... ... қатысушыларының серіктесі және диалогы, жаңа ойлар мен тың
пікірлерді іздеу барысында күшке ие, мәдени тұрғыдағы ... ... ... ... ... оқу орнына мәдениетті адамды ... мен ... ... асыратын, мәдени шараларды ... ... ... ... және ... жүзеге асатын орны мен
біртұтас мәдени-білім кеңістігі ... ... ... ғылыми әдебиеттерге жасаған талдау адамның рухани ... ... ... ... атап көрсетуге мүмкіндік
берді:
- экологиялық мәдениет бағыттарының ғылыми тұрғыда негізделген
жаңа тұжырымдамасын және қазіргі адам өмір сүру ... ... жас ... игі ... ... ... жаңа механизмін қалыптастыру;
- оған сәйкес келетін адамгершілік тұрғысындағы белгілеулерді
қалыптастыру (Кристя И.В. [64], Шинкарук В.И. [45]).
Осы ... ... ... ... өз ... сақтау үшін барлық адамзаттың және ... ... ... мен ... ... ... ... тұтынушылық қарым-қатынастың ауысуымен, тұлғалық сана мен қоғамға
экомәдени құндылықтарды жеткізуді ... ... ... оның жаңа ... ... ... олардың әлемдік қауымдастық тұрғысында мойындалуымен және
экологиялық ... ... ... жағдайымен түсіндіріледі. Осы
тұрғыдан алып ... ... ... қабаттарында экологиялық сана мен
мәдениеттің дамуына бағытталған экологиялық білім қоғам мен ... ... ... ... рөл ... [36] ... білім жүйесінің негізі өзара
байланыстағы төрт құрамдас бөліктен тұратынын ... ...... қоғамның өзара әрекетінің сипаты туралы, ... ... мен ... ... ... ... негізгі идеялар және т.б.;
құндылық – ... ... ... және ... ... ... ... нормативтік – табиғатты пайдаланудың адамгершіліктік
және құқықтық нормаларының негіздері, ... ... өзін алып жүру ... ережелері; іс-әрекеттік – оқушылардың экологиялық сипаттағы танымдық
және практикалық іскерліктерді қалыптастыруға бағытталған іс-әрекеттерінің
түрлері мен ... [152] ... ... білім жүйесінің құрылуы -
экологиялық білімнің формальді ... ... ... ... ал оның ... жаңа мақсаты болып табылатын жаңа тұжырымдаманы талап ететінін
дәлелдейді. Экологиялық білімнің дүниетанымдылық негізін өзара ... және ... ... Олар ... пен ... бірлігі
туралы, олардың өзара әрекеттерін үйлестіру жолдары ... ... ... бір ғана ... жолы ... табиғат пен қоғамның
коэволюциясы туралы, сондай-ақ экологиялық этика талаптарына ... ... ... ... ... ... ... береді.
Экологиялық білім дегеніміз бүгінгі таңда және болашақта ... өмір ... ... ... ... ... және
дамытуға әрекет ету үшін түрткі болатын сананы ... ... адам ... ... ... қоршаған орта туралы
түсініктердің саналы және жоспарлы дамуы болып табылады.
Экологиялық ... ... ... ... ... жатқызуға болады:
- дүние материалдық болып ... ... мен ... күрделі жүйесін қамтиды, сондықтан да оның элементтерінің
өзгеруі өзара байланысты болады;
- ... ... ... өмір ... ... мен ... ... қолданудан талап етіледі;
- адам мен қоғам тірі табиғат эволюциясының нәтижесі және оның
ажырамас ... ... ... биосферадағы кертартпа өзгерістер ғылыми-техникалық прогресстер
арқылы емес, ал қоғам мен ... ... ... реттеу бойынша
шаралардың жетіспеуінен және болмауынан пайда болады;
- ... ... даму ... ... әсер ... ... ... әсер етпейді (Разенкова Д.Ф. [138]).
Н.Н.Моисеев [7] экологиялық сала тұрғысынан мұғалімнің ... ... ... ... және оның ... ... ... императив» ретінде анықтай отырып, осы ... ... ... ... ... Бұл ой белгілі бір шындықтан
туған, олай дейтініміз «табиғат-адам» жүйесі ... ... ... беру ... ... асатыны ақиқат. Сол себепті де
экологиялық проблема білім мазмұнын ... ... ... қана ... білім беру процесінің мәні мен мақсатына айналып отыр.
Экологиялық білім қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жалпы тұрақтылықтың стратегиялық мақсаты мен
жетекші бағыттарын анықтайтын оның жүйе құрушы факторы ... ... ... білім болып қалыптасуына дейін ол қандай кезеңдерден өтті?
Ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда ... ... ... ХХ ... 30 ... ... ... толы» қозғалыспен
байланыстырылады. Осы қозғалыстың басты ... ... ... және ... ... табиғи қорларды сақтау
қажеттілігін ұғындыру болды. Бұл қозғалыс ... ... ... ... және ... ... ... қолдау тапқан
болатын. Олар бұл ... ... ... ... жетудің
басты құралы деп есептеді.
Экологиялық білімнің мамандардың кәсіби даярлығы бойынша қарастырылуы
40 жылдардың соңында-ақ Мәскеу мемлекеттік ... ... ... ... биологиялық факультеттеріне алғаш рет «Табиғатты
қорғау» ... ... ... оқу ... «Табиғатты қорғау» арнайы курстарының кеңінен
ендірілуіне табиғатты қорғау тақырыбында өткізілген Бүкілодақтық жиналыстар
(Тбилиси, 1958, Вильнюс, 1959) көп ... ... ... ... ... ... ... барлық университеттердің, ... ... ... және ... ... оқу
орындарының бәрінде оқыту белгіленді.
Дейтұрғанмен Рашели Карсонның 1962 жылы «Тихая весна» («Жайлы көктем»)
атты кітабының жарық көруі ... ... жаңа ... ... ... қоршаған орта сапасы туралы ... мен ... ... ... ... ... ... қалың қауымның,
әлемдік қауымдастықтықтың табиғат қорларын сақтауға және ... ... ... ... септігін тигізді. Жалпы әлемдегі
экологиялық қозғалыстың ... ... 60 ... бас кезеңінен
басталады.
Ғылыми әдебиеттерге жасаған талдау ХХ ғасырдың 60 жылдарының ортасынан
бастап әр ... ... ... ... ... және ... ... қамтитын алғашқы мақалалар ... көре ... ... ... [39] ... қорғау білімі проблемасын
педагогикалық және ... ... ... Ол ... ... бірі ... ... білім алушылардың адамгершілік
тәрбиесі ... ... мен ... ... ... ... ... фактор ретінде пайдалануға бағдарлайды. Автор ... ... ... ал тірі ... ... ... өмір ... заңдылықтарын тануға септігін тигізетіндігін айтады.
Осыған байланысты табиғатты меңгеру мәселесін ... ... ... ... ... ... ... екінші жарты жылдығынан бастап жоғары мектепте
экологиялық ... ... ... ... жаңа ... қарастыру мен шешуге мүмкіндік беретін экологиялық білім беру
құндылығы, мақсаты, міндеттері, ... және ... ... ... соңына қарай педагогикалық теорияда «табиғатты қорғауға
оқыту» ... ... ... Осы ... ... ... ... жаппай
сауаттылығын ашуға бағытталған педагогикалық іс-әрекеттің жаңа ... ... ... ... бұл экологиялық білімдерді жеткілікті
қолдануға негіз бола ... ... орай ... өзін қоршаған табиғи
ортаға үлкен жауапкершілікпен қарау қажеттігін ... ... ... 70 ... ... ... білімі» ұғымы
қолданылды.
Табиғатты қорғау білімі он жыл бойы ... ... ... ... ... ... бағытын анықтады. Біздің еліміздегі
экологиялық ... ... ... ... ... қозғалыстар мен әлемдік аумақтағы экология саласындағы ғылыми
зерттеулерді ... ... ... ... әсерін тигізді.
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарындағы Рим клубы өкілдерінің ... ... ... мен ... ... ... ... өткізуге септігін тигізді. Д.Медоуз [22] ... ... ... ... қоғам дамуындағы қолда бар ... ... ... ... адам мен ... өзара әрекеті терең
дағдарысқа ұшырауы мүмкін екендігін болжап айтқан. Оның аумақты тұрғыда
тұрақты тең ... ... ... ... ... біз үшін ... ... оның осы тең салмақтылыққа жету бойынша көрсеткен
жолдары экономикалық сипатқа ғана ие ... ... ... А.Печчеи адам факторының маңыздылығын ұғынуы
арқылы адам біткеннің өмір сүруінің шарттары ... ... ... жаңа ... ... жаңа ... жаңа ... қажеттілігін негіздеді. Бұл адам мен қоғам, адамзат ... ... ... ... ... бір маңызды
қадам болып есептеледі.
Экологиялық қозғалыс барлық деңгейдегі мемлекеттік басқармалар
тарапынан ... ... ... ... Коммонер, Рейчел Карсон, Рене Дюбо
сияқты ғалымдардың еңбектерінде тұжырымдамалық тұрғыда ... ... 60-70 ... кезеңінде экологиялық проблемаларға әлемдегі әр
түрлі елдердің Заң шығаратын ұйымдары да көңіл ... ... ... қорғауға бағытталған бірқатар заңдар жарық көрді. Заңдарды орындауға
арналған арнайы ... ... ... жылдардың соңында қоршаған ортаның объективтік көрсеткіштерінің
сапасы табиғат қорларының жағдайымен айналысатын мамандар мен ... ... ... ... орта ... ... адам ... қоршаған орта арасындағы үйлесімділігін қамтамасыздандыру мүмкін
еместігі айқын түсінілді. Адамдардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мақсат тұтып, білім қоршаған ортада
және/немесе қоршаған орта ... ... ... ... Бұл ... заңды түрде бекітілгені «Қоршаған ортаны қорғау саласындағы ұлттық
саясат туралы Заң» және ... ... ... саласындағы ұлттық
ағартушылық туралы Заңдардың» (1969) жарық көруімен ... ... ... қоршаған ортаның сапасын жақсартуға арналған ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталғандарға ұқсас
процестер орын алып ... ... 70 ... ортасынан бастап
экологиялық қозғалыс экологиялық дағдарыстың аумақты масштабтарын, биосфера
процестерінің бір-біріне әсер етуі мен өзара байланысын жете ... ... ... ... ... бет ... Қоршаған ортаны
қорғау саласындағы ағартушылықтың қажеттілігі ... ... ... ... 70 ... ... ... мәжілістер мен
конференциялар Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) ... ... ... ... қорғау саласындағы халықаралық ағартушылықтың қалыптасуын
белгіледі және олардың негізгі ... ... ... Осы ... ... ... қорғау саласындағы ағартушылықтың
мәнін және мақсатты бағытталуы мен міндеттерін түсінуде бірлікке ... ... ... ... ... ... ... аударылды;
- қоршаған орта табиғи тұрғыдан және адам ... ... ... ... орын ... ... мен білімдер қалыптасты;
- қоршаған орта сапасын жақсарту мақсатында проблемаларды шешуде және
шешім қабылдауда дағдылардың, қатынастардың, ... және ... ... ... алынды.
БҰҰ қамқорлығымен өткізілген халықаралық мәжілістер ЮНЕСКО – ЮНЕП
(Тбилиси, 14-26. 10.1977) ... орта ... ... бойынша
Үкіметаралық конференцияны ұйымдастыру мен өткізудің алғышарттарын құрады .
Тбилиси ... тез ... ... өмір ... ... саласындағы білімді жалпы тұрғыда білімнің қажетті бір құрамдас бөлігі
ғана емес, қоғам мен қоршаған орта арасындағы шиеленісті азайту ... ... ... ... ... ... жою мен ... түсінушіліктің
әлемдік құралы деп жариялады. Қоршаған ортаны ... аясы - ... ... ... ... туралы өзі өкіммен жариялай
алатын әлемдік қауымдастық қызығушылығының бірлігіндегі ұлттық саясат пен
шаралардың, ... ... ... саласы болып танылды.
Конференция жұмысының қорытындысы бойынша экологиялық проблемалардың
жалпы Мәлімдемесі (Декларация) және толық Нұсқаулары қабылданды. ... ... 1972 ... БҰҰ-ның Стокгольм конференциясының
идеясын жалғастыра ... ... ... үшін ... ... ... бірінші кезектегі міндет болып табылатынын жариялады. Осыған
байланысты барлық елдегі бар халықтың табиғат байлығы мен ... ... ... ... ... ... көтере түсудің
қажеттілігі арта түсті. Нұсқауларда экологиялық білімнің ролі, мақсаты мен
жетекші принциптері ... оның ... ... ... ... және ... тұрғыда серіктестік салалары
анықталды. Осы ... ... ... ... ең ... ... мынадай принциптер жатқызылды: адамның бүкіл өмірі
бойында үздіксіз білім беру, пәнаралық тұрғыдан ... ... ... ... ... аймақтық және халықаралық деңгейін есепке
алу; қоршаған ... ... және ... ... негізге алу;
экологиялық проблемалар пайда болуының бастапқы себептерін ... ... ... және ... ... 70 ... ... бастап экологиялық сипаттағы
әлеуметтік және ғылыми еңбектердің саны өсті. Осы ... ... ... ... ... ... ұғымдары адам және қоғамның
табиғатпен өзара ... ... ... ... ... ашты және
«табиғатты қорғау білімі» ұғымының «экологиялық ... ... ... ... Осы ... бастап баспасөз беттерінде ... ... ... тұрғыда көптеген мақалалар жарияланды, ... ... ... ... ... ... ... экологиялық
білімнің тәрбиелік астарлары, биологиялық білімдердің ... ... ... ... ... ... ... жүйесі элементтері сөз етілді. Адамның ... ... ... әр түрлі ғылым салалары, атап айтқанда философия, адамгершілік,
еңбек, заң (И.Д.Зверев [28], А.Н.Захлебный, И.Т.Суравегина [37] және ... ... ... экологиялық білімнің мақсаттары мен құндылық бағдарларының
кең тұрғыдағы варианттарының бар екендігі байқалды. Экологиялық ... және ... да ... ... ... ... қалыптасуына
аса кңіл бөлінді:
- оқу пәнін меңгеру барысында экологиялық ұғымдар;
- экологиялық сана мен экологиялық ойлау;
- табиғатқа жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 70 жылдары экологиялық проблемалардың әр түрлі
салалар тұрғысынан қарастырылуымен, ... әр ... ... және қолда бар білімдердің кірістірілуіне алғашқы қадамдардың
жасалуымен ерекшеленді. 1970/71 оқу жылдарынан ... ... ... және химия», «География», «мектепке дейінгі
педагогика» факультеттері мен мамандықтарының оқу жоспарларына ... ... оқу пәні ... ... он ... ... проблемасына баса назар аударылуымен
ерекшеленді: жарық ... ... саны ... ... сондай-ақ
халық шаруашылығы саласындағы жетекші қызметкерлерді экологиялық даярлау
проблемаларына арналған табиғатты қорғау проблемалары ... ... жиі ... ... ... ... мекемелерде
экологиялық білім мен тәрбие, белгілі бір пәнді оқытуда жаратылыстану мен
экология ... ... ... жұмыс жүргізудің әр түрлі
формалары мен әдістері ... ... ... тұрғыдан жиі
талқыланды; осы салада жұмыс істейтін педагогтар өзара тәжірибелерімен
алмасты.
Осы ... ... ... ... ... ... экологияландыру
процесі нақтыланды:
1) экологиялық ұғымдардың ғылымның әр түрлі ... енуі ... мен ... ... ... ... түсіндіру
көлемінде пайда болатын идеялар, теориялар мен ... ... ... дәстүрлі жаратылыстану, техникалық және қоғамдық ғылымдарда «адам-
биосфера» қатынастарының белгілі бір аспекттерін ... ... ... ... ... тараулар пайда
болды;
3) адамның ғылыми техникалық білімдері мен көркемдік-гуманитарлық
білімдері ... ... ... ... сипатқа ие бола
бастады. Осыған орай экологиялық білімнің теориялық-әдіснамалық, ғылыми
танушылық, ... ... ... ... ... беру-тәрбиелеушілік деңгейлері бөлініп шықты.
Білім беру-тәрбиелеу деңгейінің бөлініп шығуы ... ... ... ... дамуы мен жетілдірілуі бойынша теориялық
зерттеулердің жасалуымен және практикалық шаралардың іс ... ... ... ... ... ... беру шеңберінде үгіт-насихаттың
жүргізілуімен негізделді.
Сексенінші жылдардың басынан бастап табиғатты қорғау ... ... ... ... ... оқу ... құрылымына
ендірілді. Экологиялық тақырып мектеп ... ... ... ... Оқушылардың мектеп көлеміндегі биологиялық білімі
мен құндылық бағдары шеңберінде ... ... ... меңгеруту;
экологиялық сипаттағы пәнаралық факультативтік курстар арқылы жалпы мәдени
тұрғыдан ... ... мен ... ... көздейтін кірістірілген
оқу бағдарламалары бекітілді.
Айтылып өткендей 80 жылдардың ... және 90 ... ... ... ... кешенді проблемалар белгіленді: табиғатта
еңбек ету ... ... ... ... таңдау проблемалары,
табиғатқа жауапкершілікпен қарау ... ... ... ... ... проблемалары, жастардың
экологиялық мәдениеті мәселелері.
Үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін құрудың ең маңызды принципі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... артып отыр. Қазіргі ... беру ... ... ... мен принциптер негізінде қайта құрудың маңызды және
тез арада шешілуге қажетті проблемаларының бірі болып пәндік және пәнаралық
проблемалардың үйлесуі ... ... ... білімнің әр түрлі базалық және
қосымша, ... және ... емес ... мен түрлерінің
сабақтастығын білдіреді. Экологиялық білім қарастырылған ғылымның әр ... ... ... ... ... ... әдістеме,
экономика) зерттеу еңбектерінде экологиялық білімнің біртұтастығы туралы
түсініктер қалыптасты.
Жоғарыда аталған экологиялық білім ... ... ... ... әр түрлі саладағы болашақ мамандарды кәсіптік даярлау
мазмұнында экологиялық білімдерді тар ... ... ... да, ... жалпы басқа да мамандықтарға байланысты кең мағынада да ... ... ... ... орта ... ... және ... оқу
орындарында оқушыларға, студенттерге экологиялық білім және тәрбие ... ... ... саласындағы мамандар мен ғылыми қызметкерлерді
экологиялық ... ... ... қалыптаса бастады. 1980 жылдан
бастап ССРО жоғары оқу орны ... ... ... оқу орындарын
үздіксіз экологиялық білім беруге ... ... ... ... беру ... ... элементтерге негізделді: қоршаған ортаны қорғау
бойынша арнайы және ... ... ... ... ... ... дипломды
жобалауға және оқу практикасы бағдарламасына экологиялық мәселелерді
енгізу; табиғатты қорғау ... ... ... құру және осы ... ... ... ... қорғауға қоғамдық кәсіптер
факультеттері және басқа да ... ... ... ... мамандардың
біліктілігін көтеру; табиғатты қорғау саласындағы мамандарды қайта даярлау.
Біздің ойымызша С.Н.Глазачевтің [33] үздіксіз экологиялық білім беру
жүйесінің ... ... ... оқу орны ... ... ... өте орынды
айтылған. Өйткені педагогикалық жоғары оқу орындарының рөлі жас ... ... ... мамандарды даярлау деңгейімен анықталады.
Педагогикалық жоғары оқу ... ... ... оқу ... ... ... циклдағы іргелі және қолданбалы пәндердің
үйлестірілуімен негізделеді.
Егер биологтар мен географтар осы немесе басқа да ... ... ... ... ... ... ... келсе, басқа пән
мұғалімдері олар туралы ... ... ... ... ... ... ... қарастыру, экологиялық білімнің пәнаралық
байланысы мен үздіксіздігі қамтамасыз ... ... ... әр ... ... оқу-тәрбие процесін мазмұнды әдістемелік қамтамасыз
ету мәселелері жеткілікті ... ... Тар ... ... пәннің абстрактты-құрылымдық элементтеріне (әуе қорғау, су
бассейні, топырақтар және т.б.) жіктелуі орын алған. Ал, ... ... ... ... оқу құралында қоғам мен табиғаттың
өзара байланысына ... ... ... тұрғыдан берілген,
сондай-ақ онда табиғатты қорғау мәселесі негізінен типтік, сирек кездесетін
және жойылып бара жатқан ... ... ... ... қорғау іс-
әрекеті ретінде түсіндіріледі.
Оқушыларға экологиялық білім және тәрбие беруге мұғалімдерді ... ... ... зерттеулер жарық көрген. Оқушыларға және
студенттерге экологиялық тәрбие және ... беру ... ... ... ... мектептер алдында тұрған міндеттер тұжырымдалды (А.Н.Захлебный
[36], ... [29], ... [40], ... ... [33]); ... оқу ... ... экологиялық-
педагогикалық даярлығына қойылатын жалпы талаптар анықталды, экологиялық
және ... ... ... ... олардың еңбек тәрбиесімен
байланысы негізделді (В.В. Сериков [80]); ... ... ... экологияға бағытталған мамандықтарын бітірушілердің ... ... ... оқу ... ... ... және
экологиялық-педагогикалық өздігінен білім алу мотивациясы, болашақ маманның
кәсіптік даярлығының қалыптасуындағы ... ... ... ... жеке пәндерді меңгеру барысындағы ... ... ... ... экологиялық білім тұрғысындағы бірқатар
проблемалар шешімін тапты: ... ... ... ... ... пәні ... кәсіптік даярлығын қалыптастыру; оқудан тыс іс-
әрекеттер ... ... ... беру ... ... ... ... қалыптастыру; аудиториядан тыс жұмыстар, педагогикалық
практика, педагогикалық цикл ... ... оқу ... ... ... тәрбие беруге педагогикалық жоғары оқу орындары
студенттері даярлығының ... мен ... ... ... ... тәрбие беруге студенттерді ... ... ... және ... беру ... ретінде пәнаралық байланыстар және т.б.
ХХ ... 90 ... ... ... экологиялық білімнің
тұжырымдамалық мәселелерін зерттеу барысында ғылыми білімдердің белгілі бір
қоры жинақталды.
Экологиялық білім жүйесіндегі жаратылыстану ... жеке оқу ... ... және нақтыланды:
- экологиялық білімге және табиғатқа құндылық қарым-қатынастарды
дамыту мен ... ... ... ... ... бір білім беру деңгейі аумағында қоршаған ортаны қорғау
саласындағы жұмыстың мақсаты, мазмұны, формасы мен ... ... ... әдістемелік бағыттары
белгіленді және қай тұрғыдан ... ... ... экологиялық білімдерді кіріктіру жолдары негізделді: ішкі
циклдық (биология, география, физика және химия ... және ... мен ... пәндердің
кірігуінің белгілі бір деңгейін қамтамасыздандыруға мүмкіндігі
бар цикларалық (жалпылау курстарын) курстары құрылды;
- болашақ маманның экологиялық мәдениетінің ... бір ... ... сана мен экологиялық ойлау көкейкесті
проблемаға айналды.
Е.С.Сластенинаның [82] «Мұғалімдер даярлығындағы ... ... ... жалпы сипатта орындалған. Онда ... ... мен ... беру бойынша іс-әрекетіне біртұтас педагогикалық процесті
қамтамсыздандыратын жүйелі талдау ... ... ... да ... ... ... мазмұнынын құрастырудағы жалпы проблемалар
қарастырылған, ол бойынша жүйелі көзқарастар ұсынылған еңбектер де жоқ
емес.
Осы ... ... ... ... ... экологиялық
білімін сипаттайтын проблемалар кешенін белгіледі:
- педагогикалық жоғары оқу орындарындағы студенттерге экологиялық
білім және ... беру ... ... ... ... ... аумақты мәселелерімен әлемнің және
ондағы адамның орны туралы түсініктерінсіз ... ... ... ... ... процесі
орта мектептерде экологиялық білім беру мақсаттарына толық
бағытталмаған, экологиялық білім беру құралдары мен ... ... ... мен ... сананы, табиғатты
пайдаланудың негізгі құзырын қалыптастыруға бағытталған
белсенді іс-әрекет амалдары ... ... ... бар ... мазмұнына қарағанда әр түрлі
пәндердегі экологиялық мәселелер мазмұны әр ... ... ... ... ... ... ... беруге даярлау мәселесі абстрактты теория
жүзіне айналған. Соның нәтижесінде мұғалім кәсіптік тұрғыда
тиісті ... ... ... ... ... өз пәніндегі материалдарды экологиялық
білім мақсатында қолдануды жете түсінбейді, және ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік орта мен мектеп ... ... және ... ... академиясының академигі И.Д.Зверевтің [30] ... ... ... ... ... ... ортаның жағдайына
және оны жақсартуға жеке тұлғаның ... ... ... және ... ... ғылыми және практикалық білім мен іскерлік жүйесін
қалыптастыруға бағытталған тұлғаны оқыту, ... мен ... ... Сол ... де ... ... негізделген қандай да бір бағыт
емес, бұл білім беру процесінің барлық мақсаты мен жаңа мәні – ... ... мен ... ... ... таптырмас құрал
болып табылады.
Сонымен экологиялық білім мәселесі болашақ мектептің интеллектуалды,
адамгершілікті, рухани негізін ... ... ... беру ... ... мен ... бағыттарын анықтаушы жүйе түзуші
компоненті тұрғысында қарастырылуы тиіс.
Тұрақты дамуға арналған білім негіздері қоршаған орта мен ... ... ... ... ... ... ... «Біздің
ортақ болашағымыз» атты ... ... ... ... ... ... әлемдік қауымдастықты дамыту мен қоршаған ортаны
ұштастыру міндеттері қойылды. Осы құжатқа сәйкес тұрақтылықты орнату ... ... ... ... ... ... өзінің келешектегі
сұраныстарын қанағатандыра алуына ... ... ... ... тиіс.
1992 жылы Рио-Жанейрода (Бразилия) өткізілген мемлекет пен ... бас ... ... тұрақты даму проблемасын жасаудағы
маңызды кезеңдердің бірі болып табылды. ... ... ... ... осы ... тұрақты даму үшін білімнің аса
көкейкестілігін атап өтті және «Біздің ортақ болашағымыз» ... ... ... ... Осы ... ... кейін
тұрақты даму тұжырымдамасы экологиялық жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... кеңінен таралды.
Кездесудің қорытынды құжаттарында белгіленген «ХХІ ғасырда өткізілетін
шаралар» ... ... ... даму ... ... жолдың
бірінші қадамдары болып табылды.
Ұлттық, аймақтық, жергілікті деңгейде ... ... ... ... жүзеге асырудың шаралары бағдарламаларын мемлекеттер, аймақтар,
қалалар жасады. Осы процестің ... ... ... ... 21 –
шараларын оқу орындарына арнап жасау мен ... ... ... ... қоғам алдында тұрған проблемалардың барлық жиынтығын қамтитын
пәнаралық оқу курстарын жасау мен ... ... өз ... ... ... ... даму ... іс жүзінде меңгеруге мүмкіндік берді.
Тұрақты дамуға арналған білімнің негізгі мақсаты - кең мағынада ... ... ... ... үздіксіз білім беру мен әлеуметтік-
жауапкершіліктік ... ... ... ... және ... ... ... жүйесін меңгерген, қоғамдық өмірдің жаңа ... ... ... ... ... ... белсенді тұлғаны
қалыптастыруға септігін тигізу.
Тұрақты дамуға арналған ... ... орта ... және ... ... ... ... көмектесу;
- әлеуметтік, экономикалық, экологиялық білімдерді ... ... ... мен қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... нұсқауларды ұсыну;
- қоршаған табиғи ортаны сақтау барысында экономиканың ... ... ... ... ... ұқыптылықпен қарауға тәрбиелеуге
арналған әр ... ... ... ... мен ... ... ... амал-жолдарының маңыздылығын жоғарылату;
- студенттердің өзін-өзі көкейкестендіруге, ... ... ... ... жекелік тұрғыдан өсуіне ықпал ету;
- мәдени мұраларға, ... ... ... қарым-
қатынас пен азаматтық позициясының белсенділігін қалыптастыруға, сондай-ақ
қоршаған ортаның жағдайы мен ... ... ... ... ... адамдар мен болашақта өмір сүретін ұрпақтардың
қызығушылығы есепке ... ... ... ... ... ... ... үшін мүмкіндіктер жасау.
Н.Ж.Дагбаеваның [24] пікірінше экологиялық принциптерді жүзеге асыру
шарттары қоғамның тұрақты дамуының белгісі ретінде:
- табиғатты ... ... ... ... ... қалыптасу проблемаларының ұлғаюын білдіретін экологиялық вектордан
адамгершілікке көшу. Сондай-ақ бұл, егер табиғатты ... ... беру ... ... ғана ... ... қоршаған
ортаға әсері бар барлық спектрдің – осы елді мекендейтін халықтың мәдени
және ... ... де ... ... ... білім тұрғысынан қарастырудың құндылық тұрғысынан қарастыруға ауысуы,
яғни мақсаттың өзгеруі, егер бірінші ... ... ... түсірілсе, адамгершілік векторында күш ... ... ... ... ... дәстүрлілік
тұрғысынан оқу жоспарындағы жаратылыстану пәндерінің ғана емес барлық
пәндердің ... ... ... ... ... ... студенттердің эмоциясы мен ... ... де ... бірі ... табылады. Қолда бар мәліметтерге қарағанда
экологиялық ... тек қана ... ... мен ... ... ... ... тиімділігі аз болады. Сондықтан да ... ... ... ... және ... сана деп ... бағыттың қалыптасуы кездейсоқ емес. Экологиялық сананы дамыту бойынша
психологиялық-педагогикалық тұрғыдағы ең ... ... ... ... ... принципиалдық тұрғыдан өзгеруі ... да ... ... ... ... ... ... сәйкес тұлғаның мотивациялық-сұраныс ортасы құрылуының
механизмдері мен ... ... ... ... ие;
- оқытудың жабық жүйесінен экологиялық білім процесіне жергілікті
барлық қауымдастықтар субъекттері ... ... ... мекемелер, жергілікті әкімшіліктер) қатысатын ашық жүйеге көшу.
Айтылып өткендей, экологиялық білімді талдап түсіндіру ... ... ... ... оның ... функцияларын нақтылауға мүмкіндік
береді:
- қоршаған ортаны табиғат, технологиялық, әлеуметтік, мәдени және
басқа да салалардың бірлігі ретінде қарастыру;
- барлық жастағы ... ... аса ... ... жағдайлардың шешімін табу;
- қоршаған ортаның негізгі мәселелерін жергілікті, аймақтық,
ұлттық және ... ... ... қарастыру;
- экологиялық проблемаларды шешу барысындағы ... әр ... ... ... ... ... студенттердің белсенді қатысуына
мүмкіндік жасау;
- табиғатты қорғау іс-әрекеттерін болжау дағдыларын, ... ... ... ... ортаны эмоционалдық тұрғыдан қабылдауын және оған
құндылық қарым-қатынасты дамыту.
Экологиялық білім мазмұнындағы компоненттер екі блокқа бөлінеді:
- ... ... және оған ... қарау идеялары арқылы
тәрбиелеуді алдын ала анықтай ... ... ... ... ... табиғи және антропогендік экологиялық жүйенің жүзеге
асырылуының ... ... ... ... ... тұрғыдан жете біліктілігі.
Америка ғалымы В.Берберт [247] тұрақты қоғамдық ... қол ... ... ... мынадай маңызды жолдарын ұсынды:
- тұрақтылықты білім өзгерісіне арналған тұжырымдама ретінде
мойындау;
- ... өмір ... ... барлық білім беру деңгейіндегі
оқу бағдарламаларының мақсаты ... ... үшін ... ... ... ... негіздеу;
- барлық пәндерді экологиялық мазмұнмен толықтыру;
- экологиялық білім бойынша колледждер мен ... ... ... ... тұрақтылықтың ересектер білімі мен біліктілік көтеру жүйесіне
арналған басты мақсат болып табылуы ... ... ... ... ... ... жете түсінуін дәолелдейтін
азаматтық білімнің дами түсуіне ықпал ету;
- адам мен қоршаған ортаның ... ... ... ... және ... проблемалардың кең
салалары тұрғысындағы зерттеулерді күшейту;
- ұлттық және халықаралық ... ... ... ... ... реформасының қатысын белгілеу.
Болашақ маманның экологиялық-кәсіби даярлығы оқу іс-әрекеттерінің
экологиялық білім мазмұнының ерекшеліктерінен туындайтын кірістірілген және
пәнаралық ... ... ... ... оқу іс-әрекетіндегі
білімдерді пәнаралық кірістіру жолдарының бірі ... ... ... ... соның ішінде жобалық іс-әрекетті жүзеге асыруында
белсенді оқыту ... ... ... ... әр ... аспекттері зерттеу пәні ретінде
Қазақстандық ... ... [95], ... ... ... [98], ... ... [109] және
т.б. да назарынан тыс қалған жоқ.
М.Н.Сарыбеков [105] экологиялық білімді ... ... ... оның ... ... ... экологиялық
философия, экологиялық психология, экологиялық педагогика сияқты ғылыми
бағыттардың өзара байланысын негіздеді. Оның анықтауы ... ... ... ... мазмұны мен принциптерінің, әдістері мен
формаларының өлшемдерін анықтайтын педагогика ғылымының жаңа перспективалы
әдіснамалық бағыты. ... мен ... ... ... ... ... экология экологиялық дағдарыс жағдайларынан туындайтын
жалпы проблеманы ... ... ... ... ... ... нақты мазмұнын құрайтын білім берудің әрбір
сатысында ... ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша экологиялық білім жоғары мектепте 3
түрлі жеке бағытта жүзеге асырылуы тиіс:
1) тұлғаның экологиялық білімдерді ... ... ... дүниетанушылық бағыты;
2) экологиялық саладағы кәсіптік іс-әрекеті ... ... ... экологиялық кәсібилігін қалыптастыру бағыты;
4) адам мен ... ... ... ... ... ... шеше ... мамандарды даярлау бағыты.
К.А.Сарманова экологиялық жауапкершіліктің қалыптасуын тұлғалық сапа
ретінде ... ... ... ғана ... ... деп әділ
көрсетеді. Өйткені жауапкершілікті ... пен ... ... және ... ... ... ... ықпалымен пайда болады. Автор экологиялық шындық ... ... ... ... ойлау – жергілікті іске асыру» деп
санайды.
Біз К.А.Сарманованың жоғары мектептегі экологиялық білімнің тиімділігі
бәрінен бұрын мақсаттар мен ... ... ... ... жіктеуден
талап етіледі делінген пікіріне қосыламыз. Осыған байланысты ол ... ... атап ... ... ... ... және «адам-ішкі
орта» сұлбасы бойынша өзара қарым-қатынастық. Жоғары оқу орындарындағы
экологиялық білім беру ... мен ... оның ... ... қарастырылуына тікелей байланысты. К.А.Сарманова
экологиялық тәрбиелеудің маңызды өлшеміне «Көлемді ойлау – нақты ... ... ... ... ... ... ... [124] ғылыми
мектебінің қосқан үлесі зор. Ол өз ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
негіздеді, ақыл-ой әрекеттерінің кезең бойынша даму теориясын жасады. ... ... ... ... әрбір кезеңінде өзіне тән
құрылымдық, атап айтқанда мотивациялық, ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
А.Г.Сармурзинаның [124] зерттеуінде тұлғаны үздіксіз экологиялық
даялаудың ... ... ... ... беру ... маңызының зор
екендігі айтылады. Ол барлық жоғары оқу орындарына экологиялық жалпыға
міндетті ... ... ... ... белсенді формалары мен
әдістерін – практикалық есептерді, рөлдік және ... ... және ... ... өте ... ... оқытуды енгізуді жасап ұсынды .
Г.К. Длимбетова [107] өзінің ғылыми еңбегінде жоғары оқу орындарында
радиоэкологиялық пәндер материалындарын оқытуды экологияландыруды теориялық-
әдіснамалық ... ... ... ... саласындағы болашақ
мұғалімдердің радиоэкологиялық білімдері мен ... ... ... ... [118] ... зерттеуін мектептің оқу-тәрбие процесін
экологияландыру негіздеріне арнады. Көптеген зерттеушілер экологиялық білім
міндеттерін ... әр ... ... ... ... ... ойындар, әңгімелесулер, диспуттар, ... және т.б ... ... құбылыстарға талдау жасау
барысындағы ғылыми-зерттеу және ізденіс әдістері мен ... ... ... ... ... болатын варианттарды жобалауға,
бағалауға, себеп-салдарлық байланыстарын белгілеуге аса назар аударады.
Ж.Чилдебаев [142] республикада экологиялық ... ... ... ... ... және экологиялық білім мазмұнының әдістемелік
жүйесінің моделін, сондай-ақ экологиялық білімді ... ... ... Ж.И. [182] экологиялық білім саласына ... ... және ... ... ... ... қарастырады. Бұл оқу процесінің ғылыми
сыйымдылығын айтарлықтай жоғарылатады.
Қазақстан Республикасындағы үздіксіз ... ... ... ... ҚР ... ... беру ... (2002ж.) алдын
ала қарастырылған. Оның І сатысы – отбасы тәрбиесі және мектепке ... ... және ... беруді; ІІ сатысы – жалпы білім беретін орта
мектептерде экологиялық білім беруді, бастапқы және орта ... ... ... экологиялық білім беруді, орта кәсіптік (арнайы) экологиялық
білім беруді; жоғары білім ... - ҚР ... оқу ... ... ... ... жалпы университеттік білім жүйесіндегі
экологиялық даярлықты, экологияға бағытталған жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... сондай-
ақ жоғары оқу орындарынан кейінгі экологиялық білімді қамтиды.
Көрсетілген құжатқа сәйкес экологиялық ... ... ... мен ... ... ... ... негізгі
құралының бірі ретінде қарастырылады. Тұжырымдамада ... ... ... ... белгілі қорларын, яғни нәрлі жер
қабаттарын, таза ауаны, климаттың алдын ала ... озон ... ... ... және ... ... ... жеткізуді
қарастырады. Осы көрсеткіштер белгілі мөлшерде экологияға ... ... ... ... ... ... ... көрсетіліп өткендей экологиялық білім парадигмасының ауысуы
жалпы бағдардың «қоршаған орта туралы ... ... ... арналған
білімге» ауысуымен түсіндіріледі. Жаңа білім беру мақсатына қол жеткізу
білім беру ... кең ... ... ... ... медициналық және ... ұзақ ... ... ... ... ... бағытталған экологиялық білімді ендіру болып табылады.
Айтылып өткендей, жоғары оқу ... ... ... бағыттарда жүзеге асырылады және зерттеледі.
Біріншіден, ғылымның әр түрлі салалары адам мен табиғаттың ... ... ... беретін экологиялық ұғымдарды, идеяларды,
теориялар мен әдістерді жинақтайды.
Екіншіден, әр түрлі ғылымдарда «адам-биосфера» қарым-қатынастарын әр
түрлі ... ... ... ... салалар пайда болады.
Үшіншіден, адам білімінің ғылыми-техникалық және көркемдік-гумандық
салаларының ықпалдасуы байқалады.
Әлеуметтік-экологиялық зерттеулердің кешенді ... ... ... ... ... ... ... ғылымитанушылық;
- техникалық-технологиялық, табиғаттанушылық;
- ... ... ... ... ...... ... деңгейі қоршаған орта саласындағы, соның
ішінде нақты білім беру ... ... ... ... ... ... мен практикалық шаралар жүргізуді алдын ала
қарастырады.
Экологиялық ... және ... ... ... ... асыру дәстүрлі
оқу пәндерін экологияландыруды, оқу іс-әрекетінің сабақтан тыс ... және ... ... ... ... ... оқу орындарында экологиялық білімнің мәні мен мақсаттарын
анықтау әр ... ... ... ... олардың бәрінде бірдей
экологиялық білім қоршаған ортаны тану мен ... ... ... қалыптастырушы болып табылады және экологиялық проблемаларды
шешуге жас ... ... ... ... ... ... оқу ... экологиялық білім болашақ
мамандардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ие болып отыр.
Экологиялық білімнің тиімділігі оны ұйымдастыруға қойылған нормативтік
талаптарды негізге ... ... ... анықталады.
Экологиялық білім саласындағы гуманитарландыру принципі ... ... аман алып ... ... өмірді сақтауға қойылған
белгілеулермен экологиялық ... ... ... ... ... идеяларын мазмұндайды және адамның қолайлы өмір сүру
еркінен пайда болады.
Болжамдық принципі адам ... мен ... ... ... ... адам мен ... ... мүмкіндік жолдарын болжау
қабілетін, ... ... ... мен ... ... ала көріп білу
сезімдерін қалыптастыру проблемасын маңыздандыра түседі.
«Көлемді ...... ... ету» делінетін өзара байланыстылық
принципі экологиялық дүниетанымның негізгі тұжырымдамасына сәйкес ... ... ... аша ... ... ... ... құрылымының дербес тәсілі ретінде білімнің әр түрлі саласы
проблемаларының бәріне ортақ ұстанымға ие.
Пәнаралық ... әр ... ... ... ...
жаратылыстану, адамгершілік-эстетикалық, әлеуметтік-экономикалық, құқықтық
пәндердің өзара ... ... ... және бір мақсаттағы
байланысын білдіреді.
Жүйелілік принципі іс-әрекеттің алуан түрлерін ... ... ... ... ... әдістері мен амалдары, құралдары негізінде
экологиялық білімді толық ұйымдастыруды қамтамасыз етеді.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен жөн:
- қазіргі өмірді әлемнің экологиялық бейнесі негізінде түсіну;
- барлық тірі организмдердің, сондай-ақ тірі ... пен ... ... ... ... өзіне және қоршаған дүниеге, өзінің бір бөлігі ретінде қарым-
қатынас жасау;
- табиғат ... ... ... ... және т.б.) ... ұйымдардың әр түрлі деңгейдегі жанды жүйелерін үйренуге
жүйелілік тұрғысын ... ... ... ... ... алмасу
процестері ретінде ... ... ... экологиялық тұрғыдағы өзара әрекеттерді
түсіну;
- табиғат процестері мен құбылыстарын антропоорталықтық тұрғыда
меңгерудің биоорталықтық және саясиорталықтық ... ... ... пен әлеуметтік заңдардың сәйкессіздігі ретінде табиғат
... ... ... ... ... ... себептерін түсіну;
- экологиялық дағдарыстың пайда болуын мәдениет дағдарысы ... ... ... ... ... мәдениетіне қосар үлесін
түсіну;
- экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда таңдай
білуді жете түсіну;
- өзінің және басқа адамдардың ... ... ... экологиялық тұрғыдағы жауапкершілігін тәрбиелеу;
- қоғам және табиғат эволюциясы ретінде ... ... ... ... әлеуметтік проблема ретінде қоғам мен табиғаттың өзара қарым-
қатынастарын оңтайластыруды (үйлестіруді) түсіну.
Экологиялық білім негіздерін меңгеру гумандық ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін байыта түседі.
Философиялық және ғылыми-педагогикалық әдебиеттерге жасаған талдау
нәтижесі экологиялық білімді ... ... ... үш ... ... ... ... философиялық-әдістемелік;
- әдістемелік-дидактикалық;
- ұйымдастырушылық-педагогикалық.
Егер бірінші топ экология әдіснамасын кешенді, ықпалдастырылған ғылым
мен білім беру саласы ретінде философиялық ... ... ... топ ... ... ... ... дидактикалық шарттары мен
әдістемесін анықтайды, ал ... топ ... ... ... ... мен жүзеге асырудың ұйымдастырушылық-педагогикалық формаларын
көрсетеді.
Философиялық-әдіснамалық принциптері арасынан ... ... ... ... ... және ... ету мен әсерленушілік, содай-ақ антропоорталық пен биоорталықтан
коэволюцияға ауысу принциптері ... ... ... ... мына ... ... ... білімнің
дамытушы сипаты және мақсатқа бағыттылығы, ғылымилық және іргелілік,
сабақтастық, жалпыға ортақтық, ... және ... ... ... ... ... тұлғалық–бағдарлық, пәнаралық және
кешендік. Ұйымдастырушылық-педагогикалық ... ... ... үздіксіздік, жанама және ... ... және ... ... ... ... /93/.
Жоғарыда көрсетіліп өткендей, дәстүрлі педагогикада жасалған
дидактикалық принциптер экологиялық ... ... де ... ... ... ... және экология арасындағы,
оқытудың мақсаты, мазмұны, ұйымдастыру формалары, ... ... ... ... теориялық және практикалық даярлықтағы өзара
байланысын көрсететін принциптерге және ... ... ... ... байланысты ерекшеліктері бар принциптерге тоқталған жөн.
Гуманитарландыру принципі экологиялық білімге қол жеткізуге ... ... ... ... ... ... беруші мен білім
алушылардың эмоционалдық ... оң ... ... ... біліммен байытуы, өзара үйренушілік көлемінде
біргелікті шығармашылығы жүзеге асады, ... ... ... әр ... ... мен ... ... болуына орай білім
алушылардың шығармашылық дербестігін көтеруге арналған ... ... ... гуманитарландыру әрбір адамның қоршаған ортада өмір
сүру құқықына негізделген. Осы принцип экологиялық ... ... ... мен құқықтық нормаларға, адамгершілік және экологиялық
императивтердің көрініс табуына ... ... ... ... адамның өзара қарым-
қатынастарындағы аксиологиялық доминантын, құндылық бағдарын ... ... ... Экологияландыру дегеніміз экологияның ... ... ... ... ... ... философия және
басқаларға құндылық бағдар әсері. Осы принциптің эстраполяциясы ... ... ... ие ... өмір сүру ... мен
басқа да тірі организмдер күйінде, ... аса ... ... ... ... ... ... Экологияландыру принципі
экологиялық білімнің басқа ... ... ... ... ... ... көп пәнді экологиялық білім моделін ... ... ... ... ... байланысты, атап айтқанда егер
экологияландыру практикалық тұтынушылықты білдірсе, ал білімдердің кірігуі
– оны жүзеге ... ... бір жолы ... ... ... ... ... бір-бірімен өзара тығыз байланысты.
Гуманитарландыру – адамға қатысты ... ...... ... ... ... білім беру жүйесінде дүниеге рационалистік
көзқарастың әсерімен ... ... ... ... ... ... ... өлі бір механизм ретіндегі технократтық дәстүрлерден
алшақтатуды білдіреді.
Үздіксіздік және ... ... ... ... экологиялық білім
беруге кәсіптік даярлықтарын қалыптастырудың қажеттілігі мен мүмкінділігі
негізінде студенттердің ... ... ... оның когнитивтік,
операциялық-іс-әрекеттік және аксиологиялық ... ... ... және ... принципі жаңа экологиялық
білімдердің, іскерлік пен дағдылардың қалыптасуын ... ... ... ... ... және ... өздігінен орындау
тапсырмаларының көбеюі мен оларды орындау барысы негізінде жүзеге асуын
талап етеді.
Болашақ ... ... ... кәсіптік бағыты принципі
адамгершілік-психологиялық, ... және ... ... ... баса әсер ... ... формаларын,
әдістері мен құралдарын таңдауымен анықталады.
Оқытушының жалпы білім ... ... ... білімді жобалау,
ұйымдастыру және жүзеге асыру бойынша кәсіптік ... ... ... ... және әдістемелік ... әр ... ... мен ... қосындысына бағытталған.
Экологиялық және экологиялық-педагогикалық даярлықтар бірлігі принципі
білім беру саласындағы мамандарды даярлау бойынша ... ... ... ... ... ... ... кәсіптік даярлық
деңгейінен, экологиялық білімнің қазіргі теориялары мен технологияларын
меңгеру ... ... ... ... ... кешенін шеше
алу іскерлігінен талап етіледі.
Болжамдық принципі білім алушылардың болашақ туралы қам ... ... ала ... білу ... экологиялық проблемалардың салдарын,
оларды шешу жолдарын болжай білу қабілетін, ... ... ... геноқорын сақтау жағдайларын жобалау іскерліктерін
қалыптастыру ... ... ... ... ... және вариативтік
принципі экологияны, маманданулар және профильдер бойынша (жаратылыстану,
техникалық, гуманитарлық ... ... мен ... әр ... ... бағдарламаларының (вариативтік және альтернативтік
бағдарламалар) түрлілігін, олардың ... ... ... мен ... ... және т.б. ... ... уақытта экология деп көбіне қоршаған ортаны, адам мен
табиғатты ... ... тірі ... өзара әрекеттері туралы
гуманитарлық, техникалық және ... ... ... табиғат туралы білімнің кіріктірілген саласын айтады.
Қоғам мен табиғаттың өзара ... ... ... жолдарын іздеу барысында саяси-құқықтық, ... ... ... ... іс-әрекеттер де
орасан маңызға ие. ... ... ... ... көлемді
қажеттілікке айналады.
Тұрақты даму стратегиясына сәйкес білім беру мен тәрбиелеу процесінде
қалыптасқан елдегі ... ... ... ... ... ... және табиғат арасындағы өзара қарым-қатынастар сипатын түзейтін
ерекше «шектеуші» болуға тиіс.
Экологиялық ... ... даму ... және ... біртұтастығын қамтамасыз етуі ... ... ... ... өзара әрекеті теориясын дамытудың
қазіргі кезеңі түсініледі. ... ... пен ... ... ... ... де қамтылған.
Қазіргі экологиялық дүниетанымның негізін антропоорталық және
экоорталықтардың өзара ... мен ... ... ... ... Табиғат-қоғам жүйесіндегі қарым-қатынастар субъекттің-
субъектпен қарым-қатынасы ... ... яғни ... әсер ... емес, қарым-қатынас субъекті ретінде қарастырылады.
Экологиялық білімнің ... ... ... ... ... ... ... көлемді дағдарыс мәнінің экологиялық
тұрғыдан емес, басқару дағдарысы ретінде қабылдануынан ... ... ...... қоршаған орта жағдайларының жылдам өзгеруіне
бейімделуге қабілетсіздігінен, тиімді басқаруға, ... ... ... ... болған дағдарысқа жауап. Дағдарыстан шығу –
әлеуметтік жүйелер реформасы арқылы, яғни ... ... ... ... ... басқару реформасы арқылы дағдарыстың туындауына негіз
болған табиғат пен адамдар арасындағы өзара әрекеттерді өзгерту.
Тұрақты дамуға ... ... ... ... - ... ... қамтамасыздандыратын, экологиялық принциптер мен
мінез-құлық нормалары жүйесін меңгерген, әлеуметтік ... ... ... ... ... арналған білімнің негізгі міндеті – қоғамның барлық
салаларын тұрақты басқаруға практикалық ... ... ... ... (мемлекеттік органдар, кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық, экологиялық проблемаларды кешенді тұрғыда
шешу процесіндегі жұртшылық өкілдері) өзара әрекеттерін ұйымдастыру.
Тұрақты даму проблемаларын шешу мен оны ... ... ... ... ... ... даму жоспарлары жүзеге асырылатын аймақтың
халқы, ... ... ... ... ... ... ... мен өзара әрекеттерін есепке алу табылады.
Тұрақты дамуға арналған білімнің бағдарламалық салалары «Шаралар 21»
бағдарламасында (36 ... ... ... ... асыруға білімді қайта бағдарлау;
2)қоғамның барлық салаларындағы шаруашылықты, қорларды, территорияларды
тұрақты ... ... ... ... ... жетілдіру;
4)қоршаған орта жағдайлары мәселері бойынша қоғамды ақпараттандыруды
жоғарылату, қоғамның әрбір мүшесінің оны жақсарту мүмкіндігіне ие ... ... ... ... ... мен перспективасын жалпы
жұртшылықтың түсінуін қамтамсыз ету;
Тұрақты дамудың жалпыға ортақ теориялық-дүниетанымдық міндеттері болып
мыналарды ... ... ... ... ... ... ... пен қоғамның өзара әрекеттерінің
негіздері, қоршаған ортаны қорғаудың маңыздылығы; ... ... ... сақтау мен табиғатты тиімді пайдалану қажеттілігі;
тұрақты даму проблемасы бойынша ғаламшарлық, аймақтық, жергілікті аумақтағы
көзқарастар;
- ... ... ... ... болып жатқан негізгі процестердің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... әлемдік қауымдастық, мемлекеттер, аймақтар, ... ... ... ... ... мен ... (әлеуметтік, экономикалық, экологиялық).
Қолданбалы міндеттері – мынадай іскерліктер мен дағдыларды игеруге
жағдайлар жасау:
- ... ... ... ... талдау
және қорытындылау, қазіргі ақпараттық технологияларды (электрондық пошта,
Интернет) қолдану арқылы ақпараттарды алу және жеткізу;
- ... даму ... ... ... бірге
жүзеге асыруға тиімді өзара әрекеттерге арналған серіктестік және ... ... ... ... ... ... процестерді болжау және модельдеу;
- ... ... ... ... және ... ... ... қатысты жергілікті жерлерде бақылау және зерттеу жұмыстарын
жүргізу;
- ... ... және ... ... тұрақты даму бойынша білімдерді қолдану, қоршаған ортада өзін
ұстай алу ережесін ұстану, мекен ... ... ... ... өзі
мекен ететін жеріндегі шаруашылық және экологиялық жағдайларға баға беру;
- ... ... ... бағалау; қоғамдық
ой-пікірлер айтылған дерекнамаларды негіздеп талдау, ... ... ... ... ... пікірлері мен ойларын еркін жеткізе
білу;
- ... ... ... ... ... ... ... дамуға арналған білім мынадай сұрақтарға ... ... ... ... ... колледжді, университетті бітіргенге дейін қандай
білімдерді, іскерліктер мен дағдыларды игеруі ... ... ... қоғам қарым-қатынастарын үйлестіру, өзінің қауымдастығындағы
проблемаларды шешу мен өмір сүру ... ... ... ... ... үшін ... ... мен дағдыларды меңгеруі тиіс?
Тұрақты дамуға арналған білімнің ... ... ... қоршаған
ортмен үйлесімді қарым-қатынасқа бағытталған әлеуметтік мәнге ие ... ... ... ... ... талаптарға қатаң
сәйкес келетін экологиялық ғана емес, ... ... ... ... бір ... аймақтар, жергілікті
мекендер, ұйымдар мен оқу ... ... ... ... ... ... арналған білім нәтижесіне жақындайды.
Тұрақты дамуға арналған білімнің алшақтық нәтижесі – ... ...... ... ... ... ... бар қоғамды сипаттайтын) жүзеге асыру. Оларға ... ... ... ... ... ... және ... бағдар (өкімет, мәртебе,
иерархия емес);
- кәсіптілік;
- ... ... ... өмір ... ... ... рөлі мен оны қайта жандандыруға
жауапкершілігін және оны ... ... үшін ... түсіну;
Сонымен тұрақты дамуға арналған білім постматериалдық өркениеттің
сипатына бағдарлана құрылады:
- ... ... ... ... қызмет көрсету мен ақпараттандыруды ... ... ... ... ... келетін, қоршаған ортадағы өзгерістерге тез
бейімделе алатын және басқару ... ... ... ... рөлі мен ... ... тез икемдеушілілігін көтеру.
Тұрақтылық негіздері (даму ... мен ... ... жағдайға көшіру заңдылықтары мен механизмі) ішінара кибернетика,
жүйелердің жалпы теориясы, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... этикалық негіздерін экологиялық этика
құрайды. Экологиялық этика қоршаған орта мен адамдар үшін ғана емес, сондай-
ақ әлі дүниеге келмеген болашақта өзінің еркін ... ... ... ... құқы бар ... үшін де ... ... дамуға арналған білім тұжырымдамасы қолданбалы және іргелі
білімдер қатынасын анықтау ... екі ... ... ... ғылыми негізін құрайтын іргелі білімдерді игеруге
оқушылардың отандық ... ... ... ... ... қалу
қажет. Осыған байланысты тұжырымдамада ... ... ... оны ... ... тілімен таныстыру қарастырылады.
Тұрақты дамуға арналған білім мемлекеттік жалпыға ... беру ... жас ... ... мәдениетінің қалыптасуына әсер етуге тиісті
гуманитарландыру, ... ... ... ретінде
қазіргі білімнің бірін-бірі толықтыратын бағыттарының дамуына негізделеді.
2. Тұрақты дамуға арналған ... ... ... ... бірі ... ... ... орай оқушылардың қолданбалы
білімдер, іскерліктер мен ... ... ... ... ... ... көтеруге әсер ету қажет.
Тұрақты даму тұжырымдамасының негізгі ... ... ... ... ... ... ... арналған білім оқушыларға
қаншалықты теорияны ғана емес, соншалықты:
- тұжырымдаманы ... ... ... ... ... жергілікті қауымдастықтардың тұрақтылығын және тұтастай
қоршаған ... ... ... адам мен ... әсерінің азаюын
қамтамасыздандыруға қажетті сұраныстарын есепке алуын;
- жергілікті ... ... ... ... қабылдау процесіне тарту мен жетелеу дағдылары және тәжірибесін;
- сандық өсуге ... ... ... ... сұраныстарды
саналы шектеуге негізделген постматериалдық жүйелерді қалыптастыруға
арналған жағдайларды ұсынады.
Тұрақты дамуға арналған ... ... пәні ... жүйелердің тұрақтылық жағдайларын, шаруашылық салаларын,
территориялық құрылымдарын, қорларын тұрақты басқару мен ... ... ... ... ... ... тұрақты дамудың әлеуметтік,
экономикалық және экологиялық мақсаттарына сәйкес үш тұрғыда анықталады:
- ...... ... ... өмір ... ... ... акмеология (әлеуметтік
белсенділіктің дамуы, әр-түрлі жағдайлардағы мінез-құлық, ... ... ... мен дәстүрлерді есепке алу, ... өмір ... ... ...... басқарудағы тұрақты даму
императивін қалыптастыруға әсер ету ... ... мен ... ... ... салаларын, қорларды, ... ... ұзақ ... перспективаларын есептеу);
- экологиялық (биосфера, биотүрлілілік амалдарын, ... ... ... ... тұтастығын сақтау).
Тұрақты даму жаратылыстану, әлеуметтік және экономикалық тұрғыда
шешілуге тиісті кешенді ... ... ... кең мағынадағы
пәнаралық тұрақты дамуға арналған ... ... ... және ... ... өзара әрекеттері ретінде
түсініледі.
Ғылыми әдебиеттерге талдау жасау негізінде біз, ... ... ... ... мен дамытудың жаңа тұжырымдамасына сәйкес барлық
қоғамға (білім беру мекемелері, үкіметтік емес ... ... ... және т.б.) енуі тиіс делінетін тұжырымға келдік. Осы тұрғыда
жергілікті және аймақтық проблемаларды есепке ... ... ... ... ... ... ... көп қызығушылықтар тудырады.
Жобалық іс-әрекетке негізделген модельдер жергілікті халықтың әлеуметтік
белсенділігін көтереді, жергілікті қауымдастықпен ... беру ... ... ... ... ... ... білім беру
процесінің мақсаттарын, мазмұны мен әдістерін жетілдіру ... ... ... ... ... ... және жаңа тұрғыдағы жеке тұлғаны дамытудың негізі ретінде
жергілікті ... ... ... ... рөлге ие.
Университеттегі оқу-тәрбие процесін экологияландыру мыналарды қамтиды:
- болашақ мамандардың экологиялық ... ... ... ... жеке ... ... жағдайлар мен әсерлер жүйесі
ретінде экологиялық-білімдік ортаны, сондай-ақ оның дамуы
үшін ... және ... ... ... ... ... ... негізінде оқу экологиялық жобаларын
жүзеге асыру.
1.3 Оқу-жобалық іс-әрекеттің болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін
қалыптастырудағы мүмкіндіктері
Қазіргі жоғары мектеп «бұқаралық, ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінде жүзеге асатын оқытудың
белсенді формалары мен ... ... ... жекелік тұрғыда оқытуға
ауысуы тиіс.
Жоғары білімді дамытудың жаңа ... ... ... ... ... ... болып болашақ мамандарды білімдендіру мен
іскерліктерін қалыптастыру ғана емес, олардың өздігінен білімін жетілдіруге
қабілеттерін дамыту, жеке ... мен ... ... ... ... ... және іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу табылады.
Қазіргі жоғары мектептердегі инновациялар студенттердің жеке ... ... келу мен ... ... ... ... ... дамыту, эксперимент өткізудің қауіпсіздігіне арналған
мүмкіндіктерді ұсыну, орасан мол перспективаларды қарастыруға ... ... ... ... ... ... құру ... ерекшеленеді.
Экологиялық проблеманың ұжымдық шешімі оқу іс-әрекеттерін ұйымдастырудың әр
түрлі формаларында жалпы принцип түрінде жүзеге асады.
Дәстүрлі оқыту әдістері бойынша ... ... ... ... ... ... мен ... ұйымдастырылады. Оларға ақпараттық-
хабарлау, түсіндіру-иллюстративтік, репродуктивтік және ... ... ... ... ... да ... жатады. Осы аталып
өткен әдістер студенттердің таным процесіне анық ... ... ғана ... болады.
Белсенді оқыту әдісі деп төменде көрсетілетіндей ерекшеліктерімен
айрықшаланатын оқу-танымдық ... ... мен ... ... ... ... ... алушылардың мінез-құлқы мен ойлауын ... ... ... оқу ... ... дәрежеде
жұмылдырылуымен (білім алушылырдың белсенділігі оқытушылардың
белсенділігімен салыстырылады);
- білім алушылардың өз ара және ... ... және ... жеке ... мен ... ... сабақтың шығармашылық сипаты мен эмоцияналдылығымен, мотивация
дәрежесінің көтерілуімен;
- кәсіптік, ... ... ... ... тез ... мен ... ... бағытталуымен.
Белсенді оқыту әдістерінің көмегімен студенттердің жеке шығармашылық
белсенділігі деңгейіндегі ойлау іс-әрекеттері ұйымдастырылады. ... ... ... ... ... іздеу, зерттеу
әдістері, сондай-ақ дискуссиялар, нақты жағдайларға талдау ... ... ... мен ... ... ... оқыту идеясының тарихи және ғылыми-теориялық тамырлары тереңде
жатыр. Дейтұрғанмен, бұл идея аумағында білімді меңгеру тұтас теориялық-
әдіснамалық ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін педагогикалық басқару ... ... ... ... ... ... экологиялық білім жүйесін
құрудың ең перспективалық ... ... ... ... ... ... осы жобалық әдістер ең аз зерттелген мәселелер болып ... ... ... педагогиалық және білім беру жұмыстарында жобаларды
қолдану бойынша айтарлықтай тәжірибе жинақталған.
Отандық мектептерге проектілік оқытуды ендіруге ... ... ... ... ... мен ... ... авторы
Д.Дьюри. Ол өз зерттеуінде өмірден ... ... ... шешу бойынша балалардың іс-әрекеттерін ұйымдастыру мәселелерін
шешуге талпынған .
Оған қоса Д.Дьюри білімнің стандартталынған мазмұнынының қажеттілігін
жоққа ... және ... ... ... ... ... ... теориялық құрылымдары негізінде оның ізбасарлары оқытудың
жобалық жүйесін немесе жобалау әдістерін жасаған. Оның мәні ... өз ... ... ала ... ... ... бір практикалық міндеттерінің шешімін табуымен сипатталады. Ал
қазіргі ғалымдардың ... ... ... оқыту барысында оқушылардың
құлшынысы мақтанышқа айналғанымен, кешенді-жобалар айналасындағы әр түрлі
оқу пәндерінің ... ... ... оқушыларды білім
жүйесінің қажетті ... ... ете ... алып ... оқу орындарына жобалық әдістердің белсенді ендірілуі өзара
қарым-қатынас мәдениеті мен әлеуметтік ұйымдастырушылықтың жаңа ... ... ... ... ... ... ... талап
етіледі. Олар технология мен этика арасында, жекелік тұрғыда және ... ... үлес қосу ... ... ... ... ... сипаты арасында пайда болған алшақтықтарды жою
механизмдерін белгілеуге мүмкіндік береді.
Студенттердің ... ... деп ... өмір ... ... реалды практикалық проблемаларды шешу ... ... ... мен ... игеру кезіндегі
қолданбалы бағыттағы оқытудың интереактивтік ... ... ... беру ... ... жаңа тұжырымдамасы қазіргі
болашақ мамандардың өздігінше әрекет етуі мен шешім қабылдай ... ... мен ... ... ... қарауын
қалыптастыруды қажет етеді.
Тұрақты дамуға арналған білім аясында болашақ ... ... әр ... ... ... алудың, сондай-ақ қоршаған
әлеуметтік ортадағы оң өзгерістерді өлшеу жетістіктеріне бағытталған оқу-
жобалық іс-әрекет ... ... ... қажет.
Әлеуметтік сұраныстардың өзгеруі жағдайында әлемдік педагогикада
жобалық оқыту бойынша ... ... ... ... оларға еліктеу үшін емес, ... ... ... ... шығармашылық тұрғыда жүзеге асырудың ең маңызды құнды ... ... ... таңға дейін «жобалау» ұғымы іс-әрекетінің мәнін нақты
анықтайтын жалпыға ортақ анықтама жоқ. ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада жасанды ... ... өте ... түрде жүзеге асуы;
- өмірде бұрын кездеспеген пайдалы да жаңа бір шығармашылық іс-
әрекет;
- ең қысқа сипаттаманың мәнін түсінуге ... ... ... ... ... ... кешірумен және адамның алдында
тұрған мақсатты әрекетін ... ... ... ... ... ... түрі, адамның
өмір сүру қабілетінің компоненті және т.б.
Жобалық оқыту ұғымының ең кең таралған түсінігі болып мына ... ... ...... ... ... ... арналған
үзілісті ақпараттық кешенді оқу жобаларын ... ... ... ... ... Бұл ... іздеу іс-әрекеті процесіндегі
білімдерді шығармашылық тұрғыда ... ... ... дидактикалық жүйе
болып табылады.
Айтылып өткендей жобалық оқыту жүйесі базалық ... ... ... кешенді оқу жобаларын ... ... ... және ... ... негізгі заңдылықтарына
негізделген біртұтас дидактикалық ... ... ... ... мен кең ... мамандардың кәсіптік санасы мен ұғынуын ... ... ... ... ... оқыту іс-әрекеттің әр түрлі
саласының танымдық және меншіктік ... ... ... ... ... есептеледі.
Жобалық оқытудың теориялық негіздері В.Монаховтың, ... ... [134] және т. б. ... ... ... ... ... болып зерттеу, құрастыру, тану идеяларына
негізделген ... ... ... сипаты және ... ... ... баға беру ... ... ... асыру барысында жобалық оқыту оқу-жобалық
іс-әрекеттері әдістерінің негізіне ... ... ... ... ... объектісі қарама-қайшылықтарын анықтау мен шешу барысындағы
білімдерді игеру принципіне құрылады. Оған қоса ... мен ... ... мен ... ... ... шешілетін проблемалар формасы
болып саналады. Дискуссия әдісі проблеманың қойылу ... ... және оның ... ... ... ... оқу ... мәні
болып проблемалық жағдайлар табылады. Синектика әдісі («ми ... ... де ... ... ... ... негізделген.
Жобалық оқытудың жетекші принципі болып білімдерді ... ... ... мен шешу ... игеру табылады.
Жобалық оқыту барысында таным мен ғылым студенттік ... ... ... ... түрінде жүзеге асады.
Студенттермен бірлесе іске асырылатын оқу-жобалық ... ... оқу ... ... ... ... ... қарастырылған
әрекеттер мен қылықтардың әрбірінің талаптарға бағынуын болжайтын танымның
ұжымдық ... ... ... болашақ маманның жеке тұлғасын
толыққанды қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді.
Білім ... ... ... ... ... ... ... мен кең қолданысын түсіне алды. Олардың көп қызметтілігі болашақ
мамандардың кәсіби түсінігін өзгертуді, объекттер мен жүйелерді ... ... ... ... әр ... ... ... міндеттерін шешуді ... ... ... [127], ... [128] және т.б.).
Оқу-жобалық іс-әрекеттерге оқытудың белгілік-контекстік типі ... Оның ... ... [127] ... ... типтегі оқыту барысында таным ... ... ... ... ... тұрғыда қарастырылуына негізделеді.
Л.Кузьминаның пікірі ... ... ... ... ... ойлаудың болжалдылығы, шығармашылық қиялдың
жобалылығы, шығармашылық ... ... ... ... ... ... өзінің пікірін дәлелдей алуы ... ... ... ... іс-әрекетінде оқытушы білім жеткізуші ғана ... ... ... қатысушы ретінде мәнді өзгеріске ұшырайды.
Педагогтар студенттерге әр түрлі проблемалардың дұрыс шешімін табуға
көмектеседі, білім алушылардың шығармашылық ... ... ... ... Олар ... ... іс-әрекеттерін
белсендіру мақсатында оқытудың қазіргі ... кең ... ... ... ... ... қатысушылардың
кеңесшісі, ұйымдастырушысы және көмекшісіне айналады.
Осы мәселені теориялық ... ... ... ... жобалауды –
белгілі бір жүйеде қайта құрылу ... ... ... ... ... ... іс-әрекет деп анықтауымызға мүмкіндік берді. Экологиялық
жобалау барлық ... ... ... ... ... ... Экологиялық жобалау міндеттерін қалыптастыру ... ... ... ... ... міндеті жобалау процесінде
күшейе түседі, яғни ол тұрақсыз келеді.
Жобалаудың материалдық өнімі болып материалдық, әлеуметтік, ғылыми-
зерттеу ... ... ... бірі ... ... ... тұрғыда шешім қабылдауын анықтай алатын оқу жобасы табылады.
Оқу жобаларының мынадай түрлері болуы мүмкін:
- ... бір ... ... оқиғалар, құбылыстарды
құрастыру, олардың даму барысын болжау;
- аймақтың ... ... ... ... шешімдер
жасау;
- шешілетін проблемаға әр түрлі көзқарастағы өкілдер арасындағы
пікір-таластар;
- қабылданатын шешімдердің зардап ... ... ... және
ұзақ мерзімді болжау және т.б.
Оқу-жобалық іс-әрекеті өзінің кешенді ... ... ... ... ... ... ... сипаттарына әсер етеді. Ал,
бұл жағдай педагогикалық ... өте ... ... ... ... жеке ... ... мотивациясына, әлеуметтік күтулері мен
құндылық бағдарларына енген, сондықтан да ол әрекетте әсерленушілікпен
тікелей ... ... ... ... интеллектуалдық тұрғыдан өткен мен
бүгіннің және келешектің байланыстылығы жүзеге асады. ... ... ... ... ... мен ... ... ерекшеліктерін өзінің бойына сіңіре отырып дәстүрлі емес ... ... ... ... ... ... ... Педагогикалық жобалаудың педагогикалық процесс субъекттерінің
өзара ... ... ... ... ... ... құру ... қажеттілігі артады. Педагогикалық жобалау өмірлік жобалар үшін кеңістік
қалдырады. Педагогикалық жобалау өзінің ... ... ... ... озық ... есепке алады. Педагогикалық жобалау
барысында жеке меншіктік мақсат пен міндеттер тұжырымдалады және ... қол ... ... ... ... оқыту жүйесінің тұжырымдамасын жасау белгілі бір ... ... ... ашады. Бұл тұжырымдама бұрынғы қалыптасқан
тұжырымдармен салыстырғанда білім беру теориясы мен ... ... ... ... және т. б. ... бөлек бір
қарапайым амалдарын ғана емес, студенттердің ... және жеке ... ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыратын біртұтас жүйені енгізді.
Қазіргі білім беру тұжырымдамасы білім алушылардың жадында сақталатын
оқу ақпараттарының үлкен ... ... ... ... ... ... ... белсендіреді деген күмәнді пікірді негізге
алып отыр. Жобалық оқыту ... ... ... ... беру
жүйесінің құрылымдық қайта құру міндеттерін ... Оның ... ... ... ... ... соның ішінде экологиялық саланың
міндетті минимумына жауап беретін теориялық мәліметтердің қолда бар ... ... ... ... ... білімнің дамуына, қозғалысталығына, оларды
пайдаланудағы жасампаздыққа баса ... ... ... ... үлкен қорын игеруге деген қажеттілігі кейінге
қалдырылады.
Оқу-жобалық іс-әрекеттің мәні болып адам ... ... ... ... ... объекттер, процестер мен құбылыстарды түсіну табылады.
Ол студенттің қазіргі мәдениеттің қалыптасу ... ... ... ... ... яки ... ... қоршаған дүние, материалдық
немесе басқа да ... ... және т.б. ... ... қалыптастыруға жақындастыруды білдіреді.
Оқу-жобалық іс-әрекет барысында білімнің кіріктірушілік көппәнділік
саласы түйінді сұрақтарды жеткілікті деңгейде ... ірі ... ... Осы ... ... проблемаларды шешу барысына
жауап беретін мүмкіндіктерді өзіндік, сондай-ақ басқалардан ауысқан шаралар
ретінде іріктеу ... ... ... және оның ... ойын іске ... ... ... ұғыну деп түсінілетін, жобаланатын іс-әрекеттер
түрінде жүзеге ... оқу ... ... ... ... ... ... тұрғыда оқу-жобалық іс-әрекеттері ... ... ... сипатына әсер етеді, өйткені оқу ... ... ... ... тұлғаның белсенділігіне, тұлғалық аралық диалогты
өзара әрекетке арналған қажетті шарттарды қамтамасыздандырады.
Экологиялық жобалаудың бір ерекшеліктері ... оның ... ... әр ... ... ... мен талаптарды есепке алу
қажеттігін құрайтын субъекттерінің ... ... ... ... орай ... жобалар бойынша бір мағыналы шешімдердің
болмайтындығын, жобалардың түрлілік ... ... ... ... ... ... ... міндеттері
болып мыналар табылады:
- адамды тәрбиелеу мен дамытуға арналған жағдайларды ... ... ... ... оның ішкі ... әлеуметтік тұрғыда
өзін-өзі анықтауы мен қалыптасуын белсендіру;
- ... ... мен ... ... ... білім саласында қалаған нәтижелерді анықтау мен оларға қол
жеткізуге мүмкіндік беретін кәсіби ... ... ... ... ... ... ... талдау жасау және соның ... ... ... түзетулер енгізу және ... ... ... ... ... барысында жобалау процестерін ұйымдастыру
өзара логикалық байланыста жүзеге асады. Экологиялық ... ... ... ... тәуелді бірқатар оқиғалар ретінде
ұғынылады. Сол себепті де жобалауда ... ... ... ... ... ... оған қол жеткізудің кезеңдері мен құралдары
анықталады. Экологиялық жобалау проблемасы ... ... ... ... логикасының ең басты ерекшелігі мен күрделілігіне нәтижеге
ерісу варианттары мен құралдары әлі зерттелмеген кезеңде-ақ қол жеткізетін
нәтижені ... ... ... ... ... ... ... оған ерісуге әсер ететін себептерге қарай, ... ... ... ... қарай керісінше тәртіпте әрекет етеді.
Болашақ мамандар экологиялық жобалау барысында әрекеттер жиынтығы ... ... ... ... ... ... – жобаны
жасаушылар (процессуалды жағы) мен олардың әрекеттерінің нәтижелері -
жалпыға ... ... ... аймақтың экологиялық проблемаларын
меңгеру негізінде оны өзгертуге ұмтылатын жобалаушылар орындаған ... ... ... ... ... ... екі жақтың келісілуі жеке
меншіктік мақсаттарды ... ... ... ... ... ... процесі әрекеттерінің бірізділігімен іске асады. Демек
жобалау ... ... ... ... ... ... жобалаудың күрделілігіне қарай оның кезеңдеріне жан-
жақтылық тұрғыда анықтама беру ... ... Біз ... әр ... бөліп қарастырған ғалымдар көзқарастарының көптүрлілігін де
зерттеуден тыс қалдырмадық (Қараңыз, ... ... 2 - ... ... (ОЖӘ) ... ... ... |ОПӘ кезеңдерінің мазмұны ... У ... ... ... ... ... |
| | ... |
| ... ... ... ... |
| | ... мен ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... |Жобалық жұмыстың қорытындысын талқылау,|
| | ... ... ... |
| | ... дағдылану ... В.Е. ... ... ... талдау жасау, қорлар ... | ... ... құру ... жасау |
| ... ... ... тұжырымдамаларды |
| | ... ... ... |
| | ... жұмысына көшу |
| ... ... ... жүйесін құру, әрекеттерге |
| | ... ... ... ... тұрақты|
| | ... ... ішкі ... |
| | ... ... ... Ю.Г. |Жағдаяттарға |Жүйенің ... ... |
| ... ... | |
| ... ... аясын кеңейту, айырмашылықтың |
| | ... болу ... ... |
| ... ... ... ... |
| |
| ... ... ... негізін жасау |
| | ... ... ... ... |
|Заир-Бек Е.С. ... ... ... талап ететін |
|[130] ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| | ... тұжырымдалуы |
| ... ... ... эталондармен, |
| | ... ара ... |
| | ... ... ... |
| ... |Проблеманы шешудің оңтайлы вариантын |
| | ... |
| ... ... қол жеткізудің шарттары мен |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| ... ... ... ... ... диагностикасы, |
| | ... ... ... ... және |
| | ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... жалғасы ... ... |ОПӘ ... ... ... В.Е. ... |Жобаны құрудың жалпы идеялары мен |
| | ... ... |
| ... |Жобаны құру, модельдерді практикалық |
| | ... ... ... ... |
| ... |Жобаны нақты жағдайларда пайдалану үшін|
| | |оны ... бөлу ... Н.Г. ... ... ... ... |
|[135] ... ... ... ... |
| ... | |
| ... өзін ... ... оқу, ... |
| ... ... ... мен ... |
| | ... анықтау |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... |Оқу ... ... көрмелер, |
| ... ... ... және т.б. |
| | ... ... |
| ... ... жұмыстардың мәнін ұғыну, |
| | ... және ... ... |
| | ... мен ... ... |
| | ... жобалық жұмысқа тұлғалық |
| | ... ... ... ... | ... ... ... ... өткендей барлық авторлар оқу-жобалық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... негізін салушы
У.Килпатрик [241] жобалауды жүзеге асырудың 4 негізгі фазасын ... ... ... ... ... ... оқу-жобалық іс-
әрекеттерінде, әсіресе соның ішінде ... ... ... ... ... сияқты іс-әрекеттерінде өзінің дербестілігі мен белсенділігін
көрсетуге мүмкіндік туады.
В.Е.Радионов [242] жобаға ... ... ... ... Оның ... бойынша бастау алдындағы кезең әр
түрлі түрдегі қорларды құру мен қайта құруларындағы сұраныстарды ... Осы ... ... ... болып қайта құрулар тұжырымдары
варианттарының пайда болуы саналады.
Декомпозиция кезеңі пайда болған ойдың ... ... ... іске ... ... Осы ... ... түрде бастапқы
тұжырымдамалардың түзетілуі және нақтылануымен, ... анық ... ... ... ... ... ... өткізілетін тәжірибелі-
эксперимент жұмысына ... ... ... көшу ... ... ... ... арнайы зерттеулер
мен пилотаждық жасаулардың мәнді көлемі аумағында ... ... ... Бұл ... ... ... ... арасындағы диалогта
сұраныстары жалпыға ортақ қабылданған нормалармен айқындалады. Кезең қайта
құрылған жүйеде тұрақты жаңа құрылымдар пайда ... ... ... ... ... ... ... технологиялық құрылымға арналған
даярлық деңгейіне жеткенде аяқталады.
В.Е.Радионов [242] конвергенция кезеңінде жаңа білім жүйесінің негізгі
сарындарын белгілейді, ... ... ... ... және ... ... ... жетекшілік жасау типін
анықтайды. Автор бұл кезеңнің аяқталуын мынадай жағдайларда аяқталған ... егер ... ... тұрақты сақтап отырса педагогикалық
процесте жоғары нәтижелерге тұрақты қол жеткізіп ... ... ... ... ... үнемі талпынуы есепке алынады;
ішкі өзін-өзі ұйымдастырудың анық жүйесі жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... субъективтік тұрғыда
қарастырады.
Ю.Г.Татур жүйені жағдаятты талдаудан бастап оқу-жобалық іс-әрекетті
модельдеуге дейін объективтік тұрғыда қарастырады.
Оның пікірі ... ... ... ... негізделген шешімдер
қабылдауға мүмкіндік беретін жобалық аяны ... ... ... табуды, осы айырмашылықтардың себебін іздеуді
түсіндіреді.
Конвергенция кезеңі ... ... ... ... ... ... негізделеді, яғни ұсыныстарды тек
қана ... ... ... ... бір ... ... жоспарланады.
Ю.Г.Татурдың пікірі бойынша ұйымдастыру негіздерін жасау жобалаудың
мақсаттары мен ... ... ... ... және жобалауды түзетумен
аяқталады.
Е.С.Заир-Бек [130] оқу-жобалық ... ... ең ... ... ... ... ол педагогикалық
жобалаудың жеті кезеңін бөліп көрсетеді. Ол ... ... ... ... жағдаятқа талдау жасау, шешуге тиісті ... ... ... ... ... деп ... екінші кезеңінде проблемаларды шешуге негіз болатын идеялар
тұжырымдалады.
Жобалаудың үшінші кезеңінде, оның жасалуы бойынша шынайы ... ... ... ... жоба ... анықтау жүзеге
асырылады; ұйымдастырылатын процесстер варианттары тұжырымдалады.
Жобалаудың төртінші ... ... ... ... және олардың ішіндегі ең тиімдісі таңдалады.
Жобалаудың бесінші кезеңінде ... ... ойын ... ... ... ... міндеттер нақтыланады; шешу шарттары, мақсатқа
қол жеткізуге арналған құралдар анықталады; жобаны жүзеге асыру ... ... және ... ... ... ... ... алтыншы кезеңінде жобаға үнемі талдау жасау, оны дамуын
байқау, бағалау, түзету және ... ... ... ... ... жобалауды жүзеге асыру нәтижелері
қорытылады.
В.Е.Безрукованың еңбегінде оқу-жобалық іс-әрекеттерінің технологиялары
айқын қолданбалы ... ... Ол ... ... ... логикасы мен контурын нақты анықтайтын педагогикалық жобалаудың
үш кезеңін бөліп көрсетеді.
Ізденуші модельдеу кезеңінде жобаны ... ... ... ... көп ... ... Ол ... жобалау құрылған
модельдердің практикалық мақұлдаудан өтуден ... оның ... ... ... қамтиды.
Құрастыру кезеңінде құрылған жобаның нақты жағдайларына шынайы
қатысушылардың тәрбиелік қарым-қатынастарын ... ... ... ... ... ... [135] жобалау жұмысының негізгі бес ... ... ... ... тапсырмаларды жасау;
- жобаның өзін жасау;
- жобаны жүзеге асыру;
- қоғамдық жариялым;
- рефлексия.
Ізденушінің ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейдегі әдістемелік және ғылыми даярлығынан талап
етіледі және оқуға бөлінген уақыттан тыс жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... немесе нұсқаулық жолдарымен
формальды ... ... ... ... ... топтың міндеттері болып
жобалық жұмыстың білім ... ... ... ... мен ... анықтау табылады. Жобаның мазмұны мынадай талаптарға сәйкес ... ... оқу ... оқу ... және оқу ... жеке ... ... алу сұраныстарына;
- жоба мен білім алушылардың өзара әрекеттерінінің ... ... ... ... педагогикалық өңдеуге;
- мағыналы аяқталуына;
- басқа жобалармен жүйелі байланысына;
- нақты материалдарды іріктеу немесе әдебиеттерге ... ... ... ... ... ... жеке өмірлік және оқу ... ... ал ... ... ... осы тәжірибенің кеңейген түрін
білдіреді. Оқу жобасының мақсаттар сипаты және көлемі оны ... ... Бұл ... ... ... ... ... [135] жобаны жасау сатысын мынадай кезеңдерге бөледі:
- Жобаның қорытындысында қол жеткізуге тиісті идеялар, ... ... Осы ... ең ... ...... ... және оларды жобалық жұмыстарды атқаруға жұмылдыру. Оқытушы жоба
тақырыбын студенттердің алдындағы шешімін ... ... ... ... ... ... ... етіп тұжырымдауы тиіс.
- Жобаны орындауға ... ... ... ... ... ... минимумы бар ақпараттарды енгізу.
- Топтастыру және қорыту сипаттағы ақпараттарға талдау жасау,
проблеманы әр ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық сұраныстарды анықтағаннан кейін
білім алушылардың оны меңгеруге сұраныстары пайда болады.
- Жеткіліксіз ақпараттарды және оны меңгеруге жеке ... ... аса ... ... ... ... осы қосымша мәліметтер
бойынша жүргізетін іздеуі табысты жүзеге ... ... ... «интеллектуалдық өсу», жақында даму аймағын кеңейтудің
дереккөзі болып табылады.
- ... ... ... ... ... табуды,
проектінің композициялық құрылымын және оның рәсімделуін қамтитын ... ... ... яғни ... ... ... акты оны бағалаумен
және жобаны қадамдық жақсарту ... ... ... ... ... ... Оның ... жобаның басынан аяғына дейін шолу
жасау, оның кейбір бөліктерін және тұтас ... ... ... ... және ... ... айқындау, «жақсарту» шешімдерінің тұжырымдамасы,
адамгершілік нормаларының талаптарына ... ... ара ... ... ... ... осы сатының барлық кезеңдері бір-бірімен тығыз
байланысты және олардың бір-біріне ауысуы жүргізіледі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің
логикасы жобаны жасау сатысында негізгі кезеңдерінің бөлініп шығуын
түсіндіреді, ... ... ... ... ал ... ... болады.
Оқу жобасын жүзеге асыру сатысы жобалық іс-әрекеттің ... ... ... ... ... практикалық шешімдерді
материалдандыру бойынша жобаға қатысушыларының әрекетін біріктіреді.
Оқу-жобалық жасаудың авторы жобаның қоғамдық жариялымы ... атап ... ... ол ... ала белгіленген форма туралы
түсінік береді. Осы саты кез келген тұрғысынан ... ... ... ... ... немесе процессуалдық аспекттер тұрғысынан
негізделген ұғымдарға ... даяр тұру ... ... ... Эксперт ретінде көбінесе оқытушы, ... ... ... ... ... Презентация мақсаттары болып шығармашылық
көрмелер, конкурстар, байқаулар және т.б. ... ... ... ... ... ... ... пен ұжымдық
процестерді және нәтижелерін өздігінен бағалау, жобалық жұмысқа ... ... ... ... ... жақсарту жолдарына іздеу жүргізу жатады.
Қажет болған жағдайда жоба ... әрі ... ... істеудің жоспары
құрастырылады. Рефлексия жеке тұлғаның дербестілікке, басқа тұлғаны немесе
пікірлерді ... ... ... ... мүмкіндік
беретін, әлеуметтік нормалар сақталатын әр ... ... ... ... дағдылануына көмектеседі.
Сонымен педагогикалық жобалау проблемасына жасалған теориялық талдау
болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жасауға негіз
болатын бірқатар қағидаларды бөліп көрсетуге мүмкіндік берді.
Біздің ойымызша ... ... үшін ... ... соңғы нәтижеге
бағытталған. Дейтұрғанмен В.Е.Безрукованың ... ... ... ... ... ... ... анық көрсетілген.
Зерттеуде эксперименттік әдістеме міндеттері мен мазмұнын теориялық
тұрғыдан негіздеу ... ... [135] ... ... ... тұжырымдары негізге алынды. Бұл бізге тәжірибелік жұмыстың
тиімділігін қамтамасыздандыруға мүмкіндік берді.
Жоғарыда ... ... ... ... негізделе
отырып, біз оқу-жобалық іс-әрекеттерді жүзеге асырудың үш кезеңнен ... ... ... деп ... бағдарлық, ізденістік,
модельдеушілік. Осы ... ... ... ... ... ... проблеманы педагогикалық тұрғысынан қарастыру барысында бірінші
кезекте экологиялық жобаларды аймақтық материалдар ... ... ... ... ... шарттарды айқындауға баса назар аудару
қажеттігіне көз жеткіздік. Жоба мен оны жүзеге асыру өзара ... ... ... ... ... ... толықтырылып, қайта жасалып
отырылады.
Білім алушылар жобалаудың субъекттері болып табылады, ал ... ... ... ... асуы көрініс табады.
Жоба жобалау субъекттерінің дамуына арналады және ... ... шешу ... құрылады. Жобалау процесінде педагогикалық
зерттеу үздіксіз жүзеге асырылады. Жобаны құру ... ... ... тірек ету қажет және осы тәжірибелердің олардың
болашақтағы дамуына ... ... ... қажеттігі ұғынылуы тиіс.
Оқу-жобалық іс-әрекет экологиялық іс-әрекеттің толыққанды субъекті
ретінде тұлғаға көп ... ... ... ... болашақ
маманның тұлғалық өсуі мен кәсіптік тұрғыдан ... ... ... ... модельденеді.
Экологиялық білім – адамдардың кертартпа құбылыстарын жою мен оларды
жақсартуға арналған тәсілдерді табуды, қоршаған ортаны басқаруға қатысу мен
бағалауды, оқып ... ... ... динамикалық дамушы процесс.
Оқу-жобалық іс-әрекеті студенттерге жұмыс мазмұнын, формасын және
әдістерін анықтауда ірі ... ... ... ... сананың,
құлықтың және іс-әрекеттің белсенді факторына ... ... ... ... ... ... ... анықтауға сыни
көзқарас тұрғыда талдау жасауын, ... ... ... ... талқылаулар мүмкіндіктерімен, өзінің көзқарасы,
пікірлері арқылы ... алу ... ... ... ... етеді.
Жобалық оқыту әдістерін пайдаланудың психологиялық ... ... оқып ... жүйеге ынта қоюы мен сол ... ... ... іс ... ... қоса ... тиімділігі оқу-танымдылық іс-әрекетте, тұлға
аралық диалогтік өзара ... ... ... ... құру ... арта ... оқу ... экологиялық білімге қатысты тиімді ... құру ... ... өткені жөн. Ол орта көптеген
перспективаларды және ... ... ... ... туғызады, қауіпсіз эксперимент жүргізуге мүмкіндік береді,
студенттердің логикалық ... мен ... ... және жеке
сұраныстарын қанағаттандыруға әсер етеді. ... ... ... ... ... әр ... ... ұйымдастыруға
негіз болуы мүмкін.
Экологиялық білім олардың қатысушыларын қоршаған шындықтың табиғи
жағдайларына жақындастыру, экологиялық проблемаларды ... мен ... ... ... мен теориялық білімдерді практикада пайдалану
қажеттілігі барысында жағдайлар құру формаларында жүзеге ... оқу ... ... ... ... ... ... құру қажеттілігінің айтылып өткені жөн. Ол орта ... және ... ... альтернативаларды қарастыруға
мүмкіндік туғызады, қауіпсіз эксперимент ... ... ... ... ойлауы мен интуициясын дамытуға және жеке
сұраныстарын ... әсер ... ... ... ... ... ... әр түрлі формаларын ұйымдастыруға
негіз болуы ... ... ... ... ... ... табиғи
жағдайларына жақындастыру, экологиялық проблемаларды бағалау мен шешуде
жағымды сапалар көрсету және ... ... ... ... ... жағдайлар құру формаларында жүзеге асады.
Оқу-жобалық іс-әрекет өнімді оқыту идеяларын практикалық жүзеге
асырудың бір ... ... ... ... практикадағы оқытуға қарама-
қарсы өнімді оқыту білім беру процесінің практикалық ... ... ие ... ... ... жаңа ... «барлығын қамтитын жоба» ретінде
сипатталады. Жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... жалпы кеңістікте ғылыми білімнен бөлінген сегменттерді
дәстүрлі біріктіруші ... ... ... табылады. И.А.Зимняя [129]
айтып өткендей жобалық мәдениет өнерді жоспарлау, болжау, құру, ... ... ... ... ... ... болып табылады. Жобалық
мәдениет осы күнге дейін қиылысын ... ... ... ... екі ... біріктіруші ретінде пайда болды. Жобалау –
болашақтың білімділік үрдісі.
Жобалау білім беруге сіңісе отырып оқуда ... ... ... ... ... тренинг формасын береді. Жобалау - педагогикалық
көзқарас тұрғысынан – материалды ұсыну бойынша ... оны ... ... мазмұны бойынша интеллектуалдық тұрғысынан жүктемелі,
білімге қол жеткізу сипаты бойынша дербестік, ... мен ... ... конкурстар жағдайларында пайда болатын шығармашылық
тұрғысындағы оқу іс-әрекеті.
Оқу-жобалық іс-әрекет арқылы белгілі бір ... ... ... ... ... шығармашылық белсенділігінің пайда болуына
мүмкіндіктер жасау мүмкін.
Оқу-жобалық іс-әрекеті дәстүрлі білім беруге қарама-қарсы, оқыту
субъектінің дербестігін және ... озық ... ... ... жаңа ... ... болуын мүмкін етеді.
Жобалық іс-әрекет оқып үйренілетін, объекттің, ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар шешім
қабылдау жағдайларына қойылады, содан кейін осы шешімнің беретін нәтижесіне
егер студенттердің ұсынған ... ... орын ... ... ... ... адам ... қызмет ету алгоритмі қазіргі
дүние бейнесін ... ... ... мен жолдарды терең түсіндіретін
белгілі бір этикалық нормалармен оқиғалар мен ... ... ... жиі ... ... ... даму тұжырымдамасы тұрғысынан
экспертиза жасалынады. Жүзеге асырылған ... ... ... ... ... жобаның мазмұнына ... ... ... ... ... ... ... назарға алуға үйренеді, өйткені осы шешімдерден кейін ... ... ... ... болады.
Егер шешімнің салдары студенттердің күткен нәтижесін берген жағдайда
жобалық іс-әрекеттің сәтті ... ... ... есептелінеді. Егер
шешімнің нәтижесі есептеулер мен болжаулардан алшақ жатса, онда бұл ... ... ... ... ... ... бар нәтижелері шешімді
жүзеге асырудың зардап-салдарларын бөлшектеп ... ... ... пәні ... ... ... ... эмоционалдық фактордың маңыздылығын көрсету қажет.
Мұнда қолайлы жағдай болып педагогикалық процеске қатысушылардың ... ... ... ... айрықша көтерудің атмосферасын
туғызатын эмоционалдық, өзара ... ... ... беру ... ... ... технологиялары негізінде
модельдеуде жобалық оқытудың мынадай әдіснамалық принциптері ... ... ... оның ... кем ... ... мұндай талаптардың тұжырымдалмауы ойлау процесін дамытуға
қарағанда жадында сақтауға көп күш ... ... ... ... ... шығармашылық дербестігіне қысым жасады, оның жекелігі ... ... ... әсер ... білім берудің нәтижелілігінің негізгі көрсеткіштері болып
көпбілімділік пен эрудиция есептелді. Жобалық оқыту жүйесінде ерекше рольді
білімдердің жан-жақтылығы ... яғни ... ... мен
жағдайлардың көп көлемінде білім бірліктерінің қоры пайдаланылады.
Оқу процесі оқып ... ... ... ... ал ... шынайы кәсіптік іс-әрекеттер міндеттерімен жақындастыруға
мүмкіндік туғызатын іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... ету проблемаларын шешуге студенттерді даярлау
бойынша іс-әрекеті шынайы мазмұнмен толықтырылады. ... ... ... ... ... түсетін күнделікті білімнің жалғасы
ретінде қалыптасады.
Шешу тәжірибесі оқшау болғанымен, бірақ проблеманың ... істі ... ... ... ... дейін жеткізуге әдеттендіреді.
Осы сапа қазіргі жағдайларда кез ... ... ... ... ... маңыздылыққа ие болып отыр. Сондықтан да жобалық оқыту
жүйесінде ... ... ... өз ... ... ... алу ... маңыздылыққа ие.
Жобаны дербес темпте орындау мүмкіндігі барлық білім ... ... ... арналған тепе-тең мүмкіндіктерді тудырады. Бұл ... ... ... ... ... маршрутына өзіне
тән генотиппен және жекелік тартылушылықпен ... ... ... ... ... сипаты болашақ мамандардың түйінді
біліктерін табысты қалыптастыруға арналған жағдайлар тудырады.
Оқу-жобалық іс-әрекеті ... ... ... ... ... асыруға мүмкіндік береді, себебі ... сана ... ... адамның іс-әрекеті мен ойлау образына әсер ... бір ... ... Оқу ... ... жеке
тұлғаның өзін-өзі реттеу мен өзін-өзі дамыту ... ... ... күту мен ... ... ... ... кәсіби еңбектің болашақ кәсіптік және
әлеуметтік нәтижелілігіне жеке ... ... ... ... ... әсер ... Жобалық жұмыс оқу іс-әрекетінде зерттеу
сипатына ие. Ол өз еңбегінің ғана емес, басқа адамдар еңбегінің ... ... ... ие ... жекелік құндылықтардың жүйесін жасауға
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... олар ... міндеттер шешу бойынша іс-әрекетін болжап қана ... ... ... ... ... және ... дейінгі дамыту
мақсаттарына жеткізуді көздейді. Жобалық оқыту жүйесінде ... ... ... ... ... ... жаңалығы қойылады.
Жобалық оқыту жүйесіндегі маңызды рөлді жобалық тапсырманы орындау
технологиясы иемденеді. Жобалық тапсырма дегеніміз соңғы нәтиженің белгілі
бір ... ... ... ... және ... ... факттер
мен мәліметтердің және т.б. жиынтығы. Жобалық ... шешу ... өз ... ... ... ... іздейді және проблеманы
шешу үшін қандай білімдер жетіспейтіндігін өздері анықтайды, содан кейін
сол ... ... ... және ... да ... ... ... өздері еріседі.
Бірқатар ғалымдар жобалық тапсырма шешімін үш сатылы процесс ретінде
қарастырады: ... ... ... ... ... ... яки ... жаңадан біріктіру, бағалау, немесе жаңа
конструкция енгізілгеннен бастап оқып ... ... ... (көшіру) және конвергенция. Әдетте осы сатылар көп ... ... ... цикл ... көп ... ... ... іздеуге арналған жеткілікті кеңдікті
және өнімді кеңістікпен қамтамасыздандыру ... ... ... кеңеюі. Дивергенттік ізденіс жүргізу – бастапқы жағдайды
анықтау, есептеудің тұрақты және ... ... ... ақпарат
жинақтау, идеялар ұсыну, олардың пән ... мен ... ... ... ... толық бір тәртіпке түсірілген жүйені елестету ... сол ... де ... ... ... бар ... білімдер
негізінде әр түрлі әдіс-тәсілдерді құрастырумен ... ... ... ... көріп білетін уақыт болғандағы келесі сатыға
қалдырған ... ... ... ... міндеттер формасының өзгеруі
арқылы жәй міндеттерге ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалық сұлбасының қалыптасуын
білдіреді.
Міндеттердің өзі бірізділік ... ... ... ... ... ... міндеттерге бөлінеді. Іштей бөлінетін міндеттердің
кейбіреулері ... ... ... ие ... ... олардың шешімі
циклділікке алып келетін ерте қабылданған варианттарға тиісті бола ... деп ... үш ... соңғысы мақсаты мен ... ... ... ... ... асады. Осы сатыда ... ... ... ... ... ... ... мақсаты болып көптеген варианттар арасынан ең
аз уақыт пен ең аз ... ... және ... шегініс жасау
қажеттілігінсіз бірегей вариантқа жету ... ... ... ... ... барысында меңгерілетін
құбылыстар мен процестерді, олардың қарым-қатынастары мен компоненттерін
талдау және жинақтаумен байланысты ... ... ... ... іске ... пәндік жағдайлар түзудің мүмкін болатын әдіс-
тәсілдерін мақұлдауды эксперименттен өткізеді. Мұнда ... ... ... ... ... көлемінен ғана емес, бастапқы жобалық міндеттің
талаптары шегінен шығуына да тура келеді, жаңа ... ... мен ... ... ... өткендей студенттердің экологиялық ... оқу ... ... ... ... және
олардың экологиялық даярлығының функционалдық бағытын күшейтудің
перспективалы жолдарының бірі ... ... ... ... ... ... сол немесе басқа да экологиялық ... ... шешу ... ... ала ... білімдердің практикалық қолданылуын
талап ететін жағдайларда әрекетке ... Оқу ... ... ... ... және коммуникативтік дағдыларын жігерлендіреді.
Оқу жобалары мақсаттары, тақырыптары, түрлері ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның интеллектуалды,
мотивациялық пен құлықтық саласына әсер ету механизмдерін құрайды.
Оқу-жобалық іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... тұлғаның эмоционалдық-
сұраныс саласын (қызығушылықтар, эмоциялар, сезімдер және т.б.) және айқын
практикалық бағытқа ие ... ... ... ... ... оқыту және тәрбиелеу
ортасын құру ... ... ... ... тез және тиімді енуіне
мүмкіндік береді.
Оқу-жобалық ... оқу және ... тыс ... ... байланыстарын қамтамасыздандырады. Оқу жобаларын даярлау
және жүзеге асыру барысында ... ... ... және ... ... ... ... мен тәжірибелері тіршілік ету
жағдайларында практикалық проблемаларды шешу барысында ... ... ... ... ... ... мен тиімділігін дамыту
мақсатындағы қолданбалы оқыту ... ... ... ... ... оқытуды «өмірлік тәжірибе» теориясы деп жиі атайды.
Студенттердің оқу-жобалық іс-әрекеті ... ... мен ... дағдыларын дамыту болып табылады. Жобалау әдістері
әсіресе қолданбалы пәндерді оқып ... ... ... түспейді,
себебі студенттердің оқу-танымдық іс-әрекеттері ... ... ... ... ... байи ... Оған қоса жеке ... байқаушылығы, пікірі мен ойлары кеңейеді.
Оқу-жобалық іс-әрекетін ұйымдастыру тиімділігі оқу тапсырмаларының
сапасымен, ... ... ... ... нақты
анықталуымен және есеп беру формасымен айқындалады. Оқу-жобалық іс-
әрекетінде ... ... ... және ... ... ... баға беруді пайдалану қажет.
Оқу жобасы болып оның жүзеге асырылуы олардың айтарлықтай маңызды
қатысушыларынан, субъекттік ... ... ... ашық ... ...... ... ең ыңғайлысы болып саналады.
Осы шынайы шындықтан алынған проблема шешімі студенттердің экологиялық
мәдениетін ... әсер ... ... ... құрамына проблема
практикасы үшін маңызды, күрделі пәнаралық ... ... ... ... ... басқару
сипатын жатқызуға болады.
Оқу-жобалық іс-әрекет – мазмұны шынайы шындықтан алынған проблемадан
тұратын студенттердің дербес атқаратын жұмыстарының ... ... ... ... және ... ... ... ынталандырады. Студенттер ақпараттарды іздеуді ... ... ... ... ... ... тұрғысындағы
белсенділігін, оның жобалық мәдениетін дамытатын интереактивтік ... ...... ... іс-әрекеттілік пен шығармашылық тұрғыда
қарастыруды жеке тұлғаға тән ететін мәдениет типі.
Оқу-жобалық іс-әрекет әлеуметтік факторларға ... ... ... ... ... ... ... Жоба арқылы
іс-әрекет модельденеді, соның негізінде қоршаған шындық жақсартылады және
өзгеріске түседі.
Оқу-жобалық іс-әрекетті жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... маңызды проблеманың
болуы;
- оның шешіміне ... ... ... ... ... ... практикалық маңыздылығын негіздеу;
- оқу және оқудан тыс ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру;
- жобаның мазмұнды бөлімдерінің құрылымын жасау және білім
алушылардың есеп беру формаларын анықтау.
Оқу-жобалық ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, басқа да ... ... ... ... ... пікір-таластарда белсенділік таныту;
- өзінің көзқарастарын дәлелдеу арқылы сақтап қалу ... оқу ... ... ... ... ... дерекнамалардың көптүрлілігі;
- сұрақ қоя білу іскерлігі;
- сұрақтары проблеманың мәні ... ... бере білу ... оқып үйренілетін материалға өзінің қатынасын ... ... ... ... ... пайдалануға
бағдарлау.
Студенттердің үздіксіз экологиялық білімі жүйесінің мазмұнын жасауда
аймақтық аспекттердің ашылуына баса ... ... ... Ол ... ... ... дүниетаным қалыптастыру процесінде экологиялық
теориялардың практикалық ... ... ... ... міндетті түрде қатысуға, ... ... ... ... ... және ... ... қосуға
арналған шарттар жасайды.
Зерттеу барысында жобалық оқытудың ... ... ... құру ... ... экологиялық бағытының (Каспий жағалауы
аймағы ... ... ... ... пайдаланылды.
Аймақтың экологиялық проблемасы – үлкен қоғамдық резонанс және сонымен
бірге студенттердің ... ... ... байланысты көкейкесті
тақырып болып саналады.
Осындай жобалардың жасалуы қабылданатын шешімдерге үлкен азаматтық
жауапкершілікті, сондай-ақ адамгершілік ... ... ... емес ... ... ... жағдайларға байланысты қозғайды.
Студенттер жоғары білікті мамандар болып шығуын түсініп қана қоймай, өз ... ... ... ... ... ... оқыту жүйесі жеке тұлғаның жоғары деңгейдегі дербестігін,
өзгеретін жағдайларды тез ... мен ... ... ... ... етеді.
Айтылып өткендей мамандардың экологиялық мәдениетін ... ... оқу орны ... ... ... ... ... тиіс. Өйткені осы кезеңде тұлғаның экологиялық құндылық бағдары
қамтамасыздандырылады, экологиялық тұрғыда маңызды білімдер мен ... ... ... ... ... жеке ... ... кәсіби еңбектің экологиялық жақтары қамтамасыздандырылады.
Экологиялық білімнің қалыптасу мен даму ... ... ... және ... ... проблемалардың тереңдеп кетуі ... өмір ... көз ... ... ... мағыналық-
әдістемелік астарларының мағыналары мен құндылықтарының ... Егер ... ... ... ... ... ағартушылық
тұрғыда қамтыған болса, ал соңғы он жылдықта өркениеттің тұрақты дамуын
қамтамасыздандыратын негізгі құралдардың бірі ... ... ... ... ... қазіргі маманның ең маңызды түйінді білігі ретінде
бағалана бастады.
Біз қазіргі ... ... ... экологиялық білімнің
тұжырымдамасы ауысқанын, яғни «қоршаған орта туралы ... ... ... ... білім» тұжырымдамасына көшкенін негіздедік.
Болашақ маманның экологиялық мәдениеті ... ... және ... ... ... ... кәсіптік тұрғыда маңызды кірістірілген тұлғалық сапа
ретінде қарастырылады. Тұлғаның ... ... ... ... ... экологиялық бағыттылығы, экологиялық білімдер,
іскерліктер мен дағдылар, ... ... ... ... баға
беру табылады. Біз болашақ мамандардың экологиялық мәдениетінің ол не бұл
педагогикалық ... ... ... ... ... қаматамасыздандыруға мүмкіндік беретін көрсеткіштері мен
деңгейлерін негіздедік.
Сонымен ... оқу ... ... оқу-жобалық іс-әрекеттерін
белсенді ендірілуне мамандардың жоғары әлеуметтік белсенділігі мен ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени процестердің
ерекшеліктері себеп болды. Олар кәсіби іс-әрекеттердің ... ... ... ... ... ... ... пәндік сипаты
мен аумақты экологиялық ... ... ... ... ... ... ... тиімді механизмі борлып ... ... ... жан-жақтылығы мен кең көлемділігі оларды адам ... әр ... ... ... ... кәсіби міндеттерді
шешу құралы ретінде бағалауға мүмкіндік туғызады.
Оқу-жобалық ... ... ... оқу ... ... ... ... пен өнімді тренинг жүзеге асатын, аймақтың
экологиялық проблемаларын кешенді тұрғыда шешу ... ие ... ... беру ... ... ... береді.
2 ОҚУ-ЖОБАЛЫҚ ІС-ӘРЕКЕТ ПРОЦЕСІН АЙМАҚТЫҚ МАТЕРИАЛДАРДА ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДА
БОЛАШАҚ МАМАНДАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ТӘЖІРИБЕСІ
2.1 Аймақтық ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастырудың әдістемесі
Экологияға бағытталмаған мамандар даярлаудың ... ... және т.б.) ... ... жасаған
талдау бізге олардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... жасалған оқу-
жобалық іс-әрекетке байланысты, деп болжам жасауға түрткі болды.
Педагогикалық теория мен практиканы талдау нәтижесі бізге жоғары ... ... ... ... ... қалыптастыру білім
беретін мекемелерде ... ... ... ... ... ... деп тұжырым жасауымызға мүмкіндік береді.
Зерттеу барысында тәжірибелі-эксперимент жұмысын бастамас бұрын оның
мақсаты мен мазмұны және экологияға бағытталмаған болашақ мамандардың ... ... ... ... өлшеу құралдары нақты анықтап
алынды.
Экологияға бағытталмаған болашақ ... ... ... бойынша тәжірибелі-эксперимент жұмысы аймақтық материалдардағы
оқу-жобалық іс-әрекеттер негізінде диссертанттың өзі болашақ педагогтарға,
бағдарламашыларға, экономистерге ... ... ... ... ... ... атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің
бірқатар ... ... ... Ақтау қаласындағы
филиалында жүзеге асырылды. ... ... ... ... ... ... 192, ... тобына 204 студент қатысты.
Экспериментке даярлық жұмысы барысында біз ... ... ... студенттердің экологиялық мәдениетін қалыптастыру процесінде ... ... ... ... ... оқу-жобалық іс-әрекеттерінің нәтижелілігін айқындауға
арналған диагностикалық әдістемені таңдау;
- аймақтық экологиялық ... ... оқу ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді жүзеге асыру
негізінде болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
әдістемесін жасау және мақұлдаудан өткізу.
Біз студенттердің ... ... ... деңгейлерін
анықтау барысында сауалнама жүргіздік. Экологияға бағытталмаған болашақ
мамандарға мынадай сұрақтар қойылды?
1. Сіз өзіңіздің ... ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемаларды тиімді шешудің
мүмкіндігі бар деп ойлайсыз ба?
3. Өзіңіздің аймақтың табиғатына ... ... оң ... ... ... ... табиғи ортасын қорғауға қосқан үлесіңіз бар ма?
Осы мақсатта қандай жұмыстар жүргіздіңіз?
5. Сіз жастардың экологиялық тәрбиесін жақсартуға байланысты ... ... ... Аймақтың табиғи және әлеуметтік орталарымен қарым-қатынас бойынша
қойылатын талаптарға сіздің кәсіби даярлығыңыз сәйкес келе ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайын бағалау бойынша ... ... ... ... ... мәселелерінің арнасы кең. Олар
осындай проблемалар қатарына «судың ... ... ... тамақтануды», «адамдар денсаулығының хал-жағдайын», «кінаратты
өмір сүру» және т.б. ... Ер ... ... қарағанда
қыздардың жауаптары эмоционалдық күйзеліспен жеткізілді.
Олардың басым ... ... ... ... ... ... проблемаларын шешуге қызығушылықтарының бар екендігін,
қоршаған ортаға кері әсерлерді жоюға ұмтылатындықтырын байқатты.
Студенттердің өз әрекеттеріне өздері баға беру бойынша, ... ... әуел ... ... эксперименті барысында берген жауаптарынан
қоршаған орта бойынша белсенділік тұрғыда өмірлік ... ... ... өз ... оң бағалады. Студенттер
аймақтың экологиялық проблемаларын шешу үшін ... ... және ... ... кешенді
шаралардың қажеттілігін түсінді, сонымен бірге өздерінің ... ... ... жоққа шығармады. Біз осы ... ... ... ... тұжырым жасадық, экологияға
бағытталмаған болашақ мамандардың экология саласынан ... ... мен ... ... ... ... экологиялық
проблемалары материалындағы оқу-жобалық іс-әрекеттердің ... ... ... процесінде кеңінен қолдану қажеттілігін талап етеді.
Оқу-жобалық іс-әрекетті жүзеге асырудың анықтау кезеңінде экологияға
бағытталмаған болашақ мамандардың ... орта ... ... ішкі ... ... ... ... сезімдермен жеткізілді.
Мысалы, «мен өз елімнің табиғатын өте сүйемін», «мен ... ... «мен ... еліміздің таңғажайып табиғатына қарап рахаттанамын»
және т.б. Экологияға бағытталмаған ... ... ... ... қарым-
қатынасын белгілі бір деңгейде ... ... ... ортаға зиянынын тигізетін адамдарды сыйламаймын») байланыстырады,
олардың арасынан ... ... ... ... ... ... ... «табиғатты сүймеген адамды, адам деп санауға болмайды».
Сауалнамаға қатысқан студенттердің бір бөлігі аймақтың экологиялық
жағдайына әсер ... ... ... Олардың көпшілігі
экономикалық қызығушылықтарын зардап-салдарына қарамастан жүзеге ... ... ... ... ... ... ... өз реніштерін білдірді. Кейбір студенттер осы кезеңде табиғатқа
өзінің әсері барлығын жете ... Олар ... ... ... ... ... ойын ... экологиялық проблемалардың негізгі себептерінің бірі
аймақтың бизнестік құрылымдарының табиғи қорларды қанау ... аса ... ... қызығушылықтары деп, санады. Студенттер экологиялық
проблемалар ойына кіріп ... ... ... ... ... ... ... экология, саясат пен экономиканың
өзара байланыстылығын түсінген. Олардың сауалнамаға жауап беру ... ... ... жалпы пробламалары үшін де, сондай-ақ
жергілікті және жалпы ұлттық экологиялық проблемалар үшін де маңызды.
Студенттер «ең ... ... ... ... ... ... ... оған аса көңіл бөлді. Олар мамандардың
бірқатар кері әрекеттері ... ... ... ... ... ... кейбіреулері жалпыға ортақ экологиялық білімді ағартушылық
тұрғыда жергілікті халыққа да, атқамінер төрелерге де, ... ... да ... ... айтты. Қайсыбір студенттер тәрбиелілік
шаралармен қатар атқамінерлерге ауыр экологиялық зардап-салдарға ұшырататын
басқару шаралары үшін айып ... ... Олар осы ... ... ... ... жағалауының табиғи байлықтарын аяусыз қаналуы, флора
мен хайуанаттар дүниесіне ... кері ... ... ... ... ... ... нақты фактілерді мысалға келтірді.
Студенттер экологиялық проблемаларды шешудің ... ... ... ... ... оңай еместігін жете түсінді. ... ... ... ... ... бізге практикалық
тұрғыда маңызды тұжырымдар ждасауға ... ... ... ... ... басым бөлігінің қоршаған ортаға деген
қарым-қатынастары туған жердің экологиялық ... ... ... ... мен түсінуіне негізделді. Олардың ішкі күйзелістері
экологиялық жағдайды жақсы жағына қарай ... ... ... ... ... меңгерген және оларды шешуге
мүмкіндіктердің бар екендігіне сенген ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті оқу-жобалық іс-әрекетті іске
асыру барысында студенттерді қоршаған орта проблемалары және оны ... ... ... қана ... ең ... осындай шешім
қабылдау тәжірибесін дамыту қажет болды.
Біз диссертациялық жұмыстың негізгі проблемасына сәйкес оқу-жобалық іс-
әрекеттің мақсатты бағдары ... ... ... ... мотивациялық, когнитивтік, мінез-құлықтық және рефлексивтік
компоненттер бірлігінде негіздедік.
Соның негізінде экологиялық ... ... ... ... мынадай міндетті компоненттерді қамтиды, деген тұжырымға келдік:
мотивациялық-құндылық, ... ... және ... кесте 3).
Кесте 3 - болашақ маманның экологиялық мәдениетінің моделі
| | | ... ... ... ... ... |- ... ... |
|ылық ... ... ... | ... |
| | |- ... ... ... |
| | ... мен қорғауға |
| | ... ... |
| | |- ... ... |
| | ... болуы, экологиялық |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |- ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... түсінуі; |
| | |- ... пен ... ... |
| | ... ... ... |
| | |- ... ортаны қорғау бойынша|
| | ... ... ... | ... ... ... |
| | ... пен құқық |
| | ... ... ... ... ... |- ... ортаны қорғау |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | |- ... ортаны қорғау |
| | ... ... |
| | |- ... ... ... |
| | ... іс-әрекеттер көлемінде |
| | ... ... |
| | ... іскерліктерінің |
| | ... ... ... ... |- ... ... қорларын |
| ... ... ... ... |
| | ... ұғынуы |
| | |- ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |
| | |- өзі ... ... ... |
| | ... ... мен |
| | ... ... ... | ... баға ... мен ... |
| | ... ... ... адам үшін ... ... ... бастап
мәнділікке дейінгі барлық күйзелістерінің жиынтығымен, индивидтің өмірлік
тәжірибесімен бекітілген, жеке ... ішкі ... ... ... ... ... мен эмоционалдық-тұтынушылық
саласын сипаттайды.
Тұлғалық сапаның ... ... ... ... мен құндылық бағдарлары арқылы сипатталады.
Тұлғаның экологиялық мәдениеті құрылымындағы мотивациялық-құндылық
компонент тұрақты даму мен ... ... ... ... ... мен ... бағдарлардың тұлғалық-маңызды жүйесін
таңдауға септінін тигізеді.
Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдағы өзара әрекеттерінің стандарты ... ... мен ... ... белгілі бір экологиялық
кешенді білдіреді.
Когнитивтік ... ... ... және ... ... мен ... туралы, олардың антропогендік әсерлер негізінде
өзгеріске ұшырауы туралы, табиғат жүйелерінің табиғи дамуы ... ... мен ... ... ... ... ... асырады.
Экологиялық мәдениеттің мінез-құлықтық компоненті экологиялық тұрақты
мінез-құлықты қалыптастыру механизмін анықтайды, қоршаған ортаны қорғау мен
табиғатты мәдени тұрғыда ... ... ... ... әлеуметтік
тәжірибені тіршілік барысында қолданудағы ... ... ... ... ... ... ... адамның
мінез-құлқының қауіпсіз қоршаған ортаны қорғау мен қайта жасау, табиғатты
пайдалану саласындағы аса ... ... ... ... әлеуметтік белсенділігін ... ... ... компоненті рефлексивтік
қабілеттердің дамуын, кәсіптік тіршілік алдындағы және жеке өмір тіршілігі
алдындағы барлық ... ... ... ... ... ортаға саналы тұрғыда адамгершілік қарым-қатынастарын өздігінен
реттеу мен ... ... білу ... ... ... ... компоненті бөлек бір тұлғаның
және елдің, дүниежүзілік қауымдастықтың экологиялық ... ... ... ... ... өмір ... ... адамның саналы іс-әрекетінің жетекші рөлін
көкейкестендіреді.
Көрсеткіштердің әр ... ... ... мүмкіндіктерін ұғыну
бізге болашақ маманның экологиялық ... 4 ... ... ... ... ... жоғары, жеткілікті, орта және төмен.
Біздің ойымызша болашақ маманның экологиялық мәдениетінің жоғары
деңгейі былайша сипатталады:
- қоршаған ортаға ... ... ... ... барлық көрсеткіштерінің айқын көрінуімен;
- қоршаған ортаның ... ... және ... сұраныстарымен;
- экологиялық жобаларды жүзеге асыруға қатысуымен, әлеуметтік тұрғыда
белсенділікке ұмтылуымен;
- болашақ кәсіптік іс-әрекеттерде экологиялық мәселелерді ұғынуымен;
- қоршаған ортаны ... ... ... ... ... өзара әрекеттегі адамгершілік пен құқықтық нормаларына бағытталған
табиғат пен қоғамның тұрақты ... ... ... ... ортаны қорғау саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарына
дағдылануымен;
- қоршаған ортаны қорғау ... ... ... тұрған кәсіптік іс-әрекеттер барысында экологиялық ағартушылықты
ұйымдастыру іскерліктерімен;
- аймақтың табиғи ... ... жеке ... ... ... экологиялық іс-әрекеттерде жеке, нақты ... ... ... ... ... ... және табиғатты қорғау іс-
әрекеттеріне өзінің қатысуын өзіндік бағалауымен, өзіндік талдауымен.
Біздің ойымызша болашақ маманның экологиялық мәдениетінің ... ... ... ... ортаға эмоционалдық құндылық қарым-қатынастарының болуымен;
- қоршаған ортаны жақсарту мен қорғауға сұраныстарының болуымен;
- болашақ кәсіптік іс-әрекеттердің экологиялық мәселелерін ұғынуымен;
- табиғат пен ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын орындау
дағдыларының болуымен;
- аймақтың ... ... ... жеке ... ... ... тұрғыдағы экологиялық іс-әрекеттерге нақты қатысуымен.
Болашақ маманның экологиялық мәдениетінің орта деңгейі ... ... ... ... ... ортаға эмоционалдық-құндылық қарым-қатынастарының орташа
болуымен;
- алдында тұрған ... ... ... бір ... ... ... ... қорғау саласындағы ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... сақтау процесіне бөлек бір тұлғаның әсер
ету мүмкіндіктерін түсінуімен.
Болашақ маманның экологиялық ... ... ... ... былайша сипатталады:
- қоршаған ортаның ... ... мен ... ... табиғат пен қоғамның тұрақты даму негіздерін түсінбеуімен;
- қоршаған ортаны қорғау саласында белсенділігінің төмен болуы ... ... ... ... ... жеке ... қатысуы
тиістігін жете түсінбеуімен.
Сонымен зерттеу барысында модельдеу әдісін қолдану арқылы кәсіби
мәнді ... ... ... ... ... ретіндегі жаңа
құрылымының өлшемдері мен көрсеткіштері, деңгейлері анықталды. Біздіңше,
қалыптасатын тұлғалық сапаның ... ... ... ... тиімділігін түзеуші диагностикасының бірінші қажетті шарты болып
табылады.
Біз оқу-жобалық ... ... ... ... қалыптастырудың құралы ретінде дәлелдеу мен оның жан-жақтылық
сипатын анықтау барысында эксперимент топтарындағы да, ... ... ... ... ... ... ... білімдері мен әрекеттерінің тиімділігін бақылап отырдық.
Диагностикалық әдістемені сұрыптау барысында біз ... ... ... ... ... бағытын диагностикалау қиындық
туындатады, өйткені студенттердің ... ... білу ... ... ... өмірлік тәжірибесін, өмірді бағалауын,
қатысушылардың ... ... ... қабылдауын
сипаттайды.
2. Оқу-жобалық іс-әрекетті жүзеге асыру шарттарының көптігінен
шарттарға қатаң ... ... ... ... мен нәтижелерге қол
жеткізу қиынға түседі.
3. Оқу-жобалық іс-әрекеттің тиімділігі көп жағдайларда оқытушылар ... ... ... ... ... бір түрі ... Бұл жерде қатысушылардың эмоционалдық қызығушылығы мен
қарым-қатынасы, өзіндік құндылықтары, сенімдері мен көзқарастары
аса маңызды рөл атқарады.
Болашақ ... ... ... құндылық бағдарларын өлшеу
үшін мынадай ... ... ... ... ... ... ... сұраныстары мен мотивтері туралы әңгімелесу;
олардың құндылық бағдарлары мен ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің маңызы
туралы әңгімелесу.
Болашақ мамандардың экологиялық ... ... ... үшін ... әдістерді қолдандық: экологиялық мәдениетті
қалыптастыру проблемасы бойынша ... жеке және ... ... ... ... тұрғыда оқу жобаларына талдау жасау;
аяқталмаған сөйлемдер әдісі; қазіргі адам ... ... ... ... талқылау; оқытушылардың студенттердің
экологиялық мәдениеті деңгейі ... ... ... тұлғалық
сапаларын құру; экологиялық мінез-құлықтың маңызы туралы жеке және ұжымдық
әңгімелесулер; «Менің аймақтың ... ... ... ... ... ... шығарма жазу.
Болашақ мамандардың экологиялық ... ... ... үшін мынадай әдістерді қолдандық: студенттердің оқу
жобаларын орындау барысындағы іс-әрекеттерін бақылау; орындалған ... ... ... тестілік тапсырмалар; студенттердің шығармашылық
жұмыстары; экологиялық практика нәтижелерін өзіндік талдау.
Болашақ мамандардың ... ... ... ... ... үшін ... ... қолдандық: студенттердің оқу-
жобалық әрекеттеріне өзінің қатысуына өзі баға ... ... ... аймақтың экологиялық проблемалары
материалында оқу-жобалық ... ... ... ... эксперименттік
әдістеме жасадық. Ол өзара байланыстағы бірізділікпен жүзеге асырылатын ... ... ... ... және модельдеушілік.
Біздің болжауымыз бойынша мамандарды кәсіби даярлау процесіне ... ... ... ... ... және ... ... олардың кәсіби маңызды ... ... ... ... ... тигізуі тиіс.
Тәжірибелік жұмысты жүргізу бойынша эксперименттік әдістеменің мәнін
үзіліссіз, тәуелсіз сипаттайтын ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін
қалыптастырудың тиімді құралы ретінде қоршаған орта проблемаларына тұрақты
қызығушылықты қалыптастырудың, ... ... ... ... ... түсініктерді тереңдетудің және ... ... ... мен ... ... оң ... ... болып табылады.
Біз тәжірибелі-эксперимент жұмысының бағдарлық кезеңінде аймақтағы
экологиялық білімнің мақсатымен, мазмұнымен, әдістемелік және ... ... ... мәселелерді қарастырдық. Бағдарлық кезең
эксперимент және бақылау топтарында да бірдей жүзеге асырылды. Осы ... ... ... ... көлемінде мынадай теориялық мәселелерді
қарастырудан және студенттерге меңгертуді мақсат ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалық
экологиялық мәдениетін құраушы ... ... ... ... ... ... және ... басқа экожүйелердің ерекшеліктері.
Біз зерттеу барысында экологиялық тұрғыдағы шешімдерді қабылдауды меңгерту
мазмұнын үш ... ... ... ... және ... ... «Шешімдер
қабылдаудың теориясы мен әдістері», «Экологиялық тұрғыда әрекет ету».
Адам және қоршаған орта. Тірі жүйелер дамуының ... ... ... ... ... және ... ... «Адам-табиғат-
қоғам» жүйесіндегі өзара әрекеттер. Адами іс-әрекет және оның ......... (қызығушылықтар, мотивтер) түсіну – шешім
(әрекет) – мақсат (нәтиже). Адамның өзгерту, ... алу, ... мен ... Экологиялық проблемалардың дереккөзі ретінде «адам-табиғат-
қоғам» жүйесіндегі қарама-қайшылықтар. Аймақтық, жергілікті және ... ... ХХІ ... ... Аймақтың қоршаған ортасын
басқару және оның ... ... ... ... ... ... мазмұны студенттердің экологиялық тұрғыда мақсатқа лайық
стратегиялары мен өлшемдерін ... ... ... кездесіп жататын
әлеуметтік-экологиялық процестерді түсінуге бағытталған. Яғни студенттердің
шынайы экологиялық проблемаларды шешуде оның пайда ... ... ... ... түсінген дұрыс.
Шешімдер қабылдаудың теориясы мен әдістері. Проблемаларды шешудің
жалпы сұлбасы: сұраныстарды анықтау, жағдаяттарға ... ... ... ... ... ақпараттар іздеу, таңдау-баламаларды
(альтернатива) көтермелеу, талдау мен бағалау, оңтайлы вариантты ... ... ... ... ... ... ... мен таңдау
әдістері.
Экологиялық тұрғыда әрекет ету. Аймақтың экологиялық проблемаларын
шешу стратегиясы. ... ... ... ... ... шешімдер
қабылдауға жұртшылықтың қатысуы. Жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
қоршаған орта жағдайларын жақсарту бойынша практикалық іс-әрекеті.
Осы аталған блоктардың мазмұны оқу-жобалық іс-әрекет арқылы ... ... ... ... меңгеруге бағытталған. Сондай-ақ,
студенттердің ... ... ... ... қатысуы,
мақсатқа қол ... ... ... ... ... ... мен ... біліктілікті көтеруі бойынша оларға
мүмкіндіктер береді. Өйткені оқу-жобалық іс-әрекетті жүзеге ... ... ... және ... ... ... қалыптастыру үшін жағдайлар жасайды. Бұған білім беру
технологияларының ішінен оқытудың ... ... ... топтық
формалары, шығармашылық белсенділікті ынталандыру әдісі («ойға шабуыл»,
«шешім бәйтерегі», ... ... және т.б.) ... болды.
Дейтұрғанмен келесі кезеңнің жұмыс стратегиялары бойынша эксперимент
және бақылау топтарында айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері
жүзеге асырылды.
Біздің ойымызша, эксперимент және бақылау топтарындағы педагогикалық
процестің негізгі ... ... ... ... ... тыс ... мен ... өлкетану» курсы
бойынша аралық және қорытынды бақылауды өткізу ... ... ... ... ... оқу жобалауларын жүзеге
асыру кезеңінің мазмұны 4 кестеде берілген.
Кесте 4 - Оқу-жобалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... курсы көлемінде|Лекцияларға және |
| ... ... ... меңгеру: |семинар |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... аумақты және |қатысу; |
| ... ... ... ... |
| ... экологиялық факторлар; тұрақты|дербес жұмысы |
| ... ... ... және | |
| ... ... ... мен | |
| ... ... ... |
| ... ... беру ... Каспий | |
| ... ... ... | |
| ... және т.б. | ... |Аймақтық зәрулікке бағытталған оқу ... |
| ... ... ... ... (3-5 |
| ... ... сұрақтар енеді:|адам) жұмыс істеу|
| ... ... ... |: Жоба ... ... ... жасау; Каспий |таңдау және |
| ... ... ... ... оның |
| ... ... жағдайлар |жағдайының |
| ... ... ... аймағының |мониторингі |
| ... ірі ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... мен ... қаласының |құжаттарды |
| ... ... ... ... ... |
| ... аймақтағы итбалықтар, құстар |эксперттік |
| ... т.б. ... өлу ... ... |
| ... ... ... ... ... ... және|
| |жорамалдарды бағалау және т.б. ... ... | ... |
| | ... ... |
| | |НПО ... |
| | ... ... | ... т.б.) және |
| | ... ... | ... ... ... ... ... ... жағалауы |
|ІК |проблемалар бойынша жобаның ... ... ... ... қалу |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... ... | ... ... ... іс-әрекеттің қатысушылары болып студенттер мен ... Оған қоса ... ... ... ... ... ... қатысушыдан кеңесші немесе бақылаушыға дейін жетті. Тәжірибелі-
эксперимент жұмысы барысында ... мен ... ... ... ... ... мен нормалардың студенттің оң эмоционалдық
жағдайының олар үшін аса маңызды ... ... ... ... ... ғана ... ... болып табылады
Біз оқу-жобалық іс-әрекетті жобалық іс-әрекетте субьект міндетін
кімнің ... ... ... ... Ол не бұл ... өзі ... орындайтын жеке жобалық іс-әрекет.
- Оқу тобының бір бөлігін құрайтын бірнеше ... ... ... ... ... іс-әрекет.
- Оқу ұжымындағы барлық студенттер қатысатын ұжымдық ... ... ... облыстық, аудандық ұйымдар масштабында және қоғамдық
экологиялық қозғалыстар көлемінде ... ... ... ... мен ... ... үлкен
топтарымен жүзеге асырылатын қоғамдық жобалық іс-әрекет.
Біз зерттеу барысында экология ... ... кез ... ... зерттеу іс-әрекеті әлеуметтік сипатқа ие ... ... ... ... ... орындалатын жобалармен салыстырғанда
экология саласындағы жобалық іс-әрекеттің ерекшелігі, өзіндік ... Атап ... ... бір ... оның ... ... қана ... объективтік маңызға да ие болады. Бұл меңгерілетін
объект ерекшелігіне, бір ... ... ... мен ... ... ... ... екінші жағынан зерттеу
құралдарының студенттерге түсініктілігіне байланысты. Зерттеуде экологиялық
зерттеулердің ... ... баса ... ... ... ... талдау, бізге экологияға
бағытталмаған студенттердің оқу-жобалық іс-әрекеті педагогикалық жоғары оқу
орындарында ескерілуге қажетті белгілі бір ... ие деп ... ... болды. Оқу жобасының негізгі мақсатқа сәйкес қолданылуы
студенттердің жеке іс-әрекетін ұйымдастыру тәжірибесінен, яғни процедуралық
білімдерге қол ... ... ... ... туралы жаңа
ақпараттардың алынуы және оның ... ... ... ... ие емес
қосымша мақсаттар болып саналады.
Оқу-жобалық іс-әрекеті әдістемесін жасай отырып, осы процестің негізгі
ерекшелігін, яғни жағдаяттылығын ... ...... тіршілік
етуінің негізі «бірлігі». Сол себепті де ... ... ... ... ... ... үлкен.
Біздің ойымызша жағдаят дегеніміз ол не бұл қарым-қатынастар, хал-
ахуалдардың, ... ... ... ... мен ... Біздің зерттеуімізге байланысты бізді жағдаяттар түгелдей емес,
шешім қабылдау барысында адамның күшімен өзгеріске ұшырайтын жағдайлар ... ... ... ... болып «табиғат-адам-қоғам»
жүйесіндегі қарым-қатынастар жатады. Болашақ мамандардың табиғат заңдарын
елемеу мүмкін еместігін түсінуі ... ... ... ... ... ... адам мен ... табиғат мүмкіндіктеріне қарама-
қайшылықтарында пайда болған ... ... ал осы ... ... ... жағдаятқа айналады.
Оқу экологиялық жағдаяттарының өзіне тән ерекшелігі болып белгілі бір
білімдерді пайдаланбай шешімдерді қабылдау мүмкін еместігі ... ... оқу ... ... ... жеке өмірлік тәжірибесіне,
оларды әлемге құндылық қарым-қатынастарына міндетті түрде негізделеді.
Егер дәстүрлі оқыту бойынша дұрыс шешім ғана ... ... ... ... мүмкін болатын бірқатар шешімдер талқыланады
және оладың арасынан ең оңтайлы шешім таңдап алынады.
Оқу-экологиялық жобалары бойынша шешімдер ... ... ... ... ... саналатын экологиялық тұрғыдағы сұраныстары
мен қызығушылықтарына негізделеді, тиімді және эмоционалдық ... ... ... ... мақсатқа сәйкес іс-әрекетті
теориялық және практикалық тұрғыда қамтамасыздандырады. Аталған ... ғана емес ... де ... ... тыс ... ... ... серіктестік орта құрылады.
Студенттердің оқу-жобалық іс-әрекеті ... ... ... ... ... құрылған әрекеттерден
тұрады:
1) шешілуге тиісті әрекеттердің мақсатын тұжырымдау;
2) әрбір ... ... мен ... ... ... әр бір кезеңнің өткізілу және жалпы жобаның орындалу мерзімдері
белгілеу;
4) оқу-жобалық іс-әрекетке қатысушылар мен ... ... ... ... өзіне тиісті міндеттерін бөлістіріп беру;
5) оқу-жобасын орындаудың ұйымдастырушылық-техникалық құралдарын
анықтау;
6) мақсатқа ... ... ... ... ... ... ... бойынша есеп беру формаларын ... ... ... баспасөзде жариялау, конкурстарға,
конференцияға қатысу).
Біз эксперимент тобындағы студенттерге оқу-жобалық тапсырмаларды
анықтай отырып, ... оқу ... ... ... тиіс екенін
түсінуге бағдарладық:
– жобаның логикалық ... ... ... ... ... логикалық тұрғыда қарастыру туралы
мәліметтердің болуы; объекті, пәні және зерттеу ... ... ... ... ... ... ... жобаның тұжырымдарын қалыптастыру мен жинақтаған
материалдарға теориялық талдау ... ... ... ... іс-әрекетінің әдістері туралы ақпараттардың
болуы;
– жобаны орындау барысына қатсушылардың әрбірінің қосқан үлесі
туралы ... ... ... байқауға ұсынылған
жағдайда), алынған ... ... ... ... ... тұрғысында қарастырылуы ... ... ... ... ... ... жобаның сипаты (зерттеу, құрушы, коммуникативтік немесе
кешенді) туралы мәліметтердің ұсынылуы;
- жобалық іс-әрекеттің әлеуметтік маңызға ие ... ... ... барысында тәжірибелі-эксперимент жұмысына қатысушылардың
экологиялық бағытталмаған болашақ мамандар болуы себепті, оларға экология
объекттерінің ... мен ... ... түсіндіруге аса көңіл
бөлдік (Сурет 1).
Сурет 1 - ... ... ... ... экологияның негізгі обьекттері туралы түсініктерге
ие болды. Жалпы экология бойынша - ... ... тірі ... ... ... ... ... бойынша – қоғам туралы мәліметтермен
қаруланды. Жалпы, біз студенттердің экология ... ... ... үш ... ... жіктеп көрсеттік – экологиялық-биологиялық,
экологиялық-қолданбалы және экологиялық-әлеуметтік. ... ... ... ... өзінің іс-әрекет ... ... ... бір ... және әр ... профильдегі студенттердің
экологиялық оқу-жобалық іс-әрекеттерінің ерекшеліктеріне ие (Сурет 2).
Сурет 2 - ... ... ... ... ... ғылымдармен байланысы
Студенттер экологиялық-биологиялық оқу жобалары көлемінде ... ... ... ... ... тірі
заттары) мен қоршаған ортаның және ... ... ... ... ... білімдерге қол жеткізуге, меңгеруге, пайдалануға және
(немесе) осы алынған ... ... ... іс-әрекеттерді жүзеге
асырды.
Студенттер экологиялық-қолданбалы бағыттағы (табиғатты пайдалану және
табиғатты қорғау) оқу жобалары көлемінде өнеркәсіптік өндірістердің ... тірі ... ... өмір сүру ортасы мен адамдардың
денсаулығына әсері туралы білімдерге қол жеткізуге, меңгеруге, ... ... осы ... ... ... ... іс-әрекеттерді
жүзеге асырды.
Студенттер экологиялық-әлеуметтік бағыттағы (табиғатты пайдалану мен
табиғатты қорғаудың ... ... оқу ... көлемінде
табиғатпен тікелей немесе жанама байланыстағы қоғамдық қарым-қатынастардың
заңдылықтары туралы білімдерге қол жеткізуге, меңгеруге, пайдалануға ... осы ... ... жеткізуге бағытталған іс-әрекеттерді жүзеге
асырды.
Студенттердің оқу жобаларындағы іс-әрекеттері бойынша жіктелуін,
студенттердің оқу-жобалық іс-әрекеттерінің ... ... 5 ... ... ... 5). Және бұл ... әр ... профильдегі
студенттердің экологиялық оқу-жобалық іс-әрекеттері ерекшеліктерінің
сипаттамасы ұсынылды.
Аймақтағы ... ... ... мен ... ... оқу-жобалық іс-әрекеттері мамандандырылуының деңгейі
де жеткілікті тұрғыда кең көлемде түрлене түсті.
Кесте 5 - ... ... ... ... оқу жобаларының
жіктемесі
| | | ... ... ... |Әр ... профильдегі |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... |
| ... орта ... ... ... |
| ... |урбанизацияланған |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | |мен ... ... |
| | ... мен |
| | ... ... ету |
| | ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... және олардың |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... және |
| | ... |
| | ... бірлестіктерінің,|
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... мен |
| | ... ... |
| | ... |
| ... |Су орталарының тіршілік ету |
| | ... және ... |
| | ... ететін |
| | ... ... |
| | ... ... | ... ... ... |
| | ... ... ... | ... су |
| | ... және онда өмір |
| | ... ... |
| | ... |
|5 - ... ... |
| | | ... ... |Экологиялық |Әр ... ... |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... |
| ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... | ... өмір сүру ... |
| | ... оған бейімделуі мен |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... сондай-ақ |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... және ... |
| | ... ... |
| | ... |
| ... ... |Әр ... ... заттарға |
| | ... ... |
| | ... ... ... | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... және ... ... | ... пен ... |
| | ... ... ... ... және |Қоршаған ортаның әр ... |
| ... ... ... адамның өмір |
| | ... ... ... |
| | ... ... бір адамдардың |
| | ... ... ... бөлек |
| | |бір ... мен ... | ... ... және |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| ... ... |Жасандылық тұрғыдағы |
| | ... ... |
| | ... ... және т.б.) |
| | ... ... ... | ... мен ... |
| | ... ... |
| ... құқық және |Табиғатты пайдалану және |
| ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... мен |
| | ... байлығын қорғаудың |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... пен ... |
| | ... ... |
| | ... бойынша ұсыныстар |
| | ... |
5 - ... ... | | ... бағыты |Экологиялық |Әр ... ... |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... және қоғамдық |
|к бағыттағы оқу | ... ... ... | ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| ... педагогика |Экологиялық білім, тәрбие |
| | |мен ... ... |
| | ... жеке ... ... | ... экологиялық мәдениет|
| | ... әр ... |
| | ... құралдарының |
| | ... ... |
| | ... және оңтайлы |
| | ... ... |
| | ... |
| ... және өнер ... ... |
| | ... әр түрлі жанрдағы|
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... бірі ... |
| | ... рөлі ... |
| ... ... түрлі жанрдағы |
| | ... ... |
| | ... ... асырылады. |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... жарияланады. |
| | ... ... |
| | ... мен ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда ғана ойдағыдай өткізілді деуге болады. Егер
студенттер осы кезеңнің аяқталуына қарай:
- адам мен ... ... ... ... ... ... жасай алса;
- Қазақстан Республикасы азаматтарының экологиялық тұрғыдағы
құқықтарымен және міндеттерімен, ... ... ... тиісті жергілікті экологиялық проблемаларды жергілікті
тұрғындар ... шешу ... ... ... ... ... ... тиізбеу үшін өзінің мінез-құлқын бақылай
алса;
- аумақтық және ... ... ... туралы
мәліметтерді меңгерген, оларды шешудің мүмкін болатын жолдарымен
таныс болса;
- ... ... ... анықтау іскерлігі болса,
олардың шешімдерін таңдап, тұжырымдай алса, бағалай білсе;
- экологиялық акцияларды өткізуге ынта ... оған өз ... және оған ... да ... жұмылдырса;
экологиялық ақпараттарды таратушылардың, жеткізушілердің бірі болса.
Студенттердің ... ... ... ... ... ... ... жобаның проблемасын таңдау мен негіздеу,
оның жағдайын анықтау және ... ... ... ... ... ... ... студенттердің қызығушылықтарына
қарай қалыптасқан проблемалық топтарда жүзеге асырылды.
Біз оқу экологиялық жағдаяттарды жасау мен ... үшін ... ... ... ... ... және практикалық іс-әрекеттеріндегі қарама-
қайшылықтарды анықтау, ... осы ... ... және ... өз ... ... тәсілдерін табуды
ұсыну;
- бір проблема бойынша әр түрлі көзқарастарды баяндау;
- проблеманы әр ... ... мен ... ... ... ... факттерді салыстыруға, теңдестіруге, қорытындылауға,
жағдаяттардан шығудың жолдарын іздестіруге қызықтыру.
Теңдеме баламаларды ... және ... ... таңдауға
итермелейтін оқу экологиялық жағдаяттарын талдау оқу-жобалық ... ... ... қабылдауға үйретудің негізгі тәсілі
болып табылады. ... мен ... ... ... ... ... ... анықтау мен ... ... ... ... ... ... зор ... кім,
қайда (қай мерзімдерде), қалай (қалайша, қандай ... ... ... ең бастысы шешімдер қабылдауына не себеп болды, оның мағынасы неде,
мақсаты қандай. ... ... ... ... ... ... қол жеткізді. Соңғы сұраққа берілген жауап ... ... қана ... жоқ, ... ... бір уақытта қабылдаған
шешімді бағалаудың өлшемі болып табылды.
Студенттердің шығармашылық белсенділіктерін белсендіре түсу ... ... ... шешімдер бәйтерегі (шешімдердің нақты бөлшектік
элементтеріне иерархиялық жіктелуі), морфологиялық талдау, ойға шабуыл
жасау және ... ... ... ... жинақталып, реттеліп болған соң оларды
мағызына қарай орналастыру, таңдап алынған өлшемдерге сәйкес ... ... табу ... ... Экологиялық проблемаларды шешу
барысындағы өлшемдер мазмұнын экологиялық ғана ... ... ... ... ... ... да құрайды.
Студенттерді оқу-жобалық іс-әрекетке даярлау кезеңінде пайдаланған
бірқатар жағдаяттарды мысалға ... жөн ... 1. Арал ... ... ... қорғау жөніндегі
мемлекеттік органдарының өкілдеріне ... ... ... ... ... ... халық тұтынатын ауыз суының сапасын анықтауға
қандай деңгейдегі ... ... ... әсер ете алады.
Қатысушылардың басым көпшілігі мұндай ... ... және ... ... ... ... әсер етеді деп
тапса, олардың аз бөлігі ... және ... ... ... Жеке ... ешкім де атамайды. Соған қарамастан дамушы елдерде
ЮНИСЕФ жүргізген зерттеу нәтижелері ауыз судың сапасын ... ең ... әсер ... жеке шешімдер екендігін көрсетті.
Ауыз судың сапасы біздің аймақтың да көкейкесі проблемасының бірі
болып ... Олай ... ... ... аудандарында адамның
денсаулығаны зияны бар фторы басым ауыз сулары пайдаланылады.
Осы аудандардың тұрғындарына денсаулық сақтау үшін ... ... ... 2. Өзім тұратын жағалаудағы өзен суының таза болуын
қалаймын.
Мүмкін болатын ... ... ... толық тексеру үшін шешімдер
бәйтерегі әдісі көмекке келе алады. Осы ... ... ... ... тұрғыда бұтақтануына қарай аса көп нақты элементтерге
бөлшектенеді. ... ... ... үшін ... ... бәйтерегінің» бұтақтану принципі оның сұлбасынан (қараңыз, сұлба
Шешімдер бәйтерегі) ... ... ... мынадай деңгейлерге
сәйкес келеді: А – шешімнің мақсаты; Б – шешімнің стратегиясы; В - ... Г – ... Д – ... варианты.
Шешімнің ол не бұл вариантын тіпті ең тартымды теориялық тұрғыдан
таңдау, осы ... шешу ... сөз ... ... ... ... жүзеге асырылып, өзінің нәтижелерін берген жағдайда ғана
аяқталады деп, ... ... ... ... ... шешім оқу экологиялық жобасы түрінде
жүзеге асырылды. Оның ...... ... проблемаларды
зерттеу және олардың шешілуіне практикалық тұрғыда әсер ету; өзеннің
экологиялық ... ... ... ... ... қағидалары:
- экологиялық проблемалар негізіне адамдар сұраныстарының
өсуі мен қоршаған ... ... ... ... ... ... жатады;
- экологиялық проблемалардың шешімдері әр түрлі мамандардың
(заң шығаратын және орныңдайтын өкіметтер, экологтар, баспасөз құралдары)
және ... ... ... ғана ... ... ... ... ойлары сауалнамалар, әлеуметтану тұрғыдағы зерттеулер жүргізу
арқылы анықталады.
- шешімдерді қабылдау процесіндегі белсенділікті ... ... ... ... (шешімдер бәйтерегі, ойға шабуыл жасау).
Сурет 3 - Шешімдер ... ... | ... | ... ... |құылыстарды ... | ... | ... |
|мекемелерд|құру | | ... | ... ... жабу | | | | | ... ... |Рециклизац|Экологиялы|Петицияны |Өмір |Табиғатты|
|дың |биологиялы|тастау|иялау |қ ... ... ... | | ... |өзгерту|акциялары|
|химиялы|тәсілдері | | |ды ... | | |на ... | | | ... | | | ... | | ... | | | ... | | | | | | | ... жүргізу|Баспасөз |Өзен |Жағалауларды|
| ... ... ... ... ету |тазарту | ... ... ... ... ... үшін ... ... тиіс болды:
- Қазақстаннның суды қорғау туралы заңдарының негіздерімен танысу,
Қазақстан ... ... ... ... және ... білу және ... қала өзендерін қорғау тәртібінің бұзылуын анықтау және оны қорғау
бойынша шаралар жасау;
- социологиялық зерттеулер жүргізу әдістерімен танысу;
- ... ... ... ... ... меңгеру.
Студенттер оқу жағдаяттарын шешу процесінде барлық проблемаларды
шешудегі барлық жобаларды жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... де бұрын:
- проблема айқындалады (қарама-қайшылықтарды іздеу – проблема
неде?);
- содан соң оған талдау жасалады (проблеманы шешудің әр ... ... – нені және ... ... ... және ... шешім таңдалады (не істейміз?);
- шешім жүзеге асырылады;
- зардап-салдарлары талданады (не өзгерді?).
Шынайы проблемаларды шешу ... ... ... ... ... көп уақытты талап етса, кейбірі аз уақытты талап ... ... ... ... ... ... де ... қалмауға тиіс.
Жобаның мақсаты мен ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Эксперименттік әдістеменің ізденістік кезеңіне студенттерді сапалы
даярлау үшін ... ... ... ... ... қол ... ... ұсыну мақсат тұтылды.
Біздің таңдап алған жұмысымызға байланысты мынадай ... ... ... ... ... ... үшін таңдап алған өзен
саласының жоспарын ... және дала ... ... ... ... ... өзендерді қорғау, күту «Су айдынын қорғау
ережесімен» реттеліп отырады. Осы ... ... су ... су қорғау аймақтары мен қорғау жолақтары белгіленді. Су қорғау
аймақтары өзен бастауларының қашықтығымен ... ... ұзақ ... ... ... енді ... ... қашықтығы, км |Су қорғау ... ... м ... ... |15 ... |100 ... |200 ... |300 ... |400 ... жоғары |500 ... ... ... ... ... саяжайлар салуға, жер жыртуға,
тыңайтқыштар себуге, мал бағуға, жеке құрылыс көтеруге, тракторлық жұмыстар
жүргізуге тыйым салынады.
- Өздеріңнің зерттейтін ... ... ... ... оның ... ... ... (масштабымен қоса) және қорғау жолақтарын
белгілеңдер.
- Осы ... су ... ... ... ... белгілермен
көрсетіңдер және дала күнделіктеріңе жазып қойыңдар. ... ... ... ... ... не ... ... Экологиялық проблема – ең алдымен адамның, қоғам нормалары мен
табиғат мүмкіндіктерінің ... ... ... қоршаған
орта жағдайы. Міне, сондықтан да белгілеген проблеманы шешу қажет. ... шешу жолы ... ... оны іздестіру керек. Сіздер осы
пікірмен келісесіздер ме? Осы пікірді немен толықтыруға болады?
- ... ... ... жерімізде табиғатты қорғау мен экологиялық
проблемаларды шешумен қандай ... және ... ... айналысады?
- Олардың жұмыстарының негізгі бағыттары қандай? Егер ... ... ... мүмкіндігіңіз болса, онда олардан өзеннің
экологиялық проблемалары ... нені ... ... ... шешуге
болатынын сұрап біліңіз.
- Жергілікті өзендердің жағдайлары бойынша бұқаралық ақпараттар
беттерінде нелер ... ... ... осы проблема бойынша пікірлерін білу үшін
«Біздің өзеннің ... ... ... ... Сауалнамаға әр түрлі сұрақтар енгізуіңіз мүмкін, ... ( ... ... ... ... жағдайы ұнайды ма? Мұндай
сұраққа (иә, жоқ) екі түрлі жауап ... ... ... ... (3 ... одан да көп жауаптар берілуі ... ... ... шешуге кім жауап беруі тиіс? – тұрғындар, қалалық
өкімет органдары, қызмет ... ... ... ... ... ... »), Лайкерт шкаласымен: «Сіз .........мен/пен/бен келісесіз бе?» -
келісемін, ... ... ... ... келіспеймін; маңыздылық
шкаласымен: «Мен үшін қоршаған ортаның жағдайы.......» - аса ... ... ... ... ... «Сіз ... ... экологиялық
жағдайын қалай бағалайсыз?» - жақсы, ... ... ... өзен ... дем алып ... ... достарыңыз арасында сауалнама жүргізіңіз. Жауаптардың адамның
жас ерекшелігіне қарай қалай өзгеретініне назар ... ... ... ... және ... бағалау бойынша жарияланған
пікірлермен сәйкес ... ме? Не ... ... ... деп, ойлайсыз?
- Айқындалған экологиялық проблемаларды шешуге мүмкіндік туғызатын
қандай варианттар бар? Осы ... ойға ... ... әдісі көмегімен
жауап беріңіз. 5-6 адамнан тұратын топ құрып, ... ... ... және 3-5 ... аралығында «Осы проблеманы қалай шешуге
болады?» деген сұраққа кезектесіп жауап беріңіздер. «Шабуыл» соңына қарай
нәтижелерін ... ... ... деп тапқан ... ... ... Өз ... ... ... және оларды шешудің мүмкін болатын жолдарының жалпы тізімін
құрыңыз.
- ... ... шешу ... ... ... бастамас бұрын азаматтардың қоршаған ортамен қарым-қатынасы
бойынша құқықтары мен міндеттерімен танысыңыз.
- Қазақстан ... ... Заңы – ... Конституцияның
қандай тармақтарында азаматтың қоршаған ортамен қарым-қатынастарының
құқықтары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... заңдар арқылы басқарылып отырады? Сіздің ойыңызша студенттерге
азаматтардаң қоршаған ортамен қарым-қатынасының қай ... ... ... Өз ... ... туралы заң құрастыруға талпынып көріңіз. Осы заң
өзенді ... ... ... ... ... арналуы, нелер рұқсат
етіліп, нелерге тыйым салуы, оның орындалуын кімдер және ... ... ... ... ... ... проблемалары кестесіне қайта оралыңыз және оны
қазақстандағы заңдармен рұқсат етілетін шешімдерінің жаңа ... ... ... ... ... ... ... ыңғайлы.
- Сіздің ойыңызша экологиялық проблемаларды кім шешуі тиістігін бөлек
көрсетіңіз. Сіз қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ойлайсыз (Президент және ... ... ... әкімшілік,
милиция, қоғамдық ұйымдар, әрбір ... бәрі ... ... шешу ... ... ... адамның қатынасынсыз ойдағыдай
жүзеге асырыла ма?
- Шешілуіне өз ... ... ... 2-3 ... ... Ең ... ... бастамас бұрын оқу-жобалық іс-әрекеттің
нәтижелілігін қамтамасыздандыруға мүмкіндік ... ... ... Мына ... ... ... ... орындайтын жұмысыңыз (мақсатыңыз) не үшін қажет?
2) Мақсатқа (міндеттерге) қол жеткізу үшін не істеу керек?
3) Қоршаған ортада не ... ... ... Не ... ... ... материалдар, құрал-жабдықтар)?
5) Тиімділік өлшемдері қандай (күтілген нәтижеге қол ... ... ... Кім ... қай ... жауап береді (қызметтестер мен
пікірлестер топтары)?
7) Жұмыс істеу ... ... (кім ... бақылауы тиіс, орындалу
мерзімдері)?
8) Өз жоспарыңызды студенттер тобында, оқытушылармен бірге, отбасында
талқылаңыз. Сізге кім және қалай көмектесе алады?
9) ... ... ... ... ... ... қалай
өзгергенін байқаңыз. Мақсатыңызға жеттіңіз бе? Жақсартуға мүмкін болатын
қандай жұмыстар орындалмай қалды?
10) Өзіңіздің жұмысыңыздың орындалғаны ... есеп ... ... ... ... іс ... атқарылмады? Осы ойларыңызды жақын
адамдарыңызбен, ұжыммен бірге талқылаңыз. Жергілікті басылымдарға мақалаа
дайындаңыз.
Оқу-жобалық ... ... ... оқу жобасының
ойдағыдай жүзеге асырылуын шешуші шарттардың бірі болып ... ... есте ... жөн. ... ... ... орындалуына
қатысты жоғары оқу орны педагогтары тарапынан ... ... ... тоқталып өткенді жөн санадық.
- Студенттердің оқу-жобалық ... ... ... ... ... болмауы, жағалаулардың шайылмауы, батпақсыз
жерлерді, зиянды заттарды тастайтын ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып өзен бойындағы жерлерді
таңдап алуға көмектесіңіз.
- Жергілікті мекеннің ұсақ масштабы картасын пайдалана отырып ... орын ... ... ... ... және оны ... ... Студенттерді «Су айдынын қорғау ережесімен», су қорғау аймақтарының
және қорғау жолақтарының шегараларымен таныстырыңыз. Не себепті шаруашылық
әрекеттердің өзенді ғана ... ... оның ... жағалауларын да
қамтитынын студенттермен біргелікте талқылаңыз.
- ... ... ... ... экскурсияға шығыңыз. Экскурсия
нәтижелерінен кейін зерттелетін орындағы су ... ... мен ... ... ... ... ... жағдайларын шартты
белгілермен (қоқыс тастау, мал бағу, ... ... ... салу, автокөлік қоятын немесе жуатын орынға айналдыру, жер жырту,
құрылыс жұмыстарын жүргізу, өнеркәсіптік мекемелер, ... ... ... ) жоспарға белгілеңіз.
- Студенттерден оларға белгілі экологиялық проблемалар туралы айтып
беруді ... ... ... ... ... ... адамдар сұраныстары мен қоршаған табиғи ортаның шектеулі
мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... ... не өздерінің сұраныстарын ... ... не ... ... ... ... Сіздің
тұжырымдарыңыз тапсырмада берілген анықтамалармен сәйкес келеді ме?
- Студенттерге ... ... ... және ... ... 2-3 айы бойы қадағалап қарап отыруын
тапсырыңыз. ... ... ... ... ... орта ... ... мамандары), ғалымдармен, жоғары оқу орнының
педагогтарымен ... ... ... ... ... ... ... айналысатын
мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың тізімдерін құру. Олардың жұмыстарының
негізгі бағыттарын ашып ... ... ... олардың бұл жұмысқа
қаншалықты қатысы барлығын талдаңыз.
- ... ... ... ... ... жүргізу
туралы түсіндіріңіз.
- Студенттерді тапсырмада берілген мәселелердің әр ... ... ... ... ... ... ... міндетті емес)
таныстырыңыз. Оларға жергілікті экологиялық проблемаларға ... ... ... ... ... мәселелер бойынша
сауалнама құрастыруды тапсырыңыз.
- Студенттерге қол жеткізген нәтижелеріне ... ... ... топ ... ... ... жасауды тапсырыңыз. Әрбір адамның
өз көзқарасы болғандықтан бір экологиялық проблемаға әр ... ... ... екендігін түсіндіріп айтыңыз. Шешім қабылдау барысында әр
түрлі адамдардың және әлеуметтік топтардың пікірлерін ескеру өте маңызды.
- Шешім қабылдау процесінде ... ... ... ... таныстырыңыз. Тренинг өткізіңіз. Әрбір қатысушының ... ... қалу ... ие болуын, сын айту ... ... ... бір уақытта өткізілмеуін қадағалаңыз.
- Студенттерден өз жұмыстарының нәтижелерін жазып ... ... ... шешу ... ... әр ... ... проблемалар мен олардың мүмкін болатын шешімдерінің тізімін
құрастырыңыз.
- Студенттерге кітапханаларда қоршаған ... ... ... ... құқықтары мен міндеттерін белгілейтін заң мәтіндері
үстінде жұмыс істеуді тапсырыңыз. Ұжымдық талқылау ... ... ... ... аса ... ... ... осы
проблема бойынша өз құқықтары мен ... ... ... және ... қарайтындықтарына да көңіл бөліңіз.
- Студенттерге өзен айдынын қорғау туралы заң құрастыруын тапсырыңыз.
Алдында ... ... ... ... ... проблемалардың
және оларды шешу варианттарының, ... осы ... ... жауап беретін адамдардың (әлеуметтік ... ... ... ... ... экологиялық проблемаларды шешудегі жеке
үлесінің маңыздылығын көрсетіңіз. ... ... ... ... ... ... ... белсенділігінсіз экологиялық проблемаларды шешу
мүмкін бе, ... ... ... ... ... Студенттерден
өздері атаған проблемаларды шешуде өз варианттарын көрсетуді сұраңыз.
- Жергілікті экологиялық проблемаларды шешуді акция түрінде өткізген
дұрыс. Студенттермен бірге ... ... ... шешу барысында
күрделірек болғанын айтыңыз.
- Жұмыс жоспарын құру барысында, акцияның мақсаты – қоршаған ... оң ... ... қол ... ... ... ... байланысты студенттер алдына қойылатын міндеттер нақты сипатқа ... ... ... ... проблеманы зерттеуге, олардың шешімдерін
негіздеуге, мүмкін болатын барлақ зардап-салдарларын болжауға аудырыңыз.
Шешім ... ... ... ... ... ... ... күтілетін нәтижені болжауды үйретіңіз. Күтілетін
нәтиже - акция барысындағы ... ... ... ... сондай-ақ өз
жұмысыңызды бағалаудағы нақты ... ... (осы ... ... ... және өлшенетіндігіне көңіл аударыңыз: мысалы, 0,1 ... ... ... экологиялық десантқа 10 тұрғынды қатыстырту;
жергілікті әкімшілік бастықтарына бес хат жазу және үш ... ... ... ... ... күтілетін нәтижелері және оларды
бағалау өлшемдері анықталғаннан кейін жұмыстың ... ... ... ... ... көрсетілуін құрайтын нақты әрекет ету
жоспарын жасау керек. Осы кезеңде орындаушылар тобына ... ... ... жұмыстарды орындайтынын, олардың неге жауап беретінін әбден ойланып
барып жазу қажет.
- Қандай қорлар ... ... ... ... ... ... қиындықтар кездесетінін және оларға қалай қарсы ... да ... ... ... ... ... кешені болып нәтижелерді талдау, бағалау және тарату
табылады. Сіз мақсатыңызға жеттіңіз бе, незгізгі міндеттерді шеше ... ... ... ... ... ... болмады, кемшіліктерге жол
бермеу мен үлкен жетістіктерге жету үшін алдағы жұмыстарды қалай жақсартуға
болады, деген ... ... ... ... ... жұмыс
нәтижелерін қалың қауымға жеткізуін тапсырыңыз. Материалдардан жергілікті
жарияланымдарға ... ... ... ... ... ... ... фотоесептер құрастыруға, әкімшілік
өкілдерінің қатысуымен ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі дәрежеде ұсынылуы
мүмкін. Студенттер кей жағдайларда жобалық іс-әрекеттің құрылымына ... ... ... енгізді, яғни зерттеу фрагменттік тұрғыда жүзеге
асты. ... бір ...... ... әсер ететін күшке ие болды
және бөлек бір іс-әрекет болып қалыптасты, яғни жоба ... ... ... іс-әрекетіне айналды. Соның негізінде көптеген ғалымдар ... төрт ... ... ... оқу ... ... ... коммуникативтік оқу жобалары, кешенді оқу жобалары.
|Экология саласындағы жобалық іс-әрекет ... ... | ... ... | ... жоба |
| | ... | ... әлеуметтік |
|Мақсаты: объекттегі | ... | ... бар ... ... | ... | ... тарату |
|байланыстарды, | ... | ... ... | |практикалық | ... ... | ... | ... ... оқып | ... қосымша | |Зерттеу қосымша роль |
|үйрену | ... ... | ... ... 4 - ... ... ... ... ... ... танымдық оқу жобалары аймақтың қоршаған ортасындағы
себеп-салдарлық байланыстарды зерттеуге бағытталды. Практикалық ... ... ... түсетін нәтижеге қол жеткізуге бағытталды. Мұндай
жағдайда зерттеу қосымша ... ие ... ... бір ... ... ... ие ... яғни
ақпараттар алмасуға, экологиялық қозғалыс қатысушылары арасындағы қарым-
қатынастарға, жергілікті халыққа ... да бір ... ... ... Ал ... оқу жобалары зерттеу, қолданбалы және
коммуникативтік тұрғыдағы бірқатар міндеттерді бір уақытта шешуге мүмкіндік
берді. ... ... ... ... ... кешенді сипатқа ие
екенгі дау туғызбайды.
- зерттеу;
- ... ... ... ... ... тобындағы студенттердің оқу-жобалық мазмұны Каспий жағалауы
аймағының экологиялық проблемалары материалы бойынша құрастырылды және
көпсалалы ... ие ... ... ... оқу жобаларының тақырыбы мынадай
проблемаларды қамтыды:
- Қазақстанның Каспий аймағы: жалпы ... ... ... ... ... ... ... қорғау құрылымы
- Каспий жағалауы аймақтарының өндірістік мамандануы
- ... ... ... жағдай: факторларға талдау
жасау
- Болашақ маманның экологиялық мәдениеті
- ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті құқықтық тұрғыдан қамтамасыздандыру
- Экологиялық ... ... ... ... ... аймағының жергілікті тұрғындарының денсаулығы
жағдайын зерттеу
- Каспий жағалауы аймағы ... ... және ... ... ... ... ... жағалауы аймағының экожүйесіне өнеркәсіптік объекттер
(МАЭК, «Маңғыстаумұнайгаз», «Өзенмұнайгаз» ... ... ... ... ... экологиялық басқармасында табиғатты қорғау
жобаларына экспертиза жасау (студенттердің ... ... ... ... итбалықтары: қауіп қайдан туып ... ... ... ... ... ... ... болжамдарына талдау
жасау
- Каспийдің биотүрлілігін сақтауды ... ... ... ... ... ... аймағының экожүйесін сақтау бойынша әрекет
ету бағдарламасы.
Орындалған оқу жобалары ... ... ... ... ... болды:
- жануарлар экологиясы («Каспий жағалауы аймағындағы ... ... ... ... ... ... ... аймағының
экожүйелеріне көп факторлы талдау жасау»);
- өнеркәсіптік-транспорттық экология («Ірі ... ... ... ... ... ... экожүйесіне әсері» жобасы);
- қалалық орта экологиясы («Каспий жағалауы ... ... ... ... ... ... ... жобасы);
- гидроэкология («Каспий деңгейі бойынша болжауларды бағалау»
жобасы);
- адам экологиясы және медициналық экология ... ... ... ... экологиялық жағдайлардың әсері» жобасы);
- экологиялық педагогика («Жас жеткіншектерді экологиялық
тәрбиелеуде оқу және ... тыс ... ... ... ... ... барысында аналитикалық шолу,
нормативтік құжаттарды ... ... ... ... ... талдау жасау, үкіметтік емес ұйымдардағы
экологиялық ... ... және т.б. ... ... ... ... ... бағытталмаған болашақ мамандардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша ... ... ... барысында зерттеу, қолданбалы, әлеуметтік және кешенді
тұрғыдағы әр түрлі ... ... ... ... ... ... орындалған осындай оқу жобаларының әр түрінен төменде
мысалдар ... ... ... ... ... орындалған
«Каспий жағалауы аймағының экожүйелеріне антропогендік әсер ... атты оқу ... ... жобасы болып табылады (В қосымшасы).
Осы жобаның мақсаты Каспий жағалауы экожүйесінің тұрақтылығын бұзатын
факторлар кешенін айқындау болып ... ... ... ... ізденістік, модельдеушілік кезеңдерінің мазмұнын құрайтын
тапсырмалар белгіленді. Студенттер ... ... ... ... ... ... барысында мынадай іс-әрекеттерді орындады:
1.Қазэкология Орталығы жасаған Маңғыстау облысының Кешенді экологиялық
бағдарламасын зерттеу;
2.Республикалық және жергілікті баспасөздерде Каспий жағалауы ... ... ... ... материалдар жарияланымын зерттеу.
3.Алынған мәліметтерді жүйелеу, аналитикалық баяндамаларды даярлау
және презентация жасау.
Студенттер ... ... ... оқытушының көмегімен
міндеттерді және негізгі тапсырмаларды бөлісті, оларды орындау мерзімдерін
белгіледі және негізгі ... ... ... ... ... тұрғыда баяндамалар жасады. Баяндамаларда Каспий жағалауы
аймағының экожүйесіне антропогендік әсері баяндалған ... ... Осы ... ... және оны ... барысы болашақ
мамандардың аймақтың ... ... ... ... септігін
тигізді. Студенттер оқытушының жетекшілігімен қоршаған ортаның ластану
деңгейінің төмендеуіне әсер ететін ... баса ... ... ... зерттеу жобаларында аймақтың экожүйесіне әсер ету
әдістері мен ... ... ... ... ... ... Студенттер жобалық тапсырмаларды орындау барысында қоршаған
орта сапасын ... мен ... ... жете ... ... қорғау іс-әрекеттеріне белсенді қатысу қажеттілігін түсінді.
Практикалық жобаның үлгісі болып эксперимент тобындағы студенттердің
қатысуымен қаланың ... ... ... ... ... ... саналды. «Маңғыстау жастары» аймақтық бағдарламасы
аясында ұйымдастырылған бұл ... ... ... ... ... ... ... (жетекшісі Н.Б.Баймұханов) бірлестікте
өткізілді.
Оқу жобасының мақсаты болып аймақтың жас тұрғындарының экологиялық
мәдениетін қалыптастыру, оларды ... ... ... жағдай тудыруға
бағытталған қоғамдық жұмысқа жұмылдыру табылады.
Студенттер дайындық ... ... ... жетекшілігімен
қаланың жағалау аймақтарының ластану жағдайларының себептерін талдады.
Студенттер проблеманың жағдайын былайша ... ... ... ... таза ... ... – жиналған қоқыстарды
күнделікті көп сандаған экипажды тазалаушылар тазалайды. Осыған ... ... ... ... ... ... маусымда қоқыстар көп
жинақталған. Жағажайда және қалалық жағалауларда көптеген қоқыстар, атап
айтқанда пластикалық ... ... ас ... алау ... ... ... шыны бөтелкелер, арматуралар және т.б.
кездесіп ... ... ... ... ... ... көңіл
бөлуге тырысуда. Жеке кәсіпкерлерге жалға берілген жағажайлық участок әрине
жақсы жабдықталады. Дегенмен осы участоктар қалалық жағажайлық ... ... ... экологиялық проблема талқыланған соң қаланың жағалау аймақтарын
тазалау бойынша акция жүргізуге шешім қабылданды. Осы ... ... ... осы ... ... Жастар ынтасы Облыстық орталығына
ұсыныс жасады. Тапсырмалар бөлістірілді, экологиялық ... ... ... ... ... ... қоқыс тастайтын жәшіктер мен
сауыттарды орнатуды, жайма тақталар мен плакаттарды ... ... ... ... ... ... жауапты «Көктем» мекемесімен бірге
тазалауға қажет территорияларды анықтады, акцияға қатысатын ... ... ... ... ... күні ... ынта-жігермен қаланың жағалау
аймақтарының айтарлықтай көп жерлерінде тазалау жұмыстарын жүргізді, ... ... мен ... ... ... Ең ... бөлініп шықты.
Студенттер кезекті талқылау барысында «экологиялық ... ... ... ... ... ... жобаларды жүзеге
асыру барысына қатысу қажеттігін», «туған жердің экологиялық ... ... ... ... ... «тек қана аймақты, қаланы жақсы
жабдықтауда жеке өзінің қатысуы өз позициясының ... ... ... ... студенттердің экологиялық іс-
әрекеті олардың экологиялық тұрғыдан өздеріне баға ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалық сапаны қалыптастыруды құраудың маңызды бөлігі, ол
кәсіби іс-әрекеттің болашақ субъекттерінің ... ... ... ... ... ... негізделеді.
Экология бойынша әлеуметтік жобаның мысалы болып «Таза жағажай, таза
теңіз» ... ... ... Ол ... ... ... ... арналған ең жақсы плакаттар-биллбордтардың
сюжеттерін таңдауға мүмкіндік берді. Жобаның негізгі ұйымдастырушысы болып
«Маңғыстаулық экологиялық ынта ... ... ... қаласының оқу
орындарының жастар экологиялық ұйымдары табылды.
Осы жобаның мақсаты қаланың жағалау ... таза ... ... сол аймақты мекендейтін халықтарды тарту, араластыру болып саналды.
Тақырыптық суреттер конкурсы туралы Ереже жасалды, онда байқау жұмыстарына
қойылатын ... ... ... үлкен қоғамдық резонансқа ие болды, өйткені бұқаралық ақпараттар
құралдарымен тығыз өзара ... ... ... ... аймақтарын таза ұстау тақырыбын бейнелейтін ... ... ... ... ... ... суреттеген бірқатар авторлар
анықталды. Ақшалай және ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары шақырылды. Конкурстың ... ... ... ... ... ... ... Студенттер осы жобаның жүргізілуі мен нәтижелерінің жүзеге ... ... оның ... ... ... ... ... маңыздылығы мен әлеуметтік тұрғыдағы бағытының
айқындығын атап өтті. Өйткені онда қаланың экологиялық проблемалары ... қана ... ... ... ... экологиялық проблемасын
шешуге қажетті мәселелердің практикалық тұрғыда ... ... ... ... ... табуына, ұғынылуы мен ойдан өткізілуіне
ерекше мән беріледі.
Кешенді ... ... ... «Тамшалы – табиғат ескеркіштерін
сақтаймыз» атты ... ... ... Осы ... ... ... зерттеу, қолданбалы, әлеуметтік-құндылық құрамдары
ерекшеленді.
Осы ... ... ... экологияға бағытталған үкіметтік емес
ұйымдары, ... ... оқу ... ... бақ, ... мұражайы, Түпқараған ауданының әкімшілігі,
облыстық қорық өкілдері қатысты.
Жобаның кешенді сипаты оның ... ... ... ... табиғат қорығының ерекшеліктері мен тарихы
туралы микрозерттеудің ... Осы ... (3 ... ... ... ... ... бақтың және туристік фирмалардың
белсенді әрекеттері барысында орындады.
2) Территориялар тазалау, ағаштар отырғызу, алаулар ... ... (осы ... ... эксперимент
топтарындағы студенттер тартылды);
3) Маңғыстаудың территорияларын санитарлық тұрғыда тазалауға
қатысу үшін ... ... өз ... ... ... ... жобаны дайындау мен жүргізу ... ... ... ... ... бағытын қалыптастырудағы оқу-
жобалық іс-әрекеттер мүмкіндіктері анық көрінді.
Сонымен зерттеудің осы кезеңінің іске асырылуы ... ... ... оқу жобаларының маңыздылығы мен оларды жоғары оқу
орындарының оқу-тәрбие процесінде жүзеге асыру әдістемесінің ... ... ... ойын ... ... мен ... қорғау бойынша практикалық нұсқауларды
дайындауды қамтиды. ... ... ... ... жағалауы
аймақтарының экожүйесін сақтау бойынша нақты шаралар қолдану бағдарламасына
талдау жасалды. Қоғамдық презентация ... ... ... құндылық бағдарларының молаюын және нақты ... ... ... шығаруға септігін тигізді.
Студенттермен бірге оқу-жобалық іс-әрекеттің атқаратын қызметтерін
қарастыру ... ... тану мен ... ... ... баса ... аудару керек: болжамдық (болашаққа бағыттылығы);
потенциалдардың әр түрлілігі (қазіргі уақытта қандай және қандай болуы тиіс
арасындағы); қадамдық ... ... ... кезеңдер арқылы қол
жеткізу); кооперация (қорларды біріктіру ... мен ... ... ұмтылу); белсенділігінің кеңеюі (күткен нәтижелеріне қадағалап,
байқап отыруы ... ... ... ... ... ... тілектеріне негізделеді.
Жобалық іс-әрекетке қарағанда оқу-жобалық іс-әрекеттің атқаратын қызметі
кеңірек. Олай дейтініміз оқу-жобалық іс-әрекет арқылы қоршаған ... ... ... орындайтын адамдардың өзін де, яғни болашақ мамандарды да
жақсы жағына ... ... ... ... ... жоба ... ... нәтижесімен қатар жаңа білімдерді, құндылықтарды меңгереді,
жаңа түсініктері ұлғаяды.
Жобалық іс-әрекет әр ... ... ... ... ие. Атап айтқанда мұндай іс-әрекет түрлеріне ... ... ... жетелеу, қолдау, басқару, коммуникациялар, ... ... ... ... орындауға кірісу арқасында қоршаған ортаға
басқаша ... ... ... оны ... ұмтылуға мүмкіндік
алады. Ол жобаны орындау барысында дербестік, белсенділік, жауапкершілік,
өзіндік тәртіптілік танытады.
Жобалау шынайы ... ... ... ... ... ... ... диагностикалық құралы, процедурасы немесе
формасы болуы мүмкін.
Ал оқу-жобалық іс-әрекет әр түрлі жобалаудың барлық түрінің ... ... Ол ... стратегины жүзеге асырады.
Экология саласындағы оқу-жобалық іс-әрекеттің ең маңызды саласы ... ... ел ... ... ... ... көрсеткендей оқу-жобалары нәтижелерінің қоғамдық ... ... ... үшін ғана ... ... экологиялық
сананы қалыптастыру үшін де қажет.
Оқу-жобалық іс-әрекетті жоғары оқу орындарына ... ... ... ... ... сабақтар; оқу-далалық
және педагогикалық практикалар, факультативтік және қоғамдық іс-әрекеттер
сияқты әр ... оқу ... ... ... ... асырылды.
Эксперттік бағалау мәліметтері ең ... ... ... ... ... және ... компоненттерінің
дамуын қамтамасыздандырғанын көрсетті. Біздің тәжірибемізде студенттердің
мінез-құлықтарында экологиялық білімдер мен экологиялық мәнді белгілеулерді
қалыптастыру «Экологиялық өлкетану» ... ... ... ... ... ... ... асырылды.
Арнайы курс мазмұнынында экологиялық білім мазмұнының ... ... ... бөлінді.
Студенттердің экологиялық білімдерді экологиялық мәдениет
қалыптастырудың, ... ... ... ... мен
таңдау іскерлігін дамытудың, табиғатқа ұқыптылықпен қарау дағдыларын
меңгеруі мен табиғатты ... ... ... ... білуінің құралы ретінде жете түсінуі бойынша жұмыс ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылды, аймақтағы экологиялық мазмұндағы нақты
материалдарға ... ... ... ... ... құралдары болып
экологиялық практикумдар, оқу-жобалық іс-әрекеттер әдістері, экологиялық-
өлкетану ... ... және ... ... ... табиғатқа
экскурсиялар, экологиялық қолайсыз орындарға ... оқу ... ... қоршаған табиғат ортасын танудағы, ... ... ... ... тәрбиелеудегі, экоәлеуметтік
белсенділігін тудырудың ... ... ... ... ... атап өту ... Өйткені студенттер табиғат аясында өткізілген
табиғатты қорғау және зерттеу іс-әрекеттерін табыстырақ меңгерді.
Экологияға бағытталмаған болашақ ... ... ... ... сәттерінің бірі болып оларды университеттің қоғамдық
жастар ұйымдарына, соның ... ... ... ... ... ... ... бастап жұмылдырылуы табылды. Олай дейтініміз клубтың
қызметі туған жердің экологиялық ... оқып ... ... ... ... сондай-ақ аймақтың экологиялық-өлкетану
проблемаларын студенттік ғылыми ізденістер тұрғысында, әдістемелік ... және ... ... маманның экологиялық мәдениетінің мінез-құлықтық және
рефлексивтік компоненттерінің дамуы студенттердің кәсіби ... ... ... ... кеңеюі мен тереңдеуі, сондай-ақ
оларда экологиялық білім, іскерлік, дағды жүйелерін қалыптастыру арқылы
іске асты. ... ... ... мен талаптарын ескере отырып
экологиялық іс-әрекеттің қазіргі ... оқып ... ... ... бағытталмаған болашақ мамандарды
экологиялық-кәсіптік даярлау жүйесінің ең маңызды бөлігі ... ... ... ... ... мен ... ... іздестіруге арналған әлеуметтік жұмыстар табылды. Оқу
жобаларын орындауға қойылатын дәстүрлі талаптар ... ... ... ... ... ... ... негізделген практикалық
нұсқауларды дайындау саналды. Студенттердің орындаған ... ... ... ... ... жетілдіру бойынша практикалық
шараларды дайындау негізі болып табылды.
Сонымен, осы ... ... ... ... проблемалары
материалында оқу жобаларын жүзеге асыру мазмұны мен ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру
бойынша аймақтық университеттердің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... мамандардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудағы тәжірибелі-эксперимент жұмысының нәтижелері
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың мақсатты қолданылуы ... ... ... ... компоненттері мен өлшемдері және
көрсеткіштерінің бірізділікпен жүзеге асырылуы ... ... ... ... әр түрлі түрлері ... ... ... ... ... маманның экологиялық
білімдерін кеңейтуді, іс-әрекет амалдарын және рефлексивтік сапаларын
меңгеруді қамтамасыздандыруға ... ... ... ... ... және ... ... пайдалану арқылы, студенттердің экологиялық мәдениетінің
бастапқы деңгейін анықтадық. ... ... ... ... ... ... мен ... арналған сұраныстарының жоқтығын, қоғам
мен табиғаттың тұрақты даму негіздерін жете түсінбейтіндігін, ... ... ... ... танытпайтынын, практикалық экологиялық
іс-әрекеттерге өзінің нақты қатысуы үшін ұмтылмайтынын аңғартты.
Осы кезеңдегі эксперттік бағалау ... ... ... ... 57,3% -58,3% және экологиялық мәдениеті орта
деңгейдегі студенттердің 32,3-32,4% құрайтынын ... ... ... ... ... көпшілігі экологиялық
мәселелер туралы ойланбайтындығын жасырмады. Олар экологиялық проблемаларды
шешуге өзінің қатысқысы келмейтінін, экологиялық ... ... ... ... ... ... – сол ... яғни экологтардың жұмысы, қоршаған ортаны ... ... ... жергілікті халықты тартудың қажеттілігі жоқ
дегенді ... Осы ... ... ... ... ... ... қатысты экологиялық зардаптар туралы нақты
түсінігі болмады.
Анықтау экспериментінің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетпен бекітілетін тұлғалық қарым-қатынасының
жоқтығын дәлелдейді. Ал, бұл ... ... ... экологиялық
мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жүйелі әдістеме жасау қажеттігін
талап етеді.
Тәжірибелік ... ... ... ... ... экологиялық жобалар оларға кәсіптік проблемаларға аса көңіл
бөлуіне, тереңірек үңілуіне септігін ... ... ... ... ... ... жоғары көтерді, кәсіптік проблемаларды шеше
білуге ... ... ... ... ... ... кеңейтті, өзін-өзі жүзеге асыруға және ... ... ... дербестігін, ынтасын, ұмтылысын дамытты.
Тікелей және жанама бақылау әдістерін қолдана отырып ... ... бір ... ... ... қай ... ... анықтадық: қоршаған орта сапасын жақсарту
мен қорғауға сұранысының жоқтығы, табиғат пен ... ... ... ... ... ... ... саласы бойынша белсендігін
танытудың әлсіздігі, практикалық экологиялық ... ... ... ... ұмтылмауы.
Осы алынған бастапқы мәліметтер студент жастарға экологиялық білім
беру мен тәрбиелеудің тиімді ... ... ... қажеттігінің
жарқын айғағы. Сондай ... бірі ... ... ... ... ... ... сәйкестігін қамтамасыз
ету мақсатында математикалық статистика ... де ... ... ... ... ... сауалнама, эксперттік
бағалау) арқылы жүргізілген бастапқы ... ... ... ... ... ... саны 57,8 % құрайтынын және орта
деңгейдегі студенттер саны 32,3 % ... ... Оның ... ... ... және ... ... арасындағы айырмашылықтың онша
үлкен еместігі байқалды. Бұл ... ... ... ... ... бойынша мақсатқа бағытталған ... ... ... мектептегі экологиялық білім тиімділігін қамтамасыз ... емес ... ... ... ... түседі ( 6 кесте).
6 - кесте. Студенттердің экологиялық мәдениетінің қалыптасу деңгейлері
(экспериментке дейін)
|Деңгей атаулары ... |
| ... ... |
| |n = 192 |в % |n = 192 |в % |
| |112 |58,3 |117 | ... | | | |57,3 ... |62 |32,3 |66 | |
| | | | |32,4 |
| |18 |9,4 |21 | ... | | | |10,3 |
| |0 |0 |0 | ... | | | |0 ... ...... ... ... ... ... негізгі экологиялық ұғымдар білімі, ... ... ... ... ... өмірдегі кәсіптік іс-
әрекеттерде ... ... ... ... сауалнамадағы сұрақтарға берген жауаптары негізінде
студентердің ... ... ... ... жинақталып,
топтастырылды. Оларда мынадай ойлар сипатталды:
- Экологиялық проблемалар тақырыбына онша көп ... ... ... ... ... маңызды орынды иелейді.
- Мені белгілі бір дәрежеде біздің қаладағы қоршаған орта жағдайы
мазалайды.
- Өзімнің экологиялық білімдерімді ... ... ... ... ... мен тәрбие жүйесі қажетті әсер береді деп
есептемеймін.
- Экологиялық проблемаларды шешу барысына өзімнің қатысуымды ... ... ... ... ... ... ... бойынша іс-әрекетке жергілікті халықты кеңінен жұмылдыру
үшін ұйымдастырылған жағдайларды көрген емеспін.
- Менің ... ... ... ... ... көмегі болды.
- Табиғатты пайдалану мәселелеріне үкімет органдарының қатынасы
қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... және ... ... жетіспеушілігіне
байланысты.
- Қоршаған ортаны және еңбекті қорғау бойынша қызмет көрсету
ұйымдарымен байланысқан ... ... ... ... байланысты экологиялық
салдарларды нақты ... ... ... ... таза ... ... жіберілген кемшіліктерді
бақылаған емеспін.
- Менің денсаулығыма экологиялық тұрғыдағы қолайсыз факторлардың кері
әсері болған жоқ.
- Менің ... ... ... ... ... нақты
ұсыныстарым жоқ.
- Аймақтағы экологиялық жағдайлар менің өмірлік жоспарларыма әсер
етпейді.
- Аймақтағы қолайсыз факторлар әсерінің кері ... ... үшін ... мүмкіндіктербар деп, ойламаймын.
Жоғарыда көрсетілгендей студенттердің экологиялық проблемаларға
бастапқы қатынастары ... ... ... эмоционалдық күйзелістерімен және ... ... ... ... ... ... ... бойынша
меңгертілген аймақ экологиясы бойынша теориялық мәселелер кешені арқасында
экологиялық ... ... ... ... саны ... - 58,3% дан 28,6% ға ... ... топтарында – 57,3% дан 28,4%
ға ... ... ... ... ... ... мәдениеті орта
деңгейдегі студенттер саны эксперименттік топтарда - 32,3% дан 50% ... ... ... - 32,4% дан 49,5% ға дейін өсті. ... ... ... ... ... саны ... бастапқы кезеңімен салыстырғанда эксперимент топтарында 12%
ға, бақылау топтарында 11,8% ға ... ... Осы ... ... ... ... теориялық мәселелері экспериментік
топтар да да, ... ... да ... ... ... Бұл ... болашақ маманның қоршаған табиғи ортамен құқықтық
және адамгершіліктік өзара әрекеттеріне, аймақтың ... ... ... экологиялық аспектілеріне қатысты білімдердің ... ... ... кезеңнен кейін студенттердің экологиялық
мәдениетінің орта және ... ... ... ... ... өсуі ... Бұл өсу теориялық модельдің екі компоненті
(мотивациялық-құндылық және ... ... ... ... ... ала ... бағдарлық кезеңнің соңына қарай
эксперимет топтары мен бақылау топтары қол ... ... ... ... ... ... топтарында болашақ мамандар қоршаған ортаны меңгеру,
бағалау мен ... ... ... ... ... алатын мүмкіндігі
болған жағдайда айрықша оқыту ... ... ... ... оқу
нәтижелеріне олардың жауапкершілігін жоғарылатуға бағытталған жоғары оқу
орындарының жүйесіндегі қазіргі жаңалықтар мен ... ... ... ... ... ... ... даярлау сапасын
жоғарылатуға қойылған ... ... ... деп сенімді түрде айтуға
болады.
Бақылау тобын алып қарайтын болсақ, ... ... ... ... ... мен ... дайындауды құрайтын дәстүрлі
жүйе жұмыстары іске асырылды.
Біз ... ... ... жиынтығында студенттердің
экологиялық мәдениеті деңгейлерінің динамикасының ... ... ... аяқталуына қарай эксперимент және бақылау топтарындағы
нәтижелер салыстырылды. Тәжірибелі-эксперимент жұмысының ... ... ... ... әр ... ... ... бақылау,
сауалнама, эксперттік бағалау, студенттердің іс-әрекет ... ... ... ... эксперимент және бақылау ... ... ... ... бақыланып отырылды ( 7
кесте).
Бағдарлық кезеңінен кейін студенттердің экологиялық мәдениетінің орта
және жеткілікті ... ... ... бір динамикасы
белгіленді. Олардың өсуі теориялық модельдің алғашқы екі ... және ... ... ... қамтамасыз
етілді. Өзіміз күткендей бағдарлық кезеңнің аяқталуына қарай эксперменттік
және бақылау топтарында қол жеткізілген ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде аймақтағы экологиялық
жағдайларға жан-жақты талдау жасауға, жоба ... ... ... ... ... ... ... іздестіруге байланысты
оқу жобалары орындалды. Оқу жобаларының интерактивтік сипаты эксперимент
тобындағы студенттердің ... ... ... ... ... ... берді.
Эксперименттік әдістеменің ... ... ... ... теориялық моделін құрайтын мотивациялық-құндылық,
когнитивтік, мінез-құлықтық және рефлексивтік компоненттері мен ... ... ... қол ... көрсетеді. Олай дейтініміз
ізденістік кезеңнен кейін экологиялық мәдениеті төмен деңгейдегі студенттер
саны эксперимент топтарында 16,7% ға азайды, ал осы ... ... ... ... 21,6% ... ... мәдениеті орта деңгейдегі
студенттер саны ізденістік кезеңнен кейін эксперимент топтарында 38 % ... бұл ... ... ... ... 16,6% ға ... ал
осы кезеңде олардың өсуі ... ... 5,8% ... Ізденістік
кезеңнен кейін экологиялық мәдениеті жеткілікті деңгейдегі студенттер саны
эксперимент ... 16,7% ға ... ал осы ... олардың саны бақылау
топтарында 21,6% құрады. Ізденістік кезеңнен ... ... ... деңгейдегі студенттер бақылау топтарында болмады, ал эксперимент
топтарында олардың саны жалпыға шаққанда 2% ... ... ... ... ... ... экологиялық
мәдениеті жеткілікті деңгейдегі студенттер саны эксперимент тобында едәуір
өскенін көрсетеді. Осы кезеңде эксперимент пен ... ... ... ... ... байқалды. Бұл қалыптастыру
экспериментінің екінші кезеңіндегі әдістеме мен оның ... оң ... ... ... ... ... ... бағалау
барысында студенттердің экологиялық іс-әрекетінің әр түрлі формаларын
жүзеге асыруға ... ... ... ... жинақтау
дағдылары, тірі жүйелер мен қоршаған орта жағдайын ... ... ... ... жұрт ... талқылау дағдылары, өзінің
көзқарасын қорғай білу іскерлігі, практикалық ... ... ... оң нәтижелері мен әлеуметтік маңыздылығына сенімділігі, сондай-ақ
қоғамдық презентация және оны рәсімдеу.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысының аяқталуына ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемаларын шешудегі оқу-
жобалық ... ... ... бағалау табылады. Біз
орындаған ... ... ... үшін өзара пікір бөлісу
талаптарына сәйкес келетін «Жоба сабағы» әдістемесін пайдаландық.
Осы кезеңде ... ... ... ... үшін ... кешені ретінде тренинг қолданылды. Тренингтің өзіне
тән ерекшеліктері бар екені белгілі. Ол ... ... ... ... барысында өзінің артықшылықтарымен ерекшеленді. Атап
айтқанда, жоғары ... ... және ... ... ... модельдеулердің пайдалануымен, яғни шынайы
өмірде кездесетін әр ... ... ... ... әр ... ... серіктестік ортаның құрылуымен, әрбір адамның
пікірінің бағалануымен, шешімдер қабылдауда жеке таңдауына еркінділіктің
берілуімен айрықшаланды.
Көбінесе ... ... баға ... ... қиынға түсті.
Дейтұрғанмен, студенттердің тренинг әдісі көмегімен өз ойларын ... ... ... ... ... ... ... оларға
сыйластықпен қарауды, өзінің және ... ... ... ... үйренуі, маңызды жағдай.
«Біздің проблемамызды кім шешеді?» жаттығуын орындау үшін студенттер 5-
6 адамнан тұратын топтарға бөлінді. Топтар құрамына ... ... ... ... ... ... құрылды. Әрбір топқа екі ... ... ... үш ... бөлінген парақ беттері таратылып берілді.
Студенттер осы ... ... ... ... ... ... ... әрбір көлденеңді бөліктерін 1 ден 3 ке дейін
нөмірлеу. Ең ... ... өзі ... тұрғыдан ең маңызды деп
есептейтін кез келген үш проблеманы жазу. Оны топ ... ... ... ... дейін талқылау. Содан соң, тапсырмалар орындалып болған
заматта-ақ парақтар жиналды, белгіленген проблемалар оқып ... ... ... кейін парақтар әр топқа басқа топтың парақтары
түсетіндей етіліп қайта таратылды.
2-тапсырма. Парақтың ... ... ... аталған проблемалардың
шешілу жолдарын ойлап тауып, жазу. ... ... ... соң
парақтар жинап алынып, оларда ұсынылған шешімдер оқып берілді. ... ... ... ... ... парақтар қайта таратылды.
3-тапсырма. Парақтың төменгі бөлігіне осы ... ... ... азамат, үкімет, жергілікті өкіметтік органдар, әлеуметтік
топтар, және тағы кімдер) шешуі тиістігін ... ... ... ... бір ...... мен шешемін», екінші жартысына – «басқа
біреулер шешеді» деген ... ... ... ... ... қандай принцип бойынша қойылғанын айтып беруі тиіс
болды. Студенттердің нәтижелерін талқылау барысында ... ... ... ... барлық проблемамызды (оны біз олардың проблемалары деп
есептейміз) басқа адамдар ... ... Осы ... ... тигізу үшін біз не істей аламыз?
«Экологиялық проблемаларды шешуді таңдау» жаттығуы. Дәптердің ... ... ... ... тізімі, дәптердің оң жақтағы
бөлігіне олардың мүмкін болатын шешімдерінің тізімі нөмірленіп ... ... ... автокөліктердің әсерінен бұзылуы.
2. Ағын сулардың мал өсіру фермаларының әсерінен лайлануы.
3.Ауа атмосферасының өнеркәсіптік мекемелердің қалдықтары әсерінен
бұзылуы.
4. ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік мекеме шығарып тастаған қоқыстар әсерінен
ластануы.
6. Аулалар мен көшелердің ластануы.
7. ... ... ... шуға ... ... ... ... Жергілікті салық салу.
3. Жауапты адамға айып төлету.
4. Әкімшілік қаулылар қабылдау және өкімет тарапынан шынайы ... ... бар ... күшейту.
6. Экологиялық білім мен тәрбие.
7. Проблема жоқ болғандықтан талқылаудың қажеті ... ... ... өздерінің көзқарастары тұрғысынан
көңілінен шығатын шешімдерді таңдады, содан соң бәрі ... ... ... ... ... талқылады.
«Баламаны таңдау» жаттығуы. Өлшемдерге сәйкес алынған жауаптар бағыты
мынадай болды:
- біз ... ... ... ... олар таусылмайды;
- көптеген қорлар қатты ұсақтанып кеткен, сондықтан да ... ... ... ... ... қорлардың жаңа көздерінің табылуы, олардың сарқылмайтындығын
қамтамасыздандырады;
- қорлардың кейбір түрлеруін алмастыру мүмкін емес;
- табиғатты пайдалануды күшейту қалдықтардың ... ... ... мен ... ... ... кез келген қорларды алмастыру мүмкін, бірақ ол сапасыз немесе
қымбатырақ ... ... ... қолда бар тарихи және қазіргі материалдар бойынша
соңғы 50 жылда ... ... ... ... ... өзгерістерді
талқылау және жұмыс нәтижелерін карта түрінде ұсыну тапсырылды. Жұмыстың
нәтижелері ... ... ... ... ... ... жалпы шолу
құрастырылды, барлық өзгерістер белгіленді. Осы жұмысты ... ... ... талқыланды:
- Қоршаған ортада болған өзгерістер тұрғындар үшін пайдалы болды ма,
әлде оларға зиянын тигізді ме?
- Азаматтар осы ... ... ... ... ... кері әсерлерді болдырмау үшін не істеу керек?
- Болашақта қандай өзгерістер болуы мүмкін?
- Сіздің ... сол ... ... ... ма, әлде зиянды
болады ма және ондай болуы не себепті?
- Біз ... ... ... жол ... үшін не ... аламыз?
- Біз аймақтың қоршаған ортасының экологиялық проблемаларын шешуге
қандай нақты үлес қоса аламыз?
Модельдеушілік кезеңнің ... ... ... ... ешқандай күмән келтірмейді. Эксперимент
тобындағы студенттер Каспий жағалауы ... ... ... ... ... бағдарламасын жасаумен ... Осы ... ... ... ... ... экологиялық
мәдениеті деңгейлерінің айтарлықтай өзгеруіне мүмкіндік туғызды. Осы
кезеңде ... ... ... мәдениеті төмен ... ... ... ... ... - 3,7%, ... 13,7% құрады) біраз студенттердің ... ... ... ... ... ... – 7,8%, бақылау
топтарында 1% ... ... ... ... ... ... болғандығын көрсетті. Студенттер экологиялық мазмұндағы оқу-
жобалық іс-әрекеттерді орындауы ... ... ... ... ... жете ... ... Бұл өте маңызды болды, өйткені
экологиялық тұрғыдан өзін-өзі бағалай білу ... яғни ... ... ... жеке жауапкершілігін жете түсіну, практикалық
экологиялық іс-әрекетке ... ... ... түсіну, кәсіби еңбектің
экологиялық салаларын қамтамасыздандыруға, өзі қатысқан ... ... ... ... ... баға бере білу көрсеткішінсіз экологиялық
білімнің жоғары тиімділігі туралы айту мүмкін емес.
Студенттердің экологиялық мәдениетін ... ... ... ... оқу ... өзінің диагностикалық функцияларының
барлығы туралы білім алушылардың ... ... мен ... ... ... ... айқын дәлел бола алады.
Студенттердің оқу-жобалық іс-әрекеттердің тиімділігіне қатысты айтқан
ойларын былайша жинақтауға ... ... оқу ... әркімге өзінің дербестігін көрсетуге,
тұлғалық іс-әрекеттерді ... ... бар ... ... ... ... ... екіншіден, біз өзімізге және ... ... ... ... ... ... біз ... дәстүрлі
оқыту барысында білінбеген көп жаңалықтарды таптық;
- үшіншіден, бізге қоршаған орта, табиғат проблемаларын практикалық
тұрғыдан қарастыруға, өз аймағымызда ... ... ... ісіне
қандай үлес қоса аламыз деген ... ... ... ... қоршаған ортаны сақтауға болашақ ұрпақтар алдында
жауапкершілікті және ондағы өз рөлімізді түсінуге, өз ... ... ... ... ... ... асыруға
тура келді.
Студенттер экологиялық білімді жетілдіру бойынша мынадай ұсыныстар
жасады: экологиялық проблемаларды адамгершілік тұрғыда шешу әдістеріне ... ... ... ... ... ... ... және
оқытудың белсенді әдістерін және т.б. кең қолдану.
Оқу-жобалық іс-әрекеттің өзіне, өзін ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі бағалау әдісі
арқылы, «Құндылық бағдарларға» бейімделген ... ... ... ... топ студенттерімен әңгімелесу мен жазбаша ... ... ... ... ... кестеге сәйкес экологиялық білім жобасын
жүргізудің басында және аяғында өткізілді.
Тұлғаның эмоционалдық-құндылық құрылымында айрықша ... ... сана ... бірі ... ... ... ... қарым-
қатынастары саналады. Дүниетаным тұжырымдамасының ауысуы жағдайында адамның
өзіне қарым-қатынастары өзін табиғаттың бір бөлігі ... ... ... ... ... процесіне құндылық бағдар тұрғысында
тұлғалық қалыптасуы жалпы адамзаттық құндылықтарды өзінің тіршілік ету
іс-әрекеттерінде ... ... ... ... айналуынан
көрінеді.
Құндылық бағдарды зерттеу әдістемесінің ең көрнекті түрі болып М.Рокич
әдістемесі саналады. Бұл ... ... ... ... ... Осы әдістемеге сәйкес құндылықтырыдың 2 негізгі түрлері
ажыратылып көрсетіледі: құндылықтар-мақсаттар (ұғымдық ... ... ... ... ... пайдаланылған құндылық бағдарларды өлшеу әдістемесі
құндылықтар тізімін маңыздылығына қарай құрудан тұрады. ... ... ... ... ... ... қарай тізу
тапсырылды. Топтық нәтижелерді алу үшін барлық топтар бойынша дәрежесінің
арифметикалық ... ... ... ... соң алынған барлық
құндылықтардың орта дәрежелері өсу ... ... ... ... ... ... болып жеке нәтижелер формаларында берілген құндылық
бағдарлардың топтық иерархиясы саналды. Қалыптастыру ... ... ... ... ... топтарында нәтижелердің
бірыңғайлығының өскенін көрсетеді. Осы ... ... ... 1-2 ... ... Осы ... ... қатысқан
студенттердің құндылық-бағдар бірлігінің қалыптасқандығын дәлелдейді.
Студенттердің экологиялық құндылық бағдар ... ... ... іс-әрекеттерінің өмірдегі қандай мақсаттарға бағытталғанын, және
жетістіктерге жетуде қандай құралдарды пайдаланғанды дұрыс санайтындықтарын
анықтауға мүмкіндік берді. ... ... ... ... құндылықтар
(өмір, денсаулық, қоршаған ортаның сапасы) жеке тұлғаның жетекші бағдарын
сипаттайды. ... ... ... ... ... ... көңіл көтеру, атақ) тұлғаның жалпы ... аз ... ... ... ... ... ... талап етіледі, яғни олар сыртқы әсерлерден пайда болған
басқалардан көп. ... ... ... ... ... бір ... немесе студенттік топтарға олардың маңызды еместігін
көрсетеді.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысы тиімділігінің көрсеткіштерінің бірі
болып ... ... ... қол ... практикалық
дағдыларын өзіндік бағалауы табылады. Осы жағдайда ... ... ... мен олардың айтқан ойларын атап өту маңызды.
Сонымен, оқу-жобалық іс-әрекеттері нәтижелілігін бағалау кезеңінде
студенттер, оқу жобаларын ... мен ... ... ... ... ұстап тұруды», «әңгімелесушінің тұжырымына пікір білдіруді»,
«проблемалар, міндеттер қоя білуді», ... ... ... ... ... ... дербес жұмыс жасауды», «жауапкершілікті
серік болуды», «әңгімелесушінің ... ... ... ... ... ... және орындаушы болуды»
үйренді.
Тәжірибелі-эксперименттік ... ... ... жүзеге
асыру мен болашақ мамандардың экологиялық мәдениеті көрсеткіштерінің айқын
көрінуі ... ... ... бар ... біздің болжамымызды
дәлелдеді. Студенттер өздерінің қоршаған ортаға деген эмоционалдық-құндылық
қарым-қатынастарын белсендірек көрсетуге, аймақтағы қоршаған орта ... мен ... ... жаңа ... ... ұмтылды.
Экологиялық жобаларды дайындау мен жүргізу барысында эксперимент
топтарындағы студенттер болашақ ... ... ... ... түсіне бастады, қоршаған ортамен өзара әрекет етудің
құқықтық және адамгершілік нормаларын жете ... ... ... ... оқу ... зерттеу сипатында ғана
емес, сонымен бірге қолданбалы ... ... да ие ... Бұл ... орта ... ... ... жұмыстарына
дағдыларының, сондай-ақ болашақ мамандардың белсенді азаматтық позициясының
қалыптасуына алып келді.
Біздің ойымызша студенттердің ... ... ... аса құнды көрінуі болып экспериментке ... ... ... өсуі ... ... Өйткені экологиялық
өзін-өзі бағалауды аймақтағы табиғат қорларын сақтауға жеке жауапкершілігін
ұғыну, ... ... ... ... ... ... түсіну,
кәсіби еңбектің экологиялық қауіпсіздігін сақтауға жеке жауапкершілігінің
және табиғатты қорғау ... ... ... болуы құрайды.
Педагогикалық зерттеудің кешенді әдістерін, соның ішінде студенттердің
іс-әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... ... ... жүргізу, эксперттік бағалаулар студенттердің ... ... ... топтарында және бақылау топтарында
өзгеруіне салыстырмалық тұрғыда талдау жасауға мүмкіндік берді.
Сонымен эксперимент және ... ... ... экологиялық
мәдениеті деңгейлерінің өзгеруін салыстырмалы талдау ... ... ... ... тиімділігін дәлелдедік (Кесте 7, Сурет ... 5 - ... ... студенттердің экологиялық мәдениеті
деңгейлерінің қорытынды динамикасы (%)
Сурет 6 - эксперимент тобындағы студенттердің экологиялық мәдениеті
деңгейлерінің қорытынды динамикасы (%)
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс ... қол ... ... ... оқу ... ... ... кәсіптік іс-әрекетке жақын
жағдайларға белсенді қатыстыруға мүмкіндік береді, деп тұжырымдауымызға
түрткі ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы үлкен тәрбиелік потенциалы экология
аймағындағы студенттердің оқу-жобалық іс-әрекеттерінің ұйымдастырылуынан
талап етіледі.
Экология саласындағы жобалық ... ... ... жаңа ... болады. Өйткені ол студенттердің экологиялық мәдениеті ретінде
тұлғаның әлеуметтік мәнді сапасын ... қана ... ... ... ... ... позицияға қоғам мүшелерін
бағыттайтындай белгілі бір пікірді қалыптастырады. Біз ... ... өнім ... ... ... әлеуметтік жағдай қандай болып
табылса – студенттердің экология саласындағы оқу-жобалық ... ... ... ... ... қоршаған ортамен өзара әрекеттері бойынша құқықтық және
адамгершіліктік нормаларының ... ... ... ... білімді жаңа сапалық тұрғыда қарастыруға, белсенді формалар мен
әдістерді пайдалануға ... ... ... ... қалыптастырудағы
эксперименттік әдістеме бағдарлық, ... және ... ... жүзеге ... ... ... ... бағдарлық кезеңінде меңгертілуге тиісті жалпы
теориялық мәселелер эксперимент топтарында да, бақылау топтарында да ... ... ... ... ... ... ... анықтау мен оларды шешуде оңтайлы ... ... ... ... ... ... ... оқу жобаларының тақырыбы аймақтық ... ... ... аймақтың экологиялық жағдайына жан-жақты талдау;
Каспий ... ... ... ... денсаулығына экологиялық
жағдайлардың әсерін зерттеу; Каспий ... ... ... ... ... ... ... Ақтау
қаласындағы және Каспий жағалауы аймағындағы теңіз ... ... ... жануарлар мен құстар, итбалықтардың жойылу себептерін
зерттеу; Каспий деңгейі бойынша ... ... және ... ... ... ... ... экожүйелерді сақтау
бойынша нақты іс-әрекеттер бағдарламасы талданды.
Өзінің білім беру бағытында субъекттерді оқыту жауапкершілігн көтеруге
бағдарланған жоғары ... ... ... ... жағдайында және
академиялық жинақтылық пен еркіндіктің айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық технологиясын қажет етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі уақытта экологиялық проблемаларды ... ... ... ету ... ... ... бір ғалымдар ғана емес, бүкіл
халықаралық қауымдастық мойындап отыр.
Дейтұрғанмен проблеманың аумақтық деңгейдегі көкейкестілігін көпшілік
түсіне бермейді, ... ... ... барлық уақытта қоршаған
ортаны жақсартуға сәйкес келе бермейтіндігі де ... ... ... ... шешім қабылдауы мен оны жүзеге асыруы да жиі ... ... ... ... ... ... ... бірі
болып тұлғаның экологиялық проблемалардың маңыздылығын түсінуі мен оны
жүзеге асыруға жеке үлесін қосуы табылады. Осы ... ... ... ... ... ондағы көзқарастар міндетті тұрғыда әрекет жүзінде
көрінуі ... ... ... табу ... бірі ... өзін және ... құндылықтарды игеру барысындағы түсінігін
өзгертуге арналған ... ... ... адам ... мен ... ... ... Яғни жаңа даму моделінің бір шарты болып
табылатын экодамуды жүзеге асыру ... ... ... қазіргі
барлық тұжырымдамаларының негізіне экологиялық ... ... ... шығу ... ... ... ... материалдардағы оқу-жобалық іс-әрекеті
негізінде экологияға ... ... ... ... ... ... бағытталған.
Аумақты экологиялық проблемаларға жасаған талдау ... ... ... ... ... түрлілігін және іргетасты
параметрлерді сақтау ... ... ... ... еместігінен барлық
жағынан да басқаруға мүмкін, ... ... ... көшуді қамтамасыз
ететін адамзаттың тұрақты дамуы моделіне көшудің қажеттігін тудырды.
Қазақстан осыдан 15 жыл ... ... ... тиімді пайдалана алмау
салдарларынан тәуелсіздік ... ... ... ... ел ... кешірген экономикалық қиын жағдайларға байланысты
көптеген экологиялық ... ... ... ... ... ортаны қорғау бойынша тұрақты даму жетістіктеріне қол жеткізу
мақсатында әрекет етуге құрылған ... ... ... ... ... шешім қабылдау қажеттілігін атап көрсетті: жайлаулар мен нәрлі
жерлердің жойылуы; су ... ... ... және ... ... азаюы; қала территориясының атмосфералық
ауасының ластануы; ... ... ... ... ... ластануы; ауыр
өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтармен қоршаған ортаның ... ... ... сумен ластануы. Қазақстан картасында экологиялық
проблемалар сипатындағы аймақтар анықталды және оларды ... ... ... ... осы ... ... ... мәдениетін болжайды және тұрақты ... даму ... ... ... ... мен ... басқару жөніндегі экологиялық
жобаларға негізделеді.
Мәдениет жалпыға ортақ ... ... ... және ... ... ... нормалар мен мекемелер жүйесіндегі, рухани
құндылықтардағы, адамдардың табиғатпен, өзара және ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру мен дамытудың
өзіндік әрекеті ретінде сипатталады.
Тұлға өркениетке тікелей емес, мәдениет салалары мен ... ... ... әсер ... ... үшін адамзаттың тұрақты дамуын
қамтамасыздандыратын экологиялық ... ... ... - ... ... жалпы мәдениеттің ең мәнді
элементтерінің бірі болып табылады, өйткені әлеуметтік ... ... ... өмір сүру талаптарымен байланыста ... ... ... ... ... ретінде қоғам мен табиғаттың өзара
қарым-қатынасын реттеу ... ... ... ... арқылы «қоғам - табиғат» жүйесін сақтау мен ... ... ... түсініледі.
Мамандардың пікірі бойынша жалпы мәдениеттің, соның ... ... ... ... ... болып оның
әлеуметтілігінің табиғилығынан айырмашылық ... ... ... бірлігінің дәрежесі саналады. Мұндай бірлікке ... ... ... ... да, қоғамның да тұрақтылығы арқылы қол ... ... ... табиғат «адамның адамдық мәніне», ал табиғатты
сақтау - адам мен ... ... ... ... орта ... білім» парадигмасының «қоршаған ортаға
арналған білім» тұжырымдамасына ауысуы экологиялық білімнің жалпы бағытының
ауысуымен түсіндіріледі. ... орай жаңа ... ... нәтижелі жүзеге
асыру тұрақты даму идеяларын қолдауға және қамтамасыздандыруға бағытталған
көлемі кең мамандықтардың (гуманитарлық, экономикалық) ... ... ... ... білім мазмұнын ендіруді талап етеді.
Біз, экологиялық мәдениет кірістірілген тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... келдік:
мотивациялық-құндылық, когнитивтік, мінез-құлықтық және рефлексивтік.
Осыған орай тұлғаның экологиялық ... ... ... ... экологиялық бағыттылығы; экологиялық білімдер;
экологиялық іс-әрекет; өзін-өзі экологиялық бағалау негізделді.
Болашақ мамандардың экологиялық ... ... ... ... ... оқу ... ... жағдайлардың жасалуымен тікелей
байланысты. Осы зерттеу жұмысында студенттердің экологиялық ... ... ... ... ... ... ... асырудан айтарлықтай дәрежеде талап етіледі.
Оқу жобалық іс-әрекет ақпараттық тұрғыда экологиялық ... оны ... ... ... ... құралы ретінде
бағаланады.
Ғылыми әдебиеттерге жасаған талдау және тәжірибелі-эксперимент жұмысы
нәтижелері біздің аймақтық материалдарда студенттердің ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды
қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді деген бастапқы болжамымызды
дәлелдейді. ... осы ... ... ... ... мен
қолданбалы бағыты экологиялық құндылық, білім, іскерліктер, ... ... ... ... ... ішкі ... ... құрайды.
Экологиялық білімнің мақсаттары мен мазмұны бойынша дайындалған
ғылыми ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім мотивациялық-құндылық, когнитивтік, ... пен ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениеті құрылымындағы мотивациялық-құндылық
компонентінің рөлі тұлғаның маңызды құндылық бағдарлар жүйесін және табиғат
қорларымен ... ... ... ... ... анықталады.
Экологиялық мәдениеттің когнитивтік компоненті ... ... ... ... ... ... үйлесімді
әрекеттерін қамтамасыздандыратын принциптер, ... ... ... мамандардың меңгеруінен тұрады.
Маманның экологиялық мәдениетінің мінез-құлықтық компонентінің
қалыптасқандығы табиғатты тиімді ... ... ... ... ... ... ... арттыруды, қоршаған
ортаны көркейту мен қауіпсіздігін ... ... ... ... ... компоненті тұлғаның
рефлексивтік қабілетінің дамуын, қоршаған ортаға саналы және ... ... ... мен ... ... өзі ... жасау
қабілеттерін игеруін, тұлғалық және ... ... ... ... ... ... ... бағдарларды білдіреді. Оның үстіне
салауаттық өмірін сақтауда, тұрақты әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... және бөлек бір тұлғаның экологиялық
қауіпсіздігін сақтауға ұмтылысы әрбір адамның ... ... ... ... осы ... өлшемдер мен көрсеткіштердің төрт ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың барлық кезеңдерінде бақылап, тексеріп отырдық.
Осы зерттеуде аймақтың ... ... ... ... іс-әрекетінің тиімділігі тексеруден өткізілді. Осы педагогикалық
құрал тәжірибелі-эксперимент жұмысы ... ... ... ... белсенділігінің дамуын ойдан өткізуге мүмкіндік берді.
Оқу-жобалық іс-әрекет болашақ мамандардың нақты өмір ... ... ... шешу ... қажетті дағдылар мен
кәсіби тәжірибелерді игеретін қолданбалы сипаты ... ... ... ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізуге
бағдарлайды. Оған қоса болашақ мамандардың өздерін ... ... ... ... ... ... ретінде тануына
мүмкіндік туды.
Оқу-жобалық іс-әрекетінің кешенді сипаты болашақ ... атап ... ... ... мінез құлықтық
салаларына әсер етуіне алып келді. Біз практика барысында экологиялық
білімнің ... ... ... және әрекетте көрініс табатын болса
ғана тұлғаның құндылық бағдары мен ... ... ... ... ... ... байқадық.
Осыған байланысты аймақтағы экологиялық проблемалар ең өмірлік
мәселелерді қозғаушы ... ... ... ... ... білімі экологиялық даярлаудың функционалды бағытын ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді
пайдаланудың үлкен мүмкіндіктерінен тұрады.
Қазақстандағы бірқатар аймақтардың тәжірибесіне талдау жасай отырып,
біз жобалық іс-әрекетке негізделген ... ... ... ... ... ... ... және жоғары оқу орнының
жергілікті қауымдастықпен байланысын күшейтеді.
Аймақтық университеттер ... ... ... ... ... мамандардың экологиялық білімінің ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет болашақ мамандардың
экологиялық жауапкершілігін қалыптастырушы және оларды кәсіптік ... ... ... ... ерекше бір білім ортасын
құруға мүмкіндік береді.
Осы зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі «Экологиялық
өлкетану» арнайы курсы ... оқу және ... тыс ... негізделді. Болашақ ... ... ... және ... жобаларды орындауға жұмылдырылды.
Оқу жобалық іс-әрекеті өзара байланыстағы үш кезеңде жүзеге ... ... және ... ... ... кезеңі болашақ ... ... ... және ... ... Осы кезеңде студенттерге аумақты және аймақтық экологиялық
проблемалар ... ... ... ... ... ... өлшемдері мен көрсеткіштерінің сипаттамасы, Каспий жағалауы аймағы
экожүйесінің ерекшеліктері мен оның жағдайына әсер ... ... ... ... ... ізденістік кезеңі аймақтың белгілі бір
проблемаларының шешімін табудың қажеттілігін, оның жағдайының ... ... ... ... ... мен ... негіздеуді қамтыды.
Модельдеушілік кезеңде аймақтың осы ... ... да ... оңтайлы шешімі бойынша практикалық нұсқаулар дайындалды,
аймақтың экожүйесін сақтау бойынша ... ... ... ... оқу ... топ алдында қорғап шықты.
Экспеименттік топтарда жүзеге асырылған оқу-жобалық іс-әрекеттердің
әр түрлері болашақ ... ... ... ... ... ... ... білімдер мен әрекет ету
қабілеттерін кеңейтуге, рефлексивтік ... ... ... берді.
Сонымен осы диссертациялық жұмыста экологияға бағытталмаған
болашақ ... ... ... ... аймақтық
материалында оқу-жобалық іс-әрекеттің жүзеге асырылуын қамтамасыздандыратын
педагогикалық шарттар теориялық тұрғыда негізделді және ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін
қалыптастыру міндеттерін шешуге септігін тигізетін мынадай тұжырымдар мен
ұсыныстар түйінделді:
Оқу-жобалық ... ... ... ... ... ... орта ... білім» парадигмасынан «қоршаған ортаға
арналған білім» тұжырымдамасына ауысуының ... ... ... ... педагогикалық құрал арқасында «көлемді ойлау – жергілікті ... ... ... ... асырудың мүмкіндігі туды.
Болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... негізделеді,
өйткені осы педагогикалық құралдың кешенді сипаты мен қолданбалы бағыты
экологиялық ... ... ... ... ... ... ... тұтастығына қол жеткізуге мүмкіндік
береді.
Оқу-жобалық ... ... ... ... ... ... ... мынадай ерекшеліктермен ... ... ... ... ... ... мен міндеттерді шешуге бағытталуымен; кәсіби ойлау мен кәсіби
жауапкершілікті қалыптастыру мүмкіндігімен; ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға арналған
үлкен мүмкіндіктерді ... ... оқу ... ... ... көкейкесті экологиялық проблемалары болуы ықтимал.
Оқу-жобалық іс-әрекеттердің аймақтың экологиялық проблемалары материалы
негізінде жүзеге асырылатын әдістемесі «Экологиялық өлкетану» арнайы курсы
көлемінде оқу және ... тыс ... ... Оқу ... ... ... және кешендік сипатқа ие болуы мүмкін.
Оқу-жобалық іс-әрекеттің бағдарлық, ізденістік және модельдеушілік
кезеңдерін бірізділікпен ... ... ... болашақ мамандардың
қоршаған ортаны бағалау мен үйренуіне, оларды жақсарту жолдарын негіздеуге
мүмкіндік туатын тиімді оқу ... ... ... оқу ... ... ... ... мен
академиялық бостандыққа бағытталған білім беру процесін жекелендірудің өсуі
жағдайында мамандарды кәсіби тұрғыдан даярлау практикасында оқу-жобалық іс-
әрекеттерді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... болады:
Болашақ мамандардың қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ
жергілікті, яғни аймақтық бағытта да жүзеге ... ... ... ... ... ... ... процесінде аймақтың экологиялық проблемалары материалындағы
оқу жобаларының пайдаланылуы қажет.
Экологияға ... ... ... экологиялық білімін іс-
әрекеттік тұрғыдан жүзеге асыру аймақтың ... ... ... ... ... және ... оқу ... қажет етеді.
Студенттердің аймақтың экологиялық проблемалары материалындағы оқу-
жобалық жұмысы бағдарлық, ізденістік және модельдеушілік кезеңдерінің ... ... ... ... ала ... ... ... тиіс.
Жасалған материалдар (өлшемдер, көрсеткіштер және деңгейлер,
экологиялық ... ... мен ... әдістемесі, экологиялық
жобалар тақырыптары және т.б.) экологияға ... ... ... мен ... даярлау барысында пайдаланылуы мүмкін.
Зерттеу проблемасының шешімі осы жұмыс нәтижелерімен ғана ... ... ... ... ... енуіне байланысты
барлық бағыттағы мамандарды даярлау мен кәсіби іс-әрекеттер сапасының ... ... ... ... ... даму ... ... мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
проблемасы жете зерттеуді талап етеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Вернадский, В.И. ... ... ... ... как ... ... ... - М.: 1977. – С.19.
Вернадский, В.И. Философские ... ... - М.: ... ... ... В.И. ... и ... – М.: Наука, 1989. – 261 с.
4. Вернадский, В.И. ... – М.: ... 1967. – 279 ... ... А. ... и ... – М.: ... 1973. – 343с.
6. Швейцер, А. Благоговение перед жизнью. – М., 1992. – 572 ... ... Н.Н. ... и ... – М.: ... гвардия, 1990. – 351 с.
8. Моисеев, Н.Н. Экология человечества глазами математика: Человек, природа
и ... ... – М.: ... ... 1988. – 251 с.
Моисеев, Н.Н. Устойчивое развитие и ... ... ... ... ... ... - М., 1996. - С. 1 - 12.
10. Моисеев, Н.Н. Историческое развитие и экологическое образование. – ... ... ... Н.Н. ... и образование. – М.: ЮНИСАМ, 1996. – С.124
12. Глобальная экологическая перспектива 2000/Доклад ЮНЕП о ... ... в ... ... ... Повестка дня на 21 век / Конференция ООН по окружающей среде и ... ... 1992 ... Стратегия экологического образования и воспитания в ХХI ... ... VI ... ... по ... образованию. 3-5
июля 2000 г. – М.: Изд-во МНЭПУ, 2000. – 398 с.
15. ... М.С. ... ... М.: Политиздат, 1974.
Аллен, Р.Д. Наука о жизни. - М.: Просвещение, 1981. – С.255.
Небел, Б. Наука об ... ... как ... мир. В 2-х т. – М.: ... Н. ... природы (микроэнциклопедия биосферы). – М.: Знание,
1980. – 208 ... Н., ... А.В. ... ... и ... ... с охраной
живой природы. – М.: Наука, 1982. – 144с.
Экхольм, Э. ... ... и ... ... - М.: ... ... Печчеи, А. Человеческие качества. - М.: Политиздат, 1985.
22. Медоуз, Д.Х., Медоуз, Д.Л., ... И., ... Ш.В. ... ... ... МГУ, 1991.
Мамедов, Н.М. Теоретические основы ... ... ... ... и устойчивое развитие. - М., 1995.
24. Дагбаева, Н.Ж. Экологическая школа для ... ... ...... ... 2004., № 3, – С. 40-44.
Взаимодействие общества и природы. Философско-методологические аспекты
экологической ... /Отв. ред. ... – М.: ... 1986.
Экологическая этика: от натурализма к философскому персонализму// Вопросы
философии. - 1995., № 3. – ... ... С.Д., ... В.П. Экологическая педагогика и психология. –
Ростов-на-Дону: Феникс, 1996.
28. ... И.Д. ... ... к ... ... природы // О
преподавании основ охраны природы в ... – М., 1972. – 70 ... И.Д. ... ... по ... в ... ... и средства
обучения. - М., 1993.
30. Зверев, И.Д. ... ... в ... обучения биологии. Пособие
для учителя. – М.: Просвещение, 1984. – 160 ... ... И.Д. ... исследования по экологии в ... ... ... ... – М., 1993. – 287 ... ... И.Д. ... образование и воспитание: узловые вопросы //
Сб. науч. трудов «Экологическое ... ... и ... ... Перемена, 1996. – С.74-84.
33. Суравегина, И.Т. Методическая система ... ... ... ... – 1998., № 9.
34. Суравегина, И.Т. ... ... ... ... ... при ... ... В сб.:
Природоохранительное образование в средней школе. – М., 1978.
35. ... ... ... Под ред. ... НИИ содержания и методов обучения Акад. пед. наук СССР.
– М.: Педагогика, 1983. – 160 с.
36. Захлебный, А.Н. ... и ... ... ... ... ... – М., 1991. – 184 с.
37. Захлебный, А.Н., Суравегина., И.Т. ... ... ... ... ... – М.: Просвещение, 1984. – 160 с.
38. Захлебный, А.Н., Суравегина., И.Т. Экологическое образование школьников
во ... ... – М.: ... 1984. – 160 ... ... Н.М., ... В.М. ... методика преподавания биологии.
– М.: Просвещение, 1983. – 384 с.
40. ... Б.Г. ... ...... Изд-во Томского ГУ, 1959. –
390 ... ... А.Н. и др. ... ... и ... – Новосибирск:
Наука, СО, 1987. – 221с.
42. Гирусов, Э.В., Широкова, И.Ю. ... и ... – М., 1989. – 264 ... ... ... ... культуры. – М., 1989.
44. Гирусов, Э.В.Диалектика взаимосвязи живой и неживой природы. – ... – 47 ... ... В.И. ... диалектики логики и теории познания. – М.,
1997. – 367 ... ... Ж. ... ... ... культуры личности.
//Высшая школа Казахстана, 2000, № 4-5, – С. ... ... Р.О. ... ... социокультурной сферы к
эколого-культурной деятельности: Автореф. ... к. п. н., 13.00.08 ... 1999. – 26 ... ... Н.С. ... ... ... – Киев: Вища школа,
1985. – 47 с.
49. Чоров, М.Ж. Экологическое образование и ... в ... ... ...... 1996. – 101 с.
50. Урсул, А.Д. На пути к опережающему образованию. – М., 2003.
51. Никанорова, Е.В. Экологическая культура и ... – М., 1990. – ... ... Е.В. ... ... и ... ее ... аспект проблемы: Автореф. дисс. …д. филос. н.,
09.00.01. – Российская Академия управления (РАУ), 1994. – 48 с.
53. Тастанбекова, Ж. ... ... ... и ... ... №6, 1999, – ... ... культуры: Научно-аналитический обзор. - М.: ИНИОН, 1990.
55. Куликова, С.В. Взаимосвязь учебного и свободного времени в формировании
экологической культуры подростков (на ... ... ... ... ... дисс. …к. п. н., 13.00.01. – ... ... 1993. – 29 ... ... Г.А. ... ... ... горных инженеров к
природоохранной деятельности (на примере дисциплины «Иностранный ... ... …к. п. н., ... – СИПИ ... ... университет). – 25 с.
57. Иванов, Г.А. Формирование системы ... ... в ... ... и ... ... в ... заведениях нефтегазодобывающего профиля. Автореф. дисс. …к. п.
н., 13.00.08. – ... ... ... РАО, 1992. – ... Сафронов, И.П. Формирование экологической культуры учителя: Автореф.
дисс. …к. филос. н., 09.00.02. – МПГУ, 1992. – 25 ... ... С.В. ... ... ... ... на ... последипломного образования в системе повышения
квалификации: Автореф. дисс. …к. п. н., ...... ... РАО, 1993. – 24 ... ... С.В. ... в обучении предметам естественнонаучного
цикла. – Л, 1991. – 100с.
61. Миронов, А.В. ... ... ... ... ... ... ... о Земле, биология, человек, синергетика:
Учеб. пос. для юр. вузов / Академический правовой университет. – М.,
2003. – 204 ... ... С.К. ... содержания экологического образования в техническом
вузе на основе системного подхода: Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.01. –
Уральский гос. проф-пед. ... 1996. – 28 ... ... Л.К. ... в ... по ... окружающей среды.
Под ред. Л.К.Шапошникова, С.С.Хромова. – М., 1979. – 256 с.
64. Кристя, И.В. Формирование экологической культуры в ... ... ... ... аспект: Дисс. …к. соц. н.,
22.00.01. – Рос. Академия ... 1997. – 144 ... ... Н.Э. ... экологической культуры младших школьников в
процессе краеведческой деятельности: Автореф. дисс. …к. п. н., ... ... 1998. – 26 ... ... Л.А. ... ... ... учащихся младших
классов: Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.01. – ... ... 1998. – ... ... Р.В. Формирование экологической культуры младших школьников
средствами краеведческо-туристской деятельности: Автореф. ... …к. ... ... – ИРЛ РАО, 1997. – 28 ... ... Е.В. ... экологической культуры личности младших
школьников: Автореф. дисс… к. п. н., 13.00.01. – ИРЛ РАО, 1996. – 27 ... ... В.Ю. ... ... ... у ... в учебно-
воспитательном процессе средней общеобразовательной школы: Автореф. дисс.
…к. п. н., 13.00.01. – Чувашский ГУ, 1998. – 28 с.
70. Малыхина, З.В. ... ... ... в ... ... ... ... Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.02. –
МПГУ, 1994. – 28 с.
71. ... О.И. ... ... ... ... ... в
экологическом образовании школьников: Автореф. дисс. …к. п. н., ... ... 1996. – 28 ... ... А.В. ... игры как ... экологического образования
будущих учителей: Дисс. …к. п. н., 13.00.01. – ИРЛ РАО, 1996. – 226 с.
73. ... Л.А. ... ... ... и ... ... ... тенденция развития: Автореф. дисс. … д. филос. н.,
09.00.01. – МГУ, 1997. – 47 с.
74. Мукушева, Г.К. ... ... ... экспериментов
экологической направленности на лабораторно-практических занятиях в
средней школе: Автореф. дисс. …к. п. н., ...... 1999. – ... Балдина, С.В. Методика преподавания раздела «Производство и окружающая
среда» и ... ... в ... ... ... ... …к. п. н., ... – МПГУ, 1999. – 24 с.
76. Симаганова, Л.Б. Методика ... ... ... ... в технологическом вузе: Автореф. дисс. …к. п.
н., 13.00.08. – Тольятинский ПИ, 1999. – 25 ... ... А.И. ... ... как ... ... культуры: Автореф. дисс. …к. культ. н., 24.00.01. – СПб
ГУКИ, 1999. – 24 с.
78. Безуевская, В.А. ... ... как ... ... ... в курсе органической химии: Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.02.
... 1999. – 27 ... ... В.Н. ... по ...... Таврия, 1991. –
61.
80. Сериков, В.В. Образование и личность. Теория и практика проектирования
педагогических систем. – М.: Изд-ская корпорация ... 1999. – 272 ... ... Т.В. ... образование учащихся в обучении географии. –
М.: Просвещение, 1990. – 127с.
82. Сластенина, Е.С. Экологическое образование в ... ... ... – М.: ... 1984. – 104 ... Чоров, М.Ж. Экологическое образование и воспитание в вузе. ... ...... 1996. – 101 ... ... Н.С. Формирование знаний об экологических факторах городской
среды в курсе «Естествознание 5-6 кл.»: Автореф. ... …к. п. ... – ИОШ РАО, 1993. – 28 ... ... Н.В. Изучение городских экосистем в ... ... (9-11 кл.): ... ... …к. п. н., ... – ИОШ РАО, ... 23 ... Жайлауова, М.К. Народная педагогика в экологическом воспитании младших
школьников // Педагогическое образование и наука, 2003, №2. – С. ... ... М.К. ... ... ... в ... ... в зоне экологического кризиса: Автореф. дисс….к. п. ... – ИОШ РАО, 1994. – 28 ... ... О.А. ... межпредметных связей химии с биологией и
географией при обобщении экологических знаний с ... ... ... дисс. …к. п. н., 13.00.02. – ... ... 1995. – 26 ... ... О.В. ... региональной модели непрерывного
экологического образования (школа – вуз – ... ... ... …к. п. н., ... – Барнаульский ГосПУ, 1996. –
147 с.
90. Моисеева, Л.В. ... ... ... ... ... ... дисс. … д. п. н., 13.00.01. – Уральский ГПУ, 1997. –
25 ... ... Н.Д. ... ... ... и ... пособия по экологии региона (на ... ... ... ... …к. п. н., 13.00.02. – ИОСО РАО, 1998. – 23 ... ... Р.С. ... ... ... ... ... в
начальном курсе географии: Автореф. дисс. …к. п. н., ...... 1998. – 29 ... Письменная, Е.Е. Развитие экологической ... в ... ... ... ... ... ... Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.01. – 1999. – 28 ... ... Н.В. ... ... ... ... в школьном
экологическом образовании (на материалах ... ... ... …к. п. н. ... – Таганрогский ГПИ, 1999. – 23 с.
95. Сарыбеков, Н. ... – друг ...... ... 1981. – ... Экологиялық бiлiм беру, халықты табиғат корғауға тәрбиелеудiн теориясы
мен практика сының кейбiр ... / ... Н., ... ... К. // ... – 1997. - 23 ... (№18). – ... Сарыбеков, Н. Педагогические основы подготовки учащихся к охране
биосферы. – ... ... 1978. – 28 ... ... А.С., ... Ж.Б. Пути ... экологического знания
учителей // Поиск (Серия ест. наук), 1995, № 4. – С. 44-47. (на ... ... В. ... ... ... ...... Ана
тiлi, 1991. – 192 с.
100. Буламбаев, Ж.А. Концепция ... ...... ... и ... // Духовное наследие народов
Казахстана и ... ... Мат. ... ... ...... 2001. – С. 113-116
101. Буламбаев, Ж. К истории осмысления воздействия природного фактора
на жизнедеятельность ... ... 2001, №3 – С. ... ... Ж.А. ... ... общества и природы (философские
и экокультурные аспекты). – Алматы, 1991,10 п.л.
103. Буламбаев, Ж.А. Гуманистическая сущность экологической культуры ... ... ... – Алматы, 1999, №1. – 0,4 п.л.
104. ... А.А. ... ... ... ...... Гылым, 2000. – 196 с.
105. Сарыбеков, М.Н. Теория и ... ... ... ... Автореф. дисс. … д.п.н., 13.00.01. – Алматы, 1998, - 50 с.
106. Сарыбеков, М.Н. ... и ... ... подготовки будущих
учителей: Дисс. … д. п. н., 13.00.01. – Алматы, ... ... Г.К. ... ... ... оқу ... // ... және табиғат., 2005, №2.- 32-36 б.
108. Длимбетова, Г.К. ... ... ... ... Абай ... КазҰПУ-дың Хабаршысы. Педагогика ғылымдары сериясы –
Вестник КазНПУ ... Сер. Пед. ... – 2005. - №1(9) – ... ... Ж.Ж., ... Н.А. Годы в АГУ – экологическая валеология
/ АГУ им.Абая. – Алматы, 2001. – 163 ... ... Ж.Ж. ... экологических терминов. – Алматы: РИК, 2000.
111. Шильдебаев, Ж.Б. Занимательная экология: Учебное пособие. – ... 2000. – 171 ... ... Д.К. ... ... и практики и проблемы экологизации
образования. – Мат. Респ. сем. РИПК СО, 2001. – 72-76 ... ... Д.К. ... ... ... ... будущих
специалистов-неэкологов к экологической деятельности в условиях мирового
образовательного пространства. – ... РИПК СО, 13-14 ... 2003, - ... ... ... Г.У. ... аспекты формирования экологической культуры
Республики Казахстан: Автореф. дисс....к. филос. н., 09.00.01. – Алматы,
1999. – 20 с.
115. ... Ш.Т. ... ... ағымдар жұйесi // География және
табиғат, 2004, №5. – 22-24 б.
116. Нургалиева, Г.К. Психолого-педагогические основы системы ценностного
ориентирования личности: ... ... ...... 1993. – ... ... К.Б. ... готовности будущих учителей к
экологическому образованию ... ...... ... / ... Р.М. ... Ж.Ж. Жатканбаев. – Алматы, 2001. – 143 с.
118. Боранбаев, А.С. Историко-педагогические основы экологизации учебно-
воспитательного ... ... ... ... ... ... / Науч.
рук.: Кудайкулов М.А., Длимбетова Г.К. – ... 2004.- ... ... Н.А. Методические основы экологизации курса физической и
коллоидной химии в обучении студентов ... ... ... ...
к. п. н., 13.00.02. – Алматы, 1999. – 25 с.
120. Джакупов, С.М. Психология познавательной деятельности. – Алматы, 1992.
– 190 с.
121. ... З.А. ... ... ... в ... университетского образования: Автореф. дисс. … д. п.
н., 13.00.01. – Алматы, 1997.
122. Момынбаев, Б.И. Проблемы экологического образования в ... ... 2002. - №1. – ... ... Н.К. ... и ... ... обучения в подготовке
учителя. – Алматы: Республиканский издательский кабинет, 1995. – 205 ... ... А.Г., ... С.В., ... Г.Р. ... как ... ... в экологическом образовании.
125. Хамзина, Ш.Ш. Теория и практика экологизации высшего профессионального
образования (на примере ... ... ... ... ... / Науч. рук.: А.Г. Сармурзина. – Астана, 2002. – ... ... С.Т. ... ... ... образования на
современном этапе / Под ред. А.Г. ...... ... 2005. – 243с.
127. Вербицкий, А.А. Активное обучение в высшей школе: контекстный подход.
– М.: Высшая школа, 1991.
128. ... П.И. ... ... ... в ... – М.: Педагогика, 1980. – 240 с.
129. Зимняя, И.В. Психологическая педагогика: Учебник для ...... ... ... 1999. – 384 ... Заир-Бек, Е.С. Теоретические основы ... ... – СПб, ... Ильина, А.Н. Теоретические проблемы воспитания у старшеклассников
экологической культуры как части их мировоззрения: ... ... …к. ... ...... 1998. – 25 ... Хуторской, А.В. Современная дидактика: Учебник для вузов. – ... 2001. – 544 ... ... Н.Д., Иванова, Н.Д. Организация самообразовательной работы
студентов. – Алма-Ата, 1971. – 48 ... ... по ... ... ... и ... по работам Г.П. Щедровицкого. – М.: Дело, 2003. – 160 ... ... Н.Г. ... ... ... как инструмент развития
самостоятельности старшеклассников: Дисс. …к.п.н., 13.00.01. – Саратов,
1997.
136. Колесникова, И.А.. Педагогическое проектирование: ... ... ... ... / ... И.А., ... М.П.; ... И.А. Колесниковой. – М.: Издательский центр “Академия”, 2005. – ... ... К.Н., ... А.В. ... ... ... ... для вузов. – Аспект Пресс, 2005. – 384 ... ... Д.Ф. ... ... ... аспекты
формирования: Дисс. …к.ф.н., 24.00.01. – М., 2001.
139. Лихачев, Б.Т. Философия воспитания. - М., ... ... Н.С. ... ... ... – Киев: Вища школа,
1985. – 47 с.
141. Бобылева, Л.О. О ... ... ... ... в ... 2003, №5. – 132-135 с.
142. Бейсенова, А.С. Чильдебаев, Ж.Б. Пути развития экологического знания
учителей // Поиск (Сер. ест. ... 1995, №4. – ... ... Н.Н. ... ... и информационной культуры
инженера как комплексная дидактическая задача. Дисс. …к.п.н., ... ... 2002. – 166 ... ... ... и ... ... человека. – Новосибирск, 1983.
145. Огоньков, Е.В. Развитие экологической культуры ... на ... ... ... (на примера районного центра): Автореф.
дисс. ...к.п.н., ...... ГУ, 1998. – 29 ... ... З.Э. ... ... ... учащихся в школе (V-
IХ классах): Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.01. – Груз. НИИ, 1991. – 28
с.
147. Никитина, Б.А. ... ... и ее ... у ... Дисс. …к. социол. н., 22.00.08. – М., 1996.
148. ... Е.В. ... ... в формировании экологической
культуры школьников. Автореф. дисс. …к.п.н., 13.00.01. – ИТО и П ... – 27 ... ... ... образования и воспитания / Ред.
Т.В.Васильева, Н.С. Егоров, В.А. ... – М.: ... 1982. – 132 ... ... Г.Н. ... основы экологического образования и
воспитания школьников. Мн., 1998.
151. Каропа, Г.Н. Экологическое образование и ... ... ... ... В.М. ... непрерывного экологического образования в
средней и высшей педагогической школе. Дисс. …д.п.н., 13.00.01. – ... ... Н.С. ... воспитание в контексте социокультурной
динамики / “Педагогика”, 2002, № 10. – С. ... ... Е.В. ... и ... в природных и
социальных системах. – М., 1995. – 149 ... ... С.Н. ... ... ... экологической
культуры: Автореф. дисс. …д.п.н., 13.00.01. – МГОУ, 1998. – 44 с.
156. Сафронов, И.П. Формирование экологической ... ... ... ... ... - М., 1992. – 176 ... ... А.А. Подготовка ... ... к ... ... экологического образования школьников: Автореф.
дисс. …к.п.н., 13.00.01. – Алма-Ата, 1988. – 27 с.
158. Носова, Т.М. ... ... ... ... начальных классов
к экологическому образованию школьников: ... ... ...... 1998. – 44 ... ... И.Б. ... содержания эколого-краеведческой
подготовки учителя географии: Автореф. дисс… к.п.н., 13.00.01. – ... – 26 ... ... ... ... ... - М.: ИНИОН, 1990.
161. Хизбуллина, Р.З. Формирование экологической ... ... ... ... ... ... и ... Дисс. … к.п.н.,
13.00.01. – БГПУ, 2002. – 208 с.
162. Кузнецов, Т.В. Формирование ... ... ... средних
школ на современном этапе (дидактический аспект): Автореф. дисс. …к.п.н.,
13.00.01. – МГПУ, 1999. – 27 с.
163. ... О.В. ... ... ... младших школьников в
учебной деятельности (на примере курса ... ... ... ... – МГПУ, 1999. – 24 с.
164. Макеенков, Г.И. Методика развития экологической культуры учащихся при
обучении биологии в 7-8 ... ... ... ... 13.00.02. –
РГПУ, 1999. – 28 с.
165. Монгуш, О.С. ... ... ... ... в ... ... учащихся в курсе биологии 6-7 классов: Автореф.
дисс. …к. п. н., 13.00.02. – РГПУ, 1998. – 29 ... ... В.Г. ... ... ... ... младших
подростков в педагогическом процессе школы средствами музыкального
искусства: Автореф. дисс….к. п. н., 13.00.01. – ИРЛ РАО, 1998. – 27 ... ... Н.Э. ... ... ... младших школьников в
процессе краеведческой деятельности: Автореф. дисс. …к. п. н., ... ... 1998. – 26 ... ... Л.А. ... ... ... учащихся младших
классов: Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.01. – Уральская ГАФК, 1998. – ... ... Р.В. ... экологической культуры младших школьников
средствами краеведческо-туристской деятельности: Автореф. дисс. …к. ... ... – ИРЛ РАО, 1997. – 28 ... ... Е.В. Развитие экологической культуры личности младших
школьников: Автореф. дисс… к. п. н., ... – ИРЛ РАО, 1996. – 27 ... ... В.Ю. ... ... ... у ... в учебно-
воспитательном процессе средней общеобразовательной школы: Автореф. ... п. н., ...... ГУ, 1998. – 28 ... ... Ш.М. ... развития экологической культуры в курсе
биологии 6-го класса: Автореф. дисс. …к. п. н., ...... 1994. ... ... Макаров, Э.Д. Педагогические основы формирования экологической
культуры учащихся якутских ... ... ... ...... ... университет, 1994. – 26 с.
174. Куликова, С.В. Взаимосвязь учебного и свободного ... ... ... ... ... (на ... ... малокомплектных школ): Автореф. дисс. …к.п.н.,
13.00.01. – Брянский Педагогический институт, 1993. – 29 ... ... Б.Ц. ... в формировании экологической культуры у
детей шести-восьми лет (на традициях ... ... ... ... ... ...... развития личности РАО, 1993.
– 27 с.
176. Игнатова, В.А. Интегрированные учебные курсы как средство формирования
экологической культуры учащихся: ... ... п. н., ... ... 1999. – 26 с.
177. Табукашвили, Т.Г. Педагогические условия развития ... у ... ... отделения в системе ... ... ... ... ... …к. п. ... - ИРЛ РАО, 1998. – 25 с.
178. Огоньков, В.Н. Развитие экологической культуры учащихся на ... ... ... (на примере районного центра): Автореф.
дисс. …к. п. н., ...... ГУ, 1998. – 29 ... Ткачева, О.И. Методика использования системы биологических задач ... ... ... ... дисс. …к. п. н., 13.00.02.
– РПГУ, 1996. – 28 с.
180. Романенко, Л.В. Формирование у студентов ... ... к ... ... ... Автореф. дисс. …к. п.
н., 13.00.01. – Волгоград, 1990. – 25 с.
181. Муравьев, А.Г. ... ... ... ... ... ... – СПб.: Крисмас+, 1997.
182. Балтагулова, Ж.И. Педагогические условия активизации экологического
воспитания учащихся старших классов: Дисс. … ... ...... – 123 ... ... Г.К. Методика проведения химических экспериментов
экологической направленности на ... ... ... школе: Автореф. дисс. …к. п. н., 13.00.02. – Алматы. 1999. – 24
с.
184. Ахметов, Н.К. ... и ... ... ... в ...... ... издательский кабинет, 1995. – 205 с.
185. Дьяконов, К.Н., Дончева, А.В. ... ... ... Учебник для вузов. – М.: Аспект Пресс, 2005. – 384 с.
186. Стернберг, В.Н. Теория и практика «метода проектов» в ... ХХ ... ...... ... – Владимир, 2002 г.
187. Цыбикова, П.С. Педагогические основы использования метода ... ... ... в ... информатизации общества. Дисс. …
к.п.н., 13.00.01. – БГУ, 2001. – 170 с.
188. Назаренко, В.М. Система ... ... ... ... и ... ... школе: Дис. ... д.п.н., 13.00.01. - ... – 320 ... ... М.Л. ... ... образовательных маршрутов
студентов в вузе. Дисс. …к.п.н., 13.00.01. – Архангельск, 2001 г. – 202
с.
190. ... В. ... ... ... Развитие
мотивации // Народное образование. 2000. № 9, - С. 177-180.
191. ... Н.В., ... Л.В. ... ... ... ... // ... в современной школе. 2000. № 4, – С. 21-26.
192. Копылова, В.В. ... ... как ... ... ... ... ... языка (8-9 классы, английский
язык): Автореф. дисс. …к.п.н., 13.00.02. – М., 2001. – 30 ... ... Т.А. ... ... на ... и во ... // ... технологии. 2000. № 2, – С. 43-52.
194. Новые педагогические и ... ... в ... ... Под ред. ... – М., 1999. – 48 ... Пахомова, Н. Учебные проекты: методология поиска // Учитель. 2000. ... – С. ... ... Н. ... ... его ... // ... 2000, № 4, –
С. 52-5.
197. Полат, Е.С. Метод проектов на уроках ... ... // ИяШ, ... 2, 3, – С. 11-14, ... Вахромова, Г.А. Воспитание готовности будущих горных инженеров к
природоохранной деятельности (на примере дисциплины ... ... ... ... ... – СИПИ ... инженерный
педагогический университет). – 25 с.
199. Иванов, В.Д. Внеклассная ... ... как ... их ... культуры: Автореф. дисс. …к.п.н., 13.00.01.
– Свердловский инженерно-педагогический институт (СИПИ), 1992. – 24 с.
200. Иванов, Г.А. ... ... ... ... в ... ... и специальных дисциплин в среднеспециальных
учебных ... ... ... ... ... ...... среднеспециального образования РАО, 1992. – 27 с.
201. Сафронов, И.П. ... ... ... учителя: Автореф.
дисс. …к. филос. н., ...... 1992. – 25 ... ... С.В. ... подготовка учителей естественнонаучного
цикла на этапе ... ... в ... ... ... ... ... 13.00.02. – Институт образования
взрослых РАО, 1993. – 24 ... ... С.В. ... в ... предметам естественнонаучного
цикла. – Л, 1991. – 100 с.
204. Миронов, А.В. Концепции ... ... ... ... ... науки о Земле, биология, человек, синергетика:
Учеб. пос. для юр. вузов / Академический правовой университет. – ... – 204 ... ... А.В. ... ... ... ... начальных
классов в педвузе: Автореф. дисс. …д.п.н., 13.00.08. – ... ... 1994. – 45 ... ... С.К. Отбор содержания экологического образования в
техническом вузе на основе ... ... ... ... ...... гос. ... университет, 1996. – 28 с.
207. Кристя, И.В. ... ... ... в ... и воспитания: теоретико-методологический аспект: Дисс. …к.
соц. н., 22.00.01. – Рос. ... ... 1997. – 144 ... ... З.В. Методы активного обучения в экологическом образовании
школьников (химический аспект): Автореф. ... ... ...... – 28 ... Ткачева, О.И. Методика использования системы биологических задач ... ... ... Автореф. дисс. …к.п.н., 13.00.02. –
РПГУ, 1996. – 28 с.
210. Уткин, А.В. Ролевые игры как средство ... ... ... ... ... ... – ИРЛ РАО, 1996. – 226 с.
211. Коханова, Л.А. Средства массовой информации и новые технологии ... ... ... ... ... дисс. … д. филос. н.,
09.00.01. – МГУ, 1997. – 47 ... ... Г.К. ... ... химических экспериментов
экологической направленности на лабораторно-практических занятиях ... ... ... ... ... ... – Алматы. 1999. – 24 с.
213. Балдина, С.В. Методика преподавания раздела «Производство и окружающая
среда» и ... ... в ... области «Технология»:
Автореф. дисс. …к.п.н., 13.00.02. – ... 1999. – 24 ... ... Л.Б. ... ... ... ... образования в технологическом вузе: Автореф. дисс.
…к.п.н., 13.00.02. – Тольятинский ПИ, 1999. – 25 ... ... В.В. ... ... и ... проективной
деятельности // Педагогический вестник. – 1988. - № 3-4.
216. Чанилова, Н.Г. ... ... ... как инструмент развития
самостоятельности старшеклассников: Дисс. …к.п.н., 13.00.01. – ... – 176 ... ... Д.Г. ... для ... или Семь ... для тех, ... – Москва-Воронеж: Московский психолого-социальный институт, 2001. –
172 с.
218. Шукшунов, В.Е., ... В.Ф., ... Л.И. ... ... принципы, модели. – М.: МАН ВШ, 1996.
219. Каленская, В.Н. Факультатив по экологии. – ... ... ... 61 ... ... Т.В. ... ... учащихся в обучении географии. –
М.: Просвещение, 1990. – 127 с.
221. Легостаева, Л.В. ... ... ... вуза к ... ... ... в ... общеобразовательных школ:
Автореф. дисс. …к.п.н., 13.00.08. – Уфинский ГПУ, 1995. – 25 с.
222. Никитина, Б.А. ... ... и ее ... у ... ... дисс. …к.соц.н., 22.00.08. - Рос. Академия Госслужбы
при Президенте РФ, 1995. – 29 с.
223. Глазачев, С.Н. ... ... ... ... ... ... ... д.п.н., 13.00.01. – МГОПУ, 1998. – 44 с.
224. Соловьева, Н.Ю. ... ... ... вуза ... ... воспитания школьников: Автореф… дисс.
к.п.н., 13.00.01. – Липецкий ГПИ, 1999. – 26 ... ... С.В., ... Н.В., ... А.Г., ... Э.В. Практикум
по экологии. – М., АО МДС, 1996. – 192с.
226. Чернова, Н.М. ... ... по ... ... ... пед. ... по биол. спец. – М., 1986.
227. Ашихмина, Т.Я., ... В.М. ... ... ...... ... ВГПУ, 1997. – 228 с.
228. Школьный экологический мониторинг: Учебно-методическое пособие / ... ... – М.: ... ... ... родного края / Под ред. Т.Я. Ашихминой. – Киров: Вятка, 1996.
– 720 с.
230. Снакин, В.В. и др. Экологический мониторинг: Методическое ... ... ... ... ... М.: ... 1996. – 406 ... Системы управления окружающей средой: требования и руководство к
применению/ Госстандарт ... ... ГОСТ Р ИСО ... ... ... ... ... общие руководящие указания по
принципам, системам и средствам обеспечения ... ... ... ... ГОСТ Р ИСО ... ... ... средой: Словарь / Госстандарт России, ГОСТ РИСО
14050-99.
234. Управление окружающей средой: Оценка жизненного цикла. Принципы ... ... ... ГОСТ Р ... ... ... по ... аудиту. Основные принципы/
Госстандарт России, ГОСТ Р ИСО14010-98.
236. Руководящие указания по экологическому аудиту. ... ... ... ... ... окружающей средой/ Госстандарт
России, ГОСТ Р ИСО14011-98.
237. Нормативные данные по предельно ... ... ... ... объектов окружающей среды: Справочный материал. –
СПб: Крисмас+, 1997.
238. Практические задания по ... ... ... // Отв. ... ...... Влад. обл. орг. по охране природы, 1994. –
70 с.
239. Экологический менеджмент/ С.В.Макаров, Т.В.Гусева / ЭкоЛайн, ... ... ... промышленных производств/под ред.
А.Ф.Порядина / НУМЦ Госкомэкологии России, Москва, 1997.
241. Килпатрик, В.Х. ... ... – Л., ... Радионов, В.Е. Нетрадиционное педагогическое проектирование. – СПб.,
1996.
243. Гончарова, Ю.А. Педагогическое ... ... ... ... ... ... ... к.п.н.,
13.00.01. (ЛГПИ). 2000. – 269 с.
244. Цыбикова, Т.С. Педагогические основы использования метода проектов в
общеобразовательной ... в ... ... ... Дисс.
…к.п.н., 13.00.01. (БГУ). 2001. – 170 с.
245. Джонс, Дж. К. Методы проектирования / Пер. с ... – 2-е изд., ... М., ... Хилл, П. Наука и искусство проектирования: ... ... ... ... – М., 1973.
247. Berberet, W.G. Education for sustainable deverlopment: A call ... Los Anqeles, ... ... Д.С., Зверев, И.Д., Суравегина, И.Т. ... ... ... Методическое пособие для учителя. – М.: Школьная
пресса, 2002. – 112с. – (Библиотека журнала “Биология в ... ... ... ... ... мәдениеті деңгейін
анықтауға арналған
А Н К Е Т ... ... ... қол ... ... тек қана ... ... емес, басқа да көптеген факторларға, соның ішінде экологиялық
компонентке де тәуелді екендігін қоғамның даму ... ... ... ... ... ... ... мекемелерге
тәуелді жүзеге асырылатын экологиялық проблемаларды және экологиялық
жағдайларды анықтауға арналған.
Біздің ойымызша Сіздердің ... ... ... және ... сұрақтарының шешімін табуға әсер ететін бірқатар ұсыныстар мен
жағдайларға талдау жасауға үлкен септігін тигізеді.
Ал енді назар аударыңыз!
Көптеген сұрақтарға ... әр ... ... ... ... ... ... нөмірлерінің бірін дөңгелекпен қоршауға алуыңыз
тиіс.
Жауаптарыңыз үшін алдын ала ризашылығымызды білдіреміз!
І. Сіз ... ... ... ... ... Онша жиі ... ... Ол туралы ойланбаймын
5. Бұл мені толғандырмайды
ІІ. Табиғат Сіздің өміріңізде қандай орынды иелейді?
6. Өте маңызды
7. Маңызды
8. Едәуір маңызды
9. Ешқандай
ІІІ. ... ... ... ... жағдайы Сізді толғандырады ма?
10. Иә, көп толғандырады
11. Иә, ... бір ... ... ... Жауап беруге қиналамын
ІV. Сіз өзіңіздің экологиялық біліміңізді кеңейту ... деп ... Иә, ... Жоқ есептемеймін
16. Жауап беруге қиналамын
V. Сіз қалаға, мекемелерге экологиялық тәрбие және ... ... ... және қоршаған орта курсын» енгізу дұрыс деп санайсыз ба?
17. Иә, ... деп ... Жоқ, ... ... тиімсіз
19. Жауап беруге қиналамын
VІ. Сіздің экологиялық проблемаларды ... ... да ... ... ма?
20. Иә
21. Жоқ
VІІ. Сіз экологиялық іс-әрекетке қатыспауыңызды (тікелей, қосымша) немен
түсіндіресіз? (Бірнеше жауап варианттарын атаңыз)
22. Экологиялық іс-әрекетке қосуға арналған ұйымдастырушылық ... ... және ... ... ... ... сезінемін
24. Жеке өзімнің немқұрайдылықпен қарауым
25. Басымдық шкаласында экологиялық іс-әрекет жағдайының ... ... ... – кәсіби мамандардың жұмысы
27. Менің қатысуым ешқандай өзгеріс әкелмейді
28. ... ... ... ... ... көре ... Айтыңызшы, Сіздің санаңызға экологиялық проблемалардың қайсысы
көбірек әсер етеді?
29. Туған қаладағы (аймақтағы) қоршаған ортаның жағдайы
30. Жеке ... және ... ... ... Бұқаралық ақпараттар құралдары
32. Жұмыс істеуді жоспарлап отырған мекеменің экологиялық ... ... ... Табиғатты қорғау туралы көрнекті ғалымдар, әдебиет және өнер
қайраткерлерінің шығып сөйлеген сөздері
34. Көп мағлұматты ... ... ... ... ... экологиялық саясатты белсендіру
ІХ. Сіздің ойыңыз бойынша қалаңыздағы (аймағыңыздағы) экологиялық
жағдайдың ... ... ... ... ... варианттарын белгілеңіз).
36. Табиғатты сақтау сұрақтарына жергілікті үкімет органдарының
жауапкерсіздікпен қарауы
37. Ауыр табиғи жағдайлар
38. Жергілікті халық бөлігінің экологиялық тәрбиесінің ... ... ... ... ... ... ... жетекшілер тарапынан қоршаған ортаны қорғау
туралы заңдардың бұзылуы
41. ... ... ... ... ... әлсіздігі
42. Ортаны қорғау мәселелерінің шешуге бөлінген материалдық және
финанстық қорлардың ... ... ... орта және еңбекті қорғау қызмет көрсету ұйымдарымен Сіздің
тоғысатын сәттеріңіз бола ма? (1 – жиі; 2 - әр ... 3 - ... ... ... ... ... ... Өзімнің жеке ұсынысыммен
ХІ. Сіз қоршаған ортаны қорғау қызмет көрсету ұйымдарымен қарым-қатынас
барысында нені сезінесіз?
45. Қанағаттанбаушылықты
46. ... және ... ... ... Қоршаған ортаны қорғау қызмет көрсету ұйымдарымен қарым-қатынас
процесінде шиеленісті жағдайлар туындайды ма?
47. Жиі
48. Сирек
49. Жоқ
ХІІІ. Қандай себептер бойынша --------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------
--------------------------------
ХІV. Сіз ... ... ... ... ... ... залалдарды сезінесіз бе?
50. Жиі
51. Сирек
52. Тіпті сезінбеймін
53. Жауап беруге қиналамын
ХV. Егер сезінсеңіз, қалай пайда болды -----------------------------------
--------------------------------------------------------------------------
------------------------------
ХVІ. Қоршаған ортаның лайлануына байланысты ... ... ... ... Иә, бақыладым (мысал келтіріңіз): ------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------
--------------------------------
55. Жоқ, бақылаған жоқпын
ХVІІ. Егер солай болса, оның дерегі болып не ... ... ... ... ... ... келмейтіндігі
58. Тиісті бақылаудың жоқтығы
59. Жұмыскерлердің жауапсыздығы
60. Экологиялық мәдениеттің төмендігі
61. ----------------------------------------------------------------------
ХVІІІ. Сіз ... ... ... ... ... кері ... болды деп есептейсіз бе?
62. Иә, әсері болды
63. Жоқ әсері ... ... ... ... Сіздің ойыңызша экологиялық залалдардың қай түрі қала (аймақ) үшін
ең қауіпті (жауаптар варианттары өзара бірін-бірі жоймайды)
65. Жергілікті халықтың денсаулығының төмендігі
66. ... ... ... технофобия және т.б.)
67. Митингілер және демонстрациялардың өткізілуі
68. Атмосфераның лайлануы
69. Жергілікті халықтың жер аударылуы
70. Кадрлар әлеуеттігінің ... ... ... ... ... ... ... климаттың төмендеуі
73. Ертеңгі күнге сенімділіктің жойылуы
74. Еңбек өнімділігінің төмендеуі
75. ----------------------------------------------------------------------
---------
ХХІ. Экологиялық жағдайлардың Сіздің болашақтағы жоспарларыңызға әсер ете
ме?
76. Иә, аймақтан ... кету ойым ... ... ... ... ... Кері ... залалдарды болдырмауға арналған Сіздің қандай
жүзеге асыруға болатын мүмкіндіктеріңіз бар?
79. Экологиялық таза аймақта еңбек демалысын өткізу
80. Бақта немесе жер учаскелерінде ... ... ... ... ... ... ... Қосымшасы
Қазақстанның экологиялық проблемалары және
қоршаған ортаны қорғау бойынша әрекет ететін Ұлттық жоспар
Жердің шөлге ... және ... ... айналуы әр түрлі факторлардың әсер етуі, соның
ішінде климаттың, адам іс-әрекетінің өзгеруі нәтижесінде кеуіп кеткен,
жартылай ... ... ... ... жерлердің күйреу, жойылу
процесі. Қазақстан территориясының ... ... ... 66% ... ... 180 млн га. ... келеді. Бұл проблема елдің географиялық
орналасу ерекшелігімен, оның Азия орталығындағы ішкі ... ... ... ... әсер ... ... ... отыр.
Қызылорда облысының жыл сайын егістік жерінің 10-15% ... ... ... ... шөлге айналды. Осындай себептерге
байланысты Арал теңізінің ... ... ... ... ... ... облыстарында, әсіресе Жамбыл және
Оңтүстік Қазақстан облыстарында егістік жерлерді екінші рет сор ... ... ... ... ресурстарының ластануы және тапшылығы
Суландыру жүйесінің тиімсіз пайдаланылуы және өзен ағыстарының
дұрыс реттелмеуі Іле, Сырдария, Есіл және тағы ... ... және ... ... судың азаюына алып келді. Арал теңізінің бір
ұрпақтан кем уақытта жартысы кеуіп ... ... ... ... де ... ... су ... жалпы көлемі бір жылға 100 куб.км.
құрайды. Оның қамтамасыз етілуі 35% ... ТМД ... ... сумен
ең төмен қамтамасыз етілген Қазақстан болып табылады.
Жыл сайын үстіңгі су ағындарына 200 млн куб.м. астам ластанған
су құйылады. Сол ... жер асты ... ... да төмендеуде.
Биотүрлілік сақтауға арналған ормандар мен ... ... ... ... негізінен қыр (дала), жартылай шөл және
шөлден тұрады. Ормандар елдің жалпы территориясының 4% ... ... 90% ... ... бағалы және сирек кездесетін
жануарлар мен өсімдіктер тарату ... ... ... ... тыс ... ... құлдырауына, қорғау және су сақтау
функцияларының жойылуына алып келеді, сондай-ақ өрт те ... ... ... ... ... мен ... пайдалану елді
тұрақты дамытуды қамтамасыз етудің маңызды шарттары болып табылады.
Қазақстанда 70 ... ... ... бері ... ... және олардың табиғи табиғат жағдайында экологиялық
жүйесін ... қалу ... ... ... ... ... ... дейін Қазақстанда ерекше қорғалатын территориялар
елдің 3% ауданын алып ... ... ... ... ... ... ... 0,3% құрайды.
«Арнайы қорғалатын табиғат территориялары туралы» Заңға сәйкес
осындай территориялардың ... ... ... табиғат
қорықтарынан, парктерінен, мемориалдарынан, мемлекеттік зоопарктер мен
ботаникалық бақтардан, мемлекеттік, ғылыми-техникалық және ... су ... ... ... ... және ... ... газының шығуы
90 жылдардың басында Қазақстанда жыл сайын ... 6 ... жуық ... ... ... шығарылды. 1990-1998 ... ... ... ... заттарды шығару 50%
төмендеді. Оған себеп ... ... ... мен ... ... ... және түрлі-түсті металлургия ... мен ... ... ... ... ... ... атмосфераға
орасан үлкен көлемде ластанушы заттар шығарады.
Лас заттарды шығару үлесі адам басына шаққанда Еуропа елдеріне
қарағанда Қазақстанда жоғары болып ... Оған ... ... ... бар ... ... ... орналасқан аудандарына сәйкес келеді.
1996 жылы Қазақстанда шығарылған көмір қышқыл газы адам басына
12,2 тоннадан тура келді. Бұл экономикалық ... пен даму ... мүше ... орта көрсеткіштерінен 10% жоғары болып отыр.
Қатты қалдықтар
Ауыр өнеркәсіптік, ... ... және ... да ... және
оларды қолдану, пайдалану, залалсыз ету, көму, шегаралық тасымалдау
қазіргі күннің маңызды проблемасы болып табылады.
Қазақстанда көп ... ... ... ресурс өндіретін
және қайта өңдейтін арнайы өнеркәсіптерден қатты қалдықтар, бәрінен
бұрын өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... 20 млд. ... тоннаны құрайды. Сондай-
ақ, республикада радиоактивті ... да ... ... ... ... ... көлемі күннен күнге өсіп отыр
(қазіргі уақытта 14 млн. куб.м.). ... ... ашық ... ... ... шығарылып тасталған.
Тұрмыстық қатты қалдықтарды жинау, сақтау, пайдалану мен қайта
өңдеу жүйесінің жасалмауы атмосфераны, топырақ жерлерді, үстіңгі су мен
су ... ... ... ... отыр.
Соңғы 50 жылда радиоактивті қалдықтардың көп жинақталуы үлкен
проблема тудыруда. ... ... ... ... және 1999 жылғы экономикалық серіктестік пен ... ... ... ... ... 230 млн. ... ... және 2 млн. тонна жоғарырадиоактивті
қалдықтар уран шығару мен өңдеу ... ... ... ... ... ... дамуды қамтамасыз етуге арналған негізгі міндеттер
болып:
- қоршаған орта сапасын тұрақтандыру;
- ... ... ... мен ... пайдалануды
басқарудың тиімді жүйесін жасау;
- табиғат қорларын тең пайдалануға арналған негіздерін
жасау.
Осы міндеттерді құрастырылымдылық тұрғысынан жүзеге ... және ... ... ... табу үшін, қоршаған ортаны қорғау бойынша
әрекет ететін Ұлттық жоспар оларға таныс проблемалар аймақты ... ... ... ... ... ... ... зонасы – Каспий аймағы, бұл аймақ мұнай шығару мен оны қайта
өңдеу негізінде ластанған топырақты ... ... және ... ... ... зонасы – Қазақстанның Шығыс, Орталық және ... ... ... ... орналасқан. Бұл аймақтардағы
проблемалар болып өнеркәсіптік қалдықтардың шектен тыс ... ... ... ... 90%), қала ... ауаның ластануы,
ормандардың жойылуы мен ерекше қорғалатын ... ... ...... ... ... Бұл ... ауыл
шаруашылыққа бағытталған, ол судың жетіспеуінен, су ресурстарының
ағынды сулармен ластануынан, ... ... және ... ... ... ... ... бұзылуынан зардап
шегіп отыр.
Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі ... ... ... ... тиімсіз пайдалану мен қоршаған ортаны ластау 20-30% жетіп
отыр. Мемлекеттік күш осы ... ... ғана ... ... шаралар қолдануға да бағытталуы қажет. Келісілген іс-
әрекеттер қоршаған ортаның күйреуге ұшырамауына және ... ... ... ... ... келтіретін экологиялық жағдайларды
болдырмауға бағытталуы тиіс.
Қоршаған ортаны қорғау міндеттерінің маңыздылығы мен мамандардың
экологиялық ... ... ... ҚР ... ... та ... болатын: «Іс жүзінде табиғатты пайдалана ... ... ... ... шешу ... экологиялық аспекттер
адамның білімі мен іс-әрекет саласының ең маңызды ... ... ... ... ... ... көңіл аудару және адам ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыда ластану мен қалдықтардың көлемін барынша азайтуды
қамтамасыз етуде, өмірдің және ... ... ... ... ... мен ... ролі өте ... Әлеуметтік және
экологиялық проблемаларды байланыстыратын альтернативтік ұсыныстарды
дамыту қоғамдық қабылдаудан және әр ... ... ... ... ... ... и социально-экономическое
развитие». – М.: «Экономика», 1994. – 495 ... ... ... ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ету
бойынша міндеттерді шешудің негізгі іргетасы болып табылатын ... ... ... ... ... тұрақты дамуына арналған қоршаған
ортаны қорғау бойынша әрекет ететін Ұлттық жоспар;
- ... ... ... ... Заң;
- биологиялық түрлілікті тең пайдалану мен сақтау бойынша
Ұлттық стратегия және әрекет етуші жоспар;
- шөлге айналу жолдарымен ... ... ... ... ... ... жоспар;
- табиғаттың стихиялық апатына Қазақстанның дайындық
жоспары;
- қоршаған ортаның тазалығы бойынша Ұлттық әрекет ... ... ... ... ... ... ... «Тағам сулары» салалық бағдарламасы (2002-2010).
Сондай-ақ, Қазақстан үлкен ... ... және ... ... ... отырып халықаралық міндеттемелер
қабылдаған.
Қазақстан аймақтық жобалардың белсенді қатысушысы бола отырып,
көптеген халықаралық және екі жақтық ұйымдармен ... ... ... ... ... ... арналған өзінің табиғат
қорларын қорғауға және тиімді басқаруға ... ... ... елдегі бірқатар жобаларды орындайды. Қоршаған орта бойынша
БҰҰ жүйесі агенстволарының және қоршаған ортаны қорғау ... да ... ... ... БҰҰ ... тобы ... ... жобасы
«Каспий жағалауы аймағындағы экологиялық жүйеге
антропогендік әсер ету деректері»
Орындаушылар: Ж.Өтеулиева, ... Ш. ... ... жағалауы аймағындағы экологиялық жүйе тұрақтылығын
бұзушы факторлар кешенін анықтау және сипаттау.
Негізгі тапсырмалар және оларды орындау кезеңдері:
І. ... ... ... ... ... ... бағдарламасын оқып-үйрену.
ІІ. Республикалық және жергілікті бұқаралық ақпараттарда Каспий
жағалауы аймағы бойынша жарық көрген экологиялық материалдарды ... және ... ... ... ... мәліметтерді жүйелеу, аналитикалық ... және оның ... ... ... жер ... қолайсыз табиғи-
климаттық факторлармен қатар химиялық өнімдер ... ... ... ... кері ... тигізеді.
Ұзақ жылдар бойы табиғат қорларына жауапкерсіздікпен қарау нәтижесі
жерге көп ... ... ... ... ... ... болмауы және мал бағу
нормаларының сақталмауы облыс территориясында ... бос ... ... ... ... жойылуына алып келді. Мал бағу
ісінің реттелмеуі, оның бір бірлікті аудандық көлемге нормадан екі-үш есе
асып кетуін дәлелдеп ... ... бұл ... ... және ... ... ... жайылымдарының 8% астамы жойылған.
Оңтүстік және Орталық Үстіртте сексеуіл тоғайлары және ормандары
сақталынған. Жер салу ... ... 1960 ... ... 110 мың га. ... қалың сексеуілді ормандар болған. 1990
жылдарда осы орман 30 га. ... ғана ... ... ... ... ... апат ... Арал
жағалауымен жанасып жатыр.
Арал жағалауының шор тартқан тұз бен шаңдары Үстірттің батыс ... ... ... ... ... ... ... байланысты
Бейнеу ауданының қазіргі экологиялық жағдайы қолайсыз сипатқа ие. Өйткені
жерлердің бос ... ... жер ... және оның ... ... ... дауылдар мен су деңгейлерінің төмендеуі
қоршаған ортаға кері әсерін тигізеді.
Бейнеу ауданының шығыс ... Арал ... 126 км. ... Бейнеудің аудан орталығы шаңтұзды аймақтың жалпы көлемінен 10-15%
жанасады. Арал ... ... ... құмды-тұзды дауылдың
жиіленуінен Бейнеу ауданында атмосфераның шаңдануы ... ... ... ... ... ... ... төмендеді,
табиғи малжайылымдарының тиімділігі жойылды.
Осындай қалыптасқан дағдарыстық ... ... шара ... ... ... ... уақытқа болсын өнеркәсіптік өндірістер
орналасқан ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе мұнай мен газды өнеркәсіптік мекемелер жерді пайдалану
барысына қатты залал ... ... ... мен жолдарға ауыр
техникалардың жүйесіз орналастырылуы 1 млн.га. жуық ауыл ... ... ... ... шаруашылығы мекемелері орналасқан территорияларда да жер
асты қорларының лайлануы байқалады.
Облыс территориясында 250-ден астам скважиналар фонтанша атқылап
өз-өзіне ... ... ... батпақтандырды және өзіндік қорларын
тауысты.
Біршама қолайсыз экологиялық жағдайлар Ақтау және Жаңаөзен
қалаларында қалыптасты.
Ақтау ... қиын ... ... ... ... ... және ... химиялық өнеркәсіп объекттері
мен мекемелерінің қалаға неғұрлым жақын орналасуынан туындап отыр. Ақтау
қаласы бойынша ... ... ... ластайтын 33 орта және ірі
мекемелер бар. ... осы ... ... ластаушы 652
стационарлық көздерден 1996 жылы 27866 т. зиянды химиялық заттар (ЗХЗ)
шығарылды, солардың ішінен 2073 т. ... ... 4388 азот ... 123 т. ... ... табылады. Бүгінгі таңда үш ... ... ғана ... ... ... ... болып табылатын «МАЭК» республикалық
мемлекеттік мекеме де экологиялық тұрғыдан аз ... ... ... ... ... кешені үш зауыттан құралған. Олардың құрамына 45
ұйымдастырушылық және 31 шаң-газұстаушылық жабдықтардын тұратын 57 ... ... ... ... химиялық кешені мекемелері өндірістеретін өнімдерінің
азаюына қарамастан ауа атмосферасын ластайтын негізгі ... ... ... қоса «МАЭК» республикалық мемлекеттік мекемесіне уақытша
берілген «Касқор» ... ... ... ... жарамай қалуына,
артық қорларының болмауына байланысты №56 ғимаратындағы газ ... ... ... ... ... жиі ... қалуы,
тесіктерінің көп болуы жер қабатындағы ... ... кері ... ... ... ... ... жер қыртыстарының күкірт
қышқылымен, зауыттың ... ... және ... ... ... Күкірт қышқылы зауыты өндірісі арқылы пайда
болған жанған тұқыл ... ... ... да өз шешімін таба
алмай отыр.
Май шам ... ... ... қою сұр ... майдаланған ұнтақ
және оның құрамында 1 мен 2 класты қауіпті заттар бар, яғни мышьяк, мыс,
қорғасындардың ... ... ... ... ... ... орындарда тұғыл 4,9 млн. тоннаға жеткен. Бұрынырақ №2 (58%)
тұғылсақтаушы орны тұғыл алқаптарының шаңдарын азайтуға ... ... ... ... ... ... мен өндірістер технологияларының
өзгеруіне байланысты тұғылдардың ... ... бұл ... Осы ... ... ... ұшып кетуінен тұғылдардың бетінің
ашық қалуын, олардың майда ұнтақ түрінде жеңіл болғандықтан жәй соғылған
желге де ұшып тұғылсақтаушы орынға ... ... ... ... топырақты жерін, өсімдік алқабын ластауына әкеліп соқтырып отыр.
Қоршаған ортаны ластау проблемасының ең ... ... ... ... шаңдануы болып табылады. Оған 30
жыл бойы бұрынғы ССРО Ортмашмин мекемесінің уландырушы және ... ... ... 01.01.97 ж. дейін онда 45,88 млн. тонна
уландырушы, 51,8 млн. ... ... және 6,8 млн. ... қалдықтар жиналған. Қазіргі уақытта өндірістің төмендеуі
нәтижесінде құйрықсақтаушы орындарға тасталатын қалдықтар азайды, ... су ... ... ... ... ... ашық көрініп жатуына әкеліп соқты. Құйрықсақтаушы орын ауданы
66,4 кв.км., бүгінгі күні ашық ... ... мен ашық ... ... кв. км. ... ... ... гипсті және фосфогипсті қабатының
қалдықтарды ұстап тұруы олардың ауаға шаң боп бөлінуін ... ... ... ... орын ... ... мен техниканың
түсіп кетпеуінен сақтандыратын шұңқырлардың кейбір жерлері жабылып
қалған, оның үстіне 50 км. ... 10 км. ... ... ... ... ... мен үй ... оңай бұзып кете алады.
Құйрықсақтаушы орынның бұдан әрі төмендеуі қалдықтардың тозаңдануы мен
шашылуына әкеліп ... ... ... су ... ... бір ... ұстап тұруына арналған нормативтік-таза су
жеткіліксіз екендігі мәлім. ... ... ... ... орын ... тозаңдануы проблемасы ғылыми
негізделген шешімін таба алмай отыр.
«МАЭК» республикалық мемлекеттік ... ... ... ... БН-350 тез ... ... жүзеге асқан, бірақ 1993 жылдың
шілдесінде бұл жобаның мерзімі ... ... ... ... ... қауіп-қатерінің жоғарылығына қарамастан созылып отыр.
Қатты радиоактивті қалдықтар (ҚРҚ) және ... ... (СРҚ) жоба ... ... ... ... ... жобалық қуаты жоғарыактивті ҚРҚ үшін 400 куб.м/18000 Ku, нақты
сыйымдылығы - 85%, орта және ... ҚРҚ үшін 11240 ... ... ... – 83%. ... ... ... және ампульды ионды сәулелендіретін көздердің (ИСК) ... ... ... ... ... ... обаның жобалық
қуаттылығы 180куб.м/1,0*10Е8Ku, сыйымдылығы - 8%.
Көмуге келмейтін ИСК және ... ... ... ... ұзақ ... ... ... бар бассейндерінің бос
көлемі 360куб.м/1,0*10Е10Ku.
СРҚ сақтау орны ... ... ... ... 65%. Қатты радиоактивті қалдықтар обасының (ҚРҚО) және МАЭК-тің сұйық
радиоактивті қалдықтар қоймасының (СРҚҚ) ... ... ... ... (ЭДҚ) ... жол берілу мүмкіндігінің
төменгі дәрежесінде.
Қазіргі уақытта жасалып басталған БН-350 жобасының, соның ішінде
қатты ... ... ... ... ... қалдықтарды
қатайту цехын соғу және кеңейту жұмыстары асықпай іске асырылуда.
БН-350 жобасын ... ... ҚРҚ мен СРҚ ... аумағы үлкен
болмақ. Оларды орналастыруға сақтау қоймаларында бос орындардың табылмауы
Каспий теңізі алқабының және қоршаған ортасының ластануы ... ... ... АҚ ... қаласының солтүстік-шығыс аумағына 8 км.
қашықтықта өнеркәсібі бар ... ... 2125м. х 2875м. ... ... ... ... ... өсімдікті жартылай қуаң ... және ауыл ... ... бос ... шағын тоғайлы
территорияда орналасқан.
Технологиялық процесстің зияндығы бойынша санитарлық ... ... ... ... санитарлық-қорғау аймағы 1000 метр кеңдіктегі
1 класс талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... бар ... мен мекемелерден қашықтықта орналасқан.
«АКПО» АҚ мекемесі көмірсутектер шикізатын өндіре отырып, 1995
жылы көбіктенетін, соққыға тұрақты және ... ... ... ... шығарды.
Стирол өндірісі: жобалық қуаттылығы 300 мың тонна/жыл.
Соққығатұрақты полистирол және ... ... ... ... 110 мың ... ... ... құрамына сиролдың синтезі
және қайта өңдеу өндірісі енеді. ... ... ... - 100 мың тонна/жыл.
«АКПО» АҚ өндірісі процесі 398,9 тонна зиянды зауыт заттарын,
2429,2 ... ... ... атмосфераға шығарады, су ағымының
түсуі булану алқабында 1 млн. куб.м. жуық шаманы құрайды.
Маңғыстау ... ... ... ... ... ... ... ұсақталған тас, құмды-гравийлік
қоспа, құм, фасоль, асфальттікбетонды қоспа, нефтті жолдық жабысқақтық
битум.
Мекемеге жақын жатқан жергілікті ... ... ...... ... 1000 метр қашықтыққа орналасқан Газавиков ауылы.
Ақтау қаласының табиғат ортасын ластайтын көздің бірі ... және 27 ... ... ... 150 га. ... алып
жатқан ақ балшықты - ұлу тас өндіру бойынша шығарылатын қалдықтар болып
табылады.
Жаңаөзен қаласына орналасқан ... ... ... ... ластау проблемаларын туғызып ... 1996 жылы ... ... ... ... ... ... заттар
28680 тонна, оның ішінде 23832 тонна күкірт қышқылы, оның 961,9 ... ... 447 ... ... ... құрайды. Оның үстіне
Жаңаөзен қаласында атмосфералық ауа жағдайын бақылайтын ... ... жер ... көп ... ... және ... ластайды.
Ескірген жабдықтардың істен шығып қалуы табиғи газдарды шырақтармен
жағуға, ... ... жер, ... ... және жаңа ... ... болуына әкеліп соғуда.
Жаңаөзен қаласында су құбырларының жарылуы және қатаң ... ... ... ... да проблемаға айналып отыр.
Жаңаөзен қаласына жақын жатқан территориялар да ... ... ... ... ... ... арналған
қоймалар мұнда жоқ.
Маңғыстау облысының қоршаған ортасын ластайтын дерек ... ... ... ... Жетібай, Қаражанбас және т.б. мұнай -
газды мекемелер мен пайда болған жерлер, ... ... ... және т.б. ... ... 20 мұнайгаз кен орындарынан 2 –
«Өзенмұнайгаз» АҚ, 17 – ... АҚ, 1 – ... ... ... - газ ... ... ... жалпы ауданы 71864 га. жуық
жерді алып жатыр.
Қаламқас кен орны ... ... және ... ... бөлініп шыққан Бозашы көтеріліміне жақын орналасқан. Мұнай және
газ өндіретін «Қаламқасмұнайгаз» мекемесі Қаламқас мекенінде құрылған.
Скважинадан ... ... және газ ... ... ... ортаны ластаушы факторлардың бірі болып табылады.
Скважина кен орнының жалпы ауданы 14359 га. жерді алып ... ... саны – ... көздері: мұнайды қыздыратын пештің ... ... ... авриялық күйінде тұтандыруға арналған шырақтар,
құбырлар, сепараторлар, ... ... әр ... тетіктер,
резервуар қақпақшалары, мұнайды буландыратын өнімдердің ауаны ластаушы
ыдыстары, ашық қоймалар.
«Жетібаймұнайгаз» Жетібай, ... ... ... ... ... ... ... Оймаша, Түркімен кен орындарынан, ал
1990-92 жылдардан бастап Ащыағар, Атамбай, ... ... ... ... және т.б. кен ... ... ... және
дайындаумен айналысады. Кен орындарының жалпы ауданы – 20591,59 га., іске
түскен скважиналары – 1134 ... ... ... ... ... ...
628, жұмыс істемей тұрғандары – 506.
«Жетібай» кен ...... Ескі ... ... 19 ... ... Жетібай» кен орнынан 10 км. қашықтықта Жаңа Жетібай
ауылы орналасқан. Оның қарамағында мұнайгаз өндіретін, транспорттарды
басқаратын мекемелері және ... ... жол ... бар. Одан 70 ... ... ... ал 80 км. қашықтықта Ақтау қаласының ... ... ... ... Өзен-Шевченко мұнай құбырлары
өткізілген, Жетібай басқармасындағы барлық кен орындарының ... ... ... ... орын ... ... мұнайды шығару және оның тауарлық
түріне жеткенге дейінгі алғашқы өңдеуі жүргізіледі.
Ластау көздері жоғарыда ... ... ... түтін шығатын
құбырлары, газды авариялық ... ... ... ... ... ... біріктірудегі әр түрлі тетіктер,
мұнайды буландыратын өнімдердің ауаны ластаушы ыдыстары, ашық ... ... кен орны 1974 жылы ... Ол ... ... бөлігінде орналасқан. Қаражанбас кен орнындағы мұнайды
шығару мен оны ... өнім ... ... ... ... мекемесі» айналысады.
Кен орнының жалпы ауданы – 12732 га., оның ... ... ... ... ... жылы кен ... ... мұнай қабатына термикалық
әсер ету технологиясын сынап көру бойынша ... ... ... ... бұл ... БПЖ ... ... және БЖӘ (қабатқа булы-жылулы әсер ету) ... ... ... ... қосымша цехтары істен шығып қалған скважиналарды
жөндеумен және қыздырумен, сондай-ақ ... ... ... атмосфераға зиянды заттар шығаратын объектілеріне
скважиналар, «Спутниктер», құбырлар, қоймалар, ... ... ... т.б. ... және Қарамандыбас кен орындары Маңғыстау түбегінің оңтүстік
шөлді бөлігінде Оңтүстік Маңғыстау мекенінде орналасқан. Бұл ... ... ... және өңдеу жұмыстарымен «Өзенмұнай» мекемесі
айналысады. Кен орындарының жалпы ауданы – 28302 га. Осы екі кен ... және газ ... ... 8 цех ... ... облысы бойынша атмосфераға зиянды заттар шығарудың 25%
Ақтау, Жаңаөзен, ... және ... ... ... ... да
пункттердегі автотранспорттардың үлесіне тиеді.
Қазіргі уақытта Ақтау қаласының тұрғылықты аймағынан келіп
түсетін ағынды сулар тазаланбаған ... 3,5-6,5 млн. куб. м. ... ... ... ... Бұл осы ... ... одан да ... ... ... ... әсіресе мұнай ағып кету
авариялық және оларды ... ... ... ... ... жер асты ... ластануда. Мұндай жағдайлар «Қошқар-Ата»
құйрықсақтау орындарына өнеркәсіптік мекемелердің және ... ... ... ... да туындап отыр. Тұрғылықты
халықтың денсаулығына әсер ететін қауіп-қатер мен эпидемияны өкпе ... ... ... ... ... ... ... бір жылда 100 мың куб. м. көлемінде
құйылуынан да пайда болуда.
Ауыл шаруашылығы мекемелері орналасқан ... да ... ... ластануы байқалады.
1,2,3,4 кластық қауіп-қатерлі уландырушы қалдықтарды ... ... әлі ... жоқ. ... ... ... мен ... үлкен көлемі жинақталған. Уландырушы қалдықтар
қоршаған ортаны ластау мен халықтың денсаулығына ... ... ... көмілуде.
Қалалар мен елді мекендерде қоқыс тастайтын жерлердің, құрылыс
қоқыстарының, темір-терсек ... ... ... ... да ... ... жағдайлар туып отыр.
Облыс территориясында аймақтағы мекемелердің спецификалық
ерекшеліктеріне қарай әлсіз радиоактивті және радиоактивті ... ... ... қалуы оларды көміп тастауды талап етіп отыр.
Бірақ, облыста осында қалдықтарды ... ... ... ... ... ... осы радиоактивті қалдықтар қоршаған орта мен жергілікті
халыққа қатер туғызатын көп орындарда шашылып жатыр.
Кіндікті, ... ... ... ... орналасқан аудандары
Солтүстік Үстірт территориясын радиоактивті ластау көздері ... ... ... ... жылдары су қоймасын құру
мақсатында жүргізілді.
Каспий ... ... 17 ... 2,5 ... ... ... де ... жағдайға әсер ететін маңызды факторлардың бірі
болып саналады.
Нәтижесінде Ақтау қаласының ... ... ... кен
орындарын, мұнай ғимараттарын, «Ақтау» теңіз портын, Маңғыстау атомдық
энергокомбинатын және тағы ... ... су басу ... туды.
Жоғарыда айтып өткен факторлар әсері аймақтағы елді мекендерге және
шаруашылық объектілеріне орасан зиянын ... ... ... ... ... ... жағалауы аймағындағы геоэкологиялық
жағдай бірден төмендеді.
Облыстағы тынық су болып Каспий ... суы ... ... ... ластануы мұнай өнімдерінен болады.
Тазаланбаған ағынды сулардың теңізге құйылуы оның суын қосымша
ластайды. МОУЭБР аналитикалық бақылауының ... ... КОС- ... ... ... ... ... ағынды сулардың құрамында
нитриттер бар екендігі байқалады.
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы халықаралық масштабта ... ... ... Каспий экологиялық бағдарламасының Каспий
суларын ластандыруды жою, сондай-ақ жағалау аймағыың экологиялық тұрақты
дамуын қамтамасыз ету, теңізді биотүрленуден ... ... ... сондықтан.
-----------------------
Коммуникативтік бөлім
Практикалық бөлім
Зерттеу бөлімі
■ өндіру өнеркәсібі
■ өңдеу өнеркәсібі
■ энергетика
■ көлік және байланыс
■ әскери сала
■ құрылыс
... ... ... ... ... мәдениет
■ білім
■ дін
■ идеология
■ организмдер
■ популяциялар
■ қауымдастықтар
Қоғамның тіршілік ету саласы
Қоректену ортасы
Өндіріс және тұтынушылық сала
Әлеуметтік экология
Жалпы экология
Қолданбалы экология
ЭКОЛОГИЯ
Д
Г
В
Зерттеу бөлімі
Практикалық ... ... ... ... ... ... ... экология
Экология
Ластану зардап-салдарларын жою
Ластану дереккөзін жою
Б
А
Өзеннің экологиялық жағдайын ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 191 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
«Достық» станциясы арқылы халықаралық көлік қызметінің болашақтағы даму жолдары5 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет
Актас мұнай кен орнын игерудің оптималды жобалық шешімін анықтау67 бет
Алаяқтық және онымен күресудің проблемалары мен болашақ мәселелері91 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық технологияны оқыту процесінде пайдалану75 бет
Білім беру процесіндегі оқу педагогикалық бірлестік және қарым-қатынас11 бет
Баладағы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың психологиялық негіздері25 бет
Балалардың жас мөлшері мен дербес ерекшеліктерін оқу – тәрбие процесінде ескерілуі30 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
«Достық» станциясы арқылы халықаралық көлік қызметінің болашақтағы даму жолдары5 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет
Актас мұнай кен орнын игерудің оптималды жобалық шешімін анықтау67 бет
Алаяқтық және онымен күресудің проблемалары мен болашақ мәселелері91 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Ақпараттық технологияны оқыту процесінде пайдалану75 бет
Білім беру процесіндегі оқу педагогикалық бірлестік және қарым-қатынас11 бет
Баладағы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың психологиялық негіздері25 бет
Балалардың жас мөлшері мен дербес ерекшеліктерін оқу – тәрбие процесінде ескерілуі30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь