Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)

Кiрiспе 3.8
I тарау. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың ғылыми.теориялық негiздерi
I.1. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру мәселесiнiң зерттелуi
9.20
I.2. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың лингвистикалық негіздері
21.25
I.3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың психологиялық негіздері.
26.37
I.4. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың педагогикалық негiзi
38.48
I.4.1. Сөйлеу дағдысын меңгерудiң тәрбиелiк мәнi 49.54

II тарау. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi.
II.1. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысының қалыптасу деңгейлерi және негiзгi белгiлерi.
55.66
II.2. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын интерактивтi әдiстер арқылы қалыптастыру .
67.77
II.3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын диалогтық оқыту технологиясы арқылы қалыптастыру.
78.86
II.4. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын кейс.стади технологиясы арқылы қалыптастыру
87.92
II.5. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесiнiң тиiмдiлiгiн эксперимент жүзiнде дәлелдеу

93.114

Қорытынды 115.122

Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi 123.127

Қосымша
Зерттеу жұмысының өзектiлiгi: Қазіргі кезде қоғамда түрлі экономикалық-әлеуметтік реформалар жүріп жатыр.Мұндай өзгерістерден орта мектептер де сырт қалмады,себебі бүгінгі күнде білім беру салаларынан тәрбиелі,ұлттық мәдениетті меңгерген,шығармашыл ойлай алатын жастарды даярлау талап етілуде. Осыған орай,мемлекет тарапынан білім беру салаларына реформалауға ерекше көңіл бөлінуде.
Елбасы Н.Назарбаев: «Білім беру реформасы - Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі,»-екендігін атап айтты. Сондықтан «...экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін» жас өскелең ұрпақты тәрбиелеп шығару оқушылардың ана тілінде шешен сөйлеуі мен өз пікірін жүйелі жеткізуіне байланысты[1]..Ал мұның іргетасы бастауыш сыныптарда қаланады.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм берудi дамыту Тұжырымдамасында бастауыш мектепте бiлiм берудiң маңыздылығын атай келiп, қазақ тiлiн оқытудың басты ұстанымдарын: «Бастауыш мектептiң негiзгi мiндетi – баланың жеке басын бастапқы қалыптастыруды қамтамасыз ету, оның қабiлеттерiн анықтау және дамыту. Осы сатыдағы оқу мен тәрбие оң уәждi қалыптастыруға, оқу қызметiн бiлуге, оқу, жазу, санаудың берiк дағдыларын үйренуге, тiлдiң қарым-қатынастық қарапайым тәжiрибесiне, өзiн-өзi шығармашылық тұрғыдан таныта бiлуге бағдарланады», - деп белгiленген [2].
Бастауыш мектептiң қазақ тiлi сабағында жеке тұлғаны қалыптастыру оқушының өз ой-пiкiрiн ана тiлiнде еркiн, дұрыс, түсiнiктi жеткiзе бiлуден басталады. Оқушы айтайын деген ойын, бiрiншiден, жасқанбай жеткiзе бiлуi; екiншiден, сөйлемдердi дұрыс та нақты құрастыра алуы; үшiншiден, сөйлеу мәдениетiнiң алғашқы қарапайым элементтерiн меңгеруi; төртiншiден, қоршаған ортаға сай қарым-қатынас жасай бiлуге тиiс. Сайып келгенде, осының бәрi, Тұжырымдамада көрсетiлгендей, тiлдiк қатынастың басты қағидалары мен ұстанымдарын менгерудi қажет етедi. Сондықтан бастауыш мектепте қазақ тiлiн Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сұранысына орай оқытып, қатысым арқылы балалардың сөйлеу дағдысын қалыптастыру өзектi мәселеге айналып отыр.
Қазіргі кезеңде білім беру салаларында жаһандану үрдісі жүріп жатыр.Осыған орай бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесіне жаңа инновациялық технологиялар көптеп енуде. Әлемдік педагогиканың озық тәжірибелерін ұлттық педагогикада сапалы қолдану - бүгінгі күннің аса маңызды мәселелерінің бірі болып отыр.Осыған орай бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу
1. Қазақстан Республикасының президенті Н.Назарбаевтың Қазақстанның халқына жолдауы // Университет №9-14.03.2006ж
2. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм беру тұжырымдамасы // Қазақстан жоғары мектебi. 2004 ж № 1.
3. Байтұрсынов А . Тiл тағылымы. А: Санат-1992-448 бет.
4. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер А.: Ғылым, 1966.-362
5. Бегалиев Ғ. Әрiп,дыбыс,буын. Қызылорда, Қазақстан, 1935.- 23 б
6. Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикалық мәселелерi 1950-192 бет.
7. Садуақасов Ә. Қазақ тiлiнен методикалық құрал А.,Қазмембас,1941-81б.
8. Жиенбаев С. Қазақ тiлiнiң методикасы. А.,Қаз.бiрiккен мемл. баспасы. 1946-118 б.
9. Бастауыш мектеп мұғалiмдерiнiң күнделiктi пайдалануына арналған кiтап . Алматы: Қаз. мемлекеттiк оқу пед. баспасы.1950-742 б
10. Ұйықбаев И.Қ. Қазақ тiлi методикасының очерктерi. А.: Қаз. мемлекеттiк оқу пед. баспасы 1962-108 б.
11. Бозжанова К. Бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту.. А., 1964-88 бет.
12. Әмiров Р. Асқарбаева А 2-3 класс қазақ тiлi оқулығына методикалық нұсқау ( орыс мектептерi үшiн) А. Мектеп 1983.
13. Томанов М 3 класта сын есiмдi оқыту тiл. Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикасының мәселелерi. А., 1957-85-99 б.б.
14. Рахметова С. Бастауыш мектеп оқушыларының тiлiн дамытудың ғылыми - әдiстемелiк негiздерi (ауызша және жазбаша тiл дамыту) п.ғ.д. ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А.,1994ж
15. Қазыбаев С. Бастауыш кластарда қазақ тiлiн оқыту. 1985-636.
16. Сабыров Т. Оқушылардың оқу белсендiлiгiн арттыру жолдары.А., Мектеп. 1978-109б.
17. 17.Байқуатова О. Бастауыш мектепте синоним материалдарын оқыту. А., Мектеп-40.
18. 18.Буртовой И.Д, Әбдiғалиева Т,Балтабаева Ж. Бастауыш класс оқушыларының оқу икемдiлiгi мен машығын қалыптастыру. А., Мектеп. 1987-95 б.
19. Ладыженская Т.А. Методика развитие речи на русском языке. Москва 1978-68 стр.
20. Ақбаева Қ. Оқу орыс тiлiнде жүретiн мектептiң бастауыш сыныбында оқушының сөздiк қорын байыту әдiстемесi. п.ғ.к., ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А., Ғылым .2001
21. Уаисова Г.И. Методика обучение лексическую систему родного языка в казахской школе. А.: 1993-26б
22. Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі. педагогика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайндалған автореферат. А,:1998-26б
23. Рахметова С. Кіші жастағы оқушылардың жазу тілін дамыту. А, Мектеп 1978,70б.
24. Бейнеш Ш. Немiс тiлi лексикасын оқыту әдiстемесi. А., Ғылым.2001.
25. Ермекбаев М. Бастауыш мектеп оқушыларының қазақша сөздiк қорын молайту әдiстемесi. п.ғ. к., ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А., 2003-183б
26. Ф. де Соссюр Труды по языкознанию М. Прогресс. 1977-696.
27. Звягинцев В.А. Язык и лингвистика теория тiлiнде МГУ. 1973-248стр.
28. Солнцев В.М. Язык как структурна-системной образование. М., Наука. 1977-342 стр.
29. Қазақ совет энциклопедиясы.А.,1982.
30. Оразбаева Ф. Тiлдiк қатынас: теориясы мен әдiстемесi А: РБК. 2000-208 бет
31. Ысқақов А. Қазiргi қазақ тiлi, Алматы: Ана тiлi, 1991, 384б ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы, №34. Алматы: Қазақ университетi,1999,167б..
32. Бастауыш мектеп бағдарламасы. А., 1995-357.
33. Лошкарева Н.А Формирование системы общих учебных умении и навыков школьников. М., 1982.
34. Беляев Б.В Очерки по психологии обучения иностранным языкам. 1965. Проссвет. 228 стр.
35. Қоянбаев Р. М Қысқаша педагогикалық сөздiк. А., Алту, 2003-626.
36. Жарықбаев Қ. Психология. А, 1994-271б.
37. Гурьянов Е.В. Психология обучения письму и формирование графических навыков письма. М.АПИ. РСФСД. 1959-264.
38. Бабанский Б.К. Рациональная организация учебной деятельности.М.,1981-316стр..
39. Люблинская А.А. Бастауыш мектеп оқушыларының психологиясы жөнiнде. А., 1981.
        
        Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетi
ӘОК 372.881.151.212 ... ... ... ... ... қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)
13.00.02. – Оқыту және тәрбиелеу мен ... орта және ... бiлiм беру ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесiн алу үшiн дайындалған
ДИССЕРТАЦИЯ
Ғылыми жетекшi:
Педагогика ғылымдарының
докторы Ф.Ш.Оразбаева
Филология ғылымдарының
кандидаты, доцент Қ.Молдабек
Алматы 2006 жыл
Мазмұны
|Кiрiспе |3-8 |
|I ... ... ... ... ... ... | ... ғылыми-теориялық негiздерi | ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыру | ... ... |9-20 ... ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастырудың| |
|лингвистикалық негіздері |21-25 ... ... ... ... ... дағдысын | ... ... ... |26-37 ... ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастырудың| |
|педагогикалық негiзi |38-48 ... ... ... ... тәрбиелiк мәнi |49-54 |
| | ... ... ... ... оқушыларының сөйлеу дағдысын | ... ... | ... Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысының қалыптасу | ... және ... ... |55-66 ... ... ... оқушыларының сөйлеу дағдысын интерактивтi | |
|әдiстер арқылы ... . |67-77 ... ... мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын диалогтық | |
|оқыту ... ... ... |78-86 ... ... ... оқушыларының сөйлеу дағдысын кейс-стади | ... ... ... |87-92 ... ... мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру | ... ... ... ... ... | |
| |93-114 |
| | ... |115-122 |
| | ... әдебиеттер тiзiмi |123-127 |
| | ... | ... ... ... ... ... қоғамда түрлі экономикалық-
әлеуметтік реформалар жүріп жатыр.Мұндай өзгерістерден орта мектептер ... ... ... ... білім беру салаларынан тәрбиелі,ұлттық
мәдениетті меңгерген,шығармашыл ... ... ... ... ... ... ... тарапынан білім беру салаларына реформалауға
ерекше ... ... ... ... беру ... - Қазақстанның бәсекеге
нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік ... аса ... ... атап ... ... «...экономикалық және
қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін» жас өскелең ұрпақты ... ... ана ... ... ... мен өз ... жүйелі
жеткізуіне байланысты[1]..Ал мұның іргетасы бастауыш сыныптарда қаланады.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм ... ... ... ... бiлiм ... ... атай ... тiлiн оқытудың басты ұстанымдарын: «Бастауыш мектептiң негiзгi
мiндетi – баланың жеке ... ... ... ... ету, ... ... және дамыту. Осы сатыдағы оқу мен ... оң ... оқу ... бiлуге, оқу, жазу, санаудың берiк дағдыларын
үйренуге, тiлдiң қарым-қатынастық ... ... ... ... таныта бiлуге бағдарланады», - деп белгiленген [2].
Бастауыш мектептiң қазақ тiлi сабағында жеке ... ... өз ... ана тiлiнде еркiн, дұрыс, түсiнiктi жеткiзе ... ... ... деген ойын, бiрiншiден, жасқанбай жеткiзе бiлуi;
екiншiден, сөйлемдердi дұрыс та нақты құрастыра ... ... ... ... қарапайым элементтерiн меңгеруi; төртiншiден,
қоршаған ортаға сай қарым-қатынас жасай бiлуге тиiс. ... ... ... Тұжырымдамада көрсетiлгендей, тiлдiк қатынастың басты қағидалары
мен ұстанымдарын менгерудi қажет етедi. Сондықтан бастауыш ... ... ... ... мемлекеттiк сұранысына орай оқытып, қатысым
арқылы балалардың сөйлеу дағдысын ... ... ... ... ... ... беру салаларында жаһандану үрдісі ... орай ... ... ... тілін оқыту әдістемесіне жаңа
инновациялық ... ... ... Әлемдік педагогиканың озық
тәжірибелерін ұлттық педагогикада сапалы ... - ... ... аса
маңызды мәселелерінің бірі болып отыр.Осыған орай ... ... ... ... интерактивті әдістер, диалогті оқыту және
кейс стади технологиялары арқылы ... ... ... ... ... ... олардың пәнге деген ... ... ... ... ... тіліне,олардың тілін дамыту
мәселесіне ежелден көңіл ... ... ... тілін
дамытудың ғылыми әдістемелік негіздері: С.Рахметова, Т.А.Ладыженская,
М.Р.Львов, Г.Уаисова, ... ... т.б. ... ... ... бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу
дағдыларын қалыптастыру мәселесі әлі ... ... ... ... орай ... ... оқушыларының сөйлеу дағдыларын
қалыптастырудың ғылыми негіздерін ... ... ... зор. ... ... ... ... өзектілігін
көрсетеді.
Зерттеу нысанасы: Бастауыш мектепте Қазақ тiлi сабағында оқушылардың
сөйлеу дағдысын қалыптастырудың ғылыми-әдiстемелiк ... ... ... меңгертудiң ұтымды әдiстерi
Зерттеу пәнi: Бастауыш мектеп қазақ тiлi сабағында оқушылардың сөйлеу
дағдысын ... ... ... ... қазақ тiлi сабағында оқушылардың
сөйлеу дағдысын қалыптастырудың ұтымды жолдарын, ... ... ... ... ... және ... ... жүйесін белгілеу.
Зерттеу жұмысының мiндеттерi:
- Бастауыш мектепте қазақ тiлiн ... ... ... ... ... лингвистикалық, психологиялық, педагогикалық
негiздерiн анықтау;
- Қазақ тiлi ... ... ... дағдыларын қалыптастырудың ұтымды
әдiстерiн айқындау;
- Оқушыларға сөйлеу дағдыларын меңгертудiң тиiмдi жолдарын ... ... ... ... қазақ тiлiн оқытуда ұтымдылығын дәлелдеу;
- Бастауыш мектеп қазақ тiлi сабағында оқушылардың ... ... ... жаттығулар мен тапсырмалар жүйесiн жасау;
- Ұсынылған әдiстеменiң тиiмдiлiгiн тәжiрибе ... ... ... ... ... оқушыларының жатық сөйлеу дағдыларын
қалыптастырса, бiрiншiден, оқушылар ... ... ... ... кезінде орынды қолданады; екiншiден, жатық сөйлеуге үйренедi, сол
арқылы мiнездерi тәрбиеленедi; үшiншiден, өз ойын ... ... ... ... ... ... ... бастауыш мектептен
қалыптастырылса, онда оқушылардың жеке тұлға ретiнде дамуына, ... ... ... тiлдiк қатынаста өз ойын дұрыс әрi толық ... ... ... ... ... ... ... қазақ тiлiн
оқыту әдiстемесi, оқушылардың тiлін ... ... ... ... ... мен ... және ... мектепте қазақ тілін
оқыту барысында оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға ... ... ... әдiстерi: Ғылыми зерттеу жұмысында баяндау, талдау, салыстылу,
сараптау, жинақтау, жүйелеу, ... ... ... ... ... оқушыларының сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға арналған
ғылыми еңбектер, педагогикалық, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... мектеп мұғалімдерінің
озат тәжірибелері жинақталып, ... ... ... ... ... әдiс ... тексеріліп
қорытындыланды.
Зерттеу үш кезеңде жүргiзiлдi:
Бiрiншi кезеңде (1997-1999 ж.ж.) зерттеу тақырыбына байланысты
библиографиялық жұмыс жүргiзiлдi. ... ... ... ... ... ... ... бастауыш
мектеп мұғалiмдерiне анкеталар берiлдi. Осының негiзiнде ғылыми зерттеу
жұмысының мақсаты мен ... пәнi мен ... ... ... ... тiлi ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастырудың
жетекшi идеясы белгiлендi.Бастауыш мектепте оқушылардың сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға арналған анықтау эксперименттері ... ... ... ж.ж.) ... әдебиеттер
жүйелендi, озық тәжiрбиелi мұғалiмдер мен алдыңғы қатарлы әдiскерлердiң
жұмыстарына сүйене отырып, ... ... ... ... ... қарастырылды.Мектептерде бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруға ... ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастыру тапсырмалары белгiленiп, жүйеге
келтiрiлдi. Диалогты және монологты сөйлеуге ... ... ... тиiмдi түрлерi сұрыпталып алынды.
Үшiншi кезеңде ... ж.ж.) ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруға арналған әдістеме
іске асырылды. Бастауыш мектепте қазақ тiлi сабағында оқушылардың ... ... ... материалдары тексеруден өткiзiлiп,
нәтижелерi жинақталып, қорытындыланды.
Ғылыми жұмыстың жаңалығы:
- Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын ... ... ... ... ... тiлi ... оқушылардың жатық сөйлеу дағдысын қалыптастырудың
әдiстемесi ұсынылды;
- Оқушылардың сөйлеу дағдысын ... ... жаңа ... ... ... ... интерактивтi әдiстердi
пайдалану технологиясы, ... ... ... технологияларының өзiндiк
белгiлерi айқындалды, негiзгi белгiлерi анықталды;
- Пiкiрталас, диалогты ... ... ... ... ... дамытуда ұтымдылығы айқындалды.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы:
-Бастауыш мектеп қазақ тiлi ... ... ... ... байланысты алынған тұжырымдар мен қорытындылар қазақ тiлiн
оқыту әдiстемесiн теориялық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... мектепте тiл
дамытудың қағидалары мен заңдылықтарын ... игi әсер ... ... ... бастауыш мектеп мұғалiмдерi мен
психологтар, әдiскер ғалымдар қолдана алады: Жұмыста ұсынылған тапсырмалар
мен ... ... ... ... мұғалiмдерiнiң күнделiктi оқыту
процесiнде пайдалануына болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- ... ... ... тiлi ... оқушылардың сөйлеу дағдысын
қалыптастырудың ұтымдылығы;
- Оқушылардың сөйлеу ... ... ... ... ... дамытып, білімін арттыратындығы; -
- Проблемалық жағдаяттардың оқушылардың ой өрiсiн ... ... ... Ұсынылған әдiс-тәсiлдер арқылы оқушылардың шығармашылық қабiлеттерiнiң
артатындығы.
Зерттеу базалары ретінде ... ... ... ... №51 Төле би ... , №52 Махамбет Өтемісұлы атындағы, Шардара
қаласындағы М. Әуезов атындағы және Шардара орта мектептері алынды.
Зерттеу ... ... мен ... ... ... ... ... ұлттық педагогикалық университетiнiң бастауыш мектепте ана
тiлiн оқытудың ... мен ... және ... ... тiлi ... ... кафедраларының мәжiлiстерiнде, әдiстемелiк семинарларда
талқыланды. Ғылыми жұмыстың ... ... ... ... 7, республикалық әдiстемелiк журналдарда 10
мақала, барлығы 17 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы: ... ... ... ... ... әдебиеттер тiзiмiнен және қосымшадан тұрады.
I ... ... ... СӨЙЛЕУ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI.
1.1. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру мәселесiнiң
зерттелуi.
Қазақ тiлiн оқыту ... ... ... ... ... жолын ХIХ
ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезiнен бастау ... Бұл- ... ... ғалымдары, қоғам қайраткерлерi, ақындары мен ... ... ... немқұрайдылықпен қарамай, қазақ тiлiнiң өркендеуiне,
тiлдiң өзiндiк ерекшелiктерiн ... ... ... ... ... ... үшiн ұлтжанды азаматтар ... ... ... ... ... бiлiм ... қолдануды өздерiне
парыз санады. Ұлт мектептерiнде ... тiлiн ... ... ... сол ... ... ... «Шолпан», «Мұғалiм», «Сана» т.б
басылымдарда жарияланып ... Сол ... ... ... ... ... еңбектерiнде бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту жөнiнде
елеулi ... ... тiлi ... ... және ... ... әдiстер мен мұғалiмге қойылатын талаптар айқындалған [3], [4],
[42], [43]. [5].
Бастауыш ... ... тiлiн ... ... ... ... жоғарыда аталған еңбектерiнiң басты құндылығы: осы еңбектер
арқылы мұғалiмдерге қазақ тiлiн қалай ... ... ... ... ... бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiн
теориялық және әдiстемелiк тұрғыдан зерттеп, оның жеке ... ... ... зор ... үлес қосты.
Кейiнгi жылдары осы мәселенi ... ... ... ... ... ... С.Қазыбаев, Г.Уайсова,
Қ.Молдабек, Ә.Жұмабаева, М.Ермекбаев және т.б ары ... ... ... монографиялармен әдiстемелiк нұсқаулармен дамытты [7], [8],
[12], [10], [11], [12], [11], [14], [76], [10], [15], [21], [80], ... ... ... ... ... тiлiн оқыту үшiн жаңа буын
оқулықтары, оқыту кешендерi, дидактикалық ... мен ... шыға ... ... әдiскерлер бастауыш мектепте қазақ тiлi
саласын оқытуға, оқыту үрдiсiнде жаңа әдiстер мен технологияларды қолдануға
аса назар аудара ... ... ... ... ... ... бiрi
- оқушылардың мәдениеттi сөйлеу дағдысын қалыптастыру, шәкiрттерге бiлiмдi
теориялық тұрғыдан ғана меңгертпей, олардың осы ... ... ... пайдаланып, жатық сөйлеуге үйрету. Бастауыш ... ... ... ... ... ... оқушылардың тiлiн дамыту, олардың
байланыстырып сөйлеу дағдылары мен бiлiктерiн қалыптастыру ... ... әлi ... ... жатық сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
жөнiнде пiкiрлер бiр әдiстемелiк жүйеге ... ... орай ... ... – осы ... ... ... тұрғыдан алғаш қарастырған
жұмыс.
Бастауыш мектепке арналған еңбектерде «тiл ширату», «тiл ... ... «тiл ... ... ... ... ... ұшырасады. Осы терминдердiң мағынасын алғаш рет айқындап, олардың
өзiндiк ерекшелiктерiн белгiлеген ...... ... ... ... ... мынадай түсiнiк берген: «...
еңбегiмiзде, тiл дамыту» терминiн қолданып отырмыз, ... «тiл ... ... ... ... ... мақсатын көздесе, «тiл
жетiлдiру» (усовершенствование) көбiне баланың тiлiн ... ... Ал «сөз ... арттыру» - сөздiкке ғана қатысты. ... «тiл ... ... ... ... ... [ 23]. ... тiлiн ширатуға, олардың тiлiн ... ... ... ... арналған жұмыстардың барлығы балалардың
тiлiн дамыту мақсатын көздейдi.Сондықтан, «байланыстырып ... ... ... ... ... ... өзгешелiктерi бар
екенiне назар аударған жөн. Оқушыларды байланыстырып сөйлеуге ... ... ... және ... яғни оқушылардың мәтiн түзу
дағдысын қалыптастыру жұмыстары болса, оқушылардың ... ... ... «сөйлеудегi, жазудағы тiл жұмсаудың өнегелi
үлгiлерi, ... ... ... ... [25.4] ... жатқызылады. Оқушылардың сөйлеу дағдыларын ... тiл ... ... жоқ ... ой тууы ... ... ... дағдыларын қалыптастыру жұмыстарының негiзiнде тiл
дамытудың негiзгi заңдылықтары мен ... ... ... ... ... ... ...
шәкiрттердiң бiр-бiрiмен күнделiктi пiкiрлесуi ғана емес, ... ... ... өз ойын анық, дұрыс және ... ... ... ... ... ... мәдениеттi, iзеттi сөйлеуге үйретуге
арналған А.Байтұрсынов, Ғ.Бегалиев, Ә.Сәдуақасов, Р.Әмiров, К.Бозжанов,
С.Рахметова т.б. ... ... ... болады.
Қазақ халқының прогресщіл ... ... ... тiлiн
оқыту әдiстемесiнiң алғашқы туындылары «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... көтеруге, қара халықтың
баласын оқытуға арнаған ағартушы қазақ жерiне жаңа үлгiдегi мектептер ... ... ... ... ... ... ... басты құралы. Бiздiң барлық ... ... ... келешегi
осында, тек осы мектептерде ғана», – деуi, оның ... ... ... iстерiмен байланыстырғанын көрсетедi. Кейiнгi өмiр ағартушы
ғалымның ... ... ... ... ... еңбектерiнде оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға
тiкелей практикалық маңызы бар ... не ... ... сөздiк қорын молайтуға және танымын жетiлдiруге арналған
өлеңдерi, әңгiмелерi мен ертегiлерi ... Бұл ... ... ... ... «Өнер бiлiм бар жұрттар», «Бай баласы мен ... «Әке мен ... ... ... т.б еңбектерiнен шәкiрттердiң
жеке басын, олардың мәдениетiн қалыптастыруды мақсат еткенiн көруге болады.
Бастауыш мектептегi қазақ тiлiн оқыту ... ... ... ... мектептегi оқу -ағарту мәселелерiне арналған
«Қай әдiс жақсы?». «... ... ... ... ... ... ... мектеп», «Тiл-құрал», «Оқу құралы» т.б. оқулықтары мен
мақалаларында айтылған пiкiрлерi мен ... ... ... ... ... ... ... еңбектерiнде оқушылардың ... ... ... ден ... ... ... ... тәжiрибе
жүзiнде түсiндiрiлген. Ғалым Түркологтардың бүкiлодақтық бiрiншi сьезiнде
жасаған баяндамасында қазақ тiлiнiң тазалығына, оның ... ... ... ... ... ... «Так как ни одна область культуры ... не ... с ... жизнью как язык, то вместе с ... ... ... ... и ... и светского содержания, а вместе
с последней незаметно заимствовались ... из ... ... Языки
постепенно испещрялись, терялись природные особенности собственных языков»,
деп, тiл мәдениетiн жетiлдiру үшiн сөйлеу тiлi ... ... ... атап ... [3. ... ... тiлi ... елдерден енген кiрме, термин сөздердi қазақ
тiлiнiң iшкi заңдылықтарына, оның табиғатына сай ... ... ... ... ... ... ... варваризмдермен ластанбауы үшiн
мынадай принциптерi қадағалау қажет дейдi:
а) Для терминов ... ... ... ... казахские слова с
вполне соответствующим ... ... ... в ... не ... в казахском языке подобного рода ... ... из ... ... ... ... ... термины могут приниматься по
соответствующими природой казахского языка ... Все ... ... не ... с ... казахского языка,
точно должны подвергаться изменениям соответственно казахскому говору [3.
422-423].
Ғалымның ұсынған ... ... ... ... ... жүр.
Бұған мысал кiрме сөздердi қазақ тiлiне аудару ... ... ... ... ... ... - ұшақ ... - қазақ елiнiң ... ... ... алаш ... ... ... Ғалымның бастауыш мектеп жайында,
оқыту жайында айтқан пiкiрлерi бүгiнгi күнде айрықша мәнге ие. ... ... ... ... ... ... босқа өткiзбес үшiн,
үйретерге тиiстi бiлiмдi кем үйретпес үшiн, ... күшi ... ... ... ... үшiн, ... мектепке үйрететiн бiлiмiн алдын-ала
жоспарлап, оқушылардың тұлғалық қабiлеттерiне сай жасалуы ... ... [3. 439]. ... ... ... мектепке арнаған
оқулықтарында қазақ тiлiн оқыту ... ... ... ... ... жас ... ескере отырып, тiлдiк материалдарды
жүйелеп беру жолдары, қазақ тiлiн оқытудың ... мен ... ... қазақ тiлiн оытудың мазмұны ашылды.
Ғ.Бегалиев-бастауыш мектепте ... тiлiн ... ... ... саралаған ғалым. Ол оқушылардық сөйлеу дағдыларын ... мен ... ... қалыптастыру жолдарын атаған. Ол
оқушылардың ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар олардың
ауызша және жазбаша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру жолдарын да қарастырған.
Ғ.Бегалиев ... ... ... атты ... ... ... мынадай жолдармен қалыптастыруға болатынын атап көрсетедi:
Оқушыларың тiлiн байыту үшiн iстелетiн жұмыстар үшке бөлiнедi.
Сөз запасын көбейту;
Өз ... ... ... ... ... ... түсiндiруге жаттықтыру, – деп олардың
әрқайсысына жеке-жеке тоқталады.Бұған қоса ... ... ... ... қалыптастыру үшiн төмендегiдей жұмыстар орындатылуы керек
дейдi:
1. Оқушылардың өз пiкiрiн дұрыс айтуға үйрету мақсатында дұрыс жауап
алу;
а) Оқылған ... ... ... ... ... ... ... алу;
ә) Оқыған мақаланы, көрген-бiлгенiн, iстегенiн, сөйлегендерiн байқап
отырып, қате айтқандарын соңынан түзету, дұрысы былай болады деп ... ... ... туралы өз ара пiкiр алысуға ... ... ... ... ... ... ... бiлдiру жолдарын үйрету;
в) Жиналыстарда шығып сөйлеуге үйрету.
2. Бiткен ойды ... ... ... ... ... болып қысқа ұрандар қарау, сұрау-жауаптар айтып,
оларды ... ... Тiл ... ... ... есту ... айтылғандарды жазып
алу, соңынан оның дұрыс-бұрысын анықтау;
3) ... ... әдiс, ... ... ... жаздыру т.б.
[5.10-11]. Оқушы бұған тек оқу процесiнде ғана ... ... ... өткелiктерден өту, кейбiр қиыншылықтарды жеңiп алу керек болады.
Мысалы: Жазуға төселу, жазу ... ... емле ... ... ... алу, ... жазуша тиянақты етiп бiлдiруге
қалыптасу. Мiне, мұның бәрi көп жаттығуды, машықтануды керек ... ... ... ... ... өз ... ... етiп жазуша бiлдiре алмайды, ауызша тиянақты түрде
мазмұндай ... ... ... ... ... ... мазмұндай
алмайды, - дейдi. /4.166/
Оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыру жолдарын осындай үлгiде
жүргiзiлтетiнiн санамалап көрсеткен Ғ. Бегалиевтiң еңбегi ... ... ... тiлiн ... да, жазбаша да дамытып, олардың дағдылары
мен ... ... ... ... ... ... ... нашар ұйымдастырылады да, оқушылар бар оқығандарын ұмытып
қалады, бұрын оқыған тақырыптар мен жаңа тақырыптар арасында ешбiр байланыс
болмайды. Сондықтан да ... ... ... ... болып шықпайды.
Оқушылар бүгiн оқығанын ертең ұмыта берсе не болмақ? Оқушылар әрбiр оқыған,
үйренген сөз үлгiсiн, емле ... ... ... iске асыра алатын
дәрежеге жетуi керек. Дағды, машық деп ... ... ... бұл ... орын ... – деген пiкiрi дәлелдейдi [6.389].
Сонымен қатар ғалымның пiкiрi бойынша грамматика мен ... ... ана ... ... ... отырып, сөздердi сөйлем
iшiне кiргiзiп, бiр-бiрiмен байланыстыруға үйренедi. ... ... сөз ... сөз тудыру тәсiлдерiмен таныса ... ... ... ... мен ... тiлдерiнде дұрыс пайдалануға үйренедi.
Еңбекте тiлдiң қалыптасуы және оқып дамуы үшiн ауызша және ... ... ... екенi айрықша аталған.
«Ауызша және жазбаша жаттығу жұмыстары бiр-бiрiмен тығыз ... ... тiлi ... ... ... болып табылады, жазбаша тiл
сөйлеу тiлiнiң дамуына жәрдемдеседi.
Оқушылардың сөйлеу тiлi бiрiншi жылдары ... ... ... ... ... ... азды-көптi дамыған сөйлеу тiлiмен
келедi, бiрақ ол кезде олар жазбаша тiлдi әлi ... ... ... тiлi мен жазу тiлiн ... мақсатын көздеп
жүргiзiлетiн арнаулы жаттығулардың ... ... ... және ... мен шығармалар жатады», - деп, ... ... ... ... ... оқыған немесе тыңдаған әңгiмесiнiң мазмұнын кейiннен
толық етiп, қайта айтып беру мақсатымен ... ... ... ... балалардың берген жауаптарын жыйнақтай отырып, қайта айтып берудiң
тәртiбiн ... ... ... бойынша әңгiменi немесе ертегiнi қайталап
айтып ... ... ендi ... ... ... кiрiседi.
2. Әңгiменiң желiсiн көрсететiн суреттердi пайдаланып, мазмұнын қайта
айтып беру. Балалар суреттердi ... ... ... ... ... ... ... тәртiбiн белгiлейдi.
3. Балалардың өздерiнiң суреттердi салуға болатындығын айта отырып,
балалар сол ... ... ... ... негiзгi мәлiметтерiн
көрсетедi.
4. Балалардың оқып шыққан не тыңдаған әңгiмелердiң мазмұны бойынша
олардың ... не ... ... ... жоспарға қарап, әңгiменiң мазмұнын
айту. Бұл ауызша жаттығулар болашақ ... ... ... ... ... ... сөйлеу тiлiн қалыптастыру және жетiлдiру үшiн
арнайы ұйымдастырылған жаттығулардың көмектесетiндiктерi ... ... ... бiз өз ... ... пайдаландық. Ғалым еңбектерiнiң
әдiстемелiк құндылығы ― бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға ... ... ... ... ұсынғандығы.
И.Ұйықбаев оқушылардың жатық сөйлеу дағдыларының қалыптаспауы оның
грамматикадан бiлiмiнiң саяздығынан деп ... Ол: ... ... ... ... ... да көмек берiлiп, баулып
отырылады. Оқушылардың сөйлеу тiлi де, жазу тiлi де ... әр ... ... өз уақытында жаттықтырылып отырылады.
Орта, орталау мектептi бiтiрген кейбiр оқушылардың осы ... ... не ... ... етiп ... бере ... не дөңгелетiп ойын қағаз бетiне
түсiре алмауы, грамматика оқытушының кемшiлiгiнен деп бiлуiмiз ... ... ... ... күнi ... дейiн өз құнын жойған жоқ, себебi
оқушылар грамматикалық (сөз бен сөздi байланыстыру, ... ... ... ... дұрыс сөйлей алмайды.
К.Бозжанова оқушыда қандай да болмасын дағды қалыптастыру ... ... ... бiр ... бағынуы қажет, яғни:
«Оқу жұмысын дұрыс ұтымды ұйымдастырып iстеуге дағдыландыру ... мына ... ... тиiс: ең ... ... ... ... дәптер, кiтап) дайындап, орын-орнына қою, газет төсеу, дәптердi,
оқулықты ашып, тапсырманы табу, тапсырманы оқып, түсiну, ... ... ... ... ... ... түгел оқып алып, содан кейiн барып
орындауға ... ... ... ... оқып алып ойша ... тиiсi тыныс
белгiсiн жазу үстiнде тұсына бiрден ... ... ... сөз, ... үстiнде бiрден тауып, астын сызып отыру. ... сөз, ... да ... ұғып ... ... ... жазуға төселуге тиiс. Мұғалiм
оқушылардың жұмысты ... ... де ... оларды бiр кезеңде
кiрiсiп, қатар бiтiруге дағдыландырады» [11,87].
К.Бозжанова ― бастауыш ... ... оқу ... ... ... ... ... еңбек жазған адам. Ғалымның
оқушылардың оқу дағдыларын қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... ... мен орфографиялық заңдылықтары
жөнiнде бiлiмдерiн кеңейтiп, сөздердi дұрыс айту, дұрыс жазу және ... оқу ... ... жан-дүниесiн дамытып, эстетикалық талғамын
жетiлдiредi.
Кейiнгi жылдары әдiскер-ғалымдар ... пен ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын
мәтiндi оқу, сол мәтiнде кездескен жаңа сөздердi түсiндiру, сол ... ... ... ... секiлдi мәселелерге баса көңiл аударылған.
Әдiскер-ғалымдар: «Тiл ... ...... сөздiк қорын
байыту және сол сөздердi дұрыс айтуға дағдыландыру. Сондықтан қазақ ... бұл ... баса ... ... тиiс. ... ... ... арқылы енетiн жаңа сөздердiң мағыналарын түсiндiрiп беру – ... ... ... - деп ... ... оқушылардың сөйлеу тiлiн
қалыптастыру жұмыстары ауызша жаттығулар мен сөздiк ... ... ... ... ... ... ... басты назар оқушылардың тілін дамытуға аударылған.
М.Томанов - ... ... ... сын ... ... ... оқыту арқылы қалыптастыруды, сол игерген, меңгерген сын
есiмдердi ... ... ... ... ... ... ... Ғалым сын есiмдердi тек жаттанды ... ... сын ... ... ауызекi сөйлеу тiлiнде орынды пайдалануы қажет дейдi:
«Сын есiмдердi оқыту тек грамматикалық және емле ... ... ... сын ... ... ... сөздiк қорын молайту,
тiлiн дамыту жұмыстарымен байланыстырады. Ауызекi ... сын ... ... ... жас ... өз ... жаттанды тiлмен айтып беруге
жаттығады. Сондықтан мұғалiм әр сабақта оқушылардың түсiнiгiне ... ... ... ... оның ... ... ... керек. Сурет
бойынша шығарма жаздыру, басқа да ... ... ... ... сын есiм ... танып, оларды өз бетiмен қолданып үйренуiне
себеп болады» ... ... ... тiлiн оқыту әдiстемесiн кейiнгi ... ... ... қарастырған, бастауыш мектеп оқушыларының жас
ерекшелiктерiн ескере отырып, ... тiлiн ... ... ... ... айқындау, лексикалық дағдыларды ... ... ... сауат ашу кезеңiнде оқушылардың тiлiн жетiлдiру, сөздiк қорды
молайту мәселелерiне ... ... ... ғылыми жұмыстар сәттi
қорғалды. ... ... ...... мектеп оқушыларының тiлiн
дамыту мәселесiн түбегейлi қарастырған әдiскер-ғалым профессор ... ... ... өз еңбегiнде оқушылардың тiлiн ... ... ... сөздiк қорын молайту керектiгiн айтып, сөз ... ... ғана ... ... ... ... ... байыту қажет екенiн, ол үшiн сөз мағынасын түрлi лексикалық тәсiлдер
арқылы ұғындыру жолдарын айтып, екiншiден, ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру қажеттiгiн көрсетедi. С.
Рахметова бастауыш мектеп оқушыларының тiлiн дамытудың мазмұны ненi ... ... ... ... деп жауап бередi: «Мұнда бiз мына сияқты негiзгi
мәселелердi үйретуiмiз ... яғни ... бiр ... оқыта отырып,
баланың сөздiк қорын дамытатын сөздердi үйрете отырып, жаңа сөздер жасайтын
формаларды меңгеру барысында оларды ... ... ... сөз
тiркесiне, сондай-ақ ойларын ауызша,жазбаша сауатты, жүйелi, дұрыс
жеткiзуге, сөйлей бiлуге ... ... ... осы ... ... ... ... мен сөйлем құрау және байланыстырып сөйлеуге үйрету/ күнделiктi
өтiлетiн сауат ашу, ... оқу ... ... ... отырса, тiл дамыту жұмысы да ... ... ... ... ... оқушылардың сөздiк қорын молайту жұмыстары олардың тiлiн
дамытудың бiр бағыты ... ... ... ... ... тiлiн дамыту үшiн олардың сөздiк қорын молайту қажет екендiгiн
анық ... ... ... ... ... ... мақсатын
былайша қорытқан: «Сөйтiп сөздiк жұмысының мақсаты, сайып келгенде,
оқушылардың ... ... ... ... оның ... реңктерi мен
ерекшелiктерiн ұғынуларын, яғни ... ... ... ... ... ... өз сөздерiне айналуын қамтамасыз ... ... ... жаттығулар арқылы үйренген сөздерiнiң мағынасын терең
түсiнiп және керектi кезiнде мұғалiмнiң көмегiнсiз өз ... оны ... ... ... ... ... өзi ... бiлiм сапасының
жоғары болуына жағдай жасайды» [14].
Ғалым оқушылардың тiлiн дамытудың негiзгi бағытына байланыстырып
сөйлеуге үйрету ... ... ... ... қазақ мектебiнде оқушы тiлiн дамыту мәселесiн түбегейлi
қарауымен құнды. Мұнда ... ... ... ... ... қолдануға болады.
С.Қазыбаев ― бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқытуға арналған еңбегiнде
қазақ тiлiн ... ... ... ... ... менi iскерлiктер
қалыптасуы қажет дейдi: «Концентрлi-сатылы бiлiм беру ... ... тiлi ... ... курсында берiлетiн iскерлiк
пен бiлiм, дағды негiздерi нақтылап көрсеткенде төмендегiлер:
1. ... және ... ... ... ... алу. Оларды дұрыс
айту, оларды дұрыс айта, жаза бiлу.
2. Орыс графикасынан алынған дауысты және дауыссыз дыбыстарды ... ... ... мен айыру белгiлерiнiң (ъ,ь) жазылу емлесiн меңгеру.
3. Программада көрсетiлген емле ережелерiне сай бас ... ... ... ... дыбыстардың жуан және жiңiшке, дауыссыз дыбыстардың қатаң,
ұяң, үндi болып жұпталып келетiн түрлерiн ажыратып, олардың ... ... ... ... ... сөздердiң мағыналы бөлшектерiн (түбiр,
жұрнақ, жалғау) айыра бiлу.
6. ... ... ... ... ... ... сөз
тiркестерiн табу, әр сөзге сұрақ қоя бiлу.
7. Бастауыш кластарда оқып ... сөз ... және ... грамматикалық белгiлерiн (сандық, сапалық белгiлерi, септiктер мен
олардың түрлерiн, шақтар және жiктелу жолдары) ажырата бiлу.
8. Сөйлемдердi (хабарлы, ... ... ... жай ... мен
құрмалас сөйлемдердi тану.
9. Сөйлем мүшелерi: тұрлаулы (бастауыш, баяндауыш) және тұрлаусыз
мүшелер ... ... ... ... ... түсiнiк алу.
10. Сөздердiң айтылуы мен жазылуын (орфографиялық сөздiктi пайдалану
арқылы) бiлу.
11. Тыныс белгiлерiн (нүкте, сұрақ ... деп ... т.б.) ... бiлу.
12. Оқу программасында қазақ тiлiнiң аталған салаларынан бiлiм беру,
оларды практикада ... ... ... ... ... әр түрлi
жаттығулар жасату жолымен лексикадан мағлұмат ... ... ... ... ... [15].
Ғалым осы аталған бiлiмдiк дағдылар оқушылардың қазақ тiлiнен
алған бiлiмiн практика жүзiнде ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
жолдары мен ерекшелiктерi туралы ... ... ... ... ... қалыптасатын дағдыларды
былайша жiктейдi: «Оқу материалдарын бекiтуде оны ... ... ... ... ... ... Бекiтудi ұйымдастырғанда әр
түрлi әдiстер мен құралдарды (түрлi жаттығулар, ... ... ... ... және ... құралдарды) пайдаланған жөн.
Сабақты бекiту барысында оқушыларда түрлi икемдiлiк пен ... ... ... ... ... ... ету үшiн баланың
психологиялық ерекшелiктерiн бiлу керек.
Дағдыны қалыптастыру жолы, негiзiнен, төрт кезеңнен тұрады:
1. ... ... 2. ... ... 3. ... ... автоматтау кезеңдерi» [16,19], - деп, дағдыларды қалыптастыру үшiн
мұғалiм оқушы бiлiмiн практика жүзiнде ... ... етуi ... ... екi ... жүргiзiледi дейдi:
«Бiлiм және дағдының сапасы мен нәтижесiнiң көрсеткiшi - практика.
Егер ... ... ... ... ... бұл оның ... ... жете түсiнбегенiнен болады. ... ... оқу ... екi түрi жиi ... Бiрiншiсi – бiлiмдi жаңа
материалды ұғыну үстiнде ... ... жаңа оқу ... ... ... Бұл ... оқушы бұрын алған бiлiмiн жаңа көрнекi құралдар
мен техникалық құралдарды қолдану т.б. [16, 19-20] арқылы ...... ... ... ... ... ... қалыптастыру мәселелерiн қамтымай, ... ... ... ... неше ... тұратыны жөнiнде мағлұмат беру
көзделген.
О.Байқуатова оқушыларда синтаксистен алған бiлiмдерi арқылы дағдыларын
қалыптастыру үшiн мына жұмыстар жүргiзiлуi қажет ... ... ... ... ... орындайтын жұмыс;
3. Берiлген мәтін бойынша көру диктанты;
4. Оқушылардың өздiгiнен орындайтын ... ... ... ... еңбегiнде бастауыш мектепте синтаксистi өту жолдарын,
сөйлем мүшелерi мен жай сөйлемнiң түрлерiн игертуге баса ... ... . ... ... ... ... ойындарды кеңiнен
қолдануы, оқушыларға түрлi творчестволық ... ... ... ... ... ... «Оқу орыс ... жүретiн бастауыш сыныбында оқушының сөздiк
қорын байыту әдiстемесi» атты ... ... ... ... ... үшiн ... оқушылардың айтатын сөздерiнiң
мағыналарын түсiну қабiлеттерiн арттыру қажеттiгiн көрсеттi. Ол: ... жеке ... ... ... оны меңгертудiң бастамасы ғана. Жаңа сөз әрi
қарай сөз тiркесiнде, сөйлемде, мәтiнде, ... ... ... ... ... жаңа сөз ... ... түрленiп, әр түрлi
тұлғада берiледi. Сөздiң түрлi жағдайда дұрыс ... ... жаңа ... ... ... оқушыда қалыптастырады, сөздiң
дұрыс айтылу дағдысын бекiтедi» [20, 93], – дей келе жаңа ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызады:
1. Зат есiм, етiстiк, сын есiмге қажеттi сөздерге қарама-қарсы мағынадағы
сөздер топтастырылады, осыдан ... ... ... ... ... ... ... (алыс-жақын, жақсы-жаман, ұзын-қысқа, таза-лас,
ыстық-суық, биiк-аласа, кең-тар, ақ-қара т.б.) оны ... ... ... ... ... үйретiлген сөздердi карточкаға жазып,
мынадай жұмыс түрлерiн ұйымдастыруға болады:
а) сөздердi алфавит ретiнде ... ... ... ... ... түбiрiн ажырату;
в) түсiп қалған әрiптердi қою;
г) зат есiмнен сын есiм жасау т.б. ... ... ... ... ... үйренген сөздерiн кiрiстiрiп сөйлем құрату да тиiмдi.
3. Сөздi қалай меңгергенiн тексерiп байқаудың да, түрлi диктант жүргiзудiң
де орны ... ... ... ... тиянақты саналы меңгерiп, оны сауатты
жаза бiлуi тиiс. Сондықтан мұғалiм 3,4-сыныптарда ... ... ... үйренген сөздерiн қатесiз жаза ма, жоқ па ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру,
олардың сөздiк қорына жаңа ... ... ... ... ... ... оқушыларының қазақша сөздiк қорын молайту
әдiстемесi» атты кандидаттық диссертациясында оқулық мәтiнiнде сирек
қолданылған сөздердi ... ... ... ... қорын байытып, оларды
орынды қолдану дағдыларын қалыптастыру, лексикалық тәсiлдер ... ... ... ... ... тәсiлдер арқылы оларды
белсендi, орынды қолдануды қалыптастыру жолдарын көрсеткен [25].
Шолудан бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу ... ... ... ... ... ... жұмыстың зерттеу нысанасы болмағаны
айқындалды.Бастауыш мектеп оқушыларының тiлiн дамытуға, ... ... ... тiлiнен лексикалық ұғымдарды меңгертуге байланысты ғылыми
зерттеулер болғанымен, эксперимент барысында жаңа ... ... ... ... ... ... ... үлкен қиындық
туғызатыны анықталды. Осыған орай бұл ... ... ... зерттеу
-бүгiнгi күннiң өзектi мәселесi. Аталған жағдайлар ескерiле келе ... ... ... дағдыларын қалыптастыру мәселесi бастауыш
мектепте қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiне теориялық және ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының мәдениеттi ... ... ... ... атқару керек, қандай жаттығулар
орындату қажет деген мәселеге ... өз ... ... ... жауап
берген. Осылайша өз шешуiн таппай жатқан бұл ... ... ... етiп қарастырғанды жөн көрдiк.
1.2. Бастауыш мектеп ... ... ... ... негіздері.
Сөйлеу – адамзаттың даму эволюциясында қол жеткiзген ... ... ... ... ... ... да осы- ... Сөйлеу
процесiнде адамдар бiр-бiрiнiң ойын түсiнедi, бiр-бiрiмен ... ... ... ... ... ... мәдени көрсеткiшi
болып табылады. Сөйлеу тiлдiк заңдылықтардың негiзiнде тiлдiк тұлғалардың
ерекше ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. ... тiл ... ... ... ... ... ... тұлғалар-
тiл бiлiмiмен қатар психологияның да зерттеу обúектiсi. Тiлдi ... ... ... ... құралы ретiнде бiр-бiрiмен қарым-
қатынасқа түсуге қажеттiлiгiнен ... ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы өзара түсiнiсуiнен туындайды. Тiл ... ... рет тiл мен ... ... қарастырған Ф.де Сюссер:
«Разделяя язык и речь мы тем ... ... от ... 2) ... от ... и более или
менее случайного», деп нақты көрсеткен [26, 8]. Ғалымның тiл мен сөйлеудi
жiктеген концепциясы ... ... ... ... ... Бұл
жөнiнде В.А.Звягинцев: «Такое разграничение ... ... ... но ... на это, она ... ... ... характер», - деп,
Ф.де Соссюрдiң көзқарасының дұрыстығын сөз ... ... ... тiлдi кең ... ... ... ... тек
бiр-ақ қыры деп түсiнедi:
а) с точки зрения функции языка: язык есть средство общения людей ... ... есть ... ... выражения и сообщения мысли;
б) с точки ... ... ... ... язык есть ... ... и ... использования этих единиц, т.е. комбинирования
единиц:
в) с точки зрения существования языка: язык есть ... ... ... ... единиц их смыслом:
г) с семиотической точки ... язык есть ... ... т.е.
система материальных предметов (звуков), наделенных свойством обозначать
что-то, существующее вне их самих:
д) с ... ... ... ... язык есть код, с ... ... ... информация, и др. [28.9].
Қазақ совет энциклопедиясында тiлдiң анықтамасы жоғарыдағы пiкiрге
ұқсас, бiрақ мұнда тiлдiң негiзгi қызметi ... ... деп ... ... қоғамының ең негiзгi қатынас құралы.
Дыбысты тiл-адам қоғамымен бiрге туып, ... ... келе ... ... Тiл - өте ... ... құбылыс.
Егер тiлдi функционалдық жағынан анықтағымыз келсе, оны қатынас
құралы, адамдардың бiр-бiрiмен пiкiр ... ... ... ... ой мен ... ... жасауға қажеттi материалдардың жиынтығы
деп қараймыз.
Тiлдi таңбалық сипатына қарай таңбалар жүйесi, семиотикалық жүйе деп
анықтау да ... ... ... ... ... ... ... ең негiзгiсi – тiлдiң функциясына қарай берiлген
анықтама. Тiлдiң дамуы оның қатынас ... болу ... ... бұл ... ... ... деп аталады. Тiлдi адам өзiн
қоршаған қауымнан, өмiрден үйренедi» [29,41-42].
Ал сөйлеуге мынадай анықтама бередi: «Сөйлесу – ... тiл ... ... пiкiр, ой бiлдiру әрекетi. Сөйлеу – анатомиялық мүшелердiң
қатысуымен iске асқанымен, негiзiнен, кiсiнiң ... ... ... ... ... – сөз ... сөз тiркестерiн, сөйлем құрау ережелерi
көпшiлiкке ортақ, объективтi категориялар. Осы ... ... тiл ... ... ... ... ... ретiнде қызмет етедi.
Сөйлеудiң әр коммуникативтiк жағдайға сай ыңғайланған ... ... ... ... ... әр кiсiнiң өзiне ғана тән (индивидуалды сөз
жұмсауы, сөз тiркесiн, сөйлем ... ... ... [29]. ... мен ... ... ... байланыс бар:
1. Тiлдiк құралдар адамның сөйлеу ... ... ... ... ... айналады.
2. Тiлдiк тұлғалар мен қатысымдық тұлғалардағы заңдылық, екеуiне
ортақ тұлғалар: сөз, ... ... ... сөз ... ... ... мен қатысымдық тұлғалар тiл бiлiмiнiң заңдылықтары
арқылы айқындалады.
Сөйлеу әрекетi қатысымдық тұлғалар ... ... ... ... ... сөз, ... сөз тiркесi, сөйлем, мәтiн жүйесi бойынша
анықталса, қатысымдық тұлғалар:
Тұтас мағынаны, бүтiн ойды ... ... ... ойды ... ... ... ғана жұмсалатын;
Қатысымдық заңдылықтарға бағынылатын қасиеттерге ие.
Тiлдiк қатынаста ... орны мен ... бар ... ... ... тiркестер, сөйлем және мәтiн [30.25]. ... ... ... ... ... бүкiл бiр ойды жеткiзедi.
Қазақ тiл ... ... ... ... ... ... ... Ф.Оразбаева. Ол сөйлеу процесiнде ... ... үшiн ... ... ... мен ... керек деп сөйлеу дағдысын сөйлеу процесiнде ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының тiлдiк қатынасым кезiнде жатық ... мен ... ... үшiн ... ... заңдылықтары мен ережелерiн шәкiрттердiң меңгеруi қажет. Себебi
бастауыш мектеп оқушыларының жатық сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда ... ... ... өз ... болжайды, жоспарлайды, даярлайды,
орындайды, бақылайды және ... ... ... өз ойын ... ... өрнектегенде бiрiншi кезекте мақсатты белгiлейдi, жеткiзбек
пiкiрiн ойша ... Ол ... ... ... ... ... сөз, ... т.б. бөлшектерiн таңдайды да жинақтап тұтас мазмұнға
бiрiктiру ... ... ... ... ... ... дағдыларын
жетiлдiруде сөз, сөз тiркесi, сөйлем, мәтiн туралы тiл бiлiмiнiң қол
жеткiзген, ... ... ... рөл ... ... әр ... өзiндiк дербестiкке ие. Бұл салаларды
бiрiктiретiн, байланыстыратын – сөз. Фонетика ғылымы – ... ... ... ... грамматика ғылымы – сөз бен ... ... Сөз – ... пен ... бiрлiгiнен тұратын
күрделi тiлдiк, әрi қатысымдық тұлға, Демек, сөз - дыбыс пен ... ... әрi ... әрi ... ... сөздiң мынадай қатысымдық қасиеттерiн атайды:
1. Сөз адам ... ... ... ... ... қамтамасыз
етедi.
2. Сөз басқа қатысымдық тұлғалардың жасалуына ұйытқы болады.
3. Сөз өмiр шындығын ... ... ... түсiндiре келiп, адам ойын
екiншi бiреуге жеткiзуге әсерiн тигiзедi.
4. Сөз адамдар арасындағы тiлдiк ... ... ... ... сөз ... ... ... ойды бiлдiре келiп, тiлдiк
қарым-қатынасты жүзеге асырушылардың барлығына аса қажет қатысымдық ... ... ... ... ... ... барысында бастауыш мектеп
оқушыларының сөйлеу ... ... сөз ... оның ... ... ... ... аса көңiл бөлу керек. Сөз мағынасын
түсiндiру, ұғындыру сөздiң мағыналық ... ... яғни оның тура ... ... ... түсiнiк берудi талап етедi. Оқушыларға берiлген
әрбiр тапсырма сөздiң жеке ... ... ... ... пiкiрге
негiзделiп өзгерген формасын ауыспалы мағынасы деп ұғындырылады. ... ... ... ... ... ... бiлiмдiк дағды
қалыптастырған орынды. Мысалы, сөздердiң бiр ғана дыбысын өзгертiп беру
арқылы ... ... ... ... ... ... ... кент-жент, көл-шөл-төл т.б.
Сөздердiң мағыналарын оқушылар iздену арқылы табады. Бұл сөздердiң
мағыналары бiр ғана дыбыстың өзгеруi ... ... ... ... де
осындай үлгiде сөздер ойлап табуға дағдыландырды.
Сондай-ақ оқушыларға ... ... ... ... ... ... арқылы олардың сөздердiң мағыналарын дұрыс түсiну
iскерлiктерiн дамытады.
Мысалы, таза-...
жылы-...
мейiрiмдi-...
арзан-...
терең-... сөздерiне ... ... ... ... тапқан сөздерге мағыналы сөздер тапқызу олардың
сөз мағыналарын дұрыс түсiнуiне септiгiн тигiзедi.
Сонымен, сөз мағынасын меңгерту ... ... ... ... Бұл әлi ... ... ... Сөйлеу үшiн тек
сөздердiң жиынтығы жеткiлiксiз. Сөйлеу үшiн ... ... ... ... сөз ... ал сөз ... ... байланысып сөйлем
құрауы қажет.
Бастауыш мектеп оқулығында сөз тiркесi – екi ... ... ... деген анықтама берiлген. Оқулықта сөз тiркестерi туралы ... ... ... ... ... ... үшiн ... сөздердi
мағыналарына қарай тiркестiре алу бiлiктерiн игеруi қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... кезеңiнен бастап-ақ
қарапайым түрде таныстыра берген жөн. Мысалы, кiтаптағы суреттер бойынша
сұрақ - ... ... ... ... ... ... сұрақ
қойғызып, оған толық жауап беруге үйретудiң үлкен мәнi бар. ... ... ... болу керек. Сонда сұраққа толық жауап беру арқылы
оқушылар ойын жүйелi айтып, саналы сөйлеу дағдысына үйренедi. ... ... ... өте көп. Әлiппеден кейiн қазақ тiлi мен ана ... да ... ... ... ... ...... заттың атын бiлдiретiн сөздер мен ... ... ... ... ... бөлу ... бермек. Сөйлемдегi
сөздердiң байланысын айыра бiлу дағдысы түрлi жұмыстар жүргiзу нәтижесiнде
қалыптасады, әрi балалар құрастырылған ... тез ... ... ... ... байланысын үйрету грамматиканың ... ... ... ... асып ... ... ... жолмен
байланысқан сөздер сөз тiркесiн құрайтынын, олардың әр сыңары белгiлi бiр
сөз ... ... ... ... ... ... түсiндiрiп кетудiң
артықтығы жоқ. Сөз таптарын өтуде сөздердiң өзгеруi сөйлемдегi сөз тiркесiн
табумен, оған талдау жүргiзумен ... ... зат ... ... ... ... ... беру арқылы оқушыларда сөздердi
байланыстыра алу дағдылары қалыптасады. Алма, ... ... есiк ... ... ... көрсете отырып, қызыл алма, үлкен үстел, ... кең есiк ... сөз ... ... ... тiркестерiндегi сөздердiң байланысын түсiндiру ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
арттырады. Оқушыларға бiр сөз берiп, оған мағыналық жағынан бiрнеше сөз
ойлатып, тiркес жасатып ... ... үй, ... ... ... ... ... таза үй, ащы алма) немесе кесте қағаздармен түрлi жұмыстар
жүргiзуге болады.
Сөйлем - тиянақты ойды ... ... ... ... ... ... сөйлемнiң жасалу жолдарын үйрету арқылы қалыптасады.
Сөйлемдi дұрыс түзу дағдыларына ие болған оқушы тiлдiк ... өз ... әрi ... ... ... ... сөйлемдердiң (хабарлы, сұраулы және лептi)
түрлерi ... Бұл ... ... ... ... бiр
интонация арқылы сөйлеушiнiң қандай сезiмде тұрғанын тану жолдарын үйретуi
қажет. Бұл туралы К. ... ... әр ... ... бiлдiредi. Интонация тәсiлi сұраулық демеулiктермен ұштаса
келiп, риторикалық сұрақпен айтылатын сөйлемдер ... да, олар әр ... ... - дейдi.
Демек, интонация арқылы оқушыларға хабарлы, сұраулы, лептi сөйлемдердiң
өзiндiк ... ... ... қоса ... сөйлемдi дұрыс
құрау даңдыларын қалыптастыру үшiн мынадай тапсырмалар орындату тиiмдi:
Бiрiншi сынып оқушыларынан алғашқы ... соң ... ... ... етiледi. Мәтiнде неше сөйлем барын, әр сөйлемде неше сөз ... ... ... екi ... одан да көп ... ... ... жайында хабарланатынын түсiндiру керек. Мұндағы басты ... ... ... ... ... әрбiр сөйлемнен соң нүкте
қойылатынын, нүктеден соң бас әрiптен басталып ... ... ... ара жiгiн ... ... ... ... орнына керектi сөздердi таптырып, сөйлем көшiрту.
Мысалы: . . . шықты, . . . жылынды, . . . ерiдi, . . . су аға ... ... күн, ... ... ... ... ... орындау арқылы сөйлемдегi сөздердiң қалай
болса солай тiркесе бермей, логикалық байланыста болатынын игередi.
3.Мәтiндегi ара жiгi ажыратылмаған сөйлемдердiң ... ... ... ... сөйлемдi бас әрiппен бастап жазуға дағдыландыру.
4. Сөйлемдердi көшiрту. Мұндағы басты ... - әр ... ... ... бас әрiппен бастап жазу керектiгiн меңгерту.
Қатысымдық тұлғалардың iшiндегi ең күрделiсi-мәтiн. Мәтiн бiр адамның
екiншi адамға айтатын ойын түгел жеткiзiлуiн қамтамасыз ... ... ... ... жеңiл болады, бұл оқушылардың жас
ерекшелiктерiне, өзiндiк психологиялық қабiлеттерiне ... ... тiл ... жас ... түсiнiгiне, бiлiм деңгейi мен
дүние танымына сай болуы қажет. ... ... ... ... ... таныстыру қызметiн атқаруда мәтiндердiң
оқушыны ... ... мәнi ... ... тиiс /32. ... ... мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру үшiн
мынадай тапсырмалар орындатылды:
Кiтап.
Менi жұрт сүйедi, құрметтейдi. Маған арнап шкафтар жасап, ... ... таза ... Менi ... мұра етiп ... Мен ... ... көремiн. Қалтқысыз қызмет етемiн.Мен адамның ... ... - ... ... ... оқушылар қалам, тақта секiлдi тақырыптарға
мәтiн құрастырады. Сондай-ақ өзiнiң отбасы, ... орта ... ... ... әкемдi үлгi етiп отырамын. Ол менi тәрбиеледi, өсiрдi, оқытты. Ол
маған ... ... ... ... ... де, ... болсам да
әрқашан әкемдi еске аламын. Ол-оқымаған адам, бiрақ ... ... ... ... ... соғыс ардагерi.
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын қалыптастыру үшiн қазақ
тiлiнiң орфографиялық, орфоэпиялық, ... және ... ... әрi ... ... ... ... тiлiнiң
заңдылықтарын меңгермей, бастауыш ... ... ... ... қалыптаспайды.Оның үстiне дұрыс сөйлеу үшiн бала дыбыс,сөз,сөз
тiркесi,сөйлем,мәтiн деген ... ... ... ... қажет,сонда
баланың сөйлеу дағдысы жан-жақты қалыптасады.
I.3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу ... ... ... ... жылдық бастауыш мектеп бағдарламасында: «Бағдарламаның мақсаты-
бастауыш ... ... әр пән ... ... тиiстi бiлiм мөлшерiн
саналы түрде ... ... ... икемдiлiгiн қалыптастыру
болып табылады», - ал мектептегi «Қазақ тiлiн оқытудың мазмұны мен ... ... сай ... ... бiлiм мен ... ... ... болуға тиiс»,-деп жазылған [32, 3-4]. ... ... ... оқу ... ... ... бұл бағдарламада белгiленген
бiлiм берудiң мазмұны арқылы бiлiктерi мен дағдыларын анықтау саласында
көптеген ... ... ... мен ... ... ... ... оқыту мазмұны ... ... ... ... өз ... ... саналы бiлiм алуға ықпал ететiн, бiлiм алуға жетелейтiн бiлiктер мен
дағдыларды жөнiнде: ... ... ... ... ... Б.В.Беляев, Б.Г.Пинский т.б.
құнды пiкiрлер айтқан.
Интеллектуалдық және практикалық бiлiк пен дағды қазiргi ... ... ... қатарына жатады. Оқушы жалпы бiлiм жүйесiн, оған
жеткiзетiн ... ... ... оқу еңбегiн саналы
орындауға, бiлiм алуға жетелейтiн біліктер мен дағдыларды меңгередi [33].
Қалыптасқан бiлiктер мен ... кез ... жаңа ... ... ... шығармашылық ауқымы кеңейедi. Iс жүзiне асқан iс-
әрекет арқылы оқушы қоршаған орта шындығын ... ... ... ... білiк пен дағды оқу процесiнде үлкен мәнге ие. Жас шәкiрттерде
тек жаңа бiлiм жүйесiн игертумен шектелмей, сол ... ... ... ... икемдiлiк пен дағдыларды қалыптастыру - маңызды мәселе. Мұғалiмнiң
басты мiндетi-оқушыны өздiгiнен кiтап, сөздiк және анықтама ... ... кез ... ... ... асыруда жоспарлы түрде уақытты
үнемдеп, саналы орындауға жаттықтыру.
Олай болса, «бiлiк», «дағды», деген ... ... ... ... бұл ... әр түрлi анықтамалар берiлген.
Бiр ескертетiн жай, ... ... ... әр ... ... белгiленгенiмен, оларды iс-жүзiне ... ... ... ... пен ... ... шешiмiн таппаған.
Б.В.Беляев сөйлеу дағдылары тiлдiң ережелерiн түсiнуден кейiн сол
түсiнiктердi қабылдау процесi кезiнде ... ... ... Ол ... мынадай өрнек түрiнде көрсетедi: бiлiк---дағды---бiлiк.
Ғалымның сөзiнше: « ... если ... ... ... ... ... только благодаря тому, что он сознательно ... ... то это ... быть названо лишь первичным умением,
а не навыком. Умением называется такое ... ... ... ... и с ... Но ... речь есть вторичное умение,
которое основывается не столько на ... ... на ... Под ... подразумевается такое действие, которое совершается человеком ... ... т.е. ... ... ... что ... ... это действие в прошлом [34,27-28] болып шығады. Ол
сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... но речь человека никогда к этим навыкам не ... что ... ... ... деятельность. Любая речь любого
человека творчески ... им в ... ... ... ... ... которые у него возникают впервые, в связи с ... раз ... ... ... и ... и под их влиянием.
Пользуясь языком в своей речи, человек никогда не ... ... ... ... ... творчеством. Речевая деятельность может быть
поэтому расчленена только на отдельные ... - ... ... ... и ... ... что ... представляет собой такое действие,
которое совершается человеком всегда с учетом ... ... и на ... ... ... [34]. « Речевые навыки
всегда являются и всегда должны быть лишь» ... ... ... iс-әрекет деп таниды. Дағды (навык)-еңбек және ... да ... ... ... ... және ... оқу ... ойын
мiндеттерiн орындауды оқыту мен қайталау нәтижесiнде алған бiлiк негiзiнде
жақсы ... ... ... ... дағдыларына оқушылардың кiтаппен
және басқа түрлi басылымдармен өз ... ... ... ... және ... мағынасын ажырата бiлуi, конспектi жазу және
баяндау жоспарын құруы, көпшiлiк алдында сөз сөйлеуi .
Қ. ... ... ... мынадай анықтама бередi:
1. Дағдыландыру - соқыр сезiмдермен және басқа нәсiл арқылы пайда ... ... ... ... жеке ... тiршiлiгiнде пайда
болатын қылықтар.
2. Дағдылану үйренумен, жаттығумен бiр ... ... рет ... қазiргi әрекеттi басынан өткiзген адамның бұрынғы тәжiрибесiндегi
әрекеттермен байланысып, жүзеге асады.
3. Дағдылану әдейiлеп ... ... күшi ... да, ... ... ... асып ... Бiрақ барлық дағдылану автоматизм
тәрiздi болады деуге болмайды. Кейбiр өте күрделi дағдыланулар (мәселен,
ақыл-оймен ... ... ... ... етуi де ... Дағдылану бiр қалыпта өзгермей тұратын әрекет емес. Егер адам ... де, ... да, ... да ... ... ... болса, сол әрекетiн басқа әрекеттерге де көшiре алады. Мысалы,
адам әр уақытта оң қолымен жазып, сол ... еш ... ... ... ... сол қолымен де жаза алады[36,108] .
Е.В. Гурьянов дағды: 1. Iс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... - деген пiкiр айтады. Бұл ... ... ... ... ... тек жаттығу негiзiнде
қаланған iс-әрекеттер жатады[37].
Демек, бiлiк - сананың белгiлi бiр iс-әрекеттi меңгеруге ... ... да бiлiк ... ... ... ... болмасын
орындай бiлу қабiлетi. Бала бойындағы бiлiк ... ... ... Бiздiң
пiкiрiмiзше, бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын ... ... ... деп бiз ... оқушылардың әдеби тiлде жатық ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
қажет, бұл жерде Б.В. Беляевтiң бiрiншi білiк – дағды - екiншi біліктiлiк
өрнегiн ... ... ... ... сөйлеу дағдыларының қалыптасу дәрежесiнiң
түрлiше болып келетiн себебi-біліктiлiк дәрежесiнiң әр деңгейде болуынан
деп бiлу ... пен бiлiм ... ... ... оқушы орфографиялық
ережелердi жаттап алғанымен, жазуда қате жiберiп алады. Бұл - оның ... ... ... ... ... бiр ... жүзеге асу тәсiлiн саналы
меңгерудi бiлiк дейдi. Бұл ... ... ... ... Оқу қызметi
бiрнеше әрекеттердiң жиынтығы арқылы жүзеге асырылады, әрекеттiң iске асу
әдiс-тәсiлiн меңгеру бiлiк деп ... [38, ... ... өмiр ... сай ... байланысты оқушыларды
дағдылар мен бiлiкке жаттықтырып, алған бiлiмдерiн iс жүзiнде пайдалануға
мән берiлу тиiс. Бұл аса ... ... ... ... ... саласы
болып саналады. Өйткенi сабақта алынатын ... ... ... бөлiп қарауға болмайды. Оқушы сабақта тiл бiлiмiнiң ... ... ... ... ол ... практикада қолдана
алмаса, онда мұндай сыңар жақ бiлiмнiң қоғамға да, оқушының өзiне де берерi
аз. Сондықтан алған бiлiмдi тәжiрибеде ... - ... ... ... ең ... ... бiлiмдi практикада пайдалану, бiрiншiден, баланың мектепте
алған бiлiмiн орнықтыра түссе, ... ... бiлiк пен ... ықпал етедi. Олай дейтiнiмiз, бала меңгерген бiлiмiн iс-
тәжiрибеде пайдалана алмаса, онда даму ... ... ... та ... бiр iс-әрекетке дағдылану бұл мәселеге тiкелей қатысы бар. Өйткенi
алған бiлiмдi практикада пайдалану өздiгiнен ... ол ... ... ... ... сабақ барысында көптеген әрекеттер жасайды, ал оқу ... ... ... ... ... Бiрақ кейбiр қимыл-қозғалыстар саналы
түрде атқарылмайды. Егер ... ... ... ... ... ой
елегiнен өткiзiп отырса, алдына қойған ... ... ... алмаған
болар едi. Дағдыларға оқушы жаттығу барысында төселедi, оның ... қиын деп ... ... үйреншiктi амал-әрекеттерге айналады.
Алға қойылған мiндеттердi жеңiл ... ... ... ... жеке
әрекеттердi орындау дағдысын меңгерсе, iс-әрекеттер мiнсiз атқарылатын
болады. Дағды - әрекеттi ... ... ... ... ... қалыптастыру сатылары П.Я.Гальпериннiң
ұсынған ақыл-ой әрекеттерi теориясына негiзделiп түсiндiрiледi:
-Ақыл-ой әрекетiн бағыттаудың толық болуы. Бұл ... ... ... өзi ... бағыт беру, түсiндiрумен басталады.
-Оқушыларға сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға арналған жаттығуларды берiп,
оларды қалай дұрыс ... ... үлгi ... ... ... өзi ... ... материалдық түрде қалыптасу кезеңi. Бұл кезеңде оқушы үлгi ... ... ... ... ... ... ... мен игерген
бiлiктерi тұрғысында жаттығуларды айнытпай қайталап орындайды.
-Әрекеттiң сыртқы сөйлеу формасында көрiнуi. ... ... ... iшкi жоспар бойынша ақыл-ой әрекеттерiн (талдау, жинақтау) ... ... ... ... ақыл-ой әрекетiн сатылап
қалыптасу теориясын былай түсiндiредi: П.Я.Гальперин негiзiн салған ... ... ... ... концепциясы практикалық iс-әрекет - адам
ойлануының барлық жоғары ... даму ... ... ... деген түсiнiкке құрылған. Бiрiншi кезеңде бала мәселенi шешу ... ... ... қолданады. Екiншiде-бұл әрекеттер тек
елестетiледi де, бала оларды сөзбен айтады (басында ... ... ... Тек ... ... кезеңде сыртқы-заттық әрекет «жинақталып», iшкi
жоспарға енедi. Кең құлашты материалдық ... ... ... айналуының әрбiр кезеңi үшiн берiлген мысалдың шарттары мен
мазмұнындағы оқушыға, ... ... бiр түрi тән. ... ... бағдарларға мәселелердiң берiлген түрi үшiн өте маңызды
жалпылама ... тану ... ... (олар заңдар мен ұғымдарда
көрсетiлген) [40.199].
Дағдының негiзiнде ақылға салынған ... ... ... ... кезеңiнде бұл әрекеттер оның негiзгi компоненттерi
болады. ... ... ... ... ... буын, буындарды қосу
арқылы мағыналы сөзге айналдыру оқудың негiзгi ... ... ... ... ... ... жылдам оқуға дағдыланады. Яғни ол бұдан былай
дыбыстан буын құрауды, буындарды ... ... етiп ... Өйткенi оның
әрекетi ендi жеңiл, жүгiртiп ... ... ... да ... ... негiзiнде шартты рефлексорлық байланыстарды
қалыптастыру және бекiту жатады. Iс-әрекеттi үнемi қайталау нәтижесiнде
белгiлi бiр нерв ... қозу ... ... ... ... ... ... қысқартатын, бiр жүйеден екiншi жүйеге ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Қалыптасқан нерв механизмдерi әрекеттi орындау ... ... ... ... ... қалыптасуы нәтижесiнде әрекеттi
орындау мерзiмi қысқарады. Екiншiден, ... ... ... ... бiрiншi сынып оқушылары жазуға үйренудiң ... ... ... және бұлшық ет күшiн жұмсайды. Ал жазу дағдысы қалыптасқан соң, артық
қимыл және күш ... ... ... жеке ... қимылдар бiртұтас
әрекетке тоғысады. Дамудың ең жоғарғы шегiне көтерiлген ... деп ... [41]. ... зерттеу нәтижелерiне қарағанда
дағдының қалыптасуы үш кезеңнен тұрады: 1) Талдау кезеңi. ... ... ... әрiптермен танысады. Бұған қоса, сол әрiптердiң тiл
дыбыстарына ... ... ... буын, құрауы, буыннан сөз, сөзден сөйлем
құралатыны ... ... ... әрiптен буын, буыннан сөз құрау
дағдылары өте баяу ... ... ... ... себептерi бар.
Бiрiншiден, бала әрiп таңбаларын жөндi ажырата алмайды. ... ... ... бөгет жасайды. 2) Жинақтау кезеңi. Бұл кезеңде оқушы
әрiптердi ... ... ... ... ... сөздi тезiрек оқуға
асығады да оның жеке ... әрiп ... ... аз ... көбiрек қателеседi. (Мысалы, келу-кету, ... ... ... ... кезеңде бала әрiптердi тез танып, бiр-бiрiне
қосып оқи алады. Ендi ежелеудi қойып, бiр ... тез ... ... ... ... ... ... дегенiмiз нысаналы түрде
сан рет қайталап орындалатын әрекет, ондағы мақсат - осы әрекеттi жетiлдiре
түсу. Жаттығуларды орындау барысында белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... мүмкiн. Бiздiң зерттеу жұмыстарымыздың
нәтижесi көрсеткенiндей шәкiрттi бастапқыда болашақ атқаратын iс-әрекеттiң
құранды ... ... жеке ... ғана ... ... алға ... ... дағдыландыру кешендi қалыптастыру үшiн бiрнеше ... ... ... өз еңбегiнiң жемiсiн көрмейтiн тапсырмаларды
орындауға қызығушылығы кемидi. Бұл оның оқып ... ... ... ... ... ... қол жеткiзген нәтиже маңызды
рөл атқарады. Тапсырманы табысты орындау және оған дер ... ... ... ... ... ... пен ... бастауыш сынып оқушыларын оқыту iсiнде дамыту жолында
маңызды бiлiмдiк қызмет атқарады. Оқушылардың қазақ ... ... ... ... ... өтiлген материалдарды қабылдауынан
басталды. Қабылдау - бiрнеше түйсiктер арқылы заттар мен құбылыстардың адам
миында бейнеленуi. ... ... ... және ой қорыту актiлерiмен
тiкелей байланысты. Оқушы алдымен талдау және ... ... ... игерген бiлiмiн байымдайды, ал топтастыру, қорыту, жалпылау ... ... ... ... ... ... мен ... туралы ой қорытады, осы арқылы оқушыларда ... ... ... ұғым ... ... арқылы жарыққа шығады. Тiл арқылы адам баласы өз ой-
пiкiрiн басқа бiреуге жеткiзедi. М.Жұмабаев ойдың жарыққа ... екi ... ... атап көрсете келе, тiл арқылы адам өз ойын ... ... ... ... жарыққа шығару үшiн, жанның сырын сыртқа ... ... екi ... бар ─ ... ым ─ ... ... сөз. Мимика
дегенiмiз жанның сырының дене арқылы сыртқа бiлiнуi (бас изеу, күлу, жылау
сықылды). Ым сырын ... ... ... ... бар ... ... ... ─ iшкi сезiм « тiлi». Ым арқылы ойды жарыққа шығару мүмкiн емес. ... ─ сөз. Бiз сөз ... неше ... ойымызды сыртқа бiлдiре аламыз, һәм
басқа адамдардың ... бiле ... 114]. ... ... ... ... тiл өзара бiрлiкте қолданылады. Сондықтан оқушыларға тiлдiң
заңдылықтарын ... ... ... ... ... дамытуға
болады.Мысалы, сөйлемге синтаксистiк ... ... ... ... мақсатына, құрылысына, сөйлемдегi сөздердiң байланысу
тәсiлдерi мен формаларына қарай ажыратылады, сонан соң ... ... ... талдау жүргiзгенiмiзде сөйлем сөзге, сөз буынға,
буын дыбысқа қарай ажыратылады. ... ... ... бөлу ... сол ... мәндi жақтарын, қасиеттерiн терең меңгередi. Жинақтауда
ой арқылы заттың, құбылыстың барлық ... ... ... сауат ашу кезiнде дыбыстан ... ... ... сөз, ... ... мәтiн құрап тiлдiң күрделi бiрлiгiн жасайды. Талдау
мен жинақтау - ... ... ... ... бiрi болмайтын
құбылыс. Балаларда оқу, жазу т.б. дағдылардың қалыптасу жолы да осы ... ... ... ... ... ... жүйемен мәнiсiне қарай ұғынуда салыстыру ой ... рөл ... ... ... ... ... қасиеттерi
айқындалады
Топтау-салыстырудан барып шығатын күрделi ой ... ... ... ... ... негiзiнде заттар класс, тек, түр сияқты ... зат не ... ... үшiн осы зат не ... ... белгiлердi айыру және осы белгiлер негiз боларлық
класс не тектi табу қажет. Мәселен, бояу, боя, ... ... ... бiр
топқа жатқыза отырып, төртiншi сынып оқушылары бұл сөздердiң түбiрi ... ... ... Ал егер ... ... ... бiр ... жатқызып,
оның негiзiнде заттық мағына екенiн дәлелдесе, баланың ... ... ... ... үшiн ... ... сөз мағыналарын жетiк
бiлуi қажет. Егер оқушы зат не ... ... ... ... бiлмесе, олардың белгiлерiн танымайды, сондықтан белгiлi бiр
категорияға жатқыза алмайды, яғни ... ... ... ... ... алмайды. Топтау дағдыларын қалыптастыруда ұғымдардың
қасиеттерiн тану ... рөл ... ... ... ... ... ... мына үш көрсеткiш: жiктеу негiзiн дұрыс ажырата ... ... ... дұрыс тани бiлу: сол топ объектiсiнiң негiзiн
межелеу арқылы анықталады.
Оқу ... ... ... ... да өз орны ... ... ой-өрiсiне, талдау, жинақтау, дағдыларын меңгеруiне
байланысты.
Жалпылау дегенiмiз бiр ... ... ... ... оймен бiрiктiру. Жалпылау үшiн заттардың ерекше маңызды
белгiлерiн таба бiлу керек. ... ... лақ, ... бота т.б. ұқсас
белгiлерi жиналып келiп, ... ... ... ұғымды берсе, зат есiм, сын
есiм, сан есiмнiң ортақ қасиеттерi жинақталып «есiм сөздерi» деген ... ... ... дағдылану арқылы оқушы сыртқы дүние заттарының
мәндi белгiлерiн ажырата бiлуге үйренедi.
Түрлi зат не құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... таба бiлу жалпылаудың жоғарғы
формасының көрсеткiшi ... ... ... да ойлаудың бұл ... да ... ... онсыз формасы әр түрлi зат не
құбылыстарды бiр түрге категорияға және топтарға бiрiктiру мүмкiн ... ... ... әр ... ... және әр қилы ... ... негiзiнде
шығарылған кез келген ереже, кез келген заң жалпылау болып табылады. Мiне,
сондықтан оқушыларда жалпылау ... ... аса ... Қоршаған
ортадағы заттар мен құбылыстарды жалпылау арқылы оның негiзгi белгiлерiн
қосалқы ... ойша ... ... ... деймiз.
Нақтылау дегенiмiз жалпыланған бiлiмдi нақтылы жеке жағдайда қолдану,
бұл үшiн осы жеке жағдайды тағы да талдап, оның белгiлi ... ... ... келетiн белгiлерiн айрықшалау керек. Мәселен, сөз таптары деген жалпы
ұғымды зат есiм, сын есiм т.б. деп ... ... ... сөз ... ... ... табылады. Нақтылау абстракцияға қарағанда
ұғымды көрнекi етiп түсiндiруге мүмкiндiк ... Жеке ... ... ... ... тiлi ... ... тiлдiк материалдарды оқушылардың
саналы меңгеруiне олардың зейiнi ерекше рөл атқарады. Оқушылардың зейiнiн
ескермей ... тiлiн ... ... болмайды. Сондықтан мұғалiм сабақта
оқушылардың зейiнiн өзiне аударту қажет. ... ... ... ... ... ... аударуымен ерекшеленедi. Бұлкезең- оқушыларға
оқудың қаншалықты мәнi бар екендiгiн ұғындырып, сабақта ... ... ... ... ... Мұғалiм оқушы зейiнiн өзiне аударту үшiн
мынадай талаптарды орындауға тиiс:
Жаңа берiлетiн сабақты баланың бiлетiн мағлұматымен ... ... ... сабақтың мазмұнына ынталандырып, ... ... ... ... қою ... ... ... мағлұматтардан сақтанып, баланың iлтипатын қоздыратын қызық
нәрселердi сөйлеп, үйрету;
Баланың iшiн ... ... ... ... лайықты
салыстыру, теңестiру, ұқсастыру түрлi әдiс, оңтайлы оқытуды жандандыруға
тырысу;
Алғашқы кездегi оқыту деректi, көрнекi болу. Оған сай ... ... ... үшiн ... ... өзi де ... өзi де
жақсы көру; оқытушы сүйген нәрсенi оқушылар да сүйедi [43, 80];
Оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға ... ... ... ортадағы зат не құбылыс белгiлерi - бiр зат пен құбылыстың
себебi немесе салдары. Бiрi себебi де, екiншiсi - ... ... ... зат пен құбылыс та басқа зат пен құбылыстың нәтижесi. Яғни ... ... ... ... себеп-салдарлы байланыста болады. Бұл
байланысты саналы қабылдамайынша адам ... орта ... ... ... ... балада дүниенiң себеп-салдарлы байланысын ажырату, бiлу
дағдыларын қалыптастыру - ерекше мәнге ие. Мысалы, «Жылға-жылғадан ... аға ... Қар ... Күн ... Құстар ұшып келiп жатыр...»,-деп
жыл мезгiлi жайында шығармасын ... ... ... ... дұрыс
атағанымен, олардың себеп-салдарлы байланысын бiлмегендiктен жұмыстың
бастапқы сөйлемдерiнен-ақ логикалық жүйе ... яғни бала ... ... ... Егер ... ... былай бастаса: «Күн
жылынды. Қар ... ... ... ... те, ... еруi - ... ... сылдырап су ақты. (Қардың еруi себеп те, ... ... ол ... ... ... логикалық байланыста баяндаған болар едi.
Бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... қалыптастыру арқылы жүзеге асады:
1.Сөз мағыналарын түсініп,оларды сөйлеу барысында орынды қолдану;
2.Сөздерді ... ... ... ... ... және өз ойын анық және түсінікті жеткізу;
4.Сөйлеген сөздерінде варваризмдер мен кірме сөздерді қолданбау.
Қорыта айтқанда, бастауыш ... ... ... ... жас ... психикалық қабiлеттерiнің даму жағдайымен
тікелей байланысты. ... ... ... ... ... ... олардың қабылдау, талдау, жинақтау, пайымдау, ой
қорыту, салыстыру, топтау, ... ... ... ... ... жақтан сауатты болуға тиiс.
I.4. Бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... педагогикамен және
лингвистикамен тығыз байланысты. Осыған орай ... тiлiн ... ... заңдылықтар мен ережелерге сүйене отырып, қазақ тiлi ... ... мен ... тiлiн ... ... ... және ... белгiлейдi. Сондықтан «Қандай пәндi болса да оқып үйрену, оның
әдiс-тәсiлдерiн меңгеру – күрделi ... және ... ... тiлдi ... ... мақсаты, оқушылардың тiлдiк ережелердi сапалы
игерiп, қажет болғанда, тiлдi ... ... та ... ... ... болып табылады. Ол оқыту ... ... Ал ... ... ғылым- педагогика.
Қазақ тiлi әдiстемесi дидактика теориясына байланысты зерттеледi.
Бiлiм беру мен оқыту теориясы деген ... ... - деп ... тiлi әдiстемесi бiлiм берудiң негiзгi ... ... ... бiлiм беру мен ... теориялық мәселелерiн,
оның формалары мен әдiстерiн зерттейтiнiн атап көрсетедi [44,69-70].
Жалпы бiлiм беретiн мектептерде бiлiм ... ... ... ... ... ... – бүгiнгi ... ... бiрi. ... ... ... ... процесi - бiлiм
мазмұнын сапалы меңгертетiн ... бiр жол. ... ... барысында
әдiстердi, техникалық құралдарды орынды қолдана бiлсе, оқушының бiлiмдi
игеруi ... ... ... ... ... ... ... сәйкес әдiс-тәсiлдердi дұрыс
қолданбауынан келiп шығады. Демек, сабақтың ... ... ... ғана ... ... сабақ барысында бiр ғана ... ... ... ... ... ... бiр ғана iс-әрекеттi
(мысалы, жаттығу жұмыстарын немесе мұғалiмнiң монологтi сөзi) ... ... ... ... ... ... игеру деңгейлерi
төмендейдi. Сондықтан мұғалiм оқыту процесiнде қандай әдiс-тәсiлдердi
қолданатындығын алдын-ала ... ... ... ... әдiс тек ... ... ғана әсер етiп ... сонымен қатар оның шығармашылық
қабiлеттерiн де арттырады.Осыған орай ... ... ... ... қай ... қай әдiстен кейiн қолдану қажет деген мәселе - бүгiнгi
күннiң талабында ... ... ... ... – ғалымдар оқыту барысында
әдiстердi пайдалану мұғалiмнiң ... ... ... ... ... екендiгiнде деп есептейдi. Олай болса, оқыту ... ... ... мен ... арасында қандай iс-әрекеттiң
орындалатыны, мұғалiм оқушының қандай қабiлетiн жетiлдiретiнi ... ... ... ... ...... бiлiм ... мен оқыту мақсатына
қарай оқыту әдiстерiн анықтауда ... ... ... Мысалы,
Д.Әлiмжанов, Ы.Маманов салыстыру, индукция-дедукция, баяндау, әңгiмелесу,
жаттығу, көрнекiлiк т.б. әдiстерiн ... ... А. ... бiлiм алу ... қарай – мұғалiмнiң сөзi, әңгiме, көрнекiлiк,
жаттығу;Оқушылардың қатысу дәрежесi мен ... ...... ... ... ... сипаты мен орнына қарай – бақылау
тапсырмалары, ... ... ... ... ауызша орындалуы,-деп
әдiстердi оқушының бiлiм алу, ... ... ... қарай екшеп,
саралады [46].
Ә.Исабаев: Қазақ тiлiн ... ... ... әдiстерiне:
қазақ тiлiн әдебиет материалдарымен байланыстырып өту, түсiнiксiз ... ... және ... ... ... ... түсiндiру, ауызша
мазмұндау және мәнерлеп оқыту әдiстерiн;Қазақ тiлiн теориялық жақтан үйрету
әдiстерiне: әңгiме, хабарлау, тәжiрибе, түсiндiру және ... ... ... тiлiн ...... ... ... әдiстерiне:
талдау, тiлдiк материалдың түрiн өзгерту, мазмұндау, сөйлем құрау, ... ... ... ... ... [47].
Бiздiң пiкiрiмiзше, әдiс дегенiмiз – оқушылардың оқу танымдық қызметiн
ұйымдастыруда мұғалiм жүргiзетiн iс-әрекеттер жиынтығы. Тәсiл – осы ... ... ... ... Қазақ тiлi сабақтарында ... ... ... ... оны ... ... ... қорыту секiлдi көптеген әдiс-тәсiлдердi қолданады. Орынды ... ... ... бiрi ... ... ... әдiс-тәсiлдер ғана
сабақтың алдына қойылған мақсатын ақтайды, ... ... ... ... бастауыш мектеп оқушыларының жатық сөйлеу
дағдысын қалыптастыруда пайданылатын негiзгi әдiстер төмендегiдей:
Қатысымдық әдiс;
Интерактивтi әдiстер;
Оқытудың нақты жағдаяттар әдiсi (кейс ... ... жеке дара ... ... қайта бiр-бiрiмен тығыз байланыста,
бiрлiкте қолданылғаны нәтижелi болады.
Қазақ тiлiн дидактикалық ойындар ... ... ... ... бiрi – ... әдiс.Бұл әдіс – тiлдi ... ... ... ... тiлдiк қарым-қатынас жасауға
үйретуге арналған. Қазақ тiлiн ... ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан алғаш рет қарастырған
ғалым ─ Ф.Ш.Оразбаева. Ғалым қатысымдық ... ... ... – тiлдiк қатынас теорияларын iс жүзiнде асырушы барлық iс-әрекеттер
мен тәжiрибелердiң ... », - деп ... ... ... ... ... ... белгiлерiне мыналарды жатқызады:
Қатысымдық әдiс оқыту процесiнде кем дегенде екi адамның арасындағы
тығыз ... ... ... ... асуы ... әдiс ... мен үйренушiнiң бiр-бiрiмен пiкiр алмасуын,
тiл арқылы сөйлеуiн қамтамасыз ете ... адам мен ... ... ... ... әдiс ... мен ... әрқайсысының өзiне тән
мiндеттердi бөлек алып, ал олардың алдына қойған мақсаттарының ортақ ... ... әдiс ... ... ... тиiмдi тәсiлдердi, амалдарды
бiрiктiредi.
Қатысым әдiсiнiң басты белгiсiнiң бiрi – тiлдi үйретудi күнделiктi
өмiрде жүзеге ... әдiс ... ... бiр тiл туралы бiлiм берiлмейдi. Қарым-
қатынас құралы тiлдiң өзiн қалай қолдану ... сол ... ... ... ... ... үйретiледi [30. 127].
Демек, қатысымдық әдiс – ... мен ... ... тiлдiк
қатынасты жүзеге асыратын, оқушылардың сөйлеу формаларын, тiл мәдениеттерiн
жетiлдiретiн, тiлiн дамытатын, осы мәселелердi бiр ... ... ... ... ... – қазақ тiлiн дидактикалық ойындар арқылы
меңгертуде қолданылатын негiзгi ... бiрi. ... ... ... ... ... ... еркiндiк беруiмен құнды. Оқыту
барысында ... ... ... ... ... ... түседi
және осы арқылы бiр-бiрiн оқытады, үйретедi. Интерактивтi сөзiнiң өзi ... ...... яғни ... әсер ету) өзара әсер етудi
бiлдiредi. Бастауыш ... ... ... ... ... ... арқылы қалыптастыруда―оқушылар сабақта белсендi iс-
әрекеттер жасап, өтiлген материалдарды және алдарында тұрған ... ... ... ... ... ... әдiстер арқылы
өтiлген сабақтарда оқушылардың үш жақты белсендiлiгiн арттыру ... ... ... ... ... ескеруi керек:
Оқушылардың қимыл белсендiлiгiн арттыру жолдары:
Оқушылар түсiнбеген ... ... ... ... ... еркiн сұрауы,
жақсы оқитын оқушы өзiнiң ... ... ... оқушыларға үйретуi,
оқушылар тапсырма бойынша бiр-бiрiмен (өздерiнiң микротаптарында) сөйлесiп,
ақылдасып отыруы;
Оқушылар тапсырманы орындап ... ... ... бiрiн-бiрi тексередi.
Оқушылардың әлеуметтiк белсендiгiн арттыру жолдары:
Оқушылар өзара оқушы-оқушы не мұғалiм-оқушы ... ... ... ... оқушылары сабақта өзара пiкiрлесiп отыруы.
Қиын сұрақтарға қарсы ... ... ... беру ... ... ... белсендiгiн арттыру жолдары:
Оқушылар қарсы жақтың пiкiрiне өзiндiк пiкiр айта алуға;
Келiспеген жағдайда өзiнiң көзқарасын дәлелдеуге;
Өзiнiң микротобындағы жолдастарының ... ... не ... ... ... пiкiр бiлдiруге тиiс.
Оқушылардың қатысымдық белсендiгiн арттыру жолдары:
Сабақ барысында оқушылар бiр-бiрiмен еркiн тiлдiк ... ... ... жоспарлауы;
Сөйлеген сөздерiн нақты әрi қысқа жеткiзуi;
Айтар ойларының ... ... ... ... ... ... сөздерден таза болуы қажет.
Оқытудың нақты жағдаяттар әдiсi немесе кейс-стади ... ... ... ... ситуаций) ХХ ғасырдың басында америка Құрама
Штаттарының ... ... ... ... ... ... ... амал-тәсiлi терминi алғаш рет америкалық ... ... ... ... 1921 жылы ... ... жағдаяттар
жинағын шығарып, кейс-стади амал-тәсiлiн қолдану жолдарын көрсеткен.
Кейс амал-тәсiлi алғашқы кезде бизнес мектебiнде ғана ... ... бұл әдiс ... ... қолданылу аясы кеңiп, ол құқық,
мәдениеттану, медицина және т.б. салаларда жемiстi қолдануда. ... ... ... ... ... ... ... әдiс-тәсiлдерiн: Л.
Барис, К. Кристенсен, Э. Хансен, ... ... ... ... Д. ... Й.Уилсон, О.Г. Смоляниновалар
қарастыруда.
Кейс технологиясында басты назар оқушылардың мұғалiм ұсынған
реальды немесе ... ... ... құрастырған) жағдаяттарды
талдауы және осы жағдаятқа өзiндiк баға ... ... ... ... ... айтып беруi т.б. шәкiрттiң жеке тұлғалық ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда
кейс-стади технологиясын қолдану ― қазiргi бiлiм беру талабына сай мұғалiм
мен оқушының ... ... ... ... ... оқушының сабаққа
деген қызығушылығын ... және оның жеке ... ... ... ... ... ... жаңа инновациялық
технологиялық жүйесi.Бұларға кейінірек жеке-жеке тоқталамыз.
Қазақ тiлi әдiстемесiн зерттеушi ғалымдар дидактикалық принциптердi
айқындау ... ... әр ... пiкiр ... ... тiлi ... принциптер бойынша оқытылады деп,
принциптердi төмендегiдей тізеді;
ғылыми принцип; жүйелiлiк принцип; көрнекiлiк пен ... ... ... ... ... түсiнуге жеңiл,
қолайлылық принципi; оқушылардың психикалық ерекшелiктерiн ескеру принципi
[47].
А.Жаппаров; дидактикалық ... ... ... ... ... принципi;
-көрнекiлiк принципi;
-сапалық пен белсендiлiктi арттыру принципi;
-берiктiлiк пен оқушылардың жеке ерекшелiктерiн ескеру принципi;
-теория мен практиканы байланыстыру ... ... ... ... болу принципi;
-сатылық принципi [44. 11].
Басқа әдiскер ғалымдар: оқытудың ғылыми ... ... ... ... ... ... орналастыру принципi;
оқытудың алдын ала болжау принципi; оқытудың берiк, тиянақты болу ... ... және ... ... ... ... ... принциптерiн атап көрсетедi. [45.27].
Өзге тiлдi дәрiсханаларда қазақ тiлiн қатысымдық тұрғыдан ... ... ... басшылыққа алады;
Тұтастық (комплекстiк); сөйлесiмге қатысты басты ... ... ... есте ... ... үйрену; сөйлемнiң түрлерiн
меңгеру; ынталандыру; ... ... ... ... iшкi күштi
пайдалану; орта мен жағдайды ескеру [48. 113].
Тiлдi қатысым әдiсi ... ... ... ... Е.И.Пассов
мынадай принциптердi басшылыққа алады:
-ауызша сөйлеу негiзiне құралған принцип;
-тiл бiрлiктерiн бiр-бiрiмен байланысты үйрету принципi;
-ана тiлi ерекшелiктерiн ескеру принципi;
-қатысымдық ... ... ... жүзеге асыру принципi[49, 86].
Қорытындыда бастауыш ... ... ... ... ... принциптер қолданылды:
1. Теорияны практикамен байланыстыру принципi
2. Оқушылардың жеке қабiлеттерiн ескеру принципi
3. Ғылымилық принципi
4.Көрнекiлiк принципi
5. Жүйелiлiк және бiрiздiлiк принципi
6. ... пен ... ... дидактикалық принциптердi таңдап алуымызға зерттеу нысанасының
өзiндiк ерекшелiктерi әсер еттi. ... ... ... ... ... ... әдiсi ... қалыптастырудың өзiндiк мынадай
ерекшелiктерi ... Ана ... ... оқушылар тiлдi төменнен жоғары қарай, ... ... ... лексика, грамматика түрiнде жүйемен оқиды.
Өзге тiлдi мектептерде қазақ тiлiн оқыту жүйесi тiлдi жоғарыдан төмен ... ... ... ... ... ... мен екiншi тiлде оқитын
(екiншi тiлдi үйренушiлер) оқушыларда қалыптасқан дағдылар бiрдей емес. Бұл
қазақ балаларының мектепке келгенге ... ... ... мен бiлiктерге
ие болуы тұрғысынан анықталады.
а) Сөйлесiм әрекетiнiң бiрi оқылым әрекетi ... ... ... ... ... ... iштей оқу;
2. дауыстап оқу;
3. мәнерлеп оқу;
Ал «өз тiлiнде» оқитын оқушыларда ... екi ... ... ... Бiрi – ... оқу, ...... оқу. Дауыстап оқу жылдамдығына
қарай тез оқу және баяу оқу деп те бөлiнедi»,- деп ... ... ... тiлдi үйренушiлерге оқылым әрекетi екi түрлi формада
жүредi: 1. дауыстап оқу. 2. ... ... ... ... екiншi түрi жазылым әрекетiн iс жүзiне ... да ... ... ... ... тiлдi үйренушiлерде
жазу дағдыларының бiршама формалары, компоненттерi қалыптасқан. Олар өз
тiлдерiнде жаза ... ... ... Ал ... ... ... мұндай дағды қалыптаспаған. Сондықтан ана тiлiн үйренушi
оқушылар үшiн жазу ... ... ... ... ... сан мәрте
қайталау нәтижесiнде қалыптасады.
3. Тыңдалым әрекетiнде өзге тiлдi ... ... үшiн ... жете ... ... ... ... тiлдiк дыбыс толқынын, олардың ерекшелiктерiн
ажырата бiлу;
2. Тiлдiк тұлғалардың мағынасы мен мәнiн дұрыс қабылдай бiлу;
3. Мәтiннен ... ... ... ... ... қатысты, негiзгi көрсеткiштердi жан-жақты ... ... ... ... ... әрекетiне:
1.Оқушыларға тыңдап отырған үзiндiден өз түсiнiктерiн айтып беру;
2.Аудиолық ... ... ... ... ... ... айтылу ерекшелiктерiн игеру дағдыларын меңгеру
жатады.
Қазақ балалары бала кезiнен ... ... ... ... ... ... олар ... заңдылықтар мен ережелердi қолдану
дағдылары, актив сөздiк қорындағы сөздердi ... ... ... қазақ тiлiнiң фонологиялық ерекшелiктерiн ажырату дағдылары
қалыптасқан. Сондықтан бастауыш мектеп оқушыларына ... ... ... ... жұмыстары жүргiзiлсе, ал басқа тiлдi үйренушiлер үшiн ең
жиi кездесетiн сөздердi меңгерту жұмыстары ... ... мен ... ... ... бiз ... бастауыш сыныптарында оқушылардың сөйлеу дағдысын ... ... ... аясы мен өзге тiлдi ... ... тiлiн ... ... қатысым әдiсiнiң аумағы бiрдей емес ... Бұл ... ... ... белгiлер аясынан келiп шығады.
Жоғарыда айтылған мәселелердi ескере отырып, бастауыш ... ... ... ... дағдысын қалыптастыру деп оқушылар
сөйлеу барысында өз ойын жан-жақты әрi тиянақты ... бiлу, тiл ... ... алу ... жүзеге асыру әрекеттерiн айтамыз.
Сөйлеу дағдысы – бiрнеше мәрте ... ... ... ... тiл ... ... ... бiлiгi - оқушылардың сөйлеу барысында бiлiмi мен меңгерген
дағдыларын iс ... ... ... Бұл үшiн ... тiлi ... принциптердi дұрыс iрiктеп алу қажет, себебi «Қазақ тiлi пәнiн
оқып үйрену барысында балалардың ... ... ... да ... олар өз ойларын ауызекi және жазба тiлде бейнелеп өзгелердiң сөзiн
толық ... ... және ... мұраны, материалдарды осы тiлдi
қолданудың ең жарқын үлгiсi болып табылатын әдеби ... ... ... ... тiл ...... бәрi қазақ тiлi
пәнiнде интерактивтi ұштастырыла меңгерiледi».
Ендi iрiктелiп алынған принциптерге тоқталайық:
1. Теория мен практиканың байланысы ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға арналған
жаңа амал-тәсiлдер тiлдiк материалдарды ... ... ... ... ... мен бiлiктерiн тiлдiк қарым – қатынаста орынды пайдаланып,
оқушылардың ... ... ... ... ... бар ... ... iрiктелiнiп алынды. Қазақ тiлi сабағында
пайдаланылатын жаңа инновациялық амал-тәсiлдер ... ... ... ... ... ... ... қоры молайтылып, тiлi дамытылды,үшiншiден, диалогтық сөйлеумен
байланыстырыла монологтық сөйлеу ... ... ... ... ... ... жетiлдiрiлдi, бесiншiден, сөйлеу
әдебi туралы түсiнiктерi ... тiл ... ... ... ... ... ... өз ойын, ... дәл ... ... ... ... ... фактiлерiнен
алған бiлiмдерi тәжiрибе жүзiнде өмiр қажетiне қолданулары арқылы iске
асты. ... ... ... тiл ... ... ... тiкелей байланысты. Бастауыш мектеп қазақ тiлi ... ... әрiп, сөз, сөз ... ... ... ... ... тақырыптары
тұрғысында шоғырланған. Бұл бастауыш мектеп оқушыларының тiл бiлiмi жөнiнде
алған ... ... ... мүмкiндiк бередi. Оқушылардың сөйлеу
дағдыларын қалыптастыру барысында тiлдiк теориямен бiрге өз ойын толық ... ... ... ... ... ... тiрек материалдарды тек игерумен ғана шектемей, олардың
сол тiлдiк заңдылықтар мен үлгiлердi өздерiнiң ... ... ... сөздiк қорындағы сөздердi орынды пайдалануға, ана ... ... ... ... ... ... Бұл ... мұғалiм үнемi назарда
ұстап, оқушылардың әдеби сөйлесу дағдыларын қалыптастырып тұруды қадағалап
отыруға мiндеттi. Пiкiр сайыстар ... ... ... ... ... ... қана ... сонымен қатар оның өз ойын
дәлелдi ... ... да ... ... жеке ... ... ... бойынша тiлдiк
фактiлер, тiлдiң теориялық мағлұматтар мен ... ... ... есте ... ... ... мен олардың жеке тұлғалық
қабiлеттерiн ескере отырып үйретiлдi.Әрбiр сабақ ... ... жеке және жас ... ... ... қосымша жұмыстар
жүргiзiлдi. Сабақты нашар игерген балалардың жеке ... ғана ... ... ... ... ... балалардың темпераменттерi мен
мiнездерiн ескерiлдi.Оқушылардың арасында өзара ... ... ... ... ... үшiн сынып алдында өз ойын ... ... ... ... ... да ... ... болдырмау
үшiн бастауыш мектеп ... ... ... ... ... әр ... түрлi ойындар мен пiкiр сайыстары
ұйымдастырылды.Ойындар мен пiкiр ... ... ... ... ... ... ... арттырумен ерекшелендi. Осы ойындар
мен пiкiр сайыстарды өткiзу барысында оқушылар өз ... ... ... және әсерлi жеткiзуге дағдыланды.
3. Ғылымилық принципi. ... ... ... ... ... мен ... дағдыларды қалыптастыруда, үйренуде ең маңызды
принциптерiнiң қатарына ... ... ... ... ... ... ... таңдап, оларды ой елегiнен өткiзiп, қандай
жаттығуларда теориялық бiлiм ... ... ... ... ... ... топшыланды. Сөйтiп қазақ тiл бiлiмiнде
шешуiн тапқан ... мен ... ... ... ... тiлi сабағында қолданылатын ғылыми принцип төмендегi
өлшемдерге сай болуы қажет ... ... ... анық ... қажет.
ә)Қазақ тiлiнен берiлетiн тақырыптардың дәлдiгi талап етiледi. Тiлдiк
фактiлерге сай меңгерiлетiн ... дәл, анық ... ... ... ... ... ... Тiлдiк тақырыптардың өзiндiк белгiлерi сараланып алынғаны ... бiр ... пен ... ... байланыстығы, материалдың iшкi
өзiндiк қасиеттерi енедi. Бұл ... ... ... ... ... ... алады.
в) Қазақ тiлiнен берiлетiн материалдардың анықтамалары мен ережелерi
дәл ... ... ... берiлетiн мағыналары мен iшкi заңдылықтарына
қарай нақтылы анықтамалар мен ережелер шығарылады.
г) Тiлдiк тақырыптарға байланысты ... ... ... ... дәл ... жөн [47, 78]. ... бастауыш мектеп оқушыларының
қатысым арқылы сөйлеу ... ... ... осы өлшемдерге сай
болуы қажет. Бұл жерде айта кететiн жайт ... ... ... ... 1. ... ... ... жас ерекшелiктерiне сай
игерген бiлiмдер мен бiлiктерiн сәйкестерiндiрiп беруi; 2. Тек ... ... ... өзара қатысым барысында оқушылардың ... ... ... да ... 3. Тiлдiк теория академиялық
еңбектерден емес, бастауыш мектепте қазақ тiлiн ... ... ... ... ... тиiс.
4.Көрнекiлiк принципi-бастауыш мектепте ең жиi қолданылатын
принциптерднiң бiрi. ... ... ... ... төрт түрге бөледi:
а) Оқушылар көрнекiлiктi назар сала ... ... оның ... ... өз ... ... Мұғалiмiнiң мiндетi:
бақылаған кезде неге мән беруге бағыт берiп отыру.
ә) Сөз бен ... ... ... түрi көрнекiлiк мазмұнын
мұғалiмнiң өзi баяндап ... Яғни ... ... көрсетiлген
нәрселерден алмайды, мұғалiмнiң әңгiмесiнен есiтедi.
б) Сөз бен ... ... ... түрi де ... ... алынған мағлұматтар мен осы ... ... ... ... ... Бұл жағдайда оқушы ... ... ... ... ... сүйенедi.
в) Сөз бен көрнекiлiктi ұштастырудың төртiншi ... ... ... ... мәлiметтерi бойынша ой қорытындысын
жасауға ұмтылдырады. Балалардың ескермей мән бермей кеткен жерлерiн ... ... ... ... ... зерттеуiмiзде, оқушыларды бақылампаздыққа үйретуде осы
жәйттердiң iшiнен сөз бен көрнекiлiктi ұштасуының бiрiншi түрi ... ... ... тәсiлдiң осы түрi көрнекiлiк арқылы тапсырманы ... ... ... ... өз беттерiмен жинақтау арқылы
сөйлеу ... ... ... осы тәсiл арқылы бақылампаздыққа ие
болып, көрнекiлiктегi заттың бiрден көзге көрiнбейтiн қасиеттерiн ажыратуға
мүмкiндiк алды. Бастауыш мектеп оқушыларының ... тiлiн ... ... ... бiлiмдерiн жадыда берiк сақтау қабiлеттерiн жетiлдiруде,
дидактикалық ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылды.
5. Жүйелiлiк және бiрiздiлiк принципi бойынша оқыту мазмұнына тiлдiк
материалдар жүйесiн сақтай отырып, бiрiнен соң бiрi ... ... ... ... ... ... соң бiрiнiң орналасуын
бiрiздiлiк принципi деп атайды да, ... ... ... пен жаңа ... ... ... ... деп атайды. Бастауыш мектеп қазақ
тiлi сабағында оқушылардың сөйлеу дағдысын қалыптастыруда ... ... ... ... тiлi ... ... ... мен бiлiм
мазмұнына сәйкестiлiгiмен, екiншiден, дидактикалық ... ... ... ... ... тiлi, ... ... дамуына сай етiп құрастырылуымен анықталды.
Сондықтан тiлдiк материалдарды ұғындыру барысында, бiрiншi, ... ... ... ... ... ... қабiлеттерiн
нығайтатын, соңына қарай оқушылардың жатық сөйлеу дағдысын, тiл мәдениетiн,
тiлдiк қарым-қатынаста өз ойын ... ... ... ... ұсынылды.
6. Саналылық пен белсендiлiк принципi бойынша оқушылардың пәнге деген
қызығушылығы бiр тақырыпқа зейiннiң ... оқу ... ... ... тiлi ... қызғылықты өтiлуiне назар аударылды. Оқыту
процесiне қолданылған интерактивтi әдiстер пәндi қызық та ... ... ... ... пен ... ... болған кезеңде ғана қазақ тiлiнен берiлетiн бiлiмнiң ... ... ... Ол үшiн мынадай жұмыстар жүйесiн:
а) қазақ тiлiнен түсiндiрiлетiн материалдың анықтылығын;
ә) түсiндiрiлетiн материалдың әсерлiлiгiн;
б) берiлген және берiлетiн бiлiмнiң ... ... және ... ... ... сыныпта және үйде орындалатын жұмыстың сапасын;
г) қайталау жұмысының жүйелiлiгiн [47. 9] іске асырдық.
Оқушылар сабақта оқу ... ... ... ғана ... процесiне
белсене араласып отырады. Сабаққа салғырт қарап, бiр ... ... ... ... бiлiм таяздығын көрсетедi. ... ... ... ... ... процесiн белсендiруге арналған
активтi және интерактивтi әдiстердi пайдаландық.
Қорыта ... ... ... ... сөйлеу дағдысын
қалыптастыру сабақтарында осындай ... ... ... ... өз нәтижелерiн бердi.
1.4.1.Сөйлеу дағдысын меңгертудiң тәрбиелiк ... ... ... барысында оқушыларды оқыту мен тәрбиелеу
құбылыстарын қатар алып жүру қалыптасқан. Бұл ... ... ... ... ... басталған. Себебi оның шығармаларында
тапсырмалар тек оқыту мақсатын ғана көздеген жоқ, ... ... де ат ... Оның ... ... ... iзгiлiкке шақыратын әңгiмелер мен өлеңдер көптеп кездеседi
[52].
Адам ... ... ... ... өмiр сүрiп келе жатқан қоғамның
қажеттi және ... ... бiрi – ... Ол әр ... ... ... формацияларға байланысты әр елде тәрбиенiң мақсаты мен мiндетi
сол елдiң нақты талаптарына сай ... ... ... ... ... – жас ... ... дайындау. Оған өз халқының ғасырлар
бойы жасап, қалыптастырған әлеуметтiк тәжiрибелерiн үйрету негiзiн ... ... Олай ... ...... ... Бiрақ оған қарамастан
тәрбие әрдайым толықтырып, ... ... тiптi ... халықтардың
тәрбиелiк тәжiрибелерiн де үйренудi, меңгерудi талап етедi. Ал оны ... ... ... озық ... ғылымға сүйенiп құру, жетiлдiру,
дамыту – маңызды мiндеттердiң бiрi.
Әрбiр халықтың мәдени-рухани қазынасы ... ... бiлiм ... ... орасан зор тағылымдық маңызы болатынын заманымыздың
ғұлама ғалымдары ... ... ... орай ... ой-сананың асқар
биiгiне көтерiлген М.Жұмабаев «... тәрбиешi баланы сол ұлттың тәрбиесiмен
тәрбие қылуға мiндеттi» [53]. деген. Бүгiнде сол ... ... ... ... әлi мәнiн жоймағанына, қайта ауыр сыннан өтiп,
әлеуметтiк-педагогикалық ... ... ... ... жеттi. Сонымен
қатар ол жалпы педагогиканың екi түрлi тәрбие мәселесiн қарастыратынын
айтқан. Оның ... - дене ... ... - жан ... ... ... ... қалыптасса, жан тәрбиесiн тәрбиелеу
үшiн тәрбиешiнiң ықпалы зор екендiгiн былайша атап көрсеткен: «Бастапқы
кезде ... ... ... жан ... бала өскен сайын бiрте-бiрте
бiлiне бастайды. Сондықтан баланың дене ... мен жан ... ... бару ... ... алып бару ... бала ... сайын тәрбиешi күшiнiң
көбiн баланың жан ... ... ... ... ... ... ... адамның қымбат нәрсесi де, жұмбақ нәрсесi де сол жан. Қиын тәрбие
тiлейтiн де сол жан. Жанды дұрыс ... қылу үшiн ... ... ... таныс болу керек »[53].
С.Рахметованың «Қазақ тiлiн оқыту методикасы» атты ... ... оқу ... мақсаты деп төмендегiдей мәселердi атайды:
1. Идеялық-саяси, адамгершiлiк және ... ... ... ... ... көзқарас қалыптастыру.
3. Балаларды, жас өспiрiмдер мен ... ... ... ... ... ... ... игiлiгiне адал ниетпен еңбек етуге,
адамгершiлiкке, бiрiн-бiрi сыйлаушылыққа, ... пен ... ... ... ... ... бай, көркем де сұлу табиғаты жайлы материалдармен
танысу арқылы ... ... ... мен ... байқай
бiлiп, теңдесi жоқ сұлулық пен көркемдiлiктi бағалай бiлуге, елiн, ... ... ... ... ... алған бiлiмдерi мен оқу дағдыларын, шеберлiктерiн жетiлдiру,
тiлiн онан әрi дамыта түсу.
6. ... ... ... үшiн ... ... таныстыра отырып, Отанды сүю, бейбiтшiлiк пен халықтар достығы
рухын ... ... ... ... ... ... үйрету.
8. Еңбекке қызығу, еңбекқорлыққа тәрбиелеу [54].
Бастауыш мектептiң оқу сабақтарына қойған бұл талаптар жоғары оқу
орындарында ... ... тiлi ... да ... ... Аталған оқу
сабағының мақсатында көрсетiлген тәрбиелiк мәнi бар тақырыпта ... ... ... ... ... ... адам ... әсемдiк пен сұлулық жөнiнде мағлұмат ... ... ... таңдалып iрiктелдi.
Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаевтар мектепте тәрбиенiң басты ... ... ... ... ... бiлiммен қаруландыру, кәсiптiк
бағдар беруге тәрбиелеу. Олай ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар мен мекемелер тәрбиенiң мәнiне, мiндеттерi мен
мақсатын жете түсiнуi ... ... ... ... ... мақсаттары:
а) жастардың дүниеге ғылыми-материалистiк көзқарасын қалыптастыру;
ә) тұлғаның рухани және дене қабiлеттерiн жан-жақты дамытып, эстетикалық
талғамдары мен ... ... ... сай ... ... [55].
Ж.Аймауытов тәрбие мақсаттары адамды қай жағынан тәрбиелеу ... сол ... ... ... пiкiр айтады.
Тәрбиенiң мақсаты – дененi күшейтiп, ұлтшыл қылу болса, ... ... ... ... жағы да болу ... Жақсы жағы: Бiр халықтың ұлтшыл ... өзi ... Бiр ұлт ... болса, сол бақыт сол ұлттың
iшiндегi адамдарына да ортақ.
Тәрбиенiң ...... ... ... ... ... еңбек тәрбиесiне баулу, оларды ... ... ... ... ... ... iшiндегi – ақылдысы, сезiмдiсi, қайраттысы.
Iшiп-жеу жанды нәрселердiң бәрiнде бар. Адам дүниеде ақылды зат болса, өмiр
сүрудiң де бiр ... ... ... ... ... ... ... себеп болатын бiр шарт жас күнде көрген өнеге,
ол өнеге әке-шешенiң тәрбиесi болу ... ... ... тәрбиесi –
баланың мiнезi қаланған iрге [57]. Ақыл-ой тәрбиесi оқыту және оқудан тыс
сан ... ... ... ... асады. Олай болса, оқыту ақыл-ой
тәрбиесiнде жетекшi рөл ... Сөз ... ... ... ... ... ... тестiлер, қойылған проблемалық сұрақтар
т.б. оқушының ... ... ... ... ... мына
тапсырмаларды алайық:
«Арна» сөзi сөйлемде қандай сұраққа жауап берiп тұр?
«Арна» сөзiн әр мағынада ... ... ... ... ... ... ... салыстыруға тәрбиеленсе, «Арна» сөзi
сөйлемде қандай сұраққа ... ... ... ... ... ... ауылдың жанынан өтедi. Деген тапсырма ... ... ... ... ... ... тәрбиеленеді.
«Қаламның» пайдалы жақтарын атап өт. Өз сөзiңдi ... ... ... оқушылардың қиялын дамытып, олардың сыныптастарының
алдында өз ойын еркін дәлелдеуге тәрбиелейді.
Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... қалыптастыруды тәрбиелеуде сөз тiркесiн құрау, сөз тiркесi мен
оған ұқсас ... ... және ... айту ... ... ... ... тәрбиелеуде пiкiрсайыс түрiнде
өткен сабақтың рөлi ерекше.
Оқыту процесiндегi ақыл-ой тәрбиесiнiң мiндеттерi өте ... ... ... жүйелi түрде iрiктеудi қажет ... ... ... процесiнде оқушылардың ойларын жандандыра түсуде қолданылатын
жұмыстар да ... ... ... ... ... адамгершiлiк тәрбие беру – мектептiң маңызды мiндеттерiнiң
бiрi. Адамгершiлiкке тәрбиелеу – баланың жеке ... ... ... аса ... ... Ол ата-анаға, айналадағыларға, ұжымға, өмiр
сүрiп отырған ортасына, Отанға, еңбекке, өзiнiң жеке ... ... ... шешу үшiн ... қасиеттердi дәрiптейтiн
жұмыстар жүргiзiлдi.
Адамның адамгершiлiк жағынан қалыптасуы оның туған күнiнен басталады
да мектепке дейiн олардың бастапқы ... ... мен ... ... ең қарапайым дағдылары қалыптасады.
Ұлы Абай отыз екiншi қара сөзiнде: «Күллi адам баласын қор қылатын ... бар. ... ... керек: әуелi – надандық, екiншiсi – ...... деп ... ... - бiлiм - ғылымың ... ... ... бiлiп болмайды.
Бiлiмсiздiк – хайуандық болады.
Ерiншектiк – ... ... ... дұшпаны. Талапсыздық,
жiгерсiздiк, ұятсыздық, кедейлiк – бәрi осыдан шығады.
Залымдық - адам баласының дұшпаны. Адам ... ... ... ... бiр ... хайуан қалыбына қосылады», - дедi.
Оқушылардың өзiндiк қасиеттерiн қалыптастырудағы мiндеттердiң бiрi ... ... ... мен ... ... ... бұларды
меңгеру дәрежесi түрлiше. Ол баланың жалпы ... өмiр ... ... тағы да оқу ... рөлi зор. Бала ... ... пайдаланылған мәтiндердi оқи ... ... ... ... ... ... сөз ... қанаттандырады, жақсы
болуға, қандай да бiр жақсылық жасауға құштарландырады. ... ... ... ... ... ... ... көмектеседi.
Оқушылардың адамгершiлiк қасиеттерiн тәрбиелеу үшiн қазақ ... ... ... ... ... ... ... пайдасы зор.
Бастауыш мектеп оқушылырының сөйлеу дағдысын қалыптастыру жұмыстарында
халықтың iнжу-маржандары мақал-мәтелдердi ұғындыру, түсiндiру оқушылардың
халқына құрметпен қарау, ... ... ... ... ... елі- ... – ырыстың кiндiгi» сияқты мақал-мәтелдерден халықтың
табиғатқа деген ... аялы ... ... ... ... ... ортақ мекен, Қазақстанды ортақ Отан деп жақсы көру
сезiмi, ортақ үй мен ... ... ... ... сезiмi секiлдi
қасиеттерi дамытылды. Балалардың туған жерге, ... елге ... ... ... ... қолдану арқылы
тәрбиелендi. Мысалы:
«Туған жер – ... ... адам – ... ... ... туың тiк» т.б. мақал-мәтелдер. Бұл мақал-мәтелдер, сертте
тұру, бiр сөздiлiк, алған бетiңнен қайтпай қайсар ... ... ... ... ... ең ... қасиет, - деп ар, ұятты, намысты ... ... ...... қасиеттердi қалыптастырып, оны сақтай бiлудiң
көрiнiсi.
«Қоянды қамыс өлтiредi,
Ердi намыс өлтiредi», - деп қазақ халқы ер ... ... ... ... ... ... ... көтерiледi.
«Ер ел үшiн туады,
Ел үшiн өледi», - деп халық намысы үшiн жанын қиятынын ... ... ... ... бiр ... болу керектiгiн де баса айтады. Сонымен
қатар.
«Ата көрген оқ жонар,
Ана көрген тон пiшер», деген ... сөз де ... ... Бұл ... ... ... өзiндей жауынгер, еңбексүйгiш, күйшi, аңшы
сияқты азамат етiп тәрбиелеудi алдына мақсат етiп ... ... ... ... ... ... да ... еңбекке баулуға, тәрбиелеуге болады. Себебi, екеу ... топ ... ... ... - ... ... бiр көрiнiсi. Ұжымдық еңбек
кезiнде оқушылар бiр-бiрiмен санасады. Ойларын ортаға салады. Бiлмегендерiн
бiлгендерi сүйрейдi, яғни ... ... ... ... Бұл ... ... ... анық байқалды. Сол сияқты, «Есiмдi тiркестер тобы»
деген аттар қойылып, топтар арасында ... ... ... кезiнде де
анықталды.
Жоғарыда айтылған ойындар адамгершiлiкке тәрбиелеуде маңызды ... ... ... ... ... ... ... ойын түрлерi осы мақсатты шешуге арналған. ... ... ... ... арасында байланыс орнауына, iштарту
сезiмдерiнiң тууына ... ... ... бәрi бiрдей белсендi
болмайтыны сөзсiз. Енжар, тұйық, ... ... ... ... ойын ойнату кезiнде жүзеге асырылды. Мақсатты бағытты көздеген
ойын балаларды ... ... ... ... ... ... қызметi олардың арасында белгiлi бiр ... ... жол ... ... бала ... бағыт ұстайды. Оқушы
өзiнiң алған бiлiмiн ойында пайдалануға мүмкiндiк алады. Ойын болған ... пен ... ... ... ... жағдаяттар балаларды әдiлеттiлiкке
тәрбиелеуге мүмкiндiк туғызды. Ол iзгiлiкке – жолдасына көмектесiп, ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға тәрбиелiк мәнi зор мәтiндер беру арқылы
оларды iзгiлiкке, мейiрiмдiлiкке тәрбиелей аламыз.
Оқушыларға талап қоя бiлу, оның ... ... ... ... ... ... бiрi. ... оқушыға тиiстi талап
қойылмаса, тапсырылған iс қадағаланбаса, ... ... ... ... ... түрлi талаптар қою, өзiнiң борышын түсiне бiлуге,
мiндеттер жүктеп отыру, ... өз ... ... ... ... БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ СӨЙЛЕУ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ӘДIСТЕМЕСI
II. 1. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... тiлiн оқыту әдiстемесi күн өткен сайын дамып,
өркендеуде. Қазақ елiнiң ғылымы мен бiлiмi басқа елдермен ... ... ... ... ... ... ... елiнiң салт-
дәстүрлерiне қайшы келмейтiн, ұлттық сана - ... ... ... әлем
бiлiмiнiң озық әдiс-тәсiлдерi, жаңа инновациялық ... ... беру ... ... ... қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi
ғылымының ұтылмасы ... Бұл ... ... қазақ елiнiң болашақ ұрпақтарының
бiлiмi әлем алды ... ... ... тең ... ... кезеңде бастауыш мектепте қазақ тiлiн дәстүрлi емес сабақтар арқылы
оқыту тәжiрибелерi жүрiп жатыр. Бұлар - ... тiлiн ... ... ... ... ... қазiргi кезеңдегi ... ... 2015 ... ... бiлiм берудi дамыту
Тұжырымдамасында көрсетiлгендей « ... бiлiм ... ... ... ... ... ... » ... [2].
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу мәдениетiн, яғни жатық ... ... ... ... ... мәселесi. Ертеңгi күнгi
тiлiмiздiң хал-жағдайын бүгiннен ойлап, сөйлеу мәдениетiн бастауыш мектеп
оқушыларна сiңiру арқылы ғана ... тiлiн таза ... ... ... Бұл
қажет те. Бұл тұрғысында академик Р.Сыздықова былайша ... ... бiр ... ― жалпы мәдениетiмiздiң, оның iшiнде тiлiмiздiң
әлеуметтiк... қызметiнiң ... ... ... Сол ... талаптың да
күшеюiнде болып отыр. Бұл ― бiр. ... ... ... ... ... ... деген мәселелер қазiргiдей белгiлi бiр мақсат көздеп,
кең түрде жан-жақты сөз болған емес. Сондықтан ... ... жайт ... ... бiр себебi, жасыратыны жоқ, ауызша сөйлеу практикамызда не
бiлместiктен, не ... не өзге ... ... шыта қынжылар
кейбiр ақаулар етек алып бара жатқандыған болып отыр» [56.37].
Бастауыш мектеп ... ... ... ... айтылған жайттардан басқа да бiрнеше маңызды қажеттiлiктерi бар.
Бiрiншiден, ... ... ... ... ... дағдыларын
қалыптастыру арқылы олардың адамгершiлiк қасиеттерi тәрбиеленiп, жеке бас
тұлғасын iзгiлендiруге болады, екiншiден, топ ... ... ... ... бойында лидерлiк қабiлет жетiлiп, ... ... ... үшiншiден, айтар сөзiн, жазар ойын нақты әрi ... ... ... ... қызығып, бiлiм үлгерiмi жоғарылайды,
төртiншiден, сөйлер сөзiнде әрбiр сөздi орнымен, өз мағынасымен қолдануға
дағдыланған шәкiрт ... күнi ... ... ... ... ұлттық
тәрбие негiздерiмен сусындайды.
Бастауыш мектеп оқушыларының жатық сөйлеу ... ... ... ... ... ... жүйеде қалыптастырып отырылған жағдайда ғана
олардың пәнге деген қызығушылықтары оянып, ... ... Бұл ... ... ... жас ерекшелiктерiне қатысты
психологиялық , әлеуметтiк жағдайларға ... ... ... ... ... құрбыларының алдында өзiн көрсеткiсi келедi.
Сондықтан мұғалiм оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыру барысында
неғұрлым ... өзi мен ... ... ... ... ... ұстаса, соғұрлым алдына қойған мақсатқа тезiрек жетедi.
Аталған мәселелерге бастауыш мектеп мұғалiмдерi ерекше мән ... ... ... ... ... ... үшiн ең алдымен бастауыш ... ... ... ... ... ... ... төмендегiдей тұжырымдаған: « Өмiр өрiне алғаш қадам басқан жас
ұрпақ ... ... ... ... ... ... ... беретiн
сондай нәрдiң бiрi, бiрi болғанда да бiрегейi ― оқушы жастардың ... ... жоқ, бұл ... ... ... ... байқалмайды. Оны бiз республикамыздың түкпiр-түкпiрiнен жоғары оқу
орындарына түсу үшiн жылма-жыл келiп жататын оқушылар бiлiмiн тексеруден де
байқаймыз. ... ... ... ... ең негiзгi кемшiлiктiң
бiрi ― шығарма жазуда болсын, ауызша ... ... өз ... ... ... мәдениеттi түрде жеткiзе алмайтындықтарында, ... ... ... ... ... қолдана бiлмейтiндiктерiнде»
[57.122].
Демек, бастауыш мектеп оқушыларының жатық ... ...... ... өзектi мәселелерiнiң бiрi. Сонымен қатар,
оқушылардың жатық сөйлеу ... ... ... ... ... ... оң әсер етуге болады.
Бастауыш мектепте мұғалiмдер ... ... бiр ... ... ... қана қоймай, оқушылардың ... ... тiл ... мен ... өз сөздерiн қалай қолданып
жатқандығына баса көңiл аударуға тиiс. Оқушылардың қате ... ... ... қате жiберуге дағдыландырмау керек. Бұл үшiн
мұғалiм әрбiр сабақта оқушыларды ... ... ... ... ... сөз ... ... синоним сөздердi мағыналық
реңктерiне қарай орынды пайдалануға дағдыландыруы қажет. Оқушыларды жатық
сөйлеуге үйрету арқылы олардың ... ... ... игеруiне ықпал
етуге болады. Себебi, жатық сөйлеу дағдысын меңгерген оқушы ауызша болсын,
жазбаша болсын ... ... ... ... Бұл ... ... ой ... « Сөйлеу ерекшелiктерiн меңгерген оқушы
өз ойын ... және ... ... iске ... Бұл ― тiлдi қолданудың
тәжiрибелiк көрiнiсi. Сол ... ... тiлдi ... ... ... үйренгенi дұрыс» [30,143].
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын қалыптастыру ... ... және ... ... ... өз ойын ... тiлдiк
нормаларға сай толық, дәлелдi және тiл ... ... ... ... тiлiн ... ... ... сөйлеу мәдениетiн
қалыптастыру мәселесi аз зерттелген. Жалпы сөйлеу мәдениетiнiң негiзгi
белгiлерiн, оның ... ... ... iсi күнi бүгiнге дейiн өз
шешімін тапқан жоқ. Академик Т. Қордабаев ... ... ... ... , ең ... сөйлеу тiлiнiң өзiндiк ерекшелiктерiн,
оның синтаксисiн, стилiн зерттемейiнше, қандай сөздер сөйлеу мәдениетiне
жатады, ал ... ... ... ... ... әдiл ... айту қиын
екендiгiн былайша тұжырымдайды: « Бiз «Сөйлеу мәдениетi» дегендi жиi
айтамыз. Ал ... ... ... ... ... ... билiк айту үшiн, сөйлеу тiлiнiң өзiндiк ерекшелiгiн, оның жазу тiлiнен
қандай айырмашылығы барлығын бiлу керек. [57.118].
Орыс лингвистикасында ... тiлi ... ... ... күрделi еңбектер бар. Ал бiзде бұл жөнiнде ... ... ... ... ... ... өзiндiк ерекшелiктерiн, оның синтаксисiн зерттеп бiлмей
тұрып, сөйлеу тiлiнiң стилi, сөйлеу тiлiнiң нормасы жөнiнде не ... ... ... ... көлемдi зерттеулер жүргiзген,
iргелi еңбектер жазған М. Балақаев, Н. ... М.Р. ... Б.Н. ... М.В. ... М.М. ... ... Винокур сөйлеу мәдениетiнiң негiзгi белгiлерiн ажыратып, ... ... ... жан-жақты қарастырған [58], [59], [60],
[61], [62], [63], [64], [65].
М.Р. ... ... ... ... негiзгi
белгiлерiне мыналарды жатқызады:
1. Сөйлеу тiлiнiң қысқа да дәл ... Тiл ... ... ... ... ... Сөйлеу тiлiнiң логикалық байланыста болуы;
5. Сөйлеу тiлiнiң орынды қолдануы;
6. Сөйлеу тiлiнiң мағыналығы( ... ... ... әсер етуi( ... [64. 33-34 ... « Тiл ... және қазақ тiлiн оқыту» атты еңбегiнде
оқушылардың сөйлеу мәдениетiн ... ... тiлiн ... ... ... айта ... тiл мәдениетiнiң екi түрiн: баспасөз тiлiнiң
мәдениетi мен ... ... ... ... көрсетедi. Ғалым тiл
мәдениетiнiң ең жоғарғы ... ... ...... ... бұл ... былай деп тұжырымдайды: « Сөйлеу мәдениетiнiң жоғарғы
формасы ― шешендiк, « Өнер алды ― ... тiл» ... ... адам ... ... үйренуге құлшынады, бiрақ жұрттың бәрi бiрдей даңқты шешен
бола алмайды. Әркiмнiң бiлiм ... ... ... әр ... ... тiл ... ... шешендiк өнерiнiң дәрежесi де
әр ... ... ... ... ... ел ... ... де, жұртты аузына
қарататын шешен де бола ... ... ... ... ... ... ... қызметiне сай шешендiк өнерi болу керек» [65, 37]. ... тiл ... ... да, ... да ... ... де, тiл дамытуға да, шешендiк сөйлеуге де қатысты екенiн ... ... ... ... ... ... кең ауқымды
тұрғыда қарастырып, тiл мәдениетiне тiл заңдылықтарының барлығы қатысты
екендiгiн дұрыс ... ... ... оқушыларының жас
ерекшелiктерiн, психикалық даму деңгейлерiн ескере отырып, бастауыш мектеп
оқушыларының жатық ... ... ... ... шешендiк өнердi
жатқызбаған.
Әдiскер-ғалымдар Б.Қ. Игенбаева мен Ж.Т. ... ... ... ... ... ... сөз» атты ... мұғалiм мынадай iскерлiктерге ерекше мән ... ... ... көрсетедi:
• Сұрақты дұрыс қоя бiлу,
• Оқушыны дұрыс тыңдай бiлу;
• Оқушы сөзiн дұрыс ... ... ... ... сай ... бағдарды дұрыс таңдай бiлу;
• Оқушыларды қызықтыра алу;
• Өз ойын, көзқарасын дұрыс жеткiзе алу;
• Тек кiтаптағы, оқулықтағы бiлiм ... ... ... қызықты
ақпараттарды дұрыс кiрiктiре алу;
• Сөз арқылы оқушыларды ... алу ... ... ... ... ... қалыптасуына ең
бiрiншi ― эстетикалық талғамның ... ... ... атай ... бұл
жөнiнде былайша тұжырымдайды: « ... фонетика, лексика тарауын оқыту арқылы
балаға сөз мәдениетiн, тiл сұлулығын, тiл ... ... ... сол ... ... эстетикалық тұрғыда мәнерлi, ықпалды айту
қабiлеттерiне көңiл бөлiнуiнiң мәнi ... ... »,- деп, ... ... ... эстетикалық талғамын қалыптастырудың
төмендегiдей ... үш қыры бар ... ... ... ... және ... iскерлiктер мен дағдыларды қалыптастыру;2.
оқушыларға әдеби тiл нормасын игерту; 3. ... өз ойын ... ... айта бiлу ... ... қажет екенiн айтады. [66,37].
Бiздiң пiкiрiмiзше, оқушылардың сөйлеу дағдысын ... ... ... қатар, сөздердi орынды, мағыналық
реңктерiне қарай өз орнында қолдана алу талғамдарының ... да ... ие. ... қатар, оқушының өз пiкiрiн дәл әрi анық ... да ... ... ... ... рөл ... ... топ алдында
өз ойын әсерлi де түсiнiктi айтуға ... ... ... ... ... сөйлеудiң әсерлiлiгiн игередi.
Бастауыш мектепте оқушылардың жатық сөйлеу дағдыларын ... ... ... ...... бiлiмдiк, тәрбиелiк
бiлiктерiн жетiлдiрумен қатар олардың шығармашылық, ... ... ... ... ... сөздерiнде жаргон, варваризмдер
мен қыстырма сөздерден арылту. Осы ... ... ... ... ... арналған тапсырмалар оқу жоспарының ... ... ... ... ... қалыптастыру
жұмыстары сатыланып, жеңiлден қиынға қарай ... ... ... ... ... ... ... мынадай негiзгi
белгiлерi айқындалды:
1. Оқушылардың айтар ойларын қысқа әрi ... ... ... ... тiлiнде айтылатын ойға қатысты емес сөздер ... ... ... бiр сөз бiрнеше рет қайталанып, оқушының
не айтайын деп жатқанын ... ... ... кемшiлiктер
баяншының сөйлеу мәдениетiнiң төмен екендiгiн көрсетедi.Бұл жөнiнiде
тiлшi-ғалым Н.Уәлиев былай ой тұжырымдайды: « Тiл ... ... ― тек көп сөз бiлу ... сол ... орынды жұмсай бiлу. Ол үшiн
сөз мағыналарын, мәндес сыңарларының бояу-нақыш ерекшелiктерiн, әдеби,
әдеби емес еркiн, тұрақты тiркес құрамына ену ... ... ... ... ... ... жатық сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруда олардың айтар ойларын қысқа әрi толық жеткiзуi маңызды рөл
атқарады. Бұл үшiн мынадай ... ... ... ... өз ойын қысқа айтып беруi талап етiлуi,
• Оқушылардан сұрақ-жауап әдiсi арқылы қысқа диалог немесе ... ... ... ... оқушыларының қазақ тiлiнен алған бiлiмдерi мен
бiлiктерi.
2. Оқушылар тiлiнiң таза болуы. Бастауыш мектеп оқушыларында кездесетiн
екiншi қателiк ― ... ... басы ... ... ... кiрме
сөздердiң молынан кездесуi. Мұғалiм оқушылардың ... ... ... ... ... сөздердi болдырмау,
оқушыларға мұндай сөздердi қолдандырмау жағын ойлау керек. ... ... ... сол, сол ... бараятыр,
сосынғы, i-i-i-i т.б. паразит сөздер мен уже, вообще, ну ... ... ... жиi ... ... ... ... кезiнде бастауыш мектеп оқушыларында жиi байқалды,
сондықтан ... ... ... ... төмендегiдей
мәселелердi:
• Оқушылардың сөйлеген сөздерiнде кездескен кiрме сөздердiң қазақша
баламасын түсiндiрудi;
• Оқушыларға асықпай, әр ... ... ... ... ... ... қоршаған ортасында қолданылып жүрген ... ... ... ұғындыруды есте ұстадық.
3. Оқушылардың тiлдiк қатысымда орфоэпиялық заңдылықтарды қатаң сақтауы.
Оқушылар сөйлеген кезде орфоэпиялық ... ... ... ... ... ... кездесетiн тағы бiр
кемшiлiк – оқушылар кiтапта не оқулықта қалай жазылса, сол ... ... Бұл ... ... Мұндай жағдайда сөйлеген сөздiң
нақышы кетедi. Бұл тұрғыда Р. ... ... ой ... ... ... ... « тiл ... », үндесiп, үйлесiп
жатады. Ол үйлесiмдiк үшiн сөздердiң кейбiреулерi бiр-екi дыбысын
«сындыруға», ... тiптi ... ... ... ... « ... өзгермей, жоғалмай тұруы мұмкiн. Сондықтан әрдайым қалай
жазылса, сол ... ... ... ... жазу мен ... ... ... бiрдей түспейдi. Қалай естiлсе, сөздi ... жазу ... ... ... ... сiрестiрiп солай оқу (айту) сондай өрескел ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруда олардың орфоэпиялық
заңдылықтарына сәйкес оқу дағдыларын жетiлдiру керек.
4. Оқушы тiлiнiң әсерлiлiгi .
Оқушылардың сөйлеген ... ... ... тағы ...... ... ... жауыр болған, әбден ести-ести
құлаққа түрпiдей тиетiн дайын формаларды пайдалануы.Сонымен бiрге
тiлдерiнде ... аз ... ... ... мектеп
оқушылары мақал-мәтелдердiң мағынасын түсiнiп тұрса да, оны тiлдерiнде
пайдаланбайды. Мұндай кемшiлiктер бала тiлiнiң ... ... ... ... ... ... нақыштары мен көркемдегiш
құралдарынсыз күнделiктi, ауызекi ... ғана ... ... ... ... жатық ... ... ... ... ... де ... аударған жөн. Әрбiр
ойдың, сөйлеген сөздiң өзiне тән әуенi болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... бiрдей болмайтындай,
айтылатын ойға қарай сөйлеу тiлiнiң де ... ... ... осы ... ... Оқушылардың өз ойын, пiкiрiн жан-жақты дәлелдеуi.
Оқушылардың сөйлеу тiлдерiнде кездесетiн тағы бiр кемшiлiк
– өз ойын ... ... ... ... ... болуына үш түрлi
фактор әсер етедi.Бiрiншiсiне – оқушылардың жұрт алдында сөйлеу ... яғни ... ... адамдардың арасында ұялуы, қысылуы , екiншiсiне
– оқушылардың тiлдiк норманы ... ... ... ... ... жаргон сөздердi араластырып, сөйлемдерiн дұрыс құрмауы, үшiншiсiне
... тiл ... ... ... бұл ... ... қорында неше сөз
бар деген ... ... бала ... ... ... әдеби тiлдiң көркемдеуiш құралдардың аз болуы ... ... ... ... ... қалыптастыруда бұл мәселеге
баса назар аударылды.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... дағдыларының қалыптасуының негiзгi белгiлерiне жатады. Ескеретiн
бiр жайт, сөйлеу дағдыларының қалыптасу белгiлерiнiң барлығы ... ... ... ... ... Мысалы, оқушылар тiлi басқа
тiлден енген кiрме сөздерден, варваризмдер мен жаргон ... таза ... ... ... ... Сондай-ақ өз сөзiн нақты әрi қысқа
жеткiзiп үйренген ...... ... ... ... ... Бұл
айтылғандардан сөйлеу мәдениетiнiң аталған негiзгi белгiлерi ғана ... ... ... екен деген ой тумауы керек. Жатық ... ... ... бiр-бiрiмен тығыз байланыста. Оқушылардың
сөйлеу дағдыларын саналы түрде қалыптастыру үшiн мына мәселелердi:
1. Оқушылардың жатық ... ... ... сапалы әдiс-
тәсiлдерiн;
2. Оқушылардың жатық сөйлеу дағдыларын ... ... ... тыс болмауын;
3. Оқушылардың жатық сөйлеу ... ... ... ... және ... ... қолдану жолдарын;
4. Жатық сөйлеу дағдыларының қалыптасуының негiзгi белгiлерiн ескердiк.
Бастауыш мектеп оқушыларының жатық ... ... ... ... ... ... ... Қатысымды-ақпаратты деңгей
2. Қатысымды- шығармашыл сөйлеу деңгейi
3. Қатысымды- жатық сөйлеу деңгейi
4. Қатысымды- шешен сөйлеу ... ... ... дағдыларының қалыптасуының әрбiр деңгейiнiң
өзiне тән ... ... ... ... ... ... iс-әрекетiнiң түрлерi, мақсаттары мен мазмұндары бар.
Мысалы, қатысымды-ақпаратты деңгейдiң ... ... ... ... ... ... үйрету. Осы деңгейде
қолданылатын тапсырмалардың, әдiс-тәсiлдердiң сабақтың мазмұнына - ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Оқушылардан сабаққа қатысуы, өтiлген материалдарды бiлуi талап етiледi.
Басым бөлiгi репродуктивтi ... ... ... ... ... үйге берiлген тапсырманы орындап келу ... ... ... өзi ... өзi ... ... орындағанын,
орындамағанын бақыласа, iс-әрекетi активтi болады.
Төмендегi кестеден бастауыш ... ... ... ... қалыптасу деңгейлерi мен олардың өзiндiк ... ... ... ... жатық сөйлеу дағдысының қалыптасу деңгейлерi
мен ерекшелiктерi
|Сөйлеу |Мақса ... ... |Оқы |Оқу ... ... | ... |ту |шы ... ... ... | ... |фор |ның ... | | ... ... |етi ... | | | |дық | ... | | | | ... ... ... |Дәстүрлi |Дәстүрлi |Дәс |Өтiлген|Мұға |
|сымды-ақ|ларға ... ... ... |
|па ратты|тiлдiк |п әдiсi, |Оқушылардан |сабақ |маны ... ... ... |сабаққа | ... |
| |лық ... ... | ... ... ... |әдiстерiне|өтiлген | ... ... ... ... | |ген | |
| ...... талап | |тапсыр | |
| |лiк ... ... ... ... | |
| ... |бөлiгi | ... | |
| |е ... ... ... | |дап | |
| | | ... | ... | |
| | | ... | | | ... ... ... ... |Проб |Оқушы |Мұғалiм|
|сымды- ... ... ... ... |лар |нiң ... ... ... |жағдайлар қоя |лық |шығарма|iс-әрек|
|машыл |қарай |өз ... ... |етi ... ... ... ... |Пiкiр |iзденiм|жарты |
|деңгейi |құрасты |бередi, |осы проблеманы|талас |дiк |лай |
| ... ... ... ... |қа |әдiс ... ... |үлгiге |етiледi. |және |арқылы ... ... ... ... ... | |
| ... де|тақпақтар |шығармашы |ика |жасайды| |
| ... ... ... жұмыс |лық |. | |
| ... |ды. ... ... | | |
| ... | | ... | | |
| ... | | ... | |
| ... | | |ан | | |
| ... | | ... | |
| ... | | | | | ... |Оқушы лар|Оқушыларға|Оқушылар |Диалог|Оқушыла|Мұға ... ... ... |шығармашы |тық |р ... ... ... |лық пен ... ... ... |
|сөйлеу |мәтiн |ған үлгiде|iстейдi. Түрлi|амал-т|шығар ... ... ... |тапсырма |ойындарға |әсiлi |машыл |берушi,|
| |рып, |лар ... |не ... ... |
| ... |пiкiрталасқа |құрыл |iзденiм|мен |
| |және | ... |ған |дiк ... |
| ... | ... ... ... |
| ... | | | ... ... |
| |дағдыла | | | ... ... |рын | | | ... |шы. |
| ... | | |ды. | |
| |дi. | | | | | ... ... |Оқушы |Сабақ ... ... ... ... |дың |лардың |барысында |инно |лар |лiм ... ... ... ... нақты|вациял|берiл |бағыт- |
|сөйлеу |дағдысын |пiкiр |жағдаяттар |ық |ген ... ... ... ... |сабақ.|кейстiк|берушi.|
| |. ... ... | ... ... |
| | ... | | ... |мен |
| | ... және | | ... ... |
| | ... | | ... |
| | ... | | ... |лаушы, |
| | ... | | ... ... | ... | | ... |шы. |
| | |лар | | |ды, | |
| | ... | | ... |
| | | | | ... | |
| | | | | ... |
| | | | | |өз ... |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | ... ... ... жатық сөйлеу дағдыларының қалыптасу
сабақтарында тапсырмаларды ұжымдық, топтық және әрбiр ... ... Бұл ... ... мен ... ... ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыру тапсырмаларға неше уақыт беруiне
байланысты жүргiзiлдi. Мұғалiм қазақ тiлi ... ... ... ... ... сол теориялық бiлiмдердi оқушылардың ... ... ... ... оқушылардың жатық сөйлеу дағдыларын ... ... ғана ... мәдениеттi сөйлеу дағдыларының дұрыс
қалыптасатыны тәжiрибеде байқалды. Демек, аталған ... ... ... керек.
1. Қатысымды-ақпаратты деңгей ― оқушылардың тiлдiк қатынаста ... ... сөз ... ... ... ... ... деңгейдiң мақсаты -оқушыларға тiлдiк заңдылықтардың өзiндiк
ерекшелiктерiн меңгерту, ... Осы ... ... ... сабақтың мазмұнына - сұрақ-жауап әдiсi, баяндау, мазмұндау
әдiстерiне лайықталған ... ... ... ... ... ... бiлуi талап етiледi. Басым бөлiгi репродуктивтi
әдiспен жүредi. Оқушыдан ... ... ... үйге ... ... келу ... етiледi. Мұғалiм сабақты өзi түсiндiрiп,
оқушылардың тапсырманы орындағанын, ... ... ... ... Қатысымды- шығармашыл сөйлеу деңгейде бастауыш мектеп оқушылары ... ... ... ... ... мағыналық реңктерiне орай
дұрыс пайдалануға, сөйлемдердi, мәтiндердi дұрыс құрауға дағдыланады.
Сабақ үстiнде оқушылар дайын үлгiге ... ... ... Осы ... ... де ... ... мәтiннiң мазмұнын жалғастырады.
Мәтiннiң мазмұнын оқушылар өз тiлiмен айтып бередi, дайын үлгiге ... ... ... ... ... ... ... қоя отырып, оқушылардан осы проблеманы шешудi талап
етiлдi. Алдарына қойылған проблеманы шешу ... ... ... ... Бұл деңгейде сабақ типтерi - проблемалық
сабақ түрiнде болады.. Iшiнара пiкiрталасқа және дидактикалық ойындарға
құрылған ... да ... ... ... ... ... әдiс арқылы әрекет жасайды. Мұғалiмнiң iс-әрекетi жартылай
активтi болады.Бұл деңгейдi ... үшiн ... ... ... өтiлдi.
3. Қатысымды- жатық сөйлеу деңгейде оқушыларда басқа бiреудiң ... ... ... ... ойды ... ... сөйлеу дағдылар
қалыптасады. Бұл деңгейге арналған ... ... ... ... құрастырып, монологты және диалогты сөйлеу дағдыларын жетiлдiредi.
Оқушыларға арнайы ... ... ... ... ... ... жұмыс iстейдi. Диалогтық оқыту амал-тәсiлдерiне
сәйкес түрлi тапсырмаларды ... ... ... Мұғалiм сабақта
бағыт-бағдар берушi, сонымен қатар ... ... Бұл ... ... оқыту амал-тәсiлдер пайдаланылды.
4. Қатысымды - шешен сөйлеу деңгейде оқушыларда көпшiлiк алдында ... ... өз ... ... ... ... қалыптасады.
Оқушылардың сөйлеу дағдысын жетiлдiруге арналған тапсырмалар берiледi.
Сондай-ақ сабақ үстiнде оқушылардың ... пiкiр ... ... анық және ... ... ... ... берiледi. Сабақ
барысында оқытудың нақты жағдаяттар әдiсi қолданылады. ... ... ... ... ... ... жасайды, өзiндiк пiкiр
айтады, өз ойын дәлелдейдi. Мұғалiм бағыт-бағдар берушi. Сонымен қатар
бақылаушы, бағалаушы. Бұл ... ... кейс – ... ... ... ... әрбiр жаңа инновациялық амал-тәсiлге негiзделген
сабақтарды дұрыс ұйымдастыру нәтижесiнде ... ... ... ... мен ... белгiлерi анықталды.
II. 2. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын интерактивтi әдiстер
арқылы қалыптастыру
Бүгiнгi таңда оқушыларға сапалы бiлiм беру үшiн ... жаңа ... мен ... ... ... жаңа ... ... бiрi
― интерактивтi әдiстер арқылы оқыту.
Интерактивтi әдiстер бастауыш мектеп оқушыларына сабақ үстiнде
еркiндiк беруiмен ... ... ... ... бiр-бiрiмен тығыз
танымдық, қатысымдық байланысқа түседi және осы ... ... ... ... сөзiнiң өзi (латынша interaction ― интеракция, яғни
өзара әсер ету) өзара әсер етудi ... ... ... ... ... дағдыларын интерактивтi әдiстер ... ... ... ... ... iс-әрекеттер жасап, өтiлген материалдарды ... ... ... ұжым ... ... ... ... Интерактивтi әдiстер арқылы өтiлген сабақтарда оқушылардың төрт
жақты белсендiлiгiн арттыру қажет. Ол үшiн төмендегi мәселелер:
1. ... ... ... ... ... ... ... жерiн орнынан тұрып, екiншi оқушыдан ... ... ... ... ... ... ... оқитын оқушыларға
үйретуi;
• Оқушылар тапсырма бойынша бiр-бiрiмен (өздерiнiң микротаптарында)
сөйлесiп, ақылдасып отыруы;
• Оқушылардың тапсырманы ... ... ... ... ... Оқушылардың әлеуметтiк белсендiгiн арттыру жолдары:
• Оқушылар өзара оқушы-оқушы не мұғалiм-оқушы түрiнде бiр-бiрiне
сұрақтар беруi;
• Оқушылары сабақта ... ... ... Қиын ... ... топтың оқушылары жауап беру еркiндiгiнiң
болуы.
3. Оқушылардың танымдық белсендiгiн арттыру жолдары:
• Оқушылар қарсы жақтың пiкiрiне ... пiкiр айта ... ... жағдайда өзiнiң көзқарасын дәлелдеу;
• Өзiнiң микротобындағы жолдастарының сөздерiне қосымша не пiкiрге
қосылатыны ... ... пiкiр ... ... ... ... арттыру жолдары:
• Сабақ барысында оқушылардың бiр-бiрiмен еркiн тiлдiк ... ... ... ... ... ... ... әрi қысқа жеткiзуi;
• Айтар ойларының әсерлi болуы;
• Сөйлеген сөздерiнiң жаргон, диалект, паразит ... ... ... ... қолданылған сабақтарда сыныпты екi немесе үш,
төрт микротоптарға бөлiп, барлығына бiрдей бiр тапсырма не әр ... ... ... ... Мұны оқу ... ... ... таңдағанда анықтайды. Әдiскер-ғалымдар оқыту үрдiсiнде бiрнеше
интерактивтi әдiс бар екендiгiн атайды. Олар:
1. Метод «Ажурная пила» ― это ... ... при ... ... информацию передают друг другу в качестве преподавателя.
2. Метод «Займи позицию» ― позволяет студентам принять точку зрения
или согласиться с ... ... ... ... ... ... вескими научнымы ... ... ... ... ... ... ... мнений» ― посредством данного интерактивного метода
возможно высказать свое мнение, ... его ... ... ... ... и ... ... опыта.
4. Метод «Воображаемая прогулка» ― состоит в ... ... ... ... ... возможно
обучение в виртуальной реальности.
Метод «Медиация» ― данный метод состоит в проектировании в стандартных и
нестандартных ситуациях, при этом ... ... в роли ... ... ... Н.К. Ахметов, Н.Р.Юсуфбекова,
М.В. Кларин, Г.К. ... ... ... т.б. ... ... ... айтылған. Бiз бастауыш мектеп
оқушыларының жас ерекшелiктерiн ескере отырып, оқыту экспериментi барысында
оқушылардың жатық сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық ойындар сияқты
интерактивтi әдiстердi пайдаландық. Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... ... Оқыту процесiнде қолданылатын дамытушы ойындар
ә) Пiкiрталас сабақтары.
1. Оқыту процесiнде қолданылатын дамытушы ойындар оқушылардың сабаққа
деген белсендiлiгiн ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына үлес қосып, арнайы зерттеу нысанасы еткен,
теориялық және ... ... ... ... технологиясы болып
қалыптасуына белгiлi ғалымдар: Н.Ахметов, ... ... ... ... К.Оразбекова, Р.Нұртазина,
Ш.Таубаева, Б.Барсай, Қ.Молдабек,М. Ермекбаев , А.Нұрахметова, Т.Иманбеков,
Г.Ляпина, ... ... ... өз ... ... ... [70], [71], [72], [73], [74], [75], [76], [77], [78], [79], [80].
Олардың пiкiрi бойынша ойын ... ... ... жүзеге
асады:
1. Ойын әрекетiн жүзеге асыру үшiн ... ... ... күш ... қажет
(бұл жерде энергиялық күштi бiз баланың ойнауға деген құлшынысы, талпысыны
тұрғысында ... ... осы ... күш ... ойнап,
қанағаттанады.
2. Ойын - адамдар генiнде қаланған ... ... ... ... өмiр ... ... ... қимылын қайталайды, сол
арқылы өмiрге қажет қимылды, iс-әрекеттi және ... ... Ойын ... ... туындайды, ойын - бала шығармашылығы. ... ойын ... ... олар ойнау процесiнде «басқа әлемге» енедi.
4. Ойын ... ... ... ... ... Бұл ... заман
балалары мен ертеректе өмiр сүрген балалардың ойындарының әр ... ... ... ... ... ойындары оның көшпелi,
салт-дәстүрiне байланысты шыққан. Мысалы, жамбы ату, көкпар, асық ... ... - ... бiр ... ... ... құрал. Мәселен,
бұрынырақта шахмат ойыны соғыс өнерiнiң ... мен ... ... ... ... кең тарап, спорттық ойын түрiне
жатқызылды.Мұндай мысалға ... ... ... ... ату ... ... болады[70],.
Демек, ойындарды бастауыш мектеп оқушыларын белгiлi бiр мақсатқа
үйрететiн ... етiп ... ... ... ... мектеп
оқушыларының жатықсөйлеу дағдыларын дамытушы ойындарды қолдану арқылы
нәтижеге жеңiл ... ... ... ... ... ... оқушылардың тілдік
материалдар сапалы меңгеру қабілеттерін арттырумен ... ... ... ... ортамен тілдік қарым- қатынасқа түсу
түрткілерін туғызады.Бұл тұрғысында ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың сабақта белсенділігін
арттыруға және материалдарды сапалы игертуге ... ... ... В ... игры у детей вырабатывается ... ... ... ... внимание, стремление
к знанием. Увлекшись дети не замечают, что учаться: познают, запоминает
новое, ориентируются в ... ... ... ... представлений,
понятий, развивает фантазию. Даже самые пассивные из ... ... ... с ... ... ... все усилия, чтобы не подвести товарищей
по игре » ,- деп қорытқан.
Мысалы, оқушылардың сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... Оқушы сабаққа кешiгiп келдi. Ол есiктi ашар-ашпас
мұғалiммен амандасады.
Оқушы: ... ... ... бе, ... Сен ... адамдармен, құрбы-
құрдастарыңмен қалай сәлемдесу әдебiн бiлесiң бе?
Оқушы: Барлығыңа да сәлем бердiк деп айту ... Бұл ... ... ... ... ... Сәлем бердiк деп барлығына бiрдей айта беруге болмайды.
Оқушы: Ендi қалай айту қажет?
Мұғалiм: Дұрыс сәлемдесу- мәдениеттiң ... ... ... мәдениетi байқалады. Үлкен ... ... ... деп амандасқан жарасады. Әжелермен «Аман-есенсiз бе», «Бақуат
жүрсiз бе» деп сәлемдескен орынды.
Оқушы: Өзiмнiң құрдастарыммен қалай амандасу керек?
Мұғалiм: ... ... ... сен айтқан «Сәлем бердiк» не
«Сәлем» деп ... ... ... ... «Сәлеметсіз бе» деп
сәлемдес.
Оқушы: Мен сәлемдесудiң осынша түрi бар екенiн бiлмедiм. Апай, ... ... ... ... Жақсы түсiндiрдiңiз, яғни зор, күштi түсiндiрдiңiз ... ... ... ... ... ... ... кiрiстiру мәдениетiлiкке жатпайды. Қазақ тiлiнде жатық, таза
сөйлеу қажет. Сол ... ... ... ойың анық ... ... ... ... басталады. Сондықтан сөйлер сөздерiңдi
ойланып ... ... ... Түсiндiк.
Бұл ойын ойнау арқылы оқушыларда мынадай дағдылар қалыптасты:
1. Оқушылар әдептiлiкке тәрбиелене отырып, жатық ... ... ... ... орынды қолдануға дағдыланды.
3. Оқушылардың тiлi дамыды.
Бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту ойын ... ... ... ... Синоним сөздер тақырыбында өтiлген сабақ төмендегiдей
ұйымдастырылды.
Сабақтың тақырыбы: Синоним ... ... ... ... ... ... ерекшелiгiн, ережесiн,
белгiсiн түсiну, айыра бiлу.
ә) дамытушылық: Оқушылар өзара мәндес сөздердi ажырата алады. Сөз
мағынасын жете ... ... мәнi: ... ... ... тәрбиелеу.
Өткiзу әдiстерi: Сұрақ-жауап, ойын әдiсi, түсiндiру, ... ... ... ... ... ... әзiрлеу.
Мұғалiм үйге берiлген тапсырманы тексередi. Оқушыларға сұрақтар
берiп, өтiлген материал туралы жауап алады.
Жаңа ... ... ... ... ... синоним сөздер
туралы түсiнiгiн сұрады.
Мұғалiм: Балалар синоним ... ... ... өзара мағыналас
сөздер деп өткенсiңдер. Өзара мағыналас, бiрақ дыбысталуы бiрдей сөздердi
синоним сөздер деп атаймыз. Түсiндiңдер ме?
Оқушылар: ... Кiм ... ... Сұлу, әсем, әдемi, керiм.
2-оқушы: Тамақ, ауқат, ас.
3-оқушы: Өң, түр, түс, рең.
Мұғалiм: Дұрыс, ендi осы өзара мәндес, ... ... ... белгiлерiн жазып алыңдар.
1) Сөздердiң сөздiң дыбысталуыңда өзгешелiк болуы керек;
2) Сөздер бiр ғана ұғымды бiлдiруi керек;
3) ... бiр ғана сөз ... ... болу ... №71,72 ... ... синоним сөздер ... ... ... ендi «Кiм жылдам» ойынын ойнаймыз. Бұл ойын
барлығына жеке-жеке ... Кiм ... ... ... ... ... Ойын ... Оқушыларға мақал- мәтелдер беріліп, осы мақал-
мәтелдерге мағыналас мақал- мәтелдер табу тапсырылды.
Ойын ережесi: Мұғалiм алдын ала ... ... ... ... ... өзінің білген мақал- мәтелдерін жазады. Тапсырманы
дұрыс орындаса, оқушыға бiр ұпай ... ... ... ұпай саны көп
оқушы жеңiп шығады. Оқушылардың алдына кеспе қағаз түрiнде берiледi.
Ойын ұзақтығы: 15 минут.
Ойын кезеңдерi: Ойын үш ... ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдерді орынды қолдануды үйренеді.
Ойынның тиiмдiлiгi: Оқушылар тапсырманы тез орындауға, эвристикалық
ойлауға, тапқыр болуға ... ... ... ...... жазылған әр түрлi
вариантты кеспе қағаздары таратылды.
Бірінші нұсқалы тапсырма:
Жер – ырыстың кiндiгi, туған жер – алтын бесiк,отансыз адам ... ... ... ... туың тiк мақал – мәтелдеріне мағыналас мақал-
мәтелдер табыңдар.
Сыныптағы оқушылардың барлығы дерлік ... ... ... ... ... тапты. Әсіресе, оқушылардың арасынан Сейдахмет Ақұлпа көп
мақал- мәтел тауып барлығынан озды.
1.Ата ... –оқ ... ... ... пішер.
2.Әдептілік, ар-ұят—
Адамдықтың белгісі.
3.Өз білмегеніңді кісіден сұра,
Үлкен жоқ болса,кішіден сұра.
Екінші тапсырма:
Оқушыларға мақал-мәтелдерде жасырылған сөздерді мағыналарына қарай
қою ... ... ... ... ... табу ... тіл – ...,ұзын тіл – жауың.тіл – тас жарады,тас жармаса, бас
жарады.... сөз ... ... ... ауыз ... ... ердің ... еңбек шығарар,еңбек ... жеткізер,жалқаулық ... ... ... ... ... ... ... ... тыңға,шықтым дей бер шыңға т.б.
Керекті сөздер: ... іс, ... ... ... тапсырма:Оқушыларға мәтін беріліп, осы мәтіннің мазмұнын бір-ақ
мақалмен жеткізу тапсырылды.
Арыстан патша бәйге жариялапты. Бір ... суды ... Осы суды кім ішіп ... көп ... ... — деп
шарт қояды.
Қоян аңдарды түгел аралап шыққанша, қазандағы су да суып қалады. Сонан
соң қоян суды ... ... ... сіміріп салады. Шошынған аңдар
ауыздарын ашып, ... ... ... соң бірі ... ... ошақта сақырлап тұрған қазанды
тік көтеріп алып:
- Ыстық ішуді жаным сүйді, — деп жан-жағына қарайды. Сонан соң ... ... ... ... ... ... ... достарым, мынау ыстық су, ... ...... ... ... ... арыстан қоянға көп сыйлық беріпті.
(«Балдырғаннан»).
Ойыннан кейiн оқушыларда мынадай бiлiктер қалыптасты:
- сұраққа дұрыс жауап бердi;
- сөздердің ... ... ... ... жетiлдi;
2. Пiкiрталас сабақтары.
Пiкiрталас сабақтарында берiлетiн тапсырмалар оқушыларды қызықтыруға,
олардың диалогтық және монологтық сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... Оқушыларға тәрбиелiк мағынасы
жоғары ұлттық педагогика элементтерi бар ... ... ... тақырыбы: Зат есiмнiң жекеше және көпше түрлерi.
Сабақтың бiлiктiлiк мақсаты:Оқушылардың қазақ тiлiнен алған
бiлiмдерiн жетiлдiру, зат есiмнiң жекеше
және көпше ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын
қалыптастыру.
Сабақтың дамытушылық мақсаты:
Оқушылардың ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Сабақтың тәрбиелiк ... ... ... ... ... ... ... Қатысымдық
2. Продуктивтi
3. Интерактивтi
Сабаққа қажеттi көрнекi құралдар: плакаттар, ... ... ... туғызуға арналған кестелер.
Сабақ үйге берiлген тапсырмаларды сұраудан басталды. ... ... ... ... ... ... Үй тапсырмасын
тексергеннен кейiн, оқушыларға ... ... ... ... жазуды
тапсырдық.
- Балалар, мәтiннiң аты «Құмырсқа мен көгершiн». Сендер дәптерлерiңе
мәтiннiң негiзгi ... ... ... мәтiн жазыңдар:
1. Құмырсқа суға ағады.
2. Көгершiн құтқарады.
3. Көгершiн құс торушының ... ... ... ... ... келедi.
Оқушылар дәптерлерiне төмендегiдей кесте сызды
|Мәтiннiң негiзгi ... ... ... |Не ... |
|бөлiмдерi ... | ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... ... ... ... мәтiн құрастырды. алi
Олардың мәтiндерiн оқып ... ... неге ... жазғанын сұрадық.
Оқушылар мәтiн желiсiн өз ойларынша айтып дәлелдедi. Мәтiндердiң арасынан
жақсы шыққан нұсқаларын сынып ... ... ... өз ... дәлелдеуге
тырысты. Оқушылардың жауаптарын асықпай тыңдап, мәтiннiң түп нұсқасын оқып
бердiк. Оқушылар өз ... түп ... ... алшақ кеткенiн iс
жүзiнде көрiп, дәптерлерiне жазып алды.
- Балалар, мәтiннен зат есiмдердi тауып жалпы және ... зат ... ... ... ... ... ... барып қарасам, бір құс қуыска қысылып ... ... ... ... ... екі ... ... ұстап, қуыстан
шығарып алдым. Үйге әкеліп, темір торға қамадым да, алдына жем, су ... ... ... ... ... құр болсын алдына қойған жемді жей
беретін. Мына құс ондай емес. ... ... ... ... ... ... назар аудармай қойды, құйылған суды ішпеді. ... ... ... ... ... ... берді. Мұны байқаған атам: - Балам, мынауың,
шіл ғой. Ол ... ... құс. ... қаласың жібере сал, — деді.
Үлкен кісінің айтқанын істедім. Шілді тордан босатып торайға ... ... Пыр етіп ... ... құс ... ... арасына
сіңіп, көрінбей кетті.
Тапсырма орындалып болғаннан кейiн сынып екi топқа бөлiндi. ...... ... ... – «Бүлдiршiн» деген ат қойылды. Екi топ
бiр-бiрiне алдын-ала дайындалған сұрақтарды бердi.
«Балдырғанның» сұрақтары:
а)Сөзден не ... ... сөз ... сол ... әрбiр әрпiн сөз етiп, бiртұтас жақты жай
сөйлем құра. Мысалы: Б А Л А
Балжан алманы лезде алды.
б)Сөз тудыру ... ... ... ... оқушылар оған шырай, реңк жұрнақтарын
тiркестiрiп, жаңа сөз жасады. Онда жаңа сөздiң қолданыс аясы ... ... ... ... түрi берiлiп, оқушыларға сол бойынша өлең құрастыру
тапсырылады (барғанда – алғанда; емен – кеме; айды – ... ... ... т.б).
Екiншi топтың тапсырмалары:
а)Бiр сөздiң құрамынан әрiптердiң орнын ауыстырмастан басқа, бiрнеше
сөз шығаруға бола ма? Болса, ... ... (Жан, у, ар, ... қаз, ... ... керек. Құрамындағы буындарының орнын ... ... ... ... (Папа, Мама т.б).
б)Солдан оңға қарай оқысаң - бiр ... ал ... ... ...... ... ... атаңдар (Мысық – қысым, тарақ – қарат).
в)Төмендегi берiлген сөздердi нақты ажыратыңдар. Ол үшiн ... ... ... ... ... ... орналастырыңдар.
Сонымен, бұл не өзi? Құс па, аң ба? Өсiмдiк пе, әлде өзен бе? Жоқ, ... Иә, ... ... ... бәрi-бәрi бар.
1. …… шымылдық -
2. …… тiс –
3. …… баян –
4. …… қорған –
5. …… фун ... …… ауыл ... …… ... ... …… ...
9. …… лон –
10. …… тоқсан –
11. …… тұз –
12. …… тон –
Төмендегi өлең жолдарында ... көп ... ... ... ... ... ... Нелiктен сол сөздi таңдағаныңды түсiндiр.
Өлеңнiң ... ... бер. Жай ... етiп құрап, жай сөйлемнiң түрiне
талда.
Жүректе …… болмаса,
Ұйықтаған …… кiм түртпек?
Ақылға …… қонбаса,
Хайуанша ... ... ... ... ... ... ұстам, ажарлық, ақыл, мiнез, ой, ... ар, кек, ... ... көз, ... ... ... нұр, намыс).
Осы тапсырмалар арқылы оқушыларды сабаққа қызықтырып, олардың өз
сөздерiн дәлелдеу ... ... ... ... ... Бұл тапсырмалардан кейiн мұғалiм оқушылармен оқулық ... ... ... Үйге ... ... ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
тапсырмалары арқылы оқушыларда мынадай дағдылар мен бiлiктер қалыптасты:
1. Оқушылар продуктивтi ойлауға дағдыланды.
2. ... ... ... ... шығармашылықпен жұмыс
iстеуге үйрендi.
3. Балалар өз ойларын дәлелдеп ... ... ... ... Жаңа ... игердi.
5. Оқушылардың дұрыс сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының жатық сөйлеу дағдылары қалыптастырылды.
ІІ.3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын ... ... ... ... қалыптастыру.
Қазiргi кезеңде оқыту процесiнде оқушылардың жеке ... ... ... жаңа ... ... мен ... Бұл - ... кезде қанатын кең келе жатқан активтi
педагогиканың жемiсi. Активтi педагогика ... мен ... ... ... оқушылардың сабақта бiрiн-бiрi бағалауын, жалпы
оқушы оқыту процесiнде субьект ... ... ... ... ... ... педагогикалық жаңалықтардан құралып, оқытудың жаңа
формалары мен әдiс-тәсiлдерiн белгiлейдi.
Н.Р.Юсуфбекова ... ... ... ... мынадай түрге бөледi:
• Шыққан жерiне қарай ( ғылымда немесе тәжiрибеде)
• Шыққан ... ... ( ... ... ... ... ... болжамына, нәтижесiне, жоспарлануына қарай (жоспарланған
немесе жоспарланбаған, күтiлген жаңалық ... ... ... ... процесiне енгiзуiне қарай ( өз ... ... ... кеш ... оқыту процесiне оңай енгiзiледi немесе қиын
енгiзiледi)
• Педагогиканың ... ... ... ... ... Жаңалық деңгейiне қарай ( бұрын енгiзiлмеген жаңалық немесе ... ... ... ... түрлендiру деңгейiне қарай (педагогикалық
үрдiстi түбегейлi ... ... ... ... ... ... ... ( педагогикалық жүйеге кiредi не
кiрмейдi) [].
Бiз де бастауыш мектеп оқушыларының жатық сөйлеу ... жаңа ... ... ... ... ... оқыту технологиясы ( технология грек тiлiндегi tache
― шеберлiк, өнер және loqos ― заң, ... ... ...... ... ... ... iздеуiн, оқыту процесiнде ... ... ... ... бiр-бiрiнiң пiкiрiн, ойын, көзқарасын ... ... ... жаңа ... ... ... ... оқыту процесiнде осы оқыту амал-
тәсiлді қолданудың әдiс - тәсiлдерi туралы орыс және шет ел ... ... ... ... ... ... ... осы мәселеге
қатысты бiрнеше зерттеу жұмыстары жүргiзiлген. ... ... ... ... оның өзiндiк ерекшелiктерi М.М. Бахтина, И.Е.
Бердянд, В.И. ... С.Ю. ... т.б. ... еңбектерiнде
қарастырылған.
Әдiскер- ғалымдардың көзқарас-пiкiрлерi негiзiнде диалогтық оқыту
амал-тәсiлдердiң өзiндiк ... ... ... оқыту амал-
тәсiлдердiң негiзгi және кiшi бөлшегi – оқыту ( учебный) диалогы. Диалогтық
тiлдесiм ... ... жұп ... та, топ ... та, ұжым болып та бiр-
бiрiмен тiлдiк қарым-қатынасқа түседi. Бұл ─ ... ... ... ... оқыту амал-тәсiлi оқушыларды сөйлеуге, белсендiлiкке,
өзара пiкiр алысуға итермелейдi. Әрбiр диалогтық оқыту технологиясы ... ... ... ... ... пiкiрлесуiне әсер
етедi.
• Диалогтық сөйлеуге екi не одан да көп адамның ... ... ... ... ауызша ақпарат беруi, жауап ... ... ... ... барысында пiкiрлесiп тұрған тұлғалар
«әрi хабар жеткiзушi, әрi хабарды қабылдаушы қызметiн» (Ф.Мешинбаева)
атқарады. Диалогтық сөйлеуде ... ... кең ... ... ... ... ... онда диалогтық сөйлеу монологтық сөйлеуге
ұштасады. Тiлдесiм ... ... ... ... мен монологтық
сөйлеу бiрiн-бiрi толықтырып, өзара байланыста ... ... ... ... ... жөнiнде К.И.Соломатов былай
тұжырымдайды: «Диалогическая речь ... ... из ... форм ... ... ... Монологическая форма
речи занимает меньше места в ... ... ... ... диалог. Диалог представляет собой обмен высказываниями,
порожденными одно другим ... ... [81. 15]. ... ... тiлi екi ... ... асады. Бiрiншiсi, диалогтық
сөйлеу, яғни ... ... ... екi ... ... ... бiр-бiрiмен көзқарас, ой-пiкiр алмасуы. Диалогтық
сөйлеудiң негiзгi ерекшелiктерiн, оның ... асу ... ... К.И.Соломонов, К.Холодович, Р.К.Миньяр-
Белоручев, Я.Яноушек т.б. әдiскер-ғалымдар ... ... ... ... белгiлерiн көрсеттi: «Олар: бiрiншiден,
диалогтың екi немесе одан да көп адамның арасында ... ... ... ... ... ... ... сөйлеушi болып
кезекпе-кезек олардың арасындағы рөлдердiң алмасып отыруы; үшiншiден,
диалог барысындағы ... ... ... және ... ... ... пiкiр ... алынған
ақпаратқа, хабарға деген көзқарастары, реакциясы және оны жеткiзудегi
бет-әлпетi, қимыл-қозғалысы». Сонымен қатар жеткiзiлетiн ... аяқ асты ... ... қатынасқа түсуi де диалогтық
сөйлеудiң негiзгi ... ... ... [82], ... монологтық ─ сөйлеу бiр адамның өз ойын, көзқарасын бiлдiруi.
Монологты сөйлеу жүйелiлiктi талап ... ... ... ... ойды
бiлдiрiп, құрылысы жағынан күрделi болып келедi. Монологты ... ... бiр ... түсiндiруi, мұғалiмнiң жаңа тақырыпты
баяндауы, хабарлама, баяндама жасауы жатады. Монологты сөйлеудi дамыту ... ... ... ... ... сол ... бойынша сөйлеу үлгiсi
жасалады.
Монологтық сөйлеу мен диалогтық сөйлеу өзара тығыз байланыста ... мен ... ... ... қойып, хабар айтып тұрса, ол
диалогтық сөйлеу түрi болады, ал ... ... ... өз ... ... ... дәлелдей сөйлесе, онда монологтық сөйлеу болады.
Демек, диалогтық сөйлеу – екi не одан да көп адамдардың ... ... түсу ... Екi адам ... пiкiрлессе, онда ол
диалог, үш адам сөйлессе, онда ол ... ... көп адам ... ... деп ... ... сөйлеу репликалардан тұрады. С.Әбдiғалиев
диалогтағы репликаны екiге бөлiп қарастырады: «Диалогтағы репликаның ... ... а) ... әңгiмеге тартатын, оның сөйлеуiне түрткi
(қозғаушы) болатын реплика. Репликаның бұл түрiн ... ... ... ... реплика деп атаймыз. (побуждающая реплика); ә) түрткi
(қозғаушы) репликаға жауап болатын, яғни жауап, ... ... ... Репликалардың бұл екi түрiнiң бiр-бiрiмен тығыз ... ... бiрi ... ... ... болып отырады. Қозғаушы
реплика әрқашан жауап репликаны ... ... ... ... жерде
оған жауап реплика тууы керек. Ал жауап реплика қозғаушы, ... ... ... ... ... ... Олай ... репликаның бұл екi
түрi бiр-бiрiмен тығыз байланысты, екеуi бiр диалогтық ... ... ... ... ... ... диалогтық
бiрлестiкте екi репликаны ғана қарастырмай ... және ... да ... бiрлестiкте қарастырған ұтымды деп тұжырымдайды
[82 ].
Ғалымдардың пiкiрлерi ... ... - ... ... ... ... не қабылдаушының өзiндiк пiкiрiн, сұрағын,
жауабын жатқызамыз. Диалогтық ... ... ... ... ... ... жұмсалады
Мысалы,
- Сабақтың басталуына неше күн қалды?
- Екi күн.
- Сен әлi ... ... ... ... ғой?
- Қорқынышты ештеңе жоқ, мен ертең алып үлгеремiн.
- Абайла, кешiгiп қалма!
- Кешiкпеймiн.
Бұл диалогтық бiрлестiкте бiрнеше реплика бар. ... ... ... - ... оқушы – мұғалiм түрiнде диалогтар құрылады.
Диалогтық оқытудың ең басты ерекшелiгi ― мұғалiм мен ... тең ... ... ... ... ... белгiлерiне:
1. Бiр тақырыпқа қарай түрлi көзқарастар мен пiкiрлердi қарастыру;
2. Мұғалiм мен оқушының арасындағы өздерiнiң ... ... ... өзара сыйласымдыққа негiзделген ерекше қарым-
қатынас;
3. Оқушының өзiндiк ойлауы мен өзiндiк көзқарасын, оқушының жеке ... ... ... ... ... ... көп ... Диалогтар арқылы оқушыға беймәлiм ақпараттарды, сөйлесу формалары мен
үлгiлерiн үйрету;
6. Оқушылардың тiлдiк ... ... ... ... ... беру ... жатық сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда диалогтық
жағдаяттардың мынадай түрлерi тәжiрибе барысында ... ... ...... Бұл ... ... ... өздерi жасырып тұрған заттың
атын атамай, тек оның қасиеттерiн атайды. ... ... ... ... ... ... ... түсiн қасиеттерiн суреттейдi. Қалған
оқушылар жасырған балаға сұрақтар беру арқылы оның не зат ... ... Бұл ... әр бала ... пiкiр ... жасырылған
заттың жауабы не екенiн өзiнше тауып, оны дәлелдейдi.Бастауыш мектеп
оқушыларының диалог-жұмбақ ... ... ... ... ... қоймай, сонымен қатар олардың логикалық ойлау қабiлеттерi,
сабаққа ... ... ... бұл түрi ... мектеп
оқушыларының өз пiкiрiн дәлелдеуге, басқа бiр оқушының не мұғалiмнiң
көзқарасын құрметтеу, сол ... ... ... ... қарсы шығу
дағдыларын қалыптастырды.
Мысалы, сабақ үстiнде төмендегiдей диалог-жұмбақ жасырылды:
Атам бiр күнi бiзден сұрады:
- Дүниеде ең ... ... ... Оның ... айтыңыз,- дедiк бiз.
- Ол көзге көрiнбейдi, қолға iлiнбейдi, ... ... ... ... күтiп те тұрмайды.
- Онда самал,- дедi Азат.
- Жоқ, ол найзағай,- дедi Айдар.
- Жоқ,- дедi атам,- олар ... Ендi не?- деп ... ... ... ... Мәтiнде не жасырылып тұр?
2. Мәтiннен зат есiмдердi табыңдар.
3. Сенiң ойынша ол не зат? Дәлелде.
4. Басқа балаларға көрсетпей сен де бiр ... ... ... сұрақтар берiп, жағдаятқа қарап диалогтар құрды.
- Апай, ол бiлiм емес ... Неге олай ... Бiлiм ... ... ... ... ... ала алмайсың. Апай,
менiң айтқаным дұрыс қой.
- Жоқ.
- Неге, апай? Түсiндiрiп берiңiзшi.
- Бiлiмдi адам бекiнiп жүрмейдi ғой. ... ... адам ... ... ... келедi.
- Апай, ол махаббат емес пе?
- Неге олай ойладың?
- Махаббатты қолға ала алмайсың, ... ала ... .
- Ол да ... ... ол не болды?
- Ол уақыт. Уақыт бiлiнбей жүредi, сенi күтiп тұрмайды ғой.
Бұл ... ... ... ... ... ... жасырып,
оны бiрлесе отырып тапты.
2. Диалог – ақпарат. Бұл диалог арқылы оқушылар ... ... ... және ... ... өзiн ... ... ақпараттарды
сұрауға үйренедi. Бұл диалог оқушылардың бiр-бiрiмен тiл табысуға
жәрдемдеседi.Мысалы, сабаққа ... ... ... ... алып ... ... оқып бердiк. Оқушылар мәтiннен түсiнбегендерiн сұрап ала алады.
Мұндай тәсiл оқушылардың басқа бiреуден қысылып, ұялу,ұяңдық ... ... Осы ... ... оқушылар өз ойын басқа бiреуге
қысылмай айтуға дағдыланды. Мысалы,
Бiздiң ауылда бастау көп. ... ... ... сол ... көздерi
тартыла бастады. «апыр-ай, бiр өзi бiр ауылға жететiн ... ... ... пе?! Оған қол ұшын беретiн адам болмағаны ма?! – ... ... күнi ... ... , Жоламан төртеуiмiз атама келiп:
- Ата, ертең базар. Бiзге демалыс. Бастаулардың көзiн тазалап, қайтсақ
қайтедi?,- дедiк.
- Мiне, ... - өте ... ... ... ... ... ... бастап
барамын,- деп, атам қуанып қалды.
Сонымен, арбаға кетпен, күрек салып, жүрiп кеттiк. Атам бiздi алдымен
« Қайнар» деп аталатын ... алып ... Оның ... ... ... ... ... жатыр екен.Көңiлiмiз ортайып қалды.
- Неге таңырқап ... дедi атам .- ... ... ... iске кiрiстiк. Алдымен бастаудың көзiн шөп-шаламнан тазартып, жақсылап
аштық. Сосын ... ... өсiп ... ... – қоғаны шауып, ретке
келтiрдiк.
(А.Ормантаев)
Тапсырмалар:
1. ... сын ... ... Сын ... ... атаңдар.
3. Суы болар-болмас жылтырап жатыр деген ... ... ... ... мен ... арасында және оқушылар мен
оқушылар арасында мынадай диалог жүрдi:
- Апай, бастау дегенiмiз не?
Екiншi ... ... ... ... ... деп жауап бердi.
- Соны да бiлмейсiң бе? Бастау ... ... ... ... , ... ... ... Банудың айтқаны дұрыс па?
- Дұрыс, апай.
Мұндай ... әзiл ... ... Әзiл ... барысында оқушылар сабаққа белсене араласты.Мысалы,
Ақылды бала
Қожанасыр баласын мақтап жүрдi.Оның құрдастары баланы тексермек болып, оның
үйiне келдi.
- Балам, маған қара, - дедi ... Сен көп ... ... ... ... дедi ... Онда айтшы: баклажан қандай зат?
Бала ойланып-ойланып:
- Ол әлi қанаты шықпаған балапан,- дедi.
Сонда Қожанасыр:
- Бәрекелдi, балам. Мiне, көрдiңдер ме ?Өз ... ... Мен ... ... деп, мәз болды.
3. Диалог- талас. Бұл диалогта оқушылар бiр-бiрiмен таласа отырып, әркiм
өздерiнiң пiкiрлерiн ... ... ... ... ... дайындап, сабақта оқушыларға бередi. Мұндай диалог қазақ ... ... қана ... ... ... оқушылардың өзiндiк
пiкiрiн дәлелдеуге, шығармашыл ойлауға дағдыландырды. Мысалы,
Кемпiрқосақ
... Шығыс жақта жарты аспанға созылған аспалы ... ... ... Ашық , таза ... көз ... құлпырып тұр.
- Кемпiрқосақ! Қызылы менiкi!- деп, Елдар басқалардан бұрын иелiк етiп
шыға келдi.
- Көгi менiкi!
- ... ... ... ... де кемпiрқосақтың бiр-бiр түсiн иемдендi. Сейiлхан
дау соға бастады.
- Мен үйден шыққанда көрiп, iшiмнен ... ... ... ... де
қызылы менiкi.- деп жеңiстiк берер емес.
- Қызылы тұрмақ, басқасы да жоқ. Кiм ... ... ... ... қызылды-жасылды болып, көздiң жауын алады. Тiптi, қол
ұсынымда сияқты....
- Ей, кемпiрқосақ қайда?
Балалар тұра- тұра қалысты.
( Б. Әдетов)
Тапсырмалар:
1. ... кiм ... ... ... ... ... ... Кемпiрқосақ неге түстi болады?
4. Саған кемпiрқосақтың қай түсi ... ... сын ... табыңдар?
Бұл тапсырмада оқушылар мынадай шығармашылдық жұмыстар жасады:
- Қазақ тiлiнен игерген бiлiмдерiн еске түсiрдi;
- Бұрын меңгерген бiлiмдерiн жаңа ... ... ... ... ... ... ... өзiндiк пiкiр айтуға
тырысты.
4. Диалог- сұхбат. Бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... сұхбаттың маңызы зор. Диалог- сұхбат арқылы
оқушылар екiншi адаммен әңгiмелесуге, айтылып жатқан ... ... ... ... ... ... ... берiлдi:
Шешесi қыз баласынан сұрады:
- Берген ақшамды қайда қойдың?
Бала:
- Бiреуге бердiм.
Шешесi:
- Кiмге?
Бала:
- Бiр тентек балаға бердiм.
Шешесi:
- Мұнан былай тентек ... деп ... ... Рас, әже, ... рет ... ... дедiм. Құс та құдайдың жәндiгi ғой,
әже?
Шешесi:
- Бiз де, құс та, ... жан- ... бәрi де ... жаратқан
жәндiгiмiз.
Бала:
- Әлгi бала құдай- тағаланың , жаратқан ... ... ... ... деп жүр ... кiсi ... ... шиқылдап тұрды. Сонда алып
жүрген бала тұмсығын қыса бередi, бейшара құстың дауысын құдай тағала
есiтедi деп, ... ... ... Онда сен неғылдың?
Бала:
- Мен балаға ақша берiп, сатып алып, құсты ұшырып қоя бердiм.Менiң бұл
iсiм сауап емес ... ... ... бейшараларға қайырымды болғаның дұрыс.
( Ы. Алтынсарин)
Тапсырмалар:
1. Мәтiннен етiстiктi табыңдар ?
2. Өзiңнiң қалауың ... анаң не ... ... ... ... ... Мәтiндi екi диалогқа бөлуге болмай ма? Мысалы, Шеше мен үлкен
қыз, Шеше мен кiшкене қыз.
Тапсырманы орындау арқылы оқушылар ... ... ... ... ... ... ... бекiттi.
2. Өзi құрастыратын мәтiннiң жобасын жасауға дағдыланды,
3. Оқушылардың шығармашылық қабiлеттерi дамыды;
4. Екiншi адаммен сұхбат жүргiзудi ... ... ... ... ... мен ... ... қатынас бүкiл сабақ бойы жүредi. Бұл оқушылардың жатық
сөйлеу дағдыларын жетiлдiрдi, ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын kase study амал-
тәсiлдерi арқылы қалыптастыру.
Қазiргi заманда ғылымның ... ... ... ... ... ... Республикасының жүргiзiп жатқан саясатының
нәтижесi. Мұндай үрдiстен бiлiм беру ... да шет ... жоқ. ... ... тiлiн ... ... жаңа инновациялық амал-тәсiлдер
көптеп енгiзiлiп ... ... жеке ... ... ... ... материалдарды терең де сапалы игеруiне арналған ... ... ... ... ... ... ... Н.Т.Тулепбергенова, А.К.Жанабилова
т.б. әдiскер-ғалымдардың еңбектерiнде жан-жақты қарастырылған. Нәтижесiнде
қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде қатысым әдiсiнiң, модульмен ... ... ... ... т.б. ... ... ... және
әдiстемелiк негiздерi қаланып, қазiр орта және бастауыш мектепте қазақ
тiлiн оқыту iсi ... оны ... ... ... амал-тәсiлi немесе оқытудың нақты жағдаяттар ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында америка Құрама
Штаттарының Гарвард университетiнiң бизнес мектебiнде ... ... ... ... терминi алғаш рет америкалық ғалым ... ... ... 1921 жылы ... ... ... шығарып, кейс-стади амал-тәсiлiн қолдану жолдарын көрсеткен.
Кейс амал-тәсiлi алғашқы кезде бизнес мектебiнде ғана қолданылып
келсе, бүгiнде бұл әдiс арқылы ... ... аясы ... , ол ... ... және т.б. ... ... қолданылуда. Қазiр кейс-
стади амал-тәсiлiн педагогикалық ... ... ... ... ... ... М.В. ... ,М.В.Кларин ,
А.И.Наумова, А.М.Зобина,М.С. Керимбаева ,В.А. Канн – Калик ,Н.Д. Никандров
, Б.Н.Киселева, ... ... ... ... ... [86], [87], [88], [89], [90], [91],
[92], [93], [94].
Кейс амал-тәсiлiнде ... ... ... ұсынылған реальды
немесе қиялдық (алдын-ала құрастырылған) жағдаяттарды талдауы және ... ... баға ... ... ой-пiкiрiн нақты әрi толық айтып беруi
т.б. шәкiрттiң жеке тұлғалық қабiлеттерiн жетiлдiруге аударылады.
Кейс амал-тәсiлiне бiрқатар ғалымдар ... ... ... Кейс ― это ... ... ... Кейс ― ... конкретная ситуация
3. Кейс ― это кусочек реальной жизни
4. Кейс ― это ... ... ... в той или иной сфере
деятельности и описанные авторами для ... ... ... в ... ... ― это не ... ... событий, а единый информационный комплекс...
[88].
Демек, бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда
кейс-стади амал-тәсiлiн ...... бiлiм беру ... сай ... ... ... ... белсендi әрекетiнен тұратын , оқушының ... ... ... және оның жеке ... ... ... алдын-ала жоспарлайтын педагогиканың жаңа инновациялық
жүйесi.
Кейс амал-тәсiлдерiн пайдалануда мына мәселелер:
1.Оқушылардың сөйлеу дағдысын жетiлдiруде алдын-ала дайындалған мәтiндер
не ... ... ... ... ... ... талдап, өздерi шешiм
шығаруы;
2. Микротоптардың басшыларымен өздерiнiң ойларын бөлiсу, бiрге талдау,
басшының ... ... ... өтуi;
3. Сыныптың бiрнеше микротоптарға бөлiнуi;
4. Әрбiр топтың өзiнiң басшысы ... ... ... ... ... ... рөлiнде ойнауы
ескерiлдi.Сонымен қатар кейстiк амал-тәсiлде жағдаяттарға байланысты
мынадай бес түрлi ... ... ... оқушыға қарсы сұрақ бередi.
2. Мұғалiм- оқушыдан пiкiрiнiң дәлелiн сұрайды
3. Оқушы-оқушы рөлдiк ... да ... ... ... ... тапсырма жайлы болжамын сұрайды.
5. Оқушы-оқушы пiкiр таласады.
Кейс бiрыңғай ақпараттық кешен болғандықтан, ол үш түрлi ... ... Кейс ... ... Нақты жағдаяттар бөлiмi
3. Кейске кiретiн қосымша тапсырмалар.
Бастауыш мектеп оқушыларының жатық сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларының жатық сөйлеу дағдысының
қалыптастырудың мақсатын айқындау
2- ... ... ... ... ... ... ... саны және
олардың қазақ тiлi пәнiнен бiлiм деңгейлерi мен сөйлеу дағдысының
көрсеткiшi;
3- ... . ... ... оқушыларының жатық сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға арналған тапсырмаларды жинақтау;
4- ... қай ... ... ... ... ... күтiлетiн нәтиженi болжау.
6- кезең. Нәтижеге қол жеткiзу үшiн кейсте кеткен кемшiлiктердi жою
7- кезең. ... ... ... жатық сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға арналған тапсырмаларды қазақ тiлi ... ... ... қолданылған сабақтарда сыныпты сегiз адамнан тұратын
микротоптарға бөлдiк. Олар:
1. Эксперт- әрбiр топтың өзiнiң экспертi ... ... ... қатысып отырған оқушылардың жауаптарын туралау, жөн
сiлтеу. Керек ... ... өту. ... ... не ... экспертке тексертедi.
2. Жол сiлтеушi- бұл- оқушы ... ... ерте ... ... ... оқушы.Ол оқушылар жауап таба алмай жатқанда дұрыс
жолды айтады.
3. Образға енушi- бұл оқушы тапсырмада берiлген ... не ... енiп , ... оқушыларға түсiндiредi.Өзi ойнап тұрған
образдың ... , ... , ... айнытпай салу арқылы дұрыс
жолды сiлтейдi. Мысалы, доп жайлы жұмбақ жасырылғанда доптың келбетiн
салуы керек.
4. Қарсы сұрақ ... бiр ... ... ... ... пiкiрлерiне
келiспей әдейi сұрақ қояды. Бұл сұрақтарға басқа оқушылар ... ... Бұл ... өз пiкiрлерiн басқа бiреуге дәлелдеуге
үйретедi.
Қалған төрт ... ... ... ... ... тапсырманы
шешуге ат салысады.
Кейс сабақтарында алдын-ала дайындалып қойылған тапсырма бойынша жұмыс
iстелдi. Оқушыларға жас ... ... және ... бiлiмдерiне
қарай проблемалық сипатта тапсырма берiлдi. Сыныпта қанша топ болса да
барлығына ... ... ... әрбiр топ проблеманы өздерiнiң бiлiмдерi
мен ерекшелiктерiне қарай жан-жақты, әр қырынан немесе барлығы бiр ... ... ... өзiнiң экспертi болады. Ол ... ... ... ... бағалайды, қажет кезiнде өзiнiң
тобындағы үлгерiмi нашар ... ... ... Кейс ... ... ... ... сонымен қатар талдап ... ... ... ... ... ... әрбiр топ өзiнiң шығарған
шешiмдерiн басқа топтардың алдында дәлелдейдi. Дәлелдеуге ... ... ... ... ... мына тектес мәтiн берiлдi.
Тапсырмалар
1. Мәтiндi оқып шығыңдар, мәтiн туралы түсiнiктерiңдi жазыңдар.
2. Мәтiннен дауысты және дауыссыз дыбыстарды тауып астын ... ... ... бiр ... ... астын екi сызықпен сызыңдар.
3-тапсырма. Әдеп туралы өзiң не айтар едiң?
Әдеп. Бiр жұрттың үлкен әкiмi ... бiр ... ... ... ... бiр ... ... өтiп бара жатып иiлiп, бас ұрып сәлем
бередi дейдi. Оған қарсы әлгi ... әкiм төре онан да ... ... ... Қасындағы бай:
- Тақсыр, осынша жұрттың үстiнен қараған ... осы бiр ... ... бас ... – деп ... ... ... Ешбiр iлiм-бiлiм үйренбеген мұжық ... ... ... мен онан ... болып қалайын ба? – дейдi.
Немесе
Тапсырмалар.
1. Мәтiндегi диалогты монологқа ... ... ... ... ... ... жерiн тауып
түсiңдiрiңдер.
3. Мәтiннiң мағынасын қандай мақал- мәтелдермен бересiңдер.
Мейірімді қыз.
Көше ... арша өсіп тұр. ... ... ... ақ ... ... қойған. «Дәу де болса, бір бала ұмытып кеткен-ау» деп жан-жағыма
қарай бергенім сол еді, оң ... ... ... ... ... ... шыға келді. Мен қуыршақты алып соған қарай ... ... қыз ... ... көтермейсіз бе, бір жерін сындырасыз ғой, - деді ... ... ... ... ... келеді екем. «Жаны ашып кетті
ғой, қандай мейірімді ... - деп ... ... топ ... ... өз ... ... салды. Сабақтың соңында
тапсырманы қорытындылап, балалар бағаланды.
Тапсырманы орындап ... ... ... ... оқушыларында қалыптасқан
дағдылар мен бiлiктер:
1. Оқушылар сабақта тiлдiк материалдарды меңгердi.
2. Оқушылар бiрiн – бiрi ... ... ... оқу ... ... Оқушылар басқа адамның айтқан пiкiрiн құрметтеуге дағдыланды.
II. 5. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру
әдiстемесiнiң тиiмдiлiгiн ... ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыру
әдiстемесiнiң тиiмдiлiгiн эксперимент арқылы дәлелдеу жұмыстары ... ... ... ... №51 Төле би ... , №52 ... атындағы орта мектептерде, Шардара ауданы ... ... және ... атындағы орта мектептерiнде 1999-2000, 2000-2001,
2001-2002, 2002-2003, 2003-2004, 2004-2005 оқу жылдары аралығында өттi.
Эксперимент үш ... ... 2- ... ... қазақ тiлiнен игерген бiлiм деңгейлерi мен
оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға ... ... ... 2- ... ... ... тiлi сабағында сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға арналған оқыту экспериментi;
3. Оқушылардың оқыту экспериментiнен ... ... ... дәрежеде қалыптасқанын эксперимент жүзінде дәлелдеп,
қорытынды эксперимент жүргізу..
Эксперименттiң мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... тиiмдiлiгiн дәлелдеу. Осы
мақсатқа қол жеткiзу үшiн алдымен ... ... ... ... ... ... ... атқарылды:
1. 2- сыныпта қазақ тiлi ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда қандай жұмыстар
жүргiзiлiп жатқандығын анықтау;
2. Қазақ тiлi сабағының сағат саны;
3. Тәжiрибелiк және ... ... ... және осы ... саны;
4. Қазақ тiлi сабақтарының тақырыптары;
5. Оқушылардың қазақ тiлiнен игерген бiлiм және ... ... ... ... мектеп қазақ тiлi сабағында шәкiрттердiң сөйлеу дағдыларын
қалыптастыру тапсырмаларының маңызы мен ... ... ... ... ... ... мектептердiң 2- сынып
мұғалiмдерiмен әңгiме-пiкiр өткiзiлiп, оларға оқушылардың сөйлеу ... және ... үшiн ... жұмыстар жүргiзгендiгi, оқушылардың
сөйлеу деңгейлерiн қалай ... ... ... ... 2- сынып оқушыларының сөйлеу тiлiн ... үшін ... ... ... тiлi сабақтарында оқушыларды сөйлетуге арналған арнайы жұмыстар
жүргiзiле ме?
3. Оқушылардың сабақта активтi қатысуына қандай жағдай жасайсыз?
4. Қазақ тiлiн ... ... ... қандай тәсiлдерiн бiлесiз?
Анкетаға қатысқан мұғалiмдерден осы сұрақтарға шын ... беру ... ... ... ... ... ... талдау нәтижелерi мынаны байқатты:
а) 2- сынып мұғалiмдерiнiң көпшiлiгi оқушылардың тек жазбаша сөйлеу
тiлiн дамытуға баса ... ... ... ... ... диктант,
мазмұндама т.б) арқылы балалардың байланыстырып сөйлеу тiлiн дамытуға ден
қояды. Ал, мұғалiмдердiң бiршамасы оқушылардың ... ... ... ... ... арқылы жетiлдiретiндерi жөнiнде
айтты. Бiрқатар мұғалiмдер сөздiк дәптерлерiн пайдаланатынын жазды.
ә) Мұғалiмдер ... ... ... тiлi ... ... ... қалыптастыруда тек оқулықтармен ғана шектелетіндіктерін жазды.
Оқушыларды сөйлетуде тек баяндау, ... ... ... ... ... атап ... Бiрақ оқушылардың жатық
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда арнайы жұмыстар жүргiзiлмейтiнi
байқалды.
б) Мұғалiмдердiң ... ... ... ... ... қатысуына
қамтамасыз ететiн жұмыстарға сергiту жаттығуларын ғана қолданатынын атап
көрсеттi. Сабақта активтi және интерактивтi ... ... ... ... тек 23% ғана ... Бұл ... жаңа ... орынды қолданбауын және жаңа әдiс-тәсiлдердi
пайдалану принциптерi мен жолдарын бiлмейтiндiктерiн байқатты.
в) Мұғалiмдер оқушыларға теориялық білімді қазақ тiлi ... ... ... ... ... жұмыстарын ана тiлi сабағында
дамытқан орынды деген ойда. Бұл ... ... ... бiлiм мен тiлдi ... ... ... яғни ... заңдылықтарын қатар алып жүру ... ... ... Бастауыш мектеп мұғалiмдерiнiң бiрқатары қазақ тiлi сабағында
оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда бiршама жұмыстар ... тiлдi ... ... ... ... бiлмейтiндiгiн
жасырмады.
Анықтау экпериментi барысында 2а сыныбы эксперименттiк сыныптары
болып, 2б сыныбы ... ... ... ... ... ... саны 127, бақылау сыныптарында 132 оқушыны құрады.
Эксперимент сыныптарында қазақ тiлi ... ... оқу ... ... болып, бiрақ сабақ құрылымына оқушылардың сөйлеу
дағдыларын қалыптастыратын арнайы тапсырмалар мен ... ... ... оқушыларының сөйлеу дағдыларын ... ... ... сынып мұғалiмдерi толық танысып, өздерiнiң пiкiрлерiн,
сын-ескертпелерiн бiлдiрiп отырды. Барлық сын-ескертпе пiкiрлер ... ... ... ... мен ... ... сыныптарында қазақ тiлi сабақтары күнделiктi өтiлiп жүрген әдiс-
тәсiлдермен өтiлдi. Бұл - ... және ... ... ең негiзгi
айырмашылығы. Ал, екi сыныпта да
1) сағат саны,
2) оқу ... ... ... жуық ... теңдiгi,
4) бастапқы бiлiм деңгейлерi,
5) қазақ тiлiнен алған бiлiмдерiн ... бас және ... ... ... ... ... ... бастапқы және
соңғы бiлiм деңгейлерiн тексеруде бiрiншi жаттығу, екiншi тест ... ... ... ... ... ... ... маңызы жоғары мәтiндер мен ... ... Осы ... ... қай ... ... жолдары
тексерiлдi. Сабақ барысында тапсырмалар оқушылардың жеке қабiлеттерiне ... ... ... ... берiлдi. Сонымен қатар сабақта
оқушылардың ... ... ... ... ... балалардың
тiлдiк қатынаста өздерiн еркiн ұстай білуін жетілдіру үшін ... ... ... ... ... ... оқушылардың жатық сөйлеу дағдыларын дамыту;
ә) Түрлi жағдаяттарға байланысты ... ... ... ... дағдыландыру;
б) Оқушыларды сөйлеген сөздерiнде сөздiң мағыналық реңктерiне қарай орынды
қолдануға жаттықтыру;
в) Өз ойын ... анық ... ... және ... сыныптарындағы оқушылардың бастапқы бiлiм
деңгейлерiн анықтау үшiн арнайы ... ... ... бастауыш мектеп оқулықтары мен бағдарлама, оқушылардың алған
бiлiм көлемi мен ... жас ... ... алынды.
№1 тапсырма.
Төменде берiлген өлең жолдарынан бiрнеше мағынада ... ... ... ... ... ... ... жай сатырлап,
Тамшы жерде секірді.
Барын беріп халыққа,
Жұмыстан соң қалжырап.
Дала үқсайды алыпқа,
Дамыл алған маужырап.
Қосымша тапсырмалар:
1. Жұмыстан және ұшты ... ... ... ... ажыратыңдар.
Дамыл және алып сөздерiнiң мағыналарын түсiндiрiңдер.
2. сары жапырақ сөз тiркесiнiң мағынасын ... ... ... ... ... ... Жыл ... арналған тағы қандай өлеңдерді бiлесiңдер?
№2 тапсырма.
Өлең жолдарынан қарама-қарсы мағыналы сөздердi табыңдар.
Күн батарда.
Сәулесі шашыраған қызыл күн ... ... ... ... ... ... ... арасына қыстырылды. Ол жер дүниеге шашылған алтын нұрын
калтыратып, асығып жинай бастады. ... ... ... ... ... ... ... сұлу жүзі құбылып, демде мың түрде түсті. ... ... ... ... қою ... қалың шөп дүниені қаптаған жасыл
теңіз тәрізденеді. Алтын нұрының ақырғы ұшықтарын аспанға ... ... ... қыстырылған екі араға ақырын ғана жылжып
жоқ болды...
Ойы, ... ... ... ... ... ... жүзі енді ... қара көк тәрізденеді. Қара көк теңіз құбылын, бірте-бірте қошқыл
тарта бастады.
Қосымша тапсырмалар:
1. ... ... нұр, сұлу жүз, ... ... сөздерi қандай жағдайда
қолданылып тұр?
2. Мәтінде не ... ... ... уақытты сендер қалай суреттер едіңдер.
№3 тапсырма.
Мәтiннен зааттың атын білдіретін сөздерді тауып, бөлек жазыңдар.
Құлын, ... ... ... лақ, құлын, қозы кездесе кеттi. Iшi пысқан олар бiрiгiп ойнамақ
болды. Әуелi ... ойын ... ... ... ... ақ лақ бастады.
- Ойынның қызығы – тауға шығу. Тастан тасқа секiру. Әрi қан ... еттi ... ... ... ... Секiрiп, атылып ойнау – ойын емес. Ойынның қызығы – қошқарша сарт-
сұрт сүзiсу. Әрi күшiң толады, әрi ... етiң ... ... ойындарың көңiлге қонбайды. Ойнаған соң, шапқылап,
жарысайық. Тұра ... ... - дедi ... ... ... лақ, ... ... ойнайтын ойындары неге бөлек? Әр
төлдiң өзiндiк ерекшелiктерiн атаңдар.
2. Мәтiндi жалғастыр. Сенiң ойыңша олар қандай ойын ойнайды?
3. Сен ... ... ойын ... ... ... ойнаған – азады, доп ойнаған – тозады, бәрiнен кiтап оқыған –
озады» деген мақалды түсiндiрiп жаз.
№4 ... ... ... ... ... барғанда
Шақырумен мейман болып, бiреудiң үйiне отырыс, тойға барғанда,
мыналарды есте ... жөн. ... ... ... үй иелерiн ренжiтпе.
Ештеңеге өз бетiңше қол сұқпа. Тамақты да асықпай, ақырын iш. Тамақ iшкен
кезде де, ... ... да ... Өзiң туралы сұрамаса, айтпа. Рұқсатсыз
ештеңеге тиме. Ұзақ отырма. Үй иелерiне өз ризашылығыңды ... ... ... ... ... сен ... қалай ұстайсың?
2. Үлкен адамдармен қалай амандасып, қоштасасың? Жолдастарыңмен ... ... ... ... ... ... Мәдениеттi адам – қандай адам?
Оқушыларға тест тапсырмалары берiлдi. Тест тапсырмалары оқушылардың
сөздердi орынды ... және ... ... құрау, сөз мағыналарын дұрыс
ажырату дағдыларының ... ... ... ... мақсатында
қолданылды.
1. «Ой» сөзiне қатысты заттың атын ... ... ... ... ... Аласа
в) Әлжуаз
г) Момын
2. Толық сөзiне мәндес сөздi табыңыз.
а) Нәзiк
ә) ... ... ... ... Ұшаққа мiнiп кiм келдi?
а) Ұшқыш
ә) Теңiзшi
б) Шофер
в) Тракторист
г) Мұғалiм
4. Көп ... ... ... ... ... ... жаттап . . .
Онда қызық ойын . . .
Оған көңiл . . ... да . . ... ... ... . . .
Әрiп сырын ұғыңдар!
а) Алыңдар, қойыңдар, ойлаңдар, бар, шығыңдар
ә) Келiңдер, берiңдер, алыңдар, жоқ, қойыңдар
б) Салыңдар, қалыңдар, қойыңдар, ... ... де, ... да, ... де, бар
г) Қалыңдар, келiңдер, ойлаңдар, мiнiңдер
5. Берiлген өлең жолдарына заттың қимылын білдіретін қандай сөз қоюға
болады?
Бiлiм ... . . . ... ... . . . .
Ақыл - . . . тон,
Бiлiм - . . . ... ... ... ... азбайтын
г) жұмсамайтын
6. Астар, дар, ас, дат, тархан, хан, тас, тар, ... ... ... жасауға болады?
а) Дастархан
ә) Бастаңғы
б) Ертеңгiлiк
в) Хат-хабар
г) Ханшайым
7. Туыс ... ... ... ... ... Жұғымды, қасында, жырақ
ә) Туысқан, ағайын, бауыр
б) Алыс, қашық, жырақ
в) Маңында, алып, қатыссыз
г) Алғыр, тапқыш, тартыншақ
Оқушылардың қазақ тiлi сабақтарында ... ... ... ... ... ... сөзден сөйлемдердi дұрыс құрау ... ... ... ... деңгейлерiн анықтау нәтижелерi ... ... өлең және ... ... әдеби сөздердiң мағыналарын
толық түсiне бермейді;
2. Өз ойларын толық, дәлелдi жеткiзе алмайды;
3. Топ ... ... ... ... ... пiкiр ... өз ... дәлелдеу бiлiктерi төмен;
5. Оқушылар сөздердiң мағыналарын түсiнбегендiктен, олардың қолдану
ерекшелiктерiне назар аудармайды;
6. Оқушылардың қазақ тілінен игерген ...... ... ... ... Балалар өз сөздерiнде тек күнделiктi қолданып жүрген сөздерiн ғана
пайдаланады, өз сөзiн әдеби тұрғыда жеткiзу дағдылары төмен;
8. ... ... мен өлең ... өз ... жеткізе
алу бiлiктерi төмен деңгейде.
Мұндай кемшiлiктер бастауыш ... ... ... қатысқанда
да орын алды. Мұғалiмдер оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыру ... ... ғана ... байқалды. Оқушыларға қазақ тiлiнiң
заңдылықтарын тек теориялық тұрғыдан ғана ... ... ... жұмыстары жүргiзiлмейдi. Мысалы:
I. Сабақтың тақырыбы: Жалқы және жалпы есiмдер
II. ... ... ... ... ... есiм мен ... ... түсiнiк беру
III. Сабақтың дамытушылық мақсаты: Оқушыларды сауатты, көркем жазуға баулу
IV. Сабақтың тәрбиелiк мақсаты: Оқушыларды адамгершiлiкке,
имандылыққа баулу
V. Көрнектi ... ... қима ... ... Сабақтың барысы
1. Ұйымдастыру кезеңiнде мұғалiм оқушылармен сәлемдеседi, тақтаны
сүрткiзiп, оқушыларды түгендейдi. ... ... ... ... ... ... Оқушыларды тыныштандырды.
Үй тапсырмасын сұрау
Мұғалiм үй тапсырмасын сұрақ-жауап әдiсiн пайдаланып, бүкiл сыныпқа
ортақ сұрақтар бердi:
- Зат есiм дегенiмiз ... ... атын ... ... ... ... айналадағы заттардың атын атаңдар
- Парта
- Терезе
- Есiк
- Шам
- Дұрыс, ендi осыларға қандай сұрақ қоя аламыз. Мысалы, ... алып ... Осы ... ... зат есiм ... ... Ендi сұрақтарыңды қойыңдар
- Кiм терезе әкелдi? Мақсат терезе алып келдi.
- Балалар, зат есiм кiм? не? ... ... ... ... Тағы
мысал айтыңдаршы.
- Абзал
- Дiнмұхамед
- Айгүл
- Балауса
- Машина
- Дұрыс. Балалар, осы зат есiмдердiң өзi iштей екiге ... ... ... ... ... ... жалқы
зат есiм деп аталады. Мысалы, өздерiң жаңа ... ... ... ... ... ... зат ... жатады. Жалқы зат есiмдер әр ... ... ... ... зат есiмдер - заттардың жалпылама
атаулары. Жалпы зат есiмдерге қой, ... ... ... ... ... кiшi әрiппен жазылады.
Мұғалiм 2- сынып оқулығымен жұмыс жүргiзiп, 312 – жаттығуды ...... ... ... ... Жалқы және жалпы зат есiмдердi
табыңдар.
Мектебiнен Қошайды
Қарсы алғанда мамасы,
Бес саусағы шошайды,
«Бес» алған-ау шамасы.
Тапсырманы үш-төрт оқушы орындағаннан кейiн, мұғалiм тақтаға ... ... зат есiм мен ... зат есiмнiң өзiндiк ерекшелiктерiн
түсiндiруге тырысты:
Зат есiм ... Сын есiм Не? ... есiм ... зат есiм ... зат есiм
Мұғалiм тақтаға екi оқушыны шығарып, жалпы және жалқы зат
есiмдердiң ережесiн ... ... ... ... беруiн талап еттi. Оқушылар
мұғалiмнiң берген сұрақтарына қысқа жауап ... ... ... сөйледi.
Мұғалiм № № 313-316 жаттығуларды орындатып болғаннан кейiн, екi ... ... ... қима ... ... ... кiсi, жер-су, хайуанаттар аттарын табыңдар.
Олар қалай жазылғанын айтыңдар.
Сапар Дәурендi көшпен бiрге алып ... ... келе ... ... үйi. Көш ... ... ... жеткiзiлдi. Көкбұлаққа атпен
шығудың өзi күш. өйткенi ол жер - өрлi жер. ... ... мен ... ... ... Құтжол атты екi иттерi бар.
Қарамен жазылған сөздердiң мағынасын түсiнiңдер.
№2 қима қағаз
Тапсырма: Мәтiндi оқыңдар.
Құйрық-жалы күзелмеген боз құнан асау едi. ... ... ... ... Асау ... аспанға атылды. Торғайға қарай құйындата шапқан
боз ... ... жел ... ... жабысқан Аманкелдiнiң қайратты
қолдары асауды игерiп ... Сол боз ... ... ... ер қанаты
болған Ақбоз аты едi.
Қарамен ... ... ... ... Бұл ... ... есiм ... есiм бе?
Оқушылар түсiнгенiне қарай тапсырманы орындады. Сыныпта жақсы оқитын
5-6 оқушыдан басқа ... ... ... №315 – ... берiлдi.
УІІ. Оқушылар бағаланды.
Жоғарыдағы бақылау сабақты талдаған кезеңде мынадай түйiн жасалды:
- Оқушылар мұғалiмнiң жетелеуiмен ғана сөйледi. Мұғалiм ... ... ... өз ... ... алмайды;
- Мұғалiм балаларға тiлдiң тек теориялық жағын ... ... ... ... өз ... өзiндiк жұмыстар жасауға
дағдыланбаған;
- Оқушыларды ... ... ... дағдыларын қалыптастыруға ешқандай
жұмыстар жүргiзiлмедi.
Анықтау экспериментi кезеңiнде жүргiзiлген бақылау жұмыстарының
көрсеткiштерi:
2- кесте.
Бақылау ... ... ... Эксперимент сыныптарының білім көрсеткіштер:
Анықтау экспериментi мынадай қорытындыға алып келдi:
1. Оқушылардың қазақ тiлiнiң ... ... ... ... 46% ... ... Оқушылар қазақ тiлiн жаттанды түрде игередi.
3. Балалардың шығармашылық қабiлеттерi төмен деңгейде.
4. Шәкiрттердiң сөйлеу дағдылары жетiлмеген.
5. Оқушылардың жатық ... тiлiн ... ... ... Оқушылардың жауаптары қысқа. Логикалық ... ... ... экспериментiнде оқушыларды бағалау 10 баллдық жүйемен жүргiзiлдi.
Тапсырмаға өте ... ... ... 10 ... дұрыс жауап бергендерге – 8
балл, жауаптарында қате ... – 6 ... ... iрi ... ... – 4 балл, мүлдем жауап бермегендерге – 0 балл ... ... ... ... ... ... деп аталады. Бұл
кезеңде эксперимент сыныптарына оқушылардың ... ... ... ... енгiзiлдi. Анықтау экспериментi кезiнде
орын алған кемшiлiктердi жою мақсатында тапсырмалар оқушыларды ... ... және ... ... ... ... жатық
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталды. Оқушыларға тәрбиелiк ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы: Зат есiмнiң жекеше және көпше түрлерi.
Сабақтың бiлiктiлiк мақсаты:Оқушылардың қазақ тiлiнен алған бiлiмдерiн
жетiлдiру, зат есiмнiң ... және ... ... ... ... беру.
Сабақтың дамытушылық мақсаты: Оқушылардың шығармашылық ойлау қабiлеттерiн
дамыту, жатық сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
Сабақтың тәрбиелiк мақсаты: Оқушыларды жатық сөйлеуге ... ... ... ... ... ... Қатысымдық
5. Продуктивтi
6. Интерактивтi
Сабаққа қажеттi көрнекi құралдар: плакаттар, кеспе ... ... ... арналған кестелер.
Сабақ үйге берiлген тапсырмаларды ... ... ... ... жарыса жауап беруге ... Үй ... ... ... мәтiннiң жоспарын берiп мәтiн ... ... ... аты ... мен көгершiн». Сендер дәптерлерiңе
мәтiннiң негiзгi бөлiктерiнiң атауларына қарап, мәтiн жазыңдар:
1. Құмырсқа суға ағады.
2. Көгершiн ... ... құс ... ... ... ... ... көмекке келедi.
Оқушылар дәптерлерiне төмендегiдей кесте сызды
|Мәтiннiң негiзгi ... ... ... |Не ... ... ... | ... | | ... | | ... | | ... | | ... барлық оқушылар жоспар бойынша мәтiн құрастырды. Олардың
мәтiндерiн оқып шығып, мәтiнде неге ... ... ... Оқушылар мәтiн
желiсiн өз ойларынша айтып дәлелдедi. Мәтiндердiң арасынан жақсы шыққан
нұсқаларын ... ... ... ... өз ... ... ... жауаптарын асықпай тыңдап, мәтiннiң түп нұсқасы оқып ... өз ... түп ... ... ... ...... көрiп
дәптерлерiне жазып алды.
- Балалар, мына мәтiннен зат есiмдердi тауып ... және ... зат ... екi ... ... МЕН ... ертегiсi
Бiр күнi құмырсқа шөлдеп өзенге барған екен, суды ... ... iше ... ... ... оны жағадан ағызып алып кетедi. Сол
маңдағы ... ... бiр ... мұны көрiп, жаны ашиды да, ... ... ... ... ... ... суға тастайды. Құмырсқа
сол жапыраққа жармасып жағаға шығады.
Арада бiрнеше күн өткеннен ... ... ... ... тағы да
қонады. Сол мезетте құс ... ... ... оған ... ... ... Көгершiн бұл қауіпті сезбей бұтақта бейқам отыра берiптi.
Ал құмырсқа сол маңда жүрген ... ... ... ... ... ... құс ... аяғын шағып кеп алады. Оның қатты ... тiптi құс ... ... аяғы емес, қолы да қалтырап кетедi. Сол
кезде көгершiн оны көрiп қалып, ұша жөнелiптi.
Тапсырма орындалып болғаннан ... ... екi ... ... ...... екiншi топқа – «Бүлдiршiн» деген ат қойды. Екi топ бiр-
бiрiне алдын-ала дайындалған сұрақтарды бердi:
«Балдырғанның» сұрақтары:
а) Сөзден не жасауға болады?
ә) Бiр сөз ... сол ... ... ... сөз етiп, ... жай ... тапсырылды.
Мысалы: Б А Л А
Балжан алманы лезде алды.
б) Алты, жетi әрiптен тұратын сөздiң әр әрпiнен ... сөз ... ... сөз ... ... ... сөз тiркесiн қосып,сөйлем
құра. Мысалы:
|О |Қ |У |Л |Ы |Қ ... ... ... ... ... ... оқушылар оған шырай, реңк жұрнақтарын
тiркестiрiп, жаңа сөз жасайды. Онда жаңа сөздiң ... аясы ... ... ... Мысалы: боз+ғыл, ты+ныс+тау,
Төмендегi шеңберлердiң iшiндегi әрiптерден сөз, ... ... ... ... сөйлемдер, белгiлi бiр тақырып алып, олардан
байланысты мәтiн құраңдар.
Мысалы, Жуа, қуан, тор, ... ... ... ... Соңынан осы
сөздерден жуаны көрді, ... ... ... салды, үйге жетті, ... ... ... сөз тіркестері жасалды. Бұл сөз тіркестерінен ... енді өсіп ... ... көрді. Тапқан олжаларына олар ерекше қуанды.
Жуаны теріп өздерінің торлрына ... Кеш ... ... ... Алып ... ... жақсылап жуды деген сөйлемдер құрады.
Бұл сөйлемдерден төмендегідей ... ... ... ... енді өсіп ... жуаны көрді. Тапқан олжаларына олар
ерекше қуанды. Жуаны теріп ... ... ... Кеш ... үйлеріне жетті, Алып келген жуаларын жақсылап жуды.
Мұндай тапсырмалар оқушыларды сөздердің ... жете ... сөз ... ... ... ойыны.
Ұйқастың түрi берiлiп, оқушыларға сол бойынша өлең ... ...... емен – ... айды – ... алды- қашты
т.б).
Оқушылар мұғалім айтқан сөзге ұйқас сөз табу керек. Мысалы, сан – сал, қал
– бал ... ... ... Бiр ... ... ... ... ауыстырмастан басқа, бiрнеше сөз
шығаруға бола ма? Болса, мысал келтiр. (Жан, у, ар, ... қаз, ... Тез ... ... Құрамындағы буындарының орнын өзгерткенмен мағынасы
өзгермейтiн сөздердi атаңдар. ... Мама ... ... оңға ... ... - бiр мағына, ал оңнан солға қарай – басқа
мағына беретiн сөздердi ... ...... ...... ... берiлген сөздердi нақты ажырату керек. Ол үшiн ... ... ... ... ... ... орналастырыңыз.
Сонымен, бұл не өзi? Құс па, аң ба? Өсiмдiк пе, әлде өзен бе? ... …. Иә, ... ... ... ... бар.
13. …… шымылдық -
14. …… тiс –
15. …… баян –
16. …… қорған ... …… фун ... …… ауыл ... …… ...
20. …… қазан –
21. …… лон –
22. …… тоқсан –
23. …… тұз –
24. …… тон ... өлең ... ... көп ... ... ... ... дәптерiңе көшiр. Нелiктен сол сөздi таңдағаныңды ... ... ... бер.
Жүректе …… болмаса,
Ұйықтаған …… кiм түртпек?
Ақылға …… қонбаса,
Хайуанша жүрiп ... ... ... қайрат, сезiм, ұстам, ажарлық, ақыл, мiнез, ой, адам,
пайда, ар, кек, ... ... көз, ... ... ... нұр, ... тапсырмалар арқылы оқушыларды сабаққа қызықтырып, олардың өз
сөздерiн дәлелдеу ... ... ... ... ... Бағалау.
VI. Үйге тапсырма.
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... мен бiлiктер қалыптасты:
6. Оқушылар продуктивтi ойлауға дағдыланды.
7. Шәкiрттердiң iзденiмдiк қабiлеттерi дамып, шығармашылықпен жұмыс
iстеуге ... ... өз ... ... ... логикалық жүйелiкпен айтуға
дағдыланды.
9. Жаңа тақырыпты игердi.
10. Оқушылардың дұрыс ... ... ... және бақылау сыныптардағы бастапқы ... ... ... анықтау үшiн бақылау жұмыстарының
нәтижелерi жинақталып, Стьюдент Критериi бойынша ... ... ... ... және ... ... бiлiм көрсеткiштерi бiрдей
екендiгiн бiлдiрсе, Н1 белгiсi бақылау және эксперименттiк сыныптардағы
бiлiм ... ... ... бар ... көрсетедi. Бақылау
нәтижелерiнiң орташа көрсеткiштерiнiң орташа мәнi төмендегiдей: ол ... ... ... баға ... мына формула бойынша
есептелiп алынды:
1
Хор = n ∑ mi Xi
m1 = ... ... ... баға ... мына ... бойынша
есептелiп алынды:
yop= ( mi yi
m2 = ... ... ... ... ... ... соң t көрсеткiшiн Стьюдент Критериiндегi t q көрсеткiшiмен
салыстырамыз. Егер
t < t q болса, Н о ... бұл ... және ... ... бiлiм ... ... екендегiн, егер
t > t q болса , Н1 болжамы қабылданып, екi сыныптың бiлiм ... ... ... ... ... ... (бақылау сыныптары)
|Бақылау | Қайталану | y:-yop| |.m: ... ... | | | |
|5 |12 |1.65 |2.72 |32.64 |
|4 |26 |0.65 |0.42 |12.6 |
|3 |52 |-0.35 |0.12 |5.04 |
|2 |15 |-1.35 |1.82 |32.76 ... mi – нәтижесi
Yop-бақылау бақылау нәтижелерiнiң қайталану саны
Yi- бақылау нәтижелерiнiң орташа саны.
n- барлық оқушының саны
yop табу үшiн ... ... ... = 0.82
m2 = = 0.08
5-кесте
Бастапқы бақылау нәтижелерi (Эксперимент сыныптары)
|Бақылау ... | x:-xop | |.m: ... ... | | | |
|5 |13 |1.63 |2.66 |29.26 |
|4 |24 |0.65 |0.4 |14.4 |
|3 |50 |-0.35 |0.14 |14.4 |
|2 |8 |-1.35 |1.88 |35.72 ... 3.37
m2 = = ... ... t= ... саламыз.
t= 0.18
яғни t < t 0.05 ... t ... ... H0 ... ... ... кезеңде бақылау сыныптары мен эксперимент
сыныптары оқушыларының бiлiм дәрежесi бiрдей.
10- кесте
6-кесте
Қорытынды ... ... ... ... |5 |4 |3 |2 ... | | | | ... |10,37 % |33,96 % |37,73 % |17,92 % ... |11,76 % |29.4 % |41,17% |17,64% |
Э – ... сыныптары.
Б – бақылау сыныптары
I. Ендi қорытынды бақылау нәтижелерiнiң көрсеткiшiн саралау қажет. Бақылау
және ... ... бiлiм ... ... емес ... ... үшiн, ... және эксперимент сыныптарынан алынған нәтижелер
Стьюдент критериясы ... ... ... ... ... ... ... |қайталану |y yop | |.m: ... ... | | | |
|5 |14 |1,53 |2,34 |32,76 |
|4 |29 |0,53 |0,28 |9,52 |
|3 |50 |-0,47 |0,22 |8,8 |
|2 |12 |-1,47 |2,16 |30,24 ...
= = ... = = ... = = 0.079
8- кесте
Қорытынды бақылау нәтижелерi (Эксперимент сыныптары)
|Бақылау |қайталану | y yop| |.m: ... ... | | | |
|5 |28 |1.15 |1,32 |30,36 |
|4 |39 |0,15 |0,02 |0,88 |
|3 |28 |0,85 |0,72 |28,08 |
|2 |- |- |- |- ...
= 0.75
m2 = = 0.072
t= 3.8
t > t = t.>t
Мұндай жағдайда Н1 болжамы қабылданады. Бұл ... ... бiлiм ... ... сыныптарындағы оқушылардың бiлiм
дәрежесiнiң жоғары екендiгiн көрсетедi. Н1 ... ... ... ... болды.
3-кесте- Бақылау мен эксперимент сыныптарының білім көрсеткіштері:
- Бақылау сыныптарының экспериментке ... ... ... ... ... ... дейінгі білім көрсеткіші
- Бақылау сыныптарының эксперименттен кейінгі білім көрсеткіші
- Тәжірибелік сыныптарының ... ... ... ... ... ... ... тәжiрибеге дейiнгi және
тәжiрибеден кейiнгi нәтижелерi, ... ... ... тiлi жатық
сөйлеу дағдыларының қалыптасу ерекшелiктерi, әдiстеменiң ... ... тiлiн ... ... ... ... арқылы меңгерту барысында олардың ... ... ... жаңа ... ... ... ... жетiлiп, тiлдiк қарым-
қатынасқа еркiн түсу мүмкiндiгi дамыды. Себебi, жатық сөйлеу дағдыларын
қалыптастыру ... ... ... ... ... тыңдауға,
бағалауға, өзiнiң пiкiрiн дәлелдеуге, ойын ... ... ... ... ... диалогтық және монологтық сөйлеу қабiлеттерi артып,
тiлi ... ... ... ... ... ... ... қорытынды шығарылды:
1. Қазақ тiлi сабағында күнделiктi қолданған жатық сөйлеу дағдыларының
қалыптастыру сабақтары оқушылардың пәнге деген ... ... ... ... ... ... ... жасалған жатық сөйлеу дағдыларының
қалыптастыру тапсырмалары ... ... ... сапалы
меңгерттi.
3. Қазақ тiлiн мәдениеттi сөйлеу дағдыларының қалыптастыру сабақтары
арқылы қатысымдық ... ... ... ... тiлдiк қарым-
қатынасқа еркiн түсу қабiлеттерi, түрткiлерi артты.
4. ... ... ... жатық сөйлеу дағдыларының қалыптастыру
сабақтары арқылы қатысымдық ... ... ... ... Жатық сөйлеу дағдыларының қалыптастыру сабақтары оқушылардың тiлiн
дамытып, олардың диалогтық және ... ... ... ... ... ... ... болжамды бекiттi және ұсынылған
әдiстеменiң тиiмдiлiгiн дәлелдедi.
Қорытынды
Қазiргi заманда ... ... ... ... ... жатыр. Бұл-Қазақстан Республикасының жүргiзiп жатқан саясатының
нәтижесi. ... ... бiлiм беру ... да шет ... жоқ. ... қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде жаңа инновациялық амал-тәсiлдер
көптеп енгiзiлiп жатыр. Шәкiрттердiң жеке ... ... ... тiлдiк материалдарды терең де сапалы игеруiне ... ... ... ... ... ... Б.Қ.
Игенбаева, Н.Т.Тулепбергенова, А.К.Жанабилова т.б. әдiскер-ғалымдардың
еңбектерiнде жан-жақты ... ... ... тiлiн ... ... ... модульмен оқыту, бiлiмдi iзгiлендiру,
саралап, деңгейлеп т.б. оқыту амал-тәсiлдерiнiң ғылыми және ... ... ... орта және бастауыш мектепте қазақ тiлiн ... ... оны ... ... ... ... қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi күн өткен сайын ... ... ... ... мен ... ... елдермен интеграциялық
ауыс-түйiс жүргiзiп жатыр. Басқа мәдениеттегi елдерден қазақ елi ... ... ... ... сана ... ... келетiн, әлем
бiлiмiнiң озық әдiс-тәсiлдерi, жаңа инновациялық амал-тәсiлдерi ұлттық
бiлiм беру салаларына ... ... ... тiлiн ... ... анық. Бұл қадам арқылы қазақ елiнiң болашақ ұрпақтарының бiлiмi
әлем алды елдерiнiң балаларының бiлiмiмен тең ... ... ... ... ... қазақ тiлiн дәстүрлi емес сабақтар арқылы ... ... ... ... ... үшiн ұлтжанды азаматтар тiлдiң теориялық
заңдылықтарын зерттеп, нәтижелерiн халыққа бiлiм беруде қолдануды өздерiне
парыз ... Ұлт ... ... тiлiн оқыту әдiстемесi жөнiнде
пiкiрлер сол кезеңдегi «Айқап», «Қазақ», «Шолпан», «Мұғалiм», «Сана» ... ... ... Сол жылдары жарық көрген А.Байтұрсынов,
М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... ... қазақ тiлiн оқыту жөнiнде елеулi пiкiрлер,
қазақ тiлi сабағының құрылымы және ... ... ... әдiстер мен
мұғалiмге қойылатын талаптар айқындалған.
Бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнiң негiзiн қалаған
ғалымдардың жоғарыда ... ... ... ... – осы ... ... қазақ тiлiн қалай оқыту жөнiнде практикалық көмек
берiлдi. Сондай-ақ ... ... ... тiлiн оқыту әдiстемесiн
теориялық және әдiстемелiк тұрғыдан зерттеп, оның жеке ... ... ... зор ... үлес қосты.
Кейiнгi жылдары осы мәселенi Ә.Сәдуақасов, С.Жиенбаев, Р.Әмiров,
Ш.Сарыбаев, К.Бозжанова, С.Рахметова, М.Жазыбаев, ... ... ... ... Ә.Жұмабаева, М.Ермекбаев және т.б
ары қарай тереңдетiп, келелi ... ... ... ... мектеп оқушыларының тiлдiк қатынасым кезiнде жатық сөйлеу
дағдылары мен ... ... үшiн ... ... ... мен ережелерiн шәкiрттердiң меңгеруi қажет. ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда олар
қарым-қатынас жасау барысында өз ойларын болжайды, жоспарлайды, даярлайды,
орындайды, бақылайды және ... ... ... өз ойын ... ... ... ... кезекте мақсатты белгiлейдi, жеткiзбек
пiкiрiн ойша болжайды. Ол ... ... ... ... ойластырады,
тiлдiң сөз, сөйлем т.б. бөлшектерiн таңдайды да тұтас мазмұнға бiрiктiру
арқылы ... ... ... ... ... дағдыларын
жетiлдiруде сөз, сөз тiркесi, ... ... ... тiл ... ... ... тұжырымдары басты рөл атқарады.
Игерген бiлiмдi практикада пайдалану, ... ... ... ... орнықтыра түссе, екiншi жағынан, бiлiк пен ... ... ... Олай ... бала ... ... ... пайдалана алмаса, онда даму процесi ойдағыдай болмас та едi.
Белгiлi бiр iс-әрекетке ... бұл ... ... ... ... ... ... практикада пайдалану өздiгiнен қалыптаспайды, ол
дағдыларды қалыптастыру негiзiнде жүзеге асады.
Оқушы сабақ барысында көптеген әрекеттер ... ал оқу ... ... арқылы жүзеге асырады. Бiрақ кейбiр қимыл-қозғалыстар
сапасыз да атқарылады. Егер оқушы әрбiр iс-әрекеттiң ... ... ... ... ... ... ... мiндеттердi шешуде үлгере алмаған
болар едi. Дағдыларға оқушы ... ... ... оның ... қиын деп саналатын жұмыстар үйреншiктi амал-әрекеттерге ... ... ... ... орындауға мүмкiншiлiк туады. ... ... ... ... ... iс-әрекеттер мiнсiз атқарылатын
болды. Дағды - әрекеттi орындаудың қалыптасқан тәсiлi
Бастауыш ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруда
пайданылған негiзгi әдiстер төмендегiдей:
1. Қатысымдық әдiс;
2. Интерактивтi әдiстер;
3. Оқытудың нақты жағдаяттар әдiсi(кейс стади)
Бұл әдiстердi жеке дара ... ... ... ... тығыз
байланыста, бiрлiкте қолданылғаны нәтижелi болды.
Қазақ тiлiн дидактикалық ойындар арқылы ... ... ... бiрi – қатысымдық әдiс.
1. Қатысымдық әдiс – тiлдi жалаң заңдылықтар тұрғысынан меңгертуге емес,
тiлдiк ... ... ... ... Қазақ тiлiн оқыту
әдiстемесiнде қатысымдық әдiстiң теориялық және ... ... ... ... рет ... ... ─ Ф.Ш.Оразбаева.
Қатысымдық әдiс – мұғалiм мен ... ... ... қатынасты
жүзеге асыратын, оқушылардың ... ... тiл ... тiлiн ... осы мәселелердi бiр арнаға тоғыстыратын
оқыту әдiстерiнiң бiрi.
Интерактивтi ...... тiлiн ... ойындар арқылы
меңгертуде қолданылатын негiзгi әдiстердiң бiрi. Интерактивтi ... ... ... ... ... ... беруiмен құнды.
Оқыту барысында оқушылар ... ... ... ... ... және осы арқылы бiр-бiрiн оқытады, үйретедi. Интерактивтi
сөзiнiң өзi ( латынша ...... яғни ... әсер ету) ... етудi бiлдiредi. Бастауыш мектеп оқушыларының жатық ... ... ... ... ...... сабақта белсендi
iс-әрекеттер жасап, өтiлген ... және ... ... ұжым ... ... ... оқытты, үйреттi.Интерактивтi
әдiстер арқылы өтiлген сабақтарда оқушылардың үш жақты ... Онда ... ... ... ... белсендiлiгiн арттыру жолдары:
• Оқушылар түсiнбеген жерiн орнынан ... ... ... ... ... ... оқитын оқушы өзiнiң микротобындағы нашар оқитын ... ... ... ... ... ( өздерiнiң микротоптарында)
сөйлесiп, ақылдасып отыруы;
• Оқушылардың тапсырманы орындап болғаннан кейiн өзара ... ... ... ... ... Оқушылар өзара оқушы-оқушы не мұғалiм-оқушы түрiнде бiр-бiрiне
сұрақтар беруi;
• Бастауыш мектеп оқушылары ... ... ... отыруы;
• Қиын сұрақтарға қарсы топтың оқушылары жауап беру ... ... ... ... ... ... ... қарсы жақтың пiкiрiне өзiндiк пiкiр айта алуға;
• Келiспеген жағдайда өзiнiң ... ... ... ... ... ... қосымша не пiкiрге
қосылатыны жөнiнде өзiндiк пiкiр бiлдiруге тиiс.
в)Оқушылардың қатысымдық белсендiгiн арттыру жолдары:
• Сабақ барысында оқушылар ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеген сөздерiн нақты әрi қысқа жеткiзуi;
• Айтар ойларының әсерлi болуы;
• Сөйлеген сөздерiнiң ... ... ... ... ... ... нақты жағдаяттар әдiсi - Кейс-стади амал-тәсiлдерi (
метод конкретных ... ... ХХ ... ... америка Құрама
Штаттарының Гарвард университетiнiң бизнес мектебiнде пайда болған. Кейс-
стади амал-тәсiлдерi ... ... рет ... ғалым Коплендтiң
еңбектерiнде пайдаланылған. Копленд 1921 жылы оқытудың нақты жағдаяттар
жинағын шығарып, ... ... ... жолдарын көрсеткен.
Кейс амал-тәсәлi алғашқы кезде бизнес мектебiнде ғана қолданылып
келсе, бүгiнде бұл әдiс ... ... ... аясы ... , ол ... медицина және т.б. салаларда жемiстi қолданылуда. Қазiр кейс-
стади амал-тәсiлiн педагогикалық оқыту ... ... ... ... К. ... ... ... А.М. Зобина, Б.Н.Киселева, И.В. Липсина, Г.А.
Полонский, Д. Эткинсон, Й. Уилсон, О.Г. ... ... ... ... ... ... ұсынылған реальды
немесе қиялдық (алдын-ала құрастырылған) жағдаяттарды талдауы ... ... ... баға ... өзiнiң ой-пiкiрiн нақты әрi толық айтып
беруi т.б. шәкiрттiң жеке тұлғалық қабiлеттерiн ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда
кейс-стади амал-тәсiлiн қолдану ― қазiргi бiлiм беру талабына сай мұғалiм
мен оқушының өзара ... ... ... ... , оқушының сабаққа
деген қызығушылығын туғызатын және оның жеке ... ... ... ... ... ... жаңа инновациялық
амал-тәсiлдер жүйесi. Жоғарыда айтылғандар нәтижесiнде ... ... ... ... ... ... белгiлерi айқындалды:
1. Оқушылар айтар ойларын қысқа әрi ... ... ... мектеп
оқушыларының тiлiнде айтылатын ойға қатысты емес ... ... ... ... бiр сөз ... рет ... оқушының
не айтайын деп жатқаны түсiнiксiз етедi. Мұндай кемшiлiктер баяншының
сөйлеу дағдысының төмен ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда олардың айтар
ойларын қысқа әрi толық жеткiзуi ... рөл ... Бұл ... ... ... ... Оқушыдан өз ойын қысқа айтып берудiң талап ... ... ... әдiсi ... қысқа диалог немесе монолог
құру жолдары;
• Бастауыш мектеп оқушыларының қазақ тiлiнен алған бiлiмдерi ... ... ... таза ... Бастауыш мектеп оқушыларында кездесетiн
екiншi қателiк ― ... ... басы ... ... ... ... ... кездесуi. Мұғалiм оқушылардың жатық сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... ... жағын ойлау керек. Оқушылар
сөйлеген сөздерiнде жаңағы, сол, сол ... ... i-i-i-i т.б. ... ... мен уже, ... ну ... ... сөздердi жиi пайдаланады. Мұндай қателiктер бақылау
экспериментi кезiнде бастауыш ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруда мұғалiм
төмендегiдей мәселелердi:
• Оқушылардың сөйлеген сөздерiнде кездескен кiрме сөздердiң қазақша
баламасын түсiндiрудi;
• Оқушыларға асықрай, әр ... ... ... ... ... ... қоршаған ортасында қолданылып жүрген жаргон
сөздердiң зиянын айтып ұғындыру жүзеге ... ... ... қатысымда орфоэпиялық заңдылықтарды қатаң сақтауы.
Оқушылар сөйлеген кезде орфоэпиялық заңдылықтарды қатаң ... ... ... ... ... тағы ... – оқушылар кiтапта не оқулықта қалай жазылса, сол түрiнде
айнытпай оқиды. Бұл дұрыс ... ... ... ... ... ... ... байланысты оқушылардың орфоэпиялық дағдыларын
қалыптастыруда арнайы ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастыруда ... ... ... оқу ... ... ... ... әсерлiлiгi .
Оқушылардың сөйлеген сөздерiнде, тiлiнде кездесетiн тағы бiр
кемшiлiк – күнделiктi сөйлеу тiлiнде жауыр ... ... ... түрпiдей тиетiн дайын формаларды пайдалануы.Сонымен бiрге
тiлдерiнде мақал-мәтелдердi аз ... ... ... ... ... ... ... тұрса да, оны тiлдерiнде
пайдаланбайды. Мұндай кемшiлiктер бала тiлiнiң әсерлiгiн бәсендетiп,
олардың сөйлеу тiлiнiң әдеби ... ... мен ... ... ... ... ғана ... ықпал
етедi.Сонымен қатар оқушылардың ... ... ... ... сөйлеу әуендерiне де назар аударылды. Әрбiр
ойдың, сөйлеген сөздiң өзiне тән әуенi болады. Мысалы, сұраулы ... ... ... сөйлемдердiң әуендерi ... ... ойға ... ... тiлiнiң де өзiндiк әуенi болады.
5. Оқушылардың өз ойын, пiкiрiн жан-жақты дәлелдеуi.
Оқушылардың сөйлеу тiлдерiнде кездесетiн тағы бiр ... ... өз ойын ... ... ... Мұндай кемшiлiктiң болуына үш
түрлi фактор әсер етедi.Бiрiншiсiне – ... жұрт ... ... ... яғни ... ... адамдардың арасында ұялуы, қысылуы
, екiншiсiне – оқушылардың тiлдiк норманы сақтамауы, сөйлеген сөздерiнде
әдеби , диалект, жаргон ... ... ... дұрыс құрамауы,
үшiншiсiне – балалардың тiл байлығының ... ... бұл ... ... неше сөз бар ... мәселе емес, бала тiлiндегi мақал-мәтелдердiң,
тұрақты тiркестердiң, әдеби тiлдiң көркемдеуiш ... аз ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда бұл
мәселе басты назарда болды.Нәтижесінде оқушылардың жатық сөйлеу дағдысының
төрт деңгейі анықталды.
1. Қатысымды-ақпаратты деңгей ― ... ... ... ... игеруiн, сөз мағыналарын дұрыс түсiнуiн қалыптастыратын қатысымды-
ақпаратты деңгейдiң мақсаты ... ... ... ... ... ... . Осы ... қолданылатын
тапсырмалардың, әдiс-тәсiлдердiң сабақтың ... - ... ... ... ... ... тапсырмалар жатты.
Оқушылардан сабаққа қатысуы, өтiлген ... бiлуi ... ... ... репродуктивтi әдiспен жүрдi. Оқушыдан өтiлген ... үйге ... ... ... келу талап етiледi. ... өзi ... өзi ... ... ... ... iс-әрекетi активтi болды.
2. Қатысымды- шығармашыл сөйлеу деңгейде бастауыш мектеп оқушылары ... ... ... ... ... ... реңктерiне орай
дұрыс пайдалануға, сөйлемдердi, мәтiндердi дұрыс құрауға дағдыланды.
Сабақ үстiнде оқушылар дайын үлгiге қарай ... ... ... ... ... мазмұнын оқушылар өз тiлiмен айтып бердi,
дайын үлгiге қарап тақпақтар, қарапайым жұмбақтар, жаңылтпаштар шығарды.
Сабақта проблемалық жағдайлар қойылып, оқушылардан осы ... ... ... ... ... шешу барысында оқушылар
шығармашылықпен жұмыс iстедi. Бұл ... ... ... ... ... ... ... пiкiрталасқа және дидактикалық ойындарға
құрылған сабақтар да ... ... ... ... ... әдiс арқылы әрекет жасады.
3. Қатысымды- жатық сөйлеу деңгейде оқушыларда басқа бiреудiң айтқан ... ... ... ойды бiтiретiн жатық сөйлеу дағдылар
қалыптасты. Бұл деңгейге арналған тапсырмаларды оқушылар ... ... ... ... және ... ... ... жетiлдiрiлдi.
Оқушыларға арнайы дайындалған үлгiде тапсырмалар берiлдi. Оқушылар
сабақта ... ... ... Диалогтық оқыту технологиясына
сәйкес түрлi тапсырмаларды шешуге белсене қатысты.
4. Қатысымды - шешен сөйлеу ... ... ... ... саспай сөйлеу, өз сөзiн дәлелдi жеткiзу дағдылары қалыптасты.
Оқушылардың ... ... ... ... тапсырмалар берiлдi.
Сондай-ақ сабақ үстiнде оқушылардың өзiндiк пiкiр ... ... анық және ... ... арналған тапсырмалар берiлдi. Сабақ
барысында оқытудың ... ... әдiсi ... ... ... ... ... жағдаяттарға талдау жасады, өзiндiк пiкiр
айтты, өз ойын ... ... тiлi ... ... қолданған жатық сөйлеу дағдыларының
қалыптастыру сабақтары оқушылардың пәнге деген қызығушылықтарын, сабақ
үстiнде белсендiлiктерiн арттырды.
2. Әрбiр ... ... ... ... сөйлеу дағдыларының
қалыптастыру тапсырмалары оқушыларға тiлдiк материалдарды сапалы
меңгерттi.
3. ... тiлiн ... ... ... қалыптастыру сабақтары
арқылы қатысымдық тұрғыдан меңгерту барысында оқушылардың тiлдiк қарым-
қатынасқа еркiн түсу қабiлеттерi, түрткiлерi ... ... ... оқушыларының жатық сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
сабақтары арқылы қатысымдық тұлғаларды ... ... ... ... ... ... ... сабақтары оқушылардың тiлiн
дамытып, олардың диалогтық және монологтық сөйлеу қабiлеттерiн өркендеттi.
6. Эксперимент нәтижелерi ғылыми болжамды ... және ... ... ... ... тiзiмi
1. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... №9-14.03.2006ж
2. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм беру тұжырымдамасы
// ... ... ... 2004 ж № ... ... А . Тiл ... А: Санат-1992-448 бет.
4. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi ... ... А.: ... ... ... Ғ. ... ... Қазақстан, 1935.- 23 б
6. Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикалық мәселелерi 1950-
192 бет.
7. Садуақасов Ә. Қазақ тiлiнен методикалық ... ... ... С. Қазақ тiлiнiң методикасы. А.,Қаз.бiрiккен мемл. баспасы.
1946-118 б.
9. Бастауыш мектеп мұғалiмдерiнiң күнделiктi пайдалануына арналған ... ... Қаз. ... оқу пед. ... ... ... И.Қ. ... тiлi методикасының очерктерi. А.: Қаз.
мемлекеттiк оқу пед. ... 1962-108 ... ... К. ... мектепте қазақ тiлiн оқыту.. А., 1964-88 бет.
12. Әмiров Р. Асқарбаева А 2-3 класс ... тiлi ... ... ( орыс ... үшiн) А. ... ... ... М 3 ... сын ... оқыту тiл. Бастауыш мектепте қазақ
тiлiнiң методикасының мәселелерi. А., ... ... ... С. ... ... оқушыларының тiлiн дамытудың ғылыми -
әдiстемелiк негiздерi (ауызша және ... тiл ... ... ... алу үшiн ... диссертация. А.,1994ж
15. Қазыбаев С. Бастауыш кластарда қазақ тiлiн оқыту. 1985-636.
16. Сабыров Т. ... оқу ... ... ... ... ... О. ... мектепте синоним материалдарын оқыту. ... ... И.Д, ... ... Ж. ... класс
оқушыларының оқу икемдiлiгi мен машығын қалыптастыру. А., Мектеп. 1987-
95 б.
19. Ладыженская Т.А. ... ... речи на ... ... ... ... стр.
20. Ақбаева Қ. Оқу орыс тiлiнде ... ... ... ... ... ... ... әдiстемесi. п.ғ.к., ғылыми атағын алу
үшiн дайындалған диссертация. А., Ғылым ... ... Г.И. ... ... ... систему родного языка в
казахской школе. А.: 1993-26б
22. Жұмабаева Ә.Е. ... ... ... ашу ... ... ... жұмыстарының әдістемесі. педагогика ғылымдарының кандидаты
дәрежесін алу үшін ... ... ... Рахметова С. Кіші жастағы оқушылардың жазу тілін ... А, ... ... Ш. ... тiлi лексикасын оқыту әдiстемесi. А., Ғылым.2001.
25. Ермекбаев М. Бастауыш мектеп оқушыларының қазақша сөздiк қорын молайту
әдiстемесi. п.ғ. к., ... ... алу үшiн ... диссертация.
А., 2003-183б
26. Ф. де Соссюр Труды по языкознанию М. Прогресс. 1977-696.
27. Звягинцев В.А. Язык и лингвистика теория ... МГУ. ... ... В.М. Язык как ... ... М., ... ... стр.
29. Қазақ совет энциклопедиясы.А.,1982.
30. Оразбаева Ф. Тiлдiк қатынас: теориясы мен әдiстемесi А: РБК. 2000-208
бет
31. Ысқақов А. ... ... тiлi, ... Ана тiлi, 1991, 384б ҚазМУ
хабаршысы. ... ... №34. ... ... Бастауыш мектеп бағдарламасы. А., 1995-357.
33. Лошкарева Н.А Формирование системы общих ... ... и ... М., ... ... Б.В ... по ... обучения иностранным языкам. 1965.
Проссвет. 228 стр.
35. Қоянбаев Р. М Қысқаша педагогикалық ... А., ... ... Жарықбаев Қ. Психология. А, 1994-271б.
37. Гурьянов Е.В. Психология обучения письму и формирование графических
навыков ... ... ... 1959-264.
38. Бабанский Б.К. Рациональная организация учебной деятельности.М.,1981-
316стр..
39. Люблинская А.А. Бастауыш мектеп оқушыларының психологиясы жөнiнде. А.,
1981.
40. Гальперин П.Я. ... ... ... Новые исследования в
педагогических науках.
41. Эльконин Д.Б. Психологтя ... ... ... М., ... Жұмабаев М. Педагогика Алматы: Ана тiлi, 1992.-155 б.
43. Аймауытов Ж Таңдамалы шығармалар ... ... ... ... А. ... оқушыларының тiлiн дамыту әдiстемесi. Алматы,
Шымкент, ... ... ... Д, ... Ы. Қазақ тiлiн оқыту методикасы, Алматы: мектеп,
1996, 248 б.
46. Әбiлқаев А. Қазақ тiлiн ... ... ... ... 1995, 120 б.
47. Исабаев Ә. Қазақ тiлiн оқытудың дидикатикалық негiздерi. Алматы: Қазақ
университетi, 1993, 160 б.
48. Құлмағамбетова Б., ... А., ... М., ... М., Құрманғазиева
Р., Айтжанов П. Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi – А., Бiлiм 2004-14.
49. Пассов Е.И. Основы методики обучения иностранным ... М., ... ... бiлiм ... ... оқу бағдарламалары. (1-12 сыныптар). А.,
РБК – ... ... Л.В. ... и ... ... ... М. ... Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. А, 1999.
53. Жұмабаев М. ... А.: Ана тiлi ... ... С. ... тілін оқыту әдістемесі.А, Өлке,2003-124.
55. Қоянбаев Ж. Қоянбаев Р. Педагогика. Астана. ЕҰУ 1998-378б
56. Сыздықова Р. Орфоэпиялық ... ... ... ... А. 1990 37-42 ... ... Т. Қазақ тiл бiлiмiнiң мәселелрi. А. Рауан 1991 256 ... ... Л.И. ... ... культуры речи. М.: Наука 1980
59. Головин Б.Н. Основы культуры речи. М. Высшая школа, 1988
60. Чистяков М.В. ... ... речи ... и IХ-ХI ... школ/В сб. Родной русский язык в национальных школах. М.
1962 с. 112
61. ... М.М. ... ... речи и ... ... ... Чебоксары. 1955 с. 77
62. Семашко Н.И. Культура русской речи учащихся старших классов таджикской
школы АКД П.И. М. 1964 с. ... ... Г.О. ... языка М. 1975 с. 163-206
64. Кондубаев М.Р. Культура русской речи (в условиях двуязычия) А. ... 1993 – 112 ... ... Тiл ... және қазақ тiлi оқыту А. Мектеп 1989 – 96 б.
66. Қозыбаев Е.Ш., Маджуга А.Г. ... ... ... ... форм ... ... в процессе учебной деятельности
(учебное пособие) Шымкент изд-во ЮКГУ им. М. Әуезова 2004 – 186 ... ... Н.К ... и практика игрового обучения в подготовне учителя
Дис. к.п.н А: 1996-244 б.
68. ... Ж.С ... и ... ... ... ... в учемном процессе дис. к.п.н А: 1982 – 121 стр.
69. Нұрахметова А.Р ... ... ... ... на ... ... ... по химии Дисс. к.п.н Алматы 202 стр.
70. Иманбеков Т Қазақ балабақшаларындағы оқу ... ... ... ... А. 1995 ... п.ғ.к – 143 ... ... Г.А Игра как средство активизация учебно – воспитательного
процесса в средных классах общеобразовательной ... дис. к.п.н ... – 172 ... ... Ұ ... ... топ ... ұлттық ойын арқылы
адамгершiлiкке тәрбиелеу. диссерт. п.ғ.к Атырау 2002-118 б.
73. Сардарова Ж Дамытушы компьютерлiк ойындардың дидактикалық ... ... ... ... процесiнде) Диссерт. п.ғ.к Алматы 1996-
178 б.
74. Кенжебекова Р сыныптан тыс ... ... ойын ... ... ... п.ғ.к ... – 183 ... Оралбаева Н, Жақсылықова К. Орыс мектептерiнде қазақ тiлiн оқыту
әдiстемесi. ... «Ана тiлi» 1996 – 208 ... ... М, ... Ә. Бастауыш кластар үшiн грамматикалық ойындар,
Алматы, Мектеп 1981-48 б.
77. Дидактикалық ойындар, (құрастырған К.Оразбекова) Алматы, РОМК 1990-39
б.
78. Занимательная ... ... ... Р.Б) ... ... ... ... Ш.Т, Барсай Б.Т Оқытудың қазiргi техналогиялары // Бастауыш
мектеп 1999 №3 3-8 б.
80. Молдабеков Қ, ... М, ... Б, ... К Бастауыш мектеп
Қазақ тiлi сабағында дамытушы орындарыд қолдану әдiстемесi. Алматы 2003-
146 б.
81. Саломатов К.И. ... ... ... ... Иностаранные
языки в школе, 1967,№6 ,- С.29
82. ... С. ... оқу ... ... тiлi үстеулерiн ғылыми әрекетi
арқылы оқыту әдiстемесi (заң факультетi орыс ... ... ... ... ... 30.10.03. Алматы: АлМУ, 2003,
27 б.
83. Мешiнбаева Ф.Ш. Гуманитарлық бөлiм студенттернiң қазақша пiкiрлесiм(
диалог) арқылы сөйлеуге үйрету ... ... .... ... .- А.:
АлМУ, 1999
84. Кинжекова Р.С. Жоғары оқу ... орыс тiлдi ... ... ... ... ... ... теориялық
негiздерi : п.ғ.к., .... диссерт. - А.: АлМУ, 1998- 141 бет
85. Загвязинский В.И. Инновационные процессы в образовании и педагогических
науках. ... ... в ...... 1990 – 3 – 9 ... ... ... стратегия и практика// Под. ред. В.Я. Ляудис –
М. ... ... А.Г. ... ... технологии: методические
рекомендации. М. – 1997 – 50 с.
88. Канн – Калик В.А., ... Н.Д. ... ...... 1990 – 144 ... ... М.С. Инновационные процессы в школе: проблемы, перспективы,
поиск – ... 1995 – 26 ... ... М.В. ... ... обучения в зарубежных педагогических
поисках. Пособие к спецкурсу для высших ... ... ... ... ... ... ... образования – М.: Арена, 1994 – 221 с.
91. Кларин М.В. ... в ... ... ... на ... игр, ... – Рига: НПЦ «Эксперимент», 1995 – 176 с.
92. Коротков М.В. Педагогика ХХI века: ... ... ... ХХI ... – ВЫп. 2. – Наб. Челны. 1996 – с. 40-45
93. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии – М. ... 1998 – 58 ... ... В.А. ... ... от ... к проектированию.
М., - 1997
-----------------------
О
Н
С
Т
У
А
Р
Қ
Е
Ж
Екеуі
Мақсат де ... тың ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру168 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Академиялық сөйлеу кезіндегі шешендік өнер. Көркем шығарма стилі. Оның түрлері, эстетикалық қызметі12 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь