Ежелгі аңыздар немесе қазақ халқының әлемдік өркениетпен жапсарласатын тұсы

Қазығұрт тауы жөніндегі ең көне мәлімет әйгілі Нұх пайғамбардың кемесінің әлемді топан су басқанда бір таудың басына қайырлап, аман қалуы туралы аңызда айтылады. Бұл жөніндегі жыр қазақ арасына кең тараған, көне дүние. Осы ұзақ жырдың ең болмаса алғашқы екі жолы:
Қазығұрттың басында кеме қалған,
Болмаса ол әулие неге қалған, —
деген сездерді есітпеген қазақ азаматы кемде-кем шығар. Осы бір аңыз сарыны қолына қалам ұстаған көптеген азаматтардың шығармаларына арқау болған. Тіптен, арыға бармай-ақ, беріден қайтарғанның өзінде Валерий Брюсов «Қазақтың Пушкині» деп атаған Мағжан Жұмабаевтың көне Тұран өңірі мен Түркістан туралы жазған ұзақ ода-жырында түркі әлеміндегі атақты жерлердің бәрін тізіп келіп былай дейді:
Балқашты баурына алған Тарбағатай,
Жоталы жер кіндігі — Памир, Алай,
Қазығұрт қасиетті тау болмаса,
Топанда Нұх кемесі тоқтар қалай?
Ежелден жер емес ол қарапайым
Білесің тарихты ашсаң Тұран жайын.
Тұранға қасиетті құмар болған,
Ертеде Кей-Қысырау мен Зұлқарнайын.
Мағжан ақын осы толғауында түркі жері мен елін мадақтай келіп, Афрасиаф пен Фарабиді, Сыр мен Әмуды мадақтайды. Жоғарыда келтірілген осы үзіндідегі Кей-Қысырау мен Зұлқарнайынға біз сонырақ тоқталармыз. Қазірше Нұх пайғамбар мен Қазығұртқа оралайық. Айтпақшы, Қазығұрт туралы біздің мезгілімізде кітап жазған қаламгер Сәуірбек Бақбергенов ағамыз болатын. Ол кісінің «Қазығұрттың басында кеме қалған» деген кітабы көпшілікке кеңінен таныс. Ал осы ғасырдың басында көбірек қалам тартқан ғалым — әйгілі шығыстанушы, академик Әбубәкір Диваев болатын. Ол кісінің еңбектері сол кездегі Ресей басылымдарында жиі жарияланған.
Иә, сонымен әуелі Нұх пайғамбар туралы.
Нұх пайғамбар туралы аңыздар әлемге ең көп тараған аңыз. Дүниенің төрт түкпірінде бұл аңызды білмейтін ел жоқ. Әсіресе осындай аңыздар өзен
        
        ЕЖЕЛГІ АҢЫЗДАР НЕМЕСЕ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ӘЛЕМДІК ӨРКЕНИЕТПЕН ЖАПСАРЛАСАТЫН ТҰСЫ
Қазығұрт тауы жөніндегі ең көне ... ... Нұх ... әлемді топан су басқанда бір таудың басына қайырлап, аман қалуы
туралы ... ... Бұл ... жыр ... ... кең ... ... Осы ұзақ жырдың ең болмаса алғашқы екі жолы:
Қазығұрттың басында кеме қалған,
Болмаса ол әулие неге қалған, ... ... ... ... ... кемде-кем шығар. Осы бір аңыз сарыны
қолына қалам ұстаған көптеген азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... өзінде Валерий Брюсов
«Қазақтың Пушкині» деп ... ... ... көне Тұран өңірі мен
Түркістан туралы жазған ұзақ ода-жырында түркі әлеміндегі атақты ... ... ... былай дейді:
Балқашты баурына алған Тарбағатай,
Жоталы жер кіндігі — Памир, ... ... тау ... Нұх кемесі тоқтар қалай?
Ежелден жер емес ол қарапайым
Білесің тарихты ашсаң Тұран жайын.
Тұранға қасиетті құмар болған,
Ертеде Кей-Қысырау мен Зұлқарнайын.
Мағжан ақын осы ... ... жері мен елін ... ... ... ... Сыр мен Әмуды мадақтайды. Жоғарыда келтірілген осы ... мен ... біз ... ... Қазірше Нұх
пайғамбар мен Қазығұртқа оралайық. Айтпақшы, Қазығұрт ... ... ... ... ... ... ... ағамыз болатын. Ол
кісінің «Қазығұрттың басында кеме қалған» деген кітабы көпшілікке кеңінен
таныс. Ал осы ... ... ... ... ... ...... академик Әбубәкір Диваев болатын. Ол кісінің еңбектері ... ... ... жиі ... ... ... Нұх пайғамбар туралы.
Нұх пайғамбар туралы аңыздар әлемге ең көп тараған аңыз. Дүниенің төрт
түкпірінде бұл ... ... ел жоқ. ... ... ... өзен
арналары мен теңіз жағалауын жайлаған елдерде кең ... ... ... Индия, Австралия, Меланезия, Океания аралдары т.б.). Бұл
жерде біз топан су туралы айтып отырмыз. Немесе Нұхты ... ... ... ... мүмкін, ал Топан су туралы аңыз көпшілік елде бар. Ал ... ... ... бәрі Нұхтың атын біледі. Әрине, діні мен
дүниетанымына байланысты әркім ... ... ... ... жерде өркениетті елдің ең алғашқы тасын ... Нұх ... ... ... Нұх деп, бірде Ной деп қосарластырып жатпай басын
ашып алайық.
Библия аңыздары бойынша бұл ... ... — Ной. Ол ... күн,
қырық түн толассыз жауған жауыннан жер жүзін топан су басқанда өз кемесінде
әйелі және Сим, Хам, ... ... үш ... аман ... су тартылғанда
кемесі бір тауда қайырлап, содан барып кейінгі жан-жануар мен өсімдік әлемі
пайда болады. Міне, осы тауды иуда ... ... ... тауы ... дініндегі ағайындар Арарат тауы деп болжамдайды. Дегенмен ... ... өзі ... келе ... көне аңыздың қайталамасы ғана
екенін де еске салып кеткен жөн. ... ... ... ... бұл аңыз көне ... ... туралы эпосындағы сарынның
қайталамасы. Міне, Ной ... ... ... деректер осылай. Осы аңыз
дүние жүзіне көп тарап, әлемдік өркениетті ... ... ... ... есімімен байланыстырады.
Енді Нұх пайғамбар туралы аңызға келейік. ... ... ... аңыздарында Нұх деп аталған. Екіншіден, Нойдың үш ұлы болса Нұхтың да
үш ұлы бар. Тек сол үш ұлдың ... ... ғана ... - Иафес. Ал
кемедегі жағдай өзгешелеу. Бұл жерде қазақтың көне ... ... ... ықпалы да нышан беріп қалады. Дегенмен әлемдік ... өмір ... ... деп есептейтін болсақ қазақ дүниетанымы дәл сол тұсқа барып
жапсарласып жатыр. Сонғы бірер ... ... ... жалпы түркі халықтарын
бұрын мәдениеттен мақырұм қалған, тек ... ... ғана ... ... жанаса бастады деп белден басып, теориясымақтарды алға көлденең
тартатын ғалымдар осы бір көне ... неге ... ... ... ... ... тек ... ел етіп көрсеткісі келген ниетін
білеміз, тек кезінде соған қарсы тұра ... ... ... ... ... ... үн ... тек олардың дауысы өз айналасынан ары
көтеріле алмады. Әйтпесе, әлемдік өркениетті осы тұстан нәр алды ... ... ... ... қайдам, қазақтар өзінің Қазығұртымен бой
жарастырып, тайталасып тұрған жоқ па? Иә, ... ... ... ... ... жері осы ... қазақ арасында тараған аңызға тоқталайық. Мұнда да топан су, ... ... ... да үш ... бар бір ... Тек ... тоқтаған жері Синай
да емес, Арарат та ... Кеме ... ғана тау ... ... ... біз Нұх ... ... шығыстағы араб-парсылар арасында тараған
нұсқасына да тоқтала кетейік. Сол ... ... ... ұлы ... ... «Рабғұзи қиссалары» («Қисса Рабғұзи») атты 1310-жылы
жазылған кітабында топтастырылған. Осы ... ... ... ... ... суды Алладан өзі тілеп алған. Оны мұсылман ... ... ... ... үшін ... тас пен ... атып ... (кәпірлерден) құтылу үшін ол Аллаға жалбарынып, топан су ... Осы ... ... басы таңсәріде нан жауып тұрған бір кемпірдің
тандырынан басталап, соңынан барлық ... су шыға ... ... ... ... бәрі ... ... тауға өрмелейді. Тек судың деңгейі
сол ең биік деген таулардан қырық кез жоғары ... ... ... ... ішінде Нұхтың үлкен ұлы Канан да кетеді. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... аман қалуды қарастырғанмен одан
ешнәрсе шықпайды. Кеме ... соң жаңа өмір ... ... Нұхпен бірге кемеге мұсылман дінін қабылдаған сексен кісі
қосыла мінген. Бұдан әрі кітапта ... қызы ... тағы ... әңгімелер
бар.
Топан су жайлы аңызды Әбілғазы өзінін «Түрік шежіресі» атты ... ... Бұл ... өз баянын Адам атаның топырақтан жаралғанынан
бастап, оның ... ... ... ... ... Өзі мың жыл
жасаған Адам ұрпағының ең көбейген мезгілі Мәһлайыл билік жүргізген тұс ... ... осы ... ... ... ... Сос атты қала салдырғанын,
кенттердің көбейгенін айтады. Осы Адамның ұрпақтарының бірі Нұх екі жүз ... ... ... ... оны ... етіп, ел арасына жіберді. ... ... жеті жүз жыл ... ері бар, ... бар ... адам ғана мұсылмандыққа бас иеді. Осыған ренжіген Нұх құдайдан ... ... ... жоқ ... ... дұға оқиды. Осы дұғасы қабыл
болып, Нұхқа ... ... ... елші ... ... топан су басатынын,
сондықтан әлгі сексен адаммен қоса ... ... мен ... ... жұптан кемеге отырғызып, аман қалуына әрекет ... ... ... ... ... Кемеге раджаб айының алғашқы күні мінген топ алты ... күн су ... ... ... ... оны күні жағаға шығады. Кеменің
қайырлаған жері Шам жұртындағы Мүсіл шаһарының Жудда тауы. Кемеде ... ... ... ... Нұхтың үш ұлы мен үш келіні ғана сау қалып,
қалған адамдардың бәрі қайтыс болады. Нұх пайғамбар үш ұлын үш ... ... ұлын ... ... Сам атты ұлын Иран ... Иафес атты ұлын
Солтүстік жаққа жібереді. Осы ... ... ... ... ... ... Мең, Шын, Кеймар, Тарих атты сегіз ұл өрбиді. Иафес өлерінде
өз орнына Түрікті отырғызып, патша деп ... Ол ... аса ... көл ... жерді мекен етіп, тұрып қалады. Міне, осы Түріктен Түтік,
Хакал, Барсажар, Амлақ атты төрт ұл ... ... ... ... ... тарайды.
Міне, Батыс пен Шығыс елдеріндегі Нұх-Ной пайғамбар мен Топан су туралы
аңыздар осылай өрбіген. Мұның бәрінде де сол халықтардың ... ... ... бары ... ... ... ... тұр. Ал Қазығұрт туралы
аңызда керісінше әмірге деген ынтықтық ... ... ... ... ... ... қала соқты деген тұсқа көне Вавилонияның
Гильгамеш туралы ... ... деп ... ... Әбілғазы
нұсқасында да дінге канша матастырғанмен сол Вавилонияның аты және аталып
тұр. Осының өзінен-ақ бұл аңыздың ... діні ... ... ... ... ... болады. Көне аңызды әрбір дін өз ... ... ... ... ... ... Қазығұртқа байланысты нұсқасындағы ерекшеліктерге
тоқталудан бұрын, барлық нұсқаларда айтылатын жайларды жиынтықтап, ... ... ... жөн ... ... Нұх пайғамбар кемесіне барлық
жануар мен жәндікті, тал мен шөпті немесе солардың дәнін (ұрығын) ... ... орын ... қалғандары да болған. Соның бірі
шайтан. Бірақ шайтан кемеге кірудің жолын ... ... ... ... ... ... құйрығынан ұстап, кері тартып жібермей тұрған. Осыны
көрген Нұх: «Әй, малғұн, неге тұрсың? Кір кемеге!» деп айқай ... ... ... ... зып ... ... ... кетеді. Нұх пайғамбардың: «Сен
неге кірдің?» деген сұрағына «Өзіңіз: «кір малғұн!» деп менің ... ... ғой» — деп ... ... Пайғамбар қарсы келе алмай қалады. Ал
шайтанды кіргізбеудің ... ... бар еді. Нұх ... ... ұрығын жинастырғанда жүзімнің ұрығын таба алмай қояды. (Оны
шайтан ұрлап алған болатын). ... ... ... еш ... өнбеген
соң шайтаннан сұрайды. ... ... үш ... су ... маған
тапсырсаңыз тауып берейін» деп жауап қатады шайтан. Нұх ... ... ... ... ... жерге шашып, өсімдік пен жеміс өсірер кезде шайтан
уәде ... ... үш рет ... Тек ... рет ... ... екінші
рет жолбарыстың қанымен, үшінші рет ... ... ... ... әсерінен арақ-шарап пайда болды. Оны ішкен адам алдымен түлкі болып,
өмірінде көрмеген адаммен ауыз жаласады, одан соң ... ... ... ... шашады, ал соңынан доңыз болып, еш нәрсемен ісі болмай
адамгершілік қасиеттерден жұрдай болады. ... Нұх ... ... ... ... және екі рет ... Оның бірі — пейіштегі
Ранжбибил бұлағының суы еді де ... ... ... суы ... ... шырын (сусын) мен мейіз пайда болады.
Міне шайтанның осындай шайтандық жасайтынын біліп, оны ... ... ... ол ... айла ... ... ... менің атым» деп кемеге кіріп алған ... ... ... ... ... (кейбір деректерде құмырсқа) дейді. Кеменің ішінде үш түрлі
хайуанат жоқ болыпты: доңыз, мысық, тышқан. Ұзақ жүрген кеменің іші ... Нұх ... ... және жалбарынады. Ол «пілдің арқасын
сыйпа» деп нұсқау ... Осы ... ... ... ... ... Ол ... нәжісін жеп, кемені тазартады. Кемеден орын алып
алған шайтан шайтандығын жасамай жүрсін бе? ... ... ... ... тышқан түсіп, ол қашып жүріп кеменің ... ... ... Осы ... су ... ... Нұх пайғамбар және жоғарыға
жалбарынады. Жоғарыдан: «Бұл тышқанның ісі. Жолбарыстың ... ... ... келеді. Жолбарыстың арқасын сыйпалағанда оның мұрынынан ... Түсе ... тап ... ... ... ... сазайын тартқызады.
Бірақ атқылаған су тоқтамайды. Енді Нұх ... ... ... жылан:
— Мен тесікті бекітіп, суды тоқтатсам не берер едініз? — деп сұрайды.
— Не тілесең соны беремін, — деп ... ... Нұх ... ... қаны ... болса соны беріңіз.
— Құп болады, — дейді әбден амалы таусылған Нұх пайғамбар. ... ... ... де ... ... жерін тауып, тығын болып жата қалады.
Қалғандары кеме ішіне жиылған суды сыртқа төгіп, ... ... ... соң тесікті мықтап бекітеді. Ал кеме тоқтап, бәрі ... ... Нұх ... өз ... ... ... етеді. Нұх пайғамбар қай
мақұлықтын қаны тәтті екенін ... үшін ... ... ... Маса
бәрінің қанын татып керіп, адам қанынан тәтті қан жоқ екенін байқап, осыны
баяндауға келе жатканда алдынан қарлығаш кездесіп ... Ол ... ... ... екен деп ... беруге келе жатқанын білген соң айла жасап:
— Онда ... бір ... ... ... ...... ... тілін шығара бергенде қарлығаш оны тұмсығымен үзіп алып, маса
сөйлей алмай дүңгене ... ... Ол Нұх ... ... ... ... келіп тұрған екен. Нұх пайғамбар масаның қырылдап тұрғанына қарап:
— Ей, саған не болған? Кімнің қаны тәтті екен? — деп ... ... ... ... ғана ... ... қанынан тәтті қан жоқ екен» деп ... ... ... үшін ... сұсыңыздан қаймығып сөйлей алмай тұр
ғой, — деп жауап беріпті маса үшін.
Нұх пайғамбар ... ... ... ... Ал жылан болса
қарлығаштын адамға болысып, өзіне қастандық жасағанын ... оған ... тек ... ортасын тістеп қалған екен дейді. ... айыр ... ... осы екен. Сол заманнан бері қарлығаш ... үйге ... ... ... ... үйір ... екен. Ал жыланның үйдің
боғаты мен төбесіне өрмелеп жүретіні, сол баяғыда ... ... ... ... ... ... ... жүзіп, кеме тау басына қайырлағанда енді айналадағы судың
қаншалықты тартылып, жердің құрғауын байқау үшін барлаушы ... ... Сол ... қарға: «Мен барайын», — деп тілек білдіреді.
— Онда саған біреу кепіл болсын, - дейді Нұх ... Мен ... ... - ... ... ұшып ... Су ... тек айналада сасып жатқан өлексе көп.
Қарға осыларға мәз болып, келген жұмысын мүлде ұмытып ... ... ... кеменің басына шығып, қанша айқай ... ... ... ... ренжіген Нұх пайғамбар қарғаны қарғайды, ал қораздың
қанатын қысқартып, ұша ... ... ... әлі күнге дейін биікке
шығып шақыруы — сол баяғы өзі кепіл болатын қарғаны ... ... ... пайғамбар бұдан соң барлауға көгершінді жіберіп, тек жерге қонбауын
ескертеді. Бұл көгершін де ... қуып ... ... ... ... керек.
Кеуіп қалған жер ғой деп қонған жері батпақ болып шыққан соң ол тез ... ... ... ... Нұх көгершінді де жазалайды: оның
аяғының түкті болуы осы ... ... ... ... Енді ... ақ ... Ол ... қонбайды, айналаны түгел шолып, ақыры ... ... ... да қайтарда бір тал жапырақты тістей қайтады. Ақ көгершіннің аяғының
қызыл болуын азап ... ... ... ... Нұх ... ... риза ... «Сенің өмірің адамдармен бірге болсын, адамдар саған
үйінен орын берсін», — деп бата береді.
Міне, осыдан ... ... Нұх ... мен оның ... ... жайғасады. Аңыздың осы бөлігінде араб-парсы ... ... ... бар. Рабғұзида масаның қызметін атқарған
ара, адам қанын емес, етін жеуді талап етеді жылан. Оның үстіне ... ... ... неге айыр ... айтпайды (ең болмағанда
біздің қолымызға түскен нұсқада бұл жоқ). ... ... ... тауы
жоғарыда айтқандай аласа болғанмен басқа тау — Жудда тауы.
Ал енді Нұх пайғамбардың кемесінің Қазығұртқа қайырлағаннан ... ... ... ... ... ... ... соң Нұх пайғамбар қасындағы серіктестерімен жерге түсіп,
өздерімен ... аман ... ... ... мен жануарларды өріске
жіберіп, алып келген тұқымдарын жерге сеуіп, жаңа өмірді бастайды. Бұл енді
рухани арылудан ... ... жаңа ... Осы ... ... ... ... сақталып қалған талай-талай жырлар бар. Белгілі жазушы
Шерхан ... ... ... ... газетінде жазған мақаласында Нұх
пайғамбардың кемесі қайырлады-ау деген өзге таулар ... ... ... ал ... ... ... бар ... айтады. Рас, өзге таулар
туралы поэма ... ... көне ... мағынасында) бары-жоғы бізге де
белгісіз, тек Арараттың арғы-бергі бетіне барып ... ... ... ал Синай тауына байланысты эпос бола қойса оны ... ... ... ... ... үлгіретін еді.
Қазығұрт тауы туралы поэма (Шәкеңнің сөзімен алып отырмыз) біреу ... Оның ... де ... ... емес нақ осы ... өз ... ... Өйткені, оларды қанша балталасаң да Қазығұрттан бөліп әкете
алмайсың. Соның бірі төрт ... ... Әрі ол ... діни ... ... жоқ таза ... ұғымдағы өмірдің өз талабымен, ... ... ... Бұл ... қоғамдық дамудың (общественное развитие)
нышаны жатыр, казақ дүниетанымының негізгі темірқазығы қағылған.
Қазығұрттың басында кеме қалған,
Болмаса ол әулие неге ... суда бір бота ... ... қара ... сөз ... ... Топан суда бір құлын жатып қалып,
Қамбар ата деген сөз содан ... суда бір ... ... ... баба деген сөз содан қалған.
... Топан суда бір қозы жатып қалып,
Шопан ата деген сөз содан калған.
Міне, жыр осылай жалғасып кете ... Ең ... ... ... ... төлдер аталады. Әрі осы төлдердің ең алғашқы ұрпақтары аталады. Қазақ
арасында, тіптен, осы жырларды есітіп-білмеген кісілердің өзі халық ... ... ... пірі ... ата», «Түйенің пірі Ойсылқара», «Қара
малдың пірі Зеңгі баба» деген нақылдарды жаксы біледі. ... ... ... Зеңгі баба, Шопан ата деген сөздерді құрметпен, ілтипатпен атап,
қағазға түскенде үлкен әріппен жазады. Осы жерде егер төрт ... ... ... ... ... ... неге сол аттарымен аталмай
басқаша аталады деген сұрақ тууы мүмкін. Міне, бұл ... өте ... ... да ... осы тұс. Дәл осы ... біз халық ұғымындағы
ислам діні келуден ... ... ... ... ... мен ... байқаймыз. Ерте кездегі адамдардың өздері қасиетті санайтын
заттар мен ... атын ... еске ... Мысалы, қазақ ішінде
қасқырды көбіне «ит-құс» деп ... әдет бар. ... ... ... деп ... ... көне аңыздардағы «Көкбөрі» туралы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ата-тегіне
байланыстырады емес пе сол аңыздар. Осындай ұғым өзге ... да ... Қиыр ... ... Саха ... аюдың атын атамайды. Кім біледі,
біздің қазақ әйелдерінің күйеулерінің туыстарынын атын атамайтын әдеттері
де сол ... ... келе ... ғұрып шығар. Басқа жақты анық біле
бермеймін, ал осы Қазығұрт маңында соңғы кездерге ... ... осы ... ... атын тіке ... ... да ... сыр жатса керек.
Ал Қазығұртқа байланысты екінші жыр — таулар соғысы. Бұл тіптен де
Қазығұрттың өзіне ғана тән ... Оның ... оның ... ... өзі ... ... Өйткені, Қазығұрт батыс Тянь-Шань тауларының батысында
жекеленіп жатқан тау. Шығысында төбесінен қар ... де мұз ... ... Өгем ... ... ... қарап тұр. Нұх пайғамбардың кемесі
осы шыңдардың біріне тоқтамай неге аласа ғана ... ... ... ... ... айдан анық. Себебі Қазығұртты әлгі шыңдардан Өгем қойнауы
ғана ... тұр. ... дана ... ... да ... тауып, үйлестіре койған.
Бұл туралы да жыр бар.
Нұх пайғамбардың кемесі «енді біздің ... ... ... ... масаттанып тұрған биік шыңдарға ... ... ... әлгі алып ... ... қарсы соғыс жарияламақ
болыпты. Осыны есіткен Қазығұрт бар әлемге жар салып:
Ордабасы ұлыма айт,
Қызылсеңгір қызыма айт, — деп ... ... ... ... ... кең ... нақ өзі ... жекеленіп тұрған таулардың бәрінің атын
атап барып, ең соңында ... бар да ... — деп ... жеті тауға
елші жұмсайды. Осыны есіткен әлгі соғысқұмар таулар ... ... ... Ал Қазығұрттың осы көмекке шақырған ұл-қыздары мен бауырлары атанған
таулардың бәрі аласа таулар. Оның үстіне сол ... ... ... Мысалы, қазір Ордабасы тауын білмейтін адам жоқ біздің елімізде.
Тіптен, біздің ... ... ... ... президенттері де келіп, тағзым
етіп кеткен қасиетті орын. Ал Мансары тауын жергілікті тұрғындар осы ... ... ... деп құрмет тұтады. Сол жердің бір ... сыры ... ... ... ... көп жолай да қоймайды. Тіптен, соңғы
жылдары бір ... күні сол ... ... ... ... ... таңғажайып оқиғаға ұшырағанын әлі айтып жүреді. Осылардың
ішінде шеткерірек жатқаны — ... Әлгі ... бір ... «Қыңыраққа
бар да қайт» деп айтылса екінші ... ... ... бар ... деп ... Аңыз ... өз аты ең соңында айтылғандықтан, әрі
көзге ілмегендей болып «бар да ... ... ... ... ... барып орналасыпты дейді. Дегенмен осы Қыңырақ тауының басқа да
бір сыры бар. Бұрынғысын біз біле ... ... ... болған
соғыс жылдары мен соның алды-артында ... ... су ... Сол ... ... ... — диірментас. Осы диірментастар
тек Қыңырақ тауының тасынан жасалатын. Ауыл қанша алыс ... да ... жол ... ... ... сол ... тастарынан қиып әкелетін.
Кезінде біз іргедегі таудан ... ... ит ... ... (әрине, қашықтық
өлшемі балалық шақтағы түсінік қой) ... тас ... таң ... ... бұл онша ... жер ... Бірақ қазір бізді ойландыратын
таудың аты. Әрине, оны қыңырату деген сөзден шықты деу ... ... Ал ... ... көне ... ... «қыңырақ» деген атау бар.
Ол әрі қарудың атауы. Осыны көптеген ғалымдар әр ... ... ... ... түркілердің жалпақ қылышы деген түсінік берген. Осы ... ... ... аты осы ... ... ... шығуы әбден мүмкін.
Өйткені, қаруды жанығанда (қайрағанда) кез келген тасты қайрақ ету көңілге
қонбайтын нәрсе. Ол үшін тас ... ... ... (плотный) болуы қажет қой.
Міне, таудың аты тасының осы қасиетіне байланысты ... ... ... тау» ... мағынада Қынырақ аталып кетуі әбден мүмкін.
Осы арада кейін қайта оралып ... үшін ... ... ... «Оғызнама» кітабына да бір тоқтала кетейік.
«Оғызнама» кітабының айтуынша Иафеске түріктердің ... ... ат ... Лақабы — Олджай хан (Олжа хан). Оның ... ... ... ... дей ... жаз ... ... (кейбір әзербайжан ғалымдары осы қаланы қазіргі Аягөздің маңында
болу керек дейді) маңындағы ... пен ... ал қыс ... ... пен Қарақұм деп көрсетеді. Оның үстіне осы аймақта Талас және Кәрі
(көне) Сайрам дейтін екі қала бар ... айта ... ... хан өз ... әрі ... әрі ... ... қырық қақпасы бар Сайрам каласын
таңдағанын айтады. Ал сол көне ... ... ... ... ... ... ұрпақтан Оғыз хан туылғанда оның жері Талас пен Сайрамнан
бастап Бұхараға дейінгі жерлерді алып жатты ... осы көне ... ... тауы болса осы аймақтың дәл ортасында. Әрі ерекшеленіп тұр.
Енді осы әлемдік топан су мен Нұх ... ... ... ... елдердегі нұсқалары мен соңғы жылдары соған байланысты
жасалған әрекеттер мен зерттеулерге де бір зер ... ... жөн ... ... осы ... су ... өзі болған ба, жоқ па? Ғалымдар болған дейді.
Болғанда біздің жыл санауымыздан бұрынғы 2369-жылы ... ... ... соны тура ... айының 2-күні болған деп көрсетеді. Бұл ғалымдардың
Топан су ... ... ал онда Нұх ... ... ... ... үшін дәлел керек. Міне, сондықтан да ғалымдардың Нұх
пайғамбардың кемесін ... ... ... сол ... ... дәлелдей түсу. Егер Нұхтың кемесі сол кезбен сәйкес келетін болса
онда ол қазіргі жыл санауға шаққанда ... 4367 жыл ... ... ... ... ... алып ... Осы жерде айта кететін бір мәселе — осы
Топан судан аман ... кеме ... ... өте ерте ... хатқа
түскен. Бұл жөнінде біздің дәуірімізге дейінгі үшінші ғасырда өмір сүрген
вавилон оқымыстысы Беросус (кейде Берос деп жазады) ... рет ... ... төрт ... ... соң ... көне ... тарихшысы Иосиф Флавий
жазып ... Осы ... ... де ... ... ... қайда
тоқтағанын өздерінше дәл көрсеткен. Соларды салыстырып көрсек Араратқа
сәйкес келеді-мыс.
Нұх пайғамбардың ... мен ... су ... аңыз ... ... діни кітабы «Библияда» айтылған. Соның «Ветхий завет» ... ... ... әрі тікелей жоспарымен жасалған кемеге Нұх
пайғамбар ... ... Біз ... — осы ... ... кеменің қалай жасалып, қалай жүзіп, қалай тоқтағанын баяндап
өткенбіз. Тек сол ... ... тән ... ... ... ... ... бұл мәселе өзгешелеу айтылады: кемеге Нұх пайғамбар әйелімен
және оның үш баласы ... ғана ... ... ... жануарлар мен
жәндіктердің жеті жұбы «таза» («чистый»), жеті жұбы ыпылас («нечистых»)
болған. ... өзі үш ... ... ... ... ... ортадағы қабатқа азық-түлік пен жем-шөп жайғастырылып, ал жоғарғы
— үшінші қабатына Нұх ... ... ... ... ... де дәл көрсетілген: ұзындығы 157 метр, көлденеңі 26 метр, ... метр (осы бір ... ... ... да ... ... ... Өйткені, кейінгі келтірілген өлшемдерді салыстыруға қажет
болады). Мұнда да қырық күн ... ... ... ... жүз елу күн ... ... ... тұрып, содан соң ғана тартыла ... ... ... ... күні кеме бір ... ... Христиан дініндегілердің
қасиетті кітабы осы тауды Арарат тауы деп көрсетеді.
Міне, осы оқиғаға ... ... ... ... ... ... ... баспасөзде кең етек алған ... мен ... ... ... ... айтуына қарағанда Арараттың төбесінде
жатқан кеменің қалдығын тұңғыш ... ... орыс ... ... ... екен. 1916-жылы осы екі ұшқыш-лейтенанттар барлау жасап жүріп, таудың
үстіндегі бір белгісіз нәрсеге көңіл ... Әрі ол ... ... ... ішінде жатады. Осы хабарды есіткен бөлім командирі (сол кезде ... яғни ... ... қырық шақырым жерде Ресейдің 3-авиация полкінің
әскери-барлау базасы орналасқан екен) Александр Коор Ресей патшасы Николай
ІІ-ге арнайы ... ... ... (ол да бала ... Нұх ... ... есітіп өскен ғой, тіптен, осы кемені іздеушілердің бәрі де ... осы ... ... құйып өскен, сондықтан да кеме туралы сыбыс
шықса елең ете қалатын жандар екені анық қой) тез ... ... топ ... ... ... Сол ... ... бір тобында 50
солдат, екінші тобында 100 ... бар ... ... екі ... ... ... олар ... 4800 метрлік биіктікте жатқан кемені тауыпты-
мыс. Тек тауып қана ... оның ... ... ... құрлыс
материалдарын да тексеріп шыққан. Кемеге пайдаланылған қстындардың диаметрі
60 см жететін олеандр ... ... ... лак ... бір ... ... болып шығады. Солдаттар кеменің қабырғасын бұзып, ішіне
кіргенде үлкенді-кішілі ... ... ... Бұл ... ... он бір ай бойы мұзға құрсалып ... кеме ... ... деп ... ... қайтқан күні-ақ патшаға хабар жібереді.
Николай патша кемені қалайда төменге түсіріп, астанаға алып кету ... ... ... ... ... тек ... кеткен
революция бұл ойын іске асыруға мүмкіншілік бермеген.
Ал енді ... ... ... Бұл да орыс ... бұл ... Тек ... өзге — ... Осы ұшқышпен жасалған интервью
1939 жылы Американың Калифорния қаласында шығатын «Нью Эден ... ... Сол ... ... жазылған: «Мен оның үстінен
бірнеше рет айналып ұшып ... Ол ... ... ... бір орамындай
(квартал) немесе қазіргі әскери крейсер секілді еді. Ол көлдің жағасында
төрттен бір бөлігі суға ... ... Оның ... бір ... ... тасталған ағаштардың орыны білініп тұрды, ал бортында көлемі алты
метр келетін төрт бұрышты есіктің орны үңірейіп ... Бұл мені ... ... Өйткені, қазіргі кемелердін өзінің мұндай үлкен есіктері болмайды
ғой» («Комсомольская правда», 20 ақпан, 1998 жыл). ... ары ... ... ... ... ... айтады, ал ол «бұл Нұх
пайғамбардың кемесі болар» деп тұжырым жасап, ... ... ... де
тауға Росковицкийдің өзін қосып, инженерлік ротаны ... Бір ... ... ... ... ... ... шығып, қорытындыларын Петербургқа
жібереді. Росковицкий өз интервьюінде есте қалғандарын былай деп ... іші ... ... ... ... ұсақ ... ... төбесі биік әрі кең ... ... воск ... ... тасталған, ал кеме құрылысы аса жоғары ... ... ... бойынша кеме кипарис тобына жататын суға шірімейтін
олеандр ағашынан жасалған екен». Міне, бұл жолы да ... ғана ... ... ... түгел қайталанған, тек мұнда бәрін тындырған
Росковицкий ... ... Оның ... бұл ... бойынша Петербургке
аттанған хабаршылар тек қана революцияның үстінен шығып қана ... ... Лев ... қолына түскен. Ол хабаршылардың (курьеры) өзін атып
тастап, бүкіл жасалған қорытындылар мен алып ... ... ... Осы жерде барлық документті жойып жіберген Ленин-Сталин немесе
солардың басқа бір серігі болмай Троцкийдің дәл өзі ... да бір ... ... ...... ... иуда ... өкілі. Ал орыстар бұл
кемені христиан діндегілерден ... ... жоқ. ... да ... ... ... ... дінінің қасиетті мүлкі – Нұх ... ... ... ... деп ... ... ... түріктерге қарсы
байбалам салып жүр (Түркия бұл аймақты казіргі кезде курд ... ... ... ... ... деп жауып тастаған. Бұл —
адамдардың өміріне қауіп төнетін жағдай. Ол туралы біз ... ... ... ... ... ... бірі деп куәге тартылып
жүргендердің бірі Джордж Хагопиан. Бұл куәнің айтуы бойынша 1905-жылы ... ... ... ... ... ... ... көтерілген екен. «Ол
кезде мен таудың етегіндегі ауылда тұратынмын, — деп еске ... ... ... атам ... ... ... ұзақ көтерілдік. Бір кезде сол қол жағымызда
төменде ... түрі ... ... ... ... ... Оның бүкіл
денесін қар көміп жатыр, ал төбесінде ұзынша ... ... Атам ... бір мұз ... үстіне шығарды, сол жерден секіріп кегленің үстіне
түстім. — Атамның маған: «Бұл қасиетті ... ал ... мен ... ... ... ... ... — деген сөздері әлі есімде. Біз
ауылға қайта ... мен ... ... ... ... ... едім,
олар келемеждей жөнелді. Сүйтсем, олар мен барған ... ... ... ... ... ... 1972-жылы қайтыс болған. Өкінішке орай ... ... ... ... ... қай жерге барғанын
көрсетіп бере алмаған, ал оның өзін ... ... ...
қаржы тапшылығы қол байлау болыпты. Бірдеңені бастаса ... ... ... осы ... айтқан әңгімелерді жазып алған таспаны
«алдағанды айқындайтын» ... лжи) ... ... ... ... детектор: Хагопианның айтқанының бәрі рас деп тұжырым жасапты-мыс.
Нұх пайғамбардың кемесі туралы және бір хабарды жұртқа жария ... ... ... ... ... ... ... жазында барлау
мақсатымен Араратты айналып ұшып ... ... ... А. ... ... ... кеменің қаңқасын көреді. Бірақ түсірілген сурет бойынша
(фотография) ... бұл ... ... ... ... ... болып шығады: ұзындығы — 167 метр, ені — 50 метрден ... ... ... ... 16 метр. Келесі жылы ... ... ... ... ... ... ұшып бара ... жерге мынадай
хабар береді: «Үлкен жүк вагонын немесе баржаны көріп ... ... ... вагон или баржу...»). Сол жылы-ақ түрік ... ... ... ... ... кеткен кемені тауыпты. Сол
экспедицияға ... ... ... кеменің қабырғасына солдаттар
динамит қойып, қопарылыс жасапты. Осы арқылы пайда ... ... ... онда үйіліп жаткан шіріген ағаштан басқа ешнәрсе таппапты.
Міне, осы кезден бастап ... ... ... ... ... ... жұрттан жасырып келеді деген қауесет қаулап
жүре береді. Осыған ерегіскен кейбір ... ... ... ... кемені көруге барынша әрекет ... ... ... ... ... те жүр. ... ... Рон Вьят Араратқа шығып,
кемені тауып, тасқа айналған ағаштың бірнеше кило үгіндісін сындырып ... ... ... ... ... ... ... үшін көрмеге
қояды. Түркия үкіметі мұны ұлттық заңдылықты бұзудың өрескел әрекеті деп
жариялап, ... ... ... ... ... тыйым салып
тастайды. Дегенмен, Вьят 1985-жылы Дэвид Фесолдпен ... ... ... Бұл жолы ... ара ... бірдей етіп қағылған темір
құрсауларды көріп, мұның Нұх кемесі екеніне анық ... ... ... Сол жолы ... ... көрінбейтін астыңғы жағын радиолокация
әдісімен тексергенде радардың экранында бес ... киль анық ... ... кезінде кеме дауылдан қорықпайды деген сөз. Осы әдіспен кеменің ішкі
жағын да тексеріп, макетін ... ... ... ... ... келтірген
көрсеткіштермен сәйкес келмейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... 1960 жылы не тапқаны әлі күнге
дейін ... ... ... ... — дегеннен басқа ешнәрсе айта алмайды.
Нұх кемесін табу үшін он бес жыл бойы тынбай әрекет ... ... ... ... ... химик Анджело Палего. Ол 1985-жылы тамыз айында алғаш
рет Араратқа келіп, бірден кемені көре қоймақ ... ... ... кеме ... ... ... көріне қойсын ба — химикті жиһанкезге
айналдырып бес жыл ... ... Осы ... ... бес рет
экспедиция ұйымдастырған. Солардың бірінің қатарында Эверестке ... үшін ұлы ... деп ... ... ... ... болыпты.
Ақыры, 1989-жылы 11-шілде күні 4300 метр биіктікте Палего бірі мен ... ... ... екі мұз жарығына (трещина) кез болады. Әрі олар
түзу төртбұрыш ... ... ... Бұл ... олжа ... ... оған ... ұстап көруге мүмкіншілік болмайды. Дегенмен мұздың
ішінен анық байқалған ... ... ... Дұрыс төртбұрышты өлшегенде
100x25 метр болып шығады. Тапқан заттарының алып ... ... ... ... Палего өз болжамдарын былай жасаған: 1848-жылы ... ... ... ... ... болып, өзі де сейсмикалық қауіпті
өңірде тұрған Арараттың бойына су ... ... ... ... кемені құрсап тұрған мұзарт екі айырылып 100 және 55 метрлік
бөлшектерге бөлініп кеткен. ... ... 4300 ... ... ... ... кіші бөлшек жылжып дәл сондай биіктікте тоқтаған. Палего өзі көрген
бөлшекті 100 ... ... ... деп есептейді. Сонынан 55 метрлік кіші
бөлшек және екіге бөлініп, төмен ... 4065 ... ... ... ... Палего Нұх пен балаларының каютасы осы кіші бөлікте деп
есептейді.
Бірақ осы ... ... ... бір ... ... ... Ол ... шығыс бөлігін өз ықпалында ұстап отырған курд қозғалысшыларының
әрекеті еді. ... ... ... мен оның ... кепілдікке алып,
жиырма жеті күн бойы ұстап отырған. Дегенмен Палего курд ... ... ... ... адамдарын қосып беріп, ... ... ... ... ... рұқсат алады. Осы жолы түсірілген
кинопленка соңынан сенсация ...... ... ... Палего айтқан екі кіші бөлшек деп бағалапты. Бар қалған өмірін осы
кемені тауып зерттеуге бағыштаған Палего қалайда ... ... ... ... ... ... осы кеме жөніндегі әңгімелердін қайта қозғалып, өрши
түскеніне себеп болған жағдайға ... Бұл АҚШ ... ... ... оқиға. 1949-жылы Түркия үстінде ұшып ... ... ... бір ... ... сол ... КСРО
аумағын зерттеумен болады. Солардың бірі Арараттың ... ... ... бір ... байқап ұзақ тексереді. Ақыры оның ... ... ... жоқ екеніне көздері жетіп, мүмкін мұз бен ... және ... бір ... ... ... ... жайына
қалдырады. Бірақ жетпісінші жылдардағы жетіле түскен самолет-шпиондардың
аса қуатты фотоаппараттармен түсірген суреттерінде әлгі құпия ... ... ... Сол суреттерге қарап белгісіз бейненің ағаш бұйымдарын
анықтап, оның өзінің алып ... ... ... ... ... Осы белгісіз бейнені «Арарат аномалиясы» деп атап, енді жердегі
кетіп бара жатқан машинаның номерін анық көрсете ... КН-9 және КН-11 ... ... ... ... Ал осы ... ... — әскери
құпия. Белгісіз бейнеге қайта көңіл бөлінудің себебі — ... ... ... ... ... соң ... ... мұз құрсаудан әжептеуір
деңгейіне дейін босанып, көзге анық көріне ... ... ... ... ... ... еміс-еміс хабар ғалымдардың құлағына
шалынған соң олар ... осы ... ... ... ... ете бастаған
көрінеді. Ақыры АҚШ қорғаныс министрлігінің барлау бөлімшелері ғалымдарға
бірнеше суреттерді берген (Бұл ... ... ... ... және 1987-жылы Түркия әуе күштерінің түсірген ... ... ... ... ... ... ... жіберіліпті: «Аномалияның
координаттары: 3942І10ІІС04416І130ІІВ. Теңіз бетінен деңгейі 4000 метрдей.
Аномалия Арарат ... ... ... ... ... ... ... бұл көп жылдан бері әбден нығыздалып қалған қар мен мұз
үгінділері болуы». Ең соңғы түсірілген суреттерді ... ... ... бас ... Дегенмен 1997-жылы «Вашингтон пост» газеті ЦРУ
қызметкерлерінің өз ... ... ... ... ... ... және де ... бейнені кемеге балайды. Белгілі зерттеуші әрі жазушы
Чарльз Берлиц ... ... ... ... ... жол ... ... (проводник) Арслан дейтін мырзадан интервью алыпты. «Мен
соңғы 50-60 жыл төңерегінде Нұх ... ... саны өте көп ...... ... ... — Ол шынында да жұрт болжамдап жүрген
мөлшерде — Ахора қойнауының оң қол жағында екі мың метр ... ... ... ... шет ... Нұх ... ... туралы у-ду
туғызған әңгімелер осылар. Осылардың қайсысы шындыққа ... ... ... ... ... сол әңгімелердің авторларынын
арына салудан басқа амал жоқ. Дегенмен, шет ... осы ... ... да амалың жоқ. Өйткені, олар әрекет жасап жатыр,
болмаса да болдыруға тырысуда. Ал біз ... ... өзін ... ... ... ... апарып жабыстырамыз. Мысалы, «Жас алаш»
газеті 1998 жылғы ақпан айындағы бір санында Нұх пайғамбардың кемесі туралы
мақала ... тіке ... ... ... ... мен ... таңып
қоя салған. Келтірген дәлелдерінің өзі де кісінің күлкісін ... ... ... ... ... Қай кітап сонда? «Библия» ма? «Библия» мұны
атам заманда-ақ айтып, кесіп-пішіп қойған еді ғой. Содан бергі ... сол ... ... деп ... мәселенің түбірін табу емес пе
еді? Тіптен, мақаланы оқып ... діни ... да ... қалып, Ресейдің
мерзімді баспасөзіндегі деректерді келтірген де қойған. Келтіре берсін,
құптайық, тек таяз тұжырым ... ... ғой. ... ... ... ... ата-бабамыздың аруағын сыйлап, «Қазығұрттың басында кеме
қалған» деген сөздерді еске алу керек емес пе еді? Ал ... ... ... ... ... жүр. ... он-он бес жыл бұрын «Вокруг
света» журналы Нұх кемесін тәптіштей жазып, ... сол ... ... мен ... ... мен ... ... талай схема жасаған. Соның
бәрі аңызды да, кемені де біржола иеліктеріне алып, ... ... ... ... ... ... тұжырымдап алу.
Және бір айта кетер жай — өткен жылы ... және ... ... бір ... ... Нұх ... кемесі туралы мәселе ... бір ... хат ... осы ... ... ... беруді өтінген. Сол сұраққа байланысты бір ... ... ... орай ... қай ... саны ... ... Ғалым өз жауабында Арараттағы белгісіз заттың тексерілгенін,
оның кеме емес ... зат ... үшін бе, ... ... үшін ... ... екенін айтады. Талай өзгеріп жатқан табиғатта мұндайдың
бола беруі мүмкін екенін айтқан. Ал ... кеме ... ... ... бар ... тек оның қайда тоқтағанын ... ... ... нақтылай зат жоқ екенін ескерткен.
Осы жерде баспасөзде жарияланған және бір хабарға көңіл аудара кетейік.
1997-жылы бірқатар баспасөзде Қазығұрт ... ... ... ... ... крест суреті бейнеленген орын бары жазылды. Осы
оқиға «Караван» газетінде ... ... ... оңтүстік ылдиындағы
елеусіздеу бір қойнауда жер бетіне тастан өрнектелген қос ... тік ... ... ... ... Оның ... ұзындығы (длина
лучей) 40 метр. Крест екі қатарлап жасалған диаметрі 100 метр тас қорғанмен
қоршалған. Крест пен коршау жақын ... ... ... ал айналадағы
төбелердің бауырына көтерілсең анық көрінеді. Ғалымдардың арасында бұл
туралы әліге ... ... ... да жоқ» ... ... А. ... ... газеттерде бұл хабар жарияланбады.
Дәл осы жерде осы крестен бойды ... ... ... жоқ. ... ... дінінің төл туындысы емес, екіншіден сондай деп есептегеннің
өзінде ислам діні пайда болғанға дейін ... ... ... ... дін ұстанған. Тіптен, ғалымдар арасында найман тайпасы христиан
дінін ... ... ... жиі ... Ал ... мен несторианизм
қазақ даласына кең тарағаны белгілі. ... осы бір ... ... қалған үлес деп қарап, оны зерттей түсу керек. Мүмкін ол ескерткіш
Қазығұрт маңын және бір ... ... ... ... ... ... ... осындай жұмбақ жерлер көп. Соларды мұқият зерттеу
абзал жұмыс болар еді.
Нұх пайғамбардын кемесінің Арарат тауына тоқтағаны ... ... ... жүрген және бір мәлімет авторлары — әйгілі ... ... ... ... де Рубрук. Марко Поло өзінің «Миллион» деген ... ... тау ... ... боп ... ... ақ мұздың ішіндегі «қара
дақты» көріп, соны суреттеп жазған дейді. Ал Гильом де ... ... ... тек етегіне келіп, сондағы тұрғындардың әңгімесін есіткен.
Бұл саяхатшы-елшінің Монғол хандығына ... ... ... ... ... есіткен әңгімелерінің негізінде жазылған жазбалары.
Рубрук осыны былай баяндайды: «жоғарыда аты аталған қалаға ... ... Ной (Нұх) ... ... орын ... тау бар. Ол тау біреу емес —
екеу, екіншісі үлкендеу, сол таулардың ... ... ... ағып жатыр. Сол
жерде Цеманум дейтін қала бар. Бұл «Сегіз» деген мағына береді екен. Оның
бұлай аталуына ... ... ...... шыққан сегіз адам әлгі екі
таудың үлкенінде қала ... Осы ... көп ... ... ... жасапты, тек одан еш нәрсе шықпаған. Маған кездескен бір эпископтың
айтуы ... тау ... ... ... деп әрекет жасаған бір монахқа
кеменің ағашының бір түйірін әдейі әкеліп ... ... бұл ... ... ... Бір ... бұл тау онша биік ... қылған адамның оп-оңай-ақ шығуына болады. Тек маған бір қарт кісі бұл
тауға ешкімнің шықпайтыны жөнінде ... ... ... ... де ... ... болмайтынын дәлелдеді. Таудың аты Массис әрі бұл сөз ... ... ... (біз ... тілінде сөздердің мужской және женский род
деп салаланбайтынына байланысты әдейі орыс тілінде келтіріп отырмыз ... ... сөз ... ... — деді ол, — ... ... құқы
жоқ, өйткені ол — әлемнің анасы». («Путешествия в Восточные страны», ... ... 1993, стр. ... ... ... жазылған сөздер осылар. Рубрук
жазбаларындағы атауларға түсінік бере ... ... ... ... ... Рубрук өзі алғаш келген қаланы Наксуа деп
атайды. Бұл қазіргі Нахичеван. Ол кездерде Нахчеван, ал араб ... ... деп ... көне ... Ал ... ... ... деп атаған кала Рубруктың ... ... әр қилы ... ... Семеним, Семаиурум. Бұл сөздер,
әсіресе, соңғы атау араб тіліндегі Теман ... ... ... ... бір ... орта ... ... авторлары (Ибн Хаукал, Масуди)
осылай атаған. Ал Массис деген атау Арараттың армянша аталуы. ... ... ... да көне ... келе ... ... ... таудың басына шығуға болмайды — ол адам баласы өрбіген қасиетті тау деп
есептеледі. Рубруктың осы ... ... ... ... ... үшін ... ... қаласынан 1255-жылдың 13-қаңтарында жолға шықтым деген
сөздеріне көз жүгіртіп өтудің өзі-ақ жеткілікті.
Жалпы, әңгіме Рубрукқа байланысты ... осы ... сол ... бір ... ... айта ... жөн. Оның үстіне Рубрук
Қазығұрт тауын да көрген, тек оны Кавказ тауы деп ... Сол ... көбі ... тауын (немесе Батыс Тянь-Шань таулары деп
түсіне беру керек) Кавказ тауына дейін ... ... ... ... тау ... яғни ... ... дейін созылып жатқан тау деп есептеген
(Үнді мұхитынан Қара теңізге дейін). Тіптен, Орал тауларының өзін осы ... бір ... ... ... ... ... ... тармағы деп түсінген.
Сондықтан Рубрук: «Жетінші күн дегенде біздің Оңтүстік жағымызда өте биік
таулар көріне бастады әрі біз ... ... егін салу үшін ... жері мол жазықтыққа келіп жеттік... біз Сарациндардың ... ... бір ... ... ... күні біз ... ... жақын басқа
бір кентке келдік. Мен тау жөнінде сұрастырып, мұның Кавказ таулары ... ... ... ... бұл ... ... деп түсіндіруі мүмкін
емес. Олар Қазығұрт немесе Қаржан деп айтуы мүмкін, тек өзінің географиялық
тұжырымдары бойынша, әсіресе, Исидор Севильскийдің ... ... ... бұл ... ... деп атайды. Рубрук осы ... ... ... ... ... ... барып, құмға сіңіп жатқан бір ... ... да ... Әрі ... ... осы ... суын қалай
бұрғысы келсе солай бұрып, арық ... ... ... пайдаланып жатқанын
жазады. Нақ осы жерде жүзім өсімдіктерін көріп, екі рет шарап іштім ... ... осы ... ... үйір-үйірімен жүрген есектерді көрдім,
тек оларды ... ... ... деп ... ... ал сырт пішіні
қашырларға (мулы) ұқсас дейді. Ғалымдар Рубруктың атаған ... ... ... әлі ... ... жоқ, тек ол ... авторлардың жазуындағы
Кенжид каласы болар деп тұжырымдайды. Ал сол ... ... ... да
атаулары бар) қаласының орнының өзі де ...... ... ... ... ... ... ал кейде Боралдай мен Бөгеннің бойына
апарады. Осы жолы Рубрук өзі қалайда ... ... ... ... ... Ол өз жазбаларында Таласты ... ол ... ... ... екенін, бұл жолдан әжептеуір қашық екенін айтты дейді.
Осыған қарағанда Рубруктың жолы Құмкент, Байқадам арқылы өтсе ... ... ... егер ... жазғандарына сенетін болсақ онда Нұх пайғамбардың
кемесі туралы аңыз Арарат тауының етегінде тұратын халық үшін сол ... ... ... оған ... ... ... көрмеген. Өйткені, тау
— қасиетті тау, киелі тау деп есептелген. Осыған байланысты екі мәселенің
басы ... ... — кеме ... ... сол Нұх ... ... ... орынды сонау ерте заманда-ақ христиан ... орын ... ... ...... ... ... калдығын
көзбен көруге ислам дініндегілер кесір ... ... ... Рубрук
жазуына (демек, көне замандардағы ұғымға) сәйкес келе ... біз ... ... кедергісі жок Қазығұрт тауының баурайына баруға
ерінеміз. Тіптен, өзіміздің Қазығұрт тұрғанда басқалардың тауына ... ... ... бұл да ... өз ... деген
енжарлығымыздың әсері болса керек. Тарихты шетке ... ... ... ... ... ... та, ... қоғамы дамыған сайын адамдар өзі өмір ... ... ... ... ... санасуға бейім. Былайша айтқанда, тыйымның мифтік-
діни сипаты ... ... ... оның ... ... өмір талабынан
туындаған тыйым түрлері молыға түседі. Бұл ... ... бір ... өмір ... сол ... ... ... шаруашылық-мәдени сүлесін
(хозяйственно-культурный тип) қалыптастырған кез келген этностың дәстүрлі
төлтума ... де ... ... ... Ой ... ... түсу
қажет.
Жалпы тіршілік атаулы, соның ішінде адам баласы да ешқашан жалғыз өмір
сүрмеген, жалғыз өмір сүре де ... ... ... ... басымен
тұйықталады, ұрпақ сабақтаспайды. Демек, адам баласы ұжымдасып, қауымдасып
қана ғұмыр кеше алады, сол ... ... ... қамтамасыз
етеді. Өмірдің мұндай заңдылығын көшпелі қазақ ... күні ... ... адам ... ... құру үшін өмір мұқтажын
міндетті түрде қоршаған ортадан алады немесе ... ... адам ... ... арасында байланыс пайда болады. Бұл ретте, адам ... ... ... ғана ... құра алады. Ал, табиғат ... ... ... ... ... заңы осы.
Адам қоғамының табиғи ортаға бейімделуі өмір мұқтажын ... ... ... ... ... болған соң, өзінен-өзі сол
табиғи ортаның ерекшелігімен үндес шаруашылық-мәдени сүлесі ... тип) ... ... ... бір ... ... үй-
жай тұрғызылады, киім-кешек ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынастың
үлгілері орнығады т. б. Сөз жоқ, ... бәрі де ... және ... ... ... ... мен ... орта арасындағы осынау әрі қарапайым әрі айнымас
қарым-қатынасты үйлестіріп отыруда тыйымның атқарар рөлі айырықша. Бұл,
барша ... ... ... ... ... әсіресе,
айқын аңғарылады. Еуразияның қуаң даласындағы қатал табиғатқа бейімделу
үшін, ... сай ... пен ... ... керек. Яғни, адам
қоғамының экосистемамен санасуы қажет. Сөз жоқ, ... ... ... ... жеке адам да ... ... Мұның өзі, түптеп келгенде,
өмірдің алуан түрлі арнасына қатысты ... ... ... ... ... Бұл ... ... Еуразия көшпелілерінің, берісі көшпелі-
қазақтардың өмір салтындағы ... ... ... ... діни ... негізінен нақтылы өмірлік талғам-талаптан туындап ... ... бойы ... ... болу ... өмір ... қалыптастырған
көшпелі-қазақ мифтік қиялес (иллюзия) пен әлеуметтік-экономикалық ақиқаттың
аражігін ажырата білген. Өмір талабы соқыр сенімнен гөрі нақтылы ... ... ... еткен.
Көшпелі-қазақ тыйымының нақтылы өмір талабынан туындайтынына тыйым
түріндегі мақал-мәтелдер де айғақ болады. Қазақ мақал-мәтелдерінің ... ... ... ... кейбір тыйымдар мақал-мәтел түрінде орнығып,
халықтың таным-тәжірибесі ретінде аксиомаға айналған. ... ... ... ... ... де ... берме», «Бақ келді деп таспа, жау
келді деп саспа», «Бар ... ... ... ер ... ... ... ... түспе, жаудың қолына түспе», «Елмен дауласпа, ермен
жауласпа», «Еліңді тастап шетке кетпе, шетке кетсең де ... ... ... ... «Көбікті төкпе, көпті сөкпе», «Көзі соқырға жолдас болсаң
да, көңілі соқырға жолдас ... ... ... ... ... от
жақтырма», «Күндес көргеннің қызын алма», «Басың ауырса тіліңді тый, көзің
ауырса ... тый, ішің ... ... тый» т. б.
Мақал-мәтел түріндегі тыйымдар әдетте астарлы сөзбен, бейнелі теңеумен
айтылады. Мәселен, «көпке қарсы шықпа» деген тыйымның мақал-мәтел түріндегі
баламасы — ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтел түріндегі тыйымдарда не себепті тыйым ... ... ... ... «Қара жерді жамандама, қайтып сонда барарсың,
қауым елді жамандама, қарғысына қаларсың» деп айтылатын мақал-мәтел түрлері
жиі кезігеді. Бұл сияқты тарата жору ... ... ... біразына
тән. Мәселен, «Шашыңды жайма, қаралы ... ... ... қойма,
тұтқын емессің», «Аяғы ауыр әйелге керілген арқаннан аттауға болмайды,
баланың кіндігі мойнына оралып ... т. б. деп ... ... ... ... ... ... қиялестен гөрі
көшпелі-қазақтың нақтылы өмірлік таным-тәжірибесі айқын аңғарылып отырады.
Бұл ойдың жосығын одан әрі ... ... ... мифтік
дүниетаным өмір шыңдығының «бір ... деп ... ... ... ... бола бермейтіні аңғарылады. Көшпелі қазақ үшін
ру тайпалық құрылым биопсихикалық ... ... ... ... ... этникалық тұтастықты сақтаудың тетігі. Сондықтан да, кейбір ... ... ... сабақтасып жатқанмен, көшпелі-қазақ ондай
қиялестен (иллюзиядан) ертерек кіндік ... ... ... негізінен
адамдар арасындағы қарым-қатынаспен, қоғамдық өмірмен және ... ... ... ... ... ... және ... қарым-
қатынасы алуан түрлі тыйымның туындауына себепші болған. Бұл ретте, көшпелі-
қазақ үшін тыйым, кең мағынасында, өмірді реттеп отырудың кепілі, ... ... өмір ... ... қызметшісі.
Ойды нақтылы мысалмен көмкеру қажет.
Көшпелі-қазақта «Ошақтағы отты су құйып өшірме» деген тыйым бар. Осыған
байланысты «Ошағыңның оты өшпесін», «Түтінің түзу ... ... ... ... бол» деп ... бата ... ... өшкір», «Жанбай жатып
сөнгір», «Ошағың сынғыр» деп келетін қарғыстар, сондай-ақ «От ... ... ошақ ... «От ... ... ... «Отқа май құю», ... «Оты ... ... т. б. деп ... ... ... бар. Бұл ... қай-қайсысын да көшпелілердің ... ... ... салу ... ... ... ... тұтқан, көктегі Күнді Тәңірдің көзіне балаған, ал Жердегі отты
сол көктегі Күннің сынығы деп ... ... да көк ... ... ... отқа «табынған» деп қайыра салу ... ... ... жоқ, орынды ойдың жосығы сияты көрінуі бек мүмкін.
Алайда, осы ... бір ... ара ... ... білу ... Отқа су
құйып сөндірмеуге қатысты байырғы адамның мифтік-діни таным-түсінігі ... да, ... өмір салт ... экосистемамен санасқан адамның таным-
түсінігі бір басқа.
Күні бүгінге дейін Шу бойының малшылары көктем шыға Бетбақдаланы ... ... ... ... ... ... шақырым жерде шыңырау
құдықтары бар көш жолымен үздік-создық шұбап ... ... ... ... ... күн қонып, Арқа жайлауына тұяқ іліктіреді. Алдыңғы
көштің адамдары әрбір қоналқадан ілгері аттанарда ... ... ... мен көкпектің шоқайнасын қалың етіп күлмен көміп
кетеді. Сексеуіл мен көкпектің күлмен ... ... ... ... ... жатады. Яғни, ошақтағы отты күлмен көміп кетудің себебі, өкше
ізбен көшіп келе жатқай ел шаршап-шалдығып қоналқаға жеткенде, ... ... ... демдеп, ертерек тынықсын деген қамқорлықтан.
Яғни, «Ошақтағы отты су ... ... ... тыйымның астарында мифтік-
діни наным-сенімнен гөрі, нақтылы өмірлік талғам-талаптан туындап жатқан
қажеттілікті аңғару қиын емес. Нақтылы өмірдің ... тек ... ... ғана ... болып қоймайды, сонымен бірге адамдардың ... ... ... ... тоғыстырып та отырады.
Бұл тұрғыда, тыйым көшпелі-қазақ қоғамындағы үйлесімнің ... ... ... ... ... ... ... қоғамындағы адам мен
адамның, адам мен қоғамның, адам мен табиғаттың арасындағы жарастықты өмір
салт қажеттілігі алуан түрлі ... ... ... қандай түрі болса да белгілі бір орныққан этникалық қалып
(норма) аясында ... ... Бір ... ... ... ... ... елеусіз болып көрінуі мүмкін. Алайда, ең бір елеусіз
деген, ең бір ... ... ... ... ... қалыптан туындап
жататын прагматикалық (әрекетшіл) астар болады. Тыйым атаулыға Адам — Қоғам
— Табиғат арасындағы үйлесімге қызмет еткізетін де осы ... ... ... ... ... ... Бір қарағанда, мейлінше елеусіз,
қарапайым тыйым. Мыңғырған төрт түлік малдың да ... ... ... ... ... да тыйымдар тәрізді, бұл тыйымның да мәні — оны
орындауда немесе орындамауда емес, сол тыйым арқылы ... ... ... ... төрт ... ... кісілікті қарым-қатынастың орнауын
мұрат тұтуында. Қара жерді жыртып көме салатын картоп ... төрт ... ... жаны бар, ... ... бар. ... да, төрт түлік
мал өсіп-өніп, көшпелілер өміріне береке дарыту үшін ... ... ... ... ... ноқтамен ұрма» деп келетін қарапайым
тыйымның түпкі мәні малды кие ... сол ... ... көзіне деген
кісілікті қарым-қатынас қалыптастыруға негізделген.
Көшпелі өмір салт барысында этникалық ерекшелігін даралаған жалпы түркі
әлемінде, оның ... ... ... бел алып ... ... ... бір ... төрт түлік малды
тіршілігіне тірек етумен де байланыстыруға болады. Жер ... ... ... өнім мен жер ... адамның қамқорлық-мейірімі арқылы өсіп-
өнетін жанды түлікке деген сол адамдардың психикалық сезім-әсері де, ... да әр ... ... ... ... қаузай түссе, белгілі бір өмір
салт пен шаруашылық-мәдени ... ... ... ... ... қана ... сонымен бірге этнопсихикалық ерекшелікті де
қалыптастыруға себепші болып ... ... ... ... ... тану үшін, оны мән-мағыналық ... ... алу ... Бұл ... ... ... мектебінің
әйгілі өкілі Джеймс Фрэзердің саралауы ден қойдырады. Ол тыйым атаулыны ... төрт ... ... ... бірінші, іс-әрекеттерге қатысты
тыйымдар; ... ... ... ... үшінші, заттарға қатысты
тыйымдар; төртінші, тыйым салынған сөздер.
Джеймс Фрэзердің бұл саралауы жалпы тыйым атаулыға қатысты типологиялық
жинақтаушы ... ... ... ... ие. ... кез ... ... бір тарихи-әлеуметтік ортаның талғам-талабымен шендесіп
жататын болғандықтан, тыйымды саралағанда сол тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... ... жөн. ... айтқанда, әрбір тарихи-
әлеуметтік ортаға тән ... ... және ... тыйымдар төл
ерекшеліктерін қаперде ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке қатысты тыйымның адамға да қатысты болуы, адамға
қатысты тыйымның затқа да қатысты болуы, затқа ... ... ... ... ... бек мүмкін. Мәселен, көшпелі-қазақтың «Малды ноқтамен ұрма»
деген тыйымнын ... ... ... ...... ... тыйым;
малды ноқтамен ұрмауды ескерту — адамға ... ... ... ... ... ... тек ... ғана ұрмау — затқа қатысты тыйым. ... ... ... іс-әрекетке де, адамға да, затқа да қатысты. Олай
болса, Джеймс Фрэзердің тыйымды саралуында, ... ... ... ... ... оны нақтылы белгілері бойынша жіктеп ұшығына
жету мүмкін емес. Өйткені адам ... ... ... ... ... Бұл ... ... атаулыны іс әрекетке қатысты, адамға қатысты, затқа
қатысты, сөзге қатысты, жан-жануарға ... ... ... ... ... еркек пен әйелге қатысты, бала мен ... ... мен ... ... ... мен ... қатысты т. б. деп шартты түрде
жіктеудің сүбьективті методикалық мәні бар. Мұның өзі, тыйым ... ... ... талдауға, белгілі дәрежеде, ұрымтал да. ... ... ... молынан ұшырасатын тыйым сөздер мен ... ... ... ... субьективті шарттылықтан аттап өту қиын.
Осы орайда, көшпелі-қазақтың дәстүрлі тыйымдарын кең аяда үш салаға
бөліп қарастыруға болады. ... ... ... ... ... ... тыйымдар. Үшінші, табиғатқа қатысты тыйымдар. Мұның үшеуінде де
тыйым арналатын ортаңғы тұлға — Адам. ... ... ... ... ... қатысы, адамның табиғатқа қатысы тыйым арқылы бажайланады. Бұлайша
жіктеуде шарттылықтан гөрі көшпелі ... ... тән ... ... ... Мұнда адам да, қоғам да, табиғат та
нақтылы субьект ... ... ... ... ... кең аяда
қарастырылады.
Көшпелі-қазақ болмысына тән адамға, ... және ... ... ... төл ерекшеліктеріне жеке-жеке тоқталып өту қажет.
Адамға қатысты тыйымның аясына еркек те, әйел де, бала да, ... ... да, ... да, ... да ... Тек, ... ... ешбір затпен немесе
өзгеге қатысты қимыл-әрекетпен байланыссыз, адамның жеке басына ... ... ... айтқанда, адамға қатысты тыйым жеке ... ... ... ... ғана ... Мәселен, «Қолыңды төбеңе қойма»,
«Тандайынды қақпа», «Басыңды шайқама», т. б. ... ... ... ... ... ... атаудан тиылып, «ұлы мүше», «сарпай», «қаса»,
«шөтей», «насыбай», «құрсақ» т. б. деп айтылатын ... ... ... ... ... ... санатына жатқызуға болады.
Қоғамға қатысты тыйымда адамның тікелей өз басына емес немесе ... ... ... сол адамның өзге адамға немесе затқа ... ... ... ... ... ... ... талап етілетін тыйым қоғамдық-әлеуметтік
өмірдегі субьектіге немесе ... ... ... ... ... ... ... өтпе», «Қонағыңа ашуланба», «Көпшілікке жамандық
ойлама», «Дәмге қарап түшкірме», «Молаға қарай жүгірме» т. б. деген ... ... ... ...... ... ... салды» деуді, бір
нәрсені «таусылды» демей — «байыды» деуді, «Қазақстанды 1731 ... ... ... ... ... ...... 1731 жылдан бастап
Ресейге өз еркімен қосыла бастады» деуді немесе жас келіншектің келін болып
түскен ... ... ... ат ... алуын, жасы үлкен кісіні «бәленшеке-
түгеншеке» деп сыпайылап атауды т. б. осы сияқты бодау сөздерді де қоғамға
қатысты тыйымдардың санатына ... ... ... ... ... санатына адамның қоршаған ортаға, жан-
жануарлар дүниесіне, аспан денелеріне, тіптен ... ... ... ... ... ... ... әрекеттері мен сөздерін
жатқызуға болады. Мәселен, «Жұлдызды санама», ... ... ... ... тиіспе», «Көк шөпті жапырма», «Қара жерді қазулы
қалпында ... «Күн ... соң ... ... ... т. б. ... Сондай-ақ, «жылан» демей — «түймебас» дейтін, «қасқыр» ... ... ... ... ... дейтін, «арыстан» демей — «аң ... ... ... — «құс төресі» дейтін, «күн батты» демей — ... ... т. б. ... ... мен бодау сөздерді де табиғатқа қатысты
тыйымның санатына жатқызуға болады. Осылайша, көшпелі-қазақтың ... ... ... және ... қатысты кең ауқымда жіктеп алған
соң, одан әрі ... ... төл ... ... ... ... ... мән-мағынасын жан-жақты бажайлауға жол ашылады.
ЕЛ АУЗЫНАН. Бір келіншектің алты қайнағасы болыпты дейді. Олардың азан
шақырып қойған есімі мынадай болса ... ... ... Қасқырбай,
Қойшыбай, Қайрақбай, Лөкетбай. Бірде жас келіншек ... су ... ... ... бір ... қасқыр жейін деп жатқанын көреді де, қасқырды
жасқап үркітіп жіберіп, қой арам өліп қалмас үшін ... ... үйге ... ... Сонда келіншек үйдегілерге: «Сарқыраманың арғы
жағында, сылдыраманың бергі жағында маңыраманы ұлыма жейін деп ... ... ... ... Енді ... арам өліп қалатын түрі бар,
тезірек қынаманы жанымаға жанып-жанып алып жетіңіздер!» — ... бір әзіл ... ... ... ... бар. ... ... қайнағаларының атын атап қоймас үшін сарқырама, сылдырама,
маңырама, ұлыма, қынама, жаныма деген ... ... ... дәл ... ... ... Ойдан шығаруға мұршасы болатын да жағдай емес қой.
Бұл оның келін болып босаға аттаған күнінен бастап тілдік ... ... ... ... ... Және ... бодау сөздер келіншектің ғана
қолдануымен шектелмейді, сол ... ... үшін ... ... ... этикалық қалыбы тудырған бодау сөздер
төңірегіндегілердің де ұғымдық қалыбына ... Сөз жоқ, жай ғана ... ... қоймайды, мұндай ортада жарастықты қарым-қатынастың
қалыптасуын қамтамасыз етеді. Мысалдар келтіре тусуге ... ... бір қыз бен ... бір-біріне ғашық екен дейді. Қыздың
шешесі ... ... ... ... ... жан болса керек. Бірде
қыздың ауылында той болады да, ғашық жігіті тойға ... ... ... жоқ. ... ... жігіт ауылдың жеті-сегіз жастағы бір ... ... ... ... ... бала зып ... ... шығады да,
қызға келіп, сүйген жігітінің сөзін жеткізеді. Қыз жігітінің келгенін
білген соң, ол да ... ... ... ... ... Сөйтіп
тұрғанда қыздың шешесі келіп қалады да, қатал шешенің ызбарынан қаймыққан
бала қайтып кетеді.
Содан той ... ... үйге бала ... ... ... кіре ... таусылып, сүйгенін күтіп отырған жігіт: «Не болды? Не деді?» деп
сұрайды. Сонда жұрт көзінше сыр ... ... ... бала ... деп жауап
береді: «Барып едім, жоқ екен. Айтып едім, құп ... ... деп ... ... ... ... түсінеді де, балаға рахметін айтады.
Осынау пысық баланың астарлы емеурін сөзіндегі «Барып едім, жоқ ...... ... ... қатал шешесі үйде жоқ екен» дегені. «Айтып едім,
құп деді, Келем деп еді, келмеді. Келмегені келген шығар» дегені — ... ... құп ... ... сол ... ... ... қалды, содан келе
алмады» дегені.
Ертеректе екі аттылы жолаушы келе жатса керек. Бірі мосқалдау ер адам
да, ... ... қыз екен ... Бұл ... ... ... бір
жеңілауыздау жігіті тұрып: «Пай-пай, мына қыздың астындағы ... ... ... деп ... ... ... ... мен қызы екен. Қыз әлгі жігіттің
оспадарлау әзілінен қысылып, тура сыр ... ... ... ... «Әй, ... Әй, ... Сөздің білсең мәнісін, аңдап сөйле ... бұл ... ... ... қайын енесі, сонда мен бұл жігіттің неменесі?»
—дейді.
Аңдамай сөйлеген ... ... ... ... ... ... ТЫЙЫМДАРЫ.
Адам
Алаң-жұлаң етіп жүрме.
Аттандама.
Аузыңа ерік берме.
Аузыңды керме.
Аһлама.
Аяғыңның басына қарап жүрме.
Аяқ киіміңді сол аяқтан бастап киме.
Аяғы ауыр әйелге түйе етін ... ... ... мерзімінен ұзақ
көтереді).
Аяғы ауыр әйелге керілген арқаннан аттауға болмайды ... ... ... ... ... жоғары қойып жатпа (басыңнан бағың қайтады).
Аяғыңды айқастырып жатпа.
Аяғыңды көтерме.
Басыңды салбыратып отырма.
Басыңды шайқама.
Бет-аузыңды қисаңдатып ... ... ... ... ... ... ... емессің).
Бұтыңды ашып отырма.
Ғайбат сөйлеме.
Даусыңды шығарып сөйлеме.
Денеңе түк түсірме.
Езуіңді керме.
Жағыңды таянба (басың істі емес).
Жалған ... сөз ... ... сілікпе.
Жүрелеп отырма.
Қолыңды айқастырма (өлген адамның қолын айқастырады).
Қолыңды ... ... ... ... ... қусырады).
Қолыңды аузыңа салма.
Қолыңды қусырып отырма.
Қолыңды сермеп сөйлеме.
Қолыңды таянба.
Қолыңды төбеңе қойма (тұтқын емессің).
Кек сақтама. Көп сөйлеме.
Көзіңді ... ... ... зор санама.
Өзіңді қорсынба.
Өтірік айтпа.
Саусағынды тарақтама.
Сызға отырма.
Табаныңды тартпа.
Тамақ ішкен қолыңды сілікпе.
Таңдайыңды қақпа.
Тізеңді құшақтама.
Тіліңе ерік берме.
Тісіңді ... ... ... ... алма.
Үһлеме.
Ішегіңді тартпа.
Ысқырма.
Шашыңды жайма (қаралы емессің).
Қоғам
Адамға қарсы үй сыпырма.
Адамға саусағыңды шошайтпа.
Адамға түкірме.
Адамды санама.
Айыр, ... ... шот, ... ... ... басын жоғары
қаратып қойма.
Ақты төкпе.
Ала жіп аттама.
Аңға ... ... ... ... сыйлама.
Аңшы аңға шығарда қаруы мен қамшысына әйел адамның қол ... ... ... ... құйып әкелген сабаны мүлде сарықпа.
Асығып тамақ ішпе.
Асық мұжыма (Аш болсаң да асық мұжыма, тоқ болсаң да тобық мұжы).
Ас қайырмай ... ... ... ... жатпа.
Ата-енеңнің, қайнағаңның атын атама.
Ата-енеңнің, қайнағаңның жатқан жеріне жатпа.
Ата-енеңнің, қайнағаңның ... ... ... ... ... құйрығын кеспе (тұлданған жылқының құйрығын кеседі).
Ауған елге тиіспе.
Ауруға күлме.
Ауылдан ... шаба ... ... ... ауыр ... қоян етін жеуге болмайды (перзентінің еріні жырық
болады).
Аяғы ауыр әйелге түйе етін ... ... ... ұзақ ... ... байлама.
Әдепсіз болма.
Әйел адам ақырын сөйлер болар.
Әйел адам еркекке қарсы қарап отырмас болар.
Әйел адам ер адамның ... ... ... ... адам ... ... отырар болар.
Әйел адам «жоқ» деген сөзді айтпас болар («түгесті», «байыды», «болып
қалар», «бұйырса болар» т. б. деп жауап беру ... ... ... жалаңбас жүруге болмайды.
Әйелге жолаушының алдын кесіп өтуге болмайды.
Әйелге ер адамның алдын кесіп өтуге болмайды.
Байлығыңмен мақтанба.
Басқаны қор ... қара не ... ... тартпа (қаралы емессің).
Басыңды босағаға беріп ұйықтама.
Бас киімді айналдырып киме.
Бас киімді баспа.
Бас киімді теріс киме.
Бас киіммен ойнама.
Бәлеқормен бастас болма.
Бейуақта бейғам болма.
Бейуақта ... ... ... ... ... ... ... басқа үйге кірме.
Бесікті ашық қалдырма.
Бесікті аяқ асты етпе.
Бесікті бір қолмен көтерме.
Бесікті көрінгенге берме.
Бесікті сатпа.
Бесікті теппе.
Беттеп келе жатқан көп ... ... ... ... жуынбай тұрып малды өріске шығаруға болмайды.
Босағаға сүйенбе.
Босағаны керме.
Бос бесікті тербетпе.
Бөтен адамды мал ортасына кіргізбе (көз тиеді, мал шошиды).
Бөтен үйге ... ... ... кірме («Кеш жарық» деу керек).
Бүгінгі істі ертеңге қалдырма.
Біреуге қиянат жасама.
Біреуге тесіліп қарама.
Біреудің ақысын жеме.
Біреудің ала жібін аттама.
Бір қолмен нан ... ... су ... ... ас ... ... баспа.
Дастарқанды пышақпен қырма.
Дастарқан бұрышына отырма.
Дәм ішуді қонақтан бұрын доғарма.
Дос-жаран, құда-жекжаттан ит алма, ит берме.
Дүние қума.
Екі кісінің арасынан өтпе.
Елсіз жерде жалғыз ... ... бес ... әйел адам тиіспес болар.
Ер-тоқымды аударып қойма.
Ер-тоқымды теріс салма.
Ер адамды әйел түртіп оятпас ... ... еске ... ... ... керме.
Есікті қатты серіппе («Қайтып кірер есікті қатты серіппе» деген).
Есікті теппе.
Жайдақ атқа ... ерге ... ... сұрама.
Жақсыны әжуалама.
Жақсы аттың жағын ашпа.
Жақсы істі қызғанба.
Жақыныңа міндетси берме.
Жалғыз тал ... ұрма ... ... ... ... алма.
Жаңа түскен келіншек алғашқы перзентін көргенше іш киімін қысқартуға
болмайды.
Жаңа үйленгенмен қоңсы қонба.
Жаралы басқа жұғыспа.
Жастыққа отырма.
Жасы үлкенге әзіл ... ... ... ... әйел үйге ... итке ... ... (тісі түсіп қалады).
Жас келін түскен үйіндегі жақындарының атын атамас болар.
Жас малдың мүйізін ... ... ... өседі)
Жас малдың тісін санама.
Жас төлді сипай берме (өспей қалады).
Жатарда көп тамақ ішпе.
Жатқанда аяғыңды құбылаға берме.
Жатқан кісінің ... ... ... үстінен аттама (омыртқасы сынады немесе қасқыр жейді).
Жатып тамақ ... ... ... дос, ... болма.
Жер таянба.
Жер таянып отырып ас ішпе.
Жетім-жесірге тиіспе.
Жетім-жесірдің ақысын жеме.
Жозыға мінбе.
Жозының қасында тырнақ алма.
Жозыны қағазбен сүртпе.
Жолаушыға ... ... тіл ... болмайды.
Жолаушыдан «қайда барасың?» деп сұрауға болмайды («жол болсын» дейді).
Жолаушының жолын кеспе (уақытын кесіп ... ... иір ізді ... ... ... есік көзіне төкпе.
Жұма күні кір жума.
Жұма күні үйді ақтама.
Жұрт алдында қатты күрсінбе.
Жүйрік атқа әйел адам мінбес болар.
Жүріп келе жатып тамақ ... ат ... ... өтпе.
Жіпті мойныңа салма.
Зиратқа қарап қол созба.
Қабырды баспа.
Қазан ернеуін босағаға қарай қисайтып аспа (несібең сыртқа төгіледі).
Қайшыны көк шөпке тастама.
Қаралы елге ... ... ақ ... шүберекті үй үстіне жайма (қаралы тудың белгісі).
Қарт адамның алдын кеспе.
Қаруды адамға кеземе.
Қатты сөйлеме.
Қатынға қатты ... мен ... сыр ... сөз ... ... қайшыны иесіне қайтарғанда қол жалғап берме (қайшыны жүнге
орап, «мұны мен емес, жер берді» деп, жерге қояды).
Қолыңды ... ... ... жумай жозы қасына отырма.
Қонағыңа ашуланба.
Қонағыңды жұмсама.
Қонақтың алдын орама.
Қораға дәрет ... ... ... ... сындырма.
«Құранды» жерге тастама.
Құран оқығанда жалаң бас отырма.
Құран оқығанда сөйлеме.
Құран оқығанда түрегеп тұрма.
Қызға ер ... ... ... ... босағаға отырғызба.
Кәрі жілікті әйел балаға ұсынба.
Кешкі асты бақпа.
Кеште тырнағыңды алма.
Киімді желбегей ... ... ... ... ... ішінде жалғыз тамақтанба.
Көрпенің ірге жағын тұйықтап жатпа.
Көрпені теріс салма (яғни, көрпенің тұйық жағын босағаға ... ... ... ... ... ... ірге ... жатпа.
Күні түскенге кісәпір болма.
Күректің сабын аттама.
Кірдің суын баспа.
Кірдің суын есік көзіне ... ... бала ... ... ... қарап орынсыз күлме.
Кісіге пышақ сұқтама.
Кісіні айналма.
Кісі келгенде тамақ сұрама.
Кісі келгенде үй сыпырма.
Кісі көзінше керілме.
Майлы тамақтан соң салқын су ішпе.
Малға баскиім ... ... ... тұз ... шақырма.
Малға теріс қарап мінбе.
Малға теріс мінбе.
Малдың алғашқы сауымынан алынған майды асқа ... ... ... ... ... ... бос ... шығуға болмайды.
Малдың бітіміне, сүттілігіне сұқтанба.
Малды бөтен адамға саудыртпа.
Малды қу шыбықпен немесе қабықталган ағашпен айдама.
Малды сауарда балтаны ағашқа шанышпайды.
Малды сауған соң қол ... ... қол ... амандасуға болмайды.
Малшыдан «Не бағып жүрсің?», «Не сауып ... деп ... ... ... ашық ... ... шықпа.
Мал сауатын ыдысты төңкеріп ұстама.
Мал сауып жатқанда иесімен сөйлесіп, сауынның жанына келуге болмайды.
Мал төлдеп жатқанда қарызға ештеңе ... ... ... ... ... ... белбеу салма.
Молаға қарай жүгірме.
Молаға қарап дәрет ұсатпа.
Моланы саусағыңмен көрсетпе.
Мүгедек адамды мазақтама.
Мүрдеге топырақ салғанда күректі екінші адамға қолмен берме.
Мүрдеге топырақ ... ... ... ... ... ... бір қолмен үзбе.
Нанды жерге тастама.
Нанды лақтырма.
Нанмен ойнама.
Нанның ұнтағын тастама.
Ойланбай сөйлеме.
Ойланбай іс ... кінә ... ... ... асқа ... ... ... ұнамағанды өзгеге теліме.
Өз басыңа лайық емес сөз айтпа.
Өлген кісіні жамандама.
Өліктің дене топырағын сәндеме.
Өлімге бата ... ... ... үйге ... бар да қаза бар екенін ұмытпа.
Өсек тасыма.
Өтірік ... ... ... жалама.
Пышақтың жүзін жоғары қаратып тастама.
Пышақты нанға қадама.
Сүйекті отқа салма.
Сүттің бетін ашық қалдырма.
Сүтті үрлеп ішпе.
Сүт сауатын шелекті су ... ... ... ... ... еске алып ... ... сатқан малды жүген, ноқтасымен жіберме.
Сыпырғышпен ұрма.
Сыпырғышты тік қойма.
Сырыңды көрінгенге шашпа.
Табалдырықтың сыртында тұрып ... ... ... қос ... ... ішіп ... кісіге тесіле қарама.
Тамақ ішіп отырып тұрып кетпе.
Таңғы асты ... ... ... ... ... ... ... жылама.
Тұзды баспа.
Тұмса малдың алғашқы сауған сүтін бөтенге берме.
Тұмса малды алғаш сауған соң «Сүтті екен» деп ... ... ... ... жылама.
Түнде жалғыз суға түспе.
Түнде кір жайма.
Түнде сандық ашпа ... ... ... ашу ... ... ... кіріп
кетті» деп ашады).
Түнде суға баруға болмайды (әсіресе әйел адамға).
Түнде ... ... шаш ... ... ... ұсатпа.
Түсіңді аузы бейпіл адамға жорытпа.
Тымақ үстінен тымақ киме.
Уыздан соң іле суық су ... ... ... ... сыртыңмен кірме.
Үйде өлік жатқанда от жақпа.
Үйде ысқырма.
Үйді айналма.
Үйіңе келсе, үйдей ... ... ... ... ... құнын кеш»
деген).
Үлкенге қарсы келме.
Үлкенге «Сен» деме.
Үлкеннен бұрын билік айтпа.
Үлкеннен бұрын төрге шықпа.
Үлкеннің сөзін бөлме.
Үлкен кісіге сыртыңды ... ... ... ... қол ... кісінің жолын кесіп өтпе.
Шақырғаннан қалма («Шақырғанға бармасаң, шақырғанға зар боларсың»
деген).
Шақырмаса барма.
Шамды ... ... ... ... ... ... баспа.
Шашты далаға тастама.
Шәйнектің шүмегін төмен қаратпа.
Шошқа етін жеме.
Шылым шекпе.
Шырақты үрлеме (ұмытшақ боласын).
Ыстық ... ... ... ... ... өтін, көз қарашығын, безін, жатырын жеуге болмайды.
Айға қарап дәрет сындырма.
Айға қарап отырма.
Айды қолыңмен көрсетпе.
Ай сәулесін бетіңе түсіртпе.
Ай толғанда желі тартпа.
Ай ... ... ... ... көшпе.
Ай толғанда қыз ұзатпа.
Ай толғанда үй тікпе.
Аққуды атпа.
Ақтың жуындысын ағынды суға ... ... ... ... баспа (малдың желіні іседі).
Аңды ысқырмай атпа.
Буаз малды қуалама.
Дәуітке тиіспе.
Жалғыз ағашқа ... ... ... ай туғанда қойға қошқар жіберме.
Жаңа туған нәрестенің кіндігі қатқанша күн батпай тұрып күл шығарма.
Жас босанған ананы түнде суға ... ... ... ... ... итке «кет» деуіне болмайды (тісі
түсіп қалады).
Жерді орынсыз қазба.
Жерошақ аттама.
Жер ... ... ... тұз алып ... ... ... ... құйрығынан тартпа.
Ит баласын үйде ұстама.
Итке ожаумен ас құйма.
Кептерге тиіспе.
Көкектің етін жеме.
Көктемде жан-жануарға тиіспе.
Көк шөпті жапырма.
Көк шөпті жұлма.
Күлді баспа.
Күнге қарап ... ... ... ... ... жұмыс істеме.
Күн батарда ұйықтама.
Күн батқан соң қорадан мал шығарма.
Күн шығарда ұйықтама.
Кірдің суын баспа.
Қара жерде ... ... ... ... қалпында қалдырма.
Қарлығаштың ұясын бұзба.
Қаршағаның етін жеме.
Қойға қошқар салғанда ... ... ... салғанда қамшы көрсетпе.
Қойдың шуын жерден айырма (сүйретіп апарып таста, әйтпесе қозы қашаған
болады).
Қой жүнін өртеме.
Қой төлдеп жатқанда мал ... ... ... ... ... ... ... ұясын бұзба.
Малға зекіме.
Малға қан көрсетпе.
Малдың аяғын бумай бауыздама.
Малдың кемішлігін көзінше айтпа.
Малдың көзінше ... ... атын ... ... мал ... атын атама.
Малдың сүйегін баспа.
Малдың сүйегін отқа жақпа.
Малдың шуын өзіне жегізбе.
Малды басқа ұрма.
Малды зорықтырып ... ... ... ... ... аяқ, ... бас ... шығуға болмайды.
Мал қораға дәрет сындырма (малдың көзіне ақ түседі).
Мал қораға түзге отырма.
Мал қораға түнде от алып кірме.
Мал төлдеп жатқанда ... ... ... ... адамның жатуына болмайды.
Ораза кезінде малдың орынын ауыстырма.
Ордалы жыланға тиіспе.
Отқа су құйып сөндірме.
Отқа ... ... ... ... ... ... ... шығарма.
Ошақтағы отты үрлеп сөндірме.
Өлген адамды қорлама.
Өлік шыққан үйдің малын саума.
Өрмекшінің өрмегін бұзба.
Өрмекшіні өлтірме.
Саралақазға тиіспе.
Семіз малды қуалама.
Соғым малын қуалама.
Суға ... ... ... ... ... сапырма.
Су шашып ойнама.
Сүйекті отқа салма.
Сүтті отқа төкпе (мал желініне ... ... ... ... күл ... күл шығарма.
Түнде кір жайма.
Түнде судың бетін ашық қалдырма.
Түнде тырнақ алма.
Түнде үй сыпырма.
Тірі малға көрсетіп мал сойма.
Тірі малдың етін ... ... ... ұлы күні жамандық істеме.
Ұрлық жасайтын, өтірік айтатын адамға мал жаюға болмайды.
Үй ішінде ... ... отқа ... суға ... ... Көшпелі-қазақтың қоғамдық психологиясын әр түрлі ырым-жоралар
арқылы да ... ... ... тыйымдар сияқты ырымның да ... ... ... гөрі ... ... ... ... болып келеді. Қазақта «ырымшыл қазақ» деп келетін сөз тіркесі
бар. Яғни, ырымның ... өмір ... ... мол ... ... ... ырым ... ырымы қырын кетеді» дейтін мәтел сөз
бар. Мұнан, ырымның жақсы ниеттен туындайтынын аңғаруға ... ырым ... ден ... ... ... өмір мен
табиғатқа деген қарым-қатынасы алдымен аңғарылады. Жай ғана ... ... ... ... және ... ... жасайтын эмпирикалық
қорытындылары, белгілі дәрежеде, ырымдар арқылы көрініс тауып отырады.
Әрине, адамның адамға, ... және ... ... ... ... ... дүрыс бола бермеуі әбден мүмкін. Яғни, ырымның себеп-
салдары ... ... ... ... ретінде қабылданбайды. Бірақ,
көшпелі-қазақтың қоғамдық психологиясындағы ... ... ... жақсылық дәметеді немесе жамандықтан тыйылады. Бұл тұрғыдан
келгенде, жалпы ... ... ... ... ... ... ... және иррациональды бастаулардың тоғысы ретінде, ... ... ... ... ... болады.
Көшпелі-қазақтың ырымдарын саралап тану үшін, тыйым түрлерін ... ... да ... ... ... ... қатысы және табиғатқа
қатысы алдымен қаперде болу керек. Мұнда да ырым арналатын немесе ырымның
себеп-салдары ... ... ... адам ... ... ... ... қоршаған ортадағы құбылыстарға қатысты ырым-жоралардың себеп-салдары,
түптеп келгенде, адамға немесе адам ... ... ... ... атын ерттеп жатқанда құмалақ тастаса, жол болады ... ... ... арам ... ... ... ат жүйрік болады дейтін ырым
бар. Осы ырымдардың екеуі де сайып ... ... ... Яғни, адамның
жолы болады немесе аты жүйрік болады. Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... Ырым да, ... да, болжам да халықтық
білімнің санатына жатады. Ал, ... ... ... ... ... қоршаған орта туралы таным-түсініктің, дағдының (навык) және
нақтылы өмірлік тәжірибенің жиынтығы ретінде ... ... ... ... мен өмірлік тәжірибе халықтық білімнің рациональды негізін
құраса, ... орта ... ... ... ... астасып жатады. Содан да болу ... ... ... ... мен өмірлік тәжірибеден туындағанымен, оның себеп-
салдарын жору ... ... ... ... бермейді. Нәтижесінде, ырымның
себеп-салдарын жоруда иррациональды мифтік-діни дүниетаным бел алып ... да, ырым ... ... ... ... бір ... Сол жүйесіз қалпында ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... болып отырады. Алайда, жораланған
ырым атаулыдан адам қоғамы не жақсылық дәметеді, не алда ... ... Бұл ... ... ... бір ... ... ырым да
әлеуметтік ортаны реттеп отыруға, адамдарды белгілі бір ... сол ... ... ... ... ... етеді.
МАЛ ҚАЙТСЕ КӨБЕЙЕДІ. Көшпелі ел дәстүрінде малға ен салуды көктемде бір
науқан етіп өткізеді.
«Ақ ... ... ... танырсың,
Ен-таңбасы болмаса,
Малды қайдан танырсың», —
дегендей, көшпелі елдің тіршілік-тынысымен тамырлас бұл дәстүр тым ... ... ... ... мал құлағына ен салудың мынадай
түрлері кең тараған: ... ен, сота ... ен, кез ен, ... ен, ... ... ен, қиық ен, ойық ен, ... ен, ... немесе байпақ ен, тесік
ен, сыдырғыш ен, сырға ен т. б.
Міне осы ... ... ... малға салу кезінде кесілген қанды
құлақтардың ... ақ ... ... илеуіне тастайтын ырым болған.
Мұнысы — мал ... көп ... ... құлақтардың кешке қарай жым-жылас болғанын ауыл балалары таңдана
айтып келеді. Ал, қарттар болса жымиып қойып:
— Е, ... илеу ... ... ... қан талапай болса, малымыз
құмырсқадай көп болады. Сендердің де қарындарың тоқ ... ... мәз ... кете барады. Ал қарттардың әңгімесі енді мал-
жан жайында ойыса ... Өкше ... ... құлаққағыс ете отырып,
көшпелі елдің атадан-балаға ауысып келе ... ... ... ... АТА ... ... ... илеуіне диқан ата үш тал ... Оның бірі — ... ... ...... ... Үшіншісі — тізеден ғана келетін қысқа ши.
Егер, құмырсқа кеуде қағар шидің басына көп ... онда ... биік ... шығады. Орташа шиге шықса, орталау, ал тізе ... ... шиге ... ... ... да аз ... Бидай бұғып қалатындай қуаңшылық
болады деп ырым көреді.
ЕЛ ... ... Тана ... ... ... ... әркім-ақ
білуге тиіс. Қып-қызыл жылтыр сауытында қара нүкте дақтары бар, ... ... Осы ... ... ... ... ... «ел қайда көшеді»
деп атайды.
Әрине, «қызыл қоңыз» атауы түсінікті. Қызыл болған соң ғой. Ал, ... ... ... бір ... бар. ... ... жаз жайлауында
әлденеше рет жұрт ауыстырып, көшіп-қонып жататын әдеті. Осындай көш-қонның
абыр-сабырында ауыл ... бір ... ... бар. ...... күннен,
жауын-шашыннан паналап, керегенің көгін, уықтың қарын сағалаған ... ... ... ... түйеге теңделгенше балалар жұрттағы қызыл қоңызды тауып
алады да, ... ... қоя ... Қоя ... бәрі де у-шу ... қайда көшеді!?»—деп дабырласа дауыстайды. Қоңыз саусақ басына ... ... де, ... ұшына келгенде кәдуелгідей артқы екі аяғын
сүйеу ете көтеріліп төңірегіне қарайды. Сол кезде балалар ... ... ... ... «О, ел мына ... ... ... — деп, тағы да
дабырласады. Іле ... бала да ... ... ... «бал ... жатады.
Әрине, оның қоңызы басқа жақты мегзеуі мүмкін.
Енді балалар арасында дау болады. Көшетін жақты білгендері қоңызды ... ... ... ... өзі де ... ... ... жасайды.
... Ақыры ел көше жөнеледі. Сол кезде үдере тартқан түйе ... ... бала ... ... ... ... мағұрланып отырады. Қызыл
қоңызды да біртүрлі жақсы көретін сияқты.
Осынау ырым-ойынның да өзіндік мәні бар. Бұл ... ... ... жер жайын шолуға, бағдар тануға, ауыл қарттарының ой-ниетіне ден
қойып жүруге, дала заңына ... ... ... ... ҰЯТТЫҚ ЖОҚ. Адамдар арасындағы қарым-қатынас дәстүрлі наным-
сенімге мойын ұсынбаса, салт-дәстүр мен ... ... ... ... ... ... еркіндік дегеннің өзі көргенсіздікке
ұласып кетуі ... ... ... ... ... ... гөрі, заңнан
ғана қорқу немесе сырт көз үшін ғана «жасырыну» сезімі басым. ... ... ... ... ... ... рухани билеп-төстеуі (экспансиясы) бел
алғанда, ұлттық дәстүр сабақтастығы әлсірегенде, дәстүрлі мәдениет өмір-
салтынан шеттетілген ... ... ... ... ... ... пен әйел арасындағы қарым-қатынасқа, ... ... ... ... ден ... ... мәні зор. ... қатынас тек жеке адам өміріне қатысты ғана емес, белгілі дәрежеде
бүкіл қоғам ... де әсер ... Бұл ... ... ... ... пен тыйым-салттары көмескі тартып, ұлт аралық тарихи-
әлеуметтік, мәдени-руханиқ ұралас (коммуникация) бел ... ... ... арқау болуды айырықша қажет етеді. Оның үстіне, жыныстық өмірдің
әдетте, құпия, сырт көзден таса (эзотериялық) ... ... ... ... үшін аса ... ... ұрпақтан-ұрпаққа берілетін дәстүрлі
сабақтастығын қиындатады. ... ... ... басым, өктем
елдердің талғам-түсінігі, салт-дәстүрі бірден-бір ... үлгі ... ... ... ... ... ... өзі өкше басар ұрпақтың
жыныстық қатынас мәселесінде дәстүрлі қалыптарды ... ... ... ... қолды әсіреқызылын үлгі тұтуына ... ... ... ... ... ... мен ... мидай араластырып
жіберді. Мәдени-рухани аласапыраннан ... ... ... қасиетті
сақтаудың өзі қиынның-қиыны. ... ... жас ... ... кісілік қалыбын төлтума дәстүр аясында тәрбиелеу мейлінше қиын.
Алайда, дәстүрлі қалыпты бұзбаудың, ... ... ... ата ... бір жолы — ... ойды ортаға салып отыру. Мұның өзі, бұрынғы
жеңгетайлық, ... ... ... ... ықпалы
әлсіреген заманда айырықша қажет. Бүгінгі психолог, ... ... ... ... ұлттық төлтума мәдениеттің құрамдас бір бөлігі
ретінде қарайтыны сондықтан.
Еркек пен әйелдің ... ... ... ... ... ... ... бар, әрбір ұлттың ... ... ... Бұл ... ... ... таным-түсінікте еркек пен
әйел арасындағы жыныстық қатынасқа деген үш ... ... ... назар
аударады. Ол — жыныстық қатынасқа деген Шығыс ... ... ... ... ... ... ... елдері (Қытай, Жапония, Тибет,
Үндістан т. б.) еркек пен әйел ... ... ... өнер ... ... жаны мен ... сауықтырудың ең бір мәнді тетігі деп білген.
Батыс елдері (Грекия, Рим, ... ... т. б.) ... ... ... ден ... оны адам болмысын танудың өзекті бір ... ... ... ... ... және психолог Зигмунд Фрейд адам ... ... мен ... ... негізгі тізгіні жыныстық қатынасқа
байланысты деген тұжырымға келген. Фрейдтің бұл тұжырымы бойынша, ... ... ... ... ... ... алмайды.
Адам болмысын иррационалды (ақыл жетпес) психологиялық күш билейді. Ал,
интеллект — сол ... ... ... ... ... ақиқатты
белсенді танытушы емес. Фрейд индивид пен әлеуметтік орта мәңгілік жасырын
соғыспен өтеді деп ой ... пен әйел ... ... ... туралы үшінші көзқарас
Еуразия көшпелілерінің арасында қалыптасқан. Көшпелілердің таным-түсінігі
еркек пен әйелдің арасындағы жыныстық қатынасты кие ... оған ... ... ... мән ... Көшпелілер үшін тек еркек пен әйел
арасында ғана емес, жалпы жан-жануар ... ... ... ... табиғаттың киелі сыйы. Мұндай таным-түсінік мыңдаған ... ... ... ... ... ... Ондай салт дәстүрдің
баршасында жыныстық қатынас тіршілік сабақтастығының негізі ... ... ... ... ... сайдағы иерогамиялық (жанығудың киелі
сәті), эротикалық (қозушылық) петроглифтерден жыныстық ... ... ... құбылыс ретінде мән берілгенін аңғарамыз. Көшпелілер
арасында күн ... ... ... бұршақ дәнін жұтып жүкті болған әйел-
аналар туралы, ... ... ... ... ... көрген еркек туралы
тарихи-шежірелік әңгімелердің, миф-әфсаналардың алуан түрі айтылады. ... ... ... ... түскені де аз емес. Сондай-
ақ ... ... көбі ... ... ... етіне жерік болады. Шежіре-әңгімелердің ... ... ... ... ... әйел ... да айтылады. Міне осы мысалдардың
бәрінен байқайтынымыз, көшпелілердің таным-түсінігі жыныстық ... ... сыйы ... ... ... Тіптен күні бүгінге дейін
шағылысып жатқан малды үркітпеу, күйекке түскен аңды атпау сияқты дәстүрдің
астарында да ... ... кие ... бар. Халықтық ұғым-түсінік
бойынша жерді — аналық, ...... деп ... ... ... ... балап, ол нұрдан жерді буаз болды деп, образбен елестетуде ... ... ... таным-түсінікпен астастыру аңғарылады.
Қазақтың құда түсу, ұзатылар қызға жар-жар айту, келін түскенде отқа
май құю, жаңа үйленген жастарға отау ... қыз ояту ... ... ең алдымен жыныстық қатынасты кие ... ... ... ... тек осындай марапаттауды қажет етеді деп сенген. Міне,
көшпелілер үшін жыныстық қатынастың киелі болуының бастау себебі осында.
Көшпелілердің ... ... ... ... сыйы
ретінде кие тұтқандықтан, бұл мәселеде еркек пен әйелдің жауапкершілігі
бірдей болған, ... ... ... ... пен әйел әсте ... ... қарамаған. Дәлірек айтсақ, еркектің әйелді немесе әйелдің еркекті
иемденуі, меншіктенуі көшпелілердің дәстүр-танымына жат. ... ... сөзі ... ... ... жұптасуын білдіреді. Сөйте
тұра, ... ... ... ... әйелге көрсетілер сый-
құрметтің басымдау екенін аңғаруға болады. Ат үстінде еркекпен үзеңгілескен
скифтің желдей азат ... ... ... ... ... түркілер
қоғамында Қағанаттың ең лауазымды адамы қаған болса, одан кейінгі орында
қағанның «қатын» деп ... ... ... Ел ... мың сан түрі қаған
мен қатынның алдынан өтіп отырған.
Иісі мұсылман халықтарының ішінде қазақ әйелдерінің ғана ... ... да көп ... ... керек. Ең арғысы, қазақ тіліндегі «қалың
мал» сөзінің этимологиясында қалың ... әке мен шеше малы ... малы ... ұғым ... тұр ғой. ... ... заманында
екі жастың үйленуіне ата-ана жақтары қарсы болған жағдайда, шын мәнінде бір-
біріне ғашық жастар жақын маңдағы аруақтың басына ... ... ... ... ... екі ... қосылуына қағанның өзі де ... ... ... ... аңғартары мол. Өмірдің барлық
саласында еркек пен әйелдің өздерін тең санауы — ... ... ... ... ... Жай ғана ... емес, тарихи-әлеуметтік ақиқат. Сөз
жоқ, мұндай теңдік сезімі ... ... ... ... да ... ... ... тіліндегі «жар қызығын көру» деген ... ... ... ... ... ... да ... жыныстық қатынаста қазақ еркегі мен
әйелінің қысылып-қымтырылмай, өздерін шын тіленіспен еркін сезінуі — табиғи-
психологиялық қасиет. Рас, еркіндік пен ... ... ... ... ... ұғым екенін де қазақ ... ... ... ... қатынас
кезінде халықтың орныққан қалыптарын әсте аттамаған. ... ... ... жүргендей, төсектегі қылықтың бәрі жөн деп ... ... үшін ... жат ... Ең ... ... ең ... қазақ ұғым-түсінігінде жыныстық қатынас ... ... ... ... ... пен әйел үшін ... киелі саналған.
Еркектің оң жаққа, әйелдің от жаққа жатуынан бастап, еркектің әйел ... ... ғана ... ... ... ... қалыптары болған.
Қазақ фольклорында әйелдің мықынын жоғары қарай суреттелуінде терең мән
бар. Оның есесіне «Ақ ... ... «Ей, ... ... ... тіліңді
әкел», «Бал татыр ... ... деп ... өлең ... әйел ... елжіретіп-иітер, қоздырып құмарлығын арттырар қызулы да
қылықты қасиеттерін аңғару қиын ... ... ... мен ... ... кейін екеуі бірдей мейірі қанып, мерейі өскен сезімде болуы —
табиғи қасиет. Себебі, ... ... ... ... бойынша жеке
бастың эгоистік, өзімшіл ындынын ғана қанағаттандыратын тірлік ... ... ... киелі сыйын қабыл алып, қасиетті борышын өтедік деген
рухани кемел сезімде болады. Сөз жоқ, ... ... жан ... мен ... үндескенде ғана ең күшті ләззатқа бөленуге ... Бұл ... ... бар ... ... теңдессіз рахатын көре білген
бақыттылар деуге әбден болады.
ҚАЗАҚТЫН ДӘСТҮРЛІ ЫРЫМДАРЫ.
Қыз туса, үйге тұтқа болсын деп кіндігін от ... ... Ұл ... ... ... ... қорғаны болсын деп, кіндігін алты қырдан астырып
тастайды.
Жаңа туған нәрестені ... жеті ... ... ... десе
сауысқанның тілімен, күйші болсын десе домбыраның құлағымен, бай болсын
десе қойдың құйрығымен ... ... жүре ... ... ... ... үш түрлі тілекпен
кеседі. Бірінші, баланың тұқымы өсіп-өніп, шөптей көп ... деп ... ... ... ... ... майлы болсын деп, аяғын тоқ ... ... ... адал ... ... ала ... аттамайтын шыншыл
болсын деп, баланың аяғын ала жіппен тұсап ... ... ... адам ... ... ... ... беріп,
одан қайта сатып алу ырымын жасайды. Мұндайда қайта сатушы адам, балаға көз
тимесін, аман болсын деген ... ... ... ... бас ... тозығы жеткен сояуларын қадайтын болған.
Бұрынғы көшпелі өмірде әрбір ауыл, әрбір әулет көш ... ... ... ... ... ... ... Кейде қауырсынды
қырғауылға ұқсата құрастырып, шаңыраққа қонақтатады. Мұнысы, сән-салтанатты
көштің барар жеріне құстай тізіліп тез жетсін деген ... ... ... білісуге айырықша мән беріп, жөнімен
сәлемдесуді ырым көретін ... ... мал ... ... ... «Жаяр көбейсін!» «Өріс шүйгін болсын!», «Өріс кең болсын!» ... ... ... тіл ... Мұндай тілекке «Айтсын», «Айтқаның
келсін», деп жауап беріп, әрі қарай жөн сұрасып кететін болған. Сол ... ... ... ... көбейсін!», көшке кездессе «Көш көлікті болсын!»,
— «Көш байсалды болсын!», жолаушыға ... ... оң ... ... бас ... ... тап болса «Орта толсын!», мал сойып жатса «Сояр
көбейсін!», ... ... ... шөп шауып, қи ойып немесе басқа жұмыс
жасап жатса «Еңбек берекелі ... киіз ... ... ... ... зейнетті болсын!», қой қырқып жатаса «Қырқым көбейсін!», өлік үстіне
кезіксе «Қазаның артының қайырын ... ... үйге ... ... бала ... үйге кірсе «Нәрестенің бауы берік болсын!», ауыл ... ... ... ... болсын!» т. б. Дегендей тілектер айтысып амандасу
рәсімі қалыптасқан. ... ... ... ... ... баланған. Тіптен,
танымайтын адамнан жөн сұрасқанда «Кімсің!» деп дүңк еткізбей, «Танымадық
қой» деп сыпайылап тіл қатқан. Көшпелі-қазақтың ... діні ... ... ... ... ... деп айтылса, бұл сөздің де мән-
мағнасы «арлымысыз!», «тазамысыз» деген тілекпен астастып жатыр. Байырғы
түркі тілінде «ары» — ... ...... ...... ... деген
мағына берген.
Аса киелі саналатын дәстүрлі ырымдардың бірі — ... ... ... ... ислам дінінен ада, байырғы түркілік дәстүр. Тәңірілік наным-сенімдегі
әрісі түркілер, берісі көшпелі-қазақ үшін – Күн, көк, от, су, ... Жер ... ... жер» — ... жер ... мағынада. Байырғы көшпелілер тағатын
тұмардың ішінде туған жердің бір ... ... ... ... ... өзі
байырғы түркі тілінде «тума ер» — «туған жер» деген сөздердің кірігуінен
шыққан. ... ... ... ... ... ... ішіне дұға жазып
салу дәстүрі қалыптасты.
Бала тоқтық тартса, тоқшылық болмақ.
Бала жол қараса, ... ... ... шұлғыса, мал аман болып, өсіп-өнбек.
Бала басын шайқаса, ... ... оң ... көтерсе, алыстан аңсаған туысқан келмек.
Бала атысып ойнаса, ұрыс-керіс болмақ.
Әйелдің тақымы тартса, жолаушылап кеткен күйеуі келмек.
Еркектің оң қабағы, әйелдің сол ... ... ... сол көзі қышыса қуанады, оң көзі қышыса күйеуі ренжітеді.
Алақан қышыса олжа болады.
Мұртың қышыса жақыныңды иіскейсің.
Табаның қышыса жол шақырады.
Ерттеп жатқанда жылқы ... ... жол ... арам шеміршегін маңдайша мен босағаға ұрғанда жабысса, ат жүйрік
болады.
Тасбақаның жанын қинасаң, күш жинап ... кек ... ... ... ... ... кек алады.
Ит ұлыса бір қатер бар.
Сауысқан шықылықтаса, қонақ келеді.
Сиыр жиналып өкірсе, ... ... ... күліп жүрсең, өңінде жылайсың.
Түсіңде жылап жүрсең, өңіңде күлесің.
Тіліңді тістеп алсаң, үйіңе ашыққан қонақ келеді.
Ат ... бір ... ... туса, жұртқа бір жаманшылық.
Жолыңды қоян кесіп өтсе, жолың ... ... ... ... ... ... шуласа, жақсы хабар естисің, сол құлағың шуласа, жаман хабар
естисің.
Түсіңде өлік ... ... ұзақ ... ... ұзын адам береген болады, қолының саласы қысқа адам
сараң болар.
Желке шұңқыры терең адам кесір болар.
Желке ... ... бала ... ... қаймыжықтай жұқа кісі сөзшең болады.
Көзі сығыр кісі қу болар.
Қазанның күйесі жанса, қой өсер.
Қарлығаш ұя салған үйдің дәулеті ... ... ... ... ... жұмыртқасын тапқан адам бай болады.
Қосаяқтың құйрығымен ауыздандырған құлын жүйрік болады.
Мінген атың ... олжа ... ... ... ... ... ... тарақтаса, алыс жолға мініледі.
Қатар мініп келе жатқан аттар тістессе, сапар қысқа болады.
Ақылы толмаған бала ми ... ... ... ... ... ... ... жесе, «әке-шешесіне қайырымсыз болады» дейді.
Бала өкпе-бауыр жесе, «жетім қалады» дейді.
Тілі шықпаған балаға тіл берсе, «тіл тигіш ... ... ... жесе ... ... ... «әнші болады» деп таңдай береді.
Баланың «құлағы түрік болады» деп құлақ береді.
Балаға «бойы қысқа ... деп ... ... ... ... болады» деп құйымшақ бермейді.
Бала «аурушаң болады» деп бүйрек бермейді.
Емшектегі баланың ішіп-жеген тағамының қалдығын анасынан ... ... ... ... ... ... жабысқан ұйқыны келін жесе «ұйқышыл болады» дейді.
Ұлтабарды «ұл тапсын» деп ырымдап келінге береді.
Кәріжілікті «отырып қалады» деп ырымдап қыз балаға ... ... қой ... ... жеуіне болмайды.
Қыз балаға «шашың ұзын болады» деп ... ... ... ... болсын» деп жүрек береді.
Төстің басындағы сүріншекті «тұз адамы» деп еркекке ... ... ... ... ... ... құты ... деп өңеш береді.
Екіқабат әйелге «он екі ай ... ... деп түйе етін ... ... ... ... ... айдан асып кетсе түйенің
мойнынан аттатады.
Екіқабат әйел ... ... ... алып ... ... «қыз ... ... тимейді.
Қоян соғып алса «үрім-бұтақты боламыз» деп қуанады.
Балаға «жауырыншы болсын» деп жауырын тістетеді.
«Асық ... ... ... деп ... ... береді.
«Кәрі жілік қорған болады» деп мүжілген соң оң жақ босағаға іліп қояды.
Кәрі жілікті ердің ... іліп ... ... қорғайды» дейді.
Кәрі жілікті түйенің мойынына іліп қойса «қасқырдың жағы ... ... ... ... ... ... мүжілсе «жас сәбидің мойыны тез
қатаяды» дейді.
Майлық-сулықтың «ортасы үйдің құты» деп екі шетіне сүртінеді, ... ... араз ... - ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың дәстүрлі мәдениеті7 бет
Алтын адам10 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Дәстүрлі күйшілік өнер12 бет
Тарихи-мекендік аңыздар42 бет
Халық музыкасы11 бет
Қазақтың күй өнері12 бет
Қорқыт ата өмірі мен аңыздары20 бет
"Бизнес аңыздары"7 бет
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь