Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту

Анықтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5
1 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ..

12

1.1 Өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру педагогикалық мәселе ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
12
1.2 Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

38
1.3 Мектептің өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың моделі (үлгісі) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..



68
2 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша тәжірибелік жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

89

2.1 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

89
2.2 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының
құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша тәжірибелік жұмыстың нәтижелері ... ... ... ... ... .


135
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 158

Қолданылған деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 162

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 172
Зерттеудің көкейкестілігі. Дүниежүзілік қауымдастықтың қазіргі кезеңдегі дамуында адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы экологиялық мәселелерді шешу жолын іздестіруді талап етеді. Адамзаттың жаһандық дағдарысы жер шарының экологиялық үйлесімділігінің жеке бөліктері болып саналатын аймақтық деңгейдегі мәселелерден туындап отыр. Бұл жағдайда антропогенді өркениеттің қоршаған табиғи ортамен тиімді арақатынасын ұйымдастыруға бағытталған барлық әлеуметтік институттарын жұмылдыру қажет.
Ел Президенті «Қазақстан – 2030» бағдарламасында табиғат жағдайының қиын кезеңде тұрғанын нақты атап өтіп: «...экологиялық нашар ахуал бүгінде адам өлімінің жиырма пайызына себеп болып отыр. Қоршаған ортаны ластаушыларға берік тосқауыл қойылу қажет», - деген болатын. Бұл мәселенің тиімді шешілуі мектеп оқушыларын экологиялық білім мен тәрбие беру арқылы олардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру барысында мүмкін болатыны анық [1].
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында «…білім беру жүйесі міндеттерінің бірі ретінде белсенді азаматтық ұстанымы бар жеке адамды тәрбиелеу, республиканың қоғамдық-саяси, экономикалық және мәдени өміріне қатысу қажеттігін, жеке адамның өз құқықтары мен міндеттеріне саналы көзқарасын қалыптастыру» атап көрсетілген. Осы тұрғыдан келгенде, үздіксіз білім беру жүйесінің базалық буыны болып саналатын жалпы орта білім беру мектептерінің оқушыларына саналы тәртіп пен сапалы білім беріп, туған жерінің табиғатын қорғайтын мәдениетті тұлға етіп қалыптастырудағы атқарар рөлі зор екені даусыз [2].
Қазіргі таңдағы қоғамның саяси, әлеуметтік және экономикалық дамуындағы жаңару процестері өткен тарихымыз бен мәдени мұраларымызды қайта қарауға, рухани құндылықтарымызды саралап, оны мектептің оқу-тәрбие процесіне ендіру арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға қолайлы жағдайлар жасалып отыр. Экологиялық мәдениетті халық педагогикасы арқылы қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері мол. Өлкетану жұмыстары оқушылардың қоршаған табиғи құбылыстары мен заттары туралы, олардың өзара байланыс заңдылықтары туралы түсініктерін қалыптастыруға көмектесіп, өмірге деген қызығушылықтарын арттырады. Өлкетану материалдары қоршаған ортаға тікелей бақылау жасауға мүмкіндік береді. Ол туған өлке табиғатын, оның байлықтарын, даму заңдылықтарын, жергілікті жердің халқы мен шаруашылық түрлерін және олардың байланыстарын ұғынуға көмектеседі. Оқу-тәрбие процесінде халық педагогикасының құралдарын өлкетану жұмысында
1 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030». – Алматы: Білім, 1997. – 176 б.
2 Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Қазақстан мұғалімі – Алматы, 1999. – № 4. – Б. 1– 8.
3 Құнанбаев А. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1968. – Б.123– 216.
4 Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985. – 259 б.
5 Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985. – 461 б.
6 Құдайбердиев Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
7 Байтұрсынов А. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жалын, 1989. – 318 б.
8 Аганина Қ.Ж. Оқушыларға экономикалық білім берудің дидактикалық негіздері. – Алматы: КазНГУ, 2004. – 29 б.
9 Айтмамбетова Б. Қазақ педагогикалық энцеклoпедия сөздігі. – Алматы, 1995. – 185 б.
10 Арынғазин М.Қ. Развитие педагогики путем совершенствования теоретико методологической смысловой основы: автореф... .док. пед.наук. – Алматы, 2001. – 45 с.
11 Әбдікәрімұлы Б. Теория и практика развития профессионального технического развития. – Алматы: Ғылым, 1996. – 120 с.
12. Әбдіраман Ш.Ә. Жоғары техникалық оқу орны студенттеріне кәсіби техникалық бағыттылықты қалыптастырудың дидактикалық негіздері: автореф... пед.ғыл.докт. – Алматы: АМУ, 2000. – 49 б.
12 Әділгазинов Ғ.З. Подготовка будущего учителя к управлении процессом обучении в малокомплектной школе. – Алматы: Ғылым, 1993. – 156 с.
13 Бейсенбаева А.А. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. – Алматы: Ғылым, 2004, – 328 б.
14 Жампейсов Қ.К. Формирование основ политической культуры старше класнивов: автореф... док. пед.наук. – Алматы, 1993. – 46c.
15 Караев Ж.А. Активизация познавательной деятельности учащихся в условиях примения компьютерной технологии обучения: автореф. ... док. пед. наук. – Алматы, 1994. – 56 с.
16 Каргин С.Т. Влияние профессионального взаймодействия в вузов– ском педагогическом процессе на качество подготовки будущих учителей: автореф. .... док. пед. наук.– Алматы. 2000.– 45 с,
17 Кертаева Қ.М. Дидактические основы развития методического мастерства учителя физики. – Алматы: Қазақ мектебі, 1994. – 157 с.
18 Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Астана: Л.Н.Гумилев атын. ЕАУ, 1998, – 378 б.
19 Құнантаева Қ.Қ. Развитие образования в Казахстане 1917– 2000 годы. – Алматы: КазГосПИ, 2001. – 207с.
20 Мынжанов Н.Ә. Сущность функции стили педагогического общения // Вестник КарГУ. – 2002. – №2. – С. 32– 38.
21 Намазбаева Ж.Ы. Развитие личности у учащегося вспомогательной школе. – М: Наука, 1988. – 230 с.
22 Нұрғалиева Д.Қ. Оқыту әдістері – Алматы: Қазақ мектебі, 1993. – 23 б.
23 Нугманов И.Н. Язык химии и дидактические основы его функционирования в процессе обучения. – Алматы: Ғылым, – 1993. – 230 с.
24 Сабыров Т.С Оқушы жастардың танымдық әрекетін арттырудағы оқытудың әдістері мен формаларының дидактика жүйесінде тиімді қолдануға мұғалімдерді даярлаудың теориялық негіздері. – Алматы: Ғылым, 1996. – 320 с.
25 Таубаева Ш.Т. Развитие методологии педагогики как динамический процесс совершествования научного познания в педагогике и этнопедагогике // Тез. докл. Междунар. Научно-пед. конф. Этнопедагогика и проблемы одаренных детей в системе образования. – Алматы, 2000. – С. 35– 43.
26 Төлемісова Е.К. Оқушылардың экологиялық іс әрекеттерін бел– сендендірудегі танымдық жолдары. – Қарағанды: КарГУ, 2005. – 37 б.
28 Уманов Г.А. История создания тенденции развития профес– сионального технического образования в Казахстане. – Алматы: Ғылым, 1970. – 254 с.
29 Шыныбекова Э.И. Исползование средств искусства литературы индивидуализированной работе с трудными подростками. – Алматы: Наука, 1967. – 134 с.
30 Хмель Н.Д. Жалпы білім беретін мектептегі педагогикалық процесс //Аударған Успанов Қ.С. – Алматы: Ғылым, 2002. – 170 б.
31 Бөлеев Қ. Болашақ мұғалімдерді ұлттық тәрбиеге дайындау. – Алматы: Нұрлы әлем, 1998. – 200 б.
32. Дүйсембінова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендіру: – Алматы: Ғылым. 1999. – 354 б .
32 Жарықбаев Қ. Аталар сөзі – ақылдың көзі: – Алматы; Қазақстан. 1980. 120 б.
33 Қалиев С.Қ. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.– Алматы: Білім, 2003. – 208 б.
34 Қожахметова Қ.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. – Алматы: Ғылым, 1998. – 317 с.
35 Наурызбай Ж.Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 192 б.
36 Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасын оқытудың дидактикалық негіздері. – Алматы: Әл– Фараби атын. ҚҰУ, 2004. – 267 б.
37 Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. Алматы: Білім, 1995. – 232 б.
38 Айтжанова Р.М. Жалпы білім беретін мектеп жағдайында этнос субектісінің қалыптастырудың педагогикалық шарттары: п.ғ.к. …… автореф. – Қарағанды: 2005.– 24 с.
39 Әбділдина С.Қ. Халық қазынасының тәлімдік тағылымы – Жезқаз– ған: ЖезУ. 2000. – 154 б.
        
        Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
ӘОЖ 37.013:908:[574+008] ... ... БАЯН ... ... ... ... педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
13.00.01 –Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика
Педагогика ғылымдарының ... ... ... үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші:
педагогика ғылымдарының докторы,
профессор Б.Әбдікәрімұлы
Қазақстан Республикасы
Қарағанды, 2007
МАЗМҰНЫ
|Анықтамалар.........................................................|3 |
|......................................... | ... ... | |
|1 ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы | ... ... ... ... ... | ... |12 ... Өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін | ... ... ... |12 ... | ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың | ... ... ... ... ... | ... ... | ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы | ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастырудың | |
|моделі | ... ... | |
|2 ... ... ... ... ... құралдары арқылы | |
|оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... | ... ... | ... Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы | ... ... ... ... | ... ... | ... ... ... ... ... педагогикасының | ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру | ... ... ... нәтижелері..................... |135 |
|Қорытынды |158 ... ... | ... ... |162 ... ... | ... ... | ... ... НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР
Экология - қоршаған ортаның шарттары мен тірі ... ... әр ... ... ... ғылымдар кешені. Қазіргі
кезде терминнің ... ... ... ... ол ... бастапқы
мағынасында жиі қолданылмайды.
Табиғи қоршаған ортаны қорғау - адамды қоршаған ортаның ... ... ... ... ... және ... ... келтіру, табиғатты сақтау негізінде қоғамның үйлесімді өзара қарым-
қатынасын қамтамасыз етуге бағытталған қоғамдық және ... ... ... - ... ... экономикалық, экологиялық
сипаттағы шектеулері бар табиғат ресурстары мен табиғат жағдайларының алуан
түрін қолдану арқылы қоғам қажеттілігін қанағаттандыру.
Табиғатты пайдалану ... - ... ... ... зиян шегуі
мен табиғи ресурстарды экономикалық бағалау ... ... ... - ... бір тұтастықты, бірлікті құрайтын, бір-бірімен байланыста
және қарым-қатынаста тұрған элементтердің басымдығы.
Орнықты даму - адам ... ... ... ... ... ал
қоршаған ортаға әсер ету биосфераның шаруашылық ... ... ... ... ... табиғи негізі бұзылмайды. Орнықты
дамуда қажеттіліктерді қанағаттандыру болашақ ұрпақтарға зиян келтірілмей
жүзеге ... ... ... ... даму тұжырымдамасы қоршаған ортаны
қайталанбас құлдырау жағдайына өту мүмкіндігінен сақтандыратын шектеулі
сыртқы қолдаумен ... ... ... өлкенің дамуын ескереді.
Экологиялық білім - қоршаған орта өзгерістерінің салдары мен ... ... ... әсер ету ... ... дағдылар мен
іскерлікті, білімді меңгеру нәтижесі және ... да ... ... тәрбие - адамдардың санасына, көзқарасына және түсініктеріне
әсер ету арқылы ұйымдастырылған, қоршаған ортаға түйсікті және жүйелі түрде
үздіксіз көтеру процесі.
Экологиялық білім беру ... - ... беру мен ... ... ... ... ... берудің мақсаттары мен міндеттерін
жүзеге асыратын өзара ... ... ... ұйымдық құрылымдар жиынтығы.
Экологиялық білім беру стратегиясы - «адам-табиғат», ... ... әсер етуі ... ... ғана ... ... өзгерістерді
терең түсіну қажеттілігі, экологиялық мәдениеттің қалыптасуы, адам тұрмысын
экологияға бейімдеу, оны жүзеге асырудың негізгі ... ... ... ... беру саласында мемлекеттік саясаттың негізін құрайтын
басымды идеялар, қағидалар, мақсаттар ... ... ... ... даму ... ... жүйесі.
Экологиялық мәдениет - табиғи қоршаған ортамен ... ... мұра ... ... таза тұрмыс қалпына, тұрақты әлеуметтік,
экономикалық дамуына, елдің және әр ... ... ... ... ... ... ... бейімдеу - сабақ беру тәжірибесінде, ең алдымен,
организмдердің, соның ішінде адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасын
көрсететін ... ... ... ... қамтамасыз етілген әр
түрлі пәндерді енгізу.
Экологиялық хабардар ету немесе экологиялық ... - ... ... қалыптастыру және ағарту мақсатында (экологиялық
мәдениетті көтеру), табиғи ресурстарды ... ... және ... ... ... экологиялық мәселелер, жағдайлар, болжаулар туралы
ақпаратты тарату.
Экология саласында ... ... ... ... - экология және
табиғатты пайдалану саласында үздіксіз білім беруді дамыту үшін ... ... ... ... ... органдары және мемлекеттік өкімет
органдарың қызметін реттеу, сондай-ақ ұйымдар қызметін үйлестіру, қоғамдық
бірлестіктерің және азаматтардың ... жаңа ... ... оның адам мен ... ... үшін ... сапасын жақсарту
барысындағы іс-әрекеттер жүйесі.
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі. Дүниежүзілік қауымдастықтың қазіргі кезеңдегі
дамуында адам мен табиғат арасындағы ... ... ... шешу жолын іздестіруді талап ... ... ... жер шарының экологиялық үйлесімділігінің жеке бөліктері болып
саналатын аймақтық деңгейдегі мәселелерден ... ... Бұл ... ... ... ... ортамен тиімді арақатынасын
ұйымдастыруға бағытталған барлық әлеуметтік институттарын ... ... ... ... – 2030» ... ... жағдайының қиын
кезеңде тұрғанын нақты атап өтіп: «...экологиялық нашар ахуал ... ... ... ... ... ... отыр. Қоршаған ортаны ластаушыларға
берік тосқауыл қойылу ... - ... ... Бұл мәселенің тиімді шешілуі
мектеп оқушыларын ... ... мен ... беру ... ... ... ... барысында мүмкін болатыны анық [1].
Қазақстан Республикасының Білім туралы ... ... беру ... бірі ретінде белсенді азаматтық ұстанымы бар жеке адамды
тәрбиелеу, республиканың қоғамдық-саяси, ... және ... ... қажеттігін, жеке адамның өз ... мен ... ... ... атап ... Осы ... ... үздіксіз
білім беру жүйесінің базалық буыны болып саналатын жалпы орта білім ... ... ... тәртіп пен сапалы білім беріп, ... ... ... ... ... етіп ... ... зор екені даусыз [2].
Қазіргі таңдағы қоғамның саяси, ... және ... ... ... ... ... бен мәдени мұраларымызды қайта қарауға,
рухани құндылықтарымызды саралап, оны мектептің оқу-тәрбие процесіне ендіру
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... халық педагогикасы арқылы
қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері мол. ... ... ... табиғи құбылыстары мен заттары туралы, олардың өзара
байланыс заңдылықтары туралы түсініктерін қалыптастыруға көмектесіп, ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасауға мүмкіндік береді. Ол туған өлке табиғатын, оның
байлықтарын, даму ... ... ... халқы мен шаруашылық
түрлерін және олардың байланыстарын ұғынуға көмектеседі. ... ... ... ... ... жұмысында пайдалану
арқылы оқушылар тек нақты білім мен ұғымды меңгеріп қана қоймай, дүниенің
біртұтастығы мен әр ... ... ... ... ... ... ... нақты заттар мен құбылыстардан тұратындығын ... ... ... ... ұрпақтың экологиялық мәдениетін қалыптастыра ... ... ... ояу, ұлттық сана-сезімі жоғары саналы азаматын тәрбиелеу
ұзақ әрі ... ... ... ... ... бұл ... бүгінгі таңда
өткір қойылып, өз шешімін табуды ... етіп ... ... мәселені шешуде
көптеген ғалымдар өз үлестерін қосқан.
Қазақ халқының біртуар данышпандары А.Құнанбаев [3], Ы.Алтынсарин [4],
Ш.Уәлиханов [5], Ш.Құдайбердиев [6], А.Байтұрсынов [7] ... ... адам ... ... ... ... қарастыруға келмейтін
біртұтас дүние ретінде қарастырған.
Оқушылардың қоршаған ортаға саналы көзқарасын қалыптастыру арқылы жан-
жақты тәлім-тәрбие беру, ... ... ... ... кәсіби
білігі жоғары мамандарды даярлау ... ... ... ... [8], ... [9], Қ.М.Арынғазин [10],
Б.Әбдікәрімұлы [11], Ш.Ә.Әбдіраман [12], ... ... [14], ... [15], ... [16], ... ... [18], ... [19], К.Қ.Құнантаева [20], Н.Ә.Мыңжанов
[21], Ж.Ы.Намазбаева [22], Д.Қ.Нұрғалиева [23], ... ... [25], ... [26], ... [27], ... ... [29], Н.Д.Хмель [30] т.б. еңбектеріне арқау болды.
Жас ... ... ... құндылығы шексіз халық ... ... ... ... [31], ... [32],
Қ.Жарықбаев [33], С.К.Қалиев [34], К.Ж.Қожахметова [35], ... ... [37], ... [38], ... ... [39], ... [40], ... [41], Қ.А.Сарбасова
[42], Л.С.Сырымбетовалардың [43] және т.б. ... ... ... ... ... беру мен ... беру мәселесін шешуде
Ж.И.Балтағұлова [44], Ә.С.Бейсенова [45], Н.А.Бәкірова [46], ... Ж.Ж. ... [48], ... [49], ... [50], М.А.Лигай
[51], Г.Мұқышева [52], Д.К.Өмірәлиев [53], Ә.А.Саипов [54], К.Сарманова
[55], Қ.Н.Сарыбеков [56], ... [57], ... ... [59], ... [60], Ж.Б.Шілдебаев [61], Ш.Ш.Хамзина
[62], В.И.Фурсов [63], Г.А. Ягодин [64], А.В. ... [65] және ... ... ... зор.
1970 жылдарда зерттеу әдіскерлерінің көңілі, әсіресе табиғат қорғау мен
экологиялық түсініктердің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... (Я.И.Габев [66],
С.Д.Дерябо [67], Т.В.Кучер [68], В.Г.Иоганзен [69], Э.А.Тұрдықұлов [70]
т.б.).
Адамның қоршаған ортамен байланысы ... [71], ... ... [73] және т.б. ... ... ... тәрбие факторы ретінде М.Верзилин [74], ... [75] ... ... ... ... ғылымы тұрғысынан Э.В.Гирусов [
76] Ж.Тлепов [77] және т.б. ғалымдар зерттеген.
Экологиялық мәдениет пен оның ... ... ... ... [80], Е.В. ... [81] , және т.б. ... ... негізделсе, болашақ мамандардың экологиялық ... ... ... ... [83], ... С.В Алексеев [85] және т.б. ғалымдар еңбектерінде ғылыми-практикалық
тұрғыда ... ... ... ... компонентін жүзеге асыру жолдары
(М.К.Жайлауова [86], О.А. Иванова [87 ], Н.Д. ... [88], Л.В. ... 83], О.В. ... [90], ... Т.В. [91] және т.б.). Ғалымдар
жергілікті ... ... ... ... ... ... аймақтық университет атқаратынын атап көрсетеді.
Экологиялық тәрбие берудің педагогикалық алғышарттары Г.М.Сәбденәлиева
[92], Ф.Н.Жұмабекова [93], ... [94], ... [95] ... ... мен ... ... пән ... жүзеге асыру да
көптеген ғалымдардың зерттеу пәні болды. Мәселен, қазақ тілі мен әдебиеті
Ө.Танабаев [96], ... [97], ... [98], ... ... ... ... [100], ... Р.С.Басекеева [101], математика
Қ.Н.Сарыбекова [102], табиғаттану Д.І.Жангелдина [103], ... ... [104], ... [105] пәндерін оқытуда экологиялық білім
беру мен тәрбие мәселері жан-жақты қарастырылған.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда И.К.Исламовның ... ... ... ... [107], ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру Ж.Р.Жексембинованың
[108] және т.б ғалымдардың ғылыми еңбектерінде экологиялық білім мен тәрбие
беру ... ... ... талданып, нақтылана түсті.
Дегенмен педагогикалық, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... дейін
өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға болатындығы ... ... ... көрсетеді.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстары
барысында қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану мүмкіндіктері ... ... ... ... өз ... ... ... және өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру қажеттілігі мен бұл мәселенің ... ... ... ... ... ... ... анық
байқалады. Сондықтан табиғатты қорғау негізінде оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың бір жолы ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыратын әдістеме дайындау,
педагогикадағы жалпы теориялық бағыттағы зерттеулерді кеңейту ... ... ... ... ... ... ... тақырыпты «Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... деп ... ... мақсаты: өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру
процесі.
Зерттеу пәні: өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... ... жүйесі.
Зерттеудің ғылыми болжамы: егер өлкетану ... ... ... құралдары экологиялық бағытта пайдаланылса, онда ... ... ... нәтижелі және тиімді болады, себебі бұл
жағдайда игерілген экологиялық білімдер, біліктер және ... ... ... ... ... ... жалпы білім беретін орта мектеп оқушыларының өлкетану
жұмыстары барысында қолданған ... ... ... ... ... ... қалыптастыра отырып, туған жерінің табиғатына
жанашыр көзқарас пен атамекенге ... ... ... тәрбиеленуіне
негіз болады.
Зерттеудің міндеттері:
– өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... теориялық
негіздерін анықтау;
– оқушылардың экологиялық мәдениетін өлкетану ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесін құрастыру;
– өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру жүйесінің
тиімділігін эксперимент арқылы тексеру.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық негізі. Адам мен қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... мен
этнопедагогика сабақтастығы туралы ... ... ... ... ... ... табиғат пен оқушының өзара қатынасы туралы
тұжырымдамалар, педагогикалық-психологиялық ой-пікірлер, экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... әдістері: философиялық, педагогикалық, психологиялық,
әдістемелік және арнаулы ғылыми әдебиеттерге теориялық талдау ... ... ... ... жеке ... ... ... алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибелік жұмыстарын
қорыту, ... ... ... ... ... ... жүргізу,
шығарма жаздыру, пікір алысу, педагогикалық моделдеу, педагогикалық
эксперимент, математикалық және ... ... ... ... ... ... ғылымдары
классиктерінің еңбектері, Қазақстан Республикасы үкіметінің ... ... ... ... актілер, тұжырымдамалар т.б.), жалпыға
міндетті білім берудің мемлекеттік стандарттары, оқу ... және ... ... ... ... мұғалімдердің
тәжірибелері.
Зерттеудің негізгі кезеңдері.
Бірінші кезеңде (1994-1999) зерттеу тақырыбы таңдалып алынып, осы
проблема ... ... ... ... ... жасалды, зерттеудің теориялық негізі анықталды.
Екінші кезеңде (1999-2005) өлкетану ... ... ... халық
педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... ... арнайы тәжірибелік жұмыстар жүргізілді.
Үшінші кезеңде (2005-2006) тәжірибелік жұмыстың нәтижелері математикалық
және статистикалық тұрғыдан өңделіп, алынған педагогикалық диагностикалық
мәліметтер талданды, ... ... ... ... ... мен ... ... экологиялық мәдениеттің түсінігі педагогикалық тұрғыдан
талданып, қарастырылып отырған мәселенің төңірегінде ... ... ... ... қалыптастыруда қазақ
халық педагогикасының мүмкіндіктері анықталды;
– өлкетану ... ... ... ... құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру процесін
ұйымдастырудың ерекшеліктері ашылды;
– өлкетану жұмыстарында ... ... ... құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетінің қалыптасу ... мен ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... алатын орны» ... ... ... ... және «Экологиялық
өлкетануда халық педагогикасының алатын орны» атты ... ... ... ... қазыналы өлке» атты
оқушылар үйірмесінің ... мен іске ... ... ... ... атты ... курсының бағдарламасы мен оның әдістемелік
кешені; «Дәрілік өсімдіктер, оларды қорғау және тиімді емге ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық
табиғат саябағы» атты экологиялық соқпақтар бағдарламасы; ... ... пәк ... ... ... атты ... ... бағдарламасы мен өткізу іс-шаралары;
«Табиғатым – ... атты ... ... ... ... нұсқауы.
Жоғары оқу орындарының оқу процесіне «Педагогика», ... ... тыс ... жұмысының әдістемесі» атты оқу-әдістемелік
құралдар және «Педагогикаға кіріспе» атты электронды оқулық енгізілген.
Алынған ... ... ... мен ... мамандар дайындаудағы
білім беру мекемелері басшылыққа алып, пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын қағидалар:
– өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... қалыптастырудың теориялық
негіздері;
– педагогикалық процесті ұйымдастыру формаларынан құралатын
өлкетану ... ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың ... ... ... ... ... халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша
жүргізілген эксперименттің ... ... ... ... № 68 ... балабақша
кешені, С.Саттаров атындағы № 57 мектеп-лицейі, Қарқаралы қаласының Мәди
Бәпиұлы атындағы № 44 ... ... ... Ұлттық Табиғат саябағы
т.б. білім беретін мекемелер.
Зерттеу жұмысының дәлелділігі мен негізділігі: ... ... және ... ... ... айқындалған
теориялық дәйектілігімен, теориялық және тәжірибелік ... ... ... ... ... ... ғылыми ақпаратқа сәйкестілігімен, өлкетану жұмыстарында
қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... қалыптастыру тиімділігінің тәжірибе жүзінде ... ... ... ... ... ... жалпы білім беретін мектеп мұғалімдерінің ... ... ... ... ... ... нәтижелерін сынақтан өткізу мен іс-тәжірибесіне енгізу.
Ғылыми зерттеу жұмысының мазмұны халықаралық (Алматы, 2000; Көкшетау,
2001; Қарағанды, 2005, 2006, 2007), ... ... 2004, ... ... ... 1996, 1998, 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, ... ғылыми-практикалық конференцияларда, Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың
педагогика факультетінің ғылыми-әдістемелік семинарларында ... (2005), ... ... ... (2005), ... ... (2006), «Еуразия гуманитарлық ... ... ... ... ... хабаршысы» (2007) журналдарында
жарық көрді.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... көздері және қосымшалардан тұрады.
1 ӨЛКЕТАНУ ЖҰМЫСТАРЫНДА ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫ ҚҰРАЛДАРЫ АРҚЫЛЫ
ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ
1.1 Өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру педагогикалық мәселе
ретінде
Табиғат пен ... адам ... ... ... әрдайым
үйлесімді деп қарауға болмайды. Олардың арасында барған сайын ішкі
қайшылықтар ... ... Бұл ... қайнар көзі қоғам мен
табиғат дамуларының бір-біріне қарама-қарсы екі ... ... ... ... мен оның ... ... ... сайын адамның
табиғатқа «үстемдігі» арта түседі, екіншіден, бұл екеуінің ... ... ... ... ... береді. Табиғат құбылыстарының
алуан түрлілігіне қарамастан, ... бәрі ... ... қарым-
қатынаста, яғни біртұтас бірлікте. Сол себепті де егер адам ... бір ... әсер ... оны ... ... етсе, онда ол
сонымен іштей байланысты басқа жақтарының «тынышын бұзуы» мүмкін.
Сондықтан табиғат қорларына құнтты болу, бүлінгендерін қалпына ... ... ... ... ... ... суға ... мен жануарлар
дүниесіне қамқорлықты күшейту барлық ... ... мен ... ... ... ... болуы – бұлақтардан» дегендей, табиғатты қорғау, қалпына
келтіру мәселелерін ақылмен, білгірлікпен және ... ... ... үшін де, ... ... үшін де ... зор екенін балалардың,
жасөспірімдердің санасына салып, экологиялық мәдениетпен, тәрбиені бесіктен
бастау керектігі – ... ... өмір ... ... қорғау деген ұғымға табиғат байлықтарын сақтау, ұтымды
пайдалану, қалпына келтіріп отыру туралы ортаның ... ... үшін ... ... ластанбауын қамтамасыз ету ... ... ... қаулылар, құқық қорғау ұйымдарының
ережелері мен нұсқаулары, нормативтік актілер ... ... ... ... конвенциялар кіреді.
Мысалы; БҰҰ-ның Рио-де-Жанейрода өткен (1992) қоршаған орта және ... ... және ... ... (1998) ... ... (1995) Конституциясы [109], Қазақстан
Республикасының 2030 ... ... ... [1], Қазақстан
Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы (1997) ... ... ... туралы» Заңы (1992), Қазақстан Республикасы
білім ... ... ... жылдарға арналган мемлекеттік
бағдарламасы (2004), [111, 112], ... ... ... беру ... (2003) [113] ... ... ... ресми
құжаттардың қарастыратын ортақ мәселесі болашақ ұрпақтардың мүдделері үшін
қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін
белгілейді және ... ... ... әсерін болғызбауға, биология-
лық алуан түрлілікті сақтау мен табиғатты ұтымды пайдалануды ... ... ... ... ... ... халықаралық
биологиялық бағдарлама 60-жылдарда пайда болып, жүзеге асырылды. ... ... беру ... оқу ... ... ... ... ендіруге бағытталып, жан-жақты дамуына ықпал етті.
Ол – адамзаттың ғылыми, қоғамдық ... таяу ... ... келмейтін
ресурстарды тұтынумен мүмкін болатын шектеулердің жойылуына жақындап келе
жатқанын ұғынуына байланысты, ... ... ... оқу ... ... элементтерін енгізуді жөн көрді. Экологиялық ... ... және ... ... бір-бірімен ашып көрсету –
үйренушінің сезімін, сондай-ақ парасатын қозғалысқа келтіруге, ғылыми ой
қорытып, нақты ... ... ... ... ... беретін
жеке тұлға мәдениеті.
Жеке тұлғаның экологиялық мәдениетінің қалыптасу мәселесі ... ... ... ... ... ... анықтамасын беруді қажет
етеді. Адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасында ерекше маңызға ие.
Бұл Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің алғашқы ... ... ... мектептің экологиялық білім беруге байланысты іс-әрекет
бағдарламасы мен тұжырымдамасында ... ... ... беру жеке ... ... ... жүйесі мен
практикалық іскерлігін, өзін-өзі ұстау, қызмет істеуге ... ... ... ... ... ортаға жауапкершіліктірін
қалыптастыратын үздіксіз білім беру, тәрбие беру, ... ... - деп ... [113].
Ал Қазақстан Республикасының Білім беру ... ... - ... экологиялық білімдер негізінде қоршаған ортаға ұқыпты қарауы
мен табиғат байлықтарын ... ... – деп ... ... [113].
Ал бұл болса оқушылардың оқу ... ... ... ... білімдері мен практикалық іс-әрекеттерін байланыстыра отырып,
олардың бойына елге, жерге деген сүйіспеншілікті ұялату ... ... ... ... беру жүйесін құрудың мақсаты – ғылыми және
тәжірибелік білімнің бірлігі негізінде оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... мінез-
құлықты, іс-әрекетті қамтамасыз ету. Аталмыш негізгі ресми құжаттардағы
экологиялық білім беру ... ... ... тыс ... ол – бір немес екі адамның атқаратын ісі емес, бұл бүкіл
дүниежүзілік ғаламдық мақсат, ... ... ... ... ... беру және ... беру ... қажеттігі бұған
дейінгі аралықта Қазақстанның орнықты дамуын қамтамасыз ететін көптеген
пікірталастардағы өзекті ... бірі ... ... ... ... ... ғылыми ілімнің тереңдеп, кеңеюіне байланысты адам ... ... ... ... ... ... ... деректерді жеке
–дара зерттеп аша алмайтындықтан, басқа ғылымдардың теориялық қағидаларына
сүйенеді. Осыған орай, педагогика ғылымы оқушылардың ... ... ... ... ... ... ғылымдарының
негізгі ұғымдары мен түсініктеріне жүгінеді. 1866 жылы ең ... ... ... ... ... ... енгізген белгілі табиғат зерттеушісі,
дәрігер, аса дарынды неміс биолог ғалымы Э. Геккель. Ол да ... ... ... ... ... ... ... гректің «ойкос» – үй, тұрақ,
мекен және «логос» – ғылым деген сөзінен шыққан. Тұрақ, мекен туралы ғылым
деген ... ... ... ол тірі организмдердің бір-бірімен қарым-
қатынасын, байланысын айнала қоршаған ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым [45]
Ал қазақ кеңес энциклопедия сөздігінде мынадай ... ...... мен ... ... қарым-қатынасы мен
олардың құрылу қоғамдастығының өзара және қоршаған ортамен ... ... ... бір ... ... ... ... Экология
ғылымының қалыптасуын Ә.Бейсенова, А.Самакова, Т.Есполов, Ж.Шілдебаевтар ... ... 3 ... бөліп қарастыруға болатының айтады. Олар:
Бірінші кезең – биоэкологиялық зерттеулердің ... ... ... ... ХVIII ғасырдың аяқ шенін қамтиды. Екінші кезең – экология ғылымының
жеке ғылым ретінде қалыптасу және даму ... Ол – ХIХ ... басы ... ... 70 – 80 – ... ... ... кезең – экология ғылымының
өрлеу кезеңі ... ... ... ... ... сол ... өмір сүрген
адамзаттың да бет-бейнесін ашып отырады. ... ... 60 ... ... бастап «Табиғатты қорғау шаралары», одан кейін 70 ... соңы мен 80 – ... « ... ... мен ... беру ... ... Қазіргі уақытта «экология» сөзінің мәні биологиялық
сипатта ғана қалып қоймай, бұл ... ... жағы адам ... ... және ... ... ... қарастырғанда кең мазмұнға ие болды.
Экологиялының ғылымдар жүйесіндегі орны ... ... адам ... ... ... ... т.б. салаларында
көрінеді. Ауыл экологиясы – ауыл, село, қала ... мен ... ... және ... ... үйлестіру,
көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен ... ... ... ... моральдық жағынан парасаттандыру, адамдардың экологиялық
құқын қорғау және этноэкологиялық ... ... ... болып
табылады. Ғаламдық экология табиғи және табиғи іс-әрекетінен туындайтын
биосфера ... ... күн ... ... ... мен
құбылыстарды зерттейді. Нооэкология адам, табиғат, қоғам арасындағы адами,
әлеуметтік, ... және ... ... ... үйлестіре зерттей отырып, одан туындайтын проблемаларды адамның
парасатты ақыл-ойымен ... ... ... ... ... ... дәл және қысқа тұжырымдама ... бірі ... ... ол ... анықтаманы Э. Геккель берді:
«Экология деп табиғат экономикасына қатысты барлық білімдерді ... ... ... және ... емес ... ... оның
өзімен, тікелей немесе жанама қатысатын жануарлармен, өсімдіктермен ... ... ... ... бар жиынтығын зерттеу», – деп
түсінеміз [45].
Қазақстандық ғалымдардың да бұл ... ... ... үлестері,
зерттеулері аз емес, дегенмен де бұл сала – ... ... ... ... ... талап қоя білетін мәселе. Қазіргі кезде
көптеген ғалымдардың ... ... ... ......... ... қорғаудың ғылыми негізі, тірі организмдердің
өмір сүру жағдайларын, олардың өзара ... ... ... ... ... педагогикада табиғаттың әсем көріністері ... ... ... ... [3], Ы.Алтынсарин [4], Ш.Уәлиханов [5],
шығармаларында табиғат пен адам өмірін ажырамайтын ... ... ... ... құбылыстарының өзгеріп отыруы заңдылық екенін айта
келіп, табиғатқа сипаттамалар беріп, болашақтың бұрын-соңды болмаған ... ... ... жол ... ... ... белгілі бір көлемдегі білім, білік-дағдыларды
меңгертумен қоса табиғат, қоршаған орта, өлкесі туралы түсініктерін кеңейте
отырып, оларды ... ... ... ... қажеттігі туындайды.
Экологияны педагогика тұрғысынан қарастыратын болсақ, Кеңес ... даму ... ... ... ... түрде оқып үйренуі
негізінде тәрбиелеудің формасы мен әдістері Н.К.Крупская [1115], С.Т.Щацкий
[116], А.В.Луначарский [117], А.С.Макаренко [118] еңбек-терінде орын ... ... ... ... ... ... арқылы жан-
жақты тәлім-тәрбие беру, оқу-тәрбие процесін жетілдіру, мектепке кәсіби
білікті ... ... ... ... қазақстандық көрнекті
ғалымдардың Қ.Ж.Аганина [8], Б.Р.Айтмамбетова [9], ... ... [11], ... [12], Ғ.З.Әділғазинов ... [14], ... [15], ... [16], С.Т.Каргин
[17], Қ.М.Кертаева [18], Р.М.Қоянбаев [19], К.Қ.Құнантаева ... [21], ... [22], ... [23], ... ... [25], Ш.Т.Таубаева [26], Е.К.Төлемісов [27], Г.А.Уманов
[28], Э.И.Шыныбекова [29], Н.Д.Хмель [30] т.б. еңбектеріне ... ... ... ... ... ... ... қарастыра келіп, экономика мен экологияның сабақтастығын, жалпы
білім беру ... ... ... ... ... негізгі
ұғымдар, түсініктерді, қағидаларды білу және оны өмірде ... ... ... ... ... ... берудің теориясы мен
практикасы, қазіргі кезде қоғамның әлеуметтік экономикалық даму кезеніңде
қоғамға білімді, білікті ... ... күн ... ... ... ... ... дамытып, қалыптастыру өмірде өз орынын таба білуге жоғары
мектептің орнын ерекше атап өтеді» [11]. Жас ... ... ... ... ... ... ... әдіснамалық негіздері
Қ.Бөлеев [31], Р.Қ.Дүйсембінова [32], Қ.Жарықбаев [33], С.Қалиев ... [35], ... [36], ... [37], ... ... ... ... [39], С.Қ.Әбілдина ... [41], ... [42], ... [43] т.б. ... ... ... ... мектебінің қажеттігі, оқушыларға ұлттық ... ... ... ... және ... мұғалімдерді ұлттық
тәрбиеге дайындау проблемасы ағартушы педагогтерінің және ... ... ... ... талдауын арқау
еткен [31]. Р.Қ.Дүйсембінова ... ... ... оқу ... ендіру тұжырымдамасын құрып, мектеп ... ... ... беру ... ... ... ... жасады. Мектеп
– озық тәжірибенің жинақталуы мен таратылуының алғашқы торабы, ... ... ... ... олардың шығармашылығы мен еңбек ету
мәдениеті көрнекті байқалатыны жөнінде ... ... ... ... (халық шығармашылығы салт –
дәстүрлер мен әдет–ғұрып, ырым–жоралары, ... ... ... ... ... ... мен ... іс–әрекет
тәжірибесі) мазмұндық сипаттама ... ... ... міндеттері
жөніндегі танымдық, ... ... ... ... ... ... ... процесінде
жүзеге асыру мақсатындағы еңбектері бүгінгі күні құнды болып саналады.
Қ.Жарықбаев, ... ... ... ... ... ... бойынша теориялық негіздері мен практикалық мәнділігі жоғары
ғылыми әдістемелік ... ... ... өте ... ... ... бірі қорғау тақырыптарында әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... рет қазақ
этнопедагогикасының теориялық әдіснамалық негізін қалап, жоғары мектеп
студенттеріне ... ... беру ... ... ... этно-
педагогикасының әдістері, түрі, құралы, мазмұнының мәнін анықтады. Қазақ
этнопедагогикасының құрылымдық моделін құрды [35]. Ж.Ж. ... ... ... беру ... теориясы, мәдени-этникалық білім беру; –
педагогикалық тәжірибе, мәдени-этникалық ... беру ... ... және ... ... жүзеге асырудың жайы, мәдени – этникалық
білім беру және ... ... ... ... ... ... ... негізін қарастырды. С.А.Ұзақбаева қазақ халық
педагогикасында эстетикалық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... мәдениетіне негізделген оқушылардың эстетикалық тәрбие
тұжырымдамасын жасады. С.Қ.Әбілдина ... ... ... ... халқының ауызекі шығармашылығы арқылы бастауыш сынып оқушыларын
адамгершілікке тәрбиелеуге болашақ мұғалімдердің ... ... ... ... ... оқу ... оқу тәрбие
процесінде студенттердің ұлттық сана– ... ... ... ... ... «Қазақ этнопедагогикасы материалдарын
математиканы ... ... ... ... ... ... «Қазақ қыздар гимназиясы ерекшеліктері ұлттық тәрбие
жүйесі ретінде» атты еңбектері тәжірибе жүзінде дәлелденуде.
Сол ... ... ... мен ... беру ... шешуде
Республикада Ә.Бейсенова [45], К.Н.Сарыбеков [56], М.Н.Сарыбеков [57],
Ж.Б.Шілдебаев [61] т.б. ... ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие саласында көптеген ... ... 60-70 ... ... табиғат қорғауға тәрбиелеу
идеясының пайда болу, қалыптасу кезеңі етек алды.
А.Н.Захлебный [71], ... [72], ... [119], ... мен ... ... мақсаттары мен қағидаларын қалыптастырды, мазмұнын
анықтады. Яғни оқыту мен тәрбиені ұштастыру негізінде ... ... ... және ... ... зерттеу мәселесіне сай жазылған еңбектер
мен ғылыми зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... формасының алмасуымен одан туындайтын оқыту мен
тәрбиенің мәні, мазмұны, жүйесі өзгеріп ... ... олай ... ... педагогикалық процеске жетелейтін – мәдениет ғылымның ... ... ... ... жұмыстарында экологиялық білім беру
ретінде мектеп оқушыларының экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы қазақ
халық педагогикасы ... ... ... ... ... әр ... әрекеттеріндегі педогогикалық процесті айтуға
болады.
Мектеп оқушыларына экологиялық ... ... ... ... ... жалпы
негізде мойындалған. Оны іске асыру ... ... ... және ... мамандар тілге тиек еткен. Өлкетануды танып–білуге
ұстанған бағыт 70 – ... ... ... беру ... ... ... және мектепте экологиялық білім беруді дамытты.
Өлке – дегеніміз аймақтық ... жер, ол ... ... ... ... ... [120]. Мектептегі экологиялық өлкетануда бұл
түсінік экологиялық ... ... және ... ... ... олардың арасындағы әрекеттестікті талап етеді. Әкімшілік шегінде
ғылыми зерттеулер жүргізіледі және ... ... ... ... қабылданады, ол-мектептегі экологиялық білім ... ... ... ... – адамның өзі өмір сүріп жатқан жері және
табиғатпен әрекеттесу орны. ... ... ... ... ... яғни ... ... жұмысы болып табылатын іздену
жұмыстарын ... орны ... ... ... ... рет 1914 жылы тарихшы-әдіскер В.Я.Уланов және
сібірлік мұғалім-географ B.Н.Мальков қолданды [121].
Өлкетану – елдің бір бөлігі, ... ... ... да ... ... ... үшін туған өлке болып табылатын территорияны
жан-жақты оқып үйренуі.
Мектептегі өлкетану – мектептегі оқушыларды ... ... ... келетін оқу процесінде, сабақ және сабақтан тыс
жұмыста оқушылардың туған ... ... ... ... [119]. ... ... ... И.В.Ивановтың «Краеведение и системы учебной
и воспитательной работы средней общеобразовательной школы» атты ... және ... ... ... ... деген 1966
жылғы монографиясы үлкен үлес қосты.
Өлкетану – белгілі бір өңірдің табиғатын, халқын, шаруашылығын, тарихын,
мәдениетін зерттеумен шұғылданатын ғылым мен мәдениет ... ... ... ... бір-бірімен байланыста қарастырады, салалық өлкетану
географиялық, тарихи, ... ... т.б. ... ... Өлкетанудың
негізгі міндеті – өлке жөнінде түрлі ақпараттар, материалдық ... т.б. ... ... [122]. ...... ... туған өлкесінің ( мектеп алаңы, ауыл, аудан, қала,
облыс, өлке, Қазақстан ) ... ... ... және ... ... зерттеуі. Осы арқылы оқу мен ... ... ... тығыз байланыста қарастырудан туады [119].
Өлкетану ұғымын түсіндіруде көптеген авторлар оның ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қоса бір факторлардың
екінші ... ... ... яғни сол ... ... және ... ... беру екенін дәлелдеуге ұмтылады.
Өлкетану жұмыстарын мектептің экологиялық жүйесінің негізі мен
бірізділігі ... ... ... іске ... қамтиды. Аталған
жұмыстарды жүргізу, яғни мектептегі экологиялық өлкетану ретінде пән-
аралық педагикалық ... ... ... ... ... ... ... және бүгінгі күнгі экожүйемен танысуға бағытталған
әрекеттерінің бірлігін ... ... ... ... ... өлке ... ... оларды шешудің жолдары
мен оқушыларға оны жетілдіруге болатын шешімдері мен жолдарын іздестіруден
тұрады.
Өлкетану ... ... ... ... екі педогогикалық
саланың тоғысында тұр: ол – мектептегі өлкетану және ... ... ... ... бір жағынан, экологиялық бағыттағы
өлкетану мектеп балаларының ... ... алу ... ... ... ол – ... өлкетану жұмысын жүргізудің бір бағыты, сондықтан
оның ... ... ... ... ... тән ... мектеп оқушыларына экологиялық білім берудің негізі (факторы)
ретіндегі рөлін қарастыру барысында екі мәселе анықталды:
1) ғылыми-әдістемелік, психологиялық-педагогикалық мектепте өлкетанудың
және экологиялық ... ... ... алғы шарты; “өлкенің
экологиясы”, оның ішінде, “өлке”, “ жергілікті жер”;
2) ... ... ... ... ... “өлкетану
жұмыстары байланыстарының бірнеше түсініктері негізін анықтау.
Мектептегі экологиялық өлкетану проблемасын қарастырудың ... ... ... ... ... мен ... ... жатады.
Ғаламдық экологиялық жағдай мәселелеріне арналған зерттеулерде қазіргі
заманғы қоғам мен табиғаттың өзара әрекеттестігінің ... ... ... ... антропогенді әсер ету орны ... жер ... ... – қатты, газдық, су, биотоптық, ғарыштық ... ... ... қарама-қайшылықтар барлық жер шарын қамтиды; в) адамзат
әрекеті әлемдік ... ... ... тепе-теңдігіне әсер етеді.
Аталған проблемаларды жер бетінің экологиялық дағдарысқа қатыстылығын,
жекелеген аймақтардың экологиялық жағдайларын теріске шығарудың ... ... осы ... сөз ете ... ... проблемаларды анықтап
алу мақсаты туындайды:
– қоғам мен ... – бір жүйе ... ... қоғамы – табиғаттың
даму нәтижесі;
– жүйедегі сабақтастырушы ... ... ... ... ... ... табылады, мұның ішіне өндіру және пайдалану да ... ... ... ... компоненттерін қайта өңдеумен
байланысты, адамдар қажетті тағамдарды қолдану және көп немесе аз ... ... ... ... ортаны өзгертеді;
– биологиялық қорды көп алу және оны өндіруді арттыру, ... ... және ... ... ... өмір сүрудің түрлілігін азайтады,
экологиялық жүйенің күрделілігін кемітеді;
– қандай да бір табиғи ортаның тұрақтылығы көбіне оның ... ... ... ... ...... ықпал, оның ішінде
адам мен оның денсаулығына зардаптар әкелуі мүмкін.
Адамзаттың проблемасы болып табылатын ... ... ... ... Әр автор ғаламшарлық, аймақтық, ... ... және ... ... ... Аталған
мәселенің аумақтық-уақытша ерекшеліктері бұл мәселені қарастыру жолының
ерекшелігінен көрінеді. ... ... ... ... болады.
“Ұлттық” деген термин “халықаралық” деп есептеледі және ол ... ... ... өзара әрекеттесу арқылы шешіледі. Бұл жерде де
“мемлекеттік” терминін көптеген көп ... ... ... ... ... : – ... (жергілікті және оның маңайы), – ... ... ... ... аймағы), – ғаламшарлық (жер шары,
биосфера, оның белгілі бөлігі).
Осы орайда тағы бір ерекшелікті атап ... жөн. ... ... ... ... ... қадамы локальды деңгейде алдын алады, бірақ
жоспарлау барысында жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... етеді.
Өлкетанудың арақатынастарын айыру үшін мына түсініктердің ара ... ... ... «өлке», «аймақ», «жергілікті жер», «ландшафт»,
«өлкетану».
Педагогикалық жұмыстарда кең мағынада мына терминдер көп ... ... ... ... ... ... принциптері»,
«экологияға өлкетану тұрғысынан келу», «экология-өлкетану іс-әрекеті»,
«экологиялық білім беруде аймақтық тұрғыда қарастыру». Аталған ... ... ... ... ... ... ... көп жағдайда
синоним ретінде қолданылады. Педагогика ... ... ... оқып ... бойынша мектеп өлкетануы және оқушыларға
экологиялық білім беруде аталмыш түсініктердің ... ... ... келіп өлке, кіші отан табиғатын қорғайтын тәрбиелі, ... ... ... қалыптастырып алу міндеті жүктеледі. Сол
себепті бізде мәдениет дегеніміз не? және мәдениеттанудың ... ... ... ... ... ... сөздігінде мәдениетке мынадай анықтама беріледі: «Мәдениет
... ... ... сақтау мен жаңарту жөніндегі қызметі және
осы қызметтің жемістері мен нәтижелері» [122].
Философиялық сөздікте ...... ... пен сананың
барлық салаларындағы әлеуметтік-прогрестік ... ... ... ... ... тарихының байлығын жеке ... ішкі ... ... ... [123]. Философиялық энциклопедиялық
сөздікте «мәдениет» ұғымы «қайта өңдеу, тәрбиелеу, ... ... ... ... ... ... мекемелер мен әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және ... қатынастарының жиынтығында көрініс беретін амал-жолы» ретінде
сипатталғаң [124].
«Мәдениет – ағартушышлық, ... ... ... ... орыс
тілі сөздігінде берілген [125]. Педагогикалық тұрғыдан мәдениет ... ... ... ... көркем және техникалық
құндылықтар жасаудағы қарым-қатынастар жиынтығы.
«Мәдениет» түсініктемесіне екі ... ... ... және ... ... адамның тұрмыста пайдалана алатын еңбек құралдары
(киім-кешек, жиһаз, ыдыс-аяқ) жатады. ... ... ... ... өмірде, ғылымда, ізгілік аймағында адам ... ... ...... имандылықтың, ізеттіліктің көрінісі.
Ұлттық мәдениетті қастерлеу – ... ... Әдеп ... ... ... белгісі, жан тазалығы, тән ... ... ... [126]. ... ... ... қай-қайсысын алып қарастырсақ, адам баласының адам болып
дүниеге келгенінен бастап өмір ... ... ... оқу-тәрбие барысында
небір құндылықтарды оқушылардың бойына сіңіру, жан-жақты ... осы ... ... білім, ғылым меңгерту болып
табылады.
Ғалым Ж.Ж.Наурызбай: Көп ... ... тән ... ... ... ... Шын мәнісінде мәдениетті адам болу үшін ... ... ... деңгейіне самғаумен бірге кіндік кескен ... ... ... өз ... қастерлеу сезімімен қатар тыныстау – парыз.
Географиялық сана елтану, этнография, ... ... ... да ... ... этнос пен мәдениет проблемаларымен өрістес болғандықтан,
мәдени этникалық оқыту мен тәлім тәрбие ісінде ... ... ие. Бұл ... мен ... ... ... ... адам экологиясы, рухани дүние
экологиясы, имандылық ... ... жаңа ... ... ... ғана», – дейді [36].
Ж.Ж.Наурызбай болашағының қамын ойлайтын жан-жақты ... ... бай, ... ... жастардың кіндік қаны тамған жер-анаға
деген сүйіспеншіліктен басталуы керектігін шешіп беріп отыр.
Зерттеуші ғалымдардың педагогикалық ой-пікірлері, ... ... ... ... адам үшін ... ... оған ... да жоққа шығармайды, ... ... ... ... ... ... ... Мәдениет, ең алдымен, тарихи
даму процесінде оның белгілі бір ... ... ... ... ... ... туралы ой түйеді.
Экологиялық мәдениет табиғи қоршаған ортамен қарым-қатынастағы адам
тіршілігінің мұра болып қалатын таза ... ... ... әлеуметтік,
экономикалық дамуына, елдің және әр адамның экологиялық білім мен тәрбиесі
деңгейіне байланысты қаланады.
Э.В.Гирусовтың айтуынша, экологиялық мәдениет – ... ... ... құндылықтардың бірлігі, сондай-ақ табиғи ортаны сақтауға
бағытталған әрекеттердің бірлігі [76]. Сөйтіп, ... ... ... материалдық және рухани қажеттілікке жетелейтін ... ... өнім ... ... ... ... ... шешуде білім
жеткіліксіз, сондықтан жеке ... адам мен ... ... ... қамтамасыз ететін экологиялық мәдениетті қалыптастыру қажеттігі
туындайды. Себебі экологиялық мәдениет ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Осыған байланысты жиырмасыншы ғасырдың екінші ... ... ... қажеттігі айқындалды. Ол, бір жағынан, орта
мектептерде экологиялық білімнің ... ... ... ... ... ... ... тереңдеп бұзылуына байланысты
болды.
«Мәдениет экологиясы» терминің ең алғаш рет академик В.Т.Лихачев ... ... Оның ... ... ... құралған адам
тіршілігінің объективті негізі – мұраларды сақтау, сол ... ... ... ... ... ... ... заңдарын сақтамаған жағдайда ол қоғамның адамгершілік, рухани
жағынан ... әкеп ... ... ... пен адам ... ... өздеріне тән «мінез-құлық
ережелері» бар. Д.С.Лихачев әлеуметтік екі мәдениеттің қарым-қатынасын
қарастырады. «Екі ... ... ... ... оның ... адам
мәдениеті табиғаттың ықпалымен дамыса, ал табиғат адам мәдениетімен тығыз
байланысты», – дейді [сонда ].
Экологиялық ... ... ... ... ... Ол ... ... «рухани құндылықтарды, әлеуметтік институттардың
барлық түрлерінің жүйесін және ... бір ... ... ... танып-білумен, меңгерумен және жаңартумен тікелей
байланысты адам іс-әрекетінің нәтижесін ... ... ... мен ... ... ... мен саналық деңгейін білдіретін жалпы
мәдениеттің арнайы бөлігі» ретінде ... [84]. ... ... мәдениет» – салыстырмалы жаңа ... оны ... ... ... және ... ... деп ... болады. Бұл
жағдайда экологиялық мәдениет ... ... ... экологиялық
қауіпсіздікті болжау, қоршаған табиғи ортаны қорғау мен ... ету ... ... ... ... ... көрсетеді.
Ғалымдар А.Н.Захлебный [71], И.Д.Зверев [72], ... ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық
қажеттілігін тұлғаның ішкі қажеттілігі мен қызығушылығына толығымен өзгерту
деп көрсетеді. Осыған ... ... ... ... ... ... білім, сана-сезім, сенім, іс-әрекет деңгейінде
жүргізіп, ... ... ... ... ... ... екендігін
дәлелдеді. Отандық ғалым ... өз ... ... ... ... тұжырымдады: «Экологиялық мәдениет – қоғамның
табиғи ортамен ғана ... ... ... ... өзара әрекетінің
тәсілдерін сипаттайтын, барлық рухани өмір мен істе көрініс табатын адамзат
мәдениетінің ... ... және ... ... түсінетін,
экологиялық білім жүйесімен, экологиялық саналылықпен, экологиялық іс-
әрекетпен, қоршаған ортаға ... ... ... ... ...... анықтама береді [106].
Әрине, адамзат мәдениетінің маңызды бір бөлігі ретінде экологиялық
мәдениетті сипаттаудағы «қоғам – адам - ... ... ... ... ... ой ... болып табылады оқу тәрбие процесінде
жүзеге асыруда ерекше орын алады.
Н.С. ... 6-7 ... ... ... ... ... ... мен педагогикалық мүмкіндіктеріне қарай
қалыптастырудың мазмұнын ашты. «Мектепалды балаларының бастапқы ...... ... ... және қарапайым экологиялық білім мен
біліктілігін күнделікті өмірде қолдана білуге ... ... ... ... мінез-құлқымен сипатталады», – деген ... ... ...... ... ... бөлігі ретінде
табиғатты қорғауға, табиғат ресурстарын үнемді пайдалануға, ... ... ... байланысты жеке тұлғаның экологиялық білімі,
іскерліктері, көзқарастары, ... және ... ... ... ... ... – деп Ж.Р.Жексембаева еңбегінде арқау етеді [108].
Ғалымдардың педагогикалық ой-пікірлері ... ... ... ... дүниежүзілік мәдени дамуының құрамдас бөлігі және кезеңі, болашақта
адамзаттың дамуына игі әсер ... ... ... өмірдегі барлық жалпы
маңызды ... ... ... Ш.М.Абеуованың
пайымдауынша, «агроэкологиялық мәдениет дегеніміз – өзі өмір сүріп ... ... ... ... ... дала ... деген
қызығушылығы, құрметі, оны түсінуі, ... ...... ... ... ... ... іскерлігі, дағдысы және
іс-әрекет мәдениеті» [107]. Бұдан шығатын түйін – ... ... өзі ... – өскен жерінің оның шаруашылығына ... ... ... ... ... ... көрінісі болып
табылатындығында.
Бұл анықтамада ерекше назар аударатын тұс – «экологиялық мәдениеттің»
жеке ұлттық немесе ұлтаралық ... ... ... ... ... әсер ететін проблемалар қатарында сипатталуында.
Осы терминге маңызды үлес қосқан А.Н.Захлебный өз ... ... ... ... яғни ол ... ... ... деп
«экологиялық білім беру мақсаты» негізіне жататын қоршаған ортаға ... ... ... және ... С.Д. ... мен В.А. ... ... мақсаты» экологиялық сана арқылы экоцентрлік тип ... ... ... деп ... [128]. Жеке ... ... ... И.Д. Зверев [72]. И.Т. Суравегина [73], А.Г.
Асмолов [129], А.М. ... [130], С.О. ... [131]. Л.П. ... ... ... түрлі көзқарастарын білдіреді.
Авторлар бұл проблеманың тек қана көкейкестілігін қойып шектелген,
ғалымдардың алдына оның ... ашып ... ... ... ... ... ... Б.Т.Лихачевтың жұмысында терең және кеңірек
қарастырылады [133]. Бұл жағдайда «қалыптасу» ... ... ... ... Орыс тілі ... ... қалыптасу түсінігінің
мәні былайша анықталады: «Формироваться, слогаться, ... ...... ... ... ... ... педагогикалық тілге аударғанда «қалыптасу – нәтижеге иелену,
қандай да бір ... ... ... ... ... – баланың қоғамда өздігінен өмір сүру
қабілеттілігін, өзінің ... өзі үкім ете ... және өз ... сала ... ... дүниемен өзінің қарым-қатынасын ... ... ... да ... [135]. Нақтылай келе, педагогика
тілімен ... ... ...... ... ... нәтижесі дегенді білдіреді.
Сөйтіп, жеке тұлғаның экологиялық мәдениетін қалыптастыруда адам ... ... ... екі жолы ... олардың
физиологиялық және экологиялық байланысы, физиологиялық және психологиялық
байланысы адам денсаулығына әсер етеді. Бұл ... ... ... және ... ... ... ... өзара
қатынастардың бұзылуына әкеп соғады да, осыдан адам мен табиғаттың ... ... ... ... ... ... бірыңғай
аурасын қалпына келтіреді, психикалық және физиология-лық жүйеге әкеледі.
Рухани, адамгершілік-эстетикалық ... ... ... ... ... лайықтылық, табиғатқа сәйкестік, үндестік және әсемдік адамдар
үшін адамгершілік-эстетикалық ... және ... ... ... екі байланыс жолдары тұлға қалыптасуының физиологиялық, рухани,
адамгершілік-эстетикалық салауаттану функцияларын атқарады.
Негізгі мәселені ... ... ... экологиясы» түсінігінің
анықтамасын қарастыруымыз керек. Осы анықтаманы біз ... жеке ... ... ... объектілері өнімдерін зиянсыз өңдеу, ағзаның,
құбылыстардың процесс пен айналымдарын, үйлесімді байланыс заңдылықтарын,
тәуелділіктерін, тәуелсіздіктерін, ... ... ... функция атқаруы мен қамтамасыз етушілік табиғаттың толық ... мен ... ... ... экологиясы әлеуметтік экологиядан айырмашылығы бар сала
әлеуметтік экологияның ... ... «Бұл ... ... ... ... ... аралықтардағы қатынастарын, әлеумет пен
мәдени орта, тікелей және жанама кәсіби іс-әрекет ... ... ... мен ... ... ... факторлардың ықпалы,
әсіресе ландшафтардың урбанизациялануы және т.б. ... ... дене және ... ... зерттейтін ғылым» деген
анықтама ... [45]. ... ... мен ... экология» пәні
ноосфера түсінігі бойынша байланысады.Кезіндегі «ноосфера» ұғымы бүгінгі
күні «ноология» ... ... ... грек ... ... «ноо –
ақыл–ой, адамның рухани байлығы, күші» деген мағынаны білдіреді. Аталған
табиғи ортаны ... ... ... басқаруын Моисеев Н.Н. [134]
«ноосфера» деген терминді тұжырымдаған болатын. Кейінгі экология ... ... ... ... ... деп ... аталып
жүр.
Сонымен, табиғат және әлеументтік экология ... ... және ... ... ... ... тек қана ... ретінде
қарастырылмау керек, құтқару, жаңару, жалғыз таза ортаның кеңеюі, адамға
пайдалы ауа, су, өсімдік жан-жануар ... озон ... ... ... радиациялық фон, азаматтардың әлеуметтік, құқықтық қорғауы,
бейбітшілік сияқты құндылықтарды қайта жаңарту бағытында да аңықталады.
Атап ... осы ... ... жас ... дене ... күйіне қолайлы және қолайсыз әсерлі болуы мүмкін.
Осыған байланысты экология үшін адам ... ... ... ... ... ... экологиялық бағыт пен тәртіп орнатушы ... Егер де жас ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастырса, осының бәрі нақты іске асырылады. Экологиялық мәдениет
компоненттерінің бірі ... ... ... ... ... табылады.
Осындай экологиялық сана типінің сипаты: экологиялық сәйкестікке мақсатты
бағыттылық, адам мен табиғат арасындағы карама-қайшылықтың болмауы, ... ... ... ... ... қабылдауы, адаммен
өзара қарым-қатынас партнері, табиғат пен прагматикалық және прагматикалық
емес әрекеттесу теңдігі.
Экологиялық мәдениет адам мен ... ... ... еркін
қатынастардан туындайды.
Экологиялық мәдениет компоненттерінің бірі болып ... ... бірі – ... ... ... ... ... санамен қатар айқын
географиялық санамен, ғаламдық, экологиялық санамен, сонымен бірге туған
өлке, кіші отан, туған жер, ... ... ... ... – деп
көрсетілген [36]. Жан-жақты дамыған жеке тұлғаның бойындағы бөлінбес бір
құрам – ... ... ол өте кең ... ол – ... маңызды әрі
өзара байланысқан экологиялық ... ... ... ... жауапкершілік және экологиялық сенім арқылы қалыптасқан.
“Табиғатпен қарым-қатынас ... және ... ... алу ... ... жеке ... ... сана қалыптасады” [136]. Экологиялық
сананы психиканың білім мен нақты бір ... ... ... өзін-өзі ұстауы мен қоршаған ортамен әрекеттесу барысында оны
қорғауы мен байланысты эмоционалдық белгілердің ... ... ... сана – ... табиғатпен әлеуметтік міндетті шешуден
бұрынғы оның артықшылығын сақтау арқылы әрекеттесуінің үздіксіз байланысы”
[76].
Демек, ... сана – ... ... ... ... ... қоғамдық тұрмыстың экологиялық көрініс беретін идеялар, ... ... ... ... мен ... бірлігі кіреді, атап
айтқанда, адам мен ... ... ... саясатын, “қоғам-табиғат”
жүйесіндегі оптималды жүйеге жетуге бағытталған кешенді реттеу принциптерін
қамтитын және өзін өзі ... ... ... мен ... саясаты кіреді.
Экологиялық сана экологиялық заңдардың негізін, экологиялық заңдарды
тануды, “табиғат-қоғам” жүйесіндегі ... және ... ... ... ... ... түсінуді, ғаламдық
экологиялық апатты тануды және одан ... ... ... ... ... және қоршаған ортаға өзіне қарағандай
қарауды қалыптастыратын мақсатты түрде әрекет ету түрін таңдайды.
С.Д. Дерябо мен В.А. Ясвин [128] ... ... екі ... бөледі:
ол – антропоцентрлік және экоцентрлік.
Антропоцентрлік түрдің негізгі көрсеткіші – табиғат адам ... ... ... және ... ... ... әр ... қажеттілігін
қанағаттандыру көзі ретінде көрінуі. Орталық фигура ретінде және бірден бір
маңызды ... тек адам ғана бола ... Бұл ... адам бекіткен құндылықтар
жүйесі адам әлеміне, табиғат әлеміне қарама-қарсы келеді.
Антроцентрлік түрге қарама-қарсы ... сана ... ... ... Ол ... ... ... бағытталу тән, адамның
табиғатқа қарама-қарсылығы жоқ; ... ... ... ... ... ... ретінде, адаммен өзара байланыс әріптес ретінде
қабылдау; табиғатпен прагматикалық және прагматикалық емес ... ... ... ... экологиялық білім, жануарлар әлемі мен өсімдіктер
әлемінде болып жатқан ... ... ... өзара іс-
әрекеттерді жалпылау мен олармен өзара алмасу, ... оның өмір ... және ... ... ... ... өзгерістермен өзара алмасуы
жатады. [131].
“Экологиялық сананы ... ... ... ... ... ... ... түсінуге, соған сәйкес, онымен және
басқа да адамдармен дұрыс қарым-қатынас қалыптастыруға бағытталған және осы
адамның шығармашылық ептілігі ... ... ... ... ... ... ... үдерісте қалыптасқан әлемнің эстетикалық көрінісі жеке
тұлғаның табиғатты ... ... ... ... ... Ол
табиғи ортаны қорғауға, оны жетілдіруге, ... ... ... ... ... және көп жағдайда табиғатқа эстетикалық түрде қарау
арқылы қамтамасыз етіледі. Оқушылардың ... тек қана ... ... ... ... ... оны ... табиғи құбылыстарды мағыналы
жағынан түсінуді интеллектуалдық-логикалық әдемілікті, ... ... ... ... ... ... ... экологиялық сананың ядросы болып саналатын экологиялық ойлау
– адам ақыл-ойының талдауы мен ... ... Оның ... ... ... жеке индивидтердің қоғамдағы өмірі, экологиялық ... ... ... ... ... адам ... көру, есту,
сезіну, оның барлық табиғи-эстетикалық тұтастығын, оның ... ... ... ... иіс, ... ... сырын қабылдау қабілеттеріне
ие болады. Экологиялық санада маңызды рөл атқаратын - ... ...... ... санасына сезушілік келтіреді. Сол сәттегі сезім
мүшелеріне әсер етпейтін заттар мен ... ... мида ... ... – бір ... ойша көру ... ойша есту, жай ғана емес, көрнекі
бейнелендіру болып табылады.
Экологиялық сезімтану адам мен табиғаттың ... ... ... мен ... ... азаптануы, аяныштығы, ... оның ... ... ... әсемдіктің бұзылуын
көргенде негізделеді. Кейде ол таңқалыс, қуаныш үндестігі, ... ... ... ... ... ... практикалық
жігерлі қатынас. Ол – экологиялық бағытталған жігерлілікті табиғаттағы
практикалық әрекеттесудің ... ... ... позитивтік
зардапқа араласуға зиян келтірмеу, соңында болмайтын қауіпті өзгерістер
болған жағдайда және ойда ... ... бас ... ... мәдениеті басқа да мәдениеттермен тығыз байланысты.
Олар интеллектуалды - танымдық ... ... - ... ... олардың өзара адаммен заңды байланыстарын ... ... ... ... адамның орны және оның өмір
сүру мағынасын терең түсініп ойлауға мүмкіндік береді. Ол ... ... ... ... ... көреді. Саясат мәдениеті табиғаттың күйімен,
атмосфера, литосфера ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Құқықтық мәдениет табиғат пен
әрекеттің өзара заңды байланысын, оны қорғауға, жаңартуға бағытталған және
адамды ... ... ... мән ... ... ортаның қандай
дәрежеде сақталуы, сол ортада өмір ... ... да ... ... ... ... жеке тұлғаның табиғатқа деген байланысын
рухани жағынан көтереді, ол – ... ... ... деген
жауапкершілігін, жануарлар мен өсімдіктер әлеміне, жалпы барлық тіршілік
иелеріне сүйіспеншіліктерін арттыртады. ... ... ... ... ... көзқарасты қалыптастыруға, табиғатта
рахаттануға мүмкіншілік ... ... ... ... ... қауіп келтірмеу, табиғатты үнемді, ұқыпты қолайлы пайдалану,
адамдардың бос ысырап келтірмеуіне ... Дене ... жеке ... ... және рухани қуаттарының дамуына ықпал ету, байыту,
қайта, жаңарту және оның ... ... ... ... осы ... қосындылары, өзара байланыстары тұлғаның
экологиялық мәдениеті мен жаңа мәдени білімін тудырады.
Қазіргі ... ... ... мазмұны мен әдістері туралы
теориялық білімдердің ... қоры ... Адам мен ... ... ... негіздерін В.И.Вернадский [155], қарастырған.
Экологиялық білімнің аймақтық ... ... ... жолдары
қарастырылған еңбектер де баршылық. Ғалымдар жергілікті ... ... ... ... ... ... аймақтық
университет атқаратынын атап көрсетеді.
Экологиялық білімнің көкейкесті мәселерін зерттеген ... да ХХ ... ... ... ... ... тәрбие
берудің пәрменділігін арттыру мақсатында мектеп оқушыларына арналған жаңаша
әдістер мен ... ... ... Атап айтқанда:
Ә.С.Бейсенова [45], Д.Орынбеков [136], М.Н Сарыбеков [56], А.А.Сотников
[137], Ө. ... [138], ... [1139], В.И. ... [6] және т.б.
Ә.С.Бейсенова жоғары оқу орындарында және жалпы орта білім беретін
мектептерде ... ... мен ... беру ... жасады.
Концепцияда табиғатты танып білу, дүниеге көзқарас және ... ... ... ... ... және ... ойын
қалыптастыруға, оқушылардың табиғатты танып–білуі барған сайын адам мен
қоғамды арасындағы тығыз сабақтастықты ... ... ... мен
студент жастарға экологиялық тәрбие беруде аса маңызды болып саналады [45].
М.Н Сарыбековтің бастауыш сынып оқушыларын айнала қоршаған орта ... ... ... ... ... осы ұстанымдарды
қолдай отырып, қоршаған ортаны ... ... ... яғни ... ... ... орта мен оның ... керегінше пайдалансақ, соғұрлым
табиғаттың ... ... мол ... тұжырымын қолдай келе, бастауыш буын
оқушыларына қоршаған орта ... ... ... ... өскен
жерінің табиғатына құрметпен қарап, күтіп әрі аялауға үйрету ... ... [57]. А.А. ... ... ... ... ... адамгершілік аспектісін қалыптастыру дайындығын» ... ... ... қалыптастырып, құндылық бағдарын
айқындайтын адамгершілік аспектісінің алғышарттары болатынын дәлелдейді
[137].
Ө.Танабаев: «Оқушылардың ... ... ... ... жұмыстар үлкен рөл атқаратыны белгілі, ол үшін сыныптан тыс жұмыстарды
ұйымдастырудың ең ... ... ... мен әдістерін іріктеп ала білудің
өзі – шеберлік, жоғары сынып оқушыларын мамандықты еркін таңдай білулеріне
көп ... ... – [138] деп ... ... адамның рухының,
сана-сезімінің, бостандығының тұлғалық және мәдени дамуының мәніне ... ... бола ... ... тыс ... әр ... ... өткізу,
тәрбие әдістерін дұрыс тандап, тиімді қолдану ... ... бір ... ... ... «Пәнаралық байланыс арқылы
экологиялық білім мен тәрбиеде жауапкершілік қатынасын ... ... ... [139], С.О.Орынбеков [131] «Қай қоғамда да болмасын
оқытуды ұйымдастыру формасындағы ... ... ... ... түспейтін мәселе екені, яғни пәнаралық байланыс ... ... ... ... ... мен бағасы жоғары деңгейде
болады», – деп ... ... ... ... қоршаған табиғи
ортаға саналы, табиғатқа ұқыпты түрде ... оның ... ... ... ... байыта түсудің қажеттігін түсінетін,
табиғатты қорғауға белсене ... ... ... ... береді. Өлкелік принцип негізінде жануартанудан экологиялық білім
беру әдістемесін, тәрбиелеу ... ... Осы ... ... ... ... ... және жауапкершілік қатынасы
пәнаралық байланыссыз ... ... ... ... қорғау тақырыптары [108,128,141,142..-146,148,149,т.б.] шетелдік
және отандық ғалымдардың ... ... мен ... жұмыстары біршама. Атап айтатын ... ... ... ... ерекше еңбек етті. И.В. Иванов: «Экологиялық өлкетану мақсаты ... ... ... ... ... ... берудің жалпы
мәселесі арқылы анықталса, екінші жағынан, өлкенің оқушылардың ... ... ... ... ... ... өз ... оқып үйрену кезінде экологиялық ... ... ... экологиялық мәдениет қалыптастыруға әсер етуі, сонымен қатар оларды
экологиялық мақсатты түрде қоршаған ортамен практикалық байланыс ... ...... [119]. И.Д. ... ... ортаны қорғау
аясындағы білім беру тек биология, география секілді пәндерде ғана ... ... ... ... ... барлық оқу бағдарламаларына
кіргізілуі орынды болмақ және ... ... беру ... ... ... ... күн өткен сайын өзектілік сипатқа ие
болатындығын айтуымен маңызды [141]. Оның ... Л.П. ... ... ... ... ... ... қалыптастыру» [132]
еңбегінде жалғасын тапты. Жаңа мақсаттағы білім мен ... ... ... олай болса, осы жастағы баланың сана-сезімі, мінез-
құлқы, ой-өрісі, қабілет – бейімі табиғатқа жаңашырлық қатынас ... ... ... ... ... ... ескеруді айтуымен
құнды. В.Г. Иоганзен ... ... ... ... ... әдістеріне арналған еңбегінде, оқушылардың өзінің
әрбір іс-әрекетіне тиянақты, тапсырылған жұмысты ... ... ... ол ... бойынан саналылық, жүйелілік, бірізділік
ұстанымдарын ... ... ... жұмысында жауапкершілік дағдысын
қалыптастыруда әр түрлі әдіс-тәсілдер ... ... ... ... табиғатты аялауға дағдыландырудың маңыздылығын айқындады [69]. Я.Н.
Габаевтың пайымдауынша, табиғат ... ... ... ... ... мен практиканың байланысы тығыз болған жағдайда тәрбиенің пәрменді
болатындығы жайында теориялық білімді іс ... ... ... нәтижесі
болатындығын дәлелдеуі де «экологиялық білім берудің» тиімді тәсілдеріне
жатады [66].
Ал, ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға экологиялық білім беру» табиғатты
танып білудің дүниеге көзқарастық және экологиялық ... ... ... ... ... іс-әрекетте жүзеге асыра білу
қажеттігі және мәдениетті қалыптастыруға мүмкіндік беретін ... ... да ... ... ... ... арттыра түсуге бола,
«Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру ғылыми негіздерін игерген,
адамның табиғатқа ... ... ... және одан ... ... ... ... туындайтынын анықтауда, бір жағынан, ғылым шешеді,
екінші ... ... ... жаңалықтары негізінде іс-әрекетке бастайтын
экологиялық білім ғана шешіп ...... [140]. ... ... ... мазмұнын толықтай ашу үшін дәлелденген пікірлерге
тоқталамыз. ... ... ... ... мен ... беру ... ... әрекеттік қатынас пен жауапкершілікті ... ... оған ... ... ... ... мен ... болып табылады. Дүниеге көзқарас –адам ... ... ... ... ... ... оның ... қайнар көзі–өмірдің өзі,
адамның тіршілік болмысы. Қоршаған дүние жайлы ... ... ... Кез келген тарихи кезеңдерге дүние, табиғат оның түрлі
құбылыстары туралы адамның ... ... ... ... Табиғат пен
қоғам дамуының заңдылықтарын дұрыс бейнелейді, сол заңдылықтарды меңгерудің
және адамдардың практикалық іс-әрекеттерінде қолданудың ... ... ... қай ... ... бүлінген табиғи ортаны қалпына
келтіруден гөрі ... ... оның ... алудың маңызы зор. Осы орайда
Романова Э. ... ... ... мәселесіне байланысты жоғары білімнің,
саяси ... ... ... және кәсіби жете
білушіліктің табиғатты қорғау жұмыстарын ұйымдастыру даярлықтарын жүргізуге
дайындықты қалыптастыру ... ... ... ... ... ... Ғалым экологиялық білім берудің мақсаты – еңбек
әрекеті ... ... ... ... ... мәселесін шешуге
бағытталған табиғат заңдары туралы қажетті білім ... ... ... ... мақсатында адамдардың ықпал жасау нәтижесінде табиғаттың
жеке компоненттерінің күйіне баға беру ... ... ... пен адам ... ... ... үшін ... табиғатпен
қарым-қатынасындағы іс-әрекетінде мақсатты, жоспарлы бағыт-бағдардың болуын
ерекше атап көрсетеді [142]. А.Н.Захлебный: «Оқушыларға экологиялық ... ... ... ... мен ... ... ... табиғатқа жауапкершілік сезімдерін, экологиялық мәдениетін
қалыптастыру экологиялық тәрбиенің мақсаты», – деп ... ... ... ... ... қағидалары, қоғамдық, заңдылықтар, биік
мәдениеттілік аясында түсіндіруге тырысады [143]. И.Т. ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік – адам іс-әрекетінің жүйелілікке, мәдениеттілікке
негізделген қағидасы. Демек, биология пәні арқылы баланың бойына бар ...... ... ... ... ... дамытуда,
қоршаған ортаны қорғауға, сақтауға тәрбиелеудің маңызы зор дегенді айтады
[144]. И.Д.Зверев экологиялық ... мен ... ... ... ... ... қарым-қатынастарының барлық түрлерін
іске асыру барысында табиғи ... ... ... ... ... ... ... егер бала тіршілік иесінің жанына
батқан азапты сезіуіне және оны озбыр күшпен арашалап үйренсе, онда ол ... ... орын ... көңіл бөледі [141]. Осы негізде
әрекет жасайтын сенімі, практикалық дағдысы, табиғи ресурстарды қорғау, оны
молайтуға арналған ... ... ... ... білім мен
тәрбие беру оқушылардың табиғи ... адам ... ... жатқан
өзгерістерді тани, көре білуге, оларды қалпына келтіруге, ... ... ... бере ... табиғат заңдылықтарын игеруде деп көрсетеді
[68]. Г.М.Сәбденалиева: «Экологиялық тәрбие берудің педагогикалық шарттары»
еңбегінде ұлттық мектептерде іске ... ... ... ... ... ... ... Экологиялық тәрбие беру шарттары, экологиялық
арнайы курс, факультативтік ... курс ... ... тыс
жұмыстар (апталық), мектептен тыс жұмыстар: танымжорық, тәрбие жұмыстары
экологиялық білім және тұлғаның ... ... ... ... т.б ... ... қамтиды», – дейді» [92].
Жоғарыдағы ғалым, зерттеушілердің экологиялық ... ... ... ... да адам ... өзін ... ... түрде қорғауға, ал табиғат байлығын мейлінше молайта түсудің тиімді
жолдарын іздестіруге, табиғи ортада болып жатқан кері ... ... ... ету ... ... білім арқылы тәрбие беру
жүйесін құрайтындығы тиянақты тұжырымдалған.
Ғалымдардың «Экологиялық тәрбие» ұғымына ... бұл ... ... ... ... ... орта ... лицей, гимназия колледж-дерде,
жоғары оқу орындарында үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін жетілдіру
мен ұйымдастырудың мемлекеттік жүйесі.
Экологиялық тәрбие–бүкіл ... ... ... ... келешекте шек
қоятын, оның өмір сүріп отырған ортасына, оның тіршілікке қоян-қолтық
араласатын жаңа ғылым ... ... ... ортаны кесапат жағдайлардан,
небір көлденең оқиғалардан сақтауға ... пен ... ... ... бағытталған маңызды мемлекеттік және ... ... ... ... ... қажет ететін маңызды көкейкесті
мәселе» ... ... орта ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру қажеттігін өмірдің өз ... ... ... проблемалардың біріне айналады. Бұл жағдайда жеке
пәндердің рөлі арта ... ... ... ... ... ... тәрбие беруде экологиялық білімді қалыптастырушы
бастапқы курс «Дүниетану» болып саналатын болса, ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыратын пән өлкетану курсы
болып саналады. ... пәні ... ... ... жүйеге салу
жоспарын ұсына отырып, Т.Түсіпбековаоның отансүйгіштікке ... атап ... [146]. Шын ... ... ... дегеніміз –
әркімнің өз үйінің табалдырығын аттап шыққанда табаны тиіп, қолмен ұстап,
көзімен ... ... ... ... ... түсініп білу деген сөз.
Онсыз өмірдің мәні болмайды. Неғұрлым табиғатпен етене жақын ... ... ... ... ... ... ... жан-дүниесі бай, көңіл-
күйі сергек болады әрі жер ананың қадір-қасиетін білген адам өзін ... ... оған ... сезіммен қарайды. Ал мектеп ... ... ... ... ... ... ... географиялық
өлкетану үйірмесі жұмыстарын бағдармалық тұрғыда қарау, бұл бағытта ... ... ... келе біз ... ... ... субъектінің экологиялық мәдениетін қалыптастыру жаратылыстану
ғылымының, гуманитарлық, экономикалық және ... ... ... ... жаңа ... этикалық қатынас орнату екенін ұқтық.
Сондықтан табиғат ... ... ... ... ... байлығы адамзат тіршілігінің ... оның күші ... ... табиғат заңдарын ғылыми ұғыну іске асырудың объектісі
адам баласының рухани дамуының құралы.
Жастардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы мақсат оларды ... ... ... ... аялауға, жанашырлықпен ... ... ... ... ... ... ұқыпты пайдалану және
арттыру, мақсатында жүргізілген жұмыстар табиғат қорғау әрекеті арқылы іске
асады.
Тұлғаның экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... оны ... дәуірінде, ақпарат құралдары, өз туған елі, жері
туралы кітап қорларынан оқып үйренеді. Білім – адамның ғылыми ... ... ... ... ... ... сақтауы және
қайта жаңғыртуы. Табиғат пен қоғам жайында ғылымда жинақталған білім,
білік, ... ... жеке ... ... оқу ... меңгереді және оны
өмірде тиімді етіп қолдана алады. Табиғат заңдылықтарымен табиғи өзара
байланыс ... ... ... ... ... адамға, қоғамға қауіпті
әсер етеді.
Экологиялық мәдениеттің тағы бір ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Эмоцияональдықұнды, терең адамгершілік ... ... ... ... тән. ... барлық адамгершілік
бағыттары өзіне барлық мынадай сезімдерді дамыту мақсатында (сүйіспеншілік,
ар-ождан, борыш, жауапкершілік, ... ... ... ... адамзаттың ең үлкен бақыты ретінде әсер ... ... ... ... күші бар. Балада табиғаттың әсемдік табиғи
сезімін, табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... дамыту керек.
Іс-әрекеттік-практикалық қатынас ақиқатқа жетуі ол – ... ... ... ... бір жолы – ... тағала денедегі топырақтан ақылды, судан көңілді, оттан нәпсіні,
ауадан жанды ... Ал ... иман ... болады. Ақыл, көңіл, нәпсі, жан
иман қосындысы сана деп аталады [147].
Көптеген ғасырлар бойы діни ... ... ... ... жалғыз
педагогикалық жүйесі (мақсаты, ... ... ... мен ... нәтижелердің өлшемдері мен бағалары) болып ... ... ... ақыл-ойы мен санасының қалыптасу кезеңдеріне көз
жүгіртсек, ... ... ... ... ... ... да
діни наным-сенімдер ерекше рөл атқарып келгені белгілі. Ислам діні ... өлі ... ... ... ... ... достыққа,
әділдікке, шындыққа сендіреді және ақкөңілділік пен мейірімділікті ұсынады.
Ол жауапкершілік пен өзін-өзі бақылау сезімдерін ынталандырады.
Бұл жауапкершілік уақыт өте ... ... ... жануарлар әлемін және
өсімдіктерді қамтиды. Мысалы, құстар мен аңдарды аулауға рұқсат етілмейді,
жемісті және соған ... ... ... рұқсат болғанда және ерекше
жағдайларда ғана кесуге болады. Осы сөздерді дәлелдей келе, ... ... ... ... сәйкес келтірілген. Табиғатпен сәйкестіліктің
исламға ... ... ... байланысқа
дейін ... ... ... экологиялық тәрбиенің
мақсатты бағытталған ... мен ... ... ... ал біз қазір оны қайтадан жаңартуға тырысудамыз. Бұл ... орын жас ... ... ... ... қатынасын құруға бөлінген.
Біздің халқымыздың исламға дейінгі ... оның ... ... ... ... ... жылғаның, өзеннің, төбенің, көлдің,
тастың және т.б. жаны болған. Ағашты кеспестен, өзенді бөгеместен, төбені
тегістеуден бұрын халық осы ... ... ... ... ... тиіс
болды. Егер де адамдар осы иелерге көңіл аудармаса, олардың ... ... ... ... ... ... ... өмір сүретін жерлеріне, әсіресе
қасиетті бұлақтарына, ерекше құрметпен ... ... ... ... олар ... ... қаныққан және де әр түрлі
материалдық емес күштердің болғаны туралы түпкілікті түсінік ... осы ... емес ... ... ... құр-меттеу,
әрекеттегі байқаушылық, қоршаған ортаға құрмет негізінде жатқан табиғаттағы
негізгі тәртіп ережелерін қояды. Өмірдің осындай тәртібі ... ... ... ... ... ие ... ... ол көбею кезінде фауна
мекендеушілерінің ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Ежелгі қазақтардың, дүниетанымы олардың қоғамдық
тәрбиесіне із қалдырып, аумақтық ... ... ... ... ... ... қажеттілігіне шектеушілік қойды, яғни өмір
сүруге ғана қажетті шаманы табу, пайдаланғанның орнын ... ... ... келе ... ... ... сенушілігінде адамзат пен көптеген
қазақ ұрпақтарынан табиғат үстемділігі басым орынды алды, ол ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
қалпы мен өнімділігінің биік деңгейін сақтап қала алды.
Осылайша, біздің бабаларымыз туған табиғатын құдайдай сыйлап, табиғат
объектілеріне ұқыпты ... оны тірі ағза ... ... онымен қатынасын
жақсартты. Ол ең алғашқы қоршаған ортаны қорғаудың жазылмаған заңдары,
бастапқы экологиялық ... ... ... ... ... жаңа ... өрлеу қоғам-
ның, мектептің, педагогиканың алдына қойылатын негізгі міндет – оқушылар-
дың ... ... ... ... экологиялық дағдарыстар
мен тоқыраулардың түп тамыры адам баласының табиғатын қарапайым даму, зат
және энергия алмасу ... оның ... ... ... ... ғылымының негіздерін оқып-үйренбеуі болса керек.
Кейінгі кезде дүниежүзілік мағынадағы ... көп ... ... ... ... болып саналатын қоршаған ... ... ... ... жағдай қазіргі заманғы қоғамды өзіне ... ... ... ... алуға тиімді жолдар мен құралдар іздеуге итермелейді.
Осындай ғаламдық экологиялық дағдарысты ... ... ... сүйене отырып мыналарды айтуға болады: біріншіден, ғаламдық
экологиялық дағдарыс көрінуі ... ... ... экологиялық тепе-
теңдігінің бұзылуы болып табылады, ол- техногендік сипатта табиғатқа
интенсивтік ... әсер ... ... ... ... ... ғаламдық
экологиялық дағдарыс- адамның экологиялық мәдениетінің, үйлесімдік сезімін
жоғалту, қоршаған ортаға деген өз ... ... ... ... ... ... жағдайды кординалды түрде өзгертуге мүмкіндігі бар
шешімнің негізінде ... ... ... ... жүйесіне үйлесімді мәдениетті қалыптастыру ... ... ... ... ... беру ... ... ол алдына қойылған міндетті жоғары деңгейде ... ... ... бірі – менталитет, салт-дәстүр, этникалық табиғатты
қорғау әдеттерінде көрінетін және тағы ... да ... ... этникалық
түрдегі этникалық ортаны елемеу немесе педагогтердің оған дұрыс деңгейде
көңіл бөлмеуі. Осы ... ... ... ... әр ... даму барысында өзіндік экологиялық ... беру ... ... мен ... ... ... ... тұруға бағытталған. Осындай жүйе қазақ халқында бар, ол ғасырлар бойы
қазақ халқының экологиялық мәдениетін қалыптастыруға әсер ... ... ... ... ... ... ... Сонымен, дұрыс экологиялық
білім беруде, ең бастысы, жеке тұлғаның экологиялық ... ... ... ... қол ... үшін ... ... халықтық
педагогикасында терең орын алған, оның бай потенциалын зерттеуге деген
қажеттілік туындайды. Осылай ойлайтын адамға ... ... ... ... дамытуға деген үлкен жауапкершілікті сезіну тән, ... ... ... табиғатқа деген жауапкершілік көзқарас пен экологиялық
жауапкершілік тән. “Экологиялық ... ... ... ... ең ... оның ... – адамгершілікті - экологиялық
қасиет ... ... ... ол ең бірінші, жеке тұлғаның табиғатқа деген
жауапкершлікті көзқарасы ... ... мен ... ... және кейбір құқықтық аспектілерді сақтауы арқылы көрінеді” ... ... ... негізі экологиялық білімдер
кешені болып табылады, ол ... ... және ... ... Кең ... ... ... қарағанда, экологиялық
жауапкершілік қоршаған ... ... жеке және ... әрекеттеріндегі
нормаларының талаптарын, принциптерін көрсетеді. Экологиялық ... ... ... ... Ол – адамның өзін-өзі дұрыс ұстаудың ... ... ... ... ... ... ... құндылық ретінде
қарауға үйренген кезінде, адамзаттың өзін-өзі дұрыс ұстамаудан туындаған әр
түрлі зардаптарын көре білген кезінде туындайды”. Экологиялық ... ... да ... адамға деген қандай да бір заңдық санкциялар қолдану
емес. Ол, ең бірінші, әрбір жеке ... ... ... ... ... ... бір зиян келтіруден және адам денсаулығына зиян
келтірудің алдын алатын моральдық-психикалық нормативтік принциптердің ... ... ... ... ... А.Н. ... айтқандай, қоршаған
ортаға деген жауапкершілікті көзқарас жеке тұлғаның мынадай қасиеттерін
көрсетеді [70,71,143]: 1) жеке тұлғаның қоршаған ... ... өзін - ... ... ... ... сәйкес жауапкершілікпен ұстауы; 2)
экологиялық сауатты әрекеттер ... ... ... өмір сүруі, қоршаған
ортаға жауапкершілігі жоқ адамдарға ... ... Жеке ... ... ... қасиет болып табылатын экология-лық жауапкершілікті,
өз әрекетінің маңызды екенін, оның қажеттілігін қабылдауы. Сонымен, біз
басқа бір ... ... ... ... ... маңызды экологиялық
мәдениетті жеке тұлға қасиетімен – экология-лық ... ...... ... сенім – “неғұрлым ақпараттан-ғандық бірлігі, ол ... ... ... маңыздылығын түсіну және осы салада жаңа
білім алуға деген талпыныс” [143]. Сонымен, ... ... беру ... ... ... ... жеке ... мәдениетін меңгеруге
әсер етуі керек. Философиялық, педагогикалық, ... ... ... ... жер ... ... иесінің табиғи ортада өмір
сүруінің теріс әсер ету жақтары адамның табиғатқа деген тұтынушылық қарым-
қатынысының ... ... ... ... тамыры “адам –
қоғам - табиғат” жүйесінде жеке ... ... ... ... ой ... ... жауапкершілігі, сенімі және аталған
мәселелердегі – өзара қатынастық экологиялық ... мен ... ... ... ... сенім қазіргі заманғы адамның
экологиялық мәдениетін құрайды. Демек, аталған мәселені ... ... ... ... ... атап айтқанда, экология-лық білім беруде
жатыр. Динамикалық түрде дамып келе жатқан қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қоғамның алдына қойылған
міндеттерді ... ... Оның ... ... бірі ... ... оқумен қатар білім алатын этникалық ортаны оқу
менталитеттің өзіндік ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... мен білім берудің этномәдени ерекшеліктері, экологиялық
білім берудің тәжірибелік бағытын ... ... оны ... ... сәйкес қандай да болсын аумақтың экологиялық проблемасын шешуге
тиімді түрде әсер ... ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының ерекшеліктері
Оқушылардың табиғатты қорғаумен байланысты білімдерін және іскерліктерін
қалыптастыруда мектеп ... ... ... мол. ... мәдениеті тек жаратылыстану пәндері сабақтарында ғана ... ... ... ... және ... тыс ... ... асырылады.
Сондай-ақ мектептегі өлкетану жұмыстарында оқушылардың ... ... ... ... мен ... ... ... және перспективті бағыттарын қарастырамыз. ... ... ... ... ... ... ... ұжымдық
немесе өз бетінше іс-әрекеттері олардың табиғатты қорғау туралы ... ... ... ... деңгейге көтереді. Бірақ ғылыми талдау ... ... ... ... ... ... беру мен оларды
тәрбиелеуде әзірше күтілетін ... ... көру ... ... ... ... қиын, себебі мектептегі экологиялық білім көбінесе
теория жүзінде, нақты экологиялық мәселелерді практика барысында ... іске ... ... ... өлке ... ... мына ... арқылы
нақтыланады:
оқушылардың қоршаған орта туралы білімі, сонымен ... ... және ... ... алуы және ... ... және практикалық іскерліктер жүйесін қалыптастыру,
жағдайды бағалай ... өзі ... ... қоршаған ортасын қорғау және
тұрғындардың денсаулығын ... ... ... ... ... денсаулыққа,
экологиялық іс-әрекеттерге жауапкершілікпен қарауды тәрбиелеу.
Білім беру жүйесіндегі өлкетану жұмысы оқушылардың табиғатты қорғаудағы
халық педагогикасында қажетті ... ... ... ... ... ... таңдағы жағдайын қанағаттанарлық деуге ... ... ... ... ... ерен де құнды еңбектерін
жоққа шығармаймыз, зерттеу жұмысымыз барысында өлкетану жұмыстарының ... ... ... ... ... да ... негізгі себебі
мұғалімдердің экологиялық бағыттағы өлкетану жұмысын ұйымдастыруға қазақ
халық ... ... ... дайындығының
жеткіліксіздігімен бұл ... ... ... ... ... жүйесіне
ие еместігіне байланысты.
Зерттеліп отырған мәселенің мектептердегі жағдайын ... ... ... ... ... ... ... болады; мектеп пен мектептен тыс қоғамдық ұйымдар, жоғары оқу орны
қарым-қатынасының халық педагогикасы мен этнопедагогика ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы пәні
арасында пәнаралық байланыстың жеткіліксіздігі;
экология пәнінің ... ... ... халық педагогикасының
құралдарымен белгілі деңгейде қамтамасыз етілмеуі;
өлкетану ... ... ... мен тәрбие берудің педагогикалық
шарттарының сақталмауы;
өлкетану жұмыстарының жүйесінің жасалмауы көңілге кірбің түсіреді.
Көрсетілген ... ... ... табуда қазақ ... ... ... ... ... ... ... жүзеге
асыруға болатынын қоғам талабы дәлелдейді.
Әр халықта халықтың құрылу барысында қалыптасқан жасөспірімдерге білім
берудің ... ... ... ... бар, оған ... этностың
қалыптасу барысындағы жергілікті этногеографиялық ерекшеліктері кіреді. Жас
ұрпаққа осылай білім беру жүйесі мен ... ... ... ... ... ... термині арқылы біріктіріледі.
Халық педагогикасы ұжымдық халықтық шығармашылықтың құрамдық ... және ... ... ... ... ... ... дәстүрлі педагогикалық жүйеге қатысты мәселелерді казақстандық
педагог-ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... ... тапты. Халық педогогикасы ұжымдық халықтық шығармашылықтың
құрамдық бөлігі ретінде және ... ... ... көрінісі
ретінде болады. Жас ұрпаққа тәрбие ... ... ... ... пайдаланудың әдіснамалық негіздері [31, 32, 33, 34, 35, 36,
37, 38, 39, 40, 41, 42, 43,44] ... ... ... ... ертеректе пайда болған ол сол халық қанша өмір сүрсе,
сонша уақыт өмір сүріп келе ... ... ... ... ... «Халық педагогикасы» деген ұғымды әр қырынан зерттеп келеді.
Халықтың санасына тән рухани құбылыс, әр халықтың жинақтаған педагоги-калық
мол тәжірибесі, ... ... ... мен іс-әрекетінің жинағы,
халық тәрбиесі туралы ғылым С.Қалиев кай заманның болмасын немесе қандай да
болсын ... ... ... ... өз ... халық
педагогикасына сүйене отырып жасаған, ол халықтықтың ... ... ... ... ... өзінің білім беру және тәрбие ... ... ... құндылықтарын пайдалана отырып, өз
педагогикалық тәжірибелерінде халықты ең ... ... ... Я.А. ... өз ... ең ... болып халық
байлығына көз жүгірткен. Ұлы чех педагогінің шыңы өз ... ... ... мен оны ... және ... ... ... Мектепке
дейінгі тәрбие беру тәжірибесін жалпылай отырып Я. А. Коменский сол «Ана
мектебі», «Ана тілі» мектеп ... ... ... ... ... ... терминін енгізу
К.Д.Ушинскийдің педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуына негізгі әсер
етуші фактор болып саналады. К.Д.Ушинскийдің ойынша, барлықтарына тән жалпы
туа біткен бейімділік бар, оған ... ... беру ... ... болады:
ол – біздің айтып жүрген халықтығымыз. ... ... ...... ... ... әсер ретінде барлық қасиеттілердің жойылуы кезінде
ол ең артынан сөнеді деп жазды [151]. Ушинский үшін халықтық негіз - ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-30
ж. халықтық педагогиканы зерт-теу ... ... ... ... ... ... ... атақты этнограф және педагог
Г.С.Виноградовтың атымен байланысты. Дат ауыз әдебиетін ... ... ... ... оқытудың гуманистік принципін ұсынды, ол оны бала
көзқарасы ретінде қарастырды. Г.С.Виноградов халықтық ... ... ... көзқарас, тәрбие беру мен білім берудің бірлігі, ... мен ... ... жаңа ұрпаққа әсер ету ретінде көрсеткен.
Г.С.Виноградов –халықта жаңа ұрпақпен бірге пайда болатын өмірге ... беру мен ... ... деген өзіндік көзқарастары бар мақсаттары мен
жолдары ... т.б. ... ... ... мен әрекеттесуін халықтық
педагогика деп атаймыз [152]. Виноградовтың ойынша6 халықтық ... ... ... ... ол ... мен ... бірлігі ретінде”. Сондықтан
халықтық педагогика туралы сөз болған-да педагогикалық ... ... ... тек ... ... ... ғана сөз болады. ... ... ... жаңа ... ... ... Г.Н.Волков
педагогика ғылымына енгізді. ХХ ғасырдың 50- жылдарының екінші жартысында
халық педагогикасының ... ... ... ... ... ол өз ... осы мәселе туралы жазды. Оның берген
анықтамасында оны, бір ... ... ... ... мен міндеттері,
жолдары мен әдістері құралдары, педагогикалық дағды мен ... ... ... ... жеке қасиеттерін ... ... ... жақын қасиеттер ретінде қарастырады”, екінші жағынан,
балаларын мектепте оқытуға мүмкіндігі жоқ ... ... ... ... болды. Г.Н.Волковтың айтуынша, “халықтық педагогика ол
педагогикалық мәліметтер мен ... ... ... ол
халық ауыз әдебиетінде, салт-дәстүрлерінде, балалардың ... ... т.б. ... қалғаны» [153]. Г.Н.Волковтың ойынша, “халық педа-
гогикасы” терминінің өзі тек қана ... ауыз ... ... ... ... ... ... 6-7).
Этнографиялық материалдарды педагогикалық зерттеулерде кеңінен қолдану
“неғұрлым толық анықталған ... ... ... қолдануды талап
етті [153]. Өткен заманда ойшылдарының келтірген фактілерін сараптай ... ... ... әсер ... фактор жергілікті жердің
ерекшелігі (географиялық, климаттық, гидрографикалық т.б.) яғни қоршаған
ортаның физико-географиялық ... бар ... ... әр ... ... ... туралы: “Оның өзіндік,
өзіне тән, ойлау мен көзқарасына және діні мен тіліне, салт-дәстүріне тән
болады,” ... ... ... ... өте ... бір-бірімен терең
байланысты және бір-біріне әсер етіп ... да бір ғана ... ... ... ... мен салдардың себебі - климат пен жергілікті жер
ерекшелігі. Әр ... ... ең ... ... ... ауа
райына байланысты болатын киім үлгісінен; сенім мен түсініктен ... ... және ... өмір сүру ... ... табады. Ол салт-дәстүр
тереңнен шығады да рудан руға, ұрпақтан ... ... ... беріліп
отырады. Ол халықтың сыртқы келбетін көрсетеді, онсыз халық бет ... ... мен ... жоқ ... ... ғалымдардың көптеген жылдарғы зерттеулері олардың халықтар
психологиясы физико-географиялық жағдайларға ... ... ... ... (геологиялық, климаттық, су қоры, топырақ, өсімдіктер әлемі
т.б.), олар қандай да бір этностың осы жерлерде өзіндік ... ... ... ... осыларға сәйкес этнос өзіне тән ... ... ... Жер ... ... ... ... негізгі факторлардың бірі – ол геомагниттік алаң. В.И. Вернадскийдің
[155] ... ... пен ... ... ... мен ... энергияның өзара әсері ноосфера қалыптастырады (сана сферасы), ол ұлт-
тық психология ерекшелігіне әсер етеді. Демек, ... өмір сүру ... оның ... ... ... бола ... сол ... өмір сүріп жатқан
этностың табиғи қоршаған ортасы оның өндірушілік сипатына, әрекеттеріне
және этникалық ... ... оның ... әсер етеді. Халық
мәдениетінің қалыптасу процесі (материалдық және ... ... ... ... ... оның ... ... бейімделуі. Бұл жерде бейімделу
адам ағзасының физиология мен ... ... ... ... ... ... жүреді, әлеуметтік бейімделу ... ... ... ... ... ... әлеуметтік биологиялық бейімделу,
туралы айту маңыздырақ ... Бұл ... өмір сүру ... ... ... ... ... жағдай) туралы түсіндіріледі, ол –
индивидтің неғұрлым нақты бір шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... бір шаруашылық мәдени түр қалыптасты,
ол тарихи түрде ... бір ... ... ... да бір халықтың
материалдық рухани жағдайына қатысты. Этнос пен қоршаған ортаның ... ... ... неғұрлым жаңа түрде дамушы ғылыми пән – этникалық
экология қарастырады. Этникалық ... ... біз ... ... ... негізі болып отырған ғылыми-педагогикалық
мәселені бізді қызықтырып отырған аспектіде қарастыруға, жұмыс барысында
нақты ... ... ... ... ... ... пән ретінде қарауға болады, “ол – этнография
мен адам экологиясы тоғысында орналасқан (әлеуметтік ... ... ... және ... ... ... ... ғылыми пән жалпы экологиямен тең, ол – орта ағзаларының
өзара әсерін зерттеуді басты ... ... ... ... ... ... адамзатты әлеуметтік-биологиялық ерекше өмір сүруші және ... ... ... құру ... әлеуметтік фактор құрушы
ретінде қарастырады, өмір сүру ... ... емес ... ... ... салт-дәстүрінің маңыздылығын, өмір сүру барысындағы
дамып келе жатқан табиғат пен адамға тән ұжымдық ... ... ... ... ... ... міндетіне “этникалық
топтарға өмір сүруге мүмкіндік беретін салт-дәстүр ерекшелігін зерттеуді,
табиғи әлеуметтік-мәдени ... ... ... өмір ... отырған
табиғи ортасын олардың ... ... ... ... ... болады. Этникалық топтардың өмір сүру ерекшеліктерін зерттеу
барысында олардың физикалық (материалдық) және ... ... ... ... ... Оған адамдардың шаруашылық әрекеттерімен
байланысты болатын ... ... ... киім, т.б.) табиғатқа,
әлеуметтік-мәдени, биологиялық бейім-делуі және ... ... ... ... қатар адамдардың жеке және топтық деңгейде
қоршаған ... ... және ... ... әлеуметтік-мәдени ортасы,
дағдарыстық жағдайды бастан кешудің дәстүрлі әдістері жатады (сонда 8, ... ... ... қорытындыласақ, адамның табиғатпен өзара
әсері әр ... ... ... ... жүреді, ол өмір сүрудің әр түрлі
саласынан көрінеді. Осыдан шыға отырып “этностың ... ... ... ... ... сәйкес қарым-қатынастар “екі жақты
сипатта” болатынын ескеру керек. Ол өз кезегінде “этнос пен оның өмір ... ... ... ... жүйе ретінде қарауға” мүмкіндік
береді” [158]. Бұл жерде мына фактіні айтып өту керек: қоғамдық-тарихи ... ... ... өмірінің жүйесі ауысып отырды. Қоғамның
технологиялық және әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... ... ... отырды. Алайда ғылыми-техникалық даму
жағдайында “этноэкологиялық фактор” нақты көрініс тапты, оны ... ... ... ... ... міндетті түрде аумақтың
ерекшелігін ... ... ... ... Ол әр ... ... ... әдетте “экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етіп
отыратын ... ... ... ... Және “қандай да бір
халықтың өмір сүру ... ... ... жат ... ... ” кезінде мүмкін болатын экологиялық салдарға әкеп ... ... ... ... ... ... ... берудің
міндеттерін шешу және аумақтық экологиялық мәселелерді жою біздің ойымызша,
ғасырлар бойы жинақталған, халық ... ... ... және ... ... негізділген табиғатты пайдаланудағы
этникалық салт-дәстүрді есепке алмайынша мүмкін емес.
Г.Н.Волков айтқандай, “этникалық мәдениет пен экологиялық ... ... ... ... ... ... табылады. Экологиялық тәрбие
экономикалық тәрбиемен бірге ... ол жеке ... ... ... ... ... ... анықтаушы болмақ. Халықтық
педагогика біздің көзімізді ашып келеді.
Біз халықтардың өзіндік салт-дәстүрлерінің жойылып ... ... ... ... төмен адамдардың ұлттық салт-дәстүр мен
құндылықтардың тағдырын шешуіне, ... ... ... деп ... ... ... Өзіндік тұрмыстың артта қалғандығы себебінен анықтап, оны
ұмытпау қажет. Тәрбие берудің маңызы ғасырлар мен прогрестің, ... ... ...... ауысушылықтың нақты бекініс алуында,
оның бірден біруіне көшуі.
Халық өз ... ... мен ... ... ... ең ... сіңірген, сол арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Бұл орайда, баға
жетпес байлық, құнды да мазмұнды дерек көзі – ... ... ... ... ... теория,
практика» [35] атты еңбегінде білім беру ... ... ... ... өзекті, өте құнды ... ... ... ... ... ... ... жатады. Халықтық
білімдер табиғат құбылыстары мен ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын дәстүрлер мен
білім кешені жағдайына ықпал етеді. Халықтық білімнің дамуына географиялық
және ауа райы жағдайын ықпал ... Адам өзі ... ... ... табиғатына
сәйкес бейімделеді де, өмір сүруге ... ... ... ... оқып ... ... медицинасы, халық календары, халық метрологиясы,
педагогика, психология ... ... ... ... береді
де, тағы басқа халықтық өмір құбылыстары, ... ... ... материалдық және рухани мәдениетті атқаратын және қалыптастыратын
механизмді ... ... ... және ... ... ... екіге
бөлінеді.
- Рациональды білімге күнделікті тұрмыста қоғамның ... ... ... ... ықпал ететін жағымды білім, білік, технология жиынтығы
жатады.
- Табиғат туралы (халық ... ... ... уақытты білу,
жыл мезгілдерін айыру, жер жырту, жерді игеру, қазақ календары, т.б.).
-Тәрбиеге байланысты (жеті атасын білу, ... ... ... дәстүрлер, салт дәстүр, ритуалдар, бата, тілек, т.б.).
- Ал ... ... ... ... күн ... ойнау); (жезтырнақ, жын - перілер) жатады.
- Анимистикалық және тотемистикалық (күнге, суға, ... ... ... ... ... сыйлау).
- Діни түсінік және сену, (тасаттық беру, құрбандық шалу, шамандық,
арбау, көз тию, ... ... түс ... ... ашу ... ... көне заманнан бергі даму тарихын тұтастай алғанда жалпы
адамзат ... даму ... ... ... жатқанмен, қазақ деген
халықтың қалыптасып, дамуындағы түрлі тарихи жағдайларға ... ... ... танытады. Бұл ерекшелік жиһанкездер мен ғалымдарды, халық
өмірін зерттеуге, ... ... ... зиялы жандарды ежелден
қызықтырып, толғандырып ... ... ... ... ... фольклорлық материалдар әлі толық жүйеленіп, бүгінде ғылыми
тұрғыдан жете сараланбағанмен, сандық ауқымы жағынан қомақты көлем ... ... ... ... ... фольклор болумен қатар, халық
тарихының дәстүрлі дүниетанымының жинақталған алтын қоры, халықтың ... ... ... ... ... ол ... елесі ғана емес, бүгінде
халық тұрмысында өмір ... ... ... ... ... ... ... жас мұра. Фольклор – кез келген халықтың рухани
мәдениетінің шыңы. Фольклор - ағылшынның «folklore» деген сөзінен шыққан,
«халықтың» ... ... ... [159]. Қазақ фольклористикасының
қалыптасу, даму үрдісіне орасан үлес қосқандардың ... ... [3], ... [4], Ш.Уәлиханов [5], В.В. Радлов ... [161], ... [162] ... ерекше атаған орынды.
Ш.Уәлиханов фольклорі – халықтың поэтикалық тарихы, «халықтың ... ... мен ... өмір ... бейнеленуі». Зерттеуші қазақ және қырғыз
фольклорын алғаш рет қазақ және ... ... ... ... ... ... ... «Қырғыз хрестоматиясы» атты еңбегінде халық
әндері, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ... ... жыры ... түрлерін енгізген [4]. Ол үшін фольклор келешек ұрпақты ... ... ... ... фольклорға білім нәрі мен
шығармашылық көзі ретінде ... Бір ... ол – ... ауызекі
поэтикалық шығармашылығының поэтикасы мен ... ... ... ... ... мақалдар мен мәтелдерді, афоризмдерді
ағартушылық және гуманистік тұрғыдан талдады. ... ... ... ... ... қызметі ғылыми
бағыттылығымен ерекшеленеді. В.В.Радлов тіл маманы ретінде фольклор
мәтіндерінің ... ғана ... ... ... ... өзгерістер мен
бұрмалаушылықтарды да естігені бойынша жазып алып, баспаға ұсынып ... ... бойы ... ... ... ... ... шығару және зерттеумен айналысты. Осы ... ... ... жанрының табиғаты шығыс ауыз әдебиетіндегі «афсона» ... ... Бұл ... ... деп ... Аңыз – халықтың наным-
сенімінен, қиял-арманынан туған. Осыған ... онда ... ... Аңыз мазмұны бірде тарихи фактілерге негізделсе, бірде нақты дерегі
жоқ, қиялдан туған қызық ғажайып оқиғаларға құрылады. ... ... ... ... қарай шартты түрде былайша жіктеледі: а) аспан
әлемі, жер, су, қала, ауыл аттарына; б) ... ру, ... ... ... ... в) діни-мистикалық; г) әлеуметтік-утопиялық болып
бөлінеді, бұлардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар.
Нақтылап айтқанда, көне заманнан келіп ... ... ... ... ... ... ... қалың жұртшылыққа ұсыну, сан ғасырлар бойында халық
даналығы тудырған алтын қазынаны бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... Ықылым заманнан бергі Әл-Фараби [164],
Асан-Қайғы [ 163], Төле би [165] т.б. ... ... ... ... ... ... оны қадірлеп-құрметтеу, сақтап-қорғап келешек
ұрпаққа аманат ретінде қалдыру болашақ табиғи тарихи мұра ... ... ... педагогикалық ой-пікірдің бастаулары Қорқыт ата ... ... ... ... ... IX ... өмір сүрген
күй атасы Қорқыт барша адамға өшпес ғұмыр іздеп желмаямен жер ... еш ... ... таппаған деседі. Көзі тірісінде атағы шартарапқа
жайылып, кейін аты аңызға айналады. Ол туралы аңыз, оның ... ... ... екен [163]. ... ... ... ... үш жыл жүргені, жыл сайын толғатып, жеңілдене алмай жүрген ана
бойына бала біткеніне үш жыл ... сәті ... тер ... ... жалбарынып тәңірге көздің ... ... ... ... ... ... жел ... аспаннан селдетіп жауын жауады. Қара
түнектен қаптаған қара жауынға ұшыраған Қаратау мен Сыр ... ... ... ... ... ... туар ... Қараспанды су алған,
Қара жерді күн алған.
Ол туарда ел қорқып
Туғаннан кейін қуанған,- деп келетін жырлар соған орай ... күн бойы ... ... ... ... ... дүлей күш жер
басқан тірі пенде мен жан-жануарды қатты қорқытқан. Осындай сәтте ... ... аты ... болған. Ол туғанда жайма шуақ жайдары күн шығып,
қорыққан жұрттың жүректері орнына ... ... ата өз ... ... ... деректерді негізге ала отырып, өз
өмірбаянының құдіретті күйімен байланысты ... ... ... ... Қай ... ... та, тәрбиелік құндылығы жоға-ры,
олардың мазмұны халыққа, туған жерге, дәстүрге деген ... ... ... үлгі ... ... экологиялық мәдениетін
қалыптастыруға көмектеседі.
Шығыстың екінші ұстазы атанған әл-Фараби – ұлы ойшыл, астроном, ... ... ... Қазақ даласында педагогикалық ой-
пікірлердің философиялық тұрғыда дамуының мөлдір бастауы ғұлама ғалым әл-
Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... ағзалары жайлы», «Темпераменттер туралы» т.б. еңбектер жазған.
Онда: «Адам баласы жаратылыстың, бүкіл жан иесі атаулының биік ... оны ... ... ... – деп ... Данышпан
ойшыл өз еңбектерінің көпшілігін ұстаздық тұрғыда, тәлім-тәрбиелік мақсатқа
орайластыра жазған. Оның ... ... ... жалпы айтқан
пікірлерінің құятын үлкен бір арнасы бар. Ол адамды адамгершілікке, ізгілік
қасиеттерге баулу мәселесі. Ғұлама оған ... ... жолы ... ... ... ... ... толық білуде деп есептеген [163].
Халқымыздың табиғатқа ... ... ... ... ... ... ретінде ұсынып, көздің қарашығындай қорғай білген ... ... аты ... ... адам – ХV ғ. өмір ... Асан қайғы.
Ш.Уәлиханов: "Көшпенділер философы" атаған, малға жайлы, елге ... ... ... Асан ата ... төрт ... шарлай-ды.
Жолында кездескен тау-тас, өзен-су, шұрайлы жерлерді көріп, әр ... ... ... ... ... сөздерін айтады. Асанқайғы «қой
үстіне бозторғай жұмыртқалап тұрған» ел анасы, ру таласы жоқ, ... ... таба ... өксіп келіп, Сарыарқаның бел ортасы
Ұлытауға жеткенде дүниеден қайтады. Оның ... ... ... ... да ... ... бақ-мереке, тату тыныштық, шат-шадыман
тіршілік бар жер еді. Алайда осындай ... өзі үшін ... ... ... Асан ел ... ... саналады. Жырау өзінің толғау-жырларында
жақсылық пен жамандық, Отанын, туған жерін, елін сүюге, қадірін ... ел ... күн ... ... білуге үндейді», – дейді [164].
Ыбырай Алтынсариннің жыл ... ... ... мәні бар
өлеңдері көп. "Жаз", "Жазғытұры" атты өлеңінің "Сәуірде көшірілер рахмет
туы" деп ... да мән бар. ... ... жаңа жыл басы - ... ел жайлауға көшкен бір мезетін әдейі бөліп алып суреттеген. Мал
баққан ... ... үшін бұл ... аса қуанышты екені түсінікті. "Жуанның
жіңішкеріп, жіңішкенің үзілген" тұсында келетін сол айларда мал төлдеп,
жұртты аққа ... ... ... Бұл ... ақынның табиғат
көріністерін адам өмірімен астастыра бейнелеуін де тың бастама, сәтті адым
деген жөн. Мұнда ... әсем де сұлу ... өмір ... берілген.
Табиғат суреттемелерін жеке алып шындық күйінде ... ... ... Абай ... көп ... Екеуінің де үлгі тұтатыны орыс
әдебиеті болғандықтан, жаз бен қыс, күз бен ... ... ... ... ... ... ... үндестік, ұқсастық
болуы да заңды [4].
Әр ... ... ... жаңа ... тың ... ... отыратыны
белгілі. Адам бойындағы ізгі қасиеттер көркем табиғат туралы шығармалар
арқылы қалыптасады. Олай ... ... ... ... ... ... ... шығарманың мүмкіндігі зор, оны
тиімді қолданудың пайдасы көп.
Балаларды табиғатты ... ... ... ... әр алуан
әңгімелері табиғат құбылысы мен оған деген адамның қарым-қатынасын ашуға
құрылады. Автор өмірлік құбылыстардың сан ... ... ... секілді
соларды ұғып түсіндірудің де әрқилы екенін ашып айтады. ... ... ... жас ... мен ... ... ... қарай
сан алуан болатынын да байқатады.
ХІХ ғасырда табиғаттың әсем көріністері арқылы жас ұрпақты тәрбиелеуде
Абай өз өлеңдерінде табиғат пен адам ... ... ... ... Абай – ... жан ... ... де әсерлі
бейнелеудің теңдесі жоқ шебері және Абайға ... ... ... бір ... ... ... жылдың әр мезгілін арнайы жеке өлең
етіп жазу дәстүрі болмаған. Сондай туындылардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... табиғаты мен елінің
тіршілігін-дегі көркем де көңілді өзгерістер ... ... ... қуанышты
көңіл-күймен жырлайды. Абайдың табиғатты суреттейтін өлеңдері ішінде
"Желсіз түнде жарық айдың" орны ... ... ... "Күз" өлеңіндегі,
"Жазғытұры", "Жаз", өлеңдеріндегі құлпырған әсем өлеңінде табиғаттың осы
мезгілге тән ... ... бай ... ... ... ... ... көрініске толы салтанатымен байланысты жырланады.
"Күркіреп жатқан өзенге", "Шұрқырап жатқан жылқының" деп жарыса ... ... ... бүкіл бір өңірге жан бітіп, ата-бабаларымыздың ... ... ... бір ... тербетер суреті көз алдымызға келеді.
"Күз" өлеңінде күзгі жабырқау, сұрқай да суық табиғатқа тәуелді ... ... ... өзі сондай күзгі дала келбетінің де, қазақ ауылдары
қам-қарекетінің де мәнді көріністері ақын көзінен ... ... ... мал ... ... ... ойлаған көшпелі қазақ елінің қалың
қар, қақаған аяз, ақ түтек бораннан көрген азабы аз болмаған. Ұлы ... адам ... адам ... суреттеуі – оған дейін болмаған
жаңалық. Ақ ... ақ ... ... ақ ... алып ... ... басқан жері сықырлап келіп қалды. Әрі сондай қорқынышты болса,
әрі сондай әсерлі, бейнелі. Табиғаттың мұндай ... ... ... ... ... ... әсері мол назардан тыс қалмаса
керек.
Бар дейсің бе өмірде азап ондай!
Дүние азса ол енді азады ... таза ... ... ... таза ... ! – деп ... табиғаттың болып
жатқан өзгерістерін жаны ауыра өз ... ... ... ... ... ... осы өлең ... да кеңінен қамтылған. Ақын айтпақшы, табиғат
таза болмай, адам жаны таза ... Ел мен жер, оның ... ... ... ... ... ... мен асқақ таулары – біздің басты байлығымыз.
Жер, су, ... ... ... ... мұра ... келе ... мол
қазына. Міне, осы қазынаны аға ұрпақ өкілдері, жас ұрпаққа көз ... ел ... ... қажет етеді. Адам табиғатқа тәуелді. Табиғат
адамды тудырған болса, адам табиғатты жаңғыртады [188].
Олай болса, ... ... [163], ... әл-Фарабилерден бастау
алған Ыбырай [4], Абай [3], Шоқан [5] шығармаларының тәрбиелік ... ... ... ... ... ХХ ... басындағы ағартушы-демократ
қаламгер С.Торайғыров [166], ... [169], ... ... [172] одан әрі ... ... ... ... туған жер,
қоршаған ортаны аялау, қадірлеу күн өткен сайын өзектілік сипатын ... ... ... ... ... бойы "ұлтшыл" деген айып тағылып, жазықсыз жапа шеккен қоғам
қайраткерлерінің бірі ...... көне ... ... ... саласында қалам тартып құнды-құнды ғылыми-зерттеу
еңбектерімен дараланған ірі тұлға. Ол ... ... ... ... ... ... таныстыру жұмысының бағдарламасын қайта
құрып, оны бір жүйеге келтіру ... ... ... ... ... ... бағдарламасын балалардың ұғымына лайықтап, төңіректегі
өмірді, табиғатты бала өз бетімен қолма-қол ... ... ... ... Сонымен, біздің ұстанатын жолымыз бастауыш мектептің бағдарламасын
бұрынғыдан өзгертіп, жергілікті табиғат ... ... ... пәндерін алға қою керек".
Ж.Аймауытов жоғарыда көрсетілген мәселені жүзеге асыру ... ... ... көз ... ... өміріне жақын
табиғат құбылыстарынан бастау керек дей отырып, ол үшін ... ... ... болуы қажет туралы пікірін былай білдіреді: "Балаға ең
қымбат нәрсетуған жері, туған жерінің табиғатын, оның ... білу ... ... ... ... ... табиғатқа терең мазмұнын беріп, баланың
санасын ... ... ... терең көзбен қарауға үйретеді."
Жазушы-ғалымның осы орайдағы ой-пікірлерінің ...... ... арқылы жүзеге асырылған тәрбие жас ... ... ... ... тәрбиенің бастау-бұлағы болатындығы [172].
Қазақстанда педагогика мәселесіне назар ... бірі ... ... еді. Оның ... (1922 ж.) атты оқу құралы
Қазақстандағы бала ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбиешілерге, балаларға айналадағы дүниені, табиғатты
қабылдаудың жолдары мен әдіс-тәсілдері туралы ... ... ... бала ... ... тану ... оның ... яғни көру, есту, иіскеу, тату, сипау анализаторлары қатысуы
керек. Мәселен, ол: "Бір ... ... ... сезімдердің көбі
қатынасса, ол зат ұмытылмайды. Балаға бір нәрсені ... ... ... ... ... қажет. Заттың түрін де көрсет. Дыбысын да естірт. Ұстатып
та көр, иіскет, дәмін татқыз, ... ... ... ... ... тілейді. Бала өзінің көрген нәрсесін ұстағысы келеді. Естігенін
ұстап, дәмін татқысы ... Осы ... ... баланың білімі берік
болады",– дейді [169].
Мағжанның еңбегіндегі сыртқы сезімдер арқылы айналаны қоршаған орта мен
жан-жануарға деген ... ... ... ... ... Табиғат
құшағында туып-өскен суреткер одан көркемдік ләззат ала алмай ... ... ... ... ... ... ... Ақын әрқашан
жаратылыспен сырлас, сыбырлас, тілдес екендігін айтпай-ақ түсінуге ... ... ... ... ... жыл ... Мағжанның қаншалыкты айқын
бояу мен шебер ... ... ... қызыға оқып, мақтан
тұтамыз. Ол табиғат әлемін адам көңіл-күйімен астастырып суреттеуге шебер.
Қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... те ... «Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі
көрінісі», «ХV-ХIХ ғғ. ақын ... ... ... ... ... теориялық негіздері мен тарихы» еңбектерінде
халықтың ғасырлар бойы ұрпақ тәрбиелеу мәселесіне негізделген тағылымдарды
жан–жақты зерделеп ... ... күні ... ... ...... беру
мекемелерінің халық педагогикасы бағытында оқытылып жүрген тың дүние.
Қ.Н.Сарыбеков «Қазақтың табиғат ... ... ... ... ... ... ... қолданылу жүйесін ашып көрсетті.
Қазақ халқы салт ... ... бала ... ... ... тұрмыстық салт-дәстүрлер; мәдени әлеуметтік салт-дәстүрлер.
Осының барлығы табиғат қорғау ... ... Өлі ... ... және тірі табиғатты қорғау дәстүрі деп бөліну туралы қарастырады.
Табиғатты қорғау дәстүрлерінің мектепте ... ... ... баяндайды
[57]. Бұл дәстүрлік мәселені мен өзім көріп, өзім ... ... ... ... ... ... дәстүрлерінен бірнеше мысал келтіріп,
ойымды нақтылы дәлелдейін.
Зиялы ғалымдардың еңбектерінде туған өлкенің ... және ... ... ... зерттеудің жолдары мен
әдістері, өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру туралы мәселелер қарастырылады.
Бүгінгі таңда білім ... ... ... жас ... ... ... қалыптастыруда өлкетану маңызды, күшті құрал болып отыр.
Табиғатқа адамның адамгершілік-этикалық қатынасын ... ... ... ... ... ... ... оқып-үйреніп,
өзіндік шығармашылық іс-әрекеттерінде іске ... ... ... ... мәдениетін қалыптасуына үлкен мүмкіндіктер береді.
Халқымыздың табиғатпен етене туыстығы, оны аялай білетіндігі ... ... ... ... ... ... ... сіңіп қалғандығын "көлге
біткен құрағым", "аспандағы жұлдызым, маңдайдағы құндызым" ... ... де анық ... ... ... ... көгерсін" деген ақ
тілекті ... де ... ... ... үндесіп жатыр. "Бұтақты
сындырма", "гүлді үзбе", "көкті таптама" ... ... бала ... ... ... ... ... табиғат жайындағы нақыл сөздер, өнегелі
өсиеттер, жырау мен ақын жырындағы ойлы ... ... ... ... жастардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өте құнды құрал болып
саналады. Ертеден қалған өсиет сөздерде "көзіңді қалдыр – ... ... ... ... қалдыр жақсы істен мұра шаша жүр, өзіңді ...... жаса нұр" ... ... ... ... ... ұрпағыңа өлмейтін
мұра қалдыр деген түйін айтады. Сонда "сенің қолдан көзін ... ... ... - ... ал жасыл орман – құнарың болмақ" деп халық артына
өсиет қалдырған.
Осы ... ... ... және ... табиғат қорғаудағы
маңызын да айта кету орынды. Қазақ ... ... бойы ... ... ... ... тайпаларының наным-сенімдерімен астасып
жатқандықтан, оларды бір-бірінен бөліп қарау ... ... ... ... ... сол көне ұғымдарда жатыр. Халқымыздың ұзақ уақыт бойы
рулық-қауымдық құрылыс пен патриархалдық-феодалдық қоғамда өмір сүруі қазақ
даласында ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан қазақ халқының дүниетанымы да аса күрделі. Әуел баста
олардың ... ... ... ... ... ... ... тотемдік, шамандық ұғымдар билесе, VIII ғасырдан
бастап сол көне ұғымдар ислам әсеріне түсе бастайды.
Қазақ ... ... ... ... сөз ... С.Ақатаев
қазақ даласындағы наным-сенімдерді халқымыздың рухани даму ... алып ... ... ... ... айқындау арқылы салт-сана,
жоралғы, дәстүр қалай пайда болғанын білетін айтады. Осы ... ... ... ... зерттеуде көне наным-сенімдердің тегі
мен ... ... ... ... ... ашудың маңызы
айрықша болар еді.
Айталық, аңыз, әңгімелер мен ... ... ... мәнін былайша
түсіндіруге болады; халық өз ұрпағының ұлағатты, білгір, батыл, ... ... ... ... өсуі ... оған ... етіп ... де бардан құрап, оны сары алтындай сақтап келеді.
Аңыз әңгімелер келешек ұрпақтың ... ... ... ... өмірде болған нақты оқиғалар алынады да, оған қиял-ғажайып
сюжеттер ... ... ... ... ... жүйесі ерекше әсерлі
құрылады.
Аңыз әңгімелерінің өзі ... ... ... ... ... жан-
жануар, жер, су, мекен аттары туралы. 2.) Ру, ... шығу ... 3.) Діни ... ... ... ... утопияға (үміт, қиял) байланысты. 5.) Тарихи қаҺармандық туралы
құрылады.
Қазақтарда наным-сенімі және ... ... ... ... көкейкесті әдіснамалық және ... ... ... ... ... ... беру, халықты табиғатты қорғауға тәрбиелеу,
табиғатты қорғаудағы халықтық дәстүр үздіксіз ... және ... ... ... ... ... ағымына, қоғамның өзгеруіне
қарамай кезек күттірмейтін уақыт ... келе ... ... Бұл ... ... мен ... мәселесі. Мұнан шығатын қорытынды: әр
адамның саналы түрде аянбай, табиғаттың тозуына қарсы тұру ... ... ... ұйымдастыру.
Байырғы қазақ халқы не түрлі заманды басынан кешірген, ... пен ... ... зор ... ... Соған
қарамастан өзінің ұлттық рухани сипатын толық сақтап қалған. Ол елдің даму
сатысы мен өсу ... ... ... ... адам мен табиғаттың
арасындағы байланысты түсіну, тану барысында сәбилік, балаң ойларға барған
тұстары да бар. Сол ... ... ... ... ... сырларына
терең шолу жасаған: адамзат жаратылыстың есігінде қашан пайда болған, оның
өмір сүруіне белгісіз сыртқы күштің әсері бар ма, ... пен ... пен ... шындық пен өтірік адамның басқан ... ... ... ... ... тұрақты сипатын өзгертуге бола ма?
деген ... ... бұл ... ... ... ... қара сөзбен, өлең
сөзбен айтуға тырысқан. Соның бірі – ... ... ... өте ... ... ... ... - сенімдері.
Мұнда халық бала секілді бәріне сенеді, ақ көңілділік ... ... ... тіл ... Адам ... қай ... қай ғасырда, қай қоғамдық
формацияда өмір сүрсе де, ... ... ... ... ... ... ... түсінген. Ол өз мекенінде айналған ауа мен судың да
тіршілік атаулының қайнар көзі ... әуел ... ... Сондықтан да
айналасында болып жататын табиғаттың таңғажайып ... ... ... ... ... ... ... келген. Алайда табиғатта болып
жатқан күн мен түннің, қыс пен жаздың, ... мен ... ... ... ... мен ... ... атқылауы, дауылдың соғуы, күннің
тұтынуы мен ...... ... ... ойнап, күннің күркіреуі
тәрізді құбылыстардың ар жағында құпия сыр ... ... ... сырын ашуға, стихиялы апаттарды болдырмаудың амалын тауып, сондай
ғаламат күштерді адам игілігіне ... үшін ... ... ... ... келе жатқан сенімдерінің бірі – сену. «Көкті тәңірі»
деп ... қиын ... тап ... ... ... гөр!» «тәңірім,
жарылқай гөр!» деп жалбарынса, біреуге ризашылығын білдіргенде «тәңірі
жарылқасын», «тәңірі риза ... ... Ең ... ... ... «тәңірі
ұрсын», «көк соқсын» деп Жеті жұт-құрғақшылық, жұт-мал қырылу, тілсіз ... оба, ... ... ... бата ... Сондай-ақ қазақ мақал-
мәтелдері арқылы ... ... ... ... ... ... халық
педагогикасының құралдарының ішінде балалардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыруда ... орны ... ...... ... ... философиялық ой түйіндері, сөз мәйегі. Олар көбінесе
өлеңдік өрнекпен, сабырлы, салмақты ырғақпен айтылады, қара ... ... ... ... да бар. ... екі бөлімнен құралады: бірінші
бөлімде пайымдау, екінші бөлімде ой қорытындысы айтылады.
Ал ... ... ... тұспалы өлеңде сыңар тармақты, қара
сөзде нұсқалы сөз ... ... ... ... табиғатты қорғауға байланысты мақал-мәтелдер
мазмұнды, мағыналы болып келеді. Бүгінгі ... ... ... қалыптастыруда тәрбие құралы ретінде пайдаланудың мәні зор.
Халық мақалдарының тақырыптары күрделі. Алуан ... ... ... көп, оның ... ... қамтып шығу мүмкін
болмағандықтан, тікелей табиғатқа қатысты тақырыптарды қарастыруды ... ... ... ... ... дәрі шөптен шығады», «Ағаш ексең
аялап, басыңда болар саябақ», «Бұлақты жер - ... жер» ... ... ... ... сұрағанша, басыңды иіп жерден сұра»,
«Жеріңді баптай білсең, ... ... ... «Жер тоймай, ел тоймайды»,
«Ексең егін, ішерсің тегін», «Ырыс есігі – жер» деп, жер ... ... ... нәр ... су ... шөл ... ... мөлшерде минералды заттарды қабылдамай өмір сүре алмайды. Жер
тойған соң ғана елді ... ... ... ... ... ... ... оларды уланудан, жерді санитарлық қорғауға баулу және
еңбек тәрбиесімен ұштастығын көрсетеді. «Жер – ... ... ... ...... «Жер – асыраушы ана». Жер бетінде не ... өссе де, ... өмір ... де ... мәңгілік күшімен болатынын көріп, Жер – ... ... ... ... ... ... сәні-егін», «Жеріне қарай егін ек», «Егіндікті күзде ... ... жүз ... ... бітсе - елдің ырысы» деген мақалдардағы мағына ұшы-
қиырсыз жазық ... егін егу, мал ... ... жете ... ... талап етеді. Егін егерде жерді дұрыс таңдай
білу – біліктіліктің ісі, әрине, сонда ғана ... ... егін ... сәнін
көрсететеді, ырзық, береке, рахат әкелетінін айтады.
«Сулы жер құрақсыз болмас, таулы жер бұлақсыз болмас», «Тау мен ... ... ... ... ... тасты бұзары кәміл», «Тау кезеңсіз болмас, өлке
өзенсіз болмас» деп таулардан аққан өзеннің салқын суы жер бетін ... мен ... ... пен ... нәр, қуат ... ... эстетикалық сезімін оятып табиғаттың әсем көріністеріне сүйсіне
қарап, сол ... ... ... басы», «Балық аулай алмаған суды лайлар», «Сулы ... ... да ... бар» деп ... ... заттың жоқтығын дәлелдейді.
Су қорларын үнемді жұмсау жолдары, кіші өзендердің ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен айналысты, көшпелі мал шаруашылығы жыл
мерзімінің төрт кезеңінен ... ... ... ... ... деп жыл
мезгілінің қадір қасиетін танытады.
Көшпенділер әулеті ең алдымен жер-ананы аялауда «Бір қой егіз ... ... ... ... ... дей ... «жайылымын тапса, мал семіреді,
қайырымын тапса, жан семіреді», «жаман қойшы жайлауын бір күн жейді, ... ... мың күн ... деп ... ... ешқашан жол бермеуін,
бір жерде сарылып отырма, жердің құйқасын кемітпе, жерді ... ... мал ... шыбықтан тал өседі», «Қой төлімен жарасты, жапырақ
гүлімен жарасты», «Ағаш көркі-жапырақ, адам ... мал, ... ... ... олар да тірі ... ... ... қорғауды
қажет етеді.
«Айдай салдың малы өспейді, көре салдың қойы өспейді», «Әңгіме бұзау
емізер, ... таяқ ... ... бұл ... ... ... да
кісі жұмсамауды, әр іс-әрекетіне жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жинаған
қазақ мақал-мәтелдерін ... бала ... ... ... дұрыс жолға қоюға, қоршаған ортаны сақтап
қалыптастыруға ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыруда жұмбақтардың
дүниетанымдық, тәрбиелік мәні зор. ... бір ... ... ... айту ... ... ... танымдық, білімдік ұғымдар мен
түсініктерді ой-қиял елегінен ... ... ... ... ... пен ... дәрежесін байқау үшін ... ... ... ... ... ... қара сөз ... де, өлең
түрінде де, айтыс түрінде де кездеседі, бейнелі суретпен айтылады.
С.Садырбаевтың ... ... ... былайша
топтастырылған: жаратылыс-табиғат; адам анатомиясы және іс-әрекеттері; жан-
жануарлар тіршілігі.
Пәндік сабақтар өтерде ... ... ... ... ... ... ... бастау, жоғары сыныптарда «Жұмбақ айтысу»
кешін ұйымдастырып, оны өнерпаздар ... ... ... Жұмбақтардың
дүниетанымдық, ой дамытарлық мәнімен қатар тәрбиелік мәні де ... ... ... ... ... ... тәрбиеленуші өзінің білім
дәрежесін байқап, көп білуге талпынады, ынта-жігері артады, жауапкершілікке
бейімделіп, өнерге талпынушылығы артады.
Балалар жырының табиғатты аялауға ... ... ... ... ... қайырымдылыққа бағыттайтын үрдіс.
Қазақтың халық педагогикасындағы балаларға арнап шығарған арнау-тілек
өлеңдері, сұрамақтар, төрт түлік ... ... ... ... орын
алады.
Арнау-тілек өлеңдері табиғат құбылыстары мен жан-жануарларға, құстарға
қызығу сезімін оятып, эстетикалық әсер беру ... ... ... ... шығарылған. Төрт түлікке, құстар күніне байланысты,
өнерпаздар жарысы, ... ... ... пайдалана білу тәрбиешінің
білімдарлығы мен жауапкершілік жігеріне байланысты ұйымдастыруға арналған.
Арада талай ғасырлар өтсе де, ... ... ... ел ... орныққан, танымдық мәнін, тәрбиелік мазмұнын әсте жоймаған, заман
ағымына ... ... ... ... ... ... ие ... түрі – шешендік сөздер. Шешендік сөздердің тәрбиелік мәні мынада:
шешендік сөздер – ел ... ... ... ... бері халықтың
өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне пайдаланып келе жатқан, билер мен хандардың,
ақындар мен ... ел ... ... ... жастайынан
жалындап өскен өткір ойшылдардың аузынан шыққан дуалы, ... ... ... ауыз ... ... ... ... қарай шешендік
арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа бөлуге болады, ... ... ... ... қара ... ... пернелі деп
аталады.
Орыстың ертедегі ғалымдары А.Левшин мен Г.Спасский біздің халқымызға ... ... ... ... ұзын-ырғасын жеткізді. Ел аузындағы
аңыздарға сүйеніп, халықтық дастандарға жүгінсек, онда ... ... ... ... жарғының» бірінші Һәм негізгі саласы – жер дауы. Қыс
қыстау, жаз жайлау, қоныс, құдық – мал ... ... ... ... ... ... еншісі. Өйткені жер – атамекен, кіндік жұрт, отан. Жер– тіршілік
етер ортасы, баба ... ... ... ... тұрағы. Сондықтан
көшпенділер үшін жерден киелі ештеңе жоқ. Жер дауынан қиын дау да ... ... ... ... ... және ... ... мәселелерді рет-
тейтін ежелгі әдет заңы іспеттес жүйе. Аңыз әңгімелер мен даналық сөздердің
тәрбиелік мәні зор.
Халық өз ... ... ... ... ... ойшыл, еңбекқор,
өнерпаз болып өсуі үшін үлгі-өнеге етіп аңыз әңгімелердің тәрбиелік ... ... осы асыл ... сары алтындай сақтап келеді.
Аңыз әңгімелер келешек ұрпақтың наным-сенімі, арман-қиялын арттырады.
Онда көбінесе ... ... ... ... алынады да, оған қызық-ғажайып
сюжеттер қосылып, тыңдаушыны баурап ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары барысында ұлттық ойындарды өткізудің орны
ерекше екендігін айтқан орынды.
Ойын – барлық өнердің ... Адам ... ... өнері бүгінгі-дей
жіктеліп, сараланып, бір-бірінен әлі де ажыратылмай тұрған кезде оның жалпы
атын қазақ ... ... деп ... ... ... ... халықтық педагогиканың тұңғиығынан алады.
Қазақ ұлттық ... ... ... ... ... ... табандылықты т.б. мінез-құлықтық ерекшеліктерімен
бірге күш-қуаттың молдығын, білек күшін, дененің ... ... ... ... ... бұл ... ... пен адамгершіліктің жоғары прин-
циптеріне негізделген қазақтың ұлттық ойындары: көкпар, ... ... ... қуу т.б. сипатпен бірге үлкен тәрбиелік маңызға да ие болды.
Қ.М.Омаровтың пайымдауына ... ... ... ... ... ... кейінгі жас ұрпақтарға ... ... ... ... ... әлеуметтік өмір сүру тәжірибесінің
тәрбиелік мәні бар құралдары», – деп анықтай келе, ойын деп ... ... ой, ес, ... ... жаттықтырушы, арман-мұраттарын
қанаттандырушы өмір серігі,- деп тұжырымдайды. Қ.М. ... ... ... ... ұлттық ойындарын пайдалану» атты
еңбегінде: Ұлттық ойындардың ... тән ... ... негізгі
мақсат - адамға әсер ету, оған қоршаған орта туралы ... ... ... Әр ұлт ойынының бойында адамға білімге, үйренуге, ... ... ... ... оятатын, ұжымға деген ынтымақ, жолдасқа деген ілтипат,
сыйластық, тіл ... ... ... білу т.б. ... аса ... ... ... секілді дидактикалық принцип, тұтас
педагогикалық процесс, іргелі идея бар», – деп пайымдайды [173].
Ұлттық ойын элементтерін ... ... ... ... ... ... нақты табиғи құбы-лыстардың ... ... ... ... ... ... оқушы санасына
жақындатады. Оқушылардың ... ... ... өлкетану іс-
әрекеттерінде (оқу-танымдық соқпақтар, саяхаттар, жорықтар) ұлт ойындарын
пайдаланудың тәрбие жұмысына қазақ ... ... ... ... ... ... қызықтырып, еліктіре түсетіні, ақыл-ойдың дамуына
тигізер пайдасы зор болатынын іс-тәжірибемізден байқадық.
Қазақ халқының ырымдары мен ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде айналадағы ортаны қорғау мен табиғат
байлықтарын ... ... ... ... ... ... адамзаттың
және ұлттық құндылықтардан сусындаған, ұлттық дүниетанымы, ... ... ... ... ... қажеттігі мойындалып
отыр.
Уақыт талабынан өмірге ... ... ... ... ... ... ... білім мен ғылым салаларында төрден ... ... ... ... көне ... келіп жеткен әдеби-мәдени мұраның ішіндегі
қазақ ... ... мен ... ... ең асыл ... ... ... қалың жұртқа ұсынуы бүгінгі тәрбиеші азаматтарға жүктелген бір аманат
деп есептеп, алтын ... ... ... деп ... ... деп ... ... күні күн тәртібіндегі атамекен, туған
жер, табиғат және оның ... ... мен ... ... ... ... мен талғамдары, ырымдары, тыйым сөздері
күнделікті тыныс-тіршілігімізде ерекше орын алады.
Атақты ғалым С. Кенжеахметұлы ... ... ... 220 түрі»
атты еңбегінде ұшан-теңіз тәрбиелік мәні бар, көңілге қонымды, ... ... ... ... ... ... ... алып төмендегі бөліп қарастырдық. «Ырым – халықтың жақсы ниеті
мен тілегінен ... ... Ырым ... мен түрлері өте көп», – деп
көрсетеді [174]. ... ... ... деп ... ... ... ... деп
туған жерге аунату, ғалым болсын деп оқымыстының сарқытын ішкізу, немесе
ерекше ... ... деп ... ... ... атын қою ... бар. Мәселен, Абай, Шоқан, Қаныш, Нұрсұлтан, Мұхтар т.б. деген
есімдерді қазіргі ата-аналар өз ... ... ... жүр. Той, ... ... шашудан (құрт, кәмпит) т.б. ... ... алуы ... ... ... ... балаларым өсіп осындай
қуанышқа жетсін деп ырымдаудан алатын болған. Ырым – ... ... мен ... шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы. Ол – халық
мінезі мен әдет-ғұрпымен біте қайнаған. Дәстүрде ... екі түрі бар: ... салт ... мен ... ырымдары.
Әрбір ырым сөздің төңірегінде қоршаған ортаға, табиғатқа, ... ... ... қажетті қасиеттерді уағыздап, жаман
іс-әрекеттен, жат пиғылдан безіндіретін фәлсапалық түйіндер жатыр.
Абзал тәлімгеріміз Ахмет Байтұрсынов: «Ырым етсең, адал ет, ... ет», – деп ... ... [7]. Күні ... ... ... мәнін
жоймаған халқымыздың ырымдары жайлы өлкетану жұмыстарына да тоқталайық.
Жан-жануарларды қорғауға байланысты ... ... ... ... аман ба ? деп ... Осы бір ауыз сөздің өзінен
казақ өмірінде малдың орны ерекше екенін ұғынуға болады. Малдың ... ... ... еті, ... – халықгың тағамы, киімі, баспанасы, үй ... ... ... ғана ... ... ... де көшпелі із
калдырды. Мал шаруашылығына байланысты жинақталған халықтың бай тәжірибесі
көбінесе ырым-жоралғы, наным-сенімдерінен ... ... ... бірі ... ... ... ... болса,
кейбірі ежелгі діни дүниетанымдардың әсер-ықпалынан хабар береді.
Бұл түсініктің орта Азия халықтарында кең тараған, Нұх пайғамбар жайлы
аңызбен де ... ... ... бар. Аңыз ... Нұх ... ... аман қалу үшін кемесіне әр түліктен бір-бір жұптан тиеген ... осы ... ... ... ... ... ... есімі касиетті
пірлер атанған.
Ең көнесі малдың ... пірі ... ... пірі – ... ...... ата, ... – Ойсылқара, сиырдікі – Зеңгі баба.
Сойылған малдың төс шеміршегін кесіп ... не ... ... ... қалса, ол үйдің аты жүйрік болады деп ырымдаған.
Мал сатқанда оны ноқтасымен не бас ... ... ... басы ... ... ... байланысты ұғым да әрқилы. Қойдың егіз табуы жақсылық
деп бағаланса, бие, ... ... егіз ...... ырым. Осындай
түсінікке байланысты егіз төлдің бірін мал иесі кедей туысына немесе ... ... ... ... тағы бір ... олардың біреуін бауыздап,
босағаға көмеді екен. Түнде мал санамайды, ол ... ырым деп ... ... ... тіл-көзден деп түсінген. Жаңа туған ботаны екі апта жұрт
көзінен тасада ұстап ... ... ... ... үкі ... ... көзі түсе ... үш қайтара түкіріп, «тіл-көзім ... ... ... тұмар байлап, үкі тағудың себебі көз соған тисін ... Жаңа ... ... ... ұшын үй иесі ... ... Кендірмен байлаған, жыңғылмен айдаған малдың саны өспейді ... ... ... ... ... ... ... мәтел содан
қалса керек.
Құстарды қорғауға байланысты ырымдар мен тыйымдар. Ырым - жақсылыққа
(игілікке) құштарлық, ... жету ... ... әрекет, игі
сенім. ХХ ғасырдағы қазақтың жаңа әдебиетінің негізін салушылардың ... аз ғана ... ... мол мәдени мұра ... ... ... ... ... ... тұрақты
образ бар. Олар - асау тұлпар, қызыл сұңқар, аққу, домбыра, т.б. ... ... ... ... ретінде алынатын бейне - аққу. Бұл
образ «Көкшетау» поэмасында, «Жемістер» повесінде кең ... ... ... ... (1925) ақын ... ... ... ой
айта білген, мәңгілік махаббатты жырлаған [98]. «Аққуды атуға болмайды,
махаббатты сатуға болмайды», «Аздап ақыл ... ... ... ... -
деген ата бабаларымыз қарлығаштың ұясын бұзсаң, міндетті түрде өрт ... ... деп ... Сол сияқты бозторғайды, аққуды, тырнаны өлтіруге
болмайды, олар киелі құстар деп ескерткен. «Құмырсқаның илеуін ... ... ... илеуін басуға, оларды таптап өлтіруге болмайды, егер
құмырсқаның илеуін бассаң, аяғын ... ... ... ... ырым арқылы
құмырсқаны сақтап, ... ... ... ... ... Мұндай тыйым сөздердің тәрбиелік ... ... ... балаларға экологиялық тәрбие беруде үлгі - өнеге боларлық өсиет
іспеттес.
Жан-жануарларға байланысты тыйымдар.
Тыйым – халықтың тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге, акыл-кеңес ... ... ... Бұл – ... балаларға арналып, оларға жаман әдет,
жат пиғыл, ерсі қимыл, әдепсіз істерден сақтандыратын ... ... - ... ... ... ... ... қой мен түйені
дәріптейтін халық оларды басынан ұруға, тебуге ... ... ... ... ... бастан ұрма, деп ескертіп, қасиетті жануарларға қиянат жасау
байлық пен бақыттан айыратын күнә деп жорыған.
Күндіз бе, түн бе, ер ... ... ... - деп ... нанымы бойынша жануарлардың сүйегі де,
әсіресе бас сүйегі тылсымдық күш куатқа ие, оны таптауға болмайды, жағуға
болмайды, бас ... биік ... ... не ағаш ... іліп ... үлкен
қасиетке балаған.
Қазақ түсінігінде құрал-саймандар да киелі деп ... ... ... бас жіп, ... ... мал иесі өз еркімен ешкімге бермеген.
Әйелдерге желі не ... ... ... қатаң тыйым салынса, мұндай
тыныштықтың ... мал ... ... ... деп ... ... біреуге жамандық тілесе көгенін не желісін қиып кетуі де аталмыш
құралсаймандардың қазақ үшін аса киелі екендігін ... ... ... ... ... қума зорықтырып.
Малды босқа қума, мазалама деп ескертеді.
Ал «Мұңлық-Зарлық» аңызында жапан далаға апарып тастаған балаларды киік
емізіп, аналық қамқорлық ... ... ... ... ... сұлу»
жырында, аңда жүріп дос болған Қарабай Сарыбайға буаз маралды ... «кие ... өлді ... Осы ... арқылы киік-адамның досы,
ешкімге зияны жоқ киелі аң екенін дәлелдемек болған.
Құрбандыққа мал шалу ... мал сою да ... ... ... ... көңіл бөлген, буаз малды соймаған. Малды бауыздағанда малдың ... ... азық жоқ, ... жазық жоқ», деп құбылаға каратып бауыздаған.
Бұл да біздің ұлтқа тән ... ... ... бағалайтын
ізгілікке бас ұратын қасиет.
Төрт түлік малдың сүті де ... ... ... ... азық ... ... жазғытұрым найзағай алғаш күркірегенде: «Алла,
ырыздығымызды молынан бер, малымыздың желінін сау, сүтін мол қыла гөр» ... ... пен ... алып ... оны ... төгіп және үйдің жабығына
жағады екен. Сүт ең касиетті әрі киелі ... ... ... ... ... да отқа ақ ... Үйге кірген жыланды ақ ... ... ... әңгіме осының дәлелі болып, М.Мақатаевтың [162] «Бала шақтан
болашаққа» деген өмірдастанындағы ... ... ... атты үзіндіде
былай дәлелденеді:
Құрым үйдің құбыжық есік-төрі,
Дәрмені жоқ алмапты шешіп мені.
Әжем үйге ... ... ... нұсқапты бесіктегі.
Тұрыпты анам түсінбей мән-жайына,
Ысып-суып, зымырап, қан бойына.
Дұшпанды әжем есен-сау жолға сапты,
Ақ тамызып жауымның таңдайына.
Ақ жаулықты дана әжесі ... үйге ... ... ақ ... ... ... жібергені туралы әдемі аңыз ... ... ... ... ... жасқа,
Ақ төгілген жерді баспа. Ақты төкпе обал болады деп тыйым салады ды, ақ,
құт ... ырыс ... деп ... ... қорғауға байланысты тыйым сөздер. Тыйым – ... ... ... игі ... тәлім-тәрбиелік заңды нұсқау,
тәртіптілікке үйрету.
Табиғаттың қыры мен ... ... ... ... қоршаған ортаға
байланысты «Су – дүниенің басы», «Сүт ...... суды ... суға ... ... отырма деп рұқсат етпеген, тазалыққа
шақырған.
«Жақын жер деп ... ... ... су ... ... ескертулері тәрбиенің
кұрамдас бөліктерінің бірі - экологиялық тәрбие мен экономикалық тәрбиенің
сабақтастығын ... ... ... судың да сұрауы бар деп
үнемдеуге ... ... ... егуді, оның дәндерінен, жармаларынан, талқандарынан
алуан түрлі тағамдар жасауды ... ІV-VІ ... ... дән түйгіштер (келі-келсап), дән ... ... ... ... ... кездегі мұражайдағы көне еңбек құралдары - соның
дәлелі. «Дәнді шашпа, нанды баспа», ... ... ... ... ... ... еңкей де теріп ал!», "Нанды бір қолыңмен үзбе», «Нанды
жерге тастама», «Нан үстіне зат ... деп ... ... аса ... ... қасиетті қарсы кәрім де тілге тиек болады.
Діни мейрамдардың ішіндегі ораза айтының алғашқы ... ... еске ... ... ... ... ас беру ... шелпек
пісіру) барлық мұсылмандарға парыз болып саналған, ол кезде темекі шегу мен
насыбай атуға, ойын-сауықка баруға болмайды. Айт күндері әбес ... ... ... деп ... ... ... үлкендер сын ескертпе айтып, туған
туыстарының, дос-жарандарының үйлеріне айттап бару сияқты тәрбиелік бағыт
сілтеу ежелгі ... ... ... әлі де ... ... ... баласына «шөпті жұлма, оны жұлсаң, көктей соласың», «жалғыз
ағашты кеспе» деп өсиет айтуы, киіз үйді кез ... ... ... ... жұртқа тігуі, ескі жерошақты пайдалануы, әйелдердің ағын суға ... т.б. шөп пен суды ... ... ... жағдайда табиғи байлықты көздің қарашығындай сақтап, ... ... ... ластанудан қорғауда тыйым сөздердің тәрбиелік
мәні жастарға үлкен әсер етері сөзсіз. Берілген анықтамалардың әрқайсысыңда
өлкетану ... ... ... ... (халықтық) және мектептік
тәрбиеде өзіндік ерешеліктері бар.
Мектептік өлкетану – оқушыларлардың ... ... ... ... білімдерін практикада қолданып, өзінің туған
өлкесін оқып-үйренумен байланысты, ... ... беру ... шешуге
бағытталып, ұйымдастырылған педагогикалық процесс. «Өлке» және ... ... ... ... ... ара-жігін ажырату қажет.
Өлкетанудың көптеген педагогикалық мәртебе ішінде (оқыту пәні, оқыту
әдісі, тәсілдері, принциптері, үйрету жолдары, ... ... ... ... ... “Өлкелік түрде ... ... ... ... ... ... көп қолданылады.
Аталған жұмыстарда өлкетану ... ... ... ... яғни о – ... ... ерекше мәні мен жалпының бірлігі
негізіндегі негізгі міндеттерді шешудегі ... ... ... ... ... ... аздығына байланысты оған (ол ... ... бір де ... ... бүгінгі күні “өлкелік
тұрғыда қарау” термині дәл келеді [ 108].
Экологиялық-өлкетанулық тұрғыдан келу экологиялық білім берудің ... ... ... ... жалпы міндетін, таным
ерекшеліктерін ұйымдастырумен ... ... ... береді,
оқушылардың туған өлкесінің табиғатын жақсартып, қазақ халқының қалдырған
бай мұраларын оқып ... оны ... ... ... ... ... ... экологиялық білім берудегі өлкелік түрде келу,
биологиялық білім беруде экологиялық-өлкелік түрде ... ... ... ... экологиялық-өлкелік түрде келу, оқу пәнінен сабақ
барысындағы экологиялық-өлкелік түрде ... ... ... ... ... т.б. ... ... жұмыстарында қазақ
педагогикасының құралдарын ... ... ... тыс ... тәрбиелік
іс-шараларды ұйымдастырудың орны ерекше. “Экологиялық-өлкелік ... ... ... ... ... ... іске ... Экологиялық-өлкелік жұмыстар – мектепте ... ... ... құрамдық бөлігі, ол экологиялық-өлкелік тұрғыда
қарауға бағытталған.
Өлкетанудың әрекеттестік түрінің келу ... мен оны ... ... ... ... әр түрлі жұмыстар ұйымдастыру,
мектеп оқушысын жан-жақты дамытудың мақсаты ретінде қаралуы керек.
Экологиялық ... ... ... ... үшін әр түрлі түсініктер
қарастырылады: экологиялық сана, экологиялық түрде ойлау, экологиялық түрде
әлемді тану, экологиялық мәдениет, ... ... ... Табиғат алдындағы жауапкершілік сезіну ... ... ... бірінші тарауда баяндап кеттік.
“Егер мәдениет толықтай қоғам дамуын қамтамасыз ететін материалдық ... ... ... ... болса, онда экологиялық мәдениет оның
осындай бір бөлігі болып табылады, ол - ... өмір ... ... ... етеді. Сонымен, экологиялық мәдениет экологиялық білімге,
дағдыға, экологиялық түрде ойлап табылған технологияны адамдардың ... ... ... өздерін ұстауға қол жеткізуді қамтиды. Мәдениеттің
маңызды бөлігі білім болады, ... ... ... оның ... ... ... іске ... қамтиды”.
Қоғамның экологиялық мәдениеті – тарихи түсінік. Оның қазіргі замандағы
даму негізі экологиялық жауапкершілік болмақ, ол - ... ... ... көрсетеді. Үш түрлі ... түр ... ... және олар
табиғатқа деген үш түрлі құнды қарым-қатынастар:
табиғатқа ... ... ... ... ... ... онда ... ең басты болмақ, ол табыну және ... ... ... ... ... ... ол ... машиналық
өндірістің дамуына байланысты; табиғат пайдаланылатын құрал ретінде, онда
экономикалық пайдаға қол ... ... ... ... ... ... одан әрі ... кезеңде табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынас міндеттерінің
тиімділігін арттыру міндеті тұр, яғни ... ... ... ету ... ортаның тіршілікке қажеттілігін сақтау, оның тұтастығы мен көп
мәнділігін ... ... ... нақты зерттеулер көрсеткендей, тұрғындардың көпшілігінің
улитарлық (пайдалану) қарым-қатынасы көп дамыған.
Жеке тұлғаның экологиялық ... мына ... ... ... ...... - ... жүйесі өзара қатынас туралы білімі;
2) табиғатқа, қоршаған ортаға, денсаулық пен ... ... ... ... ... ... дұрыс
қолдану бойынша жұмыстар, қоршаған ортаны сақтау мен оны жақсарту);
3) қоршаған ортаны зерттеу мен оны ... ... ... ... іскерлігі, адамдардың табиғатқа араласуындағы
зардаптарын көре білуі, оның алдын алу ... ... ... ... күнделікті өмірде және іс-әрекеттер барысында жүзеге асыруы
(өзін - өзі ... ... ... ... ... білім беру, тәрбиелеу, және
экологиялық білім беру процесі барысындағы ... ... ... ... келу ... ... ... берудің барлық
негізгі міндеттерін шешуге мүмкіндік береді, яғни экологиялық білім ... ... ... табылады.
1. Қазіргі заманғы экологиялық проблемалар туралы білім ... ... ... ... ... Рациональды білімдер мен иррациональды сенімдер, білімдер оқып ... ... және ... ... ... ... ... жердің қоршаған ортасын жақсартуды дамыту. Ал оның маңыздылығы
оқушылардың ой өрісінің дамуы, өлкетану білімінің арттыруы, интеллектуалдық
практикалық ... ... ... ... ... қатысуы.
Экологиялық өлкетану – мектепте өлкетану жұмысының жаңа пән– аралық
бағыты. Мектептегі экологиялық өлкетану ... ... ... ... ... ... ... ретінде экологиялық білім беруде
синтезді меңзейді және мектептегі өлкетануды көрсетеді.
Мектепте өлкетануды жалпы педогогикалық жоспарға ... ... ... ... ... өлкетану идеясын бекіту үшін ... ... ... ... ... ... Оның жұмыстарында
экологиялық өлкетанудың анықтамасы берілген, оның пәнаралық байланысына
сипаттама беріп, сабақта және ... тыс ... ... ... тыс ... жұмыстарының байланысын анықтаған, оқушының танымды
және практикалық жұмыстарын ұштастыру туралы дәлелдеген. Аталған автор осы
бағыттағы ... ... ... оны шешу ... ұсынады.
Топонимика және ономастика – жер-су, елдімекен ... ... ... ... ... ... құрылымының дамуын, таралу
аймағын, қазіргі жағдайын, грамматикалық, фонетикалық - ... ... ... тілде берілуін зерттейтін құрамдас ... ... ... тіл білімі, этнология ғылымының ... ... ... ... Пайда болуы жағынан эндоним және экзонимдерге
жіктелуіндегі ... - ... ... өзі ... ... нысандарға берген атаулары, екіншісі - келгендердің берген
атауы. Топонимдерге өзге ... ... ... ... ... ... (фитоним), мал – жануар (зооним) ру, ... ... аңыз ... ... қиялдан туындаған атаулар (мифоним)
т.б. ұйытқы болады. Қарқаралы ауданында ... ... ... ... ... (антротопонимдер) қойылған Байтайлақ, Тоқай, Өзден
таулары, Бүркітбай қонысы.
Халық аттарына байланысты (этнотопонимдер) Қырғызия ... ... ... ... ... байланысты (фитотопонимдер) Ақтерек, Аршалы, Аққияқ,
Сарыөзен қоныстары, Қазығұрт ... ... ... ... ... ... Бұғылы,
Қоянды т.б.
– табиғи өлкетануы ХІХ ғасырдың орта шенінен ... ... ... ... ... ... Оқу ... беру міндеттерін шешу үшін мектеп
оқушыларының қоршаған ортасымен, оның ... ... ... ... ... ... көрсетілген;
– нақты өлкетану сабақтарында және сабақтан тыс уақыттарда
жүргізу ұсынылады. Өлкетану жұмыстарының әр ... ... ... ... шығу, экспедиция, фенологиялық
бақылау жүргізу, гербарийлер жасау және коллекция, ... мен ... ... ... ... ... ... т.б. атауға болады.
– биология пәнімен қатар оқушылардың табиғи ортаны зерттеуінің кешенді
түрлері де ұсынылады;
– жалпы педагогикамен қоса ... ... ... ... ... қарау, яғни оқушыларды практикалық іс-әрекеттерге тарту, оның
ішінде табиғатты қорғау жұмыстарына жетекшілік ету ... ... ... экологиялық білім беру ... жас ... ... ... ол экологиялық проблемалардың
атауымен ... және жаңа ... ... ... сезінумен байланысты туындаған.
Педагогикалық негіздерді 70 – ... ... 90 – ... аралықта сараптау педагогтердің экологиялық білім беру мен
мектептегі ... ... ... ... ... байқауға
және мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді:
... ... ... ... беру ... іске ... ... дұрыс бағалайды.
Өлкетану экологиялық мәдениетті дамыту құралы ретінде қаралады
және оқушылардың жауапкершілігін арттыру ... ... ... ... тыс мекемелердегі жұмыстарында (қосымша
білім беру мекемелерінде) экологиялық-өлкетану жұмыстары бойынша
тәжірибе жинақталған, ол жұмыстар мектепте ... тыс ... іске ... ... ... пәндік түрде ... ... ... ... ... оқытуға ауысу
байқалады;
– өлкетану жұмыстарының мазмұны, ... ... мен ... ... ... ... ... Алынған материалдарды
жүйелеу арқылы мектепте экологиялық ... іске ... ... ... ... “экологиялық тұрғыдан қарау”,
“экологиялық өлкетану жұмысы”, “экологиялық-өлкетану дайындығы”,
“білім ... ... ... ... ... негізсіз және шектеусіз түрде қолданылады;
– ғылыми тұрғыда экологиялық-өлкетану жұмыстарының ... ... ... ... ... тарихи-өлкетану,
оқушылардың туған өлке табиғатын қорғаудағы шығармашылығы.
Мектептегі экологиялық өлкетанудың жүйелеуші факторы өлкетанудың аталған
бағыттағы мақсаты болмақ. ... ... ... ... ... экологиялық білім беру жалпы проблема арқылы анықталса, ... ... өлке ... мен ... қоршаған ортамен
әрекеттесуіне байланысты.
Мектептегі экологиялық өлкетанудың мақсаты - жекелеген оқушының ... ... ... ... ... ... қалыптыстыруға ықпал
ету, оқушыларды экологиялық мақсатты түрде ... ... ... ... Бұл ... ... қоршаған ортамен экологиялық мақсатты
өзара әсері оның өз ... ... ... ... ... ... ... жеке іске асу барысында өз ... ... ... ... тырысады.
Мектептегі экологиялық өлке танудың мақсаты мына міндеттер арқылы
нақтыланады:
... ... орта ... ... ... қатар қазақтың
рациональды және иррациональды білім алуы және ... ... ... және ... ... ... ... бағалай білу, өзі тұрған елдің қоршаған ортасын қорғау және
тұрғындардың денсаулығын ... ... ... - табиғатқа, қоршаған ортаға,
денсаулыққа, экологиялық іс-әрекеттерге - жауапкершілікпен қарауға
тәрбиелеу.
Осы ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасының құралдарын пайдаланады.
Мектептің оқу-тәрбие процесіндегі «Атамекен» бағдарламасы - Республикамызда
ұлттық ... оның ... ... мектептеріне арналған құнды
дүниенің авторы М. Құрсабаев жасаған тың туынды болып ... ... ... жалпы білім беретін ... ... ... тыс ... ... ... ерекшеліктерін
айқындайтын, қазақ халқы педагогикасы мен ... ... ... ... рухани мұра және қасиетті
қазынаға бай ... Оның ... ... ... ... ... ... мектепте балалар мен үлкендерді біріктіретін кеңес,
топ, бірлестік құру ... ... ... ... «Елім-ай» ұлттық
этнографиялық мұражайлар, әр жыл ... ... ... мектептік, ауылдық,
аудандық, қалалық, облыстық, республикалық «Атамекен» тойын салтанатты
түрде өткізу күн ... ... ... ... мен 26 ... ... Табиғатымызға жақын басты бағыттар «Наурыз», «Төрт
түлік», «Қасиет», ... ... ... және ... тыс ... тәрбиелік мәні бар іс-шараларда көрініс тапты, әлі де құндылығы
арта түсуде, ата мұраның ... ... ... да ... ... ... ... білімдерін және
біліктіліктерін ... ... ... ... ... Балалардың экологиялық ... тек ... ... ғана ... ... курстарды оқытуда, сыныптан және
сабақтан тыс жұмыстарда да жүзеге асырылады.
Сондай-ақ мектептегі экологиялық ... ... ... ... ... ... мен ... тиімді және перспективті бағытына ... ... ... ... ... мәселелерді шешумен байланысты
болған ұжымдық немесе өз ... ... ... ... ... ... мен ... жоғары сапалық деңгейге көтереді. Бүгінгі
таңда білім берудің сапасын көтеруде, жас ұрпақтың дүниеге дұрыс көзқарасын
қалыптастыруда өлкетану маңызды, ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарының
төмендегі ерекшеліктерін анықтауға негіз болды:
– біріншіден, ... ... ... арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстары жетекші
фактор болып табылады;
– -екіншіден, өлкетану жұмыстары ... ... ... ... әсіресе экология
және географиямен тығыз байланыстарымен ерекшеленеді;
– -үшіншіден, өлкетану жұмыстарының ерекшелігі топонимика,
онамастика ... ... ... ... ... аталмыш жұмыстардың келесі ерекшелігі тарихи
мәліметтермен тығыз байланыста болғандықтан, тарих ғылымдары
және ... оқу ... ... ұстанымдары, әдістері,
құралдарымен сипатталады;
– -бесіншіден, өлкетанудың тағы бір ... ... ... ... ... ... саяхат,
экспедициялар сияқты жұмыс түрлерін ... ... ... ... ... ... барысында мектеп оқушылары өзінің тұрып жатқан жерінің
жағдайы, жергілікті тұрғындардың ... ... ... және қазіргі қарым-қатынастары бойынша
әртүрлі дереккөздерін, мұрағат ... ... ... ерекшеленеді;
– жетіншіден, өлкетану жұмкастары оқушыларды алған теориялық
білімдерін практикада қолдануға нақты мүмкіндік беріп, туған
жеріне, Отанына ... ... ... ұлттық
құндылықтарға баулуға бағытталған өзіндік ерекшелігі бар оқу-
тәрбие процесіне айналады.
Экологиялық мәдениетті ... ... ... беру ... ... ол ... қойылған міндетті жоғары деңгейде
шешпейді. Оның негізгі себептерінің бірі – ... ... ... ... ... ... және тағы басқа да ... ... ... ... ... елемеу немесе педагогтердің оған
дұрыс деңгейде ... ... Осы ... ... ... негізінде
әр халықта қоғамдық-тарихи даму барысында өзіндік экологиялық ... ... ... ол ... мен ... ... ... тепе-
теңдікті ұстап тұруға бағытталған. Осындай жүйе қазақ халқында бар, ... бойы ... ... ... мәдениетін қалыптастыруға әсер
етіп отыр, демек, экологиялық тепе-теңдікті ... ... ... ... ... ... білім беруде, ең бастысы, жеке ... ... ... ... ... ... қол жеткізу
үшін қазақ халқының халықтық педагогикасында терең орын ... оның ... ... ... ... ... болып табылады.
1.3 Мектептің өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың моделі
Өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... ... ... процесін мүмкіндігінше
толық қарастыру үшін ғылыми зерттеу әдістердің бірі – ... ... ...... зерттеу барысында оны алмастыра ... және ... үшін ... ... ... ... ... ойша елестетуге
болатын объект. Үлгіні құру үрдісі ... деп ... ... айтсақ,
үлгілеу – түпнұсқаның құрылымы мен қасиеттерін үлгі арқылы зерттеу үдерісі.
Үлгілеу – ғылыми зерттеулерде ең көп ... ... ... ... және ... ... ... Материалдық үлгілеу физикалық
(заттық, түпнұсқаның үлкейтілген немесе кішірейтілген көшірмесі, мысалы,
макеттер) және ... ... ... ... ... мен ... ... бірдей сипаттау, мысалы, математикалық теңдеу) болып
бөлінеді. Идеалдық үлгілеу объект пен ... ... ... ... ... ... ... үлгілеудің негізгі типі –
сұлба, график сызба, формула, ... ... ... ... ... ... ... «Объект – Үлгі – ... ... ... ... білім» бойынша жүреді. Үлгіні құру екі ... ... ... ... және индуктивті (жекеден жалпыға қарай) ... ... ... ... ... ... заттық немесе белгілік үлгілерді, яғни ерекше объектілер мен
жүйелерді құру және зерттеу әдісі ... ... ... еңбекте «қандай да бір құбылысты, үдерісті немесе объектілер
жүйесін, оның үлгісін құру және меңгеру арқылы ... ... ... ... ... анықтау немесе нақтылау мен ұтқырлау үшін
үлгілерді қолдану» деп те анықтайды. Мектептің өлкетану жұмыстарында қазақ
халық ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастырудың моделін құрастыру үшін жүйе ... ... Оның ... ең маңыздысы мақсат компоненті болып табылады.
Көптеген ... ... ... ... ... болжамдаған немесе
күтілетін нәтижені білдіреді. Сондықтан өлкетану жұмыстарыныда оқушылардың
қазақ ... ... ... ... ... ... ... жасамастан бұрын оның нәтижесі болып табылатын
экологиялық ... ... ... бейнесін болжамдадық (сурет 1).
Диссертацияның 1.1 тарауында біз қарастырған мәдениет және тұлға ... ... ... ... мәдениеті қалыптасқан тұлғаның
компоненттерін анықтауға жол ашты, осыған сәйкес біз ... ... ... ... ... ... міндетті компоненттерді
қамтиды деген тұжырымға ... ... ... ... мінез-құлықтық. Себебі тұлға бойында белгілі бір мәдениетті
игеруі оның ... ... ... ... ... ... Олай ... кез келген сәйкестілік (мәдени,
әлеуметтік, гендерлік, кәсіби, этностық, этностық-мәдени т.б.) өз құрамында
аталған үш компонентті енгізеді. ... ... ... ... ... жиынтығынан құрылады. Экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлғаның
бойында міндетті түрде жаратылыстану, ... ... ... ... керек болды. Сонымен қатар бұндай тұлғаның халықтың рациональды және
иррационалды ... ... ... болу ... ... ... қарағанда тек ғылыми тұрғыда дәлелденген білімдермен қатар
наным-сенімдерді қамтиды. Наным-сенімдердің ғылыми қағидаларға негізделуі
қиынға соғады. Бірақ олар ... ... ... ... бойы ... өз
мекендеген өлкесінің жинақталған географиялық ерекшеліктеріне байланысты
пайда болған. ... бұл ... ... ... деп атауға
толығымен мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... объективті түрде ықпал етеді, өйткені алынған экологиялық
білімдер арқылы ... сол ... ... ... маңыздылығын
сезінуі, сонымен қатар туған жерінің табиғатына деген жағымды көзқарастары
мен қатынастары пайда болады.
Экологиялық білімдер мен экологиялық сана-сезім тұлғаның ... ... және ... ... ... ... белсенділігінен
байқалады.
Сөйтіп, тұлғаның мәдени сәйкестілігі өзара байланысты, бірі-біріне
тәуелді интериоризация және ... ... ... ... ... ... ... мәдени сәйкестілігінің белгілі
бір деңгейде қалыптасқанын ... Бұл ... ... төмендегідей болады.
Танымдық компоненті жаратылыс пәндері бойынша ... ... ... ... ... ... ... өлкетану білімінің жүйелі
түрде қалыптастырудағы, халықтың рациональды және иррациональды ... ... ... жеке ... мүмкіндіктерін жүзеге
асырады.
Эмоционалды компоненті экологиялық ... ... ... ... ... маңыздылығын мойындауымен, туған
жерінің табиғатына, оның сұлулығына тамсанып сезінуі және оны ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты пайдалану
саласындағы құнды әлеуметтік, халықтық тәжірибені пайдалану бойынша ... ... ... ... өлкетану ізденіс жұмыстарына
дағдылануымен, олардың белсенділігінің ... ... ... ... және ... жасауымен, табиғаттың байлықтарын тиімді
пайдаланумен қамтамасыздандырылады. Осыған орай, оқушылардың жас және ... ... ... сезімдік, эстетикалық,
адамгершілік және еңбек дамуын қозғайтын сапалық өзгерістер, сонымен ... ... ... ... ... ... ... алынып,
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптасуының өлшемдері ... ... ( 1 - ... 1 – ... экологиялық мәдениетінің өлшемдері мен көрсеткіштері
|Компоненттер |Өлшемдер |Көрсеткіштер ... ... ... пәндері бойынша білімдерді |
| ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... рациональды және иррацио-нальды |
| | ... ... ... ... |
|эмоционалды |экологиялық |экологиялық ... ... |
| ... |экологиялық білімнің маңыздылығын сезіну; |
| | ... ... ... қатынас |
|мінез-құлықтық |экологиялық |өлкетану жұмыстарындағы белсенділік; |
| ... ... ... ... жұмыстарындағы |
| | ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін
қалыптастырудың үш деңгейі белгіленді (кесте 2).
Жоғары деңгей: ... ... ... ... білімдері жетік,
оқу бағдарламаларына сай, өлкетану білімі жүйелі, халықтың ... ... ... ... ... ... ... білімдерге
қызығушылығы және қажетсінуі айқын көрінеді, туған жерінің ... ... ... ... ... ... ... білу қасиеті
бар; қоршаған ортаны ... ... ... ... ... тәжірибені өлкетану жұмыстарында іске асыра алады.
Орташа деңгей: Жаратылыстану пәндері бойынша білімі ... ... ... ... ... үстірт, халықтың
рациональды, иррациональды ... ... ... ... ... ... ... ғана қарастырады, туған жер
табиғатының сұлулығына ... ... ... ... қоршаған
ортаны қорғау саласындағы ізденіс жұмыстарын орындауда кейбір ... ... ... ... бойынша білім қанағаттанарлықсыз,
өлкетану туралы түсінік қалыптаспаған, халықтың ... ... ... аша ... ... ... ... жерінің
табиғатына тамсанбайды, сезінбейді, аяламайды; ... ... ... ... ... немесе ішінара қатысады, ... ... ... ... ... деп ... айтылғандар мен ғылыми-теориялық еңбектерді, мұғалімдердің озат
тәжірибесін талдау нәтижелерін, сонымен қатар тұтас ... ... және ... мәдениеті қалыптасқан тұлғаның біз құрастырған
моделін негізге ала отырып, өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... ... ... (сурет 3).
Моделдеуде оқушылардың экологиялық мәдениетінің құрылымын сипаттайтын
жалпы педагогикалық-психологиялық білімдер қоры ... ... ... ... ... жүйе құрастырушы компоненттері анықталды,
олар: мақсат, міндет, принциптер, мазмұн, әдіс-тәсілдер, құралдар, ... ... Бұл ... ... ... мәдениеті қалыптасқан
тұлғаның компоненттеріне сәйкес ашылды. ... бұл ... ... ... халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастырудың міндеттері айқындалды:
– экологиялық негізгі ... ... ... ... білім қорларын
толықтыру;
– қазақ халық ... ... ... мен ... ... ... оқып ... табиғатты
қорғауға байланысты ой түйіндеу;
– мектептің өлкетану жұмыстарымен танысып, табиғатты
ұтымды ... ... ... ... ... ... меңгеру;
– әрбір оқушының табиғатпен қарым-қатынас жасауға деген
рухани қажетсінуін дамыту.
Жалпы, өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары ... ... ... ... міндеттері үш бағытта
жіктелді:
– экологиялық білім ... ... ... ... экологиялық тәжірибені дамыту.
Аталған міндеттер өз шешімін тапқанда ғана ... ... ... деп ... ... олар экологиялық мәдениеттің негізгі үш
бағытын (экологиялық білім, экологиялық сана-сезім, ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру барысында орындалатын
міндеттер болжамдаған нәтижеден алшақтап кетпес үшін оның ... ... ... Себебі жалпы педагогикалық принцип – тәрбие
процесінің мазмұнын, ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... және ... ... ... Біздің зерттеп отырған
мәселеміздің төңірегінде аса маңызға ие болатын келесі принцип – ... ... ...... бір топтың (этностың) өрісі, панасы, болмыс тынысы,
онсыз ол өмір сүре ... ... ... ... ... ... Төл мәдениетін сақтау арқылы ғана топ өзін сақтай алады.
Бұл орайда, мәдени сәйкесті ... ... ... ... ... мәдениет – оның қуат өрісі, басқаларға сіңісуден,
жойылып кетуден сақтайтын құралы. Бұл – ... ... оны ... ... мәдени сәйкестілігін қалыптастыру ортаның, ұлтының,
қоғамның, мемлекетінің, аймағының мәдениетін қолдана алумен ерекшеленеді.
Мәдениет – бұл ... ... ... ... ... ... бұрмалауға, теріс түсіндіруге орын беретін табиғат
құбылыстары және ... ... ... білімсіздік, тәрбиесіздік,
көргенсіздіктен арылуы, әртүрлі жас ұрпақ арасындағы өзгешеліктердің, өткен
мен қазіргінің, ... мен ... ... ... ... әр ... ... адамдар арасының, сонымен бірге әр түрлі ұлт өкілдерінің
арасының ұлтаралық қатынас мәдениетінің ... өз ... ... ... ... ... ... көтеріледі. Ұлттық мәдениеттің қайта өркендеуі, оның ... ... ұлт ... үшін зор маңызға ие, ол – ұлттың қабілеттілігін,
рухани күшінің жеткіліктілігін көрсетеді.
Этникалық сәйкестігі, ... ... ... ... ... белгілі бір топқа қатыстылық, «басқалардан» өзгешелікті ... ... Жеке және ... ... ... ... таңдауы,
еркі, тарихи сана-сезімі және оның қоғамның толыққанды мүшесі ретінде өмір
сүруіне ... ... бір ... мен ... ... ... ... құндылықтар әрекетінің жиынтығы ретінде пайда болады.
Ж.Ж.Наурызбайдың пікірінше, этникалық сәйкестіліктің нақты айқындауышы –
этностық-мәдени сәйкестілік. Халықтың этностық-мәдени ... ... ... еске ... ... рухани құндылықтарына адалдықты
растау, ұлт батырлары мен кемеңгер құрметтеу нәтижесінде қалыптасады [36].
Әрбір ... қай ... ... ... ... ұлы мұрат-
міндеттерінің ең бастысы – өзінің ісін, өмірін жалғастыратын салауатты,
саналы ұрпақ ... ... ... ... ... етіп өсіруде
халықтық салт-дәстүрдің тәлім-тәрбиелік, білім-танымдық рөлі орасан зор.
Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагері. ... ... ... күйі, сыбызғы-сырнайының үні, әсем әні, мақал-мәтел,
шешендік сөзі, айтыс ... ... ... ... ... ... табиғат байлығы мен сан ғасыр бойы өз ... ...... шындық. Сондықтан ... ... ... соның ішінде, өлкетану жұмыстарының тірегі
халық мұрасы болып табылады, өйткені ол - ... бір ұлт ... ... т.б. ... ... келер ұрпаққа толығынан
сақталып қалдырған бай қазынасы.
Сондықтан, ... ... ... оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының түрлерін қамтамсыз етсе,
мәдени сәйкестілік принципі бұл ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыруда танымдық ... ... ... ... Олар - ... халық медицинасы,
фольклор, топонимика, флора, фауна туралы жаратылыстану пәндерін оқу арқылы
алынатын білімдер. Эмоционалды компонентінің мазмұнын халықтың ... ... ... мифтер мен аңыз-әңгімелері т.б.
Мінез-құлықтық компонентінің мазмұны тәжірибелі іс-әрекеттер, практикалық
іскерлік-дағдыларды ... ... ... ... экоорталық жұмыстарына қатысуы).
Моделде көрсетілген соңғы екі принцип ... ... ... ... ... ... қатысты. Соңғы кезде
пәнаралық байланыс ұғымы ғылыми педагогикалық ... ... ... ... және оны ... ... ... адамның
психологиялық ойлануының жиынтығы деп түсінуіміз керек. Пәнаралық байланыс
ұғымы «табиғат – қоғам – адам ойы» ... ... ... ... және ғылымдардың интеграциялануын реттеуші қызметін жүзеге
асырады.
Пәнаралық байланыс ... және ... ... ... ... рөл
атқарады. Мектептегі білім жүйесі ... ... ... ... мәні және ... ... деңгейде жүзеге асырылуы тиіс.
Мәселеге тек осылай келгенде ғана шәкіртттерде ақиқат дүние ... ... ... ... Бұл ... ... ... біріне-бірі ықпал
жасайтындығын, процестер өздерінен-өздері туындап жататындығын ескеру
керек.
Пәнаралық ... ... ... ... ... көруге
болады: пәнаралық байланыстар теориялық білімді іс жүзінде қолдануға,
ғылымның түрлі салалары жөнінде кең ... бар ... ... ... ... кезде оқушыларға білім беру және олардың ... ... ... ... ... ... пікірлеріне қарағанда, оқушылардың
түрлі пәндердегі білімдер мен ... ... жеке ... ... ... және ... ... білімдерін жүйеге
түсіреді, ақыл-ойына серпіліс тудырады, таным қызметіне шығармашылық сипат
береді.
Пәнаралық ...... ... ғана ... ... оның ... процесінің барлық құрамды бөліктерімен байланысты.
Пәнаралық байланысты дидактикалық қағида деп қараудың қажеттілігі ... оның ... ... ... ... ... ол ... тұтастай жүйесінің, оның негізгі бөліктерінің, атап
айтқанда, табиғат, қоғам және адам туралы нақтылы айқын ... ... ... ішкі ... ... ашу табиғат, қоғам, адам ойының
даму ... ... ... білу қазіргі мектептің білім
мазмұнының бағытын жасауға тірек болады.
Әрбір ғылым негізіндегі жеке ... адам ... ... оның
танымының жемісі болғандықтан, жалпы адамзаттық құндылықтардың бірлікте
болуы көзделеді. Білім ... жаңа ... ... ... ... жаңа сапалық деңгейінің көтерілуінің бірден - ... ... ... ... ... ... мазмұнында қазіргі заман
ғылымының серпінді бағыты жалпы білім беретін ... ... ... ... ойлауы мен, қалыптасу процесі көрініс табады.
Жоғарыда баяндалған табиғи сәйкестілік және ... ... ... ... ... ... ... бірізді жалғасып
жатады. Сондықтан қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін өлкетану жұмыстарында ... ... ... және ... осы ... бір ... жүйелеп, біз
құрастырған моделдің ... ... Сол ... біздің
болжауымызша, аталмыш модель мектептің оқу-тәрбие процесінде жүзеге асқан
жағдайда оқушылардың ... ... ... ... ... өлкетану принциптері мәселесін ... оның ... бір ... ... ... ... бар. ... мектептегі экологиялық жүйе бойынша іске асыуға
болады. Оларды мектептегі экологиялық жүйе ... іске ... ... ... ғылыми экологиялық прициптер;
– экологиялық білім беру принциптері;
... ... ... ... ... ... экологиялық өлкетану прициптері.
Ғылыми-экологиялық принциптерге тоқталатын болсақ, дәлірек айтсақ, ол
қоршаған ортаның экологиясы және оны ... ... ... қоғамның және
табиғаттың өзара әрекетінің ... ... ... ... ... құбылыстар мен дамудың өзара байланысы. Адамның,
қоғамның және табиғаттың өзара әрекеті ... ... ... оның ... ... мен ... ең ... келіп, қоғам мен
табиғаттың өзара әрекетіне байланысты болмақ.
Қоғамның табиғатпен өзара әркетінің ... ... даму ... ... қоғам мен табиғаттың коэволюция жағдайына келуі ... ... ... ... қоршаған орта мен даму бойынша Г.Х.
Брунтландтың БҰҰ (1987ж.) Бас Ассамблеясында ... ... ... даму ... ... және Рио-де-Жанейрода өткен конференцияда
(1992ж.) декларацияланған. Терминді түсіну мен осы ... іске ... көп ... ... ... ... ... тек қана
әдістемелік принцип деп қана түсінбейді, сондай-ақ оны практикалық әрекет
негізі ... де ... даму ... мыналарды көрсетеді: Планетарлық көлемде
аумақтық және локальдық ... ... даму ... ... ... адаммен-табиғатты биосфераның бір құрамды бөлігі екенін
тануы жатуы керек. Адамзат әлемде қоршаған табиғи ортамен өзара ... ... ғана өмір сүре ... оның даму ... ... ... ... міндетті.
Экология мен қоршаған ортаны қорғаудың тағы бір маңызды принципі
жүйелілік ... ... ... ... ... ... ... туындайтын зерттеу нысаны табиғи және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жүйелілігі
әрбір нақты проблеманы ... ... ... ... ... ... ... басқа фактілермен байланыстыра қарауды талап
етеді немесе, басқаша айтқанда оның әрекеттерін бірізділейді.
Мектептегі ... ... ... ... ... туралы мәселені талдау үшін негізгі таңдау олардың кітаптарда
әртүрлі берілуінен, ... ... ... ... беру мен
тәрбиелеудің принціптерінің дәстүрлі бөлінулері ... және ... ... ... бойынша күрделенген. Сондықтан
мектептегі экологиялық өлкетану ... ... ... ... отырып, оның педогогикалық әдебиеттерде педагогикалық стратегияны
анықтау үшін ... ... ... терминін қолданудың
маңызы бар. Педагогикадағы танылған көзқарастар жеке тұлғаның жүйелі,
оптималды, өлкетану ... ... ... ... келу педагогикалық процестің негізгі компоненттерінің
өзара байланысы мен бірлігін, оның толығымен қамтамасыз етілуін ... ... ... ... ... көзқарас мектептегі
экологиялық өлкетану жүйесін іске асырудың қажеттігін білдіреді.
Тиімді ... келу ... ... ұйымдастыру оның
компоненттерінің - ... мен ... ... және ... ... жеке және ... т.б. ... - тиімділігі арқылы қамтамасыз етіледі. Мектеп оқушылары ... ... ... ... оның ... ... ретінде аталған
принцип арта бермек, өйткені мектеп пен оқушылардың мүмкіндіктері шексіз.
Бүгінгі күні экологиялық білім беруде ... ... ... ғаламдық, өлкелік және локалды аспектілерінің өзара байланысы,
пәнаралық байланыс, болжамдық, жүйелілік ... ... ... ... А.Н. Захлебный ұсынған бірнеше идеяларының маңыздылығын атап
өткен дұрыс, атап айтқанда: бірлесіп ... ... және ... ... ... ... барысында педагогикалық ұйымдасқан түрде
әрекет ... ... ... ... негізі ретінде көрінетін
бірнеше идеялар анықталған, ... ... - ... ... тану бағыты (табиғатты,
тарихты, экономиканы, мәдениетті т.б. зерттеу);
– өлкетану мен ... ... ... мен ... ... ... өлкетану және жалпы білім ... ... ... ... ... бен ... ... принциптерінің
негізінде одан әрі сипатталған мектептегі экологиялық өлкетану принципі мен
оған сәйкес ... ... ... ... ... Мектептегі экологиялық өлкетанудың толыққандық принипі, ... ... үшін ... ... ... бағытталу
қажет, оның негізгі компоненттерін іске асыру бірлігіне бағытталу
керек.
2. Мақсаттылық ... ... ... әрекеттерінің экологиялық
мақсаттылығы) оқушыларлардың қоршаған ортамен әрекеттерін педогогикалық
тұрғыдан ұйымдасытырумен байланысты.
3. Экологияның локалды және ... ... ... ... мектептегі экологиялық өлкетану жұмыстарының ... ... ... және өз ... өлкесінің
әлеуметтік дамуын ерекшеліктерін өзара байланыстылықта оқуын көрсетеді.
Білім беру процесі ... ... ... іске ... арқылы
жүргізіледі.
4. Оптималдық принципі оқушылармен экологиялық-өлкетану ... ... ... ... нақты мүмкіндіктері арқылы жүргізуді
меңзейді.
Қорытындысында жоғарыда ... ... ... ... ... - өлкетану жұмыстарының ережесі ашық болып саналады,
себебі ол негізгі жағдайдың қаншалықты талданғанына байланысты. Сондықтан
жалпы педагогикалық ... ... ... ... беру ... ... байланысты мектептегі экологиялық
өлкетану принціптерінің толықтырылуы мен ... да ... ... ... күні ... принциптер мен ережелер мектептегі экологиялық
өлкетану жүйесін мақсатты түрде ... ... ... ... ... ... ... талдап, солардын ішінде
біздің зерттеп отырған мәселеге қажеттісін ... ... ... ... ... ... ... байланыс принциптері
және жергілікті, аймақтық, ұлттық, ғаламшарлық экологиялық ... ... ... ... ... ... болып
есептеледі. Мақсатқа жету үшін әдейі міндет қойылып, ол шығармашылықпен
орындалуға тиіс. Осы принципке сай ... өзі ... ... ... анық ... ... сондықтан біз жоғарыда экологиялық мәдениеті
қалыптасқан тұлғаның бейнесін толығымен сипаттадық. ... ... ... ... болуы ұйымдастырылған жұмыс мақсатына,
мазмұнына педагог оқушылардың оған деген қатынасына ... ... ... негізін қалаушылардың бірі Я.А.Коменский
бойынша, тәрбие ісі табиғатқа тән ... ... ... ... тиіс Ол
адамды табиғаттың бір бөлігі ретінде қарап, тәрбие ісін ... ... оның ... ... мен қасиеттерін дамытуға бағыттап жүргізу
қажет деген кеңес берді. Осы талап оның бүкіл ... ... ... мұны ол ... мен ... жалпы принципі ретінде санады. Кейіннен
Коменский анықтаған бұл идея ... ... ... ... аталады. Коменский адам өзінің жетілуіне жалпы табиғатқа ... ... деп ... ... сәйкес құрылатын тәрбиенің білімнің
және оқутыдың жалпы принциптерін ... ... ... ... ... мен ... қарсы күресте мәнді болды. Ол
құрғақ ... оның ... ... ... ... ... Дж.Локк
табиғатының ерекшеліктерін негізге алсақ отыра, баланың айналасын қоршаған
өмірден алатын үлгілер мен ... ... ... ... ... ... ... табиғатпен байланыста жетілетінін жақтады. Оның пікірінше
тәрбие «баланың табиғи ерекшелігіне ... оның ... ерік ... Оның ... ... ... дарындылығын табиғи
тұрғыда зерттеуді ұйғарды. Ең бастысы, ол баланың айнала ортаға, өмірге
ерекше білім ... ... оның ... ... ... мұғалім бақылап
отыру тәсілдерін ұсынды. Ж.Ж. Руссо дидактикасының негізі баланың өзіндік
әрекетін, зеректігін, зейінділігін, ... ... ... ... ... ... мейлінше көрнектілікпен баланың қабылдауына
бейімделуі тиіс. Руссоның талап ... ... ... ... ... приборлар т.б. ғана емес, табиғаттың өзі, тікелей ... ... ... атты ... ... ... ... емес, табиғат аясында жүргізілген. Руссо осылай жүйелі білім ... ... ... алмаса да, Эмильдің шашыранды түрде меңгерген
білімдерден ... ... ... сөз жоқ, оның
педагогикасындағы жаңа бағыт еді [140].
Оқушылар ... ... ... тыс ... ... ... Ол үшін ... тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ең тиімді деген
түрлері мен әдістерін іріктеп ала білудің маңызы зор.
Осы принцип ... ... ... ... мәдениетін
калыптастыруда сабақтан тыс жұмыстарын ... ... ... ... ... ... дамытуда сыныптан тыс жұмыстар үлкен ... Ол үшін ... тыс ... ... ең ... ... мен әдістерін іріктеп ала білудің маңызы зор.
Сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар өлкетану ... ... ... қана ... ... ... болашақ жастарды өмірге
әзірлеп, мамандықты еркін таңдай білулеріне көп ... ... ... жеке ... ... ... берудің жүйесіне жаппай реформа жасалып
жатқан ... ... жаңа ... ие ... ... ... бойынша сыныптан тыс жүргізілетін іс-әрекеттер көп
уақыттан бері қолға ... ... ... ... бұл ... әлде
зерттеліп, жетілдіре түсетін түйінді мәселелер баршылық. Орта ... ... оқу ... ... алған білімін іс жүзінде
пайдалануда шорқақтық танытса, енді бірқатары өлкетану жұмыстарындағы қазақ
халық педагогикасы құралдарын жете менгеріп кете ... жүр. Бұл - ... ... ... да байланысты екенін
көрсетеді. Орта мектептерде жаратылыстану сабақтарын беретін кейбір
мұғалімдер оқушыларды өз ... ... ... ... ... ... келеді. Жас мұғалімдер тек сабақ беруді ғана ... ... ... ... беру ... аз ... ... мектептер сыныптан тыс жұмыстарды ... ... атап ... ... кештер. Ойлан тап ойындарын
өткізумен ғана шектеледі. Оның өзінде оқушылардың өз ... ... жеке ... мен ... ... ... жеке
көңіл бөлінбейді.
Соңғы кездерде сыныптан тыс жұмыстарды ... ... ... танымдық сөзжұмбақ, экологиялық ойындар, жарыс, кештер, т.б.
көптеген ... мол ... кең ... ... ... ... ... қызықты етіп ұйымдастыруының жетіспейді. Бұл салада
оқушылар шығармашылығын да ... ... ... ... ... тыс ... - мектепшілік экологиялық ... мәні бар ... ... ... ... тексеруге арналған
алғырлар, тапқыштар кештері - сирек ... ... ... ... өздері өткізген үлгілі жұмыстарының нәтижесін басқаларға ұсынуға
мән бермейді.
Оқушыларға жеке пәннен тек білім ... қою ғана ... ... сабақ
үстінде де, сыныптан тыс жұмыстарды да сол ғылымды сүйе ... ... ... білім ала білуге үйрету керек. Ұстаздар тәжірибесі сыныптан тыс
жұмыстардың сабақтан басталатынын көрсетеді. Сондықтан да ... ... тыс ... қызықты етіп өткізу арқылы оқушылардың білімді өз
беттерімен тереңдете алатын ... ... ... жылдан бері студенттермен жүргізіп келе ... ... ... ... ... ... және ... бар әдістеме материалдар жинақтадық.
Сыныптан тыс жұмыстар белгілі бір мақсатқа сай жүйеде де нәтижелі болу
керек. Оқу тәрбие ... ... пен ... тыс ... ... ... ... бірге оқушылардың білімге деген жеке құштарлығын
дамыту, ... ... ... ... еңбекке неғұрлым белсенді
қатыстырып, берілетін бір кәсіптік ... ... ... ... негізгі міндеті. Сондай-ақ мұғалімнің оқу ... ... ... ... ... ... ... сабаққа танымдық ойын қисындарын енгізіп отыруы оқушылардың пәнге
деген қызығушылықтарын ... ... ... әсер ... ... тыс ... жеке ... ғана әсер ететін дей емес, көпшілік
оқушыларды қызықтыратындай етіп ұйымдастыруға тиіс.
Оқушылардың ... ... ... ... қызығушылығы анықтала бастаса,
онда пәнді меңгеруге деген құштарлық ... ... ... кезеңде
сабақтың мазмұны мен оның түсіндірудің негізгі әдістері ... ... ... ... дамытатындай, әрбір шақты материалды
жүйелі меңгертетіндей етіліп құрылғаны жөн. Осы ... ... жас ... және дербес ерекшелігін білуді қажет етеді.
Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың экологиядан теориялық білімін дамытып
қана қоймайды, оларды ... ... ... ... ... ... еріктілігімен қатар, өз бетінше жеке дара жұмыс істейтінін де,
ұжым ... ... де, ... ... ... ... тыс
жұмыстардың жоспарын жасаған кезде, әрбір үйірме мүшелерінің ... де ... Бұл - ... ... ... ... тудырады. Ұжымдық жұмыстардың нәтижесі сан ... ... ... ... ... жеке ... ұжымдық
тапсырмаға ұластырып, қоғамдық пайдалы жұмыстарды атқаратын болады. ... ... ... ... ... экология кабинетін
толық жабдықтауға дейінгі ... ... ... ... пайдалы
жұмыстардың сарамандық сипаты мен қажеттігі айқын көрініп тұрады.
Оқушылардың сабақтан бос ... ... ... ... ... бір ... ... болды деген негізде құруға болмайды. Бұл
істе кездейсоқтыққа, жоспарсыздыққа, немқұрайдылыққа жол бермеген жөн. ... ...... ... Бұл уақыт (оқушылар үшін шынында ... - ... ... ... тыс ... ... бос уақытын қалай ұйымдастыру керек? Оларды қайткенде пәнге
қызықтырып, бос уақыттарын пайдалы іспен үйлестіруге болады. Бұл ... ... көп ... ... ... ... оқу ... шеңберінде
қанағаттандыру мүмкін емес, сондықтан да ... тыс ... ... ... ... ... сапасын арттыруға септігін тигізіп,
кәсіптік бағдар беріп, мамандықты еркін таңдауға көмектеседі.
Бұдан шығатын қорытынды: сыныптан тыс ... ... ... ... - ... ... ... оқушыладың қоғамдық және
шығармашылық белсенділігін көтермелеу. Оқушы өз күші жететін іспен ғана
айналысса оның ... не ... ісі ... ... Сыныптан тыс
жұмысты ұйымдастыру, үйірмелердің, клубтардың жұмысына оқушылардың
қатысуына көңіл ... ... ... ... тыс ... ... қабілеттерін арттырып қана қоймай, мектептегі жұмысын
жоғары деңгейге көтеруге көмектеседі, ... ... ... ... ... ... қызығушылы мен жауапкершілік, алған білімдерін
біріне-бірі үйрететін дәрежеде ... ... ... ... ... етіп тәрбилеу үшін экология
пәні бойынша сыныптарда бағдарлама материалдарын қазіргі өмір ... ... ... ... ... ... ... әрі дамытуды міндеттерін
жүзеге асыруда сыныптық жұмыстардың саласын ... ... ... ... бойынша ұйымдастырылатын оқу тәрбие жұмысын сыныптық
жұмыстар деп ... ... ... ... ... ... ... түрлі мағынадағы терминдермен аталып жүр. Басты саналатын
«сабақтан тыс», «мектептен тыс», ... ... ... ... ... Бұл ... ұқсастық жақтарымен қатар, ... ... ... ... ... бүкіл бір сыныптың оқушылары
орындайтын сабақ жұмыстары бар. Бұлар күнделікті сабақпен, зерттеу ... ... ... ... ... ... ... сынып журналына белгіленеді.
Мектептен тыс жұмыстар сабақтан бос ... оқу ... ... ... ... ... зертханасында, аудандық,
қалалық мектептер мекемелерінде, зауыт, фабрикаларда, ... ... ... да ... ... басқару жасайды. Оның
арнаулы бағдарламасы болады.
Сыныптан тыс жұмыстар мектепте, оқушылардың сабақтан бос уақыттарында өз
еріктері ... ... ... ... ... Бұл- оқу
бадғдарламасынан өзгеше танымдық, іскерлік пен ... ... өз ... ... ... ... атқаруын көздейді. Оған
қатысатын оқушылардың білім дәрежесі, сыныптағы жас ерекшеліктері бірдей
болмауы мүмкін, осыған орай ... ... да әр ... ... тыс ... мынадай түрлерге бөлінеді: жекелеген оқушылармен
жүргізілетін жеке дара, топтық, көпшілік жұмыстар
Бұл жұмыстардың түрлері мен бағыттары оларға ... ... ... ... де ... ерекшеленеді.
Сыныптан тыс жұмыстардың бар түрі өлкетанудан экология ... ... ... ... жеке дара ... Бұларға теориялық
немесе сарамандық жұмыстарды орындауға байланысты тапсырмалар, ... ... ... ... ... құралдар мен
көрнекіліктер әзірлеу, талдауға, синтездеуге ... ... ... ... ... т.б. ... Оқушылар ұжымы бір
тақырып не бір жоспар бойынша ... ... ... шағын топқа
біріктіріліп, бөлініп ... ... ... да ... ... ... бірлесіп орындайды, стендтер әзірлейді, көрме
ұйымдастырады, сайысқа немесе олимпиадаға қатысады. Шағын топтағы оқушылар
КАТ ... ... тап ... ... ... ... көрнекі
көрсетілімге дайындалады. Топтық жұмыстардың негізгі түрі ... ... ... өз еріктері бойынша арнаулы бағдарламаға ... ... ... ... бірі - ... ... олардың ынтасын көтермелеп отыру, ... ... ... ... ескеру. Үйірменің факультативті сабақтарға ... ... да, ... ... ... да ... ... бар. Ол-
оқушылардың жеке тілектерін қанағаттандырып, қоғамдық пайда ... ... ... ... Үйірме мүшелерінің саны 10-15 оқушыдан
артық болмауы керек.
Орта мектепте экология үйірмелері сыныптармен жұмыстың ... ... қала ... ... ... үйірме мектептің алдына қойған
көптеген мақсаттары мен міндеттерін ойдағыдай ... ... ... ... ... ... ... дамытуға, пәнге қызығушылығын
арттыруға, өз беттерімен жұмыс істей білуге, ... ... ... ұжымдыққа т.б. баулиды.
Көптеген мектептерде үйірме жұмысын оқушылар мен мұғалімдер ... ... ... бұл сыннан өткен көмекші оқу құралдары ... Үй ... ... әдістемелік әдебиеттерді талдап, қарасақ, әсіресе
ана тіліміздегілері жоқтың қасы деуге болады. Қазіргі ... ... ... атқарылатын, кәсіптік бағдар беретін пайдалы
жұмыстарға баулу мәселесіне баса назар аударылуда.
Өлкетанудан үйірмелер жұмысының ... ... ... әр ... бар, табиғат қорғау мәселесі қазіргі кезеңдегі көкейкесті
мәселелердің бірі ... ... ... жас ... ... сүйе
білуге үйрету керек. Туған елінің табиғатын, оның ... ... ... ... ... осы ... ... асады. Айналадағы
ортаны ластанудан сақтаудың бірнеше әдістері бар, оның бәрін ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады:
су байлықтарын ластайтын әр түрлі жағдайлады ашу; жер қойнауы ... ... ... ... ... ... ... бақылау
жүргізу; ауаны ластайтын, бұзатын жағдайлар, оны экологиялық жолмен қорғау
әдістері.
Үйірме мүшелері өздері таңдап алған ... ... ... ... ... өлке мәселелерін шешіп, ... ... ... ... ... жайында үйірме отырыстарында баяндап,
істеген жұмыстарының мазмұны мен оқыған ... ... ... ... отырады. Үйірмелердің бағдарламасы ... ... ... ... оны ... ... құрылуы тиіс.
Өлкетану үйірмесінің мүшелері өздері орындаған жұмыстарының мазмұны
туралы тұжырымын, жазбаша есебінің ... ... ... ... ... Олар кейбір қызықты деректерді «Жас эколог» қабырға
газетіне жариялайды. Жұмысты жеке – дара ... ... ... кейде нәтижелі шығады. Үйірме мүшелері жұмыстарының нәтижелі шығуы
үшін оны ... ... ең ... ол ... ... ... ... болу керек.
Шығармашылықпен жұмыс істейтін көптеген мектептердің мұғалімдері
сыныптан тыс жұмыстарға оқушыларды ... ... ... үйірмелердің
санын көбейтіп, экология қоғамына біріктіріп жүр. Үйірмелердің өзі бірнеше
бірлестіктен тұрады. Қоғамды басқару ... мен ... ... ... ... ... Қоғамға жас ғалымдар, қызметкерлер, оқытушылар,
пән мұғалімдері, жоғары курс студенттері де жетекшілік ете алады.
Басқару ұйымы үйірме ... ... ... ... ... түсініп, орындау тиімді әдіс-тәсілдерін айтады, қажетті
негізгі және қосымша әдебиеттерді пайдалана білуге ... ... ... ... онда ... ... ескерілуі керек: оқушы
қандай теориялық білімге назар аударғаны жөн, ... ... ... ... ... мәселе не ? т.б.
Әрбір үйірменің өзіндік ерекшеліктері бар, мақсаттары да бірдей емес,
бірақ соған ... ... ... ... ... кейбір
ерекшеліктер ескеріліп отырылады.
Осыған орай үйірме жұмыстарының ... ... ... ... ... ... және мектептен тыс үйірмелердің өзара бірлігі бірін-
бірі қайталамауы.
2. Әр ... ... не ... ... ... ... бір бөлігі ретінде оқушылардың мамандық
таңдауына көмектесетіндей құрылуы.
3. Үйірме жұмыстарының мазмұнын кеңейтіп, соған жақын мамандық
иелерімен кездесулер өткізу. Сол ... ... ... ... ... жұмыстарында сынақ тәжірибелік және ... ... ... анықтау. Танымдық,
білімділік таным – жорықтар өткізіп отыру.
5. Үйірме жұмысын ... ... ... қажетті
әдебиеттерді оқушылардың өз беттерінше таңдап ала білуіне
көмектесу және ... ... ... ... ұзақтығы теориялық материалдар талқылағанда
бір сағаттан, ал сынақ тәжірибелік конструкторлық жұмыстарды
орындауда 2-3 сағаттан аспауға тиіс.
7. Үйірме ... ... 3 ... тұрады. Сарамандық
сабақтар, теориялық хабарламалар, сарамандық жұмыстың
қорытынды есебі.
8. Үйірме материалдары ... ... ... алуан
түрлі болуы керек.
Осының бәрі оқушылардың танымдық іс-әрекетін ... ... ... арттырады, сол мамандықты еркін таңдауына мүмкіндік береді.
йірменің жетекшісі қауіпсіздік техникасының ... күні ... ... ... ... ... нұсқау беріп отырады.
Әрбір үйірме сабақтарына кірісерде қауіпсіздік техникасының ережесін қатаң
сақтау ескертиледі.
Тәрбиелік іс – ... ... ... ... ... ... – ғылымның қазіргі заманғы экологиялық білімі мен ... ... ... қаруланған, экологиялық түрде ойлауға және іс-
әрекет ... ... ... үшін ... күресетін интелегентті
және білімді тұлға. ұлғаның экологиялық мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... мен халық тәжірибесі,
табиғатқа, адамдарға және ... ... ... ... қатынас,
шындыққа деген әрекеттік – практикалық қатынас.
2 ӨЛКЕТАНУ ЖҰМЫСТАРЫНДА ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС
2.1 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... Республикамыздың білім деңгейі мен
интеллектуалдық әлеуеті ұлттық байлықты құрайтын ... ... ие, ... ... кәсіби икемділігі, шығармашылыққа талпынысы және
қолайсыз жағдайларда әрекет ете білуі еліміздің дамуына, тұрақтылығына ... ... бола ... ... бірге білім байлығын, табиғаттың
ерекшелігін терең оқып ... ... өз ... дүниежүзілік мәдени
мұрадағы орны мен үлесін білуін әр ... ... ... ... мектептің ішкі мазмұнының атына сай болуын қамтамасыз ету - қазіргі
өмір талабы.
Соған орай, ... ... ... ... ... негізін
құрайтын, оқушылардың өз кіндік қаны ... ... ... деген
сүйіспеншіліктерін оятатын өлкетану ... ... ... ... ... қатар әлеуметтік бағыт-бағдарды қамтиды. Жалпы білім
беретін мектептер, ... ... ... беру ... ... сәйкес 1993 жылғы оқу жылынан бастап жаппай экологияландыру
мәселесі біртіндеп іске ... ... ... ... яғни мектептер
жүйесі бойынша табиғат туралы ғасырлар бойы ... мол ... ... ... негізінде ұрпаққа үздіксіз экологиялық білім мен
тәрбие беруді көздейді. Осы мәселе төңірегінеде ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... бір ... саналатын халық педагогикасын қай жағынан
алып қарасақ та, оның мақсат міндеттері біреу: ол - әр ... ... ... дарытып, жан- жақты тәрбие беру. Халық
педагогикасындағы мәселелерді жаңғырту мақсатында Қазақстан ... ... ... ... оқу ... ... ... ретінде оқыту жөніндегі қаулысы (19.11.91ж.), табиғатты қорғау мен
халық педагогикасын байланыстыруда күрделі бастаманың ... ... ... ... аса ... ... құжат болды. Уақыт талабымен
өмірге қайта ... ... ... озық үлгілері бұл күнде
отбасынан, ... ... ... орын ... Қазақ халық
педагогикасының озық үлгілерін мектептің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... қарастырылған [33-37;44], оқу-
тәрбие ісіндегі өлкетану жұмыстарында ... ... ... құралдары
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру әдістемесі төменде
көрсетілген (3-кесте).
Дегенмен ... ... және ... арнайы зерттеулерді талдаудың нәтижесі бүгінгі күнге дейін
өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыруға болатындығы назардан тыс
қалып келгендігін көрсетеді.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда, ... ... ... ... ... ... пайдалану мүмкіндіктері мен
олардың мектептің оқу-тәрбие процесінде өз ... ... ... және ... ... қазақ халық
педагогикасы ... ... ... ... ... ... мен бұл мәселенің педагогикалық теория мен
практикада жеткіліксіз зерттелуі ... ... ... Сондықтан табиғатты қорғау негізінде оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың бір жолы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ететін әдістеме
дайындау, педагогикадағы жалпы теориялық, жеке әдістемелік бағыттағы
зерттеулерді кеңейту және ... ... ... ... зерттеу
проблемамызды айқындауға, мүғалімдерге арналған экологиялық әдістемелерді
даярлауға мүмкіндік жасады.
3- інші кестеде көрсетілгендей, мұғалімдер мен ата-аналар арасында № ... ... ... ... ... № 57 ... ... Бәпиұлы атындағы №44 мектеп, ... ... ... ... ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдарын
пайдалану» атты ... ... ... ... ... ұжым
мүшелері алдына экологиялық оқу бағдарламасы, мұғалімдерге ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі
көрнекілік құралдар жасау қажеттігі туындайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... құралдарын
пайдалануды жандандыру, география, биология, экология т.б. жаратылыстану
пәндердерін ... ... ... ... орта білім беру
мектептеріне, лицей, ... ... ... ... ... ... халық педагогикасының алатын орны» атты
мұғалімдеріне арналған ғылыми-әдістемелік семинардың ... ... мен ... ... ... ... ... экологиясының өзара байланыстарын ... ... ... ... сонымен қатар оқушылардың экологиялық
тәрбиесінде қазақ халық педагогкасының ... ... ... ... камтиды.
Заманымыздың дана да дара ойшылы Қ.Жарықбаев «Халықтық педагогика –
халықтың ... және ... ... ... ... қосындысы»
[175], –деп пәндер жүйесіндегі сабақтастықты көрсетеді.
Аталмыш ғылыми-әдістемелік семинардың мақсаты:
Ел ... ... ... ... қорғап, жер-ана деп аялаған
экологиялық жағдайды ... ... жолы - ... ... құндылықтарына, ұлттық дәстүрге қайтып оралу, жас ұрпақты отандық,
халықтық дәстүрде тәрбиелей отырып, ... адам ... ғана ... ... ... ... бұтасы мен бір тамшы суына дейін аялауды үйрету,
экологиялық ұлттық санасын қалыптастыру.
Семинардың ... ... ... оның тақырыптық жоспарында
көрсетілген (кесте 4).
Кесте 4 - ... ... ... ... ... ... ... арналған ғылыми-әдістемелік семинардың тақырыптық жоспары
|Тақырып атаулары ... |
| ... ... ... негіздері |1 ... ... ... ... ... ... |1 ... жұмыстардың мақсаты мен міндеттері |1 ... ... ... ... |1 ... ... ... |1 ... ... ... |2 ... ... халық педагогикасы құралдарын пайдалану |1 ... ... ... ... ... ... өлкетану|1 |
|жұмыстарының ерекшеліктері | ... ... ... ... ... ... өлкетану|2 |
|жұмыстарының нәтижесі | ... ... ... ... ... ... |1 |
|өлкетануда ата-аналармен жұмыс | ... ... |1 ... |12 |
1. ... ... негіздері. Экология жайлы ұғым, экологиялық
тәрбиенің мәні, ... ... ... экологиялық тәрбие
берудің мазмұны. Сыныптан тыс уақытта балалармен жүргізілетін тәрбиелік іс-
шаралар. Экологиялық проблема ... ... және жеке ... Жеке ... ... ... ... сақтау, ауа тазалығы,
ормандарды, фауна, флора тұтастығын сақтауға міндетті тұлғаның ... сана ... ... орындайды. Ағартушылық функция.
Дамыту функциясы. ... ... ... ... ... Экологиялық сананың болжау функциясы.
Экологияның қоғамдық сана түрінде биология ғылымының бір бөлімі ... ... ... ... ... ... жеке өкілдерінің
қатыныстары, олардың қоршаған ... ... ... ... ... ... ... тәрбиедегі халық педагогикасы құралдарының көрінісінде
қазақ ... ... ... ... жаңылтпаштар, аңыз
әңгімелер, жырлар, айтыстар, шешендік ... ... ... ... ... ... білу т.б.) ... түсінік, ұғымдарды
менгертеді.
3. Өлкетану жұмыстарының мақсаты мен міндеттері. Өлкетануды ... ... ... ... ... ... ... екі
мәселе; (ғылыми –әдістемелік, психологиялық – педагогикалық) ... және ... ... беруді талдауының алғышарты; “өлкенің
экологиясы”, оның ішінде: “өлке”, “ жергілікті жер”, “ ... ... ... жұмысы”, “өлкетану жұмыстары” байланыстарының бірнеше
ұғымының негізін анықтау түсініктері беріледі.
4. Өлкетану ... ... ... ... ... Табиғат
саябағы, Мемлекттік табиғи қорық қорлары, ... ... ... ... ... қорғау жүйесі, табиғатты қорғауға жауаптылық
бойынша жұмыс жүргізіледі.
5. Өлкетану ... ... ... жұмыстарында
оқушылардың оқу танымдық экологиялық іс-әрекетін ... және ... ... ... кеңес, дәріс, кітаппен жұмыс). Өлкетану жұмыстары
арқылы оларды ынталандыру (мақтау, ... ... ... ... марапаттау, белсендендіру, қызықтыру). Оқушылар өз ... ... ... ... бағалау, өзін-өзі тану, өзін-өзі
тәрбиелеу) жасайды және өз ... ... ... қарауға
тәрбиеленеді.
6. Өлкетану жұмыстарының формалары. Өлкетану жұмыстарының формаларын
қарастырғанда, ... ... ... ... мен ... бағыттары
ашылып, жалпыға мәлім тәрбиенін, қазақ халық педагогикасы құралдарымен
сабақтастырылып, әртүрлі формада (апталық, ... ... ... олимпиада өткізу, тәрбиешілерге арналған семинар т.б.) дайындау,
ұйымдастырып ... ... ... қарастырылады.
7. Өлкетану жұмыстарында халық педагогикасы құралдарын пайдалану.
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... ... ... тәлімдік мәні, айтыс өнері,
танымдық жұмбақтар, ... ... ... ... ... ... ... қорғаудағы орны.
8. Халық педагогикасы құралдары арқылы экологиялық тәрбиедегі өлкетану
жұмыстарының ерекшеліктері. Қазақ ... ... ... арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының
төмендегі ерекшеліктерін анықтауға ... ... ... педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... болып табылады;
– екіншіден, өлкетану жұмыстары экологиялық ... ... ... әсіресе
экология және географиямен, тығыз байланыстылығымен
ерекшеленеді;
– үшіншіден, ... ... ... ... ... ... білімдердің
өзгешеліктерімен анықталады;
– төртіншіден, аталмыш жұмыстардың келесі ерекшелігі
тарихи мәліметтермен ... ... ... ... және ... оқу пәнінің негізгі
ұстанымдары, әдістері, құралдарымен ... ... ... тағы бір ... сыныптан тыс
уақытта танымжорық, оқу-танымдық соқпақ, саяхат, экспедициялар
сияқты жұмыс түрлерін ұйымдастырылуымен байланысады;
– алтыншыдан, өлкетану жұмыстары ... ... ... ... ... ... тұрып жатқан жерінің жағдайы,
жергілікті тұрғындардың тұрмыс-тіршілігі, ... ... және ... қарым-қатынастары бойынша әртүрлі
дереккөздерін, мұрағат ... ... ... ... ... ... жұмастары оқушыларды алған теориялық
білімдерін ... ... ... ... ... туған
жеріне, отанына деген ... ... ... баулуға бағытталған өзіндік ерекшелігі бар оқу-
тәрбие процесіне айналады.
9. ... ... ... ... ... ... өлкетану
жұмыстарының нәтижесі. Қазақ халық ... ... ... ... ... ... бағалау, тиімділігін анықтауда,
біз ... ... ... ... ... ... өлке»,
«Табиғатым – тағдырым» т.б. тәрбиелік іс-шараларда оқушылардың ... ... ... ... ... қазақ халық
педагогикасы ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру тиімділігінің тәжірибе жүзінде тексеріліп, ... ... ... ... ... ұсыныстардың
жалпы білім беретін мектеп мұғалімдерінің іс-тәжірибесіне енгізілуімен,
пайдаланылған әдіс-тәсілдердің тиімділігін арттырумен қамтамасыз етілді.
10. Халық ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбиедегі өлкетануда ата-аналармен
жұмыс «Анам, әкем, мен табиғат қорғаушылармыз» деген ... ... ... ... ... ата-ана мен балалар арасында табиғатта көңілді
шаралар атқарлып ... жас ... ... ... ... ... табиғатқа көзқарастары бақыланады. ... ... ... ... ... ... ... халық
педагогикасы құралдары арқылы экологиялық тәрбие беруде ата-аналардың іс-
әрекеті ... орын ... ... оқу – ... ... «оқу мен ... сын ... ойлауды дамыту» технологиясы бойынша «Негізгі идеяны
суреттеу», «Вен ... ... ... т.б. ... алып ... оқу ... іс ірекеттерін бақылап, бағалап,
есепке алу жүзеге асты.
Қазақ халқының мәдениеті ежелгі заманнан бері қазақ жерінде өмір ... мен ... ... ... мен рухани мәдениетінің
заңды жалғасы ретінде қарастырылады. Қазақ ... ұлт ... ... ... өзіне тән материалдық және рухани мәдениетінің сипатты
белгілері бар. Қалыптасқан мәдениет қазақ ... ... ... мен
аспан әлемі жөніндегі астрономиялық түсініктері, байырғы қазақ күнтізбесі,
бай аңыз әдебиеті мен көркем өнердің ... ... және ... ... ... ... емшілігі мен мәдени мұралардан
(мазарлар мен тас ... ... ... т.б.) ... сезімі-
түсініктері, ой-пікірлері, көзқарастары айқындалып, ұлттық өзіндік қолтаңба
ерекшеліктерімен көзге түседі. Олардың наным-сенім түсінігі және ... ... бар ... ... ... ... ... өсіп-өніп
жаратады шеберлікпен жасалған. Қазақтың көне түсінігінде жер – адамзат, ... ... мен ... ... ... ...... жылу беріп жаңбыр
жаудырып, тіршіліктің өсіп-өңуіне мүмкіндік тудырушы атасы. Сондықтан ерте
кездегі қазақтар көк ... жер ... ... ... ... ... насихаттаумен сипатталады.
Ел сандаған жылдар қанымен, жанымен ... ... деп ... жағдайды сауықтырудың бірден-бір жолы – халықтың тірнектеп
жиған құндылықтарға, ұлттық дәстүрге ... ... Жас ... ... ... тәрбиелей отырып, оларға адам сыйлауды ғана ... ... ... ... ... мен бір тамшы суына дейін аялауды үйрету
негізге алынады, экологиялық ұлттық ... да нәрі ... ... ... ... ... ... қасиеттердің бірі - өзінің туған
жерін аялау, сақтау, қорғау, көркейту. Данышпан ... әлі ... ... шайқалмаған табиғаттың қадір-қасиетін жете түсінген.
Көшпенділер әулеті ең алдымен жер ананы аялауда "Бір қой егіз туcа, ... ... ... ... дей ... ... тозуына ешқашан жол бермеген.
Олардың бір жерде ұзақ уақыт сарылып отырмай, қоныс жаңалай беретіні де
сондықтан, ... ... ... үшін, киіз үйлер жылдағы орынға
тігіліп, жер-ошақты да көрінген жерден ... еді. ... ... көк ... ... бала-шаға жазаға тартылған. Егер орманды ... ... айда ... отқа ... ... ... да жақсы білген
әрине.
Бірақ соны біле тұра, жас ағашты ... Отқа ... ... ... жағатын. Қазақ әйелі ағын суға кір ... ... ... бәрі жай ... ... ... асып, жанды-жансыз дүниенің
киесін сыйлау, табиғатқа табыну ... ... ... ... ... ала ... одан аялы алақанының қамқорлығын аяған жоқ.
Жеке тұлғаның мәдениетін қалыптастыру және дамыту үшін оның ... ... ... ... ... ... анықтауға назар
аудардық. Осыған ... ... ... ... мәдениеттің мәні және құрылымы ашып көрсетіледі. Экологиялық
мәдениет дүниежүзілік мәдениеттің маңызды кезеңі және құрамды ... ... және ... ... ... ... ... табиғи
ортаны қорғау мен жақсартуды қамтамасыз ету қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ... рухани-
адамгершілік саласы ретінде оның табиғатпен өзара әрекетінің ... және ... ... ... қарым-қатынастар, экологиялық
іс-әрекеттер элементтерінің өзара байланыс ... ... ... ұғымы педагогика саласында экологиялық білім беру мен тәрбиелеу
мәселесіне айналады. Бұл – педагогикалық мәселеге тұлғалық ... ... ... ... ... жер бетіндегі материалдық және рухани
мәдениеттің, тарихи ... ... ... ... ... ... ... қатар тұлғаның экологиялық мәдениетінің қалыптасуы оның
жергілікті, аймақтық, ұлттық, ... ... ... ... ... ... халық педагогикасының
құралдарын пайдаланудың қажеттігін туғызады. ... ... ... ... ... ... туған мәдениетін, туған тарихын біліп
және құрметтейтін, өзара қатынас жасай білетін, өзін-өзі жетілдіру ... ... жете ... ... және ... ... қастерлейтін, жеке қызығушылықтары мен қажеттіліктерін қоғам
талаптарымен үйлестіре білетін тұлғаны қалыптастыруға бағытталғандықтан,
өлкетану мәселесін көтереді. Олай ... ... ... педагогикасы құралдары
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... ... қарастырып, ұйымдастыру жолдарын зерттеуге баса
назар аударуды талап етеді.
«Экологиялық өлкетануда халық педагогикасының алатын ... атты ... ... бағдарламасына қосымшалар халықтық педагогика
білімдері, рационалды ... мен ... ... ... отбасындағы экологиялық тәрбиесінде салт-дәстүр мен ... ... ... ... Бұл қосышалар ата-аналар
жиналыстарында жеке сұрақ ретінде баяндалады. Сонымен ... ... ... ... тәрбиенің теориялық емес практикалық
салалары басым болуында.
Мұғалімдер мен ана-аналар арасында ... ... ... ... тәрбиесіне ықпал еткендігі 2-інші ... ... ... ... келесі бөлімінде толық
талданып баяндалады.
Содан келіп балалармен тікелей өлкетану ... ... ... ... оқушылар арасында 3-тоқсанда «Табиғаттың тарылтпайық
тынысын, пәк ... ... ... атты ... ... ... экологиялық-мәдени іс-шара ... ... ... білім беру тұжырымдамасында (2003), экологиялық
білім беру жүйесінің ... ... ... ... даму ... ... ететін қоғамның ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне бағытталған
жаңаша ойлау мен дүниеге жаңа көзқарасты ... – деп ... іс ... ... ... ... ... жүргізілген, экологиялық ... ... ... Педагог-әдіскер, жаратылыстану пән мұғалімдері және ... ... ... ... Қарағанды қаласы № 57
Шығыстану ... 5 ... ... ... ... ... апталық ұйымдастырып, олардың арасынан экологиялық бағыттағы
мәселені, экологиялық оқу-танымдық ... ... ... есепке алуды жөн көрдік.
«Табиғаттың тарылтпайық тынысын, пәк табиғат, ... ... ... сайысының бағдарламасы төменде көрсетілген.
Дүйсенбі
1. «Білімді бірді жығады, білекті ... ... ... білімдерін
тест түрінде тексеру).
Сейсенбі
2. «Мыңның түсін білгенше, бірдің атын біл» (командаларын таныстыру).
3. «Қазақстан - туған өлкем, ... ... ... (ең ... ... ... «Жасыл желек жайқалады» тақырыбы бойынша оқушыларды оқу ... ... ... ... ... «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар» тақырыбында Қазақстан қорықтары
және ұлттық табиғи саябақтары туралы ... ... ... ... атты ... ... әр ... жоспар бойынша белгілі бір бағыттағы іс-шараны
ұйымдастырып өткізу барысындағы іс-әрекеттер жүйеленіп, ... ... ... « М ы ң н а н б і р е у к ө с е м » ... ... ... ... қорытындысы шығарылды.
1. «Алтын қор», «Айналадағы ортаны қорғау және ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру.
2. «Алты сезім сезімталдары» (табиғаттың берген жан қуаттары бойынша
ойын).
3. ... ... ( 5, 6, 7 ... тұратын өсімдіктер аттары).
4. «Көңілге түрлі ой салар...» (мәнерлеп оқу).
5. «Мың бір ... жүз бір ... ... ... ... мақал-мәтелдер, жұмбақтар және тыйым сөздер арқылы жарыс.
Мақсаты - жеке тұлғаның ... ... мен ... ... ... ... ... мен дағдыларын қалыптастыру, жоғары
адамгершілік-эстетикалық сезімін ... ... ... ... ... ... сапалар мен табанды ерік-жігерді игерту.
Сайысқа 5-6 – сынып оқушылары қатысады. Олар экология ... ... ... ... ... қорғауға пайдалана білуге
машықтанады, сайыс барысында айтпақ ойын ... ... ... ... түседі.
Апталық сайыс түрінде өткізіледі.
Дүйсенбі.
1.«Табиғаттың тарылтпайық тынысын,
Пәк табиғат, жүректің ән-жырысың» атты апталықтың салтанатты ашылуы.
а) ... сөз. ... ... ... ... ... пәнінің мұғалімі, студент-практиканттар.
б) Әділ қазылар алқасын тағайындау.
Барысы.
Жүргізуші ... ... ... алда ... ... шешу ... мен ... қойылатын талап ... екі ... ... ... 1 – ... «Білімді бірді жығады, білекті ... ... ... ... тест ... тексеру сайысы.
Мақсаты –оқушылардың табиғаттану, дүниетану, экология салалары ... ... ... ... 5-6 сыныпта оқитын оқушылардың барлығы қатыстырылды. Тестіге
жауап беру жазбаша түрде өткізіледі. Тестіге жауап ... 40 ... ... тест 15 ... 4 ... 4 ... 1- еуі ғана дұрыс, дұрыс
жауапты тауып, белгілеу керектігі түсіндіріледі. Жоғары ұпай 15, ... 7. 7-ден ... ұпай ... 7-ден ... ұпай ... ... оқушылар өзара келісіп 5-6 адамнан тұратын бір команда құрады.
Тестінің нәтижесі мектептің радиохабары ... ... ... және «Мектептің тыныс тіршілігі» ... ... ... ... ... ... ... осы
бұрыштамадан оқып-біліп жүруге мүмкіндік алады. Үзіліс кезінде «Экология
хабаршысы» радиохабарынан экологиялық ақпарат ... ... ... ...... ... ... білгенше, бірдің атын біл» командасын
таныстыру сайысы.
Мақсаты – оқушыларды сахнада еркін ұстауға, ... да ... ... ... ... ... машықтандыру.
Өлшемдері:
– -экологиялық бағыттылығы;
– -әртістік шеберлігі;
– -ұйымдастыру бірлігі;
– -өзін-өзі ұстау мәдениеті;
Іріктелген оқушылар өз командасына тән ... ... ... Әр ... өз капитаны етіп озат, ізденгіш, ұйымдастырушылық
қабілеті бар оқушыны сайлап алды.
1-інші команданың аты ... деп ... ... біз ... ... әр ... елімді көркейтіп,
Табиғатты аялау парызымыз:
Эмблемасы «Барыс – 2030» суреті, қатты ... ... ... ... ... іліп ... ... әр команда өздерін таныстыра береді. «Барыс», «Тұлпар»,
«Сұңқар», «Қыран» командалары.
3 ... ... ... өлкем, табиғатың қандай көркем!» айдары
бойынша (шығармашылық ... ең ... ... ... Шығарма жазуға
қабілеті бар оқушылар төменде ... ... ... бір ... ... үйде жазып әкеліп, көрермендерге оқып береді.
Мақсаты – оқушылардың шығармашылық ... ... өз ... ... ... ... әдеби-мәдени түрде сауатты жазуға үйрету,
үздік шығарманы анықтау, жарыққа ... ...... дәріханасы немесе дәрілік өсімдіктер сыр шертеді;
3.Адамдардың табиғатқа тигізетін зияны;
4.Өсімдіктер мен жануарларды қорғау;
5.Қызыл кітап сөйлейді;
6.Еркін ... ... ... ... ашуы, көңілге қонымдылығы;
– сауаттылығы;
– мәнерлеп оқуы;
Сәрсенбі
4. «Жайлауы жасыл, жайқалып ... ... ... ... ... ... ... ботаникалық бағына апару.
Мақсаты – оқу экологиялық соқпақ арқылы оқушылардың теориялық алған
білімдерін тереңдету және ... ... ... ... үй ... ... ... «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар» тақырыбында Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... «Атынан айналайын,
Қарқаралы» атты бейнефильм көрсетіледі.
Мақсаты – Республикамы да ... ... ... ... ... мен ... табиғи саябақтардеп барлық табиғи
байлықтарды кешенді түрде ... ... ... ... аумақты
атайтынын түсіндіру.
«Атынан айналайын, Қарқаралы» бейнефильмі көрсетіледі, ұлттық саябақтың
ұйымдастырылған жылы, негізгі кездесетін өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ой бөліседі.
Жұма
Апталықтың «Мыңнан біреу көсем» атты қорытынды сайысының ... ... ... «Айналадағы ортаны қорғау және экологиялық мәселелер»
тақырыбына байланысты буклет немесе көрме ұйымдастыру.
2. «Алты сезім, сезімталдары» (табиғаттың ... жан ... ... «Өсімдік әлемінде» ( 5, 6, 7 әріптен тұратын ... ... ... ... ой ... ... ... «Мың бір мақал-мәтел, жүз бір жұмбақ, тыйым ... атты ... ... жұмбақтар және тыйым сөздер арқылы жарыс.
6. «Табиғат таңғажайыптары». Сөзжұмбақ шешу.
7. ... ... ... ... ... ... ... орта мектептің 6 – сынып оқушыларымен сыныптан тыс ... ... бір ... ... ерекше рөл атқарады. Үйірмені
құрып, ұйымдастыруда, ... ... ... қызығушылығын арттырып, ақыл-
ойларын дамытып, өз ... ... ... ... ... ... алған теориялық білімдерін практикада қолдана
білуге және экологиялық мәдениеттерін ... ... ... ... үйірме жұмысы мектептің алдына қойған көптеген мақсаттары
мен міндеттерін ойдағыдай шешуге ... ... ... ... ... құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... тыс ... ... ... ... жүзеге асырылды.
Өлкетану жұмысында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру негізінде «Қазыналы өлке» атты үйірме
құрдық. ... ... ... ... деп ниет ... ... және
оқу үлгерімі жақсы, қоғамдық жұмыстарда белсенділік танытып ... ... ... ... ... ... ... оқушылар өлкетану жұмыстарында қандай
мәселелер шешу керек деген ... ... ... үшін ... ... жөн көрдік [173, 176, 177, 178,179, – 182]. Зерттеу жұмысымыздың
арқауы етіп ... ... ... бойынша мысал ретінде «Қасиетті
қазыналы өлке» деп Қарқаралы ... сұлу ... ... ... Ю.Г.Поповтың «Каркаралы», [183, 184] «Каркаралинские ... ... и ... ... ... [185], «Орталық Қазақстандағы фауна және сүткоректілердің
экологиясы», И.М. Анапиевтің «Қарқаралы ... ... [186] ... ... ... ... ... жасап, тәжірибе жүзінде іске
асырдық.
Үйірме мүшелері өздері таңдап алған өлкетану ... ... ... ... өлке мәселелерін шешіп, табиғатқа ... ... ... ... алған әсерлері жайында
үйірме отырыстарында ортаға салып, атқарған жұмыстарының мазмұны мен оқыған
кітаптары туралы ... ... ... ... ... ... оқу ... негізінде, бірақ ... ... ... жөн ... ... тасының қадірін білмеген басқа елдің тауының ... ... ... ... мәселелер бойынша өлкетану жұмыстарында қазақ халық
педагогикасының құралдарын пайдаланып мектептің ... ... ... бір ... ... оқушыларды салт-дәстүр, әдет-ғұрыпқа
бағыттайтын бағдарламалар құру қажеттігі туындады.
Осы мақсатта 6 – сыныпқа арналған 20 ... ... 1 рет ... ... ... деп аталатын үйірме жұмысының ... ... 18 ... ... және ол ... ... мұғалімдер мен тәрбиешілерге сыныптан тыс уақытта,
студенттердің ... ... ... берілді. Аталмыш
үйірме жұмысы ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын тәжірибе жүзінде жүзеге асыруға үлкен мүмкіндік
береді. Сондықтан ... ... ... кейбір тақырыптарға
тереңірек тоқталмақпыз.
«Қасиетті қазыналы өлке» үйірме тақырыптарында мектеп оқушыларының жас
және дербес ерекшеліктері ... өмір ... сай ... ... ... бердік.
Кіріспе
Адам табиғаттың перзенті
Табиғат пен адамның біртұтастығы, тіпті табиғат пен өлі табиғаттың бір-
бірімен ... ... ... ... ... туралы
экологиялық білім. Табиғат ортаның адам денсаулығына, психикасына, даму
ерекшеліктеріне тигізетін әсері.
«Қазақ ... ... ... ... атты тақырыптарға
көпшілік тыңдарман тәрбиеленушілерге арналған дәріс, баяндамалар негізгі
тірек ұғымдарға ... ... ... бай жаңа ... ... ... мәселелерге көзқарас қатынасын жаңа
қырынан қалыптастыруға мүмкіндік беріледі.
«Діни-нанымдар мен сенімдердің табиғатты ... ... ... ... мен ... ... принципінің сабақтастықтары»
тақырыптары бойынша ислам ... ... ... кездесу
ұйымдастырылып, табиғатты жаратушының өзі бір заңды құбылыс екені туралы ой-
толғаныстар ... ... ... (анимистикалық-тотемистикалық) халық
білмінің діни-нанымдардың адам тіршілігінде алатын ... оның ... ... ... жақтары жөнінде әңгіме қозғалды. Діни нанымдар мен ғылым
жетістіктері арасындағы байланыстар, ... ... ... ... назар аударылды. Иррационалды ... ... ... ... ... айға, жұлдыздарға, отқа,
аруақтарға сыйынуының экологиялық мәні оқушылардың ойын ... ... ... ... ... судан көңілді, оттан нәпсіні, ауадан
жанды ... Ал ... иман ... ... Ақыл, көңіл, нәпсі, жан иман
қосындысы сана деп ... деп «Бір адам – бір ... атты ... ... ... ойымен түйінделеді. Қазіргі қоғамды оқушыларды
діни тәрбиеге бағыттаудың ... ... және діни ... және ... ... ... әңгіме болады. [147].
«Қырық бір құмалақтың сыры». Иррационалды халық білімінің біріге ...... ... тасаттық беру, арбау, бас айналдыру, тұмар тағу, түс
жору т.б.) ... ... бір ... ... – Бал ... бір ... Бал ... таңба-белгілерін, табиғат құбылыстарын жіті бақылау арқылы
қалыптасқан сәуегейлік ілім. Бал ... ... ... ... ... ... - ... ойшыл әл-Фараби. Құмалақшы құмалаққа тек сақа
қойлардың ірі құмалақтарын таңдап алуының себебі қырық бір ... ... ... ... ... басын құрауы жататыны туралы оқушылардың
арасында «Сократтық сұхбат» түрінде қосымша ... қоя ... ... тауып, қойылған проблеманың көптеген балама шешімдерін кеңінен
қарастырумен ... ... жету ... ... және ... ... білу» тақырыбы бойынша табиғат саясында
серуен құру арқылы табиғат сұлулығын бағалау. Абай, Шоқан, ... ... Жаяу ... ... ... ... қазақ зиялыларының шығармалары арқылы
оқушылардың экологиялық ой-өрісін жетілдірудің мәнін түсіндіруде оқушылар
«интеллектуалдар саудасы» ақыл-ой ... ... ойын ... ... ... ... күйтабақ, қолөнер туындысын және ... алу» ... ... ... ... байланысты өз білімдерін жария
етуі тиіс болды. Сөзжұмбақ, ребус, танымдық ізденуді қажет ететін ақыл-ой
жұмыстары іске ... өз ... ... жетілдіруде танымдық
қажеттіліктерін қанағаттандыруға деген ұмтылыстарының ... ... ... халық педагогикасының құралдарының бірі – ... ... ... тәрбие құралы ретінде». Мақалдар - ... ... ... философиялық ой түйіндері. Табиғатқа байланысты мақал
мәтелдердің оқушылардың экологиялық ... ... ... орнына
тоқталып, мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәнін анықтап, өмір ... ... ... ... Екі топ кезегімен ой
толғаныстарын ортаға салып, мақал-мәтелдердің жіктелуіне назар аударылды.
Жұмбақтардың табиғатты танып білудегі маңызы – ... ... ауа ... ... ... ... шешімін тауып, оның танымдық,
тәрбиелік мәнін түсінуі. ... ... ... ... ... ... ... Экологиялық логикалық ойларының
қалыптасуына септігін тигізді.
Ертегі, аңыз-әңгімелердегі, батырлар жырларындағы қоршаған орта ... ... ... ... ертегілердің мәнін ашу, мағынасын
түсіндіріп, мазмұнын ... ... ... жағы ... ... ... ... киесі деген сенім қалыптасқан кезде
пайда болған (Ақ қасқыр, Шопан ата, Шек – шек ата, ... ... ... ... ата т.б.) хайуанаттар мен төрт түлікті көреміз. Аңыз әңгіме туралы
Қарқаралыдағы «Шайтанкөл» атты көлдің табиғи сыры және ... мен ... ... «Мамыражай әңгіме»арқылы сезім төрінде жатқан құпия сырларын
бөлісу, тәлімдік мазмұнды өмір құндылықтары жөнінде сұхбат болды. [168]
Сонымен қатар ... ... ... ... табиғатты
қорғау, экология мәселелері туралы құндылықтары» аясында төмендегі
тақырыптар ... «Ұлы ... ... ... ... ... орта туралы түсініктер (Бұхар-
жырау, боынша).
Ақын-жазушылар туындыларындағы табиғатқа сәйкестік ... ... ... ... ... ... жолы» романындағы Қарқаралы
өңірінің бай табиғат көріністері.
Мәди Бәпиұлының Қарқаралы туралы жазған өлеңдері.
Серік Ақсұнқарұлы – табиғат жыршысы т.б.
Оқушылардың ... ... ... ... Тоқтар Әубакіров Қарқаралы – тумасы, ел мақтанышы.
Оқушылардың қазақ халық педагогикасына арналған ... ... ... ... талқылау үшін қолданылды. Мәселен «Қазіргі жағдайда
білім беру ... ... ... мәселелер», «Айнала
қоршаған ортаны қорғау туралы» негізгі нормативті құжаттар. «Оқу мен ... сыни ... ойды ... ... ... ... арасында
«ми атыстары» деген атпен сыни шығармашылық жарыс ұйымдастырылды.
Өлкетану әдебиеттерімен жұмыс жасауда оқушылардың шығармашылық ... ... ... Қарқаралы Мемлекеттік Ұлттық Табиғат Паркі.
Қазақстандық эколог-ғалымдардың (А.С.Бейсенова [45]., М.Н.Сарыбеков ... [92]. т.б.) ... ... реферат, баяндама
дайындап, қабырға газеттері безендірілді. Тікелей Қарқаралыны зерттеуші
Ю.Г.Поповтың ... ... ... [183,184], т.б.
еңбектерімен танысып, оқу конференциясы ұйымдастырылды.
1. Қарқаралы Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Оқушылар арасында мектепішілік өлкелік-практикалық
конференция ұйымдастырылып, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын қорғауға мүмкіндік берілді.
2. Қарқаралы және серіктес ауыл ... ... ... ... ... - ... атты олимпиада өткізу бағдарламасы
құрастырылып, ... ... үшін ... нұсқау жасалды.
Соныңда «Қасиетті қазыналы өлке» тақырыптары бойынша өткізіліп жүрген
үйірме жұмысын ... ... оның ... ... ... ... балалардың елінің, жерінің локальды
қатынас жасауда қызығушылықтары мол болды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... педагогикасы құралдарының
(мақал-мәтелдер, ертегілер, аңыз-әңгімелер, жұмбақтар, өлеңдер, ... жыр, ... ... сөз, ... т.б.) талдау, салыстыру, аңықтау
сияқты элементтерін орындады.
Мұндай ... ... ... өлкетану жұмыстарындағы оның
педагогикалық тиімділігі оқушылардың экологиялық мәдениет деңгейімен және
экологиялық білім мен дағдыны қаншалықты ... ... ... мүшелері өздері орындаған жұмыстарының мазмұны
туралы тұжырымын, жазбаша есебінің нәтижесін арнаулы ... ... ... алып ... Олар ... қызықты деректерді «Жас
эколог» қабырға газетіне жариялады. Жұмысты жеке – дара ... ... ... орындау кейде нәтижелі болатынына өздері куә болды.
Үйірме ... ... ... ... оны ... таңдады, ең
негізгісі, ол жұмысты орындауға шамаға лайық ... мен ... ... дара ... ... алу ... есепке алынды.
Әрбір үйірменің өзіндік ерекшеліктері бар, мақсаттары да ... ... ... қарамастан әр түрлі өлкетану үйірмелеріне ... ... ... ... орай ... жұмыстарының бағдарламасын жасағанда ... ... ... Мектептік және мектептен тыс үйірмелердің өзара бірлігі мен
бірін-бірі ... Әр ... ... не ... ... оқу ... ... бір бөлігі ретінде оқушылардың мамандық ... ... ... теориялық материалдардың сынақ тәжірибелік өзара
байланыстарын анықтау. Танымдық, оқу-танымдық жорықтар өткізіп отыру.
4.Үйірме жұмысын жоспарлауда ... ... ... ... өз ... ... ала білуіне көмектесу және соған үйрету.
5.Әрбір сабақтың ... ... ... ... бір
сағаттан, ал сынақ тәжірибелік құра білу жұмыстарды орындау 2-3 сағаттан
аспауға тиіс.
6.Үйірме жұмыстары, негізінен, 3 ... ... ... ... ... есебі.
7Үйірме материалдары оқушыларды қызықтыратындай тартымды, алуан түрлі
болуы керек.
Осының бәрі оқушылардың танымдық ... ... ... ... ... сол мамандықты еркін таңдауына мүмкіндік береді.
Үйірменің жетекшісі қауіпсіздік техникасының ережелерімен күні бұрын
таныстырып, ... ... ... ... ... ... ... үйірме сабақтарына кірісерде қауіпсіздік техникасы мен ережесін қатаң
сақтау ескеріледі.
Үйірме жұмысы ... ... ... ... ... ... жалғасы 7– сынып оқушыларының ақыл-ойлары
қалыптасып, ой-өрістерінің кеңейіп, халқымыздың әр түрлі әдет-ғұрып, ... ... ... ... пен өмір ... екенін түсініп, оны
табиғи түрде қабылдау мақсатында экологиялық соқпақты ұйымдастырдық. ... ... ... ... ол ... тән, ... ... болуға тиіс. Ол - адамды табиғаттың бір бөлігі ретінде
алып қарап, тәрбие ісін ... ... ... оның ... ... мен
қасиеттерін дамытуға бағыттап жүргізу», – деп кеңес берді. Осы талап ... ... ... енді және мұны ол ... мен ... ... ... санады. Кейіннен Я. Коменский анықтаған бұл ... ... ... ... деп ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың бір жолы
экологиялық соқпақтарды ұйымдастыру болып табылады.
Оқушылардың табиғатты қорғаумен байланысты білімдерін және ... ... ... ... мүмкіндіктері мол. Балалардың
экологиялық мәдениеті тек ... ... ... ғана ... курстарды оқытуда, сыныптан және сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... ... өлкетану
жұмысын дайындаудың педагогикалық шарттары», Ж.Шілдебаевтың «Экологиялық
білім мен тәрбиенің рөлі » атты ... ... идея ... ... ... ... ... жұмыстары оқушылардың табиғатты
қорғаумен байланысты білімдері мен іскерліктерін қалыптастырудың тиімді
және перспективті ... ... ... ... жергілікті, нақты
экологиялық мәселелерді шешумен байланысты болған ұжымдық немесе өз бетінше
іс-әрекеттері олардың табиғатты ... ... ... мен ... сапалық деңгейге көтереді. Бірақ ғылыми талдау және нақты ... ... ... ... ... беру мен ... әзірше күтілетін нәтижелерді бермейтіндігін көрсетеді. Себебі
мектептегі экологиялық білім көбінесе теория жүзінде, ... ... ... ... шешуден тыс іске асырылады. Бұл мәселенің
шешімін турасылдағы ... ... ... оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыруда зор рөл ... ... ( лат ... ... тілінен аударғанда жол жүру мағынасын
білдіреді. Танымжорық өлкетану ... ... ... ... ... ортаны қорғауға, зерттей білуге мүмкіндік ... ... орта ... мінез–құлық дағдыларын қалыптастырады.
Айналадағы ортаны қорғау жөніндегі ... ... ... ... жүзеге асыруда танымжорықтың ролі ерекше. Ол табиғи ортамен
тікелей ... ... ... заңдылықтарын, табиғи құбылыстарды танып
білуге, табиғат ... ... ... дала ... ... ... ... көмектеседі [186].
Танымжорықтың құрамдас бөлігінің бірі экологиялық соқпақ болып табылады.
Экологиялық білім мен ... беру ... ... ... ... ... ... пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты,
қалыптастыру үшін көпшілікке біртұтас ғылыми білім жүйені
беру;
– -екіншіден, тұлғаның дүниеге деген ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғауда белсенді бағытты
ұстау және ... ... ... ... іске ... білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат ... ... ... ... ... ... ... емес білім алудың
жаңа бір түрі ретінде оқу экологиялық соқпақ білім беру ... ... ... ... ... ... туралы білім мен ... ... ... оқу ... ... ... ... – табиғат аясында оқушы
тағы басқа келуші ... ... ... ... этикасы мен
экологиялық мәдениетін қалыптастыру. Және ... да ... ... ... ... қоршаған табиғат ортада болып жатқан
құбылыстарды, үрдістерді және табиғат нысандары ... ... ... ... ... ... ... -танымжорық жетекшілері мен жол көрсетушілер ... ... ... ... да көруге, байқауға
болатын әртүрлі антропогендік факторлардың көріністерінің
сипатын және адамның ... ... ... ... ... адам баласын экологиялық
мәдениетке тәрбиелеуге, яғни ... және ... ... ... бастайды.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінің
ерекшелігі дидактикалық тұрғыдан үйрету ғана ... ... ... ... ... табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін ... ... бәрі оқу ... ... демалу және танып білу
кезінде органикалық үйлесімділікпен іске ... ... ... білім мен тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар олардың дұрыс
ұйымдастырылуы табиғатты ... ... ... ... ... ... ... табиғатқа зиянын келтірмейтін қауіпсіз
бағыттарды меңгеруге септігін тигізеді. Сонымен қатар оқу ... ... ... ... ... ережесінің сақталуына мүмкіндік
береді. Соның арқасында экологиялық соқпақ келушілерге бақылау жасауды және
оның орындалуын жеңілдетеді (4 – сурет).
Жекелеген оқу ... ... ... бір ... келтірсе,
төмендегідей мәселелердің шешілуіне мүмкіндік туар еді. Олар:
– келушілер санының уақытша және ... ... ... ... ... орналастыруға ягни тартымдылығы
жоғары аймақтарға келушілер санының шамадан тыс асыл кетпеуін
қадағатауға сақтауға бірден-бір себеп ... ... ... оқу ... ... ... ерекше қорғалатын табиғат
аймақтарының төңірегінде болуы туристер мен демалушыларға табиғаттың
қызықты да ... ... ... ... ... ... ... тәрбие беруге, келушілердің
демалу мүмкіндігін арттыруға, белгілі бір аймақта табиғатты сақтауға ... ... ... ... ... ... мен, оның
жылнамасынтүралы атақты табиғат зерттеушілері өз еңбектерінде қарастырған.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... алдық [176,177,178,179,180, 181,182,183,184,185,186].
Дәстүрлі түрде оқу экологиялық соқпақтар қорықтарының, ұлттық табиғат
бақтардың ландшафтілік қорықшаларымен жанаса ... ... ... өтеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақтың салынуына орман
бақтары, демалыс ... ... ... ... аймақтары, өндірістік
қолданысы бар ормандар, ормансыз алқаптар (дала, ... ... ... ... ... ... лагерлер төңірегінде оқушылар өз күштерімен
де оқу табиғи соқпақтарын ұйымдастыруда. Бұл үрдістің өзі ... ... ... ... тәрбиелік қасиеттерін
қалыптастырады. Жастарға экологиялық білім мен тәрбие берудің ... ... ... көзқарасын өзгертеді, яғни табиғат-анамен
саналы түрде қарым-қатынас жасайды.
Оқу экологиялық соқпақты әртүрлі критерийлерге жіктегенде ... мен ... және ... жас ... ... ... ... оқу экологиялық соқпақтар да ұзындық (сызықтық),
айналмалы (сақиналы) және ... ... ... ... ... қиындығымен де, берілген ақпараттың күрделігімен де ажыратуға
болады. Оқу соқпақтарының жаяу жүріс түрімен қатар ... ... ... ... ... ... ... жүріске арналған соқпақтар бір-бірімен алма-кезек
ауысып кездесіп отырады және бір жүйеге келтірілген ... ... ... әрі ... әрі ... еркіне байланысты таңдалынады.
Дегенмен соқпақты жіктегендегі негізгі критерийі оның атқаратын міндеті,
яғни танымдық-серуендеу, ... және оқу ... ... ... ... ерекшелігі болады.
Табиғи танымдық-серуендеу соқпағының ұзындығы 4-8 ... ... бұл ... қала және ... ... ... маңынан
өтеді. Демалушыларды бір топқа біріктіріп, танымжорық жетекшісінің
басқаруымен 3-4 ... жаяу ... ... ... ... ... мәдени-тарихи ескерткіштермен таныстырады. Мұндай табиғи
соқпақ бойында туатын сұрақтар, негізінен, адам мен табиғат ... ... ... ... ... ... тоқтату шаралары деген сияқты сипатта болады. Негізінен, жылдың
жылы кездерінде өтетін ... ... ... ... да құруға болады. Қазіргі кезде қыста демалудың бұл ... да ... ... ... ... ... мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызады.
Танымдық-туристік соқпақ. Оның ұзындығы ... ... ... ... ... жетеді. Бұл табиғи соқпақтар халық санының
тығыздығы аз ... ... ... және ... қатар қорықтар мен
ұлттық табиғи бақтардың жақын маңдарынан өтеді. Мұндай белсенді демалыстың
маңызды жағы кешенді болады. Яғни ... ... ... мәдени және
тарихи ескерткіштермен танысу, адам баласының табиғатқа ... ... ... экологиялық білім мен тәлім-тәрбиені тәжірибе ... және ... және ... табиғи соқпақтар, негізінен,
ғылыми-ақпараттық құндылығы жағынан экологиялық, ботаникалық, зоологиялық,
географиялық және геологиялық болады.
Оқу экологиялық соқпақ. Бұл - ... ... ... ... ... ... ... 2 шақырымнан аспауға және ... 3 ... ... өткізуге есептелген. Оқу экологиялық
соқпақтар, бірінші кезекте, әртүрлі оқу орындарында оқитындарға – мектеп,
училище, ... ... мен ... оқу ... ... ... ... де мүмкіншілік бар. ... ... – сол: ... ... ... жетекшісінің басшылығында болады. Жолсілтеуші бағаналарға және
ақпараттық қалқандарға қарай отырып, соқпақты өз ... ... ... Оқу ... соқпақтар келушілердің жүріп өтуіне жеңіл болуы
керек. Сондықтан ... ... ... рекреациялық аумақтарынан:
бақтар, орман бақтары, елді мекендердің жасыл-желек жерлерінен өтеді. Оқу
экологиялық соқпақтың ...... ... ... үш табиғи соқпақ өзінің маңыздылығы ... ... ... Бұл ... табиғи құбылыстар мен нысандарды зерттеуге, танып
білуге, табиғатты пайдалану мәдениетімен танысуға, ... ... ... және де келушілерді экологиялық этикаға тәрбиелеуге
бағытталған.
Табиғи соқпақты жабдықтау әдісі ұйымдастыру түріне тәуелді. ... ... ... ... және ... бағаналармен
жабдықталған. Табиғи оқу соқпағын танымжорық топтары да, өз ... ... да, ... келушілер де жүріп өтуіне болады. Келушілерді
міндетті түрде ... ... ... ... ... ... кез келген оқу соқпағы бір аумақта немесе барлық соқпақ
түрлері бір ... ... сол ... табиғи және әлеуметтік-
экономикалық жағдайымен ... ... ... Кез ... ... ... әртүрлі оқу соқпағының тармақталған құрылымы ретінде көрсетілуі
мүмкін. ... ... ... ... сол жердің жалпы картасы мен
сызбанұсқасын іліп қойғаны жөн және ... ... ... етіп ... мен ... ... дұрыс.
Табиғи оқу соқпағы міндетті түрде елді мекенге жақын жерде орналасып,
оған баратын жолдар қиындық келтірмеуі тиіс.
Оқушылармен өлкетану экспедициясына ... ете ... ... ... ... төмендегідей болды.
Қарқаралы Мемлекеттік Ұлттық Табиғат Саябағы. ... оқу ... ... ... ... ... қашықтығы 125 шақырым
жаяу маршруты 1-7 күнге есептелінген, топ мүшелері 10-15 ... ... ... мен ... ... ... ниет ... болса,
маршрутты аяғына дейін өтіп немесе станциялар орналасқан палаткалы лагерьге
тоқтауына болады. ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Маршруттың бағытымен танысу «Табиғат
мұражайын» аралаудан басталды, онда ... ... ... ... ... және ... ... «Халық медицинасында кеңінен ... ... ... емге қолданылатын түрлі шөптер адам өміріне өте пайдалы», –
деп көрсетеді [188]. ... ... ... ... ... ... жинау, кептіру, сақтау, емдік қасиетін жоймау
жолдары туралы айтылады.
Табиғат мұражайын аралағаннан алған әсерімізге: як, ... ... ... ... ... пони т.б. ... жануарлар сақталған
зоологиялық вольерді аралаудан алған әсеріміз келіп қосылды.
Маршруттың келесі объектісі – ... ... тас және ... көне ... ... болып табылатын «Үш үңгір». Үңгірге
Тасбұлақ шатқалы арқылы өттік.
Ирелеңдеген жол жықпылдары таңқурай мен шымырт ... толы ... ... ... ... бірегей сфагнумды мибатпақ алдымызда болды.
Бұл мибатпақты жер өзінің әдемілігімен әйгілі емес, бұл ... ... ... ... өсімдігі өседі. Қазақстанда сирек кездесетін осы өсімдік
осы жердегі азғантай мибатпақты алаңда ғана ... ... жол ... ... ... ... күрт жоғары
көтеріліп Бассейн көліне апарады. Биік тау ... түзу тік ... ... шын ... бассейннен аумайды. Табиғаттың осынау керемет
жаратылысының төрт ернеуі гранит тастардан өрілсе, іші таудың мөлдір суына
шөпілдеп ... ... ... биік ... құз ... сығылысады.
Алыстан мұнартып, өзіне тартып Айыртау, Бұғылы көрінді.
Сонау көне заманнан бергі даму тарихын тұтастай алғанда жалпы адамзат
қоғамының даму ... ... ... ... қазақ деген халықтың
қалыптасып, дамуындағы түрлі тарихи жағдайларға ... ... ... ... Бұл ... ... мен ғалымдарды халық өмірін
зерттеуге, тереңірек тануға ... ... ... ... қызықтырып,
толғандырып келеді. Қазақы отбасы жөнінде жинақталған этнографиялық,
фольклорлық материалдар әлі толық ... ... ... ... ... сандық ауқымы жағынан қомақты көлем құрайды.
Халық өз дүниетанымын, салты мен дәстүрін, ғұмырлық тарихын ең ... ... сол ... ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Бұл ... ... ... құнды да құнарлы дереккөз – фольклор.
Оқушылар ауыл тұрғындарының қарттарымен кездесіп деректер жинады.
Фольклор – ... ... ... ... ... ... қатар халық
тарихының дәстүрлі дүниетанымының жинақталған алтын қоры, ... ... ... ... ... ... ... елесі ғана емес, ... ... өмір ... келе ... ... ... қайнары,
дүниетанудың оқулығына айналған мәңгілік жас мұра. Аңыз - фольклор ... ауыз ... ... (парсының) сөзінен алынған, орысша
«сказание» деп аталады. Аңыз ... ... ... ... ... онда ... элементтер мол. Аңыз мазмұны бірде
тарихи фактілерге негізделсе, бірде нақты дерегі жоқ, қиялдан ... ... ... ... Қазақ фольклорындағы аңыз мазмұнына,
тақырыбына қарай ... ... ... ... ... әлемі, жер, су, қала, ауыл аттарына; ә) халықтың, ... шығу ... ... ... б) ... в) ... арғы жол тік құз жартастарды жанамалап Шайтанкөл бағытына қарай
бет алады, төменде терең шатқал ішінде тұщы сулы ... ... ... ... - ... де ... құбылыс, өзінің табиғи жаратылыс
ерекшелігімен ... ... пен ... ... ... шабыт
берген құтты мекен. Оқушылар Шайтанкөл басындағы ағашқа келешектерін
болжап, тілек тілеп ... ... ... Осы ... ... Шайтанкөл
туралы аңыз баяндалды. Екінші күнгі маршрут осылайша тәмамдалды.
Осылайша ошақ басында, дәмді фито-шайын іше отырып ұзақ ... ... өлке ... ... ... ... үшінші күні көлге апаратын тік соқпаққа ... ... ... 1200 метр ... ... кейін
кеудеңізді керіп тыныс алуыңыз таңқаларлықтай жеңілденеді.
Орман арасында орналасқан кішкене көлдің ұзындығы 60 ... ені 40 ... ... соқпақ жолын бірден табу ... ... ... ... ... ... шаршағаннан болар, кінәны көлдің бәзбір атауына жыға
салып, ... ... ... атануы» деп жатады..
1905 жылы Михаилды ... ... ... көрсеткеніндегі
қарқаралылықтар дін қызметкерлерінің батасын алып, көл атауын өзгертуге
көндірген. Су қоймасының күнбатыс жағалауындағы тас ... ... ... ... ... көл киелі саналып, шайтан әрекетінің күші жойылатыны
жазылған темір тақтайша бекітілген. Жыл өтпей жатып, крест ... ... ... ... ... ... ... қалып қойды.
Қазақстанның атақты жазушысы С.Мұқанов қазақтың Ромео Джульеттасы - жас
Алтай мен көрікті Сұлушаш туралы ... ... ... кейін маршруттың бағытымен жүріп отырып, өзінің абаттандырылуы мен
тығыз орналастырылғандығымен әйгілі «Пашенное» көліне ... ... ... шыңы мен ... ... ... «Шахтер»,
«Жемчужина», «Каскад» және туристер түнгілікте орналасатын Слет туристов
палаткасы лагері салынған. ... көлі ... су ... бірі ... ... Көл ... қарағайлары, қайыңдары,
көк теректері мол терең сайда жатыр. Көлдің маңайына ... ... ... ... ... ... байланысты көлдің атауы қойылған. Енді
бұл жерлерде тамаша ұсақ майда шөп ... ... ізі ... ... дейін
сақталынуда. Келесі күні туристер маршрут бағытымен жүре ... ... ашық ... ... тас ... ... ... алаңға аялдайды. Таза бұлақтың
жанында табиғаттың әсем бұрышын тамашалайды. Келесі күні ... ... ... бет алады. Шоқыларды, Құрөзек өзенін кесіп өтіп, ... ... ... қалың жықпыл орман арқылы ... ... ... ... ... ... бастап, құрғақтанып, орман
селдірей береді. Міне, биік тау бастарындағы алаңдарға келіп жеттік.
Бұл ... ... ... ... алдында, сәл тыныстап дем алынады. ... әсем ... сол ... - ... Шыңның ескі атауы - Жиренсақал. 1936 жылы
Қарқаралының 100 шақты ұл мен ... ... ... ең ... көтеріледі. Осы кезде уақыттың ағымына қарай шыңға жаңа атау
берілді. ... ... ... теңіз деңгейінен 1403 метр. Бұл жерде
Қарқаралының биік тауларының үштігін ( Шанкөз – 360 ... ... -1323 ... ... ... айта ... ... тауларының панорамасын көргеннен кейін туристер Комиссаровка
шатқалына келіп жетеді. Бұл жерде палаткалы лагерьге түнгілікке ... ... осы ... ... ... көреді.
1913 жылы бір шеге қолданбастан салынған тарихи ескерткіш- Орманшының
үйі. Табиғат ескерттекіштері Клен Ясенолистный 1914 жылы ... ... ... 1920 ... ... ... ... маршрут бағыты
Қарқаралы қаласына бағыт алады. Қала ... ... ... ... ... ... барып, Абай тоқтаған үйді көреді.
Қарқаралының әсем табиғатын сақтау, сол қалпында келешек ұрпаққа табыс
ету мемлекет ... ... ... қорғау нормативті актілер
жиынтығында «табиғат пен оның ... ... ... ... мен ... ... тұрақты әлеуметтік-экономикалық
дамуы мен әл-ауқатын артырудың табиғи негізі болып ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Оқушыларға арналған
«Өлкетану жұмыстарында оқу-танымдық ... және ... ... ... ... беру мен ... рөлі ... оқу танымдық жорықтар
мен соқпақтар, табиғи танымдық–серуендеу соқпағы, ... ... ... ... тоқталады. Оқу
экологиялық соқпақты ұйымдастырып өткізеді. Маршруттарды оқып үйренеді ... ... ... ... ... ... процестің
компоненттері іске асырады, бекітіп қорытындысы ... ... ... ... ... қабілетін дамытып, қазақ
халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық ... ... ... ... оқу ... ... өткізу барысында жүріп өткен
жерімізде кездесетін жер, су, өзен-көл, тау мен үңгірлер т.б. ... бұл ... ... ... ... ... оның тарихымен
тығыз байластылығын оқып үйрену қажеттігі ... ... ... ... ... деп атайды. Бұл - грек сөзі, қазақша ... ... ... аты» ... мағынаны береді. Жалпы топонимді жасаушы
және пайдаланушы - халық. Бір қаладан екінші қаланы, ... ... ... жер; суды ... ... аты ... ... аламыз.
«Қарқаралының топонимикалық картасы» атты жазғы өлкетану ... Өз ... ... тану ... кешенді географиялық зерттеумен
байланысты болды. Ең әуелі мектептің маңайы зерттеледі, одан ... ... ... ... ... ... ауыл немесе оның бір бөлігі
зерттеледі.
8 –сынып оқушыларымен жазғы ... ... бос ... тиімді
пайдаланып, жазғы өлкетану экспедициясын ... ... ... ... ... ... кезінде ізденушілік әрекетке
дағдыландыру. Жас буын ... ... ... ... ... ... әртүрлі дерекнамаларды қолдану барысында алды.
Жасөспірімдер ізденіс жұмысын ұйымдастыруды өлкетану библиографиясы,
баспа көздері, мұрағаттық және ... ... ... тіл ... пен тарихи ескерткіштер және күнделікті баспа ... ... Одан ... ... ... көздері нұсқалады: статистикалық,
картографикалық, табиғат процестері мен табиғатты бақылау, күнделіктер,
әдебиетттер, ... ... ... ... ... Олар ... ... көп материалдар жинады.
Өлкетану көздерін бөлу мен оны топтастырудың әр түрлі ... Г.Н. ... ... ... ... мына ... ... мүмкін: а) өмір сүру түрі; ә) сақталу орны; ... ... ... ... ... ... ... қалай
жандандыруға болатынын үйрендік [177]:
– шығармашылық көздер (дайындық материалдар, ... ... көзі ... шығармалардың
жариялануы);
– қандайда бір оқиға туралы сол уақытында сипатталған ... ... ... соң тез ... ... ... ... баспа материалдары, әртүрлі мекемелердің ... ... ... ... уақыт өлшемі бойынша алшақ көздер
(замандастарының еске алулары).
Аталған топтастырудың ... ... ... байланысты өз ерекшелігі
бар, алайда ... ... ... ... да ... ... ... қолданылуы мүмкін.
Екінші топтастыру көздерді ... ... ... ( ... ... жеке коллекцияда т.б. ) өлкетанушы-ғалымдар мен
оқушыларға практикалық ... ... ... ... аталған негіз
көздерді нақты бір топқа жатқызуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жеке коллекциялар ... ... ... де ... ... Ең бастысы, ақпарат алу
әдісі көздің қайда сақталғанына байланысты емес.
Көздердің болуына байланысты топтастыру арнайы және ... ... ең ... ... ... ... ... ауызекі немесе заттық,
жазбаша және ауызша болып бөлінеді.
Аталған топтастыру өлкетанудың барлық ... ... ... және
оның ішінде экологиялық жағынан ең қолайлысы болып табылады. Өлкетанудың
негізінде субьектінің өз өлкесін тануы ... ... ... ... тану
процесі екі сигналдық системаның функциясына байланысты. Бірінші сигналдық
жүйе - сезімдік тану, екіншісі – ... ... және ... ... ... ... ... да нормада олардың
өзара әрекеттесуі көп орын ... Ол ... және ... ... және әрекеттің барабар іске асуын қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ... ... сезімдік және
рационалдық танымдардың бірлігін қамтамасыз ететін көздерді ... ... ... ... жиынтығының негізгі жетістігі
экологиялық зерттеу әдістерінің негізгі топтарына негіздеуге ... атап ... ... ... ... байланыста.
Әртүрлі көздерді экологиялық-өлкетану жұмыстарын оқушылармен өткізу кезінде
қолдану оның тиімділік шартттылығы болып табылады, өйткені оның ... бар: а) ... ... ... ... ... ә) ... алған мәліметтерінің нысандылығына әсер ... ... ... ... әсер ету ... мен ... беттерінен ақпарат
алуы уақыт үнемдеуге мүмкіндік береді; в) өлкетанудың әр ... ... ... ... ... және ... ... экологиялық – өлкетану көздері мен ... ... ... ... - өлкетану ... ... ... үлкен мүмкіншілік береді және оның ... ... да ... ... ... дұрыс вариативтік
жақтары – оқушылар мен мұғалімдердің қызығушылықтары мен мүмкіндіктерінің
әртүрлігін есепке ... ... ... ... ...... онда жеке ... зерттеледі, жеке көздер мен әдістер
қолданылады. Бұл тұрғыдан оқушы өлкенің ... ... және ... ... ... бірлікте елестете алмайды. Одан ... ... ... ... туралы болып жатқан болса, жалпы ... ... ... ... ... ... фактор үлкен рөл атқарады.
Мектептегі экологиялық өлкетану аясында оқушыларды қалыптастыру үшін
негізгі сұрақтарды қою мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... туралы, негізгі экологиялық
проблемалар туралы қажетті ... ... ... Мектептегі
экологиялық – өлкетану аясы туралы мәселені шешу үшін адамды қоршап ... ... ... бөлу ... рөл атқарады. Адам өмірінің негізгі бөлігі (
тұрғын үй, басқа да қолдан жасалған құрылыстар, отбасы, көршілер, ... ) адам ... көп ... ... ... (жергілікті тұрғындар,
жасыл желекті қоса алғанда), алыс немесе аумақтық ( ... ... және ... қамтамасыз етуші және туған этносының ортасы
т.б. ) және ... ... ... ... мүмкіндіктерін есепке ала
отырып, мектептегі экологиялық өлкетанудың қажетті аясы ... ... ... ... ... ... ... елді мекен мен оның маңайы,
табиғи-әлеуметтік аудан, ... ... ... ... экологиялық –
өлкетану жұмысы нақты нысандармен – ... және ... ... экологиялық мәселелермен - байланысты. Соңғыны айтпағанда,
барлық аядағы ізденіс және ... ... ... іске ... яғни ... беру ортасын көрсетуі мүмкін:
– алғашқы үшеуінде «адам – қоршаған орта»;
– екінші мен ... ... және ... ... мен ... геожүйелер;
– бесіншіде «қоғам, табиғат» жүйесі, ... ... ... ... аясы ... ... нысандарын қамтиды.
Бірінші жүйеден бесінші жүйеге дейін экологиялық өлкетанудың әдістері
мен өлкетану көздері өзгереді. Әлеуметтік және теоретикалық ... ... ... әдіс мәні ... ... көздеріне келетін болсақ, ол
заттықтан аралық пен сөздікке қарай ауысады (ауызекі және баспа).
Мектептегі өлкетану екі жақты бірлікте, яғни ... мен өлке ... ... ... ... іс-әрекеті қоршаған объективті шындықтар
процесінде және басқа адамдармен қарым-қатынасты ... ету ... ... ... ... теориясы мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл
мәселені тарихи өлкетануға қатысты түрде қарастыра ... ... ... авторы А.В. Даринский өлкетанудың тек қана ... ... ... ... ... ... өлкетану туралы білім беру мен
насихаттау ... ... ... аясы ... ... Өлкетанудың
осы екі жағы қосылғыштардың қосындысын ғана бермейді, өлкетану әрекетінде
сапалы жаңа өлкетану жүйесін, яғни ... ... ... ... ... ... Ол жеке тұлғаның
дамуына жақсы жағдай жасайды [178].
Айтылғандарға мектептегі өлкетану жұмыстары кезіндегі әртүрлі ... ... оған ... ... мен ... ... ... мүмкіндік беретінін қосу керек. Ең бірінші, жеке бір
әрекет түрлеріне (оқушыларға қызықты және олар атқара алатын), ... ... да ... ... ... ... ... «Қазіргі кезде адамзатты қоршаған
ортаның күрделі экологиялық проблемалары ... және ... ... ... ... деп ... ... авторлар жұмысында оқушылардың экологиялық – ... ... ... ... мен формалары бар екені көрінеді.
Оларды ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қажеттілігі туындап отыр. Бұл ... ... ... өлкетану жұмыстарының кезеңдері болып табылады, ... ... ... ... ... дайындау кезеңі. Оқушылардың танымы
экологиялық жүйенің жалпы және аймақтық ... және оның ... ... ... ... ... ... өлкетану ақпараттарын ... ... ... ... ... Оның ... мектеп оқушыларының тұрғындар
тұрып жатқан жердің жағдайы, ... ... және ... ... ... мен олардың
денсаулығы туралы ақпарат алуының әртүрлі ... іске ... Бұл ...... ... ... сараптау кезеңі, ол – оқушылардың коммуникативті
әрекеттеріне бағытталған.
4. Экологиялық-өлкетанудың ... ... ... ... ... ... және ... әрекетімен (тәжірибелік қайта
құрылған) байланысты. Оқушылар мен ... ... ... ... ... өлкетану ізденістер
қорытындыларын рәсімдеу және насихаттау, өлкетану
мұражайында ... ... ... оны ... ... білімдерін жалпылау мен ... ... ... Бұл ... ... және ... әрекеттері басым болады
да, ... ... ... ... ... мәселелер деңгейлеріндегі
ақпараттарға салыстырамалы сараптау жүргізіледі,
мұғалімдер оқушылардың ... өлке ... ... ... ... ... мектептегі экологиялық – өлкетанудың барлық
түрлер аясында оқушылармен экологиялық – ... ... ... қолданылады.
Әрекеттердің түрлері мен әдістері экологиялық өлкетану жұмыстарының
формалары да қатар тұр. Мектептегі ... ... ... ... Оларға мыналар жатады: сабақ, факультатив, ... ... ... конференция, өлкетану ойындары, парасатты
адамдармен кездесу, әңгімелесу, интервью, кештер, ... тыс ... ... рефераттар, баяндамалар дайындау, материалдар іздеп жинау,
тәжірибелер, экспедиция, хат ... ... ... ... ... ... ... құру, көрнекі құралдар жасау ... ... ... ... ... сирек кездесетін нысанды күзету,
белсенді акциялар ... сөз ... ... ... ... ... ... жұмысы, өзендерді, бұлақтарды тазарту т.б.
Айтылып өткен өлкетанудың ... ... ... ... ... Өкінішке орай, мектеп тәжірибесінде көбінесе тиімсіз
формалары да ... ол ... ... ...... алмастырады. Экологиялық білім берудің негізгі міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... түрлері мен
әдістерін жайлап енгізу қажет. Жұмыс формаларын қандай да бір ... ... сай ... ... ... форма түрін мектеп
ерекшелігімен және оған қатысушылардың экологиялық өлкетану ерекшеліктеріне
қарай таңдау керек.
Зерттеу нысандары: су мен ... ... ... пен жануарлар әлемі,
табиғи аймақтық кешені. Бұл жерде жергілікті ... ... екі ... ... ... толығымен зерттеу және арнайы жердің көлемін зерттеу.
Мектептік өлкетану жұмыстарында арнайы жер көлемін зерттеудің ... ... ... ... бар шағын аймақ қана таңдалып алынады да,
оны зерттеуге оқушының мүмкіндігі болады. ... жер ... ... ... “өз ... ... үшін мәліметтер біріктіріледі.
Экспедициялық ұйымдардың тапсырмаларының үлгісі:
Экологиялық - өлкетану ережесі - өз өлкенің координанттарын ... ... Өз ... ... және ... ауылмен шекарасын
салыстыру.
2. Өз өлкеңнің шекарасы қандай ... ... ... ... ... ... пайдалы қазбаларының шығуын
түсіндіру, оны бақылау картасына салу, ... ... ... анықтау.
4. Өз облысының, ауылының, қаласының жер бедерін сипаттап беру. Өзен
бойының, қазылған жердің немесе жер қазу ... ... ... топырағын, бөктерлер мен жоталардың жынысын анықтау.
5. Өзен бойларының шайылуына, өзен ... ... ... ... ... ... негізгі белгілерді білу.
Ауа райы туралы мағлұмат білу.
1. Өзінің жергілікті жеріне кейбір мерзімге ... ... ... ... түсіндіру (ауа райы мен климаттық картаны қолдана
отырып).
2. Ауа райына үнемі ... ... ... жыл ... салыстыру (ай
бойынша ауа температурасын, ауа қысымын, ауаның ылғалдығын .
3. Ауа райын күн сайын ... ... ... ... берілетін
жергілікті ерекшелікті, ауа райының өзгеруін және ауа райы ... ... ... ерекшеліктер бойынша ауа райының өзгеруін
болжай білу.
Су көздері.
1. Мектеп, аудан жанындағы өзен-cудың, атауын білу. ... ... ... ... Суды тұрғындар қалай
қолданады? Тұрғындарға қойылған сауалнаманы өз бақылауына
қосу, фотоға ... Су ... ... ... ... яғни су ... немесе
құдықтың әр мерзімдегі өзгешелігін сипаттау.
3. Ауданда қандай өзен түрлері бар екенін анықтау.
4. ... ... ... ... ... ... Суға ... жердегі өсімдікті зерттеу және оның өсу жылдамдығы
мен өсу әдістерін зерттеу.
Топырақ.
1. Ауыл аумағындағы топырақтың құрылу жағдайына байланысты қандай
екенін анықтау.
2. Топырақты ... ... ... ... ... ... жердегі алаң, бақ, алаңқай және ... ... ... үшін қандай шаралар жүргізіліп жатқанын
көрсету (топыраққа әк себу, жынысты игеру, ... ... ... ... ... оның ... түрлеріне сипаттау үшін
коллекция жасау.
Өсімдіктер әлемі.
1. Өз қалаларының, ауданның, ауылдың, мектептің, үйдің айналасындағы
өсімдіктерді жазу. Сіздің ... ... ... ... негізін қандай ағаштар құраған, орман шеттеріндегі
өсімдіктер қандай, орманның ішінде қандай ... өсіп ... ... ... алаңқай бар? Ол жерде қандай өсімдіктер
өседі? ... ... үшін ... жасаңыз).
2. Орманның, ... ... ... ... ... ... мен алаңқайларды жақсарту үшін
қандай ... ... ... ... ... ... ба? Онда ... қандай түрлері басым? Өсімдікті
қорғау үшін қандай шаралар өткізіледі?
Жануарлар ... ... ... ... аңдар бар екенін анықтау.
2. Орманның, алаңқайдың су қоймаларының және басқа да өмір ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру орталарына бейімделуіне бақылау жүргізу.
4. Кейбір жануарлардың бір күн мерзімдік құбылыстарын зерттеу.
5. Жануарларды ... ... ... ... ... аумағында
қандай қорықтар мен ұлттық саябақтар ашылған?
6. Құстар мен аңдарды қорғау бойынша шараларға ... ... ... ... ... ... аң мен құстар түрлері т.б.).
Табиғатты қорғау.
1. Сіздің облыста қорғалатын қандай табиғи ... бар ... ... ... ... ... туралы заң қалай жүзеге
асырылып жатқанын анықтау. Осы заңды жүзеге ... ... ... тапсырмалары оқу бағдарламасына ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Ауаның ластану түрлерін өсімдіктердің жағдайлары көрсетеді. Қарағай
бастарының ... ... ... ... ... ... ... келген әрбір жасыл желек жергілікті жердің экологиялық жағдайын
сараптауға ... ... ... ... мен ... ... ластануынан
бірінші болып зардап шегетінін, қандай ... ... пен ... ... екенін анықтап алған жөн.
Қалалық мектеп оқушылары үшін ... ... ... Адам ... ... әсер ... не? Жердегі ауа көбіне
төменгі қабаттардағы пәтерлерге қарағанда көбірек ластанған ... ... ... ... жиі желдетіп отыру керек етеді.
Оныншы қабаттан жоғарыда бірнеше ... ... ... ... ... төменгі қабаттардағы пәтерлерге қарағанда ... ... мен ауа ... ... төменгі қабаттан үстіңгі
қабаттарға ластанған ауа кіреді. ... ... ... ... ... ... тұрған ғимарат та теріс әсер етеді. Өмір ... ... ... кезінде оқушылардың алдына бірнеше мәселелер
қоюға ... өз ... ... жеке ... экологиялық
сапасын бағалаңыз. Қай бөлмеде шу көп? Шу шығу ... оны ... ... ... ... үйде қай
жерге күн көп түседі? Пәтерге ауа ... ... ... ... ... қай ... қараған ұнайтынын
анықтаңыз. Оның себебін түсіндіруге тырысыңыз;
– пәтеріңіздің экологиялық жағдайын жақсарту ... ... да ... ... маңызды экологиялық проблемаларының бірі
тұрмыстық ... жою ... ... ... өлкетану жұмысын
жүргізу барысында қала құбырларының тазарту жұмыстарына экскурсия ... ... ... ... жою ... ... ... бөлінеді.
Оқушыларға “Менің қоқыс салатын шелегім” атты мәлімет жасауға ... олр өз ... ... Онда ... ... ... құрамын
анықтап, олардаң ... ... ... мен ... жою ... ... (қоқыс деп өндірістік және
тұрмыстық әрекеттер барысындағы екінші рет ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер мына жоспар
бойынша құрылады:
1. Қоқыстың тұрмыстық және өндірістік ... ... ... қаланың экологиялық жағдайына әсері қандай?
3. Тұратын жердегі қоқыстың құрамы қандай?
4. Тұрмыстық ... ... ... ... ... болады және қандай мақсатта қолдануға болады?
5. Мектеп пен үйдің ... ... бар ма? Ол ... Оны не істеуге болатын айқындай алады.
6. Қалалық ортаның санитарлық-гигиеналық жағдайын ... ... өз ... ... тыс ... жан-жақты болуы, білім және ... ... ... ... ... ... Мектеп бағдарламасының оқу
материалын экологиялық жұмыстармен байланыстыру барысында оқушылардың
білімін жетілдіруге ... ... - ... ... Осы ... қорықтары» факультатив бағдарламасы жасалды. Факультативтің алдына
қойған мақсаттары мен міндеттері төмендегідей:
– оқушылардың жаратылыстану ... ... ... ... ... ... орта туралы көзқарастарын қалыптастыру;
– «өлке», «өлкетану» «өлкетану жұмыстары» «өлкетану іс-әрекеті»
туралы алғашқы түсініктердің ара-жігін ажырата ... ... [170] өз ... ... жұмыстар өз
кезегінде төмендегі тәрбиелік функцияларды ескеру керектігін айтады.
- Ұйымдастырушылық. ... ісі ... ... ... ... ... логикасын
бейнелейді;
- Реттеушілік. Қандай да бір форманың өзі ... ... ... ... ... ... ... арасындағы өзара байланыстарды реттеп, түзетіп
беруге мүмкіндік жасайды;
- Ақпараттық. Тәрбиеленушілердің игерген білімдерін ... ғана ... ашып ... олардың өзіндік
тәжірибелеріне арқа сүйеп, бұрыннан меңгерген ақпараттарын ... жол ... ... ... негізінде өлкетану бағдарламасы бойынша
қазақ халық педагогикасының материалдары ... ... ... тыс ... ... факультатив және үйірме жұмыстарының
бағдарламалары жасалды.
Экологиялық білім беру бойынша «Өлке ... ... ... ... қойылатын жаңа заман талабы. Ол өз отанын сүйіп
және құрметтейтін, өзара қатынас жасай білетін, өзін - өзі ... ... ... жете алатын, адамгершілік құндылықтарды қастерлейтін,
жеке қызығушылықтарымен қажеттіліктерін ... ... ... ... ... үшін ... ... ұйымдастыруды кешенді
түрде қараудың қажеттілігіне баса назар аудару болып табылады.
Бағдарламаның негізгі мақсаты – ... ... ... оқушылардың
экологиялық санасы мен экологиялық мәдениетін қалыптастыру. Осы арқылы олар
табиғи дүниенің сырын ашуға үйренеді және кейбір ... ... ... ат ... ... және ... қорғау туралы біліммен қаруландыру;
– табиғат әлемін эмоцияналды қабылдау;
– табиғи ... ... және ... ... ... адамның табиғатқа кері әсерінен болатын ... ... ... ... ... ... және ... кезде адамзатты қоршаған ортаның ... ... ... және ... жедел шешу тәсілдері іздестірілуде.
Бұл ізденістерде айналадағы орта туралы білімнің берері мол.
Бұл арада шешілуге тиісті ең ... ... ... ... тигізетін
әсері қандай және одан қалпына келмейтін қандай тізбекті ... ... ... ... Бұл мәселені, бір жағынан, ғылым, әрекет
жасауға бастайтын білім ғана шешіп бере ... ... ... мен маңызды құжаттарда ерекше қорғалатын табиғи
аумақтар туралы былай көрсетілген.
Ә.Х. Тұрғынбаевтың ... ... ... ... ... ... ... да, мағыналы құнды ой-пікірлері
қарастырылған [193].
Ерекше қорғалатын аумақтар мен ... ... ... ... және мәдени жағынан ерекше құнды. Қазақстан Республикасының ұлттық
байлығы болып ... заң ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және ұйымдық негіздерін белгілейді.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар - ерекше ... ... ... бар ... ... ... ... сақтау мен қалпына келтіруді қамтамасыз
ететін шаруашылық қызметі режимімен реттелетін жер, су, ... және ... ... табиғи қорық қоры қоршаған ортаның табиғи ... мен ... ... ... ағарту, білім беру ісіне,
туризмге және рекреацияға арналған зат-болмыс ретінде экологиялық, ... ... ... ... ... ... ... ерекше
құнды жиынтығы.
Экологиялық мәселеге кейінгі кезде көп көңіл бөлініп жүр, себебі
біріншіден, адамның ... ... ... ... ... алшақтық байқалады. Қазіргі уақытта көп балалар табиғаттан
алшақтаған, көп ... ... ... немесе теледидар алдында
өткізеді. Оқушылардың экологиялық ... ... үшін кей ... деңгейі жеткіліксіз. Бастауыш, ортаңғы буын оқушыларына 5-6 жыл
бойы биология, ... ... ... ... ... ... ... жағдайда табиғатқа сәйкестенген оқу-танымдық іс-
шаралардың жағдайы мәз емес. ... ... мен ... ... ... байқалады, ол үшін құбылыс пен процесті байланыстыруымыз
керек. ... ... ... беру ... ... ... ол жеке ... жеке тәжірибесі арқылы ғана шешіледі.
Ғылыми білім жүйесі – дүниетаным. Оқушыларға экологиялық білім ... ... әр ... тиімді жаңа әдістерді пайдаланып, ... және ... ... ... алып ... ... етеді.
Берілген бағдарламалар аудандарға арналып ... ... ... табиғи аумақтарға, яғни қорықтар немесе ұлттық ... және ... ... мен ... ... функциясы - табиғи кешенді ... ... ... және ... ... және экологиялық
қадағалау. Бұл мекемелердің білім беру мүмкіншілігі зор, біріншіден,
қызметкерлердің ұжымдық ... ... ... ... ... ... ерекше қорғалған табиғи шекараларда табиғи ... ... ... бар. Ал келесі қызметкерлер, жоғалып бара
жатқан ... түрі мен ... ... ... ... түрде
жұмыс жасайды. Мұндай аумақта табиғи, тарихи және мәдени ескерткіштер орын
тапқан. Сабақта алған ... ... ... ... ... ету ... яғни тірі табиғат пен ондағы жұмыскерлермен қарым-қатынас
жасай отырып, тәжірибе жүзінде түрлі ... ... ... іскерлік,
дағдыларын қалыптастырамыз.
Ұлттық бақ және қорықтарда жастармен ... ... ... ... Жыл ... ... ... табиғи аумақтарға демалуға келушілердің
саны көбеюде, негізінен, олар – ... ... ... ... ... ... елдің биологиялық, географиялық ЖОО-ның студенттерінің дәстүрлі
жазғы практикаларын өткізетін орын болып табылады. Жыл сайын жаз ... ... ... ... және жан-жануарлардың төлдерін
күтуге табиғатқа жақын жанашыр жергілікті тұрғындар, жастар ерікті түрде
келіп ... ... ... оқушыларға лагерь құруға және қонақ
үйде орналасуына мүмкіндік береді.
Экологиялық жаңғырту жұмысын жүргізуде аудандағы жастардың ... ... ... ... ... жасайды. Экскурсанттар
қорыққа оқушылармен еш дайындықсыз келеді, сондықтан олардың ... ... аз ... Бұл ... отырған бағдарлама табиғатты зерттеушілерге
үлкен көмек болмақ. Ол екі ... ... ... түрлі жаңа ақпарат беру арқылы дайындық жасайды. ... ... ... ... ... және ... жұмыстарға қатысуына
мүмкіндік беріледі.
Білім беру бағдарламасы бойынша «өлкелі қорық» атты ... ... ... ... және эмоцианалды өсіп жетілуіне,
білімдерін арттыруға және өлі табиғатпен ... ... ... Осы ... бір ... ... Қарағанды облысының
Қарқаралы ауданындағы Қарқаралы Мемлекеттік Ұлттық ... ... ... ... әр ... ... ... келушілердің саны көп. Олар:
оқушылар, студенттер, шетел азаматтары және т.б. демалушылар. ... ... ... ... ... ... флора мен фаунаға
арналған қорық, бақтар көп және жоғары дәрежелі мамандар, аспиранттар т.б.
қызмет ... Олар ... ... сай ... ... әр ... әсер қалдыруға тырысады.
Бағдарламаның сағат саны бойынша көлемі және ұзақтығы.
Бағдарлама 20 ... ... ... ... бөлу ... ... ол – мұғалімнің қалауымен өзгере алады). Қарқаралы
Мемлекеттік Ұлттық ... ... ... ... табиғи аумақтар (ЕҚТА)
болса, оқу жылы бойында аудандық ... ... ... ... ... биология, география пәндерінің ... ... ... Табиғи Ұлттық Саябағы ... ... ... ... оның ... ... құрылады. Яғни оқыту
формалары, мұғалімнің тәжірибелілігі, оның еркін материалды түрде ... ... ... ... ... еркіндігі, суреттер көрсету
(кітап, слайд, схема, фотосуреттер). ЕҚТА туралы материалдар, фотоальбомдар
және т.б.
Зоологиялық ... ... ... ... ... ... ... табиғи ландшафтілер) ойын (экологиялық сайыстар,
рөлдік ойындар) және ... ... ... ... жүргізу) білім беру түрінде өтеді..
Күтілетін педагогикалық нәтижелер және оған баға беру әдістері.
Оқу- тәрбие ... ... ... ... ... ұйымдастыру
басшылығына байланысты. Күтілетін педагогикалық нәтижелер ... ... ... ... және ... ... ... Олай
болса, оқушылар экологиялық білімдеріне бағытталған жазбаша түрде тест
тапсырады немесе ... да ... ... ... ... болады.
Бақылау – педагогикалық басшылықтың танымдық іс-әрекетін ... ... жеке ... ... мен ... ... оның мәні – ... дер кезінде көмек көрсету. Бақылаудың
мақсаты – бағдарламаны оқуға ... және ... ... ... ... тиімділігіне тура баға береді, ал қорытындысы әрқилы
формада өтетін бақылаудың түрлері (сайыс немесе викторина өткізу) және оған
толықтыру болып ... жер ... ... № 1. ... ... ... ... дүниенің неден тұратындығы. Табиғат нысаны және адам
қолымен жасалатындар. Олардың ... және ... ... мен ... ... ... ... бүгіні,
ертеңі (болашағы). Қарқаралыда болған ұлы адамдардың зерттеу жұмыстарына
шолу. Оларды топтастыру, бүгінгі күнмен салыстыру.
Тақырып №2. ... ... ... және олардың антропогенді
өзгерулері (2 сағат)
Қарқаралының география-экономикалық жағдайы. ... және ... ... салыстыру. Адамның іс-әрекетінен болатын табиғат
деградидациясы. Өлкенің ... ... ... ... ... ... Биотоп үлгісі ретіндегі экожүйе ... ... ... №3. ... ... аңыз әңгімелер олардың тәрбиелік мәні (2
сағат)
Қарқаралы таулы-орман сілемдерінің (массив) көркем жері ... ... ... ... ... ... мәні. Жауыртау шоқысы атауының шығу
тегі туралы аңыз әңгімелердің келешек ұрпақтың наным-сенімін, ... ... ... № 4. ... ... мен ... ... Қарқаралының флорасы мен фаунасын таныстыру арқылы
оқушылардың ... ... ... ... ... ... Паркінің өсімдіктері мен жануарлар
әлемінің биологиялық түрлілігі. «Қызыл кітап» және оның ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктердің түрлері,
оларды қорғау.
Тақырып № 5. Тарихи ескерткіштер және мәдениет ... ... ... ... ... Бассейн көлі –табиғат
ескерткіші. Үш үңгір – табиғат ескерткіші.
Мәди Бәпиұлының бейіті. Қалмақ қорғаны - тарихи ... ... ... № 6. ... толы мұражайлар (2сағат)
Табиғат мұражайы, Өлкетану мұражайы. (Қарқаралы ауданындағы ... ... үйі, ... тұрған үй, Құнанбай мешіті.
Тақырып № 7. Туған өлкенің табиғатын ... ... ... ... ... типі, оларға сипаттама және қорғау
режимі (қорықтар, табиғи ұлттық саябақтар, табиғи ескерткіштер) ... ... ... ... ... ... Ұлттық Табиғат
Саябағының зерттелу тарихы, ... ... ... ... құру ... ... ... өлкенің табиғи шекарасы.
Тақырып №8. Табиғатты қорғаудың өзекті мәселелері, ... шешу ... ... ... ... мәдениет, экологиялық сараптама,
экологиялық мониторинг туралы түсініктер, оларға сипаттама. Экология ... мен ... ... құжаттар. Экологиялық білім берудің нормалық-
реттеуші құжаттары.
Тақырып №9. Өлкетануды оқыту барысындағы оқу ... ... ... білім мен тәрбиенің рөлі. Оқу экологиялық соқпақтар. Табиғи
–танымдық серуендеу соқпағы. Танымдық-туристік соқпақ және
әрқайсының ... ... Оқу ... соқпақты ұйымдастырып,
өткізу. Маршрутты оқып ... ... ... қарастыру. Сақтандыру
жолдарын жүргізу. Топта әркімге ... ... Оқу ... ... ... компоненттерін іске асыру, бекіту, қорытындысын
шығару. Нәтижесінде өлкетануды зерттей отырып ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
Экологиялық білім беру «Өлке қорықтары» бағдарламасы ... ... ... ... ... тақырыпта табиғаты бай тарихи жерлердің бірі - ... ... ... «Қарқаралы тарихының жылнамасы» атты тақырыпта
Қарқаралының дамуы мен қалыптасуы кезеңдері, Қарқаралының ... ... және ... ... болған ұлы адамдардың халық мұрасы жайлы
зерттеу жұмыстарына шолу жасап, оларды топтастыру, бүгінгі күндегі ғылыммен
салыстырып, оқушыларға ... ... ... ... ... жерінің тарихи жылнамасымен таныстырып
өткенде, олардың бойында туған жеріне ... ... ... ... ... және олардың антропогенді өзгерулері» атты
тақырыппен таныстыру кезінде Қарқаралының география-экономикалық жағдайын,
табиғи және ... ... ... салыстыру, адамның іс-
әрекетінен болатын табиғат деградациясы, өлкенің табиғи ерекшеліктері, ... ... ... су ... ... ... ... теориялық
білімдері практикалық іс-әрекеттермен салыстырылса, білімдері тиянақталады.
«Қарқаралы туралы аңыз әңгімелер олардың тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық тәлім-тәрбие
мұраларынан «Шайтанкөл», «Алтай мен Сұлушаш» т.с.с. аңыздардың тәрбиелік
мәнін ашу - ... ... ... ... ... үлкен сеніммен қарауға үгіттейтін таңғажайып әлеміне шолу
жасалауға бағыттайтын дүние.
Тақырыптардың келесі желісі ... ... мен ... ... ... ... ... флорасы мен фаунасын таныстыру
арқылы экологиялық мәдениетін қалыптастыруда Қарқаралы Мемлекеттік Ұлттық
Табиғат Паркіндегі ... мен ... ... биологиялық түрлілігі,
оларды қорғаудағы «Қызыл кітап және оның ... ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктердің түрлерін оқып-
үйрену, оларды қорғау туралы әңгіме болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен жануарлар
дүниесі жөніндегі ұғым ... ... ... ... ... және ... ... Қарқаралы аумағының
негізгі зерттеу нысандары айтылған. Бассейін көлі – табиғат ... ...... ... Мәди ... ... ... қорғаны – тарихи
ескерткіш. Суық бұлақ қорданы бойынша оқушыларға саяхат ретінде ... ... ... ... ... ... толы ... тақырыбында осы шақта күнделікті өмірде кездесе
бермейтін тың дүниелерді мұражайлардан көріп, біліп, танысуымызға ... ... ... ... ... ... Тасбұлақ егінжайы),
Қарқаралы орман шаруашылығы 4 бөлмеден тұрады: аңдар, құстар, ... ... ... ... макеті 5 бөлмеге орналастырылған. Жалпы
ауданы 187 шаршы метр, қосымша бөлменің ауданы 27 шаршы метр. ... ... ... ... ... бұғының қатырылған үлгісі;
қырыққұлақ, бәйшешек, жусан, шай шөптің гербарийлері және т.б. бар. ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылады.
Өлкетану мұражайы, Абайдың үйі (қазіргі өнер мектебі), Құнанбай тұрған үй
(Қарқаралының қазіргі ... ... ... ... осы күнге дейін
сақталған құнды заттар тарихта қалған шежірені ... ... ... жорықтар және соқпақтар» тақырыбында
экологиялық білім беру мен тәрбиенің рөлі туралы, оқу– танымдық жорықтар
мен соқпақтар, табиғи ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысының өзіндік ерекшеліктеріне тоқталады. ... ... ... ... ... оқып үйренеді және
өткізу жолдарын қарастырады. Оқу-танымдық соқпақта педагогикалық ... іске ... ... ... шығарылады. Нәтижесінде
өлкетану жұмыстарында жасөспірімдердің ізденушілік қабілетін дамытып, қазақ
халық педагогикасы құралдары арқылы ... ... ... ... ... - ... атты ... экологиялық олимпиадасында
адамның іс-әрекеті барысында жүзеге асырылатын білімдер, іскерлік дағдылар,
ой-өріс, адамгершілік және ... даму ... ... ... ... – бәрі қосылып, «тұлғаның базалық мәдениетін» ... ... және ... ... ... ... мәдениеті халық санасының
тереңінен орын алады. Халық ... пен ... ... ... ... деректерін және заңдарын мақсатты игерудің нәтижесі
деп білді. Ал, олай болса, тұлғаның базалық ... ... ... ... ... ... ... тыс жұмыстар үлкен
рөл атқарады. Сыныптан тыс ... ... ең ... ... мен әдістерін іріктеп алуды жөн көрдік. Мектептен және ... ... ... ... бірі ... оқушылардың белсенділігін
арттыруға септігін тигізетін – экологиялық ... ... ... ... ... жаратылыстану пәндері бойынша алған
теориялық білімдерін ... ... ... ... сұрақтардың шешімін тауып, ойларын жинақтауға, экология пәніне
деген қызығушылықтарын арттырады.
Мақсаты - оқушылардың табиғатты қорғау туралы ... ... ... анықтап, экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
Олимпиаданы үш кезеңге ... ... ... I. Мектепішілік, II.
Аудандық, III. Облыстық. I .Мектепішілік кезеңге 5 -11- сынып ... ... ... ... іріктеледі.
Мектепішілік олимпиададан үздік деп танылған оқушылар мектеп- аралыққа
іріктелген екінші кезеҢге ... ... ... қатысуға мүмкіндік
алады. Әрбір аудан (қала), облыс команда жеңімпаздары үшінші тур, янғи
облыстық олимпиадаға ... ... ... білімі бар оқушылар жас ұландар,
қоғам белсенділері, болашақ экологтер, қосымша білім берумен тәрбиелейтін
сарайлар, сонымен ... ... ... ... қабілетін тексеремін
деуші үміткерлердің экологиялық олимпиадаға қатысуға ... ... ... I, II және III ... ... олимпиаданы
ұйымдастырушылар анықтайды.
Біздің мүмкіндігімізге байланысты пән ... ... ... өткіздік. Команда жетекшісі болып ... ... ... ... облыстық экологиялық олимпиадасымен (үшінші тур) Қарағанды
облысы әкімі ... ... және ... беру қызметкерлерінің
біліктілігін арттыру және ... ... ... ... ... беру
департаменті т.с.с. білім беру мекемелері айналысады.
Оқушылардың кең көлемдегі экологиялық олимпиада ... ... ... ... ... ... олар ... жасауға жауапты
және олимпиада бағдарламасын орындауға, әділқазылар алқасының жұмыстарын
қадағалауға жауапты болады. ... ... ... ... ... қызметкерлері, жоғары оқу орнының ... ... ... ... ... тәжірибелі мұғалімдер, ... ... ... ... ... ... ... алқасының құрамы, жұмыс
жоспары аңықталып бекітіледі. ... ... өз ... ұйымдастыру
ұйымының бекіткен бағалау ... ... ... ... әрбір сайыстың бағалау критерийімен таныс бола
алады.
Әрбір сайыстың соныңда әділқазылар ... ... ... ... ... ... ... ұйымына кең көлемдегі хаттаманы тапсыру
керектігі айтылады. ... ... әділ - ... алқасы қол қойып,
қойған бағалары нақтыланып отырылады.
Олимпиада өту барысында әділқазылар алқасы ... ашық ... ... ... ... ... да, жұмыстың нәтижесі белгілі
хаттамамен бекітіледі. ... ... мен ... ... кейбір түрлеріне келіспеген жағдайда, қойылған талаптарды толық
анықтау үшін ұйымдастыру ұйымына жолығуға мүмкіндік беріледі.
Олимпиаданың бағдарламасы, ... ... ... ... ... мен ... ... оқу іс-әрекетіндегі
тәжірибелерінен, сонымен қатар ... ... ... ... да ... және ... оқушылардың жалпы оқу-танымдық ... ... ... ... ес, ... ... іскерліктері, сонымен қатар қолданбалы ... ... ... ой ... ... және т.б.
қабілеттіліктері) тексеріледі.
Олимпиада ... ... және жеке ... ... екіге
бөлінеді. Барлық сайыс бес балдық жүйе ... ... ... ... ... да, оның ... де сынақтық қағаз
болады, онда келесі белгілер көрсетіледі: команданың аты және ... ... ... ... ... ... ... Сынақтық қағаздарға ұйымдастыру ұйымының төрағасы (төрайымы)
қол қойып, мөр басылады. (Қосымша 1)
Сайыстық бағдарлама аяқталған соң, ... ... ... ... ... ... (командалық және жеке). Командалық
және жеке жиналған сайыстың, ... ... ... ... ... ... Олимпиадаға қатысушылардың жеке жетістіктері сайыстың бөлек
нәтижелері бойынша және жалпы олимпиада бойынша жеңімпаздар анықталады.
Көп жылдан бері орта ... ... ... практика
барысында жүргізіліп келе жатқан мұғалімдік мамандыққа даярлауға ... ... ... және ... маңызы бар экологиядан
сыныптан тыс өткізілетін әдістемелік материалдар жинақталды. Соның бірі ... ... ... ... Бұл - жас ... ... ... жоғары оқу орны студенттеріне арналған әдістемелік құрал
болады деген үміттеміз.
(Толық үлгі қосымшада берілді).
Олимпиада төмендегі тақырыптар және әртүрлі ... ... ... ... Оқушылардың теориялық білімдерін тексеру
2. Экологиялық бағыттағы олимпиадаға қатысушылардың командаларын
таныстыру
3. Эколог мамандықты қорғау
4. ... ... ... ... қатысушылардың экологиялық бағыттағы шеберліктері
6. Табиғатты қорғауға байланысты ... ... ... ... мақалаларға пікір жаза білу
7. Пікірталас орталығы - «Диалог»
Қазіргі кезде оқу-тәрбие ... ... мен ... жаңа
технологиялары бой көтеруде. Жаңа технологияны ... ... ... ... ... ... аталмыш мәселе тыс қалған оқыту мен
жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы ... ... ... тыс ... жүргізілетін тәрбиелік шара да оқушылардың
экологиялық мәдениетін ... ... рөл ... ... кезде
мұғалімдердің іс-тәжірибесінде қолданыс тауып, белең алып, Сорос-Қазақстан
Қорының Демократиялық Білім беру Орталығы ұйымдастыруымен өткізіліп ... мен жазу ... сын ... ... ... ... ... талаптарға сәйкес жалпы орта мектептерінің оқу-тәрбие процесінде
оқушыларды жан-жақты дамыту мақсатында ... орны ... ... ... Темпл, ДЖенни Стил “Оқу мен жазу арқылы сын ... ... ... жобасы үшін дайындалған оқу ... ... ... ... ... оқыту жүйесін насихаттаушы – Қазақстандағы Соростың Демократиялық
Білім беру Орталығы, оның қазақстандық атқарушы ... ... ... ... ... қатысып куәландыратын сертификат
қағазын алып, өзіміздің іс-әрекетімізде қолдануға болатын мүмкіндік
берілді.
Психологиялық-педагогикалық ... ... ... сабақта,
сабақтан тыс уақыттарында, оқушылармен әртүрлі ... ... ... өз ... ашық айту кезінде қиындықтар кездесетіні туралы
көптеп айтылып жүр. Оқыту ... ... типі мен ... ... ... ... ... ой түйіндеріне өздігінен
келтіру, яғни ... ... оқып ... алу ... қарастырылатын
экологиялық құбылыстардың ерекшеліктерін практикалық іс-әрекет үстінде
ұғынып, тұжырымға ... аса ... Бұл ... ашатын сын
тұрғысынан ойлау – ... бір ... ... ... оның неге ... зерттеу, оларды жеңіл септикалық ойларға қарсы қоя салыстыру, сол
идеяларға қарсы көзқарастармен тепе-теңдікте ұстап зерттеу, оларға сеніммен
қарайтын белгілі бір ... ... ... өмір сүру ... ... және ... құрылым тараған
сайын, қазіргі қоғам жастары кез келген қиыншылықтарды жеңуге, ... ... ... әр ... ... сын ... ... екі
ұйғарым пікірдің біреуін таңдауға, саналы шешім жасауға үйрену қажеттігі
туындайды.
Оқу мен жазу арқылы дамыту ... ...... жастағы
оқушыларға кез келген мазмұнға сын тұрғысынан қарауды сабақта, сабақтан
тыс уақытта үйрету. Сын ... ... ... бір ... ... оның неге ... екенін зерттеу, оларды жеңіл септикалық ойларға
қарсы қоя ... сол ... ... ... ... ұстап
зерттеу, оларға сеніммен қарайтын белгілі бір жүйелілікке түсіріп қолдану
болып табылады. Жас ... өз даму ... ... ойы ... ... нәрсеге сын көзбен қарай алады. Сөз бен іс-әрекет дәлел болу үшін
«Айналадағы қоршаған ортаны ... және ... ... ... ... тыс іс-шара ұйымдастырылды.
Мақсаты - оқушыларды қоршаған табиғи ... ... ... ұқыпты
түрде қарап, оның байлықтарын үлкен ... ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғауға белсене
қатысатын көзқарас қалыптастыру. Қойылған мәселелердің шешімін өз бетімен
табу арқылы сын ... ... ... мүмкіндік беру.
Сынып оқушылары топ болып отыру үшін ... ... ала ... ... ... ... ереже тұруға тиіс.
Міндеттері:
1. Мазмұнға байланысты .
Айналадағы ортаны қорғау және ... ... ... ... ... өз ... ... талдау жасау мүмкіндігі анықталады.
2. Сын тұрғысынан ойлауды дамыту.
Берілген ақпаратты зерттеп, талқылап, экология жайлы алған білімдерін
салыстырып, талдау ... ... ... ... ... ... іске ... бірлесіп, кішігірім топтарда жұмыс
жасай отырып, қорытынды, ұжымдағы іс-әрекет іске асады.
Көрнекі құралдар.
Экологиялық тәрбиелік мәні бар кітаптар ... ... ... ... ... ...... еркін ойлауына, тақырыпты ашық талқылауына мүмкіндік беру
үшін, оқушыларды ... ... ... ... ояту ... « Айналадағы ортаны қорғау, экологиялық мәселе»
1. Ой қозғау стратегиясы.
Жеке жұмыс.
а) Балаларға бес ... ... ... қоршаған ортаны қорғау,
табиғат, экологиялық мәселелер жайлы не білетіндерін, ... ... не ... соны ... жазу ... тапсырылады. Тапсырма жеке
орындалады.
Жұппен жұмыс.
б) Табиғат, экология, айнала қоршаған орта жайлы берілген тапсырма екі
адам біріге ой бөлісіп, ... ... ... Берілген тапсырма бойынша балалар шағын топта өз ойларын ... ... ... ... ... ... ... сезім пайда болады да, араларынан бір спикер сайланып ортаға
жинақталған мәліметтерді баяндайды.
Бұл іс-әрекеттерден байқауға ... ... - ... ... ... ... ақпараттарының қаншалықты бар екенін бақылау,
тексеру, ойлау қабілеттіліктерінің ... ... ... ... ... және іске асыру
әдістерін ... ... оқу ... ... бірізділікпен жүйелі
деректерге сүйеніп, балалардың ... ... ... ... жаңа ... бастапқы біліммен байланыстыра баяндайды.
Әрбір уақыт кезеңінде зейіннің ... ... ете ... ... ... туындауына мүмкіндік беріп, оқушылардың
қызығушылықтарын арттыруына септігін тигізу қажеттігі туындайды.
2. Мағынаны ажырату сатысы.
Мұғалім хабарлаған жаңа ақпаратты әр оқушы өз ... ... ... ... ... (5- кесте).
Кесте 5 - Білемін. Үйрендім. ... ... ... |Білгім келеді ... су, ... ... «ойкос»грек |Экологиялық қауіптен ... ... ... « үй, ... ұғы-|қорғау жолдары. |
|кітапқа енгізілген сирек|мы нем.биол. Э.Геккель. |Қалдықсыз өндірістерді ... ... ... ... табу. Флора, ... ... т.б. | ... ... уақытты үнемдеп, барлық топ мүшелерінің ... ... ... ... ... Кестеде толықтырулар,
ұсыныстар, жаңа ойлар болуын қажетсінеді.
Кестені толтырып болған соң, ... бір ... ... ... ... «Айнала қоршаған ортаны қорғау» атты оқу- тәрбие ... ... ... ... ... ... материалдарын біріктіріп,
кіріктіріп, толықтырып, бір ... ... өз ... ... ... ... мақсатында сурет арқылы бейнелейді. Топтағы оқушылар «
Табиғатты қорғау » тақырыбы бойынша ... ... ... ... – негізгі идеяны суреттеу деп аталады.
Осы оқыту-тәрбиелеу моделінен көретініміз:
1. Оқыту-тәрбиелеудің ... ... ... ... жаңа ... өз ақпараттарын салыстыра аладың;
3. Оқыту, тәрбиелеу процесінде барлық ... ... ... ... ... ... ... асады;
5. Оқушылардың ақыл-ой әрекеттері белсендендіріледі және оларда
сын тұрғысынан ойлай білу әрекеті дамытылады.
Қорыта келгенде, М.Жұмабаев [169] ... жеке ... ... үш ... – ақыл ... ... ... ішкі сезім
немесе көңіл көріністерінің ... мен ... және ... ... ... – дамытылуы сын тұрғысынан ... ... ... ... ... педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары ... ... ... ... ... жүйе жасауға
мүмкіндік берді. Ол 1994-2005 оқу жылдары Қарағанды қаласының ... ... беру ... және ... үш ... сынақтан өтті:
1- кезең – анықтауыш эксперимент (1994-1999 оқу жылдары);
2- кезең – калыптастырушы эксперимент (1999-2005 оқу ... ... оқу ... 1-2- ... ... мен ... ... 1999-
2000 оқу жылының 3-4- тоқсанынан бастап 2003-2005 оқу жылдарының соңына
дейін ... ... ...... ... (2005-2006 оқу жылы).
Эксперимент контингенті 6- кестеде көрсетілген.
Мектептің экологиялық өлкетану жұмыс жүйесінің негізі мен ... ... ... іске асыруды қамтиды. Аталған жұмыстарды
жүргізу, яғни мектептегі ...... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы ... ... ... және ... ... экожүйемен танысуға
бағытталған әрекеттерінің бірлігін ұйымдастыру, ... ... ... ... өлке ... анықтау, оларды
шешудің жолдары мен оқушыларға оны жетілдіруге болатын жолдарын іздестіруді
қажетсінеді.
Кесте 6 - Эксперимент ... ... ... оқушылар контингенті
|Мектептер ... ... тобы ... ... № 68 Балабақша |27 |29 ... ... | | ... ... № 57 ... |47 |46 ... ... | | ... № 44 Мәди ... |64 |61 ... ... | | ... |24 |21 ... |162 |157 |
| |319 ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... және осы ... бойынша
бірізді әдістемелік жүйенің жоқтығы ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру экспериментін
жүргізу қажеттігін ... ... ... ... ... өте ұзақ және ... процесс болғандықтан, жалпы орта білім
беретін мектептердің негізгі орта ... беру ... ... ... ...... жұмыстарында қазақ халық
педагогикасы құралдарын сыныпта, сыныптан тыс уақытта пайдалану арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетінің ... ... ету. ... - ... ... мен Қарқаралы қаласының мектептерінде
оқылатын ... ... ... пәндерініне қосымша мүмкіндіктерді
пайдалану, ата – аналар мен ... іске ... ... ... мен ... жұмысы бағдарламаларын жасап, сынақтан өткізу,
мектептен тыс, ... тыс ... ... тәрбиелік мәні бар іс-шараларды
жүргізу, өлкетану ... ... ... мен ... іс-
әрекеттерін ұштастыру, оқушылардың экологиялық білімі мен тәрбиесіне қазақ
халық педагогикасы құралдарын пайдалана білу ... ... оны ... ... ... ... ... болып табылады.
Осы аралықта өткізілетін жұмыстардың мазмұнына тоқталатын болсақ, сабақ
және сабақтан тыс жұмыстар негізінде біз ... ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік жасайтын
барлық жағдайды қарастырдық. Осыған орай, ... ... ... ... ... ... ... жасадық.
Оқушылар экологиялық және өлкетану материалдары мәліметтерінің мазмұнын
оқып-үйренуді, оны меңгеру түрлері жасөспірімдердің экологиялық ... үшін ... ... ... ... қарастыруға болады.
Экология және өлкетану пәндері жалпы білім беретін мектептерде ... ... ... тандап алу ретінде қолданылатын пән болып есептеліп
келеді.
Ә.Х.Тұрғынбаев қазіргі жаратылыстану концепцияларындағы «қазіргі заманғы
экологиялық концепциялар» экология деген не? және оның ... ... ... ... ... береді: «Табиғат пен қоғам, адам арасындағы
қарым-қатынастар қайшылықсыз, ... ... деп ... болмайды.
Олардың арасында барған сайын ішкі қайшылықтар көбейіп отырады. ... ... көзі ... мен ... ... бір-біріне қарама-
қайшы екі тенденциясында (бағытында) жатыр. Біріншіден, қоғам мен ... ... ... ... ... ... ... арта түседі,
ал, екіншіден, бұл екеуінің ... ... ... ... ... ... Олай болса, бұл іс- әрекеттерде адам ерекше рөл атқарады,
өйткені ол - материалдық дүниенің, табиғаттың дамуының ең ... ... иесі және ... ... - әрі ... әрі ... ... - материя құрылымының формалары мен деңгейлерінің түйдектелген
көрінісі десе де болады. Адам – ең алдымен, ... жан, ... ... бірінші алғышарты да - биологиялық ... ... ... мен ...... және оның ... табиғи
дамуының шыңы. Адам – табиғаттың, жердің перзенті ... ... ... ... ... материалдық-экономикалық жағдайларының
өзгеруіне байланысты білім беру ... де ... ... ... жайт еместігін жаратылыстанушы Ә.Х.Тұрғынбаевтың «Қазіргі
жаратылыстану концепциясы» да ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасының
құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру мәселелері
қарастырылмаған. Сол себепті ... ... ... өлкетану
жұмыстарында, қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалануды іске асыру
мақсатында оқушылардың ... ... ... ... жөн көрдік.
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары ... ... ... ... арналған тәжірибелік
жұмыстың нәтижелері үш кезең бойынша жүйеленді.
Бірінші кезеңдегі анықтаушы эксперимент ... ... ... ... ... жұмыстарында, қазақ ... ... ... ... аңықталды. Оқушылардың өз өлкесі туралы,
халық ... ... ... ... ... ... ... білу дағдылары тексерілді. Белгіленген деңгейлер сауалнама, тест
және оқушылардың ... ... ... ... 1 - ... ... бірінші диагностика (кесінді) нәтижелері,
төмендегідегіде қорытынды жасауға мүмкіндік береді:
– оқушылар өз ... ... ... ... бағалау кезінде
алған теориялық білімдерін ... ... ... ... антропогенді ықпалдың жергілікті экожүйеге ... ... ... ... ... қиындықтарға кез болады;
– оқушылардың жартысынан көбі қоршаған ортаны қорғаудағы өздерінің
көмегін бағалай алмайды;
– ең алдымен өлкетанудың оқу ... ... ... ... ... бөлінеді;
– жергілікті жердің (әсіресе өз өлкесінің) табиғатын, ... оқып білу ... ... ... ... жайында зерттеу жұмыстарына аз көңіл бөлінеді.
Педагогикалық теория мен ... ... ... ... оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру туралы білім ... ... ... ... тікелей байланысты деп тұжырым жасауға
мүмкіндік береді.
Сонымен, бақылау, ... ... ... ... ... жасөспірімдердің табиғатқа сүйіспеншілік, ұқыптылық ... ... ... педагогикасы туралы түсініктері жалпылама, табиғатты
қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін түсінетіндігі анықталды. Бірақ әлі де
болса ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетінің
қалыптасу деңгейінің төмен, ... ... ... туралы білімдері тек
қарапайым жалпылама түрде сипаттай алатыны, экологиялық білімдері мен мінез-
құлықтары арасындағы қарама-қайшылық бар ... ... ... ... үш ... ... ... эмоционалды, мінез-
құлықтық іс-әрекет) өлкетану жұмыстары аясында ... ... ... ... ... ... педагогикасы құралдарын
пайдалану бойынша оқушылар білімінің саяздығы ... ... ... ... экологиялық проблемаларға қарым-
қатынасының немқұрайдылығын, эмоционалды күйзеліспен және ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Оқушылардың табиғатты қорғаумен байланысты білімдерін және іскерліктерін
қалыптастыруда мектеп оқу-тәрбие ... ... мол. ... ... тек ... ... ... ғана емес,
гуманитардық курстарды оқытуда, сыныптан және сабақтан тыс жұмыстарда ... ... ... ... ... оқушылардың табиғатты
қорғаумен байланысты ... ... мен ... ... және ... ... қарастырамыз.
Оқушылардың жергілікті, нақты экологиялық мәселелерді шешумен ... ... ... өз ... ... ... табиғатты қорғау
туралы білімдері мен дағдыларын ... ... ... ... ... ... және нақты іс-тәжірибе нәтижелері оқушыларға экологиялық
білім беру мен оларды ... ... ... ... көру - ... ... процесс, нәтижесін байқау қиын, себебі,
мектептегі экологиялық білім көбінесе теория жүзінде, ... ... ... ... ... тыс іске ... ... беру жүйесіндегі өлкетану жұмысы оқушылардың табиғатты қорғаудағы
халық педагогикасына ... ... ... ... ... ... ... таңдағы жағдайын қанағаттанарлық ... ... ... ... - мұғалімдердің экологиялық бағыттағы өлкетану жұмысын
ұйымдастыруға ... ... ... ... пайдалану
дайындығының жеткіліксіздігі мен бұл мәселе бойынша қажетті біліктілік
дағдылар ... ие ... ... ... ... ... педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы мектептердегі жағдайын
үйренуге ... ... ... ... ... жұмысына байланысты қалыптасқан төмендегідей жағдайды байқауға
болады:
– өлкетану жұмыстарына байланысты іс-әрекеттер, негізінен, ... ... ... тыс ... ... пен мектептен тыс қоғамдық ұйымдар, ЖОО ... ... ... мен ... ... ... ... бөлінбеуі, жолға қойылмауы;
– мектептерде жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі;
– экология пәнінің оқу-әдістемелік кешендерде қазақ халық педа-
гогикасының құралдарымен қамтамасыз етілмеуі;
– өлкетану ... ... ... мен тәрбие берудің
педагогикалық шарттарының сақталмауы;
– өлкетану жұмыстар жүйесінің жасалмауы көңілге кірбің түсіреді.
... ... ... ... ... ... ... ғана айналысады: көбіне биологтер
және ... ... ... ... аз ... ... бұл
жұмыстар кешенді түрде өтпейді және басқа да тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... сыныптан тыс уақытта факультатив, үйірме,
апталықтар арқылы жұмыстары жүйесіз, ретсіз ... ... ... ... ... экологогиялық – өлкетану
жұмысымен жекелеген ... ғана ... ... ... ... ... ... жұмыстары аз жүргізіледі, көбіне бұл
жұмыстар кешенді ... ... және ... да ... мәні ... байланысы шамалы;
– санаулы оқушылармен сыныптан тыс уақытта ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Көрсетілген кемшіліктердің шешімін ... ... ... ... кешенді, жүйелі, саналы пайдалану
арқылы жүзеге асыруға болатының қоғам талабы дәлелдейді.
Жалпы мектепте ... ... ... ... көңіл аз аударылады. Жоғарыда көрсетілген кемшіліктерді мектептің
тұтас педагогикалық ... ... ... ... ... халық
педагогикасына арналған еңбектерін мектеп тәжірибесінде жүйелеп қолдана
алмауы арасындағы қайшылықты, экологиялық бағыттағы ... ... мен ... өз тәжірибелерінде ұстанбаулары экологиялық
өлкетанудың педагогикалық негізін түсінбеушіліктеріне байланысты ... ... орта блім беру ... ... ... ... ... типтік оқу жоспарына экологиялық мәдениетті
қалыптастыруға қатысы бар пәндер енгізілген. ... ... 5 ... ... 68 сағат, 6 - сынып бойынша 51 сағат, 7 - сыныпқа
68сағат, 8 – ... 48 ... ... 9 - сыныпқа 55 сағат ... ... ... 3 күндік танымжорықпен (18 сағат аяқталады. ... ... ... 1 ... курстың соныңда емтиханмен аяқталады.
Аталған пәндердегі табиғат ресурстары, табиғат бірлестіктері, биосфера
туралы түсініктер, экология негіздері және табиғат ... ... ... ... ... оны ... әрі экологиялық ғылымының
жүйелі негізінде оқушыларға білім мен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... оқыту негізгі мектеп, лицей мен
гимназиялардың 9 сыныптарына жоспарланған.
Жалпы орта ... беру ... ... ... ... ... ... гимназияда жаратылыстану, биология, география пәндерімен қатар жүреді.
Мәселен, экология курсы 8 сыныпта ... 13 ең ... ... ... 32 ... жоспарланған, 9-10 - сыныптарда 7 тақырыптан
тұрады, мысалы 8 - сынып ... ... ... бағдарламасына
берілген кейбір тақырыптарға қысқаша сипаттама берейік. Мәселен, экология
курсы 9 ... ... 4 ... ... ... 51 ... жоспарланған
бағдарламанысында берілген кейбір тақырыптарға сипаттама берейік.
Сыныптан тыс уақытта өткізілетін ... ... ... ... сын ескертпелер:
– биология, георафия, химия бағдарламаларында экологиялық түсінік
берілмеген. Олар табиғатты қорғау сан түрлі ... ... ... ... ... ... ... берілген;
– Қазақстан аумағы бойынша ұлттық тұрғыда туған жерге деген қадір-
қасиеттерді ... ... ... ... ... беру ... ... оқу бағдарламаларының
көлемімен ғана шектелген, қазіргі көкейкесті мәселелермен байланыс
қамтамасыз етілмеген;
... ... ... ... педагогикасы материалдары
енгізілмеген, «өлке», «өлкетану», «өлкетану жұмыстары» элементтері
қолданылмаған.
Диагностика нәтижесінде ... ... ... орта буын оқушылары
өлкетану материалдарын саралай алмайды; олардың қоршаған ортаға, табиғат
құбылыстарына деген ... ... ... сүйіспеншілікті,
ұқыптылық қарым-қатынасты, табиғатты қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін
түсінетіндігі ... ... ... ... мен ... қарама-қайшылық бар екендігі көрінді; ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға аса
көңіл ... ... ... ... халық педагогика
материалдарын аз пайдаланады. Анықтау экспериментінің нәтижесі төменгі ... 9, 10 - ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін моделдеуде тұлғаның
құрылымын сипаттайтын педагогикалық-психологиялық білімдер қоры ... пән ... ... ... ... сауалнама бойынша төмендегі мәселелер айқындалды: кейбір
мектептерде, мысалы С.Саттаров ... № 57 ... ... ... пән ... оқытылады; Мұғалім оқулықта берілген тақырыптардың
мазмұнын ауызша баяндау әдісі арқылы түсіндіреді; оқу бағдарламасында қазақ
халық педагогикасының ... ... ... ... ... ... шамалы; ата-аналар өлкетану ... ... ... ... ... ... Осы ... төңірегіндегі өлкетану
жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдарын ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қазақ
халық педагогикасы құралдары арқылы оқушыларға экологиялық тәрбие беруде
студенттердің ата-аналарымен ... ... білу ... ... ... ... біздің ата - аналармен қазақ халық педагогикасы
құралдары арқылы ... ... ... ... ... ... ... саралап, бағамдай
алмайды.
Ата - аналарды екі топқа ... алып ... ... ... ата-аналар балалар тәрбиесінде қазақ халық педагогикасы құралдарын
сыныптан тыс уақытта пайдалану қажеттігіне ... ... ... ата-
аналар жалпы қазақ халық педагогикасы экологиялық мәселе жөнінде білімдері
таяз ата аналар болды. 1-топтағы ... ... ... ... ... ... ... отырып экологиялық ... ... іс - ... ... ... ... жұмыстарына байланысты шығармашылық іс-
әрекеттерге, балалармен тәрбие жұмыстарын жүргізуге, отбасындағы өзінің
экологиялық тәрбие тәжірибесін ... ... ... ... ... ... балаларды экологиялық тәрбие
беруге даярлау бойынша жұмыстар жүргізді. Оның мазмұны ... ... ... ... ... құралдары арқылы
оқушылардың мәдениетін қалыптастыруға байланысты білімдерін
кеңейту, оған деген қызығушылықтарын арттыру;
– ата-аналардың ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... бойынша, ІІ топтағы ата-аналармен жүргізген жұмыстары
олардың отбасындағы экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... мен ... ... септігін
тигізгендігін көрсетті. Себебі ата-аналардан балалары үлгі-өнеге алып,
үйрету үшін ... ... де жан - ... ... ... сауатты
болу мен өз бетінше білімдерін жетілдіруді қажет етеді.
Эксперимент Қарағанды қаласы № 68 ББМИК, №57, Қарқаралы №44 ... үш ... ... ... ... ... Экспериментке
319 оқушы қатысты. Әрбір кезең нақты педагогикалық, психологиялық және
әдістемелік міндеттерді көздеді.
Бірінші ... ... ... ... ... өлкетану
материалдарын пайдаланудың деңгейі айқындалды. Оқушылардың өз өлкесі туралы
білімдері, ... ... ... ... пайдалана білу дағдылары
тексерілді. Белгіленген деңгейлер сауалнама, тест және оқушылардың өздік
жұмыстары арқылы ... ... ... ... ... ... аңыз әңгімелерін,
тыйым сөздердің басты ерекшеліктерін де ... ... ... ... ауыл ... табиғат аясында тікелей болуына мүмкіндік бар
екендігінің ... деп ... ... ... ... ... орта буын оқушылары
өлкетану материалдарын ... ... ... жаратылыстану
сабақтарында, өлкетану материалдарында қазақ халық педагогика ... ... бұл - ... ... ... ... келтіреді; оқушылар өлкетану материалдарын саралай алмайды, олардың
қоршаған ортаға, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілмейді; осы мәселені
талдайтын мұғалімдерге арналған арнайы әдістемелік құрал жоқ мұғалімдердің
өлкетану ... ... ... ... ... жұмыстары
негізінде оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға көңіл ... ... ... ... ... ... ... эксперименті көрсетілген.
Кесте 7 – Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... топ ... тобы |
| ... ... |
| ... ... |Төмен |Жоғары |Орташа |Төмен |
|Экологиялық |26,7 |73,3 |0 |26,4 |73,6 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |7,4 |18,7 |73,9 |7,1 |14,2 |78,7 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |23,8 |34,9 |41,3 |21,7 |27,1 |51,2 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |19,3 |42,3 |38,4 |18,4 |38,3 |43,3 ... 9 – ... ... тәжірибесінің қалыптасқан деңгейі
(анықтауыш эксперимент)
|Көрсеткіш ... топ ... тобы |
| ... ... |Төмен |Жоғары |Орташа ... ... |6,7 |24,2 |69,1 |6,9 |24,8 |68,3 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |10,1 |36,4 |53,5 |9,5 |44,6 |45,9 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |8,4 |30,3 |61,3 |8,2 |34,7 |57,1 ... оқу-танымдық соқпақты өту кезіндеге айтылған ... ... ... ... ... мәйегін келтіріп,
сөз тауып сөйлеулері, жасөспірімдердің табиғатқа деген іс-әрекеттерінің
белсенділіктерін байқатқаны анықтауыш эксперименттің көрсеткіші 10- ... 10 – ... ... ... (% ... ... топ ... тобы |
| ... ... ... ... ... ... |
|Экологиялық |9,7 |44,2 |46,1 |9,4 |44,9 |45,7 ... | | | | | | ... |19,3 |42,3 |38,4 |18,4 |38,3 |43,3 ... | | | | | | ... |8,4 |30,3 |61,3 |8,2 |34,7 |57,1 ... | | | | | | ... ... |12,5 |38,9 |48,6 |12,0 |39,3 |48,7 ... түрде қарастырсақ, оқушылардың экологиялық білімі,
экологиялық сана-сезімі, экологиялық ... ... ... ал ... ... онша ... ... байқалды.
Орта білім алу әрбір адамға әрі қарай оқу, ... алу мен ... ... ... жерінің қадір-қасиетін сақтау мүмкіндігін қамтамасыз
етудің түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... жаңа тұжырымдамалары мен үрдістерін қабылдауға
дайын болуы, өлкесінің ... ... ... көзқарас, сондай-ақ өзінің
бүкіл өмірі бойында өзгермелі жағдайларға ... ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру мақсатында қазақ
халық педагогикасы құралдарын өлкетану жұмыстарында пайдалану ... бұл ... ... ... ... ... ... әдістеме жасау қажеттігін талап етеді.
Сондықтан тәжірибелік жұмыстың екінші кезеңінде, қалыптастырушы
экспериментте, ... біз ... ... ... қазақ халық
педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... ... ... ... енгіздік.
Эксперимент № 68 ББМИК, С.Саттаров атындағы № 57 мектеп-лицей, Қарқаралы
қаласының Мәди Бәпиұлы атындағы № 44 ... ... ... Ұлттық
Табиғат Паркі т.б. мектептің өлкетану жұмыстарының ... ... ... ... ... ... тиімді
қалыптастыру мүмкіндігінше өлкетану жұмыстарында қазақ халық педаго-гикасы
құралдарын пайдалануға байланысты деп болжам жасауға түрткі ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыруда
өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... қарастырылды. Сол арқылы әдістеме жүйесі жасалды.
Айтылған ойларды негіздей отырып, қазақ халық педагогикасы құралдары
бойынша ... ... ... ... және жүйелеудің
қалыптастырушы ... ... ... ... іс - ... халық педагогикасы құралдары бойынша 5-9 сынып оқушыларына
арналған ... ... ... ... тыс қосымша білім беру
мекемесінде, сыныптан тыс уақытта ... ... ... ... ... ... мекемелері басшылыққа алынды. Халық өз
дүниетанымын, салты мен ... ... ... ең ... өнерге
сіңірген, сол арқылы ұрпақтан - ... ... ... ... ... ... ... Шамамен 20 сағатқа
жоспарланған, 5 ... 18 ... ... ... ... өлке»
үйірме жұмысы жаратылыстану пәндері бойынша алған теориялық ... ... ... ... ... ... берді.
«Өлке қорықтары» атты өлкетану факультатив сабақтың ... ... ... ... ... ... ... мәдениетті болуға жетелеу қарастырылды. Экологиялық және табиғатты
қорғау туралы біліммен, қазақ халқының ... және ... ... ... ... ... түсінді. Бұл факуьтатив ... ... ... ... емес түрлерін анықтап, олардың тәжірибе жүзінде
қолданысын көрсеттік. Адамның ... кері ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік Ұлттық Табиғат Саябағы материалдарын жинап, ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыруда қазақ
халық педагогикасының құралдарын пайдалану маңыздылығын ... ... ... ... ... ... ... арналған ғылыми - әдістемелік бағдарламаны және ата-аналарға
арналған «Ата-аналар Университетінің» бағдарламасына қосымша ... ... ... ... етіп ... Себебі егеменді қазақ елінің, ынтымағы
берік көп ұлтты мемлекетіміздің, ... ... - ... ... ... ... пән ретінде мектептерде, жоғары оқу орындарында
оқытыла бастағаны белгілі. ... бойы ... ... қазақ ауызекі
шығармашылығынан, халықтың ... ... ... ... бұл ... ... ... ғылыми-әдістемелік мәні
өте зор екені орынды. Ежелден табиғат ... өмір бойы ... ... ... ... ... ... табиғат қорғау дәстүрлерін
пайдалану қажеттігі ... ... ... ... және тиімді емге қолдану» ... ... ... ... оқушылардың өлкетану жұмыстарын
ұйымдастыру кезінде ізденушілік әрекетке ... ... ... ғылыми және халықтық медицинаның жетістіктері, дәрілік ... ... ... ... ... ... ҚМҰТС өсетін дәрілік
өсімдіктерді жинап, оларды анықтағыш ... ... ... ... қолдана білу сауаттылықтарын қалыптастыруға септігін тигізгеніміз
байқалды.
«Қарақаралы ... ... ... ... атты ... ... ... Ұлттық Табиғат Саябағында сирек кездесетін
өсімдіктер мен жануарлармен таныстыруға бағытталған.
«Табиғаттың тарылтпайық тынысын, пәк табиғат, жүректің ән-жырысың» ... ... ... ... тыс және өз бетімен
орындайтын тапсырмаларды жүзеге асырды. Бір апта бойы ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
Оқу-танымдық іс- әрекеттері ұтымды ұйымдастырылып, ... ... ... - тағдырым» атты экологиялық олимпиада жылына бір ... ... ... ... ... ... түрінде
өткізілді, тұлғаның жан-жақты дамуына мүмкіндік берілді. ... ...... ... оқушылардың қызығушылықтарын арттырып,
ақыл-ойларын кеңейтуге жол ашты.
«Оқыту мен жазу арқылы сын ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасының құралдары ... ... ... ... ... ата-аналар
және оқушылардың бірлескен іс-әрекетінде пайдаланылды. «Оқу мен жазу арқылы
сын тұғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасы – ... ... ... берушілердің бірлескен еңбегі. Бұл бірлестіктің ... ... ... кез ... ... сын ... қарауды
сыныптан, сыныптан тыс уақытта үйрету болып табылды. ... өмір ... ... және демократиялық құрылым тараған сайын, жастар кез
келген қиыншылықтарды жеңуге, өз ... ... ... әр түрлі
жағдайларды сын тұрғысынан қарауға, екі ұйғарым пікірдің біреуін таңдауға,
саналы шешім жасауға үйрету қажеттігін біз ... ... тыс ... ... ... «Оқыту мен жазу арқылы сын тұрғысынан
ойлауды дамыту» технологиясын қолдану өте тиімді, ... ... ... өлең ... ... ... күнделікті нақты ой-пікірлерді
қажет етеді. Зерттеуші ретінде өз ... ... мен жазу ... ... ойлауды дамыту» технологиясы» курсына барып 60 ... ... ... куәландыратын сертификат қағазы тапсырылды, қазіргі
педагогикалық процесте кеңінен қолданылуда.
Оқушылардың ... ... ... ... қалыптастыру
эксперимент бойынша 11- кестеде берілген.
Кесте 11 – ... ... ... ... ... эксперимент)
|Көрсеткіш |Эксперименттік топ ... тобы |
| ... ... ... |Жоғары |Орташа |Төмен ... |19,7 |80,3 |0 |17,1 |82,9 |0 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |8,3 |34,1 |57,6 |4,9 |17,8 |77,3 ... | | | | | | ... ... |33,2 |51,9 |7,7 |39,7 |52,6 ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |14,3 |49,2 |36,5 |9,9 |46,8 |43,3 ... ... ... ... процесінде ұйымдастырып
өткізгеннен кейін, бағдарламаны игеру сапасын анықтау үшін қалыптастырушы
эксперименті шеңберінде аралық тексеру тест ... ... және ... ... ... ... біз ... жұмыстарында халық педагогикасы құралдарын пайдалану
арқылы мектеп ... ... ... ... ... ... ... алу әрбір адамға әрі қарай оқу, мамандық алу мен өмірде
табысқа ... ... ... ... - қасиетін сақтау мүмкіндігін
қамтамасыз етудің түбегейлі қажеттілігі ... ... ... түлектері өзгермелі өмірдің жаңа тұжырымдамалары мен
үрдістерін ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ өзінің бүкіл өмірі бойында өзгермелі жағдайларға икемді
болуға үйренуі және ... ... ... ... ... ... ... педагогикасы құралдарын өлкетану
жұмыстарында пайдалану қажеттігін туғызады.
Ал бұл болса, ... ... ... ... ... ... ... қажеттігін талап етеді (12,13,14-
кестелер).
Кесте 12 – ... ... ... қалыптасқан деңгейі
(қалыптастыру эксперимент)
| ... топ ... тобы ... | | |
| ... ... |Төмен |Жоғары ... ... ... |29,7 |70,3 |0 |26,6 |73,4 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |12,1 |19,7 |68,2 |7,1 |15,1 |77,8 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |36,8 |39,3 |23,9 |23,9 |30,3 |45,8 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |26,2 |43,1 |30,7 |19,2 |39,6 |41,2 ... | | | | | | ... 13 – ... ... ... ... ... эксперимент)
| ... топ ... тобы ... | | |
| ... ... ... ... |Орташа |Төмен |
|Өлкетану |8,7 |26,7 |64,6 |6,9 |24,9 |68,2 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |14,1 |42,5 |43,4 |9,3 |46,5 |44,2 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |11,4 |34,6 |54 |8,1 |35,7 |56,2 ... | | | | | | ... 14 – ... ... ... (% ... ... топ |Бақылау тобы ... | | |
| ... ... |Төмен |Жоғары |Орташа ... ... ... |49,2 |36,5 |9,9 |46,8 |43,3 ... |26,2 |43,1 |30,7 |19,2 |39,6 |41,2 ... | | | | | | ... ... |34,6 |54 |8,1 |35,7 |56,2 ... ... |17,3 |42,3 |40,4 |12,4 |40,7 |46,9 ... ... ... олардың сана-сезімі оянып, елін,
жерін сүйіп, табиғаттың сұлу ... ... ... ... ... Өткізілген іс-шаралардан «Тарылтпайық табиғаттың тынысын,
пәк табиғат, жүректің ән жырысың» атты апталықта мектеп ... ... ... ... ... ... әрқайсысының
бойындағы небір жақсы қасиеттер байқалды. Еркін тақырыпта жазылған ең үздік
экологиялық шығармаларындағы табиғатты әсем ... өлең ... ... ... тебіреніп оқығандарды сана ... ... ... іс-әрекеттердегі оқушылардың белсенділігі өлкетану
жұмыстарында мұражайларды безендіру, ... ... ... ... жеке ... ... кажетті заттарды тауып әкелу,
ауылдағы қарт адамдарымен сұхбаттасу ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі мекемелердің
ресми құжаттары, замандастарының еске ... ... ... ... ... әдеби өлкетану пәніне байланысты өз ерекшелігі
бар, алайда кейбір ... ... ... да ... әсіресе пән
аралық байланыс бағыттарында, ... ... ... ... ... ... қазақтың аңыз әңгімелері,
тыйым сөздердің басты ерекшеліктерін де ... ... ... байқағанымыз -
ауыл балаларында өз өлкесінің өзіндік ... ... ... өмір ... ... ... ... іс-әрекеттерінің бар екені.
Оқушылардың экологиялық мәдениетінің қалыптасқан деңгейлерінің өзгеруі
15- кестеде берілген.
Кесте 15 – Оқушылардың экологиялық мәдениетінің ... ... (% ... ... топ ... тобы |
| ... |Орташа |Төмен ... ... ... |
| |1 |2 |
| ... ... ... ... ... |Төмен |
|Жаратылыстану |14,7 |80,4 |4,9 |14,2 |81,6 |4,2 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |30,5 |64,1 |5,4 |7,9 |19,9 |72,2 ... | | | | | | ... |28,9 |61,6 |9,5 |11,8 |46,4 |41,8 ... және | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |24,7 |68,7 |6,6 |11,3 |49,3 |39,4 ... 17 – ... ... ... қалыптасқан деңгейі
(қорытынды эксперимент)
|Көрсеткіш |Эксперименттік топ ... тобы |
| ... ... ... ... ... |Төмен |
|Экологиялық |30,1 |69,9 |0 |24,9 |75,1 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |35,8 |34,5 |29,7 |7,9 |15,8 |76,3 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |49,9 |50,1 |0 |23,9 |28,2 |47,9 ... ... | | | | | ... ... |38,6 |51,5 |9,9 |18,9 |39,7 |41,4 ... ... ... қазақ халық педагогикасы құраларын тиімді
пайдалана алу әрекеттерін еркін меңгере алатындықтары жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... экологиялық білімнің маңыздылығын сезінуі, ... ... ... қатынастары эксперимент жүргізген сыныптағы ... ... ... ... ... салыстырғанда әлдеқайда
жоғары екенін байқауға болады. Тәжірибе жүргізген сынып ... ... ... ... тәрбиелік өлкетану жұмыстары барысында алған білімі
мен біліктіліктерін, экологиялық мәдениеттіліктерін көрсете білді.
Кесте 18 – ... ... ... ... ... ... ... топ |Бақылау тобы |
| ... ... ... ... ... |Төмен |
|Өлкетану |19,8 |44,3 |35,9 |7,9 |29,4 |62,7 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |31,8 |42,9 |25,3 |10,9 |49,2 |39,9 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |25,8 |43,6 |30,6 |9,4 |39,3 |51,3 ... 19 – ... кесіндінің нәтижелері (% есебімен)
|Өлшемдер ... топ ... тобы |
| ... ... |Төмен |Жоғары |Орташа |Төмен |
|Экологиялық білімдер|24,7 |68,7 |6,6 |11,3 |49,3 |39,4 ... |38,6 |51,5 |9,9 |18,9 |39,7 |41,4 ... | | | | | | ... ... |43,6 |30,6 |9,4 |39,3 |51,3 ... көрсеткіштер |29,7 |54,6 |15,7 |13,2 |42,7 |44,1 ... 5 – ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламасына жасалған қосымша бағдарламаны оқу-
тәрбие процесінде пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... айқындалды.
Тексерулер қорытындысы оқушылардың экологиялық мәденениетінің кеңейіп,
қоршаған орта туралы білімдерінің, ой-өрістерінің әлдеқайда дамығандығын
байқатты Берілген ... ... ... оқушылардың танымы мен
экологиялық мәдениетін қалыптастыруда қазақ халық педагогикасының мазмұнға
бай, құралдарын ... ... ... ... ... ғана өлкетану
жұмыстарындағы білімдер негізі тиянақты меңгерілетіні және еліне, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының мазмұны, жүйесі қазақ халық педагогикасы
элементерімен сәйкестендірілді, ... ... ... Халық
педагогикасын пайдаланудың үздіксіздігі қамтамасыз етілді. Қазақ ... жеке ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Өткізілген тәжірибелік жұмыстардың нәтижелері біздің ұсынып отырған
өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру жүйесінің тиімділігін
дәлелдеді. Бұл корытынды Пирсонның сызықтық корреляция ... ... ... ... ... ... тең ... Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасын пайдалануды
қажет етеді.
Бақылау экспериментінің нәтижелерін толық ... ... ... ... ... құралдарын пайдалану арқылы мектеп
оқушыларының бойында экологиялық мәдениетінің ... ... ... ... жөн ... (20- ... 6- ... 20 – Өлкетану ... ... ... ... ... ... мәдениетінің қалыптасқан деңгейлерінің өзгеруі (%)
| ... топ ... тобы ... | | |
| |1-ші |2-ші |3-ші |1-ші |2-ші |3-ші |
| ... ... ... ... ... |кесінді |
|Жоғары |12,5 |17,3 |29,7 |12,0 |12,4 |13,2 ... |38,9 |42,3 |54,6 |39,3 |40,7 |42,7 ... |48,6 |40,4 |15,7 |48,7 |46,9 |44,1 ... 6 – ... ... ... қалыптасқан нәтижелерінің
динамикасы
Сонымен, оқу процесінде және сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жас
ерекшеліктеріне лайықты материалды іріктеу; өлкетану материалдарының
тақырыптың мазмұнына ... ... ... ... ерекшеліктерін
сипаттайтын мәліметтердің жаратылыстану пәнінің бағдарламасына сәйкестігі;
өлкетану материалдарының мазмұнының оқушылардың жалпы даму ... ... ... ... ... ... тигізуі
өлкетану материалдары оқушылардың табиғатты қорғауға, байлықтарын тиімді
пайдалануға ықпал етуі тиіс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу ... ... ... ... ... тәжірибе
жұмысының нәтижесінде алынған мәліметтерді өңдеу бізге төмендегідей
қорытындыларды ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениет түсінігі педагогикалық тұрғыда
нақтыланып, қарастырылып отырған мәселенің төңірегіндегі өлкетану
жұмыстарында қазақ ... ... ... арқылы
негізделеді, өйткені осы ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың
кешенді сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... біліктер,
қабілеттер) тұтастығына қол жеткізуге жол ашады;
2) ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының өзіндік ерекшеліктері бар.
Жоғарыда айтылғандар қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық ... ... ... ... төмендегі
ерекшеліктерін анықтауға негіз болды:
біріншіден, халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстары экологиялық мәдениетті қалыптастыруда
жаратылыстану пәндерімен, әсіресе ... және ... ... ... ... жұмыстарының ерекшелігі топонимика, ономастика
сияқты ғылымдардың, білімдердің өзгешеліктерімен анықталады;
төртіншіден, аталмыш жұмыстардың келесі ... ... ... ... ... ... ғылымдары және тарих оқу пәнінің;
бесіншіден, негізгі ұстанымдары, әдістері, құралдарымен сипатталады;
өлкетанудың тағы бір ерекшелігі ... тыс ... ... ... ... ... экспедициялар сияқты жұмыс түрлерін
ұйымдастыруымен байланысады;
алтыншыдан, өлкетану жұмыстары ... ... ... ... ... өзінің тұрып жатқан жерінің ... ... ... ... ... ... және ... бойынша әртүрлі дереккөздерін, мұрағат қорларын, мұражай
материалдарын ... ... ... ... ... алған теориялық білімдерін
практикада қолдануға нақты мүмкіндік беріп, туған жеріне, ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігі бар оқу-тәрбие процесіне айналады.
Адамзаттық мәселе болып табылатын экологиялық мәселелер жаһанданушылық,
аймақтық, ... ... ... және жеке ... Өлкетану жұмыстарының түрі, әдістері мен ... ... ... ... ... ... ортақ мекен,
Қазақстанды ортақ Отан есебінде жақсы көру сезімі ... ... ... ... ... мәдениетін дамытуда қазақ халық
педагогикасы құралдарын пайдалану ... ... ... ... ... экологиялық тәжірибесін бірізділікпен
қалыптастыру мүмкіндіктерін арттырады;
4) қазақ халық педагогикасы ... ... ... экологиялық
мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының ұйымдастырылуы олардың
педагогикалық ... ... ... мен ... болжамдар жасауға ықпал етеді;
5) оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру мақсатында сыныптан
тыс өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру түрлері олардың ... ... ... білімінің маңыздылығын түсіну ... және ... ... ... ... ... аса ... орын алады;
6)`өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың ... ... ... моделі құрастырылды;
өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесі ... ... ... білім беретін мектептің оқу-тәрбие процесіне ендірілді:
«Экологиялық өлкетануда халық ... ... ... ... арналған ғылыми-әдістемелік семинардың және «Экологиялық
өлкетануда халық педагогикасының ... ... атты ... ... ... ... қазыналы өлке» атты
оқушылар үйірмесінің бағдарламасы мен іске асыру шараларының жоспары; «Өлке
қорықтары» атты ... ... ... мен оның ... ... ... ... қорғау және тиімді емге қолдану» атты
жазғы өлкетану ... ... ... ... Ұлттық
Табиғат Саябағы» атты экологиялық соқпақтар бағдарламасы; ... ... пәк ... жүректің ән-жырысың» атты оқу-танымдық
экологиялық-мәдени апталықтар бағдарламасы мен ... ...... атты ... ... ... және
әдістемелік нұсқауы.
Жоғары оқу орындарының оқу ... ... ... негіздері», «Сыныптан тыс тәрбие жұмысының әдістемесі» атты оқу-
әдістемелік құралдар және «Педагогикаға кіріспе» атты ... ... ... ... ... мен ... ... дайындаудағы
білім беру мекемелері басшылыққа алып, пайдалануға болады.
8) ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру мәселесі бойынша біздің алға қойған
болжамымыздың дұрыстығын дәлелдеді. ... ... ... өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері жоғары екендігі және
біз ұсынып отырған әдістеменің тиімділігін көрсетті.
Қазіргі таңда жалпы ... ... ... жағдайында оқушылардың
экологиялық мәдениетін ... үшін ... ... ... ... ... педагогикалық процесінде тәрбие құрамдас
бөлігінің бірі ретінде экологиялық бағыттарда әртүрлі ... ... ... ... ... дөңгелек
үстел, конференциялар т.б.) ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарында қазақ халық
педагогикасының құралдарын кеңінен пайдалану қажет;
... ... ... ... жұмыстарын
ұйымдастыру мәселелері бойынша ата-аналар мен мұғалімдер үшін
арнайы құрастырған семинарлар бағдарламасын пайдалануды ... ... ... ... ... педагогикасының құралдары
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда ... жазу ... сын ... ... ... ... керек;
– жалпы білім беру жүйесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру үшін экологиялық сыныптар ашу ... ... ... оқу ... және сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... жас ... лайықты материалды іріктеуі; өлкетану материалдарының ... ... ... ... табиғи ерекшеліктерін сипаттайтын
мәліметтердің жаратылыстану пәнінің бағдарламасына сәйкестігі; ... ... ... ... даму ... сәйкестігі;
олардың танымдық қызығушылықтарын дамытуға ықпалын тигізуі; өлкетану
материалдарының ... ... ... ... тиімді
пайдалануға ықпал етуі тиіс.
Дегенмен ұсынылып отырған мәселе өте күрделі мәселе болғандықтан, біз
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың ... ... ... деп айта ... бұл ... өз ... экологиялық тәрбиеде өлкетану
жұмыстарын ұйымдастырудың сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... және пәнішілік байланыстардың
маңызын анықтауда болашақ зерттеушілер еншісінде ... ... ... ... ... Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030». – Алматы: Білім, 1997. –
176 ... ... ... ... ... Заңы // ...... 1999. – № 4. – Б. 1– 8.
3. Құнанбаев А. Таңдамалы ...... ... ... ... ... ... Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985.
– 259 б.
5. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, ... 461 ... ... Ш. ... ...... ... – 560 б.
7. Байтұрсынов А. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жалын, 1989.
– 318 б.
8. Аганина Қ.Ж. ... ... ... берудің
дидактикалық негіздері. – Алматы: КазНГУ, 2004. – 29 б.
9. Айтмамбетова Б. Қазақ педагогикалық энцеклoпедия сөздігі. –
Алматы, 1995. – 185 ... ... М.Қ. ... педагогики путем совершенствования
теоретико методологической ... ... ... ...... 2001. – 45 с.
11. Әбдікәрімұлы Б. Теория и практика развития ... ...... ... 1996. – 120 ... Әбдіраман Ш.Ә. Жоғары техникалық оқу орны студенттеріне кәсіби
техникалық бағыттылықты қалыптастырудың дидактикалық ... ...... АМУ, 2000. – 49 б.
12. Әділгазинов Ғ.З. Подготовка ... ... к ... обучении в малокомплектной школе. – Алматы: Ғылым,
1993. – 156 ... ... А.А. ... және ... ... ...
Алматы: Ғылым, 2004, – 328 б.
14. Жампейсов Қ.К. Формирование основ политической культуры
старше класнивов: автореф... док. ...... ... ... ... Ж.А. ... ... деятельности учащихся
в условиях примения компьютерной ... ... ... док. пед. ...... 1994. – 56 ... ... С.Т. Влияние профессионального взаймодействия в
вузов– ском педагогическом процессе на ... ... ... ... .... док. пед. ... ... 45 с,
17. Кертаева Қ.М. Дидактические основы ... ... ... ...... ... мектебі, 1994. –
157 с.
18. Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Астана: Л.Н.Гумилев атын. ЕАУ,
1998, – 378 ... ... Қ.Қ. ... ... в ... 1917– ...... КазГосПИ, 2001. – 207с.
20. Мынжанов Н.Ә. Сущность функции стили педагогического общения
// Вестник КарГУ. – 2002. – №2. – С. 32– ... ... Ж.Ы. ... ... у ... ... – М: ... 1988. – 230 с.
22. Нұрғалиева Д.Қ. Оқыту әдістері – Алматы: ... ... – 23 ... ... И.Н. Язык ... и ... ... его
функционирования в процессе обучения. – Алматы: Ғылым, –
1993. – 230 с.
24. Сабыров Т.С ... ... ... ... ... ... мен формаларының дидактика ... ... ... ... теориялық
негіздері. – Алматы: Ғылым, 1996. – 320 с.
25. Таубаева Ш.Т. ... ... ... ... процесс совершествования научного познания в
педагогике и этнопедагогике // Тез. докл. Междунар. Научно-
пед. конф. Этнопедагогика и ... ... ... ... ... – Алматы, 2000. – С. 35– ... ... Е.К. ... экологиялық іс әрекеттерін бел–
сендендірудегі танымдық жолдары. – Қарағанды: КарГУ, 2005. –
37 б.
28 Уманов Г.А. История ... ... ... ... ... ... в ... – Алматы: Ғылым, 1970. – 254 с.
29 Шыныбекова Э.И. ... ... ... ... ... с трудными подростками. – Алматы: Наука,
1967. – 134 ... ... Н.Д. ... ... ... мектептегі педагогикалық
процесс //Аударған Успанов Қ.С. – Алматы: Ғылым, 2002. – ... ... Қ. ... ... ... тәрбиеге дайындау. –
Алматы: Нұрлы әлем, 1998. – 200 б.
32. Дүйсембінова Р.Қ. Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендіру:
... ... 1999. – 354 б ... Жарықбаев Қ. Аталар сөзі – ақылдың көзі: – Алматы; ... 120 ... ... С.Қ. ... ... теориялық негіздері мен
тарихы.– Алматы: Білім, 2003. – 208 б.
34. Қожахметова Қ.Ж. Казахская этнопедагогика: ... ...... ... 1998. – 317 с.
35. Наурызбай Ж.Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. – ... ... 1995. – 192 ... Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасын оқытудың дидактикалық
негіздері. – Алматы: Әл– Фараби атын. ҚҰУ, 2004. – 267 ... ... С.А. ... ... ... ... ... 1995. – 232
б.
38. Айтжанова Р.М. Жалпы білім беретін мектеп жағдайында этнос
субектісінің қалыптастырудың педагогикалық ... ... ...... 2005.– 24 ... Әбділдина С.Қ. Халық қазынасының тәлімдік тағылымы – ... ... 2000. – 154 ... ... Ш.М. Национальное самосознание личности в ... ...... 2006. – 150 ... ... Қ. А.Болашақ бастауыш ... ... ... ... ... ... пайдалануға даярлығын қалыптастыру. – Алматы:
Қазақстан мектебі, 1998. – 41 ... ... Л. С. ... ... ... ... ... образования. – Алматы:
Білім, 2006. – 198 с.
43. Балтагулова ... ... ... ... //
Высшая школа Казахстана. – 1999. – №3. – С.57– ... ... Ә.С. ... және табиғатты тиімді пайдалану. –
Алматы: Ғылым, 2004. – 328 б.
45. Бәкірова Н.А. ... ... ... ... аспектілері //
Қазақстан жоғары мектебі. – 2002. – №1. – Б.141– 147.
46. Буламбаев Ж. К ... ... ... ... на жизнедеятельность общества. // Поиск. – 2001. ...... ... Ж. Ж. ...... ... 1981. – 176 ... Ділімбетова Ғ. Қ. Проектирование содержания экологического
образования // Вестник КазНПУ им. Абая. Сер. пед. Науки. 2005.
– №1. – С. 7– ... ... З. ... ... реализации национально –
регионального подхода к экологическому ... ... ... в ... внеклассной работы: автореф.
... канд.пед.наук. – Астана: 2005. – 26 с.
50. ... М.А. ... ... ... ... ... непрерывного образования. – Алматы: Қазақстан мектебі,
1995. – 120 ... ... Ғ. ... ... ... химических
дисциплин в обучении студентов медицинского ...... 1997. – 46 ... ... Д.К. ... ... будущего учителя на
экологическое образование школьников средствами народной
педагогики // ... ... ... ... и ... ... детей в системе
образования. – Алматы: 2000. – С. 35– 40.
53. ... Ә.А. ... ... ... ... ... беру ... педагогикалық негізі //
Қазақстан орта ... – 2007. – № 5. – Б. 4– ... ... К. ... ... ... на ... – Алматы: Ғалым, 2002. – 120 с.
55. ... Қ.Н. ... ... ... ... ... ... мәні: дисс. автореф. ... п. ғ. к. – ... – 230 ... ... М.Н. ... ... ... табиғат қорғауға
тәрбиелеу методикасы // Қазақстан мектебі. – 1993. – № 7. – ... ... Г.М. ... ... ... ... воспитания студентов: автореф. ... канд.пед.наук. – Астана,
2003. – 27 c.
58. Стукаленко Н.М. ... ... ... ... ... ... в ... обучения естественно–
математическим дисциплинам на примере ... ...... 2004. – 29 ... ... Қ Сұлтанмахмұт Торайғыровтың педагогикалық
көзқарастары – Алматы: Білім. 1998. – 120 ... ... Ж. Б. ... ... мен ... ... мектебі, – 2004. №8, – Б.4– 87
61. Хамзина Ж.Ж. Теория и практика экололизация ... ... ... ... … к.п.н. – Астана, 2002.
– 32 с.
62. Фурсов В.И., Фурсов О.В. ... ... ... молодежи. – Алматы: Рауан, – 144 с.
63. ... А.В. ... ... ...... ... Аль-Фараби, 2002. – 136 с.
64. Ягодин Г.А. Школа будущего– школа развития личности // ... – 1995. – № 36. – С. ... ... Я. И. ... ... туралы білімнің теориялық негізі. –
М: 1981. – 210 б.
66. Дерябо С.Д. Экологическая педагогика и психология. – ... ... 1996. – 478 ... ... Т.В. ... ... ... в обучений
географии. – М.: Просвещение, 1990. – 128 с.
68. Иоганзен В.Г. Оқушылардың ... ... ... қарауға дағдыландыру әдістері. – М.: Знание.
1979. – 650 б.
69. Тұрдықұлов Э. А. ... ... ... в процессе
изучения предметов естественного– научного цикла: автореф.
дисс. ... док.п.н. – М., 1982. – 45 с.
70. Захлебный А. Н. ... и ... ... ... Содержание
природоведческого образования. – М.: Педагогика, 1981. – 184
с.
71. Зверев И. Д. ... в ... ... ... ...... 1980. – 93 ... Суравегина И. Т. Последоательность введение природных знаний.
– М.: Просвещение, 1981. – 186 с.
73. Верзилин Н.М. Природа и ... ... ... ... 1998. – 132 ... Рыков Н. А. Неживая природа. Экспериментальное учебное пособие
по природоведению. – М.: Педагогика. 1975. 151 с.
75. Гирусов Э. В. Основы ... ... ... ...... 1998. – 172 с.
76. Тлепов Ж. Основные ... ... ... ... ... школа Казахстана. – 2000. – № 4–5. – С.47– ... ... В. Т. ... – М., 1993. – 98 ... ... В. Т. Экология личности. – М., 1993. – 98 с.
79. Урсул А. Д. Перспективы экоразвития. // Отв. Ред. Д. М. ... М.: ... 1990. – 270 ... ... Е. В. ... ... в курсе биологии. //
Биология в школе. – 1970. – № 5. – С. ... ... А.В. ... экологического образования будущего
учителя: – ... Изд. ... ... 1998. – ... ... Г.А. ... справочник по флоре Татарии: –Казань:
Наука 1988.– 304 ... ... И. П. ... ... культуры учителя:
автореф.... канд. философ наук:. – М.: 2002, – 45 с.
84. Алексеев С.В. ... Н.В. ... по ... М.: АО ... 156 ... ... М К ... сыныптар үшін мамандар даярлаудың
этнопедагогикалық аспектілері // Ұлт ... – 2001. №4, ... ... Иванова О.В. Приемы работы с педагогами запушенными детьми на
уроках зоологии в 7 классе в ... ... ... ... с ... развитием – 2002. № 6. – С. 52–
56
87. Киселева Н.Д. Русская ... ... как одна из ... моего народа к урокам музыки в 5– 8 ... ... // ... в ... . – 1998. – ... – С.40– ... Моисеева Л.В., Гончаров Е.В. Технология экологичского
образования ... ... ... ...... и ... 2002. – 196 с.
89. Попов О.В. Вопросы экологического подготовке ... ... ... ... // ... ... в России. – 1999. – № 2. – С.4-8.
90. Константинова Т.В. Подготовка ... ... ... ... ... ... ... средствами
краеведения: автореф….канд.пед.наук. – Калуга, 2004. – 20 с.
91. Сәбденәлиева А.С. ... ... ... ...... Абай ... ... 2001. – 109 б.
92. Жұмабекова Ф.Н. Баланыз мектепке дайын ба? – ... ... 2003. – 56 ... ... А.Е. Балабақша ересек топтарындағы балаларға қоршаған
ортаны таныстыру аркылы экологиялык тәрбие беру: п.ғ.к. ...
автореф. – ... 1999. – 28 ... ... А.К. Бастауыш сынып окушыларынын білім мен ... ... ... ...... – 27 б.
95. Танабаев Ө. Әдебиет ... ... ... ...... ... 1980. – 87 ... Кұрманбаева А. Экология баспасөз ... // ... ... сер. – 2000. – №8. – ... Дайыров Ә. Сөз өнерінің сырлары. – Алматы: Мектеп, 2003. – ... ... К.Ж. ... орта ... ... ... ... жұмыстарды өткізу барысында оқушылыарға экологиялық білім
мен табиғат қорғауға тәрбиелеудің негіздері: п.ғ.к. . диссер.
автореф. – ... 1997. – 32 ... ... Қ. Болашақ химия мұғалімдерін экологиялық білім
беруге әзірлеу әдістемесі. – Алматы: 1997. – 145 б.
100. ... Р.С. ... ... физикасын» оқыту барысында
оқушыларды радиоэкологиялық мәселелермен таныстыру әдістемесі
// ... 2004. – №1. – Б. ... ... Қ.Н. ... ... оқытуда оқушыларды
табиғатты қорғауға тәрбиелеудің педагогикалық негіздері: дисс
автореф. ... п.ғ.к. – Тараз: 1999. – 28 ... ... Д.І. ... экологиялық тәрбие беру жолдары. –
Алматы: Абай атындағы АлМУ, 2001. – 57 ... ... Ж. ... ... ... ... ... оқушыларға
экологиялық тәрбие берудің педагогикалық негіздері: ... ...... 2002. – 28 б.
104. Тілешова Ж.К. Қазақстан және АҚШ ... оқу ... ... ... ... ... ... педагогикалық шарттары: п.ғ.к.
дисс. автореф. – Астана: 2003. – 26 ... ... И.К. Оқу ... ... ... ... п.ғ.к.дисс. автореф. – Алматы, 2002.
– 29 ... ... Ш.А. Ауыл ... оқушыларының агроэкологиялық
мәдениетін қалыптастыру: п.ғ.к. дисс. – Қарағанды: 2006. ... ... ... Ж. Р. ... тыс ... қазақ ауызекі
шығармашылығы арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... канд. дисс. автореф. –
Шымкент, 2007.– 28 б.
108. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: ... – 48 ... ... ... «Қоршаған ортаны қорғау туралы»
Заңы, 15.07.1997 ж.
110. Қазақстан Республикасының ... ... Заңы // ...... Қазақстан Республикасы білім беруді ... ... ... ... ... // ... ... Қазақстан Республикасының Экологиялық білім беру
тұжырымдамасы. – ... ... ... 2003. – 64 ... ... совет энциклопедиясы. – Алматы: Ғылым, 1976. – Б. 598.
114. Крупская Н.К. Педагогические ... // Под. ред. ... ... ... – М.: ... 1980.
– 496 с.
115. Шацкий С.К. Избранные педагогические сочинения // Под. Ред.
А.М.Арсеньева, И.К.Гончарова. – Т.5. – М.: Педагогика, 1978. ... ... ... А.В. О ... ... – М.: Изд. АПН РСФСР,
1958. – 254 с.
117. Макаренко А.С. //Соч.: В 7 т. – М.: Изд-во АПН РСФСР, ... 558 ... ... И.В. ... школьного краеведение – М.: Мысль, 1987. –
6с.
119. Караганды облысының энциклопедиясы. Бас ... ... ... ... Наука, 1989. – Б. 298
120. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. – ... ... 2005. – ... ... ...... Жазушы, 2001. – 332 б.
123. Философия. Учебник / Под. Ред В.Д.Губина, ... – М.: ... ... 1997. – ... Философский энциклопедический словарь // Гл. ... ... П.Н ... – М.: Сов. ... 1963. – 840 ... ... В.В. Лопатина Л.Е. Малый толковый словарь – М.: ... 1993. – 704 ... ... тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:
Педагогика және психология /А.Қ.Құсайнов. – Алматы: ... – 256 ... ... Н. Балабақшадағы мектеп алды топ балаларының бастапқы
экологиялық мәдениет негіздерін қалыптастыру: пед.ғыл. канд
дисс. автореф. – Алматы, 2004. – 29 ... ... С.Д. ... В.А. ... ... ... развития экологической психологии // Психологический
журнал. – 1996. – №6. – С. 4– ... ... А.Г. От ... ... к картине мира //
Вестник образования. – 1993. – № 7. – 22 ... ... А.М. ... ... и ... ... // В сб.: ... природа, человек.
Проблемы экологического воспитания. – М.: Мысль, 1982. – ... ... С.О. ... ... ... дисциплин средней
школы в осушествлении природоохранительного воспитания //
Флора и растительность. – Алма-Ата. – 1983. – №3. – ... ... Л.П. ... ... ... ... ... қалыптастыру // Вестник образования. – 1991. – №7.
– 12 с.
133. Лихачев В.Т. ... ... М.: ... 1995. – 282
с.
134. Моисеев Н.Н. Мы и ноосфера М.: Наука, 1990. – 40 с.
135. Лихачев Б.Т. ... Курс ... // ... ... ... ... ... Заведений и слушателей ИПК и ФПК. –
4-е изд., перераб. и доп. – М.: Ю, 2000. – 523 ... ... Д. ... ... ... среды и экологи–
ческое образования // Высшая школа Казахстана. – 2002. – ... ... ... ... А.А. Подготовка будущих учителей к осуществлению
нравственного аспекта экологического образования шкльников: .
дисс.к.п.н.– Алматы, 1988. – 170 ... ... Ө. ... пәні арқылы сабақ және кластан ... ... ... ... ... ... ... беру жолдары. – Алматы: Әдебиет, 1992. – 105 с.
139. Болтаев А.Д. Пәнаралық байланыс арқылы оқушыларға ...... ... 1994. – 56 б.
140. Турдикунов Э.А. Жаратылыстану ... ... ... ... оқушыларға экологиялық білім беру. – М.:
Педагогика, 1986. – 225 с.
141. Зверев Л.Д. Охрана ... в ... ... ...... 1977. – 207 ... ... Э. Экологическое воспитание – проблема нравственная
// Народное образование – 1986. – №5. – С.57– 59.
143. Захлебный А.Н. На ... ... Опыт ... // ... в жизни, науке, технике. Сер. «Педагогика
и психология». 1986. – №5. – ... ... И.Т. Роль ... ... ... знаний и формировании экологической культуры
школьников. – Таллин: Педагогика, 1980. – 250 ... ... Г.К. ... воспитание в школе /
Методологические ...... ... во ... – 26 ... ... Т. Өлкетану үйірмесінде // Қазақстан мектебі. –
1995. – № 12. – ... ... С. Бір адам бір ... // ... мектебі. –
1995. – № 12. – ... ... С.И. ... ... в ... зарубежный
авторов. – М.: Наука, 1980. – 100 ... ... Л.В. ... ... ... Теория
и практика: автореф. … к.п.н. – М., 1998. – 29 с.
150. ... Я.А., ... Д., ... ... ... ... – М.: Наука, 1987. – 416 с.
151. Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу және ... ... ...... ... 1951. – 120 ... Виноградов Г.С. Народная педагогика. – В кн.: Сибирская живая
страна. – Иркутск: Педагогика, 1926. – С. 5– ... ... Г.Н. ... народная педагогика. – Чебоксары:
Педагогика, 1970. – 96 с.
154. Белинский В.Г. Избранные педагогические ... // ... – М.: ... 1982. – 288 ... Вернадский В.И. Философские мысли ...... – 520 ... ... ... теория и практик // Под.ред Козлов В.И.
– М.: Наука, 1991. – 373 ... ... ... теория и практика // Сб.ст.АН СССР,
Института этнография и антропологии им ... – М: ... 1991. – 373 ... Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. – М.: ... 1983. – ... ... тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1983. – 639
б.
160. Радлов В.В. ... ... ... ... племен. – СПб,
1974. – 188 6.
161. Потанин Г.Н. Очерки Северо Западной Монголии. – Спб, 1817.
162. Диваев Ә. Тарту. – ... Ана ... 1992. – 14 ... ... ата кітабы // Түркі тілінен ауд. Ысқақов Б. – Алматы:
Жазушы, 1994. – 160 б.
164. Әл – Фараби. ...... ...... 1975.– 382 б.
165. Қазақтың тәлімдік ой-пікір ... / Құр. ... ... С. – ... ... 1998, – Б. ... Торайғыров С. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Қазақ әдебиеті,
1957. – 97 б.
167. Мақатаев М. Жырлайды жүрек: Өлеңдер мен ...... 1989. – 496 ... ... Ә. Жетi жүз жұмбақ . – Алматы: Жазушы, 1985. – 128
б.
169. Жұмабаев М. Пидагогика. – Алматы: Рауан, 1993. – 112 ... ... С.Б., ... Ж.К. ... педагогика. – Алматы: Заң
әдебиеті, 2005. – 228 б.
171. Құрсабаев М. Атамекен бағдарламасы. – Алматы: Рауан, 1992. ... ... ... Ж. ...... ... 1989. – 560 ... Омаров Қ. Оқушылардың туристік іс рекеттерінде қазақ ұлттық
ойындарын пайдалану: п.ғ.к..дисс. автореф. – ... 2005. ... ... ... С. ... әдет– ғұрыптың беймәлім 220 ... оқу ...... ... 1998. – 256 ... ... А.Б. Мусин Ж.Е. Педагогика тарихы. – Алматы: Галым,
1984. – 129 б.
176. Реймерс Н.Ф., ... Ф.Р. ... ... ... М.: Мысль, 1978. – 157 с.
177. Милонова Г,Н. Историческое краеведение М.: Наука, 1969. – 96
с.
178. ... А.В. ... ... для ...... 1987. – 158 с.
179. Николаевский А.Г. Национальный парк.– М.: Агропромиздат, 1985.
–187 с.
180. Борбов Р.В. Все о национальных паркках.– М.: Молодая ... – 232 ... ... Н.М. ... ... – М.: Мысль, 1987. – 94 с.
182. Справочник по ... ...... ... 1988.
183. Попов Ю.Г. Каркаралы. – Алма– Ата: Кайнар, 1981. 122 с.
184. ... Ю. ... ...... Жалын”, 1976.
185. Ержанов Н.Т. Редкие и исчезающие ... ...... ... во ... 2001. – 174 с.
186. Анапиев И.М. К растительности Каркаралинских гор // ... ... ... Центрального Казахстана. Сборник научных
трудов.– Караганда: КарГУ, 1992. – С.29– ... ... Г.Қ. ... ... мекткптегі экологиялык
өлкетану жұмысына дайындаудың педагогикалык ... ... ... 2006. – 25 ... ... Л.К., ... Е:П. Жасыл аптека. – Алматы: Қайнар, 1992.
– 288 ... ... ... ... Нормативтік актілер жиынтығы. –
Алматы: 2005. – 150 б.
190. Қазақстан Республикасының ... ... ...... Қазақ универ. 2003. – 64 б.
191. Экология ... ... ...... баспа кабинеті, 1994. – 22 б.
192. Кушенов А. Экология и ... ... // ... ... 2004. – № 4. – С.29– ... ... білім бағдарламасы. – Алматы: ... ... ... ... ... ... 1999. – 66 ... Тұрғынбаев Ә.Х. Қазіргі жаратылыстану концепциялары. ...... ... 2003. – 188 ... ... Әли Қ. ... ... – Алматы:Казыгурт, 2001.–
464 б.
196. Бобылева Л. О воспитании экологической культуры // Высшее
образование в ... – 2003. – № 5. – ... ... ... ... Дженни Стил және Курт Мередит. Оқу мен жазу
арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарлама ... ... ...... 1998. – 29 б.
ҚОСЫМША
ТАБИҒАТЫМ ТАҒДЫРЫМ
ОҚУШЫЛАРДЫҢ АЙМАҚТЫҚ ОЛИМПИАДАСЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... іскерлік
дағдылар, ой-өріс, адамгершілік және эстетикалық даму ... ... мен ... – бәрі ... ... ... ... Білім алуға және ғылымға ұмтылыстағы тұлғаның базалық мәдениеті
халық санасының тереңінен орын алады. Халық ... пен ... ... ... ... ... және ... мақсатты
игерудің нәтижесі деп білді. Ал, олай ... ... ... ... іс-әрекетін қалыптастырып, шығармашылығын дамытуда сыныптан
тыс жұмыстар үлкен рөл атқарады. Сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ... ... ... мен ... іріктеп алуды жөн көрдік. Мектептен және
сыныптан тыс ... ... ... бірі ... ... арттыруға септігін тигізетін экологиялық олимпиаданы атауға
болады.
Экологиялық олимпиада оқушылардың жаратылыстану пәндері бойынша ... ... ... ... ... қалыптастырып,
проблемалық сұрақтардың шешімін тауып, ... ... ... ... ... арттырады.
Мақсаты - оқушылардың табиғатты қорғау туралы білім, білік, іскерлік
дағдыларын анықтап, экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
Олимпиаданы үш ... ... ... ... I. ... ... III ... I. Мектепішілік кезеңге 5 -11, - ... ... ... ... ... іріктеледі.
Мектепішілік олимпиададан үздік деп танылған оқушылар ... ... ... ... ... аудандық олимпиадаға қатысуға мүмкіндік
алады. Әрбір аудан (қала), ... ... ... ... тур, янғи
облыстық олимпиадаға қатысады.
Педагогикалық, экологиялық бағыттағы білімі бар оқушылар жас ұландар,
қоғам белсенділері, болашақ экологтер, ... ... ... ... ... ... ... биология, экологиялық, қабілетін тексеремін
деуші үміткерлердің экологиялық олимпиадаға қатысыи болады. Команда санының
құрамын I, II және III ... ... ... ... ... ... пән мұғалімдерімен ... ... ... ... ... ... мектептегі
тәжірибелі мұғалімінің біреуі тағайындалады.
Оқушылардың облыстық экологиялық ... ... тур) ... ... ... ... және ... беру қызметкерлерінің
біліктілігін арттыру және қайта даярлау институты ... ... ... т.с.с. білім беру мекемелері айналысады.
Оқушылардың кең көлемдегі экологиялық олимпиада сұрақтарын құрып, шешуі
үшін ұйымдастыру комитеті құрылды, олар ... ... ... ... ... ... әділқазылар алқасының жұмыстарын
қадағалауға жауапты болады. Әділқазылар ... ... ... ... қызметкерлері, жоғары оқу ... ... ... ... ... ... тәжірибелі мұғалімдер, студенттер кірді. Барлық ... ... ... әділ ... ... құрамы, жұмыс
жоспары аңықталып бекітіледі. Әділ ... ... өз ... ұйымының бекіткен ... ... ... ... ... ... ... бағалау критериійімен
таныс бола алады.
Әрбір сайыстың соныңда әділқазылар алқасы сайыстың нақты талдауы мен
нәтижесі туралы ... ... кең ... ... ... ... Хаттамаға барлық әділқазылар алқасы қол қойып, қойған
бағалары нақтыланып отырылады.
Олимпиада өту ... ... ... ... ашық ... ... ... комиссия тағайындалады да, жұмыстың нәтижесі белгілі
хаттамамен ... ... ... мен ұсыныстар төңірегінде
сайыстың кейбір түрлеріне ... ... ... ... ... үшін ... ұйымына жолығуға мүмкіндік беріледі.
Олимпиаданың бағдарламасы, сайыстың ... ... ... ... мен өмірлік тәжірибелерінен, оқу іс-әрекетіндегі
тәжірибелерінен, сонымен қатар олимпиадаға ... ... ... да ... және ... ... ... оқу-танымдық дамуының
деңгейлері, ой-өрісі, ойлау ерекшеліктері, ес, елес, ... ... ... ... ... ... елестету, логика, ой жинақтау, ... және ... ... ... ... және жеке сайыстар болып екіге
бөлінеді. Барлық сайыс бес балдық жүйе ... ... ... ... ... да, оның мүшелерінде де сынақтық қағаз
болады, онда келесі ... ... ... аты және ... ... ... ... (қала), мектептің қоғамдық
тапсырыстары. Сынақтық қағаздарға ұйымдастыру ұйымының төрағасы ... ... мөр ... ... - 1).
Сайыстық бағдарлама аяқталған соң, команда ... ... ... ... ... (командалық және жеке). Командалық
және жеке жиналған сайыстың жалпы балдары ... ... ... аталады. Олимпиадаға қатысушылардың жеке жетістіктері сайыстың бөлек
нәтижелері бойынша және жалпы олимпиада бойынша жеңімпаздар анықталады.
Көп жылдан бері орта ... ... ... ... жүргізіліп келе жатқан мұғалімдік мамандыққа даярлауға байланысты
жұмыстардың көптеген ... және ... ... бар ... тыс ... ... ... жинақталды. Соның бірі -
экологиялық олимпиаданы ... ... Бұл - жас ... ... даярлайтын жоғары оқу орны студенттеріне арналған ... ... ... ... Ы Н А Қ Қ А Ғ А З ... ... облыстық) оқушылардың педагогикалық олимпиадаға
қатысушы ________ мектебінің _______________ сынып оқушысы
|Команданың аты ... ... ... ... ... ... ... (айым) қолы__________________________________
Әр команда үшін олимпиаданың барлық кезеңіңде бір куратор тағайындалады.
Олимпиада бағдарламасына сайыстан басқа келесі шаралар ұйымдастырылады:
-жоғары оқу орнында ашық есік күні ... және ... ... ... жастар ісі жөніндегі жауапты адаммен кездесу);
– «Балаларды неге үйрете аламыз» атты кітаптар көрмесі;
– жоғары оқу орнының тыныс-тіршілігі бейнефильм;
... оқу ... ... ... ... қатысушылардың қалауы бойынша (қалаға саяхат, көрмелерге,
мұражайға, театрға спектакльге баруды т.б.) ұйымдастыруға болады.
Бағдарлама
1 байқау. «Эрудит» ... ... ... ... ... - ... ... бойынша алған теориялық
білім деңгейлерін анықтау.
Бұған барлық команда мүшелері қатыса алады. ... ... ... тест ... ... Тест 25 ... ... Тест тапсырудың
ұзақтығы 45 минут. Жоғары балл саны 25
Педагогикалық (экологиялық бағыттағы) ... ... ... бойынша
Н Ұ С Қ А У
Байқаудың ... - ... ... ... білім мен
тәрбиенің ең тиімді мүмкіндіктерін ашып, экологиялық мәдениетті ... ... 5 ... ... ... ... қатысушының педагогикалық-экологиялық бағыттылығы;
– қойылымның мазмұны мен ... ... ... безендендірілуі (атауы, девиз, эмблема, киім-
киістері);
– әртістік шеберлігі, көрермендердің назарын аудара ... ... ... ... ... ... атты ... мазмұны бойынша
Н Ұ С Қ А У
Байқаудың мақсаты - ... ... ... туралы білімі, біліктілігі, дағдылары, қоғамның эколог
мамандарға қоятын талаптары, ... ... ... ... мен
рөлі, өз өлкесінідегі эколог ... ... - ... ... ... ... проблемалардың көкейкесті
мәселелерін анықтап, шешу жолдарын көрсету.
Байқау әр ... ... ... ... орындалады. Қорғау
үдерісінде қосымша құралдар қарастырылады ... ... ... ... ... мәселелері» қабырға газеті бойынша
Н Ұ С Қ А У
Байқаудың мақсаты – оқушылардың қабырға ... ... ... ... ... ... ... айқындай білу білімін
тексеру. (өзінің қаласына деген көзқарасы). Байқауға қатысуда әр ... ... ... ... ... ... көрсете білу керек. Газеттің мазмұны - болашақтағы экология
мәселерінің ... ... оның ... ... ... жағдайлар,
оқушылардың ұсыныстары мен тілектері.
Бағалау критерилері.
Көкейкестілігі:
– Қоғамның ... сай ... ... ... ... ... берілген ойдың тереңдігі) ;
– Көріктілігі (сурет, кесте, ... т.б.) ... ... ... (экологиялық бағыт) шеберлігі
байқауы бойынша
Н Ұ С Қ А ... ... - ... ... алғашқы қолданбалы
біліктіліктерін анықтау
Байқау аялдама ойын-саяхат ... ... № 1 ... ягни ... атты аялдамада «Өлең» экологиялық
тақырыптағы өлеңнің 1 шумағы мен қайырмасын жаттату;
– №2 аялдама – «Белес» аялдамасы «Би» ... ... ... ... ... ... алдын-ала даярлауды ұмытпаған
абзал);
– №3 аялдама – «Бекет» ... ... ... ... ... ... ... жауап алу;
– №4 аялдама – «Асу» аялдамасы «Танымдық ... ... ... ... ... ойын үйрету. Ойынға көрермендерді де
қатыстыруға болады.
– №5 аялдама – «Жету» ... ... ...... ... ... ... салу (бұл
байқауға барлық команда мүшелері қатыса алады).
Командағыларға ... ... ... ... ... ... ... әрбір байқауға қатысушы тек бір ғана аялдамада бола алады.
Алқа мүшелері төмендегіні есепке алады:
– ойынды ұйымдастырудың ... ... ... тез ... ... ... ... қоя білу, үйрену ережесін
аңықтау, ойынның барысын басқару, өлең ... мен би ... ... әрекетті сақтау);
– өлең, би, ойындардың мазмұнының сәйкестігі, ... ... ... ... ... алу;
– оқушылардың ... ... би ... ойын ... ... қызығушылықтары, эмоционалды
деңгейлері және оның нәтижесі;
– ұйымдастырушылар қарым-қатынасы, құра білуі, ұйымдастырушылық
қабілеттіліктерін көрсету ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап берудегі ойларының
ұшқырлығы, ... ... ... ... ... ... ... экологиялық
басылымдардағы мақалаларға пікір жаза білуі бойынша
Н Ұ С Қ А ... ... ... ... ... талдау жасау, баға беру, қорытындысын шығару,бастапқы
қабілеттіліктерін анықтау. ... ... ... шеше алатын экологиялық
көкейкесті мәселер бойынша оқушылар пікірдің мазмұнына дұрыс ... ... ... ... ... пікір жазу үшін, балаларға арналған экологиялық
тақырыптағы мақалалар, мерзімді жасөспірімдер басылымы басшылыққа алынады.
Пікір жазу үшін 10 минут ... ... ... мәселені дұрыс анықтау, оның көкейкестілігін бағалау, практикалық
маңыздылығын аша білу ... ... ... ... және ... ... анық, баяндау және
қорытынды);
– мақаланың ойлау композициясын, автордың ойын ашу, оның ... ... ... ... ... Ұ С Қ А У
Пікірталас орталығы «Диалог» «Егер мен эколог болсам», «Өлке табиғатына
тағзым» ... ... ... ... (тақырып аясы кең, оны ... ... ... болады).
Орталықтың жұмысын ұйымдастыру міндеті қазіргі қоғамда тұрған «қоғам –
адам - табиғат» ортақ проблемасын бірлесе ... шешу ... ... ... ... ... «Егер мен эколог болсам» немесе «Өлке
табиғатына тағзым» тақырыбына қатысты қысқаша баяндама дайындайды.
Баяндама төмендегі критерий бойынша бағаланады:
– қоғамдағы ... ... ... ой-пікірлердің құра білу іскерліктері;
– логикалығы, дәлелдеулері және нақты баяндауы.
Әрбір баяндамашыға 5 минут уақыт беріледі.
ӨТЕТІН ЖЕРДІҢ АТАУЫ
Экология пәні ... ... ... ... қатысушы
оқушыларды тіркеу
|Аты-жөні |Жасы |Аудан |Мектеп |Сынып ... ... |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | ... ... ... БІЛІМІ БОЫЙНША
Б А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З Ы
Алқа мүшелері (аты-жөні) ... ... коды ... ... саны ... ... |
Аталмыш байқаудың жоғары баллдар саны ... ... ... ... А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З ... мүшлері____________________________________________
«Командасын таныстыру» байқауы
|Критериилер ... ... ... мен |
| ... (1-5) ... ... ... | | ... ... мен ... | | ... ... | | |
| ... ... ... | | ... ... ... | | ... | | ... ... ... | | ... ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... балл саны ... балл ... ... қолы ... ... мамандықты қорғау» атты байқаудың мазмұны бойынша
Б А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З ... ... ... ... |Экологиялық білімі|Әртістік |Безенден |Орташа |
| ... | ... ... ... ... балл ________________________________________________
Алқа мүшелерінің қолы ____________________________________
«Экологиялық көкейкесті мәселелер» қабырға газеті бойынша
Б А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З ... ... ... ... |Талап |Мазмұнды |Көріктіліг|Қорғаулары |Орташа |
| ... ... | |і | ... ... балл ... мүшелерінің қолы________________________________
Олимпиадаға қатысушының экологиялық бағыттағы
шеберлігін байқау бойынша
Б А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З ... ... ... ... ... |Сұраққа |Орташа |
| |і | | ... ... ... ... балл ... мүшелерінің қолы ____________________________________
Табиғатты қорғауға байланысты балаларға арналған мерзімді
экологиялық басылымдардағы мақалаларға пікір бере ... ... А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З ... ... _______________________________________________
|Команда |Проблеманы |Пікірдің |Қорытындысы ... ... |
| ... ... | | ... ... балл____________________________________________
Алқа мүшелерінің қолы __________________________________
Пікірталас орталығы «Диалог»
Б А Ғ А Л А У Қ А Ғ А З ... ... ... ... ... |Ең ... ... мүшесі |
|Қоғамдағы экологиялық жағдай | | ... | | ... ... құра білу | | ... | | ... балл________________________________________________
Алқа мүшелерінің қолы ____________________________________
Улгі
БАҒДАРЛАМА
1 күн, _______күні _____ айы
|Уақыты |Іс-шараның ... ... жер ... - ... ... ... оқу ... бас корпусы |
|10.00 |шығармашылық жұмыс тарынан көрме, ... |
| ... ... | ...... ... ашы луы мекеме|Карму, бас корпустағы |
|12.00 |басшыларының сөзі ... ... |
| ... ... ... ... |сарайы |
| ... | ... ... ... |№1 дәрісхана ... ... ... |№1 дәрісхана |
|. ... ... дың | |
| ... ... | ... ... кафесі |
|15.00-15.45|№1 байқау. «Эрудит» Оқушылардың |№ 2 ... |
| ... ... лық ... | |
| ... | ... үй ... ... |№ 1 ... |
| ... ... | ... бағдарлама |Студенттердің мәдениет |
| | ... бас ... ... ас ... ... ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасы,-
Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 64 б.
2. Экология негіздері ... ... ... ... ... 1994 .- 22 ... ... С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. Көмекші ... ... ... ... ... Ә.С., Самакова А.Б., Есполов Т.И., Шілдебаев Ж.Б. Экология
және табиғатты тиімді пайдалану. -Алматы: «Ғылым», 2000. -126 б.
5. ... Ю.К. ... Алма – Ата ... 1981. 97 ... ... компоненті
Мінез-құлықтық компоненті
Өлкетану және қоршаған ортаны қорғау жұмыстарындағы
белсенділік
Жаратылыс пәндері, өлкетану бойынша білімдер,
халықтың рациональды және ирроциональды білімдері бойынша түсініктер
Экологиялық білімдерге қызығушылық, оның ... ... ... табиғатына қатынасы
Сурет 1- Экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлға моделі
Жүйелі ... ... бір ... тыс ... ... ... тыс өлкетану жұмыстарының түрлері
Өлкетану үйірмесі
Өлкетану факультативі
Табиғат қорғау ұйымы
Табиғат мұражайы
Табиғи ескерткіштер
Экологиялық олимпиада
өлкетану апталығы
саяхат
танымжорық
өлкетану кеші
Табиғатта жұмыс
(табиғатты бақылау)
Ойын ... ... ... ... ... ойындар, олимпиада кештер,)
Жаратылыстану әдебиеттерімен жұмыс
(реферат, баяндама, газет хабарламасы, ақпарат ... 3 - ... ... ... экологиялық мәдениетін
қалыптастыруда сабақтан тыс жұмыстарының түрлері
Экологиялық соқпақтар
Табиғи танымдық-серуендеу соқпақтары
Танымдық-туристік соқпақтары
Оқу экологиялық соқпақтары
Сурет 4 – Экологиялық соқпақтардың түрлері
Сурет 2 - ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастырудың моделі
Эмоционалдық компонентінің мазмұны
Иррациональды сенімдер-білімдер негізі, космостық, анимистикалық, діни
мифтер
Мінез-құлықтық компонентінің мазмұны
Тәжірибелі пайдалы іс-әрекеттер, Экологиялық қозғалыстар, ... ... ... эко-орталық
Нәтижесі
Экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлға
Сыныптан тыс жұмыстарда
Эко-орталықпен байланыс, олимпиада, үйірме, факультатив, оқу танымдық
соқпақ, экологиялық із, саяхат, жорық, ... ... XXI ғ. ... ... ... дәстүрлі емес сабақтар
Формалары
Құралдары
Халық ауызекі шығармашылық (ертегілер, аңыздар, әңгімелер, мақал-мәтелдер,
жұмбақтар, жыр, терме, ұлттық ойындар), салт-дәстүр, ... ... ... ... видеодәріс, т.б
Әдіс-тәсілдері
түсіндіру, сендіру, үйрету, үлгі-өнеге, кеңес, тілек, мақтау, алғыс, тыйым,
бата, әңгіме, дәріс, пікірталас, жарыс
Танымдық компонентінің мазмұны
Рациональды ... ... ... ... ... ... туралы
Принциптері:
мақсаттылық, табиғатқа сәйкестік, мәдениетке сәйкестік, пәнаралық байланыс
принциптері және ... ... ... ... ... ... ... міндеті:
экологиялық сана-сезім қалыптастыру
Мінез-құлықтық компонентінің міндеті:
экологиялық тәжірибені дамыту
Танымдық компонентінің міндеті:
экологиялық ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыруды арттыру

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 206 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 – 2009 жылдарға арналған бағдарламасы80 бет
Қазақстан Республикасының қаржы секторын дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған тұжырымдамасы69 бет
Қостанай облысының әлеуметтік – экономикалық дамуының 2009-2011 жылдарға арналған негізгі бағыттары128 бет
Өндірістік оқыту шеберінің оқушылар ұжымындағы рөлі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь