Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 Қазақ жеріндегі ХҮ.ХҮІ ғ.ғ. саяси және әлеуметтік.мәдени
өзгерістер және М.Х. Дулатидың ойшыл ретінде қалыптасуы ... ... ... ... .
1.1 М.Х.Дулати дүниетанымы және оның эволюциялық кезеңдері ... ... ...
1.2 Сопылық ағым . ойшылдың моральдық.этикалық және
діни көзқарасының қалыптасуының бірден.бір қайнар көзі ... ... ... ... ... ..
2 Адам өмірінің мәні . М.Х. Дулати шығармасының
философиялық өзегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Ортағасырлық түркі ойшылдарының адам мәселесін
талдаудағы үндестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 М.Х. Дулати шығармаларындағы адамның рухани болмысы
және оның философиялық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 М.Х. Дулатидың жас ұрпақты тәрбиелеудегі әлеуметтік.
адамгершілік үлгілері туралы ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қосымша А «Тарих.и Рашиди» (өлең үзінділері) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қосымша Б «Тарих.и Рашиди» (қара сөз үзінділері) ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосымша В Философиялық сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3

12
12

32

58

58

68

86
108
112
115
125
129
3
Жұмыстың көкейкестілігі. Таңдалып алынған диссертация тақырыбының өзектілігі бірнеше мәдени-әлеуметтік, саяси бағдарлық және рухани факторлармен анықталады. Біріншіден, қазақ философиясы тек ұлттық мәдениеттің өзіндік санасын, рухани мәйегін қарастырады. Сол себепті ұлттық философияның өткен құндылықтарын жаңа заман талабы бойынша қайтадан зерделеу рухани мәдениетті шыңдай түседі. Түркі тектес халықтар негізінде бөлініп шыққан қазақ ойшылдары халықты ұлтқа, топқа бөліп, алалаудан аулақ болды, халықтың атынан сөйледі, көкейкесті ойларын жалпы жұртқа арнады (Мұхаммед Хайдар Дулати), яғни қазақ ойшылдары үшін ұлттық құндылықтарға сүйенетін философияны жаңғырту мәселесі тұрды. Екіншіден, қазақ тарихында екі тәуелсіз мемлекетті атап өтуге болады – Қазақ хандығы және Қазақстан Республикасы. Хандық дәуірінде М.Х. Дулатидың философиялық ойларын қарастыру тек тарихи-жадылық маңыздылығымен қоса қазіргі Қазақстан үшін тағылымдық өзекті мәселеге жатады.
Отаршылдықтан кейінгі рухани күйзелістен, тұрақсыздықтан арылудың жолы – жалпы ұлттық рухани байлыққа қайтадан бет бұру шағында, философия тарихындағы әр түрлі көзқарастардың қалыптасуында жатыр. Даламыздың тарихында қаншама бетке ұстар ойшыл - ғұламаларымыз ұмыт болып, тарих беттерінен өшіріліп қала жаздады. Солардың бірі ХҮІ ғасырда өмір сүрген Мұхаммед Хайдар Дулати. Сондықтан тарих беттеріне қайта үңіліп, ұрпақтарына қалдырып кеткен баға жетпес асыл мұраларды бүгінгі көзқарас тұрғысымен қарап, әлі де жұмбақ болып сыры ашылмаған М.Х. Дулати сияқты бабаларымыздың шығармаларындағы философиялық көзқарастарына мән беріп, зерттеу қажеттігі туып отыр.
Осы орайда елбасы Н.Ә. Назарбаев: «Егер мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларынан түсінгеніміз жөн» – деп, орынды атап өтіп, рухани мұраларымызды жаңарту үшін, оны жаңа көзқараспен толықтыру керектігін айтып өтеді [1, 320 б.].
Қандай да болсын белгілі бір халықтың философиялық ойлау жүйесі өздігінен дербес өмір сүрмей, қайта оның өткендегі танымдары мен наным-сенімдерінен, кең ауқымды рухани мәдениеті қайнарынан, әдебиеті мен өнерінен өріс алып, дамып отыратындығы белгілі.
ХҮ ғасырдың Ұлы ескерткіші болған, орталық Азия тарихына арналған М.Х. Дулатидың 1541-1546 жж. жазылған «Тарих-и Рашиди» еңбегі мен «Жаһан-намэ» поэмасы ғылыми ортада Үндістан, Пәкістан, Иран, Өзбекстан, Тәжікстан, Англия, Франция, Германия, Ресей т.б. елдерге танымал болып отыр. Бұл жөнінен алғанда М.Х. Дулатидың еңбектері тұтас бір қазына. Оның еңбектері бірнеше түркі тектес халықтардың 200 жылдық мәдени, саяси-әлеуметтік өмірінің дамуына, тарихына байланысты жәйттерді мәлімдейді. Шығармаларының философиялық астарын арнайы ашып көрсету біздің басты міндетіміз болып табылады.
Бүгінгі материалдық тіршілік қысымынан қиналған жұртшылық арасында қиғаш істер мен қисық сөздер көптеп кездеседі, қоғам үшін бұқаралық,
1 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. –320 б.
2 Омарбеков Т. Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашидиі» //Ақиқат. -1999. -№ 2. – 41 б.
3 Албани Б.Қ. Мұхаммед Хайдар Дулати. – Алматы: Ататек, 2000. –27 б.
4 Молдабеков Ж.Ж. Заманның келбеттенуі және оған тарихи талдау //Мұхаммед Хайдар Дулати: Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы:
// Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы. 1999. –200-201 бб.
5 Молдабеков Ж.Ж. Мыслитель и гуманист М.Х. Дулати //Мысль. – 2000. - № 1. – с 70-74
6 Молдабеков Ж.Ж. Рухани тұлға тарихтағы бір алып // Мұхаммед Хайдар Дулати: Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы: //Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы. 1999. – 188-189 бб.
7 Қасабек А.Қ. М.Х. Дулатидың қазақ философиясындағы орны туралы // Мұхаммед Хайдар Дулати: Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы: //Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы. 1999. – 188-189 бб.
8 Алиева Д. Некоторые предпосылки формирования мировоззрения ученого историка ХҮІ века М.Х. Дулати //Поиск. – 2001. -№ 4. – с 90
9 Дербісәлиев Ә. Мұхаммед Хайдар Дулати. Өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық. – Алматы: Санат, 1999. – 159 б.
10 Қасабек А.Қ. Тарихи-философиялық таным. – Алматы: ҚазГЗУ, 2001.
– 264 б.
11 Есім Ғ. Жалғанда жар жағалап ғұмыр кешеміз... Сұхбат //Қазақ әдебиеті. -2004. - № 11. – 4-5 бб.
12 Абайдың философиясы мен дүниетанымы. /Жауапты редакторы Ә. Нысанбаев. – Алматы: Ғылым, 1995. – 184 б.
13 Бішімбаев У., Күлімбет М. Бабалар тағылымы – тәрбие. Сұхбат //Ақиқат.
-1993. -№ 3. –52 б.
14 Мырзабеков Б., Жолдасов Д. Мұхаммед Хайдар Дулати мұрасы - ұлттық байлығымыз //Ақиқат. - 2000. - № 6. – 58 б.
15 Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. – Алматы: Санат, 2003. – 616 б.
16 Домбай Қ. Намастэ. Кашмир немесе жүрекке жылы жағдайаттар //Ақиқат.
–2000. - № 12. – 46-48 б.
17 Бабыр Заһир ад-дин Мұхаммед. Бабырнама. – Алматы: Ататек, 1993. – 410 б.
18 Есім Ғ. Сана болмысы (Саясат пен мәдениет туралы ойлар). – Алматы: Эксито-Верена, 1994. – 272 б.
19 Қозыбаев М. Мұхаммед Хайдар Дулати дала өркениетінің шежірешісі //Парасат. - 2000. - № 1. –10-11 бб.
20 Назарбаев Н.Ә. Тарихтың шеңберлері және ұлттық зерде //Жұлдыз. – 1999.
- №3. – 26 б.
21 Иассауи Қ.А. Диуани хикмет. Ақыл кітабы. – Алматы: Дайк-Пресс, 2000.
– 208 б.
22 Нуртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам. – Алматы: ҚазМӨҒЗИ, 2002.
– 208 б.
23 Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Педагогика және психология. /Жалпы редакциясын басқарған профессор Кұсайынов А.Қ.
– Алматы: Мектеп, 2002. – 256 б.
24 Арынғазинова Б. Қазақ философиясындағы адам мәселесінің қалыптасу үрдістері //Ізденіс. - 2004. - № 3. – 111-112 бб.
25 Ғабитов Т.Х. Мәдениеттану сөздігі. – Алматы: Сорос қоры, 2001. – 180 б.
26 Қазақ даласының ойшылдары (ХІІ – ХҮ ғғ.). 2 кітап. – Алматы: ФСИ, 2001. – 160 б.
27 Жарықбаев Қ., Алдамұратов Ә., Ғабитов Т. Әдеп негіздері. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 298 б.
28 Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди (Рашидова история): Перевод с персидского языка, 2-е изд. Дополненное. – Алматы: Санат, 1999. – 656 с.
29 Дербісәлиев Ә. Ислам және заман. – Алматы: Дәуір, 2003. – 560 б.
30 Қаратышқанова Қ. Сопылық және сопылық жолдағы негізгі ұғымдар турасында //Ізденіс. – 2004. - № 3. – 97 б.
31 Ошақбаева Ж. Адам өмірі мәнінің жыраулар шығармашылығындағы құндылық сипаты //Саясат. - 2003. -№ 10. – 62-65 бб.
32 Педагогика: оқу құралы. /Жалпы редакциясын басқарған Құдиярова А.М.
– Алматы: Дарын, 2004. – 448 б.
33 Баласағұн Ж. Құтты білік. – Алматы: Жазушы, 1986. – 615 б.
34 әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1973. – 419 б.
35 Хамзеева Б. Қазақ халқының қоғамдық ой дамуындағы адам проблемасы.
– Алматы, Дәуір, 1996. – 339 б.
36 әл-Фараби. Фиолософиялық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1972. – 429 б.
37 Молдабеков Ж.Ж. Историческое и гуманистическое мировозрение М.Х.Дулати //Мысль. –2000. -№ 1. – с 126.
38 Баярисов Р.У. М.Х. Дулатидың тарих философиясы мен исламның әлеуметтік доктринасы арасындағы байланыс //ҚазҰУ Хабаршысы. Философия сериясы. – 2001. -№ 1. –57 б.
39 Ислам энциклопедиясы.
40 Дербісәлиев Ә. Жақсыдан қалған жәдігер //Ақиқат.–2001. -№3. -33 б.
41 Дербісәлиев Ә. М.Х. Дулатидың Жаһан-намэ поэмасы //Евразия. -1999. -№3. -14 б.
42 Әлсатов Т. Орта ғасырлардағы қазақ ғұламаларының тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері. (ХҮ-ХҮІғ.) –Алматы: Қазақ университеті, 1986. – 76 б.
43 Исаев Ә. Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіру //Саясат. - 2004. -№ 6. – 58 б.
44 Әлсатов Т. М.Х.Дулатидың тәлім-тәрбиелік ой-пікірлері //Ізденіс. – 1999. - №-2. – 162-164 б.
45 Нұрышева Г. Тұлға және философия немесе жоғары білім беру жүйесінде философияны оқытудың кейбір мәселелері //Хабаршы. 2004. -№2. – 81 б.
46 Молдабеков Ж.Ж. Тектілік - өнеге ажары //Ұлт тағылымы. - 2000. - № 3. – 106-111 бб.
47 Раев Д. Қазақстандық патриотизм мен гуманизм //Ақиқат. – 2000. - № 8-9. -18-21 бб.
48 Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті хлық үшін: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. -Астана. 2004. 19 наурыз.
49 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. –Алматы. 1999. –292-293б.
50 Назарбаев Н.Ә. Тарихтың шеңберлері және ұлттық зерде. //Жұлдыз. 1999. №3. – 7 б.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ  ұлттық университеті
ӘОЖ 1(091) ... ... ... ... Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық
тұрғыдан талдау
09.00.03 – философия тарихы
Философия ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін
Ғылыми жетекші:
философия ғылымдарының
докторы, профессор
Молдабеков Ж.Ж.
Алматы, ... | ... |3 ... |
|........................................... |12 |
|1 ... ... ... ғ.ғ. ... және ... |12 ... және М.Х. Дулатидың ойшыл ретінде қалыптасуы | ... |32 ... ... ... және оның ... кезеңдері………… | ... ... ағым – ... ... және |58 ... ... қалыптасуының бірден-бір қайнар көзі ……………….... | |
|2 Адам өмірінің мәні - М.Х. ... ... |58 ... ... | ... ... | ... Ортағасырлық түркі ойшылдарының адам мәселесін |86 ... ... ... М.Х. ... шығармаларындағы адамның рухани болмысы ... оның ... ... ... М.Х. ... жас ... ... әлеуметтік- ... ... ... ... |3 ... | ... ... | ... ... | ... |
|..... | ... А ... ... ... | ... | ... Б «Тарих-и Рашиди» (қара сөз | ... | ... В ... сөздер | ... | ... ... ... ... диссертация тақырыбының
өзектілігі бірнеше мәдени-әлеуметтік, саяси ... және ... ... ... ... философиясы тек ұлттық
мәдениеттің өзіндік санасын, ... ... ... Сол себепті
ұлттық философияның өткен құндылықтарын жаңа заман талабы бойынша ... ... ... ... түседі. Түркі тектес халықтар ... ... ... ... ... ... ... бөліп, алалаудан аулақ
болды, халықтың атынан ... ... ... ... жұртқа арнады
(Мұхаммед Хайдар Дулати), яғни қазақ ... үшін ... ... ... ... мәселесі тұрды. Екіншіден, қазақ тарихында
екі тәуелсіз мемлекетті атап өтуге болады – ... ... және ... Хандық дәуірінде М.Х. ... ... ... тек ... ... қоса қазіргі Қазақстан үшін
тағылымдық ... ... ... ... рухани күйзелістен, тұрақсыздықтан арылудың жолы
– жалпы ұлттық рухани байлыққа қайтадан бет бұру ... ... әр ... ... ... ... Даламыздың
тарихында қаншама бетке ұстар ойшыл - ... ұмыт ... ... өшіріліп қала жаздады. Солардың бірі ХҮІ ... өмір ... ... ... ... ... ... қайта үңіліп, ұрпақтарына
қалдырып кеткен баға жетпес асыл мұраларды бүгінгі көзқарас ... әлі де ... ... сыры ... М.Х. ... ... бабаларымыздың
шығармаларындағы философиялық көзқарастарына мән беріп, зерттеу қажеттігі
туып отыр.
Осы орайда ... Н.Ә. ... ... ... болғымыз келсе,
өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық
руханиятының ... ... жөн» – деп, ... атап ... мұраларымызды жаңарту үшін, оны жаңа көзқараспен ... ... ... [1, 320 б.].
Қандай да ... ... бір ... ... ... ... ... өмір сүрмей, қайта оның өткендегі танымдары мен ... кең ... ... ... ... ... ... өріс алып, дамып отыратындығы белгілі.
ХҮ ғасырдың Ұлы ескерткіші болған, орталық Азия тарихына арналған М.Х.
Дулатидың 1541-1546 жж. ... ... ... ... мен ... ... ортада Үндістан, Пәкістан, Иран, Өзбекстан, Тәжікстан,
Англия, Франция, Германия, Ресей т.б. ... ... ... ... ... алғанда М.Х. Дулатидың еңбектері тұтас бір қазына. Оның еңбектері
бірнеше ... ... ... 200 жылдық мәдени, саяси-әлеуметтік
өмірінің дамуына, тарихына байланысты жәйттерді мәлімдейді. Шығармаларының
философиялық ... ... ашып ... ... ... міндетіміз болып
табылады.
Бүгінгі материалдық тіршілік қысымынан қиналған жұртшылық арасында
қиғаш істер мен ... ... ... кездеседі, қоғам үшін бұқаралық,
тобырлық сана ... ... ... ... ауыз ... ... азаматтық татулық пен ұлттық тұтастық мәселелері қисындылық
тұрғысынан тұйыққа тіреліп, күрделенуде. Қазіргі ... сана ... ... ... елі үшін ішкі ... пен татулық, ішкі реттілік пен
тәрбиелілік, ішкі ... пен ... - ... ... ... ірге тасы ... ... ұлттық рухани сезімі қаншалықты жоғары болса, оның халқы мен
өзге ұлт өкілдеріне қатынасы соншалықты ізгілікті, игі ... ... ... ХХІ ... ... этикалық - мәдени даму
жағдайымен тікелей байланысты болатындығы сондықтан.
Жастарды ... ... ... ... ... ... санасына ұлттық рухани ... ... оның ... мәдениетін т.с.с, ұғымдарды сіңіру міндеттерін көздеуіміз қажет.
Осы орайда сыңаржақты пікір туып қалмаса керек. Өйткені, Одақ кезеңінде
жастарды жалпыадамзаттық, ... ... ... барысында
олардың бойына туған халқы тағдырына, тілі мен мәдениетіне ... ... ... мәлім. Сол сияқты бүгінгі жастарды ұлттық
рухани - дәстүрлер негізінде тәрбиелеу мақсаты жеке ... тек ... ... ... қалу ... сөз емес. Кез келген адам ... ... ... өзге ... танымымен, тарихымен, тілімен, ... ... ... ғана әлем ... ... ... Олай
болса, әр түрлі ұлт өкілдері мекендейтін Қазақстанда рухани мәселелерді ... ... ... Ол үшін ... Хайдар Дулати бабамыздың жас
ұрпақты қалыптастырудың негізгі философиялық ... ... ... ... ... ... мақтанышын қалыптастыру, рухын көтеру;
- азаматтылығын және ұлтжандылығын, өз Отанына, ұлттық ... ... ... ... ... (денелік) мүмкіндіктерін, адамгерші-
лік қатынастарын дамыту мен салауатты өмір салтын қалыптастыру;
- республикадағы әрбір ұлт өкілдерінің өсіп ... ... ... ... ... ... Қазақстан халықтарының рухани-мәдени, тарихи-дәстүрлерін құрметтеу
және де ата-бабаларымыздың жасаған іс-әрекеттерінен үлгі алу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Мұхаммед Хайдар Дулати жөніндегі еңбектерді ... ең ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулатидың шығармалары кеңінен
танымал бола бастағанын байқауға болады. Белгілі шығыстың тарихшысы, ... мен ... ... ... ... В.В. Бартольд: «М.Х.
Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегін ХҮІ ғасырдың тарихи - ... ... ... және ... Түркістан тарихы бойынша аса маңызды деректердің
бірі» десе, алғаш Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... Хайдар Мырзаның қазақтар туралы деректеріне
қатты мән бере келе: «М. Хайдардың жазғандарының барлығы дерлік – ... ... ... ... қай ... ... да ... жауапкершілігімен ерекшелінеді... бұл шағатайлардың кейінгі тарихына
арналған жалғыз дерек. Оның әңгімелері қай жағынан да адал ... ... ... ... ... автордың өзінен де күтуге болатын еді»
- дейді. Оның ... ... ... оған ... білуге және оларды
қаз-қалпында бейнелеуге мүмкіндік береді» [2, 41 б.].
Белгілі ... ... С.Г. ... мен Т.И. Султанов «Тарих-
и Рашидиді» жинақтап айтқанда, орта ғасырлық мұсылман ... ... ерте ... ... ... ... ... бағалады.
Ал орта Азияны зерттеуші П.П. ... ... ... ...... ... ... туралы мәліметтерге негіз болатын жалғыз дерек
деген қорытындыға келеді [2, 42 ... ... ... ... ең ... ... зерттеп, зерделей
оқып, құрметпен қараған Ш. Уәлиханов (1835-1865) еді.
«Тарих-и ... ... ... ... ... ... ... Салық
Қашқари мен Мұхаммед Нияз (ХҮІІІ-ХІХ ғ.), дүние жүзінің халықтарына ... ... ... Е.Д. Росс (1895 ж.), 1972 жылы орыс ... ... А. ... Р.П. Жәлелова, Л.М. Епифанова (Ташкент 1996
ж.). Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, этнология институтының жетекші
ғалымы, ... ... ... К.А. ... М.Х. Дулатидың «Тарих-
и Рашиди» еңбегін зерттеу нәтижесінде 1969 жылы жарық көрген «Материалы ... ... ... ... ... «Извлечения из персидских и
тюрских сочинений» деген еңбектерінде «Тарих-и ... ... ... «Юго-Восточный Казахстан в середине ХҮІ - начале ... ... 1977 г.), ... Н. ... ... ... ... тарихшыларынан Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегін
парсы тілінен тәржімелеуді алғаш қолға алып, тек ... қана ... ... ... ... энциклопедиясына мақала жазушы ғалымдар.
Ә. Дербісәлиев Мұхаммед Хайдар Дулатидың өмірбаяны, шығармалары және ... ... ... ... жасап, мерзімді басылымдардағы
мақалаларды топтастырған ғалым. Осы орайда ойшыл «Мұхаммед ... ... ... ... ... 1994 ж.) ... ... дәуірінде де «Тарих-и Рашиди» жайлы әр жылдары Ә.Х. Марғұланнан
бастап, М. Қозыбаев, Б. Көмеков, Қ. Байпақов, Н.Н. Мингулов, Т.И. ... ... ... оқымыстыларынан Р.Г. Муминов, А. Урунбаева, ... Х. ... және тағы ... зерттеулері жарияланды. Ә.
Марғұлан Мұхаммед Хайдар Дулатиді қазақ халқының тарихшысы ... ... ... ... ғалымдар С. Жолдасбеков, ... Б. ... ... т.б. ... ХҮІ ғасыр қазақ хандығы
дәуіріндегі күрделі мәселелер мен шешімі ... ... ... ... қоғамдық ойдың екпінді қарқынмен дамуына әсер етіп,
Мұхаммед Хайдар Дулати сияқты ойшылдардың тарих сахнасына шығып, ... ... ... үлес қосқанын сипаттай отырып, олардың ... ... ... ... ... ... Қожабекұлы Албани өзінің
«Мұхаммед Хайдар Дулати» еңбегінде: «Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ...... ... ... ... ... [3, 27 б.]. Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулатидың тарихшы аталуының
негізгі себебін анықтап – оның өз ... ... ... ... ... Азия ... Тұран елінен мағлұмат беретін тарихшы,
этнограф, саяхатшы, географтардың шығармаларынан ... ... ... ... ... аша ... болу ... деген тұжырым
жасайды. Онда тарихшы моғолдардың атадан балаға қалып, желісі үзілмей келе
жатқан аңыз - ... ... Мір Қияс ... ... ... ... «Мұджам әл-бұлданын», Жамал-ад-диннің «Маджма ат-
тауарихын», Хамдаллах-Мустафур Қазунидің ... ... ... ... ... ... Хазрат Маулан Мұхаммед Қазының
«Силсиат ... ... ... ... Бабырдың «Бабырнамасын»
пайдаланғаны жөнінде айтады [3, 28 б.]. Ал, Мұхаммед Хайдар ... - ... ... ... ... ... ... мына авторлардың Т. Әлсатовтың, Қ. ... Д. ... ... ... ... пікірінше, ұлы ғалымның этикалық-
психологиялық көзқарастарын ... ... баға ... мұра ... ... ... ... патриоттық, ұлтаралық, эстетикалық
санасының толықтыра түсетіндігіне сенеді. Соңғы кезде Т. ... ... ... ... ... ... - қатынас мәселесіне көңіл
бөліп, мақалаларын жариялап жүр.
М.Х. Дулатидың философиялық көзқарастары туралы арнайы ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Есім, Ж.
Молдабеков, А. Қасабек, Ж. ... ... ... болады. Бабамыздың
еңбегін философиялық тұрғыдан жан-жақты көңіл аударған ойшылдарымыздың бірі
– Ж. Молдабеков. Автор сол ... (ХҮІ ғ.) ... ... талдай
отырып, оның дүниетанымдық бағдарына сипаттама ... ... ... ... жасауға тырысады [4, 200 б.]. Келесі бір мақаласында
Мұхаммед Хайдар Дулатиді тұлға, қажырлы ... ... ... ... Ал, А. ... Мұхаммед Хайдар Дулати еңбегін зерттей ... ... ... ... ... ... бірі» деген қорытындыға
келеді [6, 72 б.].
Жоғарыда аталған ... ... ... М.Х. ... адам ... ... ... толық қамтылмайды. Бұл
зерттеулерді біз өз ізденісіміздің арналары және ой тудырушы мәтіндері ... әлі ... ... ... ... ... философиялық
идеялары жүйелі зерттеудің арнайы пәні ... ... ... ... ... ... адам ... адамның мәні, тәрбие
туралы ойлары, ақиқат, шындық, ... ... ... ... ... атты ... шығармасы мен «Жаһан-намэ» поэмасында кездеседі. Біздің
ойымызша, Мұхаммед Хайдар Дулати бабамыздың философиялық ойларын тереңдей
зерттей отырып, сол ... ... ... сомдауға, тұрмыс тіршілігін
білуге, ішкі жан дүниесін сезінуге болады. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... болмысы мен
мәнін зерттей келе, жастарды тәрбиелеуде патриоттық, азаматтық, рухани-
адамгершілік және ... ... ... ... ... туады.
Ойшылдың философиялық идеяларын жүйелеп, анықтау үшін, М.Х. Дулати
дүниетанымындағы ... ... және ... ... ... ... керек.
Оның өмірі мен шығармашылығына арналған еңбектерден Ә. Дербісәлиев,
Б.Қ. Албани, Т. ... Қ. ... Ғ. ... Ж. Молдабеков, У.
Бишімбаев т.б. еңбектерін атауға болады.
Ә. Дербісәлиев Мұхаммед Хайдар Дулати еңбегін зерттеу ... ... ... ... Рашиди» шығармасына бірінші болып, 1854 ж. Эрскин
өзінің «Индияның тарихы» еңбегін жарыққа шығарғанда ... ... ... 1895ж. Е.Д. ... ... ... аударған еңбегі жарыққа шықты»,-
деп ескерте кетіп, ойын әрі қарай жалғастырады. «Сондықтан да ... ... Азия ... ... ... ... тектес халықтардың
мәдениетін зерделеген Еуропа ғалымдарының сол ... күні ... ... ... ... оған ... кете алмайды... осы күнгі қазақ,
өзбек, қырғыз, ұйғыр, үнді, ... ... ... ... ... шығармаларын аттап кете алмайды» – деген болатын [7, 159 б.].
Сондай-ақ М.Х. Дулати шығармаларында адамгершілік, адам ... ... өз ... ... ... философиялық толғаныстар,
пайымдаулар бар. Әсіресе Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... ... бүкпесіз дәлелдер, автордың өз шығармасына деген
үлкен жауапкершілігін, ... ... ... ... ... үшін бұл ... танып білу, біздің ... ... ... ... ... ... ... философиясын түсіну үшін үлкен маңызды ғылыми дүниелердің бірі
болмақ.
М.Х. Дулатидың өз ... ... ... ... ... оның үлкен қайраткер екендігін, терең білімділігін, ... ... ... М.Х. ... мұрасының қазақ рухани мәдениеті мен
тарихи философиясында алар орны мен ... ... де мол. Бұл ... А. Қасабек: «М.Х. Дулати өзінен бұрынғы замандағы тарихи оқиғаларды
объективті ... ... ... ... ... ... ішкі ... даму логикасына негізгі мән берілген және
қандайда бір тарихи фактіні баяндағанда міндетті түрде оған өз ... ... ... әдіс ... ... тегеріш болады» – дейді
[6, 134 б.]. Нәтижесінде М.Х. ... ... ... ... зерттеу барысында, жалпы, жоғары деңгейде ... ... ... ... ... ... бет бұрған өтпелі кезеңінде ұлттық философиялық
дүниетанымды кешенді түрде зерттеу үшін қолайлы жағдайлар туып ... ... ... пайдаланып, түркі тектес халқының етек-жеңі жиналмай
жатқан философиялық санасын, көшпелі өмір ... ... ... ... ... шашырап жатқан ғақылиятты ой маржандарын
жинақтап, арнайы ... ... ... ... ... Хайдар Дулати
кезеңіндегі ақын-жыраулардың , ойшылдардың және т.б. философиялық сананың
қайталанбас ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күннің талабынан туындап отыр. Сондықтан, сол кездің өзінде ... көзі ... ... ояу, ... ой ... бейім тұрған М.Х. Дулати
сөз өнерінің ... ... ... өте жақсы білген. Біздің
заманымызға сан ғасырлар қойнауынан халық зердесі ... ... ... ... ... ашып ... - бүгінгі күнгі ұлтжанды
философ ғалымдардың қасиетті ... ... ... ... ... – тарихи шындықты қалпына
келтіру, тарихи даму барысында кеңістік пен уақыттың өзгерістерін ... ... ХҮІ ... өмір ... М.Х. ... шығармашылығындағы
адам мәселесі әлі де болса бүгінгі күннің ... сай ... ... ... ... мен оны іске ... барысында, қоғамның талабы ... ... ... ... бұрын соңды жүйелі қарастырылмауы
арасында қарама-қайшылық байқалады. Осы қарама-қайшылықтар бізге зерттеу
мәселесін анықтап, ... «М.Х. ... ... адам ... ... талдау» деп таңдауымызға себеп болды.
Зерттеу объектісі – М.Х. Дулати шығармалары.
Зерттеу пәні – М.Х. ... ... адам ... ... ... ... М.Х. ... философиялық
көзқарасына талдау жасап, ХҮІ ғасырдың ... ... ... ... Осы мақсат тұрғысынан мына міндеттерді шешуге ... М.Х. ... ... қолбасшы, мемлекет қайраткері ретінде
қалыптасуының рухани дүниетанымдық ... ... ... М.Х. ... ... адам мәселесі туралы моральдық-этикалық және
діни көзқарастарының Шығыс философия ... ... ... ... ... көзқарастардың, философия тарихына қосқан үлесі
екенін дәлелдеп, адамның философиялық мәнін, тұжырымдарын жүйелеу, діни-
этикалық тұрғыда қорыту;
- М.Х. ... ... ... мен ... ... ... ... жасау арқылы оның ұрпақ қалыптастырудың
философиялық негіздерін анықтау;
- М.Х. Дулатидың философиялық ойларының қазақ ... ... ... оның ... ... көзқарасының бүгінгі
жастарды тәрбиелеудегі тарихи-философиялық мәнін ашып ... ... М.Х. ... ... адам мәселесінің дамуына мазмұндық
сипаттама беру;
- Адам мәселесінің философиялық, педагогикалық, психологиялық астарын
ашу;
- М.Х. Дулати шығармаларындағы адам мәселесінің ұлттық мәдени
мұралармен және орта ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттерін жан-жақты толық қарастыруға талпыныс
болғанымен, мәселе ары қарай зерделеуді қажет ... М.Х. ... ... пен ... ... пен ... ел тағдыры,
өмір өткелдері мен қоғам жайлы философиялық толғамдары ... ... ... ... дүниетанымын қалыптастыруда ойлылыққа баулып,
көркемдік әлемін байытуға пайдалана алсақ, ... ... ... ... ... ... естерінде ұстар М.Х. Дулати сияқты
даналарымыздың ... өмір ... сол өзі өмір ... заман
тарихымен тығыз сабақтастықта жатыр. Жалпыға дами құндылық болып табылатын
ата-анаға құрмет, халқын, елін сүю, ... ... ... бүкіл адамзаттық адамгершілік қасиеттерді ардақтау, ерлік ... ... ... ... көрсеткіші деп санасақ, адам
бойына қуат ... ... ізгі ... ... М.Х. ... алар ... мол. ... шығармаларында тұтастай
белгілі бір кезеңдердің қоғамдық-әлеуметтік тарихи сипатын таныта алатын
дидактикалық-философиялық сарындағы шығармалар, ... ... ... да адам өмірінің түрлі жағдайларына қатысты келістіре жазып,
ел ішінде тәрбиелік міндет ... ... ... ... пен ... пен ... жан тазалығы мен адал достық - бәрі де М.Х. Дулати
шығармаларында философиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... зор ... беретін адам тәрбиесінің бастау бұлағы деп
айтсақ, артық кеткендік ... ... ... ... М.Х. ... ... ... жүйеге келтіріліп, ... ... ... астарларын ашса, онда адамзаттық құндылықтарды ... ... сана ... ... иманжүзді, инабатты жаңа мінез-
құлықтарын бойына жинақтаған жеке ... ... ... ... ... және ... негіздері. М.Х.
Дулати шығармасындағы адам мәселесін зерттеу барысында, зерттеудің
методологиялық ... ... ... ... өмір ... әл-Фараби,
Ж. Баласағұн, А. Иассауи ... ерте ... дана ... ... ... пайдаланылды.
Ғылыми әдістемеде қолданылып жүрген талдау, синтез, индуктивтік,
дедуктивтік, ... ... ... М.Х. ... ... ... топтап, сипаттама жасалынды. Оның философиялық көзқарасын
зерттеуде біз ... пен ... ... ... кеңінен
қолдануға тырыстық. Құбылыстың көпжақтылығы мен ... ... сөз ... ... ... ... сөздер, мақал-мәтелдер
тарихи-әлеуметтік құбылыстардың көріністеріне проблемалық талдау жасауда
пайдаланылды.
Тарихи ... ... ... ... ... тарихи
тамырларын ашып, қазіргі қоғамдағы сананың тарихи ... ... ... Тарихи логикалық принцип арқылы кешегі мен бүгіннің
арасындағы логикалық сабақтастық сақталатыны көрсетілді.
Диссертациялық ... ... ... М.Х. Дулатидың
шығармасындағы адам мәселесі зерттелмеген тың тақырып, ... ... ... ойлары тарихи-философиялық тұрғыдан ғылыми айналымда алғаш
рет жүйеленді.
- М.Х. Дулатидың философиялық көзқарасы қазақ философиясы тарихында тұтас
құбылыс ретінде ... ... ... ... ... М.Х. ... ... адамның философиялық-этикалық бағдарларын
айқындап, адам мәселесінің әлеуметтік, ... ... ... ... ... көріністерін талдап,
сарапталды. Бұл мәселелерден оның философия ғылымына ... ... М.Х. ... ... ... ... ... танымы, ой-санасы
сараланды және қоғам мен адам арасындағы қатынас, оның ... ... орын ... ... ХҮІ ... ... зор үлес болып табылады;
- М.Х. Дулати шығармаларындағы адам мәселесі алғаш діни және ... ... ... ... ... ... Бүгінгі жаһандану дәуірінде Қазақстандағы қайта құруларға байланысты
ғылыми-теоретикалық талдауларды іске асыруда М.Х. Дулатидың ... ... ... ... ... адамзат өркениетінің
ағымына енудегі орны сипатталады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ғылыми тұжырымдар:
- М.Х. ... ... ... ... ... қоғамтанунышысы,
тарихшысы екені дәлелденді;
- М.Х. Дулати шығармасындағы адам мәселесі туралы ... ... ... және ... ... ... орта ғасырлық
дүниетанымдық мұралармен үндестігі сараланды;
- М.Х. ... ... Адам ... ... пен ... ... саналы
түрде айыра білетін, теріс қылықтардың өршіп кетпеуіне жол ... ... ... ... ... ... ... мен ойы бар
адам екендігі дәлелденді;
- М.Х. Дулати көзқарасындағы адам болмысының арқауын ... ... ... деңгейге, топқа бөліп қарастыра отырып, адам ұғымы ... ... ... ... ... кісілік қасиеттердің бірі ретінде
көңіл бөлініп, ... ... ... ... тақуа түсінігіне алғаш рет
философиялық талдау жасалынды;
- М.Х. Дулати шығармасындағы патриотизм, ерлік тәрбиесі, ... ... бен ... намыс, еркіндік және жас ұрпақтың қалыптасу
мәселелері, сондай-ақ әділдік, туралық, ақиқат, болмыс ... ... оның ... ... қосқан үлесі екені дәлелденді;
- М.Х. Дулати шығармасындағы адам мәселесі, дүниетанымы әр түрлі тарихи,
мәдени дәстүрлердің синкретті ... ... ... ... ... дәлелденді;
Зерттеу жұмысының теориялық және тәжірбиелік маңызы: Зерттеу жұмысының
ғылыми нәтижелері философия тарихы ғылымының дамуына өз ... ... ... ... оқу ... ... ... саясаттану,
тарих, социология, мәдениеттану пәндерін ... ... ... ... ... ... бойынша жүргізілетін зерттеулерде, жоғарғы
оқу орнындағы ... ... және ... факультеттерінде өтетін
арнайы курстарда қолдануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және мақұлдануы. Нәтижелері мен негізгі
мәселелері әр ... ... ... ... ... ... және практикалық конференциялардың материалдар жинағында
жарияланды. Диссертация әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің
философия және ... ... ... ... 2005 ... 30
сәуірде (хаттама №12) талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертациялық ... ... мен ... ... ... негізгі екі бөлімнен, алты бөлімшеден, ... ... ... ... ... ... ... көлемі 150
бет, 12 сызба, қосымшалардан тұрады.
1 ... ... ... ғ. ... ЖӘНЕ ... – МӘДЕНИ ӨЗГЕРІСТЕР
ЖӘНЕ М.Х. ДУЛАТИДЫҢ ОЙШЫЛ
РЕТІНДЕ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Мұхаммед Хайдар Дулати дүниетанымы және оның эволюциялық кезеңдері
Халқымыз өзінің қоғамдық ... ... ... МХ. ... арқылы
белеске шықты.
Халқымыздың философиялық, әлеуметтік ой-пікірлерінің өрістеуі біркелкі
болған жоқ. Әр түрлі тарихи дәуірлерде, уақыт ерекшеліктеріне ... ең бір ... ... ... жақтары алға шығып, өзінің шешімін
талап етті. Басқаша айтқанда, ... ... ... әр ... ... ... ... мәселелерді шешу арқылы жүзеге асырылды. Осыған
байланысты, біздің ойымызша ХҮІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... дәстүрді дәріптеген шығармалары өзі жайдан жай
дүниеге келмеген. Оның ... ой сана ... ... ... ықпалы болған.
Айталық, Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің шығармаларында халық бірлігін
нығайту, елдің қорғаныс қабілетін ... ... ... Өзінің
ақындық қуатын туыстас ұлттарды, түркі тектес халықтарды бір ... ... етіп ... ... ... Соның бәріне үлкен
қоғамдық, саяси-әлеуметтік мазмұн беріп қарағаны байқалады. Қол ... ел ... ... мен ... бойында асыл қасиеттер
қалыптастыру керек дегенді көп айтады [8, 90 ... ... өмір ... М.Х. Дулати тарихи заман сұраныстарына сай,
елінің ішкі және сыртқы ... баса ... ... қана қоймай,
олардың шешу жолдарын қарастырды.
Мұхаммед Хайдар Дулати өзі өмір сүрген заманның объективті ... ... ... ... түркі тектес халықтардың, соның ... ... ... саяси, мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау жүйесін
жасады. Ол ... діни ... ... адамгершілік, ізгілік,
имандылық, қоғамның құқықтық, саяси және философиялық жайлы сөз болады.
Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... ... Дегенмен ойшылдың философиясын жүйелі, толыққанды философия ... ... ... ... шығармаларында бірқатар философиялық ойлар
толғап, кейінгі ұрпаққа өшпес мұра қалдыра білген. Ойшыл өз философиясында
халқының ... ... ... ... ... ... талабын
көрсете білген. Бұдан біз объективті шындықтың элементтерін ... ... ... ... адам мәселесін, діни сенім, ақыл-ой, өмір мәселелерін
қойған. Осы мәселелерді тиянақты ойластыру арқылы ол экономикалық, ... және ... ... зор рөл ... А. ... ... ... ой үш кезеңнен өтті. Олар -
қоғам, қоғамдастық, қоғамдық пікір дей келіп, ... ... бір ... ... ... және ... ... көзқарастарын айту керек
дейді [9, 176 б.]. Адамдардың күнделікті іс тәжірбиесін ... ... ... оны ой ... ... ... Ойшылдар озық
идеялардың әсерімен осы күнделікті көрген білгенінен терең де ауқымды ой
түйе білген. ... ... ... ... ... көтеріледі және
оқиғаларға философиялық, логикалық және ғылыми көзқарас қалыптастырады. Бұл
құбылыс қазақ философиясы ... ерте ... ... ХІІ ... кезеңдеріне тән болды. (Олар атап айтсақ: әл-Фараби, Қ.А. ... ... ... ... ... белес философиялық кезең деп атауға болады. Бұл кезеңде ойлау
дәрежесінің ауқымы ұлғайып, қоршаған дүниені, қоғамды және ... ... ... жету еді. Осы ... ... философия тарихының ХІҮ
ғасырдан ХХ ғасырдың басына ... ... ... ... да біз ... қазақ халқының тұңғыш философы деп батыл айта аламыз.
Үшінші ... ... ... ... классикалық
жүйеге ие болған және ... ... ... ... кезеңді
қамтиды.
Жоғарыда айтқан идеяларға сүйене отырып, қазақ философиялық ойларының
қалыптасу бастаулары хронологиялық және ... ... үш ... тұрады
деуге болады.
Бірінші кезең рулық құрылыс үстем болып тұрған уақытты және ... ... алғы ... ... ... сананы қамтиды.
Екінші кезеңге ортағасырлық, хандық және ... ... ілім және ... мен ... ... ... саналы түрде
ауызша-жазбаша ғылымға дейінгі және теориялық пайымдаулары орныққан әртүрлі
бағыттағы көзқарастар деуге болады. Қалыптасқан ... ... ... ... тұжырымдамалар деп атауға болады. Себебі ойшылдардың
дүниеге көзқарастары олардың өздерінің ... ... ... ... қисындарға іштей бөлініп жатады.
ХҮІ ғасыр ғалымдарының бірі М.Х. Дулатидың басты назары: даналыққа,
тұтастық пен ... ... ... адамның адамгершілігін,
тектілігін асқақтату, ... ... ... деген шынай көзқарас
болатын.
Олай болса, ХҮІ ғасырдың өзіндік ... ... ... рөлі зор.
Сондықтан ХҮІ ғасырдың өзіндік еркшелігін зерттеп үйренбейінше, қазақ
халқының қазақ болып қалыптасқан тұсында ... ... ... ... ... ... ... саяси идеологиясын, адамгершілік
қағидаларын, діндарлығын және т.б. пайымдау мүмкін емес.
Ал, үшінші кезең - ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... даму жолдары, жеткен биігі мен алынбай
қалған асулары, жіберілген ... ... және ... ... дамуының өзіндік ерекшеліктерін баяндап беру
біздің мақсатымыз ... Біз ... ХҮІ ... Мұхаммед Хайдар
Дулатидың дүниетанымына әсер еткен ... ... ... ... ... ... ХҮ-ХҮІІІ ғасырларда қазақ қоғамы өзінің классикалық
түрінде, дәстүр ретінде, әлемдік тарихтан өзіндік орын алып көріне ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Ислам діні қазақ
қоғамының, мемлекетінің, мәдениеттің идеялық, құқықтық, саяси және рухани-
адамгершілік ... ... ... ... ... факторларға, дінге үлкен
мән беріп отырды. Сондықтан Мұхаммед ... ... ... шығармаларында
Қасым хан, Тоғылық Темір хан, Жүніс хан, Саид хан сияқты хандардың жеке
басының ... мән ... ... ... ... ... ... Бұдан біз, ХҮ–ХҮІІІ ғасырларда ислам діні бүкіл әлемде, ... ... ... да әлі де ... өзінің рухани қуаты сарқылмағанын
көрсетіп, қоғамдық-мемлекеттік өмірге, халықтың санасы мен ... әсер етіп ... ... бес жүз жыл өтсе де, М.Х. Дулатидың тарих сахнасына қайта ... ұлы ... ... ... Оның шығармасының философиялық мәні
неде? Тарихи тәжірбиесі қандай? Сол кезеңдегі халықтардың дүниеге ... еді еді? Бұл ... ... ... ... ең алдымен халық пен
мемлекеттің қалыптасуын, адам болмысы ... ... ... байланысты.
Осы мәселеге орай, Ғ. Есім «Жалғанда жар жағалап ғұмыр кешеміз» атты
тақырыптағы ... ... ... ... тарихы екі
кезеңнен ... ... ... ... ... ... халқы
кенеттен пайда болған жоқ, оның қалыптасу ... тегі ... ... ... ... ... мекендеген тайпалар мен тайпа
одақтары. Қазақстан ... ... ...... ... М.Қашкари, К.Иассауи даналық дәстүрлері жойылып
кетпеген, олар ... ... ... ... ... арналарына
айналған, сондықтан кейбір зерттеушілер қазақ ... ... ... жүр. Бұл ... ... ... этносы
болмағандықтан, оларды ұлттық философияның қайнар бастауларында тұрған
түркілік дүниетанымының аса ... ... деп ... жөн. ... қазақ халқының төл дүниетанымы, төл философиясы тұр. Қазақ ... жылы Шу ... ... ... ... мекенде құрылды. Осы заманда
ілгерілі-кейінгі екі данышпан өмір сүрді. Алғашқысы Асан ... ... ... ... ... философиясының төл тарихы осылардан басталады»
- дейді [10, 4-5 бб.]. Яғни ... ... ... ... ... ... ... ұлы ойшылы, ақыны, тарихшысы, ... ... ... Ол ... ... өсіп-өркендеуіне, дамуына, қалыптасуына
үлкен ықпалын тигізген ұлы ғұлама. Оның ... ... ... ... ... еңбегі мен «Жаһан-намэ» поэмасы бүкіл түркі халқына ортақ, тарихи-
философиялық және ... ... ... жатады. Мұхаммед Хайдар Дулати
Орта Азиядағы мемлекеттер мен халықтардың ХҮ-ХҮІ ғасырлар ... ... ... жуық ... шолу ... ... ... сол дәуірдегі қоғам
өміріне, ... ... ... ... мен тарихи тұлғалардың іс-
әрекеттеріне ... және ... ... ... баға ... ...... тұжырымдар жасаған. Сондықтан да біз,
Мұхаммед Хайдар Дулатиді қазақтың ұлттық философиясының бастамасын қалаған
деп ... айта ... ... ... ... тарихи шолу жасай отырып,
біз шығыс ойшылының дүниетанымдық қайнар ... ... ... ... мүмкіндік туады. Бұл тарауда біз ХҮІ ғасырдың өзіндік
ерекшеліктерін сипаттай ... ... ... ... өмір ... ... оның ... қалыптасуына, мемлекетті басқару
қабілетінің ұштауына себепші болған, ... ... әсер ... қоғам қайраткерлері – Сұлтан Саид хан мен ... ... ... мен ... ... ... сөз болады.
Ең алдымен дүниетаным деген ұғымды философиялық тұрғыдан талдаудан
бастайық. ...... ... ... ... ... оның ... алғанда адамдардың білімі мен ... ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдар, қоршаған ортаға
психологиялық және эстетикалық көзқарас. Дүниені ... білу ... ... ... бұл – жеке адам үшін ... ... жайлы ұғымдардың жиынтығы, сана-сезім қалпы, дүниені ... ... ... [11, 43 ... ... ... дүниетанымының қалыптасуын қазақ және ... ... ... ... байытты, бұл оған жалпы адамзаттық
құндылықтарға меңзеген қазақ мәдениетінің шыңы болуға ... ... бір ... негізі халық мәдениеті болса, одан ойшылдың
көзқарасы, ар-ождан мұраты, саяси мақсаты ... нәр ... ал ... оның ... ... ... ... айналадағы
ортаға эстетикалық көзқараспен толықтырылды. Өйткені, Шығыс мәдениетінде
философиялық моральға, адамгершілікке айрықша мән берілді.
Ойшылдың өмір ... ... ... М.Х. Дулати 1499 жылы Ташкент
қаласындағы Ұратөбе деген жерде, ... ... ... ... ... дүниеге келді.
Шешесінің қашан, қалай қаза болғандығы туралы нақты деректер жоқтың
қасы. Оның анасы, ... және ... ... бәрі де хан ... ... ... Ал, әкесі моғол мен ... ... ... ... ... М. Шайбани хан мен Сұлтан Махмұд
ханның Ташкент және оның аймағы үшін болған соғыс кезінде, өзбек ханы М. ... ... ... ... бірі деп ... Хорасан қаласына
шақыртып алып, Ходжент суына (Амудария) батырып өлтірген. Осындай жазамен
баласын да жазалауды бұйырған.
Әкесінің ... ... ... ... соң, ... ... ... Кабыл қаласындағы Бабыр патшаға жіберуге келіседі.
Бабыр – орта Азиялық ... ... ... Үнді ... ... өте ... адам болған.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың өмірлік жолына тоқталып өтейік. Оның өмірлік
жолын әр ғалымдар өздерінше әр ... ... ... ... профессор
Бишімбаев У.Қ. «Бабалар тағылымы – ... атты ... ... ... өмірлік жолын төрт кезеңге:
бірінші кезең - жастық шағы 1599-1614 жж;
екінші кезең - шығармашылық кезеңі 1614-1633 жж;
үшінші кезең - хандық басқаруға ... ... - ... еркін жаулап алуы 1640-1651 жж. деп шартты
түрде ... [12, 52 б.]. Ал ... Б., ... Д. ... Хайдар мұрасы ұлттық байлығымыз» атты ... ... ... шағы, екінші кезеңді Сұлтан Саид ханның отбасымен
байланыстырады, ... ... оның ... күрт ... екі бөлікке
бөлінеді дей келіп, 1533-36 жылдары бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... өмірдің қорытындыларына баға беру кезеңі деп есептеп,
1536-40 жылдары ендігі тағдырын Бабырдың ... ... мен ... ... бел ... Төртінші кезеңі Дулати Кашмирдің
билігіне келген кезде басталады [13, 58 ... ... ... Дулати бабамыздың шығармасын талдай отырып,
өмірінің басталуы – ... ... ... шағы – ... кезең, кемелденген
кезі - үшінші кезең деп өмірлік жолын үш ... ... ... бөлдік.
Адамның қоғамдық мәні - өмір сүрген ортасы, әлеуметтік ... ... ... немесе төмен болуы оның жеке адамға тән қасиеттерінің
қалыптасуының шарты. Ал әлеуметтендіру тәрбие берумен ... ... ... де ... ... адам ... ... бастап, өмірінің
соңына дейін тәрбиеден өтеді.
Адамның саяси жұмысқа саналы түрде және өз ... ... ... ... ... ... ... алғашқы (немесе бірінші) және
екінші деп екі түрге бөледі. Осы тұрғыдан алғанда Мұхаммед Хайдар Дулатидың
өмір жолын алып қарасақ, ... кезі ... ... ... білім алып,
саяси көзқарасының қалыптасқан кезеңін жатқызуға болады. Бұл кезеңде ... ... ... ... естіп, мағлұматтар алады. Біртіндеп саяси өмір
құбылыстарында өзінің қатынасын ... ... ... ... ... құндылық бағдарлар мен ұстанымдар негізінде қоғамға
саяси тәжірбиесімен белсене әрекетттесе бастайды.
Мұхаммед Хайдар ... өмір ... оның ... ... ...
Шығыстың әйгілі жиһангері, Кіндік Азияның кемеңгер перзенті, Үндістанда
Моғол мемлекетін құрушы, тарихшы, ақын ... ... ... ... ... ... ... ханы Шейбани өлтірген соң, Мұхаммед
Хайдар Дулати тоғыз жасынан он үш ... ... ... ... болатын.
Оның философиялық дүниетанымының қалыптасуына бөлесі, мемлекет
қайраткері, ер ... ... Захр ... ... ... ролі ... ... Дулатидың ірі қолбасшы дәрежесіне ... ... ... ... да ... ойды ... барып, тоқсан
ауыз сөздің тобықтай түйінін айта білетін шешендік қабілетін ... ... ... ... ... ... ... басты бір себеп –
екеуінің аналары апалы-сіңілі адамдар болған. Моғол ханы Жүністің үш қызы
болған, оның ең ... ... ... ... ал екіншісі Сұлтан Саид
ханның шешесі, ал үшінші кіші қызы ... ... ... шешесі
болған. Сонда Бабыр, Сұлтан Саид хан және Мұхаммед Хайдар үшеуі бір-біріне
бөле болып келеді. ... 1 – ... ... Дулатидың көзқарасына әсер
еткен тарихи тұлғалар.
Мұхаммед Хайдар Дулати мен Бабыр тек қана қан жағынан туысқан ... жаны ... ... ... де әдебиетпен шұғылданып, өлеңдер шығарды,
мемлекетті басқарды. Бабыр келешек ғалымның білім алуына ... ... Егер ... ... ... ... алудың бір саласына көңілі
ауып, ынта-жігерін байқаса, оны тереңдетіп меңгеріп кетуіне ... ... ... бос ... ... ... бірге алып шығып, ат үстінде
жүруге үйреткен. М.Х. Дулатидың бос жүруіне еш уақыты ... ... ... ... ... еңбегінде былай жазады: «Патшаның маған деген
қамқорлығының арқасында мен ... ... ауыр ... ... ... ... болмады дейді [14, 12 б.].
Сөйтіп, Ұлы адамның ұлылығы соншалық, М.Х. ... да ұлы ... ... ... ... ... аямаған.
Олардың еңбектері «Тарих-и Рашиди» және «Бабырнама» еңбектері өзі
көріп, бақылап жүрген жағдайларды саралап, ... бір ... ... ... ... ... жылы қыркүйек-қазан айларында Бабыр Әндіжандағы немере ағасы Саид
ханның қолына жібереді. Яғни екінші кезең - Сұлтан Саид ... ... Бұл ... М.Х. ... тұлғалық келбеті, моральдық-этикалық
көзқарастары одан сайын дамып, ... ... ... ... ... ... осында қаланады. Саид хан да Бабыр сияқты
серуенге, аңға ... ... М.Х. ... ... алып ... ... ... жорықтарға алып жүрген. Хан Мұхаммед ... ... ... ... ... ... оң ... Ал, мемлекеттік жұмыстарды ұйымдастырып жүрген ағасы, әкесінің
інісі Саид ... ... одан ... ... ... ... ... жазуына қарағанда, бұл жағдай ағасының ханмен келісімі бойынша
болуы керек десе, екіншіден әкесін сыйлағандары тәрізді дейді.
Хан ... ... ... ... қатынасып отыру ол үшін үлкен
сабақ болды. Атақты ... ... ... ... таласқа түскен
пікірлердің шешімі туралы ой жүйелерін ... ... ... ... ... келешек ғалымның сана-сезімінің өсуіне себеп болған. Саид хан Мұхаммед
Хайдар Дулатиға ... ... ... ... ... және ... ... отырған және берген жұмысының қалай орындалғанын айтып
беріп, олардың орындалуы туралы атақты адамдардың алдында есеп ... ... Егер оның ... ... ... немесе айтайын деген ойын
жеткізе ... ... хан өзі ... ... 1 – М.Х. ... философиялық көзқарасына әсер еткен
тарихи тұлғалар
Сөйтіп, хан М.Х. Дулатиді мемлекет басқару дәрежесіне дейін көтереді.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... «Он үш
жасымда Сұлтан Саид ханның қызметінде ... Оның ... ... ... ... ... көрсетпеді. Оқу, жазу өнерінен, өлең
шығарудан, шығарма жазудан, сурет ... ... ... сондай-ақ
басқа да қолөнер түрлерінен: асыл ... ... ағаш ... ... ... оқ жону, садақ ию, ... ... ... ат ... ... қатарластарымның арасынан алдыма жан салмадым,
құрылыс жұмыстарында, ағаш ... мен ... аса ... ... ... ... меңгергенім сондай, бұл кәсіптің шеберлері маған
шәкірт болуға да ... ... ... хан мені ... ... отырды»
-дейді [ 14, 42 б].
Халық тағдырын терең түсіну – Мұхаммед ... ... ... ... ... барысында достық пен қастық, ынтымақ пен ... мен ... сүю мен жек көру ... ... ... Өзара адамдық
қарым-қатынас арқылы Мұхаммед Хайдар Дулати өзгенің рухани өмірін түсініп,
өзіндік «дүние бейнесінң анықтады. ... ... ... қарым-
қатынас негізінде сана-сезім қалыптасты. Мұхаммед Хайдар Дулати басқа
адамның ішкі ... тану ... оның ішкі ... ... отырып, өз
ортасында бағыт-бағдарын іштей ... ... ... ... ... ... Дулати Саид ханға жиырма төрт жыл адал қызмет етіп,
отыз жасқа толған кезінде хан оған ... мен хан ... ... ... ... Кіші ... ... қатысады. «Жаһан-намэң
поэмасын жазады. Осы кезеңде Бабыр қайтыс болады. Бабыр ... ... де ... ... ... болып қалған М.Х. Дулати, ... ... ... ... ... сол елде сұлтан болып отыра береді.
Үндідегі жеңілістен кейін, Құмайын – Персияға қашып ... ... ... жылдарында Мұхаммед Хайдар Хайдар Дулати өзінің сұлтанын сатып
кетпей, ... оны ... ... ... ... ... ... Құмайынның
өзінен бетер ыждағаттылық көрсетіп, мүмкіндігі бола тұрса да, ... ... бас ... Сол арқылы Бабыр мұрагерінің даңқын асырады.
Әрбір халықтың өмірі қаншалықты әрқилы, әр ... ... ... бай болса, ол соғұрлым әлем тарихындағы өз орнын анықтай,
айқындай түсетіндігі ... ... ... ... деген ұлы
құрметтің болуы – ... пен ... ... біртұтас мемлекет етіп
Бабырдың біріктіргенінде, Бабырдың басқарғанында, ... ірге ... ... - дейді Қуат Домбай өзінің «Намастэ. Кашмир немесе
жүрекке жылы ... атты ... [15, 46-48 ... жұртшылығы Бабырдың «Бабырнама» еңбегіне зор ілтипатпен қарап,
үрім-бұтағы қолдан түсірмей ... әрі ... ... ... ... ... ... немересі Акбар шахтың (1556-1609 жж.)
тұсында ... көне ... ... ... ... ... «Вакита-
Бабури» аталды. «Бабырнаманың ең алғаш рет ХҮІ ғасырда Әбдірахман хан ... ... Бұл ... ... ең ... ... ... жұртқа
таралып, әлі күнге дейін құнын жойған жоқ» дейді Албани. Үндістан мен ... ... ... ... ... ... саналады [3, 49 б.].
Бүгінгі таңда Бабырнамаға дүние жүзінің әр ... ... ... ... ... Бұл орайда мәселен, В.В. Бартольд, А.М.
Беланецкий, А.А. Семенов, А.Ю. Якубовский , А. Мухтаров, С. Әзімжанова және
тіл ... А.К. ... А.Н. ... Х. ... т.б. ... атау ... Бабырнаманың алғашқы таратылуы ХҮІІІ ғасырдың басында
Орталық ... ... ... осы ... негізінде орыс тіліне
аударылды. Сондай-ақ, Голландия 1705ж. - Витсен, ... 1826 ж. - ... де ... ... ... Пакистан, Үндістан, Туркия ғалымдары
үлес қосқаны ... ... ... еңбегінде бірнеше рет тоқталады.
Албани «Хайдар Мырзаның бөлесі һәм оның іс ... ... ... ... ... ... – «Рисолан мусикасын» арзу (ғарұз)
үлгісіндегі өлең жазу теориясы – ... заң ... ... - «Мубайниін», «Хатта бабури» атты ерекше алфавитін әлі күнге
дейін ана тілімізде оқи алмай отырмыз» – деп, ... [3, 30 ... ... ... ... ... сөзді шағым жасайын немесе
қайырымдылығын білдірейін деп мақтан үшін ... ... ... ... ... ... ... отырмын. Естелікті жазуда алға
қойған мақсатым – ақиқатты, шындықты, қандай да болмасын істі сол ... ... ... ... бауырларымның жақсы-жаман істерін,
алыс-жақын адамдардың кемшілігін де, ... да ... ... ... ... ... ... етер деймін» - дейді [16,
222 б.].
Бұдан біз, сол заманда өмір ... ... ... ... жазып
қалдырған Шығыстың бірсыпыра тарихшыларының деректерімен салыстырғанда,
Бабыр біреуден естіген ... өзі ... ... ... ... ғана ... көзімізді жеткіземіз.
Бабыр қандай қысыл-таяң кез туса да, елшілері арқылы хат жазып, бітімге
келіп отырған. Өзінің мақсатына жетуде әділдікті пір ... ... ... ... байланысты» деген идеяны алға тартады. «Егер қамал бекініссіз
қалса, халық қамын ... басы ... егер ... ... қоры ... онда оған ... – мемлекет әкімдері, олардың
дәрменсіздігінен ... іс деп ...... Бабыр өзінің еңбегінде
[16, 410 б.]. Өзінің ұлы ... ... ... ... бол, ... не
күн туса да, шыдамды бол дей келіп, былай дейді: «Қолдан ... ... ... ... ... ... ... тұқымына жат қылық».
Әлем жаулау жайбасардың қолы емес,
Кім тездетсе сол жеңетін зор егес.
Күттірсе де неке қию – дос ... ... ... [ 16, 389 ... ... көп ... ... билеушісі үшін, жалғыздық
деген санада болмаса керек. Бұл жайында мынадай қағида бар емес пе:
Тағдырға көпшілікпен бір болсаң,
Дербес болсаң өз ... өмір ... ... ... жоқ қорған,
Бірақ патша да болмайды еш.
Бауырыңмен бектерді өзіңе күніне екі мезгіл шақырып алып, әңгімелес,
бірақ олардың ... ... ... ... ... ... қандай істі
болса да ақылдас, өзіңе ниеттес, тілектес ... ... ... ...... [16, ... өмір бойы ... есеп беріп, өзін-өзі тәрбиелеген ұлы ... ... ... сол ... ... ... өмір сүретін барлық
адамдардың әр түрлі құндылықтарын жасау, қалыптастыру, ... ... ... ... ... ... ... шынайы рухани
құндылықтарға арқа сүйеді деп айта аламыз. Қоғамның ... ... адам ... шынайы адамдық мәнін аша алады деп ойлады. Ол ... ... ... ... қатынасы арқылы, қателігі мен дұрысы
арқылы үнемі қалыптасу үстінде болды. Бұл қалыптасу процесінде оң ... ... пен ... парасаттық пен руханисыздық, білімділік пен
қараңғылық, махаббат пен қатыгездік айыруға ұмтылды. Біз оны ... мына ... ... ... ... ... ... үшінші жұлдызында, дүйсенбіде серуенге шықтым. Сонда өзіммен өзім
сырласып, жанымды жегідей жеп жүрген ... ... ... тағы да
ойластырдым. Артық ас мәкүрік екенін біле ... ... ... ... деп ... Сонда былай деп үн қаттым:
“О, жаным, неге күнә алдында дәрменсізбін дейсің ... да, ... ... ... емес ... ... күнәға ұзақ батсаң егер қаншалық,
Тиған ләззат алдым дей бер ... ... ... ... жан ... ... өміріңді сау-тамтығы қалғанша,
Кірсең егер киелі зор соғысқа сен ... ... ... ылғи ... боп ... кім көп ойласа, сен көңілге түйіп қой,
Сол тек тиым салынған көп ... тез ... ... іске ... ... ... ... серт еттім” дейді [16, 402
б.].
Адам болмысында ең жетекші рөл атқаратын күш – сана деп ... ... ... ... бір ... ... бағдарларға, екінші жағынан
тәуелді болатын тұстары көп. Бұл ... адам ... ... өзімшілдікке,
жеке қауіпсіздікті қамтамассыз етуге, сезімдік рахат пен ... ... ... ... ... Сондықтан да Бабыр пендешілік өмір
салтын жоғары ... ... ... ... ... түседі деп ойлады. ... адам ... ... ... өз ... ... күйреуге әкеліп соғады деген пікірде ... ... ... да өзінің маңыздылығын жоймай келе жатқан құбылыс ... ... ... ... ... ... кеңінен өріс алған тобырлық
мәдениет нәпсіні туп-тура тауарға айналдырды. Демек, нәпсімен бірге адамдар
тауарға айнала бастады. Адам және оның ... ... ... ... ... ... діндер қарсы, бірақ базарлық дүниетаным ізгілік философиясын
ығыстырып барады. Егер де бұл ... ... ... ... ... ... ... өздерін - өздері соғыс майданында емес,
мәдени ... ... ... ... ... ... ... Бұл шындық -
адамзатқа көне ... ... ... ... аса қарқынды кезі енде
басталып отыр, яғни адам нәпсіні өте тиімді ... ... ... ... енді. Оны тоқтатудың амалын кім айта алады, кім іске асырмақ? Бұл
қазіргі заман сұрағы деп қорытындылайды өз ойын [17, 59-62 бб.] ... да әр бір жеке адам ... ... ... пен ... ... ... сонда ғана адамдар өзінің шынай адамдық мәнін аша алады.
Бабыр өмірден түйгені мен ... ... ... ... ... ... ... үйретеді. Бабырдың сөздері бойынша, Мұхаммед
Хайдар Дулатидың бойында энциклопедиялық ... ... ... ... ... Саид хан ... ірі саясаткер, оқымысты қайраткерлермен бірге
жүріп, өз заманына сай ... ... ... ... ... ұлы ... ... саяси оқиғалардың бел ортасында ... ... ... ... ... ... ... Құран мен Хадис, тәпсір мен тарих, жағрапия
мен фәлсафа, логикадан дәріс алады, өнер ... ... Отыз ... білім алып, жетіледі, үйленеді. Саид ... ... ... ... ... тіптен хандық өкіметінің шексіз билігін тапсырып,
өзінің қызына үйлендіріп, оған гурган ... ... атақ ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің ... ... ... былай
дейді: «Бұл жағдай менің ханға деген жауапкершілігімді онан әрі ... [14, 112 ... ... ... ... ... жолындағы балалық кезін
талдасақ, өте ауыр жағдайда өткен. Жас ... ... ... ... ... ... ащы, ... азаптарын өткізгені жайлы жоғарыда
айттық. Мұхаммед Хайдар Дулати өмірдің қиыншылықтарын көре ... ... ... ... ... ... сан алуан қырларын тез ... ... ... өмір ... ол ... ... мен мәденимәнін тапты. Ойшылдың мәдени көкжиегінің кеңеюі, оның
әлсіздер мен жетім-жесірлердің қамын жеген адамшылық ... ... ... етті. Жастық кезеңі – армандау мен ... ... игі ... ... ... ... те ... Сыртқы әлемі драмматизмге толы
болса, ішкі әлемі ... ... ... ... Оның ... әрқашанда адамдардың мұң-мұқтажын сезе ... тура ... ... ... [18, 70-74 ... ... ойшылдың өзіне қандай да бір жаңа ... ... ... Оның жан мен ... болмысы, сана мен табиғаты еркін емес
еді. Мұхаммед Хайдар Дулати үшін адамдық ... ... әр ... ... жол ашты және ... ... ... өзіндік
көзқарасын қалыптастырды. Біртіндеп оның дүниетанымдық бағын-нысаны
айқындалып, нәтижесінде ... ... ... ... ... ... мен ... ашуға ұмтылды. Халықтың мұң-мұқтажын, талап-тілегін
біліп, орындауға тырысты.
Үшінші ... ... ... ... Яғни бұл ... тағдыр жолын
таңдау, өз орнын анықтау, өткен өмірдің қорытындыларына баға беру ... ... ... ... мен ... ... ... бел
буу кезеңі. Сондай-ақ көптеген жорықтарға қатысып, дарынды ... ... ... ... ... ... ... еңбегін парсы тілінде
жазып, тарихи оқиғаларды ой елегінен өткізіп, ... ... ... ... ... ... өмірден алынған, қайсысы
субъективтік факторға тірелетіндігін ... ... ... ... ... ... ... өзі көрген жәйттерді тарихи-
философиялық тұрғыдан сараптап қорытындылады; екіншіден, патшалардың, ел
билеуші ... ... ... ... қанды жорықтарындағы
батырлығын, ғалымдардың, әулиелердің жаққан ... ... ... үлгі ... ол қазақ халқының, оның құрған мемлекетттерінің ара-
қатынасын, топтар мен таптардың, ұлттар мен ... ... ... ... бақталас жарысын суреттеп, артына өшпес мұра қалдырды;
Төртіншіден, халқының тұрмысы, олар өмір сүрген ... ... ... мен шабысуын, бітімге келіп табысуына дейін мән берді;
Бесіншіден, қасиетті де қасіретті ата ... әлем ... ... деп біліп, өз кәсібін ең мәртебелі деп санап, өтірік, ... ... ... ... ... ... ... ту қылып,
тарихи тағылымға сүйеніп, ата дәстүрін жалғап, халқының ата рухын көтеріп,
бейнет пен ... ... ... ... екендігін өзінің іс-
қимылдарымен, әрекетімен ... ... ... асыл ... мен ... ұрпақтардың
жадында сақталуы үшін, тарихтың небір тағылымдары бүгінгі мен ертеңгіге
сабақ ретінде хатталуы ... ... ... ... ... жауыздық
пен зұлымдықтар датталуы үшін, ұрпақтарымыздың тарихи санасы қалыптасып,
бапталуы үшін Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... ... шығармаларын кейінгі ұрпаққа мұра ретінде қалдырып кетті;
Жетіншіден, тек қана хандардың өміріне ған тоқталмай, екі ... ... ... ... ... мен ... дейін көңіл бөліп, өзінің
шығармасының негізгі кейіпкерлері етіп ... ол ... ... ой ... оны ... ... жан. ... тарихын білмейтін адамдар дүниеге не үшін келгенін, не
үшін өмір сүріп жатқанын, неге ұмтылу керектігін ... ... ... ... ... Саид хан ... болады. 1540-1551 жж. Мұхаммед
Хайдар Дулати Кашмирді 11 жыл ... 1551 жылы жаз ... ... бас көтерген кезінде өз садақ атқыштарының бірінің жебесінен
жазатайым қайтыс болады. Мемлекет қайраткерінің денесі өзі ... ... ... ... Дулати өзінің 52 жылдық қысқа ғұмырының ішінде өмірдің
талай ауыр да, қиын кезеңдерін басынан өткізді. Бірақ та ол ... ... ... ... ... ... атап ... «Тарих-и Рашиди» мен
«Жаһан-намэ» поэмасын қалдырып кеткен. Бұл еңбектердің бүкіл Орта ... оған қоса ... ... ... Иран т.б. ... ... философиясы, этнологиясы, этникасы мен географиясын
зерттеуде бүгінгі күнгі ең маңызды мәселелердің бірі.
Жастайынан сол кезеңнің ұлы ... ... ... ... өз ... көріп өскен Мұхаммед Хайдар Дулатидың бойында ұлы
мемлекет басқарар қабілеттің қалыптасуы біріншіден Бабыр, Саид хан ... ... ... екіншіден өзінің ... әр ... ... ... үлгі-өнеге деп ұғыну керек.
М.Х. Дулатидың ата-бабалары өз кезеңінде ... ... ... ... ... әмірлері, жеті атасына дейін үзілмеген
ұлысбегі, тархандар еді. Мұхамед Хайдар Дулатидің арғы ... - әмір ... одан - әмір ... Дулати, одан - әмір Мұхаммад Шах гурген, ... Саид ... ... ... одан Саид Али гурген, одан – Мұхаммед Хайдар
мырза гурген, одан – Мұхаммед Хұсайын гурген, одан – ... ... ... ... ... ең жоғарғы тобына жатады. Оның аталары –
дулат тайпасынан шыққан әмір мен бектер болатын. Барлығы ... ... ең ... адамдары болған. Аталарының ішіндегі ең көп жасағаны –
Худайдад деген атасы, Шыңғыс хан ... өмір ... оған жеті ... ... Орда би ... атақ ... ... Дулатидың келесі атасын әмір Боладжыны Тоғылық Темір
хан қалмақтардың жерінен шақыртып, ... ... етіп ... ... ... екі артықшылық белгісін қосып береді, сонымен барлығын
қосқанда артықшылықтың саны тоғыз ... ... хан ... ... ... жарлыққа қолын қойып
бекіткен. Менің әкеме, (Алла оған нұрын төксін), ... ... ... ханның сол жарлығын өз көзіммен көрдім. Жарлық Шахибек ханның бүлік
жасаған ... ... ... Ол ... және моғол таңбасымен доңыз жылы
көктемде Құндызда моғол тілінде әрі ... ... ... ... 93 ... ... ... бойынша, алғаш рет Ұлысбек деген атақты ... ... ... Одан ... ол атақ ... ... Ұлысбек деген
атаққа ие болып, ең ұзақ уақыт иеленген тек ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ұлыс бектерінің мөрі
басылған соң ғана ... ... Аң ... ... хан ... ... Ұлысбек мөрі басылатын. Яғни бұдан байқайтынымыз, Дулат тайпасының
ішінен шыққан Хайдар ата-бабалары. Шыңғыс ... ... ... өз ұрпақтарын сақтап қалуға және оның ... ... ... ... ... әрекет жасағандары байқалады.
Жалпы, өзіміздің шығу тегіміз бен нәсілімізді, руымыз бен тарихымызды
танып, тарататын қазақ шежіресін ... ... ... ... ... ... ... деп санаған жөн. Ұлттық ой-санамызды оятып, тарихымыздың
тағылымын кеңейту, бабалар рухын көтеру, жалғастыру біздің міндетіміз.
Әр халықтың мәдениетіне терең үңілу ... ғана сол ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... көне ... ... және сол
дәстүрді дамытушы, жалғастырушы екендігіне көзіміз жетеді. Әсіресе ойшылдың
ХҮ-ХҮІ ғасырдағы этникалық мәдениеттердің дамуына, ... ... ... ... өмір ... ... экономикалық жағдайына, қоғам
өміріне, халық санасына, тарихына көңіл бөлуімен құнды.
Мұхаммед Хайдар Дулати ХҮІ ғасырдың перзенті. Ол ... ... ... ... ... ХҮІ ... – халқымыздың тарихындағы
тарихи оқиғалар ... аса бір ... ... зор, ... де қиын ... ... Оның басты себебі, бұл кезде халқымыз өзінің қазақ деген
тарихи атына ие болып, өз ... ... ... елдерге таныла бастайды.
Екіншіден, Қазақ хандығы деген хандық ... ол ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасап, тарих
сахнасына көтеріледі. ... ... ... ... Ақ, Көк, Жүз Ордалар
сияқты үлкенді-кішілі ... ... ... Моғол, Көшім
хандығы сияқты хандық өкіметтер құрылса, енді бұлардың орнына Қазақ хандығы
деген кең байтақ жерді алып ... ... ... ... [19, 6 б.]. ... болсақ, ХІҮ-ХҮІ ғасырлардың аралығы саяси жағынан нағыз аумалы-
төкпелі, аласапыран ... ... ... ... ... үшін ... көзін бірі жойып немесе кейбір хандықтар жойылып, жаңа ... ... ... ... ... ... дәуірдің оқиғаларын
талдап, түркі тектес халықтардың, ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы саяси қарым-қатынасты жазу
дегеннің өзі тек қана ... ... ... ... ... ... ... жұмыс. Бұл кезеңдегі саяси дауылдың тұманынан адаспай хандықтар
арасындағы жойқын талас-тартыстың шығу көзін, оның немен аяқталатынын ... ... ... баға ... ... өзі кез ... ғұламаның қолынан келе
қоймайтыны даусыз. Міне, ... өзі ... өз ... ... ... ... ... 2 – М.Х. Дулатидың ата-тегі туралы
Сурет 2 – М.Х. Дулатидың ата тегі ... ... ... ... «Рухани тұлғалық - тарихтағы бір ... ... М.Х. ... өмір ... ... ... тұрғыда сипаттай
отырып, былай жазады: «Бабамыз Мұхаммед Хайдар Дулати өмір сүрген дәуірдің
ХҮ-ХҮІ ғ.ғ. адамзат тағдырының ... ... ... ... жұтаңдықтың
дәуірі, билік пен байлық үшін күрес, атамекен жай ... ... ... түскен кезі, қазақ мемлекетінің құрылып, нығая бастаған тұсы
болатын. Үлкен ... ірі ... пен ... ... асқынған
шағы. Өзі білмес, икемсіз тобыр өмірді де, өнерліні де қор ... Өмір ... ... ... адам ... ... бағалауға кереғар заманның
қыспағы, қолшоқпар адамның ... ... ... ал ... ... қасиеттер ынталандырды. Моғол мемлекеті қарапайым халыққа жәбір
көрсетіп, жағдайларының жақсаруына еш мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... көреалмаушылық сияқты
болмыстың құпияларын білген сайын, Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... мен ... ... ... аша ... 182-183 ... хандық биліктегі адамдардың қысымшылықтарын көруі, ... ... ... ... оның ... ... бөлігі
Орта Азия мен Ауғаныстан, ... мен ... ... мен ... ел ... жорықпен өтті. Мұхаммед Хайдар ... ... ... сор ... зар заман ширатты. Көбіне еркі өзіне тимей, ерте
есейді. Оның ...... пен ... ... іздеу дәуірі
десек те болады.
Үшіншіден, бұл дәуірдің өзіндік ерекшелігі қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... елшіліктердің
жүруі, қызу жүргізілген сауда және т.б. қамтыған кез еді. ... ... ... қалалардың, мұсылман ошақтарының көбеюімен байланысты болды.
Халықаралық сауданың, мұсылман саудагерлерінің де ... ... атап ... М.Х. ... дәуірі ислам дінімен де байланысты болды яғни
ислам білім беру жүйесіне енді.
Қазақ философиясына түрлі діндер мен мәдениеттер ... ете ... ... ... ... түркі тайпаларының ұзақ ғасырларға
созылған тарихи-эволюциялық дамуы арқасында түркі-ислам ... ... ... діні ... ... қоғамы жаңа сапалық деңгейге
көтеріліп, моральдык, идеологиялық жағынан алғанда өркениеттік ... ... ... ... және ... жалпы Шығыс елдерімен тығыз
рухани, мәдени, саяси байланыстар орнатып, ол байланыстардың ... ...... діні болғандығы, осы үш этностың мызғымас рухани одағы орта
ғасырда өзінің жемісін беріп, кейіннен де, ... ХҮ ... ... ... ... ... ел ... баршамызға белгілі [20,
208 б.].
Сол кезде түркі жастары енді философия, ... ... ... секілді классикалық үлгі болып саналатын ... ... ... ... ... сауда керуендеріне ілесіп, Таяу
Шығыс, Иран, Орта Азия қалаларына білім алуға ұмтылды.
Жалпы ХІҮ-ХҮ кезең - Қазақстандағы ... ... ... толық
орнап, оның тамаша үлгілері тез тараған кезең. Бұл дәуірде рухани өрлеу,
дінге, Алланы тануға зор ... ... ... Құран хикаяларын
пайғамбарлар өмірін баяндайтын туындылар кең етек ... ... ... ... оқып, классикалық шығыс әдебиетінің биік үлгілерін меңгеріп
жатты. Сопылық ілім халық өміріне, діни түсініктеріне, сол сияқты ... ... зор ... ... ... ... ... софылық
бағыттағы поэзия ... атап ... ... ... Саиф ... «Гулистаны», Құттының «Хосроу-Шырыны» т.б.
еді.
Мұхаммед Хайдар Дулати шығыс әдебиеттерімен жете ... ... ... ... жеке индивидиум ... ... ... ... бөліп, адамның ішкі жан дүниесіне үңіліп, әсіресе ішкі
дүниені жаңғырту мәселелеріне мән беріп, қазақтың ... ... ... ірі ... ... Сол ... ол тек ... елі немесе Орта
Азияда ғана емес, бүкіл мұсылман Шығыс мәдениетінің мақтанышына ... ... ... моғол хандығы жеріне тарау мәселесіне келгенде
Мұхаммед ... ... ... ішінде Боладжы мен Худайдаттың
жасаған қызметтеріндей қызмет еткен адамдар болмаған. Бұл ... ... өз ... әр ... жазған. М.Х. Дулатидың «Тарих-и Рашиди» еңбегі
ислам дінін қабылдаған моғолдардың ханы Тоғылық Темір ... ... ... дейін өзіне сенімді кісілерден ... ... ... ... ... [14, 41 б.]. Оның ... ... ел басшысы – мемлекет
күштілігінің тұтқасы». Мақсаты - ғалымдылығын көрсетіп қалу ... ... ... ... ... ... ... мүлдем жойылып кетпесе
екен деген ниетпен естелік жазу болатын. Сондай-ақ, М.Х. Дулати ... ... ... келе ... ... толық ашып жазып, ... ... ... пен ... ірі ... ... салыстырады; қайраткерлердің тарихи жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... және ... іс-әрекеттері салыстырады; және өз дәуірінің ... ... Бұл ... М.Х. ... ... ... ... рақымы түскен
пендесі, әлейім жұртқа Мұхаммед Хайдар есімімен танымал болған ... ибн ... ... ... . Мен ... ... аса бір
қабілетім тасып, іскерлігім асып-тасып бара жатпағанмен, ... ... ... ... деп ... ... мінәжат етіп, қолыма қалам
алдым [14, 3 б.].
Осындай қоғамды көрген тұлғалар мен күшті белсенділердің айналасында
халықтар бірге бас ... ... ... мен ... даму ... оның басқаларға деген ілтипатынан қарауынан, шынайы ... ... ... ... ... аясы кең жанның
кеңпейілді, ақ көңілді, мәрт мінезді болатыны ... ... ... өзі өмір ... ... ... де, қоғамға да
ықпал етті. Ол бәрінен бұрын ұлттың мүддесін жоғары қойды. Жалпы ... ... ... ... әр алуан ... ... ... ... ... ... ... Кісілік
қасиеттер де оның өнегесінен кейінгілерге жұғысып, жалғасын тауып ... ... ... ... ... ... М.Х. Дулатидың бойында ... ... ... болжай
білетін, алыстан көре білетін көрегенділік қасиеттер қалыптасты. Ойы мен
сөзі іс-әрекет барысында ... Ол адам ... ... ... ... өзінде, құдіретті болмысында екендігін түсінді. Өмірдің мәні - өз
күшінің дамуында екендігін көріп, ... ... ... парыз бен
жауапкершілік ережелерін де ұмытпау керектігін ескертті. Оның ішкі ... ... ... ұмтыла отырып, біз неге осындаймыз, біз кімбіз,
адамдар қай бағытта дамып жатыр деген ... ... ... Ол ... жан мен тән ... ... М.Х. ... әрбір адам өмірде
өз орнын табуға, жақсы із бен іс қалдыруға ұмтылуы керек деген пікірлерін
шығармаларында ... рет ... Тек ... қана ... өзі келешек
ұрпаққа үлгі болып, іс-әрекетімен дәлелдеуге тырысқан. Ол өзін және ... ... бір ... ... ... ... ... шешімнің салдарын алдын ала көре білуге шақырады. ... ... ... білу тәсілін іздестіреді. Ол өткен дәуірде жасаған тұлғалардың
іс-әрекеттерін, саяси-әлеуметтік және ... ... ... ... зерттеп, барлық халықтардың тұрмыс ... ... ... ... ... тырысып, халықтың
бірлігін ойлады.
Сонымен бірге адамның ақыл-парасаты мен ... ... ... ... ... ... рухани құндылықтары, менталитеті,
дүниетанымы және қоғамның саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... әсер ... Дулатиді қоғамдағы әділетсіздік, әлсіздердің әрекетсіздік әрекеті,
адам бойындағы мінездің одыр көріністері, өзін басқаруда ... ... қуыс ... ... ... ... осындай аласапыран заманда өмір тауқыметінің азабын тарта жүріп, жер
кезіп көптеген оқиғалардың күәгері болған шежіресі. Қол мен керуен ... ... ... мен ... өз көзқарасын қадаған адам.
Мұхаммед Хайдар Дулати – осы өзгермелі әлемді зерттеуші. Ойшылдың көзқарасы
бойынша, ... - ... ... ... шиеленістің өзі заңдылық. Адам
тек қана сыртқы факторлардың ... ... қана ... ішкі ... ... да ... деген тұжырымға келеді.
Сонымен, ойымызды қорытындыласақ, ислам дінінің екінші діни-мәдени
өрлеу тұсы ... Орда ... ... ... аймақтарында толық
және бір жола ислам ... ... ... ... ... ... ... дамығандығын көріп отырмыз.
Даму барысында қалыптасқан түркі ... ... ... ... ... ... исламданған түркі мәдениетін иемденді.
Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулати жол тораптары жүйесін жақсы ... ... ... Азияның жол тораптарын асқан дәлдікпен көрсетеді. Мысалы,
Ташкент, Әндіжан, Қашқар, Ақсу, Шалыш, Тұрпан қалаларының ара ... ... жүк ... ... ... ... айтады. Мұхаммед
Хайдар өз еңбегінде көшпенділердің отырықшылыққа ... ... ... тайпалық одақтан мемлекетке өтуін тұңғыш рет қарастырған ұлы
тұлға. Бұл жөнінде М.Қозыбаев былай ... ... ... Дулати кешенді
түрде көшпенділерді динамикада қарап, олардың көшуден ... ... ... орнығуын, тайпалық одақтан мемлекетке өтуін
қарастырумен бізге қымбатң дейді [21, 11 б.]. М.Х. ... ... бен ... үшін көптеген құнды жақтары бар екені даусыз. Ол
өз еңбегі ... Дала ... ... ... сан ұлы ... көз ... ... ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Шыңғыс хан, Әмір Темір
шапқыншылығына ұшырап күйреген ел, ... дала ... ... ... ... ... халық қауымының таным күшін, иман
беріктігін, ішкі рухани қорғанысын қатар өрбітті. Өз ... жан ... ... оның қасіретіне күйінді, ұрпақтар ... үшін ... ... ... ... қажетін биіктен бағдарлап,
халықтың керегін оның өз ... ... ... М.Х. ... өз
дәуірінде басынан «тар жол тайғақ кешті». Сондай аласапыран, ... ... ... ... ... ... да, адамзат тарихында талай мәдениеттердің жаугершілік
замандарда өзін-өзі ... ... ... ... ассимиляцияға
ұшырағандығы немесе мүлде жойылып кеткендігі қалың көпшілікке белгілі
тарихи-мәдени ... ... ... Ал ... ... ... қанша ұшыраса да әлемдік философияда, мәдениет көшінің қатарынан
қалмай, өзіндік бет-бейнесін таныта білген ... ... ... ... да, ... ... танытып отыр.
Осы орайда қасиетті қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінің тарихи
тамырларының өте ... ... одан әрі ... ... ел ... «қазақтар талай жерде тұтасымен қырылып кетуге шақ ... ... ... ... ... қайтадан жығылған еңсені
көтеріп, тәуекелге бел буғыздың – дейді [22, 26 ... ... ... өзіндік ерекшелігінің бірі – тұлғаны «адам
қоғамң қатынасы ауқымында қарастырады. Осы негізде адам мен қоғам қатынасы
ойшылдың ... ... - ... рухының көрінісі ретінде
анықталады.
Тарихи даму ерекшеліктерін аша келіп Мұхаммед Хайдар Дулати, ... ... ... ... бетке ұстап, көшпелі мәдениет
нысандарының мәнін өз уақытының ой желісі дәрежесінде ... ... ... дүниені рухани көркемдік түрлері арқылы қабылдау жатыр.
Ол өзін ... ... ... ... «бейшара», «қабілетсіз»,
«әлсіз», «тақуа», «пақыр», «пенде» ... ... ... ... ... бола ... оның ... осынша төмендетіп көрсетуі,
кішпейілділігі, шын мәнінде оның ұлылығын арттыра түсетіндігінің айғағы.
Аллаға, Мұхамед пайғамбарға табына отырып және қасиетті ... ... ... ... ... Дулати Құранның өзі де үш бөлімнен ... ... ... ... Және тарих ғылымына жоғары баға береді.
Құранның үшінші бөлігінің бұрынғылардың өмірін тануға қызмет ... ... ... ғана ... ... атап көрсеткен автор: «Міне бұл –
тарих ғылымының артықшылығының даусыз күәсі. ... ... тобы ... ... мойындауда бір ауызды. Елдің ... ... ... ... бұл ... ... - өздерінің ата-бабалары
туралы аңыздар мен ... ... ... ... ... ... ... ұстануда, әсіресе, түрік халықтары өздерінің ... ... және ... ... ... ... ... негіздейді» - дейді [2, 41 б.].
Бұдан біз, Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің түркі ... ... оны ... есте ... рәсімін басшылыққа алып отырғанын
байқаймыз. Оны жалпы түрік халықтарына ... ... деп ... ... ... ... тұжырымдап айтар болсақ, М.Х. Дулати тарихи
оқиғаларды зерттегенде, оған өз ... ... ... М.Х. ... ... ... деген сұрақ туындайды. Біріншіден, Мұхаммед
Хайдар Дулати қазіргі ұлттық ойлау ... ... ... қалаған. Екіншіден, тарихи философияны тек ... ... ғана ... басқа да түркі тілдес ұлттардың дүниетанымдарына да
орнықтырып, негізін қалап кеткен ұлы тұлға. ... ...... ... ... Хайдар Дулати кейінгі ұрпақтарға өнеге боларлық
өшпес рухани ғылыми – білім, өлшемдер қалдырды. Төртіншіден, ... ... ... қойды, солардың ең бастылары: еңбексүйгіштік пен
төзімділік, ел намысын қорғаудағы ... ата ... ... ... қастерлеу; тапқырлық пен алғырлық, ата салтын бұзбау (жасы үлкенді
сыйлау, адам хақын жемеу) т.б. Жас ... ... ... ... нормасын белгілеуге ұмтылып, «сегіз ... ... етіп ... тырысты. Өзіміз байқап отырғанымыздай, Мұхаммед
Хайдар ... өзі өмір ... ... ... ... мен ... ... жас буынға тәлім-тәрбие берудің талап-
тілектерін дүниеге әкелді. Ұрпаққа тәрбие берудің бай тәжірбиесін ... ... ... ... қоғамдық ортада қалыптасқан
нормалары мен принциптерін жүйеледі. Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулати өз
ұрпағының еңбексүйгіш, ... ... ... ... абзал азамат
болып өсуін армандады. М.Х. Дулати ұстанған тарих философиясы ... ... ... ... қалған мұраны көздің қарашығындай сақтап,
рухани дәстүр сабақтастығын әрі ... ... ... ... ағым – ... моральдық-этикалық және діни көзқарасының
қалыптасуының бірден-бір қайнар көзі
Сопылық дегеніміз не? ... ... ... ... ... ... Сол ... ислам діні ұлттық философияға ... әсер ... ... ... ...... ... ғылыми,
мәдени мағынасын ашып, нақты тарихи жағдайда оны пайдаға асыруға үлес қоса
алды ма? ... ... ... ... ислам діні қалай әсер етіп,
септігін тигізіп ... Яғни бұл ... ... беру ... біз ... ... атап ... Қ.А. Иассауи, М.Х. Дулатидың
философиялық көзқарасын ... ... ... ... ... ... қажет. Сондай-ақ ойшылдарымыздың
ислам дінінің әсіресе ұлт ... ... ... мәдени-
әлеуметтік, рухани-философиялық, саяси-иделогиялық т.б. өзекті мәселелеріне
қатысты құнды философиялық ойларын зерттеуге ... ... ... ... біз осы бөлімшеде жауап беруге тырысамыз.
Сондай-ақ біз сол ... ХҮІ ... ... ... ... оның ... бағыты –сопылық ағымға ... ... Бұл ... ... және ... ... ... исламның
бейбітшілік, мейірім, шапағат, адамгершілік секілді ұлы мұраттарды нысана
еткен, оның тарихында елеулі із қалдырған орта ғасырда ... ... жола ... ... ... үлес қосқан, түркі халықтарының ірі
тұлғасы, ойшылы, Мұхаммед ... ... діни ... ... баяндалады.
Және де бұл бөлімшеде жалпы Ислам діні, ... ... ... ... ұзақ жылдарындағы рухани өміріне еткен игі ... ... орны мен рөлі ... ... ... ... не? Өкінішке орай дәл қазіргі уақытта оған жүйе
ретінде толық, айқын анықтама беру қиынға түседі. ... ... ... ... күрделі дүниетанымға ортақ пайымдау жасалмаған. Бірақ бұл
ілімнің дүниетанымын қарастырғанда ... ... ... ... Солардың бірі: «сопышылдық - орта ғасырлық мұсылмандық
Шығыстағы идеологиядағы ... пен ... ... ең ірі ... ағымдардың бірі, мистикалық такуалық ағымң, -деп ... ... ... ... ... жері ... ... рухани
бауырластар ілімі» деген көзқарасты ұстанады. Бұл екі ... да өз ... бар [9, 95 ... ... ... ... бойынша, сопылық исламның өз
аясында дүниеге келді, ол ... ішкі ... ... табылады. Өйткені,
олар: мұсылман сөз тіркесін пайдаланып, өздерін шынайы мұсылмандармыз ... және ең ... ... ... ... ... дін ... – шариғатты ұғып алуға тиіс және міндетті
болды».
Екіншілердің пікірі бойынша, ... ... ... бірі ... болмайды, оларды түрлі діндерде кездестіруге болады. Өйткені ... діни ... ... ... ... ... ... орны
жоқ. сонымен қатар, олардың қасиетті қаласы, діни орталықтары жоқ. Көріп
отырғанымыздай, ... ағым ... әрі ... ... ілім.
Исламтанушылардың пікіріне орай, «сопылық» термині «суф» –дөрекі киім,
яғни дөрекі жүн матадан тігілген киім киетіндерді білдіреді. Осыдан ...... сөзі ... ... ... айтуынша, «сопылықтың мәні – ақиқат». Демек,
оның анықтамасы-ақиқатты іздеу. ... адам тек ... ... ... ... ... арқылы жете алады, яғни адам ақиқатты ақыл-ой
қабілеті арқылы емес, интуиция «нұрын төгу» ... ... тани ... ... болуы негізінде теорияшылар адамның психологиялық
жағдайына немесе экстазға жетудің ... мен ... ... күш ... ... ... ... олар мына «жалған дүниеден» толығымен бас
тарту деп ... ... ... ... ... ... ретінде
музыканы, биді, әнді пайдаланды. Бұлар діншілдер арасында түсінбеушіліктер
мен ресми ислам ... ... ... ... ... тақуалық қозғаласына да ислам қарсылық
білдірді. Сопы-тақалар кез-келген бұл дүниелік рахаттан, ... ... үшін ... ... ... өзінен де бас тартады.
Сопылық ағым біркелкі және жүйелі ағым болған жоқ. Сопылық ... ... ... ... ... ... ... бірі түркі тілдес, оның ішінде ... ... ... ... ... ... түркілерінің исламдануы бейбіт үгіт, діни насихат пен ... ... ... сол ... ... ... ... мыңдаған
өкілдерінің оғыз, қыпшақ, қарлұқ, тағы көптеген түркі тайпалары мекендеген
Қазақстан далаларын шарлап, ... ... ... ... ... ... шақырған тамаша уағыздары сәтті, жеңіспен аяқталуымен байланысты.
Халық пен ... ... ... ... бөленген софы-діндарлар
осыдан былай да, талай ғасырлар бойы аймақта діннің өркендеуіне зор ... ... ... тәлім-тәрбие алу, сол сияқты көшпенділік
психологиясының әсері қазақ халқының діни ... тән ... ... ... ... ... арқылы
тану, терең ойлану мен ақылдың жоғары ... ... ... ... діндегілерге төзімділік, адамгершілік таныту, мұсылман –
батыр, яғни мәрт идеалы т.б. еді) [20, 192 б.].
Түркі ... орта ... ... ... араб ... көшуі өмірге
көптеген ғылыми жаңалықтарды алып келді. Сонымен қатар бұл кез ... ... ... әсері күшейіп, бірте-бірте қанатын кең жайып дами
бастаған кез еді. Бұл кезең Орта Азия мұсылмандары үшін де аса ... ... Осы ... ... ... халықтың татулығын, адамгершілік
пен имандылықты, Алла тағала адалдықты көксеген, соны ту ... ... ... ... ақын-шайырлар тобы тарих сахнасына шықты.
Қазақстанда сопылық тікелей ислам ... ... ... ... ... ... алмайтын себебіміз - Қожа Ахмет Иассауи ... ... әрі ... сопы болуы. Осындай ... ... ... және сопылық тұтасып кетті. Бұл - бір, ... ... ... ой еркіндігіне көп тосқауыл ... ... оны ... ... болмады. Өйткені сопылық қазақ
халқына діни кітаптар сопылар арқылы сіңісті болған жоқ, ол ... ... ... ... Шығыс жұлдыздары Руми, Хафиз, Низами, Навои, ... ... ... ақындар еді. Олардың барлығы бүкіл ... ... ... ... ... атаққұмарлықка әуестенбеу
секілді идеяларды таратқан ақындар.
Ислам философиясының айрықша «мәртебесі» мен ... ... ... және ... ... ... ... үлесі сопылық – исламның Алла тұжырымдамасын қазақ халқының дәстүрлі
дүниетанымына енгізу болып табылады. ... ... ... пен адамгершілік аясындағы сипаттары қазақ ... ... ... ... ... дүниетанымын зерттей отырып, оның философиясы
бойынша әдейі арнап еңбек жазбағандықтан, оның ... ... ... діни ... философиялық талдау барысында үлкен әсер еткен
сопылық философия, яғни Кожа Ахмет Иассауидің ... әсер ... ... ... әсіресе Йассауидің уағыз еткен
әділеттілік, мейірімділік, ... ... ... ... қазақ халқының рухани ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати сопылықты кейбір тұстарын
қоштай алмағаны байқалады. Шығармаларында ... ... ... қарсы тұрмай отбасы тірліктерінен арылуды қолдамады. Дегенмен
ойшыл сопылықты жоғары ... оның ... ... адам ... ... ... ... түсінді. Махаббат,
тәуба, қанағат ұғымдарының ... ... ... қажет екенін ұқты.
Сопылықпен бірге Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... де ... ... оның ... тек дінмен шектелмейді, оның ... ... ... ... ... Ойшылдың дүниетанымы діннің ауқымынан шығып, жалпы
адамгершілік жайлы ұғымды меңзейді.
Сонымен сопылықтың біз үшін құндылығы неде? Қазіргі ғылыми-техникалық
прогрсс ... ... ... ... ... ... адам жеке ... ретінде екінші кезекк ығыстырылды, яғни адамның
рухани дамуы құлдырап барады. Сопылықтың адамды руухани жағынан байытуға,
сонымен ... дене ... ... ... ... тәрбиелеуде
адамгершілік сипат алатын рухани құндылықтармен маңызы зор [9, 99 б.].
Ендеше, Қазақстанда Ислам философиясының қалыптасуы мен дамуына ... ұлы ... Қожа ... ... ... ... жайлы арнайы
тоқталып өтелік. Иассауидің «Диуани ... ... ... ... ... ең бір өзекті дүниесі, Алла тану мен Адам тану ... адам ... ... ... өзін ... ... оңай жол емес.
Адамзат баласының өркендеуіне ішкі адами ... ... ... өзін-өзі сақтау, өзін-өзі ... ... қоса ... ... ... ... ... «Диуани хикметінен» табамыз.
Иә, Алла пендесіне мейірімді, кешірімді Адам осы ... ... ... ұстап, Алласын тануға ұмтылса, түп иесінің мейірім
шапағатына ... хақ. ... ... ... шығармаларының кейіпкерлері –
адам. Адамның Алламен байланысы, рухани жетілуі, тазару, махаббат, қоғам,
заман, ілім, білім, ... ... ... тыю – адам ... ... өлеңдерінде Алла мен адамның арасындағы махаббат пен ... ... ... ... ... ... үйретер тәубә ету, қанағат,
сабырлылық, ... тыю т.б. ... ... ... ... ... өте мол.
1571. Уә, дариға, арман менен өмірім өтті,
1572. Нәпсімді мені алжастырды, ... ... Шаш құсы ... ... ... ... ... желге ұшар – дейді [23, 67 б.].
Адам баласы өзін-өзі игеріп, жанды рухани жетілдіруге қызмет етсе ғана,
оның өмірі маңызды болмақ, ақын ... ... ... ерекше орын алатын Иассауидің «Диуани ... ... ... ... бүкіл шығыс елдерінің ғалымдарын
таңдандырған. Иассауи еңбектерінде баса айтылатын - адамдардың тура жолға
бастаушы жаратушы күшке табыну, оның ... ... ете ... ... адал жандарды тәрбиелеу жайлы тұжырымдары әлі де зерттеуді қажет
етеді. Бұл жерде Иассауидің ... ... ... ... ... дүниетану көзқарастарына, М.Х. Дулатидың көзқарасына көп әсерін
тигізгенін айта кету қажет. Иассауи ... ... да ... хақ, ... дей ... ... де ... байланысты, байлық дегеніміздің өзі
әділеттілік пен ... ... ... әрі ... ... жұмақ бағына
осы әлемнен жетеді» - дейді [14, 41 б.]. Иассауидің ... ... ... ... ... Дулати шығармаларынан
аңғаруға болады. М.Х. ... ... ... «Алланы сүю»
(Тәңірге ғашықтық), «Ықылас және шын жүректілік», «Адам ... ... ... ... ... ... Иассауи хикметтерінің
негізгі сарыны осы ... ... ... ... ... ұласу
керектігін айтады. «Махаббаты жоқтың діні де, ... да жоқ» ... ... тек Алланың ризашылығы үшін құлшылық ету, өзі мен сөзі
бір болу, яғни екі жүзді ... шын ... ... шын ... ... Дінді кейбіреулер дәрежесін, мақсатын ... ... өз ... ... рет ... ... Оның
пікірінше, бірінші сүю – Аллаға махаббат болса, екінші сүю Алланың сүйіп
жаратқан құлы – адамға ... ... ... ... адам бүкіл он
сегіз мың ғаламдағы жаратылғандардың ішіндегі ең құрметтісі, мәртебесі
жоғарысы. ... адам ... өзі, ... ... ... бөлісу,
аяушылық сезімін білдіру, жәрдемдесу, көмектесу, қол ұшын беру, оған деген
махаббатты, сүйіспеншілікті білдіреді. Қорыта келе ... ... ... ... ... ... дінін т.б. ғылымдарын бір жүйеге
түсіргенде Иассауидің еңбектеріндегі идеялармен үндесетіндігін байқаймыз.
Иассауи адам ... ... ... ... екіжүзділік,
надандық, кекшілдік, алдау ... ... ... ... ... дүниені физикалық болмысқа бағындыратынынан деп түйіндеді.
Ертелі- кеш , бұл ... ... ... ... малың бір күні
Қолдарыңнан кетпес пе?
Қайда кетті ойлашы,
Ата-ана, туыстар?
Төрт аяқты ағаш ат, (өлік салатын ағаш ыдыс)
Саған да бір күн ... ... ... ... ... ... ... да бір күн басар жер,
Жақсы атқа мінгендер,
Төрт қатынды алғандар,
Қиямет күні болғанда
Жүзі қара болмас па? [23, 76 б.].
Бұл ... ... ... ... ... өткінші екенін,
өлім бәріне де ортақ және хақ нәрсе екенін, сондықтан әділет жолында өмір
сүру керектігін ақын ... ... ... қоя ... ойға жетелейді. «Тарих-и Рашидидегі» сияқты «Диуани ... ... ... мен ... ... ... ... өте көп. Иассауи құдайға табынуды, дүние-мүліктен безіп, дәулет пен
дәреже үшін би, бек ... ... ... оның махаббаты құдайға
емес, мал-мүлік пен дәрежеге ауғандығы, ондай адамдар- пасық жандар, ... адам ... елге ... ... ...... ... мен М.Х. Дулати шығармаларынан өн ... ... ... және ... ... ... М.Х. ... тарихтың барысында болған ... ... ... ... ... іс-әрекеттерінің ұнамды сипатын
немесе айыптауға тұрарлық келеңсіз ... ... ... ... ал ... исламдық дүниетанымға негізделген өз пікірі арқылы терең
философиялық мазмұнға ие ... ... ... ... зерделеп қарастырар болсақ, бұл пікірлер мен көзқарастардың
Құраннан алынған үзік-үзік аяттарымен емес, қоғам өмірінің ... ... ... ... ... мен ... ... үндестігін, өзара байланысын байқаймыз.
Тарих туындысы болып табылатын ... ... ... ... анықталады. Оның ең жедел дамып, шарықтау кезеңіне жеткен дәуір
– шамамен ҮІІІ-ХІ ғасырлар.
Исламдану процесі монғол шапқыншылығына дейін ... Бұл ... ... тудырушы, моральдык-рухани сауықтырушы, халықтарды (тіпті
діндерді) достастырып біріктіруші, ғылым дамытушы функциялар ... ... пен ... ... ... ... қуатты мұсылман түркі мемлекеттерінің пайда болуы, әсіресе ғылым мен
мәдениеттің таң қаларлық биік ... ... ... дәлелдейді.
Бүгінгі күні мақтанышпен аттарын атап жүрген Әбу Насыр әл-Фараби, ... Қожа ... ... т.б. ... даласының жұлдыздары дәл осы
исламнан кейінгі алғашқы мәдени ренессанс кезеңінде (Х-ХІІ ғғ.) ... ... Олар ... озық ... мәденеитінің ықпалы жүріп тұрған аса
тиімді тарихи жағдайда өздерінің шығармашылығында ... ... пен ... ... алып ... ғасырлар аралығында Қазақстан аса дамыған ортағасырлық ислам
өркениетінің ажырамас бөлігіне ... Бұл ... ... діні тез ... ... ... ... ретінде үрдіс алады.
Ғ. Есімнің айтуынша, сопылық - дүниетаным, ... ... ... ... ... ... ... Х-ХҮ ғасырға дейінгі аралық
деп көрсетеді.
Ендеше, ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар аралығында ислам діні ... ... ... ... ... да әлі де ... өзінің рухани қуаты сарқылмағанын
көрсетіп, қоғамдық-мемлекеттік өмірге, ... ... мен ... ... ... ... атқарып тұрды. Осы кезеңде өмір сүрген
хандар мен софы-жыраулар ең әуелі өздері биік ... ... ... қоғамдық қызметі мен көркемдік туындылары арқылы бүкіл халықты
имандылыққа тәрбиелеуге тырысты.
Сонымен, ... ... ... үрдісі ортағасырлық
Қазақстанда сонау ҮІІІ ... ... ... Х-ХҮ ғасырларда шарықтау
кезеңінен өткені (Қарахандар дәуірі), одан кейін екінші ... ... Орда ... ... ... ... ... және бір жола
ислам үстемдік құрып, ... ... ... ... мемлекті ретінде
дамығандығын көріп отырмыз.
Исламдану негізінен сопылық ілім түрінде тарағаны ... ... ... ... ... ... ... ислам – арлылық
пен ерлік идеалына, сол ... ... ... ... ... әкелетін толық, биік мағынадағы шариғат. Оның түпкілікті, киелі
мәні –пайғамбарларға еліктеу. ... ... ... ... ... ... дамып көркейді.
Мысалы әл-Фараби сол кездегі түркі, парсы, араб ... ... ... ... ... Жаратушы туралы жазғанда парасатқа ... ... мен дін ... өзара түсіністікке әкелуге нақты қадам
жасаған тұлға. Оның философиясы сопылық ілімге жақын. Өзінің ... ... мен ... ... адам ақылына сыймайтын абсалюттік
болмысын, барша жаратылысқа деген қамқорлығын, сондай-ақ теңдесі ... ол ... ... ... ... ... оқи ... оның
философиясы шығыстық, даналыққа негізделген, исламнан өрбігенін байқаймыз.
Фараби адамның ... ... ... тұрғысынан әр деңгейде болып
келетінін мойындаған. Сол ... ... ... ... идеяны құптамайды.
Жүсіп Баласағұн мен Мұхаммед Хайдар Дулати поэмалары – ... ... Екі ... ... бір ерекшелігі – ... ... ... мен ... сәйкес жазылғандығы.
Сондықтан поэмаларында көптеген араб, парсы сөздері жиі кездеседі. Екеуі де
үш тілді ... ... аса ... әрі ... дарынды ақындар.
Классикалық түркі әдебиетінің тамаша үлгілерін дүниеге әкелген ұлы ойшылдар
екенін аңғарамыз.
Баласағұннан ... ... ... ... ... да ... ақындары
өздерінің артына тамаша өшпес өлеңдер қалдырды. Сондай-ақ ақындар мұсылман
әлеміне түркі тілінің байлығын, бүкіл ... ... паш ете ... ... ... ... ғылыми тілде жазса, Баласағұн –
көркем тілмен жеткізе білді. ... ... ... ... ... ... ... Құран, Хадистерден өрбіткен. Алланың атымен
бастап, Пайғамбарларға сәлемін сұрай отырып, ... ... ... мен М.Х. ... өзінің шығармаларында «кісілік», «кісі» деген
сөздер жиі кездеседі. «Кісілік» көне түркілік атау, ол иісі ... ... ... ... пен ... ... ұғым деп ... мақаласында Б. Арынғазиева [24, 111 б.]. М.Х. ... ... ... ... тұрғыдын талдай отырып, ол адам ұғымдарын
айқындайтын ұғымдарға ... ... ... кісі деп ... ... ... пендеге: пақыр, бейбақ, тақуа, кісіге: тұлға, бекзат деген
қасиеттер тән екенін байқауға болады.
Ал, қазақ тілі ... ... ... ... ... тақуа, текті, тұлға сөздеріне былайша түсініктеме береді.
1. Пақыр (Факир; арабша сөзбе сөз аударғанда – ... ... ... ... кезбе, сопы, дәруіш; 2) Индиядағы сиқыршы, көзбайлаушы адам;
көбінесе көзбояушылықпен, дуалап емдеумен, түс жорумен айналысады; 3) ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... дейді [25, 171 б.]. Біздің ойымызша, ... ... ... ... бірінші мағынасында яғни дүниені ... ... ... дәруіш ретінде қолданылды.
2. Тақуа, сопы –дін қағидаларын шын пейілмен беріліп ... ... ... 5 ... орындап, сопылыққа әзірленеді. Шыншыл,
адал адам болуға тырысады. ... түп ... – діни ... [25, ... Текті – арғы тегі атақты, әлеуметтік, болмысы қадірлі тұлға. Текті
адам ата-тегінің қадір-қасиетіне кір келтірмейді, ... ... [25, 213 ... ... – 1) ... ... ететін субъект ретіндегі нақты және адам
болмысының қайталанбас, ерекше ... ... ... ... ... 2) ... арасындағы өзінің ұстаным-орнын ... ... ... ... ... ... адам [25, 217 б.].
Сурет 3 – М.Х. Дулати «адам» ұғымын жіктеуі
Бұдан байқайтынымыз, ХҮІ ... ... ... ... пайдаланған
сөздер біздің заманымызға ешбір өзгеріссіз, мағынасын жоғалтпай жеткенінің
дәлелі.
Қазақ философиясында да адам, пенде, кісі туралы ... ... ... сөз ... Дегенмен бұл мәселе ары қарай зерттеуді талап етеді.
Қазақ ... адам ... ... ... ... ... ... құрайтын ұғымдардың мазмұнына қысқаша тоқталып, біздің
ғалымдарымыздың еңбектерінен ... ... ... ... Т.Х. бұл ... ... «Алғашқы мәдени бинарлық оппозиция ретінде
«Адам» мен «пендені» алуға болады. Бұл ... ... және ... теологиясындағы жаратушы
құдіреттілігімен әлемге келген туынды, барлық кісілердің арғы ... 14 ... адам ... ... да, ... философия да бүкіл
адамзатты әмбебапты бейнелейтін тектік ұғымға айналады. алла ... ... ... және оған ... ... мен рух ... ұгымына терең талдауды Ғ. Есім береді: «Алла ... өзі ... соң, ол ... ... тұра ... ... дегеніміз- бойында
міні, күнәсі бар адам. Пенде фәни өмірдің басы байлы тәуелдігінде болады,
оның мақсаты тек ... ... ... ... тек адам ғана жете ... 150 ... талдауды ары қарай жалғастырсақ, «тұлға» адамның әлеуметтік
қасиеттерін ... ұғым және ... ... ... ... мағынада қолданылады. Қазақ тіліндегі әдебиетте тек ХХ ... ... ... ... адам мәселесіне қатысты әлі де мағынасы терең
ашылмаған, зерттеуді қажет ететін ұғымға «кісі» ... ... Бұл ... ... көзқарастар мен түсіндірмелер бар. Қазақ даласының ойшылдары
(ХІІІ-ХҮ ғасырлар) кітабының авторлары ... ... ... мен
хакім Абайда адамның теріс қылықтарына сай «кісі» деген ұғым ... ... ... ... ... «…әдетте, хакім де пендені ... ... да, оны адам ... ... ол ... тек ... ... қолданады» [24, 112 б.].
Бұл тұжырымға келісу қиын. Өйткені «кісі» ұғымы жақсы адамды бейнелеуге
де қолданылады. Мұхаммед ... ... ... ... ... «кісі»
ұғымын нағыз адам мағынасында қолданылады. Ойшыл «Кішілердің ізеті тіл алу,
ал үлкендердің әдеті – ілтипат көрсету ... ... Жасы ... бұл
дәстүрді ұмытатын болса, оны әдепке шақыру үлкендердің міндеті болып
табылады» деп, кісі ... ... ... бірі кішпейілділік,
яғни үлкен адамның ... ... ... ... ... ... керек деп түйді. Кісіліктің басты
белгілері: ар-ұятты ... ... ... ... пен
қайырымдылық, ізеттілік, адалдық пен ... ... ... [15, 366 ... кісілік құндылық болып табылатын: ... ... ... ... ... ... халқын сүю, елін қорғау,
әдептілік, имандылық, ... ата ... ... ... ... ... ... ерлік ұғымдары тәлім-
тәрбиеде кісілік өлшемдердің көрсеткіші деп ... ... ... ... ... ... алар ... тәрбие мол.
Ерлік пен елдік, Отаншылдық пен сүйіспеншілік, ынтымақ пен бірлік, жан
тазалығы мен адал достық – бәрі де ... ... ... ... ... ... өзі – болашақ ұрпақтарымыздың бойына кісілік асыл
қасиеттерді ... зор ... ... ... бастау көзі. Жақсылық,
әділеттілік, достық, ... ... ... кісілік қасиеттермен қатар,
М.Х. Дулати шығармаларында мұсылмандық, имандылық, сауаптылық, ... және т.б. ... ... ... ... алғанда «адам» мен «кісі» синоним іспеттес және
қазақ дүниетанымына тән синкретизмнің ... ... ... Алла
сияқты). «Адам» мұсылмандық мәдениеттен келсе, «кісі» – түркілік атау.
«Кісілік» ... көп ... көп ... ... келеді. Ұғымды айқындау
мақсатында оны арнаулы зерттеген ғалымдардың пікірлеріне назар аударалық.
Ғ. Есімнің «Сана болмысының» 6-шы кітабында «Жақсы кісі» деген не ... ісі ... ол ... ... ... ... ... жауап іздейді.
Ғалым Абайдың жақсы кісіде үш қасиет: ыстық қайрат, нұрлы ақыл және ... болу ... ... ойын ары ... ... Адамгершілік ұстанымы
кісілік қасиеттерде көрініс табадатындығын айтады [17, 27 б.].
«Кісілік қасиеттер» ұғымы Ж. Жарықбаев, Ә. Алдамұратов., Т. ... ... атты ... ... ... ... ... адам деген ұғымының мәнді бір атауы, ал ... ... ... кең ... ... ... ... кісі атауы кез келген
адамға берілмейді. Мәселен, тілі ... ... ... ... ... кем, өзіндік бағыт-бағдары жоқ адамдарды да «кісі» деп ... ... ... ... мінез-құлқы орнықты, өзін адамдармен
қалыпты қатынас ... ... ... тән атау. Кісілігі бар адамның
мінезінде ұнамды қасиеттер аз болмайды. ол ақыл ... ... ... айтып, өзгені де тыңдай білетін адам. Кісілігі бар адам бір істі
бастаса оны ... ... ... ... ... Оның ... қимыл
қозғалысы, әрекеті діттеген мақсатына бағытталып отырады [28, 25 ... ... ... «кісілік» ұғымы негізінен әдептіліктің
және адамгершіліктің баламасы ретінде қолданады. Адам мен кісіге тән жиі
кездесетін сөздер: ... ... ... ... ... ... ... нұрлы
ақыл, кішілік, кішпейілділік, кісілік т.б.
Қазақ философиясында адам мәселесі ежелден бастау алып, ... ... алып ... да ... ... ... ... бірі болып табылады.
«Кісілік» ұғымы тек этикалық дәстүрге ғана емес, ... ... ... ... ... мәдениетінен де бастау алады.
Ұлттық қазақ философиясында «жетілген адам» мәселесі ... ... ... ... ... этика, адамгершілік тұрғысынан
қарай отырып,білімділікке, парасаттылыққа ерекше ... ... ... ... халықтық салт-дәстүрлері сақталынып, діни-
исламның басымдылығын ашық ... ... Оның ... қарастыратын
категорияларының бірі – иман. Иман дегеніміз сенім. Ол сенімді жүрекпен
байланыстырады. Сопылық ... ... ... ... басты
мақсаты – иманды сақтау, оны жетілдіру, кемелге келтіру.
Сопылықтың философияның негіздеріне, ... ... ... ... ... тоқталамыз. Сопылықтың мәні – дінді аса
биік дәрежеде ұстану, оны терең түсініп, Аллаға шын жүрекпен ... ... ... ... ... ... ... жетілу жолына түсіп
пәктікке, Аллаға деген махаббатқа ... М.Х. ... ... ... ... ... белгісі - моральдық биіктік, жүрек тазалығы,
адам бойында ... пен ... ... мол ... ... тұлғаға айналу, қоршаған ортаға, адамдарға тілімен, ... ... зиян ... тек ... жасайтын ақыл иесі болуды армандады. ол
адамның мінез ... жан ... ... бөліп, шығармасының басынан
аяғына дейін тұнып тұрған ... ... сүю ... ... ... ... гуманизмді ұстану жолы десек те болады.
Мұхаммед Хайдар Дулати рухани жетілудің жолдары мен құпия түрлеріне
тоқталып, ... жол ... ... ... еске алу ... екіншісі мұрақаба
яғни пайымдау, барлық нәрсені жүректе сақтау; үшінші жол рабита (қосылу).
Бұл ұсынып отырған ... бәрі ... ... ... ... ... тәрбиелеу. Оның пікірінше, рухани көтерілуге адам іштей моральдык
жағынан дайындалу керек. Діни философиялық талдауды әрі қарай ... ... ... ... мәселесі, тәртіпке үйренудің алғашқы амалы,
ар-ождан тазалығына көңіл бөлу, өзін-өзі жетілдіру. Жүректі ... ... ... бойы тәжірбиеден өткен тәсілі – зікір. Зікір ... ... ... шайтанды қуады. Құдайды үнемі зікір арқылы еске ала отырып,
Мұхаммед Хайдар ... ... адам ішкі ... ... ... ... ... дейді. Соңында жүрек қоқымнан тазартылып,
ақиқатты көруге ... ... ... ... Дулати шығармасында
адамның міндеттері жайлы да ... Оның ... ... міндеті арам
жолмен емес, адал жолмен тауып, адал ... ... ... ... ... игілікке аудармай, ақыреттегі сынақты да ұмытпау.
Жаратушысына шүкіршілік етіп, мұсылмандық ... ... орай М.Х. ... былай дейді: «Адамның ақылының Алла тағаланы
ойлап отыруы әрбір ... ... төрт ... ... ... Сол төрт ... бірі, ол оның болмысының жоқтан
пайда болғанын білуінде. Екіншісі бұл болмыс пен бар болу оның күші ... ... ... егер ... болмаған болса, ол өзін мәңгі бақи ... етер еді. ...... жаратылған нәрсенің халі осындай
екендігі. Төртіншісі - әр нәрсе жоқтан бар болғандықтан, оны бар ... ... ... ... төрт ... барып, бір Жаратушыға тіріледі (Сурет 4 – ... адам мәні ... ... Ал ол ... ... ... тән,
өзінен басқаға, өзгеге тәуелді емес, және ол біледі де ... ... ... ... ... ... ... яғни бар болуға қажетті
нәрселерді, мәселен, сезім күші, ақыл ойы, сыртқы және ішкі жан ... ұлы ... ... ... ... ... білгені жөн.
Адам жақсылықтың құлы – деген нақылға орай ақыл-ой өзінің ... ... Бұл ... ... ... ... ... байқайтын
болсақ, болып жатқан пайдалы-зиянды ... бәрі ... ... ... ... оны есіне қайталауға тырысатын болса, онда аллаға
деген ... арта ... Оның ... нәрселерге берілушілігі әлсірейді
де, ол біртіндеп олардан ажырай бастайды.
Адам ... ... ... негізден өтетінінің ақиқаттығын
дәлелдейді:
Сурет 4 – М.Х. Дулатидың адам мәні ... ... ... мен ... ... ... ... ол ләззатсыз
жүре алмайтынын ойлағанда, ал ләззат ... ... ... ынта-
ықыласқа тәуелді іс кемелденген, әрі мәңгі ... ... ... ... ... іске ... ... ғайыптан көрініс беруде
қайғыға барып тірейді. Ұнамсыз құбылыстар ... ... ол ... ... ... әрі ... екендігін білуге тиіс, ол
құдіреттің, барлық жақсылықтың иесі, себебі барлық жақсылық, ... ... шын ... ... ... айғақтайды. Ал адам бойында көрініс
табатын барлық кемелділік пен жақсылық шындығында Алла тағаланың ... мен ... ... ... әрі оның ... қабылдауы
болмақ, себебі адам өз жаратылысынан болмысының жоқтығы, ал болмысы жоқта
кемелділік болмайды. ... ... ... адам ... ... ... нәрсе
кемелденген болып саналмайды, сонымен бірге ол жойылып, әрі жоғалып кетуге
тиісң деп, ойын ... [14, 445 ... ... Дулати философиясында Алла тағала екі аспект арқылы
көрініс береді. Біріншісі - Алла ... ұлы, ... ... ... ... – сұлулық пен махаббат символы. Ол Алланың
бірнеше нығметтерін сипаттай отырып, мәңгі ... ... ғана тән ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи хикметтеріндегі
хақиқат деңгейіндегі ... ... ... сүйіспеншілік, әдемілік
перделері ашылатынын ... ... ... базарында жыр мен
дастан, Бұлбұлдары сайрап онда ... ... ... сазды әуенін
естігендер, Тәкаппардың тауын шағып ұсатқандар» [23, 73 б.].
Мұхаммед ... ... ... Рашиди» шығармасында Махмұд-и
[Нұранның] уағыздарынан үзінді ... ... ... ... ... ... түскен адамның қандай шарты болу керектігіне
тоқтала отырып, былай ... «Хақ ... ... ... алып, еске
түсірмейтін адам жоқ. Ал Алланы еске алып отрудың мәні басқа, ол ... еске алу. ... ... - ... еске ... Бірақ әрбір мұсылман
кейде хақ тағаланы еске алады. Мұсылманды былай қойғанда, діннен ... де ... ... еске ... Сол үшін ол ... ... ... келмейді, өйткені кейде (Құдайды) еске алған адамдарды дәруіш деп
санасақ, онда Құдайды есіне ... ... ... ... ... деп санау
керек. Ал, шын мәнінде бұлай емес. Себебі кімде-кім дәруіштік жолға қадам
басса, біріншіден, шынайы тәубе етуі ... Яғни ... ... және ішкі
дүниесін тазарту керек, бұл кемелденуге жету ... ... ... ... (Махдұм-и) ақиқатты ізденушілер ішінде (оған жету үшін) үш ... ... ... бірі – ... ... жол (тәсіл) – мұрақаба – ... ... ... ... және оның жаратқандарына тән барлық нәрселерден
аулақ деп ... ... шын ... тек қана пәк ... ... ... ... ештеңені ойына алмайды. Осындай ауыр міндетті мұрақаба деп
атайды.
Үшінші бір жолы (тәсілі) – рабита - ... ... Ол ... жүзі мен сырт ... ... ... Оны көріп, Хақ тағаланы ... ... ... ... Хақ ... ... аударуының мақсаы ұлы
Алланың сұлулығын ... ... ... ... оның ... ... болмақ. Дәруіш адам жүзіне назар аударған кезде ол Хақ тағаланы еске
алғанда жететін нәрсеге жетеді. Рабитада – екі ... ... ... яғни ... хақ ... ... ... онда хақ тағалаға да
пендесін байқап жүреді.
Мұрақабаны жүректе ... ... – бұл ... ... ... ол
барлық нәрсені сыйдыра алады, ал мен пақырдың ... оның бір ... ... Ал, мұқарабаның, Хақ тағала тарапынан екі түрі болады,
біріншісі өзінің жаратқандарын ... ... ... мына ... мазмұнынан сай келеді. Екіншісі
пендесіне тапсырған міндеттерді және тиым ... ... ... ... Ал ... ... ... үш түрі ... хақ ... ... ... оның ... ... бақылап отырады деп
ойлау. Осындай мұрақабаның жемісі ... ... ... ... ... ... ... «бақылауды бақылау» деп атайды.
Екіншісі – барлық сыртқы, ішкі және сезіммен ақыл күштерін ... ... не үшін ... болса, соған жұмсау үшін сақтау. Үшіншісі ... ... ... ... ... ... ... нәрсе жүрекке
ешқашанда жол таба алмайтындай болуы керек. Бұл жерде мұрақабадан ... – осы ... ... болуы, кемелдену жолын ұстанушы (сопылар) осымен
айналысады, олардың да мақсаты да ... ... 5 - ... ... ... ... Дулати сопылардың зікір салудың үш түріне: қанықты
зікірге, қалыпты зікірге және ... ... ... ... ... тоқталып
өтеді. Ойшыл пайғамбар тірі кезінде қанықты зікірді әмір әл-муминин Әбу
Бәкір Сыдыққа ... ... ... тақуалы имам, екі әлемнің
Жаратушысы елшісінің өсиет алушысы әмір әл-муминин Әли бин Әбу ... ... ... Және де ... ... жайлы былай дейді:
«Шалықты зікірді мужтәһидтер замананың ... сай, ... ... Олар шалықты зікірді және дауысты тәкбирді кейбір ерекше кездерде,
құрбандық шалуда орындауға уәде еткен болатын» – дейді.
«Діннің ұлы өкілдері мен ... ... ... ... ... ... жөн көріп едім, бірақ ол жайында қанша ойлансам да ... өз ... күш таба ... деп ... «Менің осы жерде
жазғандарым, шама-шарқымнан ... ... ... ... білемін, алайда бұл
батылдық әңгіме желісінің қажетілігіне орай пайда болды» – дейді [14, ... ... біз, ... ... ... ... ... жауапкершілікпен
қарағанын байқаймыз. Өйткені, ойшыл дінді тек ... ... ... ... оны ... ... ұзақ ғасырлар бойы даму барысын ескере
отырып, Ислам дінінің әсіресе ұлт ... сол ... ... ... ... саяси-идеологиялық, т.б.
өзекті проблемаларына қатысты құнды тәжірбиесін толық ашуға ат ... ... айта ... ... ... ойын әрі ... ... отырып: «Адамның мәні
жоғарыда айтқан өсиеттерге сүйенген кезде, күмән жоқ, оның Аллаға ... мен ... тағы бір арта ... өйткені махаббаттың
бастау көзі сұлулық пен рақымдылық. Бұл екеуі де шындығында Алла тағалаға
тән. Егер ... бұл ... ... ... мұндай жағдай
көрініс бермесе, онда мұның өзі оның ... ... ... ... де ... қол жеткізбегенін білдіреді немесе өзінің табиғатының
сұранысын орындауға ... ... ... онда ... ... жетіспегенін көрсетеді» дейді [14, 446 б.].
Осылайша М.Х. Дулати пікіріне сүйенсек, Алла сұлулықтың ... өзін ... ... ол ... оның ... ... ... сүйіспеншілікті
жаратты. Сүйіспеншілік адамды рухани кемелденуге ... күш ... Осы ... ғана ... тану ... адамға жетекші бола алады.
Алланың сұлулығы оның шексіз мейірімділігі өзінің жаратқан ... ... ... ... ... сұлулық тек Аллаға ғана тән.
Сүйіспеншілік, махаббат, сопылық ілімінде ақиқатқа ... жолы ... ... ... адам өзін ... ... жағдай да ғана Құдайды тани
алады. Адам, мақтаншақ, көрсеқызар, ... ... ... да ... ... ... да ғана ішкі жан ... еркіндігіне қол
жеткізе алады деген пікірге келеді.
Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулатидың ... ... ... ... Адам ... өзін ... үшін ... отыруы
қажет. Алайда, адам өзінің адал өмір сүру керектігін ұмытпау керек. Оның
пікірінше, адал өмір ... ... ... ... ... ... негізін құрауы тиіс. Адам жан дүниесіндегі қанағаттанушылық
сезімі [14, 450 б.]. ... ... ... ... тек ... жолы
арқылы ғана келеді.
Бұл айтылған әңгіме тариқат жолымен жүрушілерге жол көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... шекер салмасаң,
шырын болмайды. Шекер жемесең де солай. Мынаны білу ... Хақ ... ... екі ... тәрбиелеген: бірі кедейлікпен, екіншісі –
дәулеттілік киіммен. Осы ... ... ... мен Пайғамбардың
хадистерінде айғақтар бар [14, 448 б.].
Сондай-ақ, Мұхаммед Хайдар Дулати Әзірет Мұса мен ... ... ... ... ... «Бір күні ... Мұса ... Алланың нұры
жаусын) Құдайға былай дейді: «О, ... ... ... ... біреуін көрсет» - дейді. Сонда Мұса ... ... ... ... ... ... бар, ... сен менің достарымның ... ... Мұса ... ... барса, бақытсыз, дәрменсіз қажыған
шалды көреді. Мұса Құдайға: «О,Тәңірім, маған ... ... ... көрсет»
дегенде: «Сарайға бар, сонда сен ... ... ... ... Әзірет
сарайға кіріп барса, патша сияқты өмір сүріп жатқан ... ... ... бір ... ... өмір ... жатыр, екіншісі не жеймін, не
ішемін демейді, сонда бұл ... ... ... ... ... ... ... игілігі – кедейлігінде, Егер мен оны бай етсем, оның
жаны кесірлі болады. Мен өзімнің құлдарымның жанын өте ... ... ... Құдай. Сурет 6 – Құдайды танудың екінші жолы
Бұдан байқайтынымыз, Мұхаммед Хайдар Дулати пікірінше, ... ... ... сән-салтанат қумау, мұсылманшылықты ерекше қадір тұту деген
идеяларды басшылыққа алады [29, 162-164 бб.].
Әрбір пенде бұл ... ... ерте ме кеш пе, ... жаны ... ... жан ... ... өмірмен қоштасып, түбі ... ... ой ... Бұл ... ... жан ... ... бір
ұрттаған және әр бір жан өлім тамшысынан дәм татқан» - дейді ... ... б.]. ... ... болмасын бір Аллаға үміт артып, қандай істі шешпес
бұрын, Алламен санасып, Алланың еркіндігіне сену керек. «Мәңгі ... ... үшін ... хақ ... ... ... етуден сақтау керек яғни
ақыреттің игі дәрежесіне өрлеуі осыған байланысты болмақ. Фәни нәрсенің
шындығы мәлім – ... ... ... ... ... ғана ... ... күннің болмысы да, көрінісі де жоқ, (ал ойлауда) ол бар» - ... 487 ... ... ... ... – екі ... жаратушының
сүйіспеншілігі деп есптейді Дулати. «Егер жаралған пенде осы дүниеден
өзімен бірге хақ ... ... ... алып ... онда одан ... ... еді. Жүрек күнәлілардың тікені мен қоқымынан ... ... дәні ... пен ... ... ... ережесі бойынша суарылса, онда ол дамып махаббат деңгейіне
жетеді, махаббаттан өзгенің бәрі ... ... ... деген қорытындыға
келеді М.Х.Дулати. «Шынайы ғибадат етудің мәні – жоғары ... ... адам ... ... ... ... жатыр.
Мұндай бақыттың пайда болуы – махаббаттың пайда болуында жатыр» -дейді ұлы
бабамыз [14, 12 б.].
Бұдан біз ойымызды ... ... ... ... ... ... ... қазақ философиясын алсақ та, ұлы ақындар, тарихшылар, ақын-
жыраулар т.б. осы сопылықтан шабыт алып ... ... ұлы ... ... ... ... ... шығарған Руми, Хафиз,
Омар Хайям, Низами, Жәми, Науаи т.б. ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық принциптерінде де көбінесе
сопылық ілімі қалағаны анықталып отыр.
Біздің айтарымыз, ... пен ... ... ... кең
мағынада түсінген жөн. Яғни, кәдімгі таза діни сарында ... ... ... ... Қ.А.Иассауи т.б.), әр түрлі дәрежеде ... мен ... ... ... ... да (мысалы М.Х. Дулати)
осы бір рухани сабақтастық көрініс ретінде ... ... ... ... ... ... өте ... тұлға. Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... көп ... ... туындаған деп айта аламыз. Оның «Жаһан-намэ» поэмасы толықтай
шығыстық, ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати поэмасындағы «Періште-Назбой» бейнелері,
шын мәнінде - жоғарыда айтқан Алланың сұлулық бейнесін әлемге паш ... ... ... ... ... Қорыта айтқанда, сопылық
исламның шынайы ... ... ... практикасы, діннің өзегі,
«жүрегі» болып бағалануы керек. Бұл ілім ғасырлар бойы ... ... ... кемелденуіне жол ашып, шариғат пен ең биік ... ... ... ... етіп отырды. Сопылық ағымның
өкілдері өз діни насихаттарында халыққа ислам идеяларын ... ... ... ... ... өмір ... ұштастыра
жеткізгені де біз үшін өте ... ... ... ... идеалына,
сонымен қатар поэзияға, көркемдік ойлауға ... оның ... ... ... ... көшпенділердің ислам
дінін дәл осы негізде, әулие, ақындар арқылы қабылдауының басты себебі
болып ... ... ... әсер ... ... ... ... шығыс халқының ертегілері, мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... ... ... әсер еткен сол кездегі
ислам дініне қысқаша тоқталып өтейік. Ислам дінінің ... ... бұл ... де, ... де ... ... және ... да
қажеттіліктеріне жауап бере алатын шарттар қойып, дүниеде де, ахыретте ... ... ... ... діні ... ... діні ... мәні мынада: «Дүние үшін мәңгі өмір сүретіндей, ал ахырет үшін
ертең өлетіндей еңбектен». Исламның тағы бір ...... ... адам құқығына деген құрметті жүрекке ... ... ... ... адам құқығына деген ... ... ... ... бейбітшілік пен тыныштықты сақтау. Дін бұл
мақсатта көптеген үкімдер қойған. Бір-бірін ... ... ... ... ... болудың шарты болып табылады. Басқа
діндердегі сияқты ... да ... әр ... ... /масхабтар/
ағымдар, саяси секталар қалыптасып жатты. Әрқайсысы этномәдени ортасына
сай, тұратын жеріне сай ... ... ... ... ... ... бірі ... болатын. Сопылықтың тікелей ықпалымен
қалыптасқан мұсылман әдебиетіндегі ... тілі ... ... ... ХІІІ ғ. (м.ж.) ... мұсылман әлемінде философиялық
шығармалар сопылық ... ... ... ... ... ... аллегория, тұспалдап сөйлеу арқылы көріне бастады. Мұсылмандық
шығыстағы ХІІІғ. Сопылық (яғни философиялық) әдебиет ... ... ... ... ... Солардың қатарында Фаридалдин Аттар,
Абдуррахман Жәми, Омар Хайям, Низами, Хафиз т.б. ... ... ... ... мистицизмі элитарлы сананың жемісімен қатар, ... ... ... [30, 97 б.]. М.Х. Дулати өзінің ... ... ұлы ... мен ... ... бастай отырып, сопылардың
әрекеттеріне тоқтала отырып, ... ... ... раз мы не ... в ... тех людей, то войдем же в число ... ... их» - ... [31, 34 б.]. ... Хайдар Дулати адам мәселесін
діни тұрғыда талдауы, ... ... ... ... Дегенмен, егер
сопыларда құдайға деген ... ең ... ... ... ал Мұхаммед
Хайдар Дулати үшін, қоғамның қызығушылығына, мемлекеттің пайдасына қызмет
ету болды.
Осы орайда айта кету қажет, ... ... ... мұсылманша білім
алып, исламның рухани және адамгершілік құндылықтар жүйесі негізінде ... алды және ... ... ... ... ... азамат болып
қалыптасты. Оның шығармаларының алғышарты ретінде дінге негізделген ұлттық
келісім, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және мәдени-психологиялық тұтастық аясында
қалыптасқан рухани идеялар аталған.
М.Х. Дулатидың парсы және түркі халықтарының философиялық ... орын ... ... ... мен ... ... ... бағыттардың әсері болғандығы даусыз. Осы ... ... ... ... шығармашылығы сол кезеңнің алдыңғы қатарлы
өкілдерін ... ... ... ... М.Х. ... ... категориялардың біріне болмыс категориясы жатады.
Болмыс ... мәні ... Не ... көптеген философтар оны өздерінің
философиялық ой-пікірлер жүйесінің негізгі мәселесі деп санайды? Не себепті
құдайдың ... яғни ол бар ма, жоқ әлде жоқ па? – ... ... ... ... пен ... ... ымырасыз күрес жүріп келді?
Осы және осы сияқты басқа да ... ... ... ойшылдар
толғанып жауап іздеуге тырысты. Солардың бірі М.Х. Дулати өзінің «Тарих-и
Рашиди» ... ... ... ... мән-мазмұнын ашып
көрсетуге тырысты.
М.Х. Дулати ... және ... ... қарастыра отырып, рухани
(ойлаудың, сананың) болмысқа көңіл ... ... ... бәрінің бірлігі
неде екенін зерттей отырып, негіз туралы түсінікке де ... ... ... ... ... ... ... пайда болмайды. Тек өзінің
болмысының формасын ғана өзгертіп, басқа күйге өзгереді. М.Х. ... ... ... танудан бастап, ішкі болмысына үңілді. ... ... ғана ... қоймай, өзін өзі танып білуді талап етті. Ол ... ... ... ... не ... ... істейтіні
жөнінде өзіне өзі есеп бере отырып, өзін айналадағы екі жүзді адамдардан
оқшаулауға тырысты.
М.Х. ... ... өзге ... көзқарасынан ерекшелігі,
оның Алла мен адам ... ... ... ... ішкі жан ... ... дамуына назар аударды. Өзінің шығармаларында адамның
ішкі жан дүниесіндегі үйлесімділікке, ақиқатты ... ... ... ... назар аударылып, ол сопылық позициясы тұрғысынан
қарастырады. М.Х. Дулатидың пікірінше, мәңгі ... - ... ... ... ... ... ... табылады. Құдайды тану жолында
адам, ең алдымен ішкі жан ... ... ... ... арам ... тазартуы керек. Адамның дүниеге қатынасының
негізінде қандай құндылық жатса да, оның ...... ... не? Бар ... ... айырмашылықтары бар? деген сұрақтарға
жауап іздеген Дулати: құндылыққа, мәңгілікке ұмтылу – соларды ... ... Яғни ... ... мұраты – барлық, іске асқандық, өмірдің белгілі
формасына айналу. Дулати түсінігіндегі ... - ол ... тірі жан ... етіп ... ғана емес, мәнділігінің болмысы.
Міне, сонда ғана адамның көзі ... жан ... ... ... ... Оның пікірінше, тек сопылар ғана Алланы шын сүйе алады.
Адамзаттың сұлулығы – Алланың бойынан ... ... ... Мұхаммед
Хайдар Дулати «себеп» деген ұғымды қарастыра отырып, себеп ... ... ... ... ... ... Себептілік – бірі болған кезде
оған ілесе әрдайым екінші сөзсіз туып отыратын құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... алғанда себеп оқиғадан
бұрын болады. Бұл жерде Мұхаммед ... ... бар ... ... ... дей ... ... пікірімізше себептілік заңын көрсетіп
отырған сияқты. Бұл ... ... ... Алла ... қолында
болғандықтан, басқаның бәрі себеп пен дәлелден тұрады. Ал себептің орталығы
– жүрек. Дананың шүбәсіз даналығы әрбір істің жүзеге ... ... да ... ... ... Ал кез ... мақсатқа жету жолында қай бір ... ... - ... ... ... ... Оның түсінігі бойынша,
біріншісі –зерделі ақыл (зерек) керек.
Сурет 7 – М.Х. ... ... ... ... ... ... ... қорған, баспана табуға
болады деп тұжырымдайды ойын. Ойшылдың ... ... ... көзқарасымыз бойынша, ойшыл мынадай пікірде болған сияқты. ... ... ... ... ... ... уақыт,
кеңістік және т.б. қатынастарға түседі, олар себептілікпен байланысты,
бірақ онымен ... ... ... ... ... оқиғалардың
бәрі Жаратушыға келіп тіреледі. Адам өз ... ... жоқ, ... ... кемелділік болмайды деген пікірге келеді.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың шығармасындағы діни көзқарасын философиялық
тұрғыдан талдау барысында біз, Ә. ... ... ... ... бөлдік. Осы зерттеулерден кейін барып, Мұхаммед ... ... ... ... ... тану ... туды.
Ә.Дербісәлиев М.Х. Дулатидың «Тарих-и ... ... ... шиа, ... софы, шаманси деген пұтқа табыну
секілді көптеген діни ... ... ... ... ... ... кеткен діни секталарға Мұхаммед Хайдар Дулатидың
тосқауыл қойғаны жөнінде іс-әрекетін талдап береді. Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... ... ... үнді елінің ғұламаларына
ресми хат жазып, пікір сұрайды. Дін ... мен хақ ... ... ... жазалау, керек болса өлтіру керек деген пікірде ... ... ... ... ... ... бірнеше тараулар арнап, Кашмир еліне
ислам дінінің ... ... ... ... мағлұмат береді. Ислам діні деп
жазады ол, мұнда жақында ғана таралған. ... ... бәрі ... бәрі ... ... дінін ұстайтын. Бір күні бұл ... ... ... ... ... ... келеді. Сол кезде Кашмир әміршісі
әйел екен... сұлтан ... сол ... ... ... жөн көреді. Уақыт өте
ханым оған тұрмысқа шығып, бүкіл кашмир билігі бірте-бірте аталмыш ... ... ... ... оның ұлы Алладин 1342-1389 жж., одан соң
алладиннің баласы Құтбаддин 1373-1389 жж. билеген. Соның тұсында ... Әли ... ... ... ... Әмір ... ас-Сани 1314-1384 жж.
келеді. Соның уағызының әсерімен әке тағына отырған Құтбаддиннің ұлы Сұлтан
Іскендір ... жж. ... пұт ... бәрін қиратып, ислам
дінін таратқан.
Кашмирдегі барлық сопылардың күпірлікке бет бұрғаны сондай, олар
рұқсат ... мен ... де ... ... ... ... олар түнімен ұйықтамай және тамақ ... бас ... ... ... ... жей береді. Және олардың бәрі ... ... ... қана ... ... кереғар келіп, вакуф мүліктерге қол
сұғуға тырысады. Дайымы пайғамбарлықты ... ... мен ... ... ... ... ... жұрты өздерін мұсылман
жамағаты мен суннашыларға жатқызады. Өйткені, Алланың бұл құлының қаталдығы
оларға мәлім. Ал, егер ... ... ... олардан жазадан басқа ештеңе
де жоқ. Алла тағаланың көмегі һәм ... ... ... ... Нұрбахшиа бірақ табылады деп сенемін.
М.Х. Дулатидың пікірінше, Шаманси атты күнге табынатын да бір ... ... ... ... ... төмендегідей: «Біздің сеніміміз
таза болғандықтан күн шапағатын шашып тұр. Біз күн ... ... ... Егер ... кір келтірсек, онда күн өмір сүруін ... ... ... өмір ... ал біз ... ... ... кешеміз. Онсыз
бірге өмір жоқ, бізсіз оған тіршілік жоқ. Ол бар ... оған ... ... ... сол ... оң ... басқаға мойын бұруға болмайды. Түн түндігін
түсіргенде, күн бізді көрмейді. Біз жайлы ештеңе де білмейді. Түнде ол ... ... ол ... ... ... де айып жоқ. ... ... шаманси деп атайдың деп, ерекшеліктеріне тоқталады. [32, 456-
457 бб.].
Адамның мәселесі жайында көптеген ой-пікірлерге толы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... танып білу
жайындағы өз әдіс-тәсілдерін тұжырымдап, адамның дүниедегі орны ... оның ... ... өз ... ... мүмкіндіктерін ашып
көрсетуге тырысты. Мен кіммін? Мен дүниеге неге ... ... ... ... менің міндетім не? Менің өмірім адамгершілік талаптарға сай келе
ме әлде жоқ па?- ... ... ... ... жауап іздеуге тырысады.
Өмірдегі өз орнын дұрыс ... адам ғана ... сай ... ... ... ... ... мәнін көрсете алады.
Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарих-и Рашиди» шығармасында адамдарды
екі ... бөле ... ... топ адамдары қолдаған даналық, екінші топ
адамдары үшін жаза болып табылады дей ... ... өзі ... ... ... ал егер адам ... ... бет алса, онда ол
адамдарың пешенесіне қарғыс таңбасы ... бұл ... ... ... Оның ... иман жүректің мақұлдауы, ғайыпқа иман
келтіру болып табылады. Бұл жөнінде ... ... ... ... Жаратушы иеміз (әлемді) жаратпас бұрын, жанды (рухты) жаратады және
оларға (мына аятқа сай): деді. Өзі ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ал бір топ жауыздыққа бет алғанда, мына
аятқа ... ... ... ... ... адамдар тобы мына аятқа сай ... деп ... топ ... ... ... ... топ ... үшін жаза
болып табылады. Бұл ... ... ... ... ақылға
бағынбайды. Бұған мойынұсыну иманға байланысты. Иман жүректің ... және ... алуы бола тұра ... шын ... ... иман ... келтіріп, іштей сезіну болмақ. Бұл бақытқа ақыл жолымен жету мүмкін
емес» Өлең:
Әуре болма бекерге ақыл-ойға елеңдеп,
Құдайдан басқа түк те жоқ, ... жоқ ... [14, 43 ... ... ... ... ... Алланың ілтипаты болып табылады. Жетелеу
ғайыпқа иман келтіру болып табылады және ол (Алланың) сыйы – оны еңбекпен
алу ... ... ... 8 - М.Х. ... діни көзқарасы.
Егер кімде кім Дана хакім, ... де ... ... ... өне бойын бақыт пен бағалы, қымбат ... ... ... ... ... ... нұрландырады, сонымен бірге көктің құпиясы
онда орын алады, әрі ғайып, істерінің пердесі оның санасында қателіктерден
бұрын ... ... ... ... ... қақпасынан адамдық рухы
келешектің ахуалын жүзеге аспастан ... көре ... ... - ... М.Х. ... бұл ойлары мүбәрәк хадистен алынған.
Мұхаммед Хайдар Дулати мұсылман дінін берік, нағыз мұсылман дінін
таратушы ... ... ... терең із қалдырған данышпан ғалым, әрі
философ, әрі тарихшы. Ол өз көзімен ... ... ... ... өз ... ... ... оқиғалар болып жатқанына көңіл
аударған ірі ойшыл, шыншыл тарихшы. Ол өз ... ... ... ... ... қасиетті соғыс ашып, мұсылман дініне арнап, ... ... ... ... ... ... ... жан. Сол қасиетті
соғыс кезінде ол өзін керемет, дарынды қолбасшы екенін көрсете білді.
Сондай-ақ, М.Х.Дулати үшін ... ... білу және ... ... ... пен өркениеттілікке жол ашып, өмір сүру ... ... ... ... жолы мен даму жолын қатар өрбіту еді. Тарихи ... ... ... орынсыз ғайбаттан қорғап, жоғарғы өлшемдермен діннің
қайнар көзі мен түптамырын таза ... еді. ... ... тұжырымдар
болсақ, Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің замандастарына, келешек ұрпақтарға
философиялық ізденістерге ұйытқы боларлықтай өшпес мұра ... ... ... ... ... барысында мына төмендегідей қорытындыға
келдік:
- ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді, зиялы қауымды дінге бет бұруға
діттейді;
- адамның жүрегі мен жан ... үшін ... ролі зор ... ... ... ... ашып ... арқылы, исламның дәстүрсіздікке
бармайтынын еске салады;
- исламды мәдениетіміздің көне мұрасы ... ... ... ислам
мәдениетін еліміз бен ұрпақтардың рухани тірегіне айналдыру арқылы, адам
жүрегіне төте жол табуға болатынын ескертеді;
- адамгершілікті, ... ... ... ... ... мен ... жолдарын көрсету арқылы ұлтымызға тән әдептілікті,
әдемілікті, ... ... ... ... һәм одан бұрынғы түркілік дәуірдегі бабаларымыз да ұстанған
ата дінді құбыжық етіп көрсетудегі ... не? ... ... ... ... ... Ислам дінінен аздыртып, өзге дінге кіргізу, сол
арқылы бір дінді, бір тілді, бір ... ... ... Ислам әлемінен
оқшаулау. Одан әрі Қазақстан ... ... ... ... ... дін жойылса, тілді тұғырдан тайдырып жіберу қиынға соқпайтынын олар
жақсы біледі [32, 5 б.].
Ендеше біз ... ... осы ... мән ... ... ... Себебі, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан мазмұнды ой
мұраларымыздың деніне бойлап, қажетімізге жаратудың өзі ... ... ... ... ... жүйенің ақыл-ойымызға өз мұраларымызды
танытпауы, мәдениетімізді жадымызда жат санауымызға мәжбүр еткені, қазіргі
кезеңде зор ... ... ... сөзсіз. Санамыз бұрынғы ұрпақтың
қалдырып кеткен ой дүниесін бар ... ... ... ... ... ... ... әкелді демекпіз. Міне, қоғамды кеңестік саясиландырудың адамға
еткен салдарының бірі ... ... ... ... ... ... ... адамзат баласы сыртқы күштің әсерінен ішкі ... ... ... оның ... ... ... кетері сөзсіз.
Иә, ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ұстанып келген Ислам дінінен, Алланың
хақ ... ... ... бет бұру ... Гуманизмге толы Исламның
бүкіл адамзатқа ортақ құндылықтарын ардақтап жоғары ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, халықтың
өміршең тәрбие көзі, ел тірегі ретінде танып, Ислам құндылықтарын ардақтау,
оны ... ... ... және ... ұрпақтың да міндеті деп түсінеміз [32,
13 б.].
Сондықтан Ә. Дербісәлиев: «өзін ... ... ... ... Алла
тағаладан жақсылық күтетін әрбір азамат тек тән тазалығы ғана емес, ... ... пен ... ойсыздық пен дарақылықтан, рухани азып
тозудан өзін аулақ ... ... ... ... ... ... адал ... оны жоғары оюға, елінің
келешегін ойлап, досқа күлкі, дұшпанға таба болмай, ертеңіне үміт арта ... ... ... да ... ұлтына ұстын, халқына тұлға боларлық рухта
тәрбиелеуіміз керек» - дейді [32, 7 б.].
Демек, Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ұлт ұстаздары
мұрасының бізге берер рухани азығы, жан дүниемізді байытар, ізгілендірер
рухани күш екені даусыз. ... ... ... жете ... ... ... ... бізден кейінгі толқынға берер
дүниеміздің маңызды да, мазмұнды болары сөзсіз.
2 АДАМ ... МӘНІ – М.Х. ... ... ... ... Орта ... ... ойшылдарының адам мәселесін талдаудағы
үндестігі
Өмір мәні – дүниетанымдық категория, онда ... ... ... ... қатынасы, құндылықтар жүйесі бейнеленеді, әлемдегі оның орны
анықталады. Адам өмірі дегенде біз оның екі ... ... өз ... ... рухани дүниең, күйзелісің); өмірдің көрінісі (мақсаттылық,
амал, мінез-құлық). Бұл екі жағы біртұтас, бір-бірімен тығыз ... екі ... да ... ... ... ... мәні түсінігі оның
көрінісі арқылы, шындыққа практикалық қатынасы ... іске ... ... өз өмірін, оның мақсаттары мен көрінісін ұғынуы керек, ... ... ... іске асыру керек. Бұл екеуі бір-бірісмен қарама-
қарсы қатынаста болуы мүмкін. Адамның қоғамдық ... оның ... ... мәні ... ... қатынастарды анықтайды. Бұл жағдайда
өмір мәні дүниетанымның элементі ретінде әлеуметтік белсенділіктің ... ... ... Бұл ... ең ... адамның құндылық
бағдарларына, оның өмірге және оның көріністеріне ... ... ... Ол ... тек ой ... ... мен іс-әрекетінің өзара
қатынасына ғана әсер етпей, олардың мінез-құлқына да әсер тигізеді.
Өмірдің маңыздылығын оның ... ... ... бірақ бұл екі
түсінік теңбе-тең емес. Ж. ... ... ... ... мәнінің жыраулар
шығармашылығындағы құндылық сипатың атты мақаласында: «өмірдің маңыздылығы
– адамның іс-әрекетінің ... ... ... оның ... ... пайдасы» деп көрсетеді. Сондай-ақ Ж. Ошақбаева,
бағыттылық ... ... мәні ... ... ... сәйкес келе
бермейтіндін атап өтіп, өмір бағыттылығы өмір мәнінің бір жағы ... ... [33, 62 ... мәні категориясы «мақсатң түсінігінде де толық ... ... мен ... оның ... мақсаттары мен сол жолдағы
жетістіктерге ұмтылуынан көреміз. Өмір орынды ... ... ... сондықтан оны мақсаттарынан ажыратуға болмайды.
Адам өмірінің мәні – адамның өмірден өз ... ... ... ... ... ... мақсатын анықтауы. Яғни, адам өмірі өмірлік
мақсаттарға негізделсе ғана мәнді болады. Ал мақсатсыз ... ... ... ... өмір. Мәнді, мақсатты өмір сүру үшін, адам ... – ар, ұят, ... ... әділдікті бойына жиюы керек. Осы
қасиеттер адамға адам болып қалуға, өз өмірін өзгертуге көмектесіп, ... ... ... ... – мәнді өмір сүруге ұмтылған адамға
тән.
Өмірдің мағынасы қандай, мақсаты не, шын мәні ... ... ... ... ... баса ... аударған. Орта ғасыр ойшылдар
өздерінің шығармаларында өмір ... ... ... орны, өмірлік
мақсаттары жайлы терең ойларға беріледі. Мәнді өмірге жетуі, өз орнын ... ... өз ... сол үшін ... ... ... ... деген
идеялар айтылады. Олар өз халқын өмір, ... ... ... ... да ... ... ... деген құштарлығын жоғалтпай,
басына түскен қиындықтың бәрін жеңіп шығып отырды. Түркі тектес ... ... ... ішкі жағдайы, сыртқы саясат толғандырды. Елдің амандығын
ойлаған олар ел басшыларының қапысыз ... сақ ... еске ... ... 128 ... ... ... мәнін адамның дүниеге көзқарас жүйесінен
іздеу қажет. Біздің рухшылдығымыздың бастауы сонау орта ғасыр философы әл-
Фарабиден ... Ж. ... А. ... ... мен М.Х. ... ... ... ұлы перзенттері ретінде өмірдің сан алуан мәселелерін
сарапқа салып, ізгіліктік ... ... ... жасап, ел бірлігін сақтау, ... ... ... ... Ж. ... ... мен М.Х. Дулатиден бастау алған
ойлау жүйесі ұлтымыздың ең басты байлығы деумізге болады. Бұл ойшылдардың
кейінгі ... ... ... сан алуан.
Дегенмен отаршылдық тұсында ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойы ... ... ... ... ... жасанды, ешқашан болмаған
деп үгіттеліп келді.
Қай халықтың да ... оның ... ... ... ... із
қалдырған арыс азаматтармен ажырағысыз байланысты. Әр адам өз ... Кез ... ... тұлғаның заман төрінен алар орны мен ... ... ... оның ... алысқа көз тастап, келешекті кең
толғай білуімен, әрі туған ... мен ... ... ... ... [35, 339 ... ... ойшылдарымыздың әлемдік философиямызда алатын ... ... ... шығармашылығындағы дүниетанымдық ойлар,
нақыл-өсиеттердің мәндері бүгінгі ... да ... ... жоқ. ... біз, ... ойшылдарының шығармаларында көтерген философиялық
мәселелердің М.Х. Дулати шығармаларындағы ұқсас ... ... ... даму ... әр ... ... адам ... түрлі қырынан көрініп отырған. Мысалы әлемнің екінші ұстазы атанған
ғұлама әл-Фараби (870-950жж.) ұлттық мәдениет жеке ... ... ... мінез әдеттен бастау алып, «абзал әрекетң инабатты
(мәдениетті) болу керек дейді. «Тәрбиесіз ... ... ... ... ... - ... «Қайырымды қала» мәдениетін арттыратын
негізгі мәселелер білім, өнер, әдебиет (поэзия) музыка деп ... ... ... ... оның ... адам ... ... қойылып,
жан дүниесінің сыры жайлы алғаш ой-пікірді айтқан болатын. ... ... ... молшылыққа жетелеуді көздеген Фараби әділеттілікті
халықтар достығын насихаттауда, ... ... ... ... адам
бірдей екенін уағыздаған гуманистік идеялары, оның өз заманындағы Шығыс
елдерінің, әрі дүние жүзі ... ... ... ... ... еңбектерінің, оның өз дәуірі үшін ... ... ... беру ілімінің тәрбиелік мазмұны мен мәдениетінің еңбек пен
еңбек ... ... ... ... ... ... болды.
1. Еңбек әрбір қоғамдық құбылыс ретінде өзгеріп отырады, еңбек – ... ... мен ... ... Ойшыл ілімі тәрбиенің әрбір қоғам кезіндегі әлеуметтік мәнін ашты.
Фараби ілімі тәрбие – еңбек, адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ... оны әр топқа бөлу арқылы – ... ... ... қажеттілігін ғылыми тұрғыдан
дәлелдеді. Ғылымның ... пен ... ... негізін және оның
теориясын жасады.
4. Еңбектің, еңбек тәрбиесінің ғылыми негізін сала ... ... ... ... ... көрсетті.
5. әл-Фараби ілімі Шығыс халықтарының философиялық-педагогикалық ой-
пікірі, ... ... ... болып ессептеледі. Демек, ол Шығыс
халықтарының салт-санасының, әдет-ғұрпының, ағартушылық, ... ... ... ... ... жаңа кезең ашқан – халықтық
педагогиканың негізін қалаған [36, 327 б.]. Фараби мен ... ... ... ... ... ... келсек, Фарабидің
этика жөніндегі концепцияларындағы жақсылық, мейірбандық категорияларына
көңіл ... ... ... әл-Фараби, мазмұн мағынаның бір бөлігі,
сондықтан ол ... ... ... ... ... Ал жамандық жақсылық
сияқты емес, ол болмыс жоқ ... ... ... М.Х. ... жүйелі түрде мол таралатын мораль философиясы жайлы ... ХІ ... ... ... ... ... ... «Құтты
білік» дастанымен сарындас. Жүсіп Баласағұнның, Мұхаммед Хайдар Дулатидың
шығармаларында ... ... ... оның ... ... ... адам іс-әрекетінің оңы мен терісі, тілден келетін зиян мен пайда,
ел билеуші әкімдерге қажеттілігі, асыл ... әр ... ... ... таба білу, т.б. хақындағы ой-толғамдар, сондай-ақ отбасы
мен неке, ұл мен қыздың өнегелі ... бала мен ... ... ... ... ... сөз болған. Мұхаммед Хайдар
Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде әсірісе ... ... яғни ... ... ... ... ... адамға қатысты күнә деп айрықша
тоқталып өтеді. Баласағұн мен ... ... ... ... ... ... оның ... жастар тәрбиесіне көңіл бөлуінде. Бұл
ойымызға айғақты дәлел ретінде Ж. Баласағұнның ... ... жеке ... ... өсуі ... ... ... ол адам табиғатына
байланысты бола ... оның ... ... ... ... ... анықтауында еді. Ал, Дулати мен ... ... ... ... үш ... ... ... Баласағұн үшін
бірінші - әрбір жеке адамның білімді болуы, білімді болу үшін оқу ... ... ... қалыптастырудың басты шарты – білім немесе
әмірші ... ... ... ... бола ... ғалымдарсыз елді басқара
алмайдың – дейді. Екінші- барлық байлық, молшылық - ол үшін еңбек, ... ... ... ... - ... ... күштілік – ол үшін
бірлік, достық, бостандық керек. «Білімсіз адам мәдениетсіз, ол хайуанмен
тең» деп ... ... ... азаймас һәм жоғалмас, Білім жарық
нұрын саған шашатын» ... [37, 132 б.]. Ал ұлы ... ... ... ... ел басқарушы, халықтың ойынан шығатын басшы болу үшін
кішпейіл, ... ... ... ... ... ... ... болу керек дейді. Данышпан ғұлама әрбір адам ... ... болу үшін жеті ... ... аулақ болу керек деп
уағыздайды еңбектерінде. Сондай-ақ:
1. өмірдің мәні, ондағы өмірдің жүріс-тұрысы;
2. әділдік, адалдық, ... ... ... ... ... ... ... сөз болады.
Бұл идеялардың тамыры тереңге тартып, Әл-Фараби бабамыздың идеяларымен
ұштасып жатыр. Адамды жетіле түсуге, бақытқа, молшылыққа жетелеуді көздеген
Фараби ... ... ... ... мәдениетті, ғылымды
жасауда барлық адам бірдей екенін уағыздаған гуманистік ... оның ... ... ... әрі ... ... ... үндесіп жатады. Фарабидің бақытқа жету жолында барлық
халық бір-біріне көмектесетін болса, жер беті түгелімен ... ... ... сөзі тап бүгін де өте мәнді [38, 5 б.]. Ол адамның ... ... ролі аса зор деп ... ... ... ... ... (соғыстың) пайдасыздығын ұғуға
жетеді. Сондықтан олар ең ... ... ... жету ... ... жету ... бір-бірімен келісімге келуі керекң. Фараби,
Баласағұн, ... ... ... ... ... ретінде
насихаттап, адамның өзін,, оның ақыл-ойын, қабілет пен жігерін өте ... ... ... бақытын тілейді. Оларды тынымсыз іздену, оқу-үйрену
арқылы өзін-өзі жетілдіруге шақырады. Бұл жөнінде Фараби «Тек адамның мінез-
құлқына ... ғана одан ... ... ... ... шығады» - дейді [39,
10-12, 114 бб.].
Ж. Баласағұн үшін, адам мен қоғам қарым-қатынасы маңыздырақ ... ол ... ... топтарды айқындап, олардың әрқайсысының
функцияларын белгілеп, оларға тән қарым-қатынас үлгілерін қарастырған.
Адамның ... ... ... ... ... ... көп ... көтерген. Жеке адамның қалыптасуында адамгершілік қасиеттердің
маңыздылығын, оның қоғамның дамуына ... ... ... Қоғам дамуындағы
адамның рөлінің ерекшеліктерін, адами құндылықтардың маңыздылығына көңіл
бөледі. Адам бойындағы ... ... мен ... ... ... ... саралап отырады.
Адам болмысының рухани дені қандай болу ... ... ... ұят, ... ар, ... ... ... сонымен қоса
Аллаға деген ыстық ықылас пен таза ... ... ... бұл ... кісіліктің, парасаттылықтың, адам ... күш ... ... бір ... ... ... осы бір ішкі
әлемнің сұлулығынан туындайтын , ... ... ... екендігі айқын
көрінеді.
Сабырлы бол, сабыр бастар мұратқа!
Күйіп-пісіп, өзіңді отқа құлатпа!
Қай істе де жоғалтпағын сабырды,
Ұстамдылық үйірер мал, ... тый, ... ... ... тый, ... жұт ... [37, 161 ... ашуланба, налыма,
Сабыр соңы – салқын сая жаныңа.
Сабаз ердің сөзін ұқ та біле бер:
«Сабыр ... ... іс ... ер талмай жетер мұратқа,
Аққу өзі-ақ түсер, шыда ... - ... [37, 162 ... ... ... ... беретін Әділет, Бақыт, Ақыл,
Қанағат адам ... оның ... ... әсерінің күштілігі айрықша.
«Құтты біліктен» алар дүние мол. Соның ... ... ... ... ... ... ... үлкен алар ой, идея адам
бойындағы жаратылыстан бар адами қасиеттер мен ізгілікті ашу оны ... ... ... сақтауы, әдеп, білім дүниелерімен қарулану маңызды.
Адами ... ... жолы ұят пен ... ... ... адамдық
кісіліктен ажырататын кісіліктен ажырататын ... ... ... ... ... нақты мысалдармен жүйелейді.
Сондай-ақ, Ж.Баласағұн:
«Кісілікті ұят сақтап қалады,
Ұяты бар кісі – адамның Адамы» - ... ... ... ... ... ... ... болар, қараңдар.
Қайран ақыл, ұят, білім, кісілік,
Шарап арбап, жалап құртқан пішінін» - дейді [37, 163 б.].
«Адами сапаны ... ... ең бір ... ... бірі - зұлымдық.
Сондықтан ол зұлымдық - өрт, тисе өртеп қырады» - дейді Ж. ... ... б.]. ... ... ... ... бір жолы ... бойыңды
аластатып, ада болу, өзіңді-өзің тазарту деген қорытындыға келеді бабамыз.
Ал мына бір өлең жолдарында Ж. Баласағұн ... ... ... ... ... ... ... тапқанын баяндайды. Дәл осы ... ... ... Ғалам мен өмір пайда болады. Үштік қағида
дамуына негіз болатын процесс деп қарауға болады. ... Ж. ... ... от, су, ауа, жер ... бірлігінен туындайды деп
қарайды. Мысалы:
Үші-көктем, үші- күздің жұлдызы,
Үші-қыстың, үші жаздың жұлдызы,
Үшеуі –су, үшеуі – жел, ... ... ... ... ... боп!
Үш от, үш су, үш жел түгел ... ... ... ... ... жаулар бұлар өлгенше,
Жауды жауға салып, қойған сөнгенше,
Қатыспас жаулар, іштей танып жарасқан,
Көріспес жаулар, өшін бүгін ... хақ ... ... да, ... ... [37, 62 ... жаратылуы адамзатты толғандырып келе ... ... бірі ... табылады. қадым замандардан уақыт пен кеңістік
бағдары шексіз дүние ретінде ұғынылып, дүниенің пайда болуы ... ... ... ... ... оның ... ... мойындап келген
ғалымдар өз еңбектерінде дүниенің ұщы-қиыры жоқ, шексіз материяның жиынтығы
деп санады.
Түркілер дүниені ... ... ... тұратын жеке-жеке әлем
деп қарап, дүниені тануға алғашқы қадамдар жасады. Мысалы Ж. ... ... ... мен ... ... сипаттаудан бастайды:
Алла атымен айттым сөздің әлібін,
Жарылқаған, жаратқан бір тәңірім?
Құрметі көп, шүкіршілік мың да ... ... жоқ, ... лайы ніл ... ол: ... көк, ай, күн, ... жер, ел заман, уақыт,бұл күнді [37, 616 б.].
Бұл идеялар Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» шығармасы мен
«Жаһан-намэ» ... да ... сөз ... ... мен күз ... ... жаратылғалы бері адам баласының да біріне кемел, біріне зауал,
белгіленіп қойғаны, тағдырда әділеттік жоқ ... ... да, ... ... ... Мұхаммед ғ.с. мен оның төрт серігіне Әбу Бәкір, ... ... ... ... бұдан біз, қазақ халқының ұлы ойшылы М.Х. Дулатидың ХҮІ ғасырдың
бірінші жартысындағы ... ... ... ең ... ой- ... ... ... Сондай-ақ ол, шығыс
ойшылдары көтерген адам мәселесі, оның қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... Хайдар Дулатидың
негізгі зерттеу объектілерінің бірі- адам мәселесі. Адам мәселесі ұлы ... ... ... проблема.
Үлкен ойшыл- философ білімділіктің, біліктіліктің көзі адамның өзінде,
оның іс-әрекетінде, зердесінде екенін ... ... әр ... ойы
дұрыс болуын, иесінің өзі көрген білгенінен туған ойларды ойға ... ... ... өмір ... ... тәжірбие жинақтауға,
дұрыс жолды таңдауға шақырады. Ол адамның тұлға ретінде әлеуметтік-саяси
тұрғыда жетілуіне ... ... ... ... ... зерделі ақыл сияқты қасиеттерді атап көрсеткен. Ол халықты осындай
қасиеттерді өз бойларына дарытуға шақыртып, ... ... ... ... ... ... мәселе Мұхаммед Хайдар Дулатиді ерекше
толғандырған. Ұлы ойшыл адамның тұлға ретінде қалыптасуына негіз ... сол ... ... ... ... жете ... ... заңдылықтарын дербес объективті өмір сүруін мойындаған,
оларды танып, білуге ұмтылған. Ойшыл, ... ... ... сүйене
отырып, өзін қоғамға қарсы қоймаған, ... ... ... араласып,
өмір сүруге тырысқан. Сондықтан да болар ... ... ... өз
шығармаларында қоғам мен адам арасындағы ... ... ... адам мен ... ... қатынасы төңірегінде өзінің
философиялық ойларын өрбіткен.
Адам мен адам арасындағы ... ... ең ... ... Оның ... ... барша адамзат қашаннан-ақ мүделлі болып
келгені белгілі. Бірақ адам жөнінде қанша айтылып, ... ... да, ... әлі күнге дейін түгел ашылып болған жоқ. Адамдар арасындағы қуаныш ... ... пен ... махаббат пен зұлымдықты, адамды сүю мен
оның іс-әрекетін, қиял-арманын ... ... ... біз, ... ... ... таба ... Мұхаммед Хайдар Дулати ішкі жан дүниесінің, мәдениетінің
негізгі көрсеткіші - өзінің айналасындағы ... ... ... олардың іс-әрекетін сабырлылық пен салқынқандылықпен қабылдай
алуы деп ұққан.
Күнделікті өмірде адам мен ... ... ... ... отыратындығына көңіл бөлген Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... бар ... мақал-мәтелдер, өлең
шумақтарын кеңінен пайдаланған. Көңіл айту, бата беру, бата сұрау, жол ашу
сияқты ... ... ... ... ... ұтымды пайдалана
білген. Мұхаммед Хайдар Дулати шығармаларын оқи ... біз адам мен ... ... ... субстанционалдық маңызға ие болғандығын
көреміз.
Мұхаммед Хайдар Дулати адамның ішкі жан дүниесі – руханилық мәселесін
онтологиялық ... мен ... ... ... қоғамдық қарым-
қатынасын реттеп отырудың маңызды құралы ... ... ... ... ... дүние тану, мемлекетті басқару қабілеті ... ... ... өз ... ... ... ... үшін өмір сүру, мәнді өмір сүру ең басты құндылықтардың
бірі. Халық өмірді, жарық дүниені ... ... ... ... ...... рухани тәжірбиесінің негізі. Адамның өз орнын білуі, ол
орнының Жарық дүниенің ... ... ... ... білуі - өз алдына
бір шоқы. Өмір бар ... ... де бар ... халық естен шығармайды, олар
өлімді мәнді өмір жеңеді деп пайымдайды. Дүние бір ... ... ... өмір ... ... береді. М.Х.Дулати:
Өмір салты, тіршіліксіз көз жасына тұрмайды,
Іркілген жас кірпікке енді қайтіп құрғайды!
Өмірдің ақыры – бір топырақ үйілген,
Аралауға жер үстін ... мен ... соң ... қайтем алтын тұғырды?! [14, 87 б.] десе, екінші
бір өлеңінде:
Өлім-ажал ешқашн кәрі –жас деп ... лебі ... жан о ... аттайды дейді [14, 64 б.].
Өмірдің мәні мен өмір құндылықтары категорияларының айырмашылықтары
көп. Өмір құндылыы ... ... оның ... қоғамдық мәнділігі бар
үйлесімді дамуы мен бай ... ... ... ... ... оның ... ... мағынасында. Субъективтік жағы адам
түсінігінің ... ... ... ... да, ... ... дамытатында да ... ... ... Дулати
шығармаларынан сол замандағы құндылықтарды көреміз. Заман ... ... ... ар, ұят, адамгершілік, мейірімділік, кешірімділік, жан
тазалығы, шынайылылық сияқты ұғымдар өз құндылығын ... ... өз ... ... ... ... ... қорғаушысың әлі де,
кешіріммен қарашы сен солардың бәріне дейді [14, 399 б.].
Қарым-қатынас – адам ... ... оның ... ... ... қалыптасатын саласы. М.Х. Дулати шығармаларын
қарастырсақ, ол барлық нәрсе адамға байланысты дейді:
Жаман ... ... ... амал ... ... шығады сенен де өткен жамандар?! [14, 66 б.].
«Бұны айтудағы мақсат дейді М.Х. ... ... ... мен
әміршілердің адам өмірін, мемлекетті талқандайтын қорлық-зомбылық жасаудан
аулақ болу керектігін һәм ... ... ... негізі және
өмірінің хош иісі екендігін ажырата, түсіне білуді көрсетуң. [14, 67 ... ... жол ... ... ... қағу әр ... парызы
дейді. Жақсылықтың отын маздататын да, жамандықтың түтінін бықсытатын да
адам деген ой ... ... ол ... ... шығады, жақсы адамдар
дегеніміз кімдер, жамандық неден туады, жаман адамдар қандай деген мәселені
сөз қылады.
Мысалы: Ұлылардың жұрты алыс, ... ... ... ... ... ... алмаймын оларды.
Сұхбана Алла! Жаратқан, күпіршілік, бұл айып.
Алдыменен оларға болайын да лайық!
Бас иетін алдында, сүйсінетін әманда,
Жаны жомарт жан керек мына ... [14, 437 ... мәні – ... ... орны мен адамның өмірлік іс-әрекетінің
әлеуметтік мәнділігін бейнелейтін, адамның әлеуметтік ... ... ... ... мен ... ... бағалайтын,
өз өмірін ұғынықты мақсаттарға сай құратын, қоғамдық және жеке ... ... ... Өмір мәні ... адам ... мен
қоршаған ортаның, құндылық бағдрлары мен мінез-құлықтың, жеке қажеттілік
және әлеуметтік бағалаудың арасындағы қарым-қатынас мәнін анықтайды.
Моральдық ... ... ... өмір мәні ... ... бар. Оны ... бақыт, мұрат, парыз сияқты ұғымдарымен ... ... ... ол этиканың категорияларымен шектеліп қана
қоймайды, ол адамның әлемдегі орны орнын, оған ... ... яғни ... ... де ... Өмір мәні адам ... мен ... көңіл-күйін, күйзелісін, яғни психологияны да қамтып өтеді,
эстетиканы да ... өнер ... ... ... өмір ... М.Х. ... шығармалары арқылы талдау барысында былай ... ... өмір ... ... өмір мәнінің этикасы;
3. өмір мәнінің эстетикасы;
4. өмір мәнінің әлеуметтік психологиясы.
Сөйтіп біз, өмір мәні ... ... ... ... ... оның ... ... қарастыра аламыз. Жақсылық - өте кең этикалық
категория. Қоғамдық өмірдің шын дерегі адамгершілік негізінде ... ... ... Жақсы адам мен жаман адам жайлы Мұхаммед Хайдар Дулати
өзінің шығармаларында көп ... ... ... ... ... үндеп, жамандықтан аулақ болуды өлеңдер арқылы жеткізедеді.
Ие болу жақсы атқа – барлық жанның мақсаты,
Дүниеде тозбайтынтек сол жалғыз жақсы атың.
Ағайынның қашанда ауыр ... ... ... ... жақсартам деп жанталас!
Күндіз-түні, ерте-кеш, сәчкеде һәм бесінде,
Менің осы ... ... ылғи ... [14, 406 ... ... Хайдар Дулати шығараларында жақсы жомарт, адал адам
мен қайырымсыз, залым, жаман ... ... ... өлімі жақсы адамдар үшін - өлім, жаман адамдар үшін - өмір, ал
залымның өлімі – жақсылар үшін өмір, ... үшін - ... Өлең ... ... ... ... өлер аты жексұрын,
Адал өлер, аты өлмес, осы нағыз жақсы ырым.
Карун өлді, ... үй ... заты ... ... ... ... соң аты оның [14, 70 ... пен әділетсіздік, жамандық пен жақсылық, ақ пен ... ... ... ... ... ... дейді:
Ұғып болмас жалғанның құпиясын, жұмбағын,
Жақсылардың белгілі тіршілігі жылдағы.
Өлгендерді білмеймін, қателесер тірілер,
Аттап өтер арамдар, ал адалдар ... … [14, 66 ... әні ... ... ... ретінде жаллпы бағытты ұстанады.
Өмір мәнін моральдық парызбен байланыстырамыз, бірақ теңдестіре алмаймыз.
Парыз негізінен ... ... ... ... мен ... көрсетеді. Адам
өз мақсатын таңдаған соң, ол парызға айналады да, парызды ... ... ... диалектикалық бірлікте болады. Өмір мәні ұғымы адамның ... ... ... қараймыз. Бақыт дегеніміз – ол болмысыңа, жеткен
табыстарың мен өз мақсаттарыңның іске асуы жолындағы ... ... өмір мәні ... өз ... ... алға ... мақсаттарына деген
сенім. Бақыт пен мұрат ұғымдары адамның іс-әрекеттерімен тығыз байланыста
айтылып, ... ... ... ... ... ... шынайы ыңғайласып, бірлікте тұрады. Бақыт ұғымының өз ... ... ... ... М.Х. ... ... ... құлпын тамаша,
Сен ашқайсың шынында, сен ашпасаң кім ашар?
Байқайсың ба көңілді басып ... мол ... сен ... кім ... сол ... жетпейсің кезде жекпе-жек,
Сен жетпесең мұратқа, жете алмайды көп көжек [14, 387 б.].
М.Х. Дулати бақыт дегенде, оның ... ... ... ... оның ... ... елге қайырымдылығынды, сол
қасиеттерімен жұртқа ... ғана ... жету ... болатындығын
айтады.
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірді қадірлеп, оны мәнді өткізуге шақырды.
Адамның өмірлік ... не, ... ... ... ... байлық адамға
жолдас болмайды деген ойды алға ... М.Х. ... ... адамға,
олардың тағдырына қатынасын өз шығармаларымен ақыл-өсиет, кеңес айта ... Өмір ... ... алға ... елге ... ... керек. Тіпті қандай қиын жағдай да болсаң да мойыма, жаман іске
ұрынба ... Әр ... ... шегі ... ... нәрсенің шегі бар, шектен шыға алмайсың,
Қысқа болса көрпеңді неменеге жалғайсың? [14, 64 б.].
Адам, түлкі сияқты елдің ... ... ... ... ... түбінде
өзіңнің де алданып қалатындығыңды ескертеді.
Қулықты қой, ей түлкі, айлаң алпыс болса да,
Арыстаннан аспайсың қартайсаң да, солсаң да [14, 75 ... ... ... ... ... ... ... нан
пісіп, құр кеуде тәкаппарлыққа салынуын ашып көрсетеді және ... ... да ... үшін ... қамы үшін ... ... екенін М.Х.Дулати жақсы
айтқан. Жора-жолдастарыңнан, құрбыларыңнан, кем қалмай, ... ... болу ... ... ... Ол үшін өз күшіңе сен, дәулетті сұрап ала
алмайсың, өз талабыңа сенің қажет дейді. ... жету ... ... ... сол ... ... ... деген пікірге келеді.
Мұхаммед Хайдар Дулати татулықты, мейірімділікті, батырлықты көксейді.
Адамның артықшылығы жомарт, жайдары ... ... мен ... деп
көрсетеді. Ер-азамат, сұлтандар, байлар мен кедейлердің бәрі бір ... екен деп ... ... арасындағы қайшылықты ағайыншылықпен
шешуге үндейді.
Бауыры мен бауыры тіл табысқан ... сені ... жау ала ... ... [14, 365 ... ... ғана тіл табысып қоймай, патшаларда бірін-бірі сүйемелдеп
қолдаса, ешбір жау жеңе алмайды деген қорытындыға келеді. Өлең:
Екі патша бірін-бірі сүйемелдеп ... ... ... ... ... [14, 364 б.].
Ол әділетті болу адамның өзіне байланысты екендігін әсерлі ... ... ... негізгі әлеуметтік келелі тіршілік мүдделеріне
қарай иландыру, икемдеу, оның ... ... ... пайдалану, уақытты
бос өткізбеу болып табылады.
Әділ болсаң, халықтың көңілінен шығасың,
Пайғамбарлар ... ... –ақ ... [14, 88 ... ... ... ... болмау керектігін, керісінше
ақылды, ... әділ ... ... Бұл ... мына өлең жолдарында
жақсы келтірген:
Парасатты, тектінің, ақылдының, ... ... ... ... табылды.
Деген күннің өзінде тамшы қанға татымас,
Болмау керек безбүйрек, болмау ... ... [14, 134 ... ... Дулати хан мен халықты бірігіп қимылдауға, бірігіп
әрекеттенуге шақырды. Ол ... ... ... сол тілектердің
орындалуына жол ашқан саяси тұлға еді. ... ... ... ... ... талдау барысында, ұрпаққа ... ... өмір сүру үшін ... ... ... ... жолды
іздеуі керек.
2.2 М.Х. Дулати шығармаларындағы ... ... ... және оның
философиялық мәні
Әр халықтың мәдениеті мен философиясының өз ерекшеліктері бар. Сол
сияқты түрік тектес халықтардан ... ... ... бөлініп жатқан тұсында да
өзіне ғана тән ерекше белгілері бар. Ол ерекшеліктер халықтық ... ... сол ... ... ... ... да ... тұста Мұхаммед Хайдар Дулатидың философиялық көзқарасындағы адамның
рухани болмысының мәнін зерттеудің ролі ерекше.
Бұл ... біз, ... ... Дулатидың «Тарих-и Рашиди»
шығармасына сүйене отырып, ондағы адамның рухани ... мен ... ... ... ... ... ... адам, адамгершілік туралы көп толғанған
адам. Оның адам ... ... ... кезде де өз маңыздылығын жойған жоқ.
Мұхаммед Хайдар ... адам ... ... сол ... тарихи
оқиғалармен байланысты екенін айта кеткен жөн. Ойшылдың айтуынша, қазіргі
кезде, нақтырақ ... ... ... ... қиянат жасау кең қанат
жайды дейді. Мұндай жағдайда халықтар арасында, адамдар ... ... ... орын қалмайды дейді. Бұл жөнінде:
Қиянатшыл дүние шаш ал десе, бас ... ... ... ... ... тас па ... жүрегің?
Бас қоса алмай екі дос екі жақта жүреді [14, 488 б.].
Мұхаммед Хайдар ... ... ... адам өміріндегі алар орны
мен атқарар қызметі ... ... ... ... ... ... жаратқан, ол
әуелден бар, оның бар екеніне ақылмен емес, иман арқылы пайымдауға болады
дейді. Иман жүректің ... дей ... ... ... ... ... жаратпас бұрын, жанды (рухты) жаратады…. Бұл шындық, себептің
жоқтығына қарамастан ақылға ... ... ... ... ... ... ... құптауы және ауызға алуы бола ... ... ... ... иман ғайыпқа иман келтіріп, іштей сезіну ... ... ақыл ... жету ... емес.
Мұхаммед Хайдар Дулати әр істе ақылмен ... ... Әр ... ... өз ... ... ... дейді.
Сондай-ақ мына жалған дүниеде Мұхаммед ... ... ... ... ... мен ... жетістігі де мол болмақ. Одан ары ойын
жалғастыра келе, 91-тарауында Тибетті сипаттау. ... ... ... ... атты ... ... ... жайында білгенім
мынадай дей келе ... ... ... ... хақ ... о ... жаратар кезде рухтарды жаратып, әр бір рухты киелі нәрсеге қалайша
қауышу керектігін, қандай жол ... алып ... ... ... ... әр ... жеке ... мұның бәрін тілсіз, дәнекерсіз
істеген. Әрі уақыттың талап етуі бойынша ... ... рет ... ... ... Һәм бұлар өсуге күш береді әрі
өсімдіктердің жер бетінде өсіп-өнуі де осы ... рух ... ... ... ... ол ... ажырап, ессіздік пен ұмытшақтық
пайда болады. Күндер өте келе (рух) ... ... бір ... ұнамсыз
жауыз денеге ауысады. Оның осы асуы төменгі деңгейде болса да топырақпен
араласқандықтан ол дамиды. ... ... одан әрі ... ... ... ол әрбір денеде одан әрі дамуға алып келетін іс-әрекетті жүзеге
асырады. Егер осы ... ... ... сол ... ... бір тәуірлеу
денеге ауысады. Егер де өзінің іс-әрекетінде қателіктер ... ... ... денеге енеді. Егер дене жамандық ... ... (рух) ... ... ... ... уақыт сол жерде қалады да тағы да солай,
бір денеден екінші бір денеге ауысып, сөйтіп адам денесіне ауысқанша ... Рух адам ... ... ... ... ... ... - қара
тобырдың, не құлдың денесіне енеді. Осылайша адамзаттың барлық ... ... лама ... ... [14, 458 ... ... ... адам жаны мен адам рухын бір деп ... ... ... өлім ... оның ... мәңгі. Рухтың материадық күші
сарқылмайынша оның денесі өмір сүреді. Ал оның ... ... ... оның ... жоқ ... ... де рухы таза ... қала береді.
Кімде-кімнің рухани күші осындай болса, оның (рухын) көре алады. Алайда ... көре ... ... көз ... мен ... ... ең ... жүйелерден бастап,
қазіргі күнге дейін қайта-қайта қойылып, бірақ, өз ... таба ... ... адам ... ... және ... бастаулардың
арақатынасын анықтау жатады. Бұл адамның экзистенциалды болмысында амалсыз
дилемма түрінде қалыптасқан: ... ... ... кете алмайды және осыны тек
рухы арқылы түсінеді. тек фантастикалық, аңыздық, ... ... жан ... ... қалдырып, әлемді аралап, сосын қайтадан оған ... ... ... пен ... осы екі адамдық
болмысбастауларын ұғындырамын деген әрекеттердің ... ... ... жәй ... үшін ... тәрізді болып көрінетін жан
мен ... ... ... ... ... қиын түйіндер мен алынбаған
белестер кездеседі.
Жан мен тәннің құндылық деңгейін Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарих-и
Рашидиң шығармасында ... ... ... қашқан жан қайда барып қонады?
Тордан шыққан әнші құс гүлзарына қонады [14, 152 б.].
Мұхаммед ... ... үшін жан мен рух ... ... Жан ... Дулати үшін, адамның адамгершілігінің, кісілігінің бастауы деп
есептейді. Оны мына шумақ өлеңінен ... ... ... ... ... жаны болдым жаныңның,
Рухы бір екі тән – солай менің танымым [14, 422 ... ... тыс рух бар ма? Егер ол бар ... ... өмір ... не үшін тіршілік етеді? Онда рухани бастаулар қандай қызмет атқарады?
Шексіз әлемді, ол және бұл дүниені, адамды кім ... ... ... ... ... ... ... Дулатиді де толғандырған.
Сондықтан біз осы бөлімшеде Мұхаммед Хайдар Дулатидың жан мен тән ... ... Жан ... ... бойынша, адамның рухани мәнісі.
Адамның зердесі ақылмен ғана шектелмейді. Рухы күшті адам үшін тек ... ... ... ... ... ... ету ... бірдей, бұл
оның бір жаратушыдан тарағанын дәлелдейді.
Адамзат тарихында жанның дербестігі ... оның ... ... талай көзқарастар болған. Барлық діни ағымдарда бұл жеткілікті
қарастырылмаған. Шын ... ... жан дене ... ... дене ... Жан олай ... ... бірігіп тұрған кезде бір-біріне қатты әсер
етеді.
Оп-оңай іс, оп-оңай тірі жанды өлтіру,
Мүмкін емес қайтан тірі ... ... [14, 369 ... ... мәні ... ... бұл мәселені талқылауда
ешқашан аяқталмайды. Ешкім мына кезеңнен бастап, адамға жан немесе ... деп айта ... ... да әр ... ... туралы да
толғанады. Дүниедегі өмір, тіршілік аталуының бәрі ... ... ... ... ... бір ... әсер ... яғни дүниені кім жаратты
деген пікір болса керек. бұл жөнінде М.Х. Дулати былай ... ... ... ... ... ... ... асуын қандай да бір себепке
тәуелді етедің. Жан мен дене екі екі ... ... деп ... ... ... ... әсер етеді.
Өмір салты, тіршілік көз жасына тұрмайды,
Іркілген жас кірпікке енді қайтіп құрғайды!
Өмірінің ақыры – бір ... ... ... ... со ... ... жер ... арнадым мен ғұмырды,
Болмаған соң мәңгілік, қайтем алтын тұғырды?! [14, 87 б.].
Біздер қаншалықты әлем ... ... те, оның ... ... Әлем ... адам ... заңдылығымен тепе-тең. Сол себепті
ғұлама ойшыл – Мұхаммед Хайдар Дулати адамның ішкі ... ... ... ... ... ... тууы мен өлімінің, бақыты мен қайғы-
қасіретінің себебі неде деген сияқты сұрақтар қоя ... сол ... ... ... мен көзқарастары қалыптаса бастайды.
Көкейіндегі сұрақтарға жауап іздеу ... оның ... ... ... ... ... не, оны жалғаннан немесе қателесуден қалай
айыруға ... ар, ... ... жауапкершілік, әділеттілік пен
әділетсіздік, зұлымдық пен ... ... не ... ... ... ... алдымен өз ойын жүйелеуге тырысады.
Бұл сияқты сұрақтарға жауап беру үшін олар ... ... ... ... болу ... Ең ... Мұхаммед Хайдар Дулати жоғарыдағы
сұрақтарға жауап бермес ... ... ... ... мен ... ... ... Дулати – тек ... ... ... өзгерістерді
бақылаушы ғана емес, ... ... ... ... Ол қазақ
философиясының қалыптасуына үлкен із тастап, өз заманының болмыс шындығын,
қоғамдық ойын ... ... ... ұрпаққа саналы да елеулі рухани мұра
қалдыра білген. Өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық - саяси, мәдени, сайып келгенде,
философиялық ойлау құрылымын жасады. Олар адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ... мемлекет, қоғам,
құндылық, шындық, қалыптасу, әділеттілік, бірлік, ... т.б. ... оның ... мемлекеттің нығаюымен, этностар ішінде
қатынастарды реттеуімен, әр ... ... ... ... ... Сондай-ақ, гуманизм мен бірігу идеясынан алшақтамай,
шындықты ... ... ... ... бейнесі» мен «Мен» бейнесін
жасауға тырысады [40, 127 б.].
Құндылық ... ... ... үшін өте маңызды әдет-ғұрыптарды,
нормалардың қызметін өзіне бағындырады. ... ... ... қайта құрады, сол арқылы адам айналадағы ... ... ... ... - ... сұлулық. Заттар мен құбылыстардың
сипаттамасы табиғаттағы, қоғамдағы, ... ... ... ... қамтамассыз ету үшін қажет. Қазақ дүниетанымында эстетикалық
және ... ... ... ... ... тапқаны бізге
белгілі.
Шындық пен қайырымдылық дегеніміз не? деген сұраққа ... ... бір ... ... ... мен өмір ... олардың
әскери өнері мен саяси тәжірбиесі, әлеуметтік – этикалық ... ... ... – сол кезеңдегі адам тағдырын түсіну мәселелерін
көтереді.
«Кашф әл-махтуб» кітабының авторы былай деп әңгімелейді дейді Мұхаммед
хайдар Дулати өзінің ... ... ... ... оған мейірі
жаусын шындықты тану жөнінде ... ол Мен ... Алла ... ... Алладан өзгені Алланың нұрымен таныдым, деген екен. Жаратушы тәнді
жаратып, оған жан ... өмір ... ... және жүректі жаратып, оның
тіршілігін өзіне қаратты. Ақылдың тәнді ... күші жоқ, әрі ... ... ... [14, 43 ... ... әр ... адамдардың дәстүрлері мен мәдениетіне көңіл
бөле отырып, ... ... ... ... ... тұруға
шақырады. Ойшылдың шығармаларына арқау болған сыртқы фактор мен ішкі ... ... ... ... сонау грек философтарынан бастап,
күні бүгінге дейін таласты, тартысты мәселе ретінде қаралып келетін ... ... ... арналған. Сондықтан, өзінің шығармаларында
Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... жай-күйін, мүддесін
өзекті мәселе етіп қойды. Сондықтан да ол, тым ... ... екі ... ... ... ... ... басар еді деп ойлайды. Біріншіден,
«халыққа бірлік, екіншіден әділ ... ... ... Ол ... және ... ... бірлік болған жағдайда ғана өмір сүруге болады дейді.
Оның ... ... ... ... еңбек арқылы табылады.
Ерлік – батылдық, ұстамдылық, табандылық секілді қасиеттердің жиынтығы. Ол
қиындықтан ... өзі ... ... ... ... жете алатын
адамның ерлік қасиеті.
М.Х. Дулати сол кезеңде қандай көзқараста болғанын, оның ішкі ... ашып білу ... ... ... ... Оның ... т.б. тәрбиелік мәні зор, өсиеттерге толы шығармаларына ... ... ... Рашиди» мен «Жаһан-намэ» ... ... әлі де ... ... ... қарастырылып
зерттелмеген.
М.Х. Дулати Орта Азиядағы мемлекеттер мен халықтардың ХҮ-ХҮІ ғасырлар
аралығындағы екі жүз жылға жуық ... шолу ... ... негізінде сол
дәуірдегі қоғам өміріне, ондағы ... ... ... мен ... ... рухани және адамгершілік құндылықтар тұрғысынан
баға беріп, терең әлеуметтік – философиялық тұжырымдар жасайды. Сондықтан
да Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... ... ... ... қалаған деп айтуға толық негіз бар.
Биліктің жоқтығы қоғамда әлеуметтік тәртіптің жойылып, ел ... пен ... ... қан ... ... ... мүмкін екенін жақсы
білген М.Х.Дулати «Тарих-и Рашиди» шығармасында мынадай жолдармен нақтылана
түседі: «егер бұйрығына бағынуды барлық ... ... деп ... оның ... орындаудан бас тартпайтын билеуші болмаса, онда ... ... ... мен ... ... ... бұзылады:
Билеусіз жаһан бассыз тәнмен тең,
Бассыз тән жолда жатқан шаңмен тең» [14, 57 ... М.Х. ... ... мемлекеттік биліктің болуын, ал ... ... сол ... мойындап, оған бағынуын мемлекет
тіршілігінің алғы-шарты ретінде ... М.Х. ... ... ... ... ... ... шығармаларында нақты тарихи
деректермен негіздей отырып, өз ойының дәйектілігін көрсетіп береді.
Биліктің ізгі мақсаты – ... ... мен әл- ... ... орын алып, қоғамның өркендеп гүлденуі . Ол үшін адамдар
арасында келісім, бірлік, ... пен ... ... ... М.Х. Дулати
өзінің шығармасында тарихи тұлғалар арасындағы келісімге, достық ... ... мән бере ... ... ... әмір Хұсейін мен ұлы
мәртебелі Сайыпқыранның өзара қатынасына тоқтала келіп, ол ... ... ... ... ... ... ... және ... бекітті және
бұрынғы достық пен адалдықты іс-қимылдарының бірлігімен және ... Өлең ... ... ... ... ... арқасында
Елдің тыныштығы мен тұрақтылығына» [14, 42 б.].
Берекелі өміріне ... ... ...... арасындағы
келісімнің, бірлік пен достықтың, ынтымақтың болмауы, бұл өз ... ... ... пен ... араздықтың орын алуына әкеліп
соғады.
Ойшыл ойын ары қарай сабақтай отырып, ... ... ... ... ... онда ... ... .... шырқы бұзылады
деп ой қорытады [41, 57 б.]. Бұл айтылғандардан біз ... ... – М.Х. ... ... ... маңызды категорияларының бірі.
Қоғамда, келісім, бірлік, достық пен ынтымақтастықтың орын алуы мемлекетте
тәртіптің нығайуын қамтамассыз етеді, ал ... ... ... өз
кезеңінде елдің тыныштығы мен ... ... ... Әрине, мемлекеттегі тәртіпті әділеттілік, адамдар ... ... ... ... бірлік пен достық сияқты
әлеуметтік құндылықтан бөліп қарауға болмайды.
Адам баласының мінез-құлқын ... ... М.Х. ... ... ... ой ... әділет ұғымына ерекше мән
береді. Ойшыл құран қағидалары мен аяттарынан мысал ... ... ... Алла ... ... ...... жердегі терезесің.
«Әділетті адамды сол терезе бейішке ... ... «. ... ... ... түседің - дейді. Сондай-ақ, Мұхаммед с.ғ.с пайғамбардың: «Алла
аспанды күнмен, аймен және ... және әділ ... ... үзінділерді көптеп кездестіреміз [41, 58 б.]. ... ... ... ... ... ... ... көзқарасының
өзегін құрайтын ұғым болып табылып, барлық адамнан талап етілуі тиіс деген
қорытындыға келеді. Әкімдерді Алла ... ... әділ ... қарап
бағалайтыны жайында хадистерде: «ақыр заманда әділ сот алдында ... ... ... ... Оның ... ... ... оны
өзінің әділетсіздігі азаптайды делінгенң. Әсіресе әділеттілік Мұхаммед
Хайдар Дулати ... ... ... бар ... ... екен деп тілейді.
Әділеттіліктің жоқтығынан ел азады, кез келген іс ... ... ... ең асыл ... ... негізі деп санаған М.Х. Дулати
әділдікке ... ... ... деп ... ... ... ... тұрақтылығының алғышарттарының бірі.
«Мемлекет беріктігінің негізі - ... ... ... - деп ... Дулати [14, 315 б.].
Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... М.Х. ... ... пен әлемді билеушілірдің билік
жүргізуін Алланың ... ... ... ... және ... ... ... пана болған ел ... - ... ... ие ... айтылады. Үшіншіден,
айтылған ойдың дұрыстығының дәлелі ретінде Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... ... ... ... бағыну жайлы мынадай сөздер
келтіреді: «Егер әр елде ... ... ... ... ... ... және оның жарлықтарын орындаудан бас тартпайтын ... онда ол ... ... мен ... сөзсіз бұзылады» - дейді [14,
35 б.]. Дулати бұл жолдарды белгілі ғалым, ақын, әрі тарихшы Шарафаддин Али
Йаздидың ... атты ... ... ... ... ... ... гүлденген қоғам
өмірінің тірегі ретінде бағалай отырып, тағы да мынадай сөздер келтіреді:
«адамзат ... ... пен ... ... Алла әділеттілік пен
мәртебесі жоғары жаһангерлердің билік жүргізуін дәнекер ... ... ... ...... ... ие болу болса, онда
ол үшін әділеттілік пен өзіне бағыныштыларға қамқор болудан артық жол ... ... ... ... болу үшін ... шарттардың бар екенін айта
кетіп, он шартына тоқталып өтеді:
-әмірші әр нәрсені шешерде өзін іске ... ... ... ... басқаратын орынға қоя білуі шарт;
- әмірші үшін мұсылмандардың тілегін қанағаттандыру, оның өтінішін
орындауға әзір болу ... ... ... түрі;
- әмірші тамақ киім қалағанда ұлағатты ханның өмір салтынан ... ... ... баяу ... ... ... ... жөн, көп сөздікке
ұрынбай кедей-жалқымен сөйлесуден арланбауы керек;
- елге келер қауіпті алдын ала басатын болуы керек, әміршінің ... ... пен ... ... әдіс құрал екенін ұмытпау;
- әмірші ұлағатты да, сауатты кісілермен ... ... ... деп қабылдауы абзал;
- әмірші өзінің менмендігімен халықты үрейлендіріп алмауы керек,
керісінше, ... ... ... халықтың өзіне деген
сүйіспеншіліігн жеңіп алғаны ... ... ... ... ... көз жұма ... әміршінің дінді уағыздаушы ... ... ... мақұл;
- әмірші болашаққа көңіл тігіп, оқиғалардың болуына себеп болған жайды
талдай және оның ... ... ... ... ... 9 – М.Х. ... бойынша
ел басқаратын тұлға келбеті.
Мұхаммед Хайдар Дулати сонда-ақ күнәнің жеті түріне тоқталып, ...... ... ... ...... ... өлтіру; үшіншісі
– адал адамдарды балағаттау; төртіншісі – жетімнің малын нахақтан ...... ... (алу) жеу; алтыншысы – кәпірлермен соғыс
кезінде бір мүмін екі кәпірден қашу; жетіншісі – ... ... ... ... ... ... ... Дулати ұлы көреген зерттеуші,
шейх Әбу Талиб ... ... ... ... ... ... ... келтіре отырып, он жеті күнә бар екеніне ... ... ... ... ... ... төртеуі жүрек қызметіне (біріншісі
- Аллаға күпірлік кеклтіру, Алла одан сақтасын; екіншісі - ... ... ... да ... рақымдылығынан үмітін үзу; үшіншісі – Аллаға құлшылық
етіп жүрсе де Аланың қаһарынан қорықпайтындар; ... – күнә ... ... ... үздіксіз күнә жасайтындар). Қолмен
істелінетін күнә екеу: біріншісі - ұрлықпен айналысу; ...... ... ... ... 10 – М.Х. Дулати бойынша күнә түрлері.
Ендігі төрт күнә ... ... ... - ... күәлік беру;
екіншісі - өтірік ант ішу; ... ... ... ... ... ... етіп ... үшіншісі – [тақуа] адамдарды балағаттау;
төртіншісі – сиқырлық ... ... күнә ... ... ... –шарап ішу; екіншісі – жетімнің
малын нахақ жеу; үшіншісі –[берген нәрсенің] алтынның өсімін жеу. ... күнә ... ... байланысты: біріншісі – зинақорлық, екіншісі ... және бір ... ... ... күні бір мұсылманның екі кәпірден
қашуы. Тағы бірі ... ... ... ол ... ... яғни ... бағынбай, қызбалық жасау. Әр адам осы он жеті күнәдан аулақ болса,
бұдан басқа күнәлары кешіріледі. ... 11 – М.Х. ... күнә ... ... Тәлиб Маккидің «Қууат әл-Кулуб» («Жүректердің қуаты») атты кітабы
бойынша ... ... ... ... ... ... тығыз
байланысты және сабақтас келесі бір идея – ... яғни ... ... ... арасында ақылдасып, кеңесу арқылы шешіліп отыруы. Ол өз
дүниетанымындағы осы идеяны негіздеу үшін, өзінің шығармасында құранның ... ... ... келтіреді: [41, 44 б.]. М.Х. Дулати өзінің шығармасында енгізген
Маулана ... ... ... ... ... ел билеудің
шарттарының бірі ретінде – ел билеушінің ... ... ... ... отыруы тиіс екендігі айтылған [14, 400 б.]. Бұдан біз, ақыл-
кеңестің мемлекет ... ... ... ... ... ие
екендігін байқаймыз. М.Х. Дулати өз шығармасында, тарихи тұлғалардың өзара
ақылдасып, ... ... ... сәтті аяқталғанына арнайы тоқталып,
атап өтеді. Мәселен, Әмір Темірдің егер ел ... ... онда ... ... ... ... ал халықтың жау езгісімен
опасыздығынан толық жойылатынын ескеріп, бар ... ... шешу ... ... ... еске ала отырып, Әмір ... ... ... ... ... ... ретінде суреттеледі [41, 44 б.].
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармаларын оқу ... оның шын ... ... ... ... ... ... бұрылысты
кезеңдеріне, батыл көзқарас білдірген үлкен дана екенін көреміз. Ол өз
замандастары секілді ... ... ... жырлауы табиғи заңдылық.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың философиялық көзқарасы сол заманның
тұрмыс-тіршілігімен, әдеп-ғұрыптардың ерекшеліктерімен үндесіп жатыр. Оған
қоса, өзі өмір ... ... ... ... да көп ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати өмірді ... ... ... ... ... ... ... адам өмірінде атқарар рөлін
тануға, жеке адамның дүниедегі мәні мен ... ... ... ... ... ... ыңғайлана қоятын екі жүзділерді де, өзінен дәрежесі
биіктердің ... ... ... ... төмендерге өктемдік жасауды
мәртебе санайтындар болатындығын ... ... ... ... ... ... отырып, оларды ортадан, болашақтан
аластатуды мұрат етеді. Билік басындағылардың пиғыл-ниетінің жалпы халықтың
әлеуметтік- тұрмыстық жағдайына әсерін ... ... ... Хайдар
Дулати ел қорғаған батырға да, ел билеген көсемге де, қарапайым қалың көпке
де арнаған өзінің «Тарих-и ... ... арғы ... ел ... ... ... ... бойкүйездіктен арылту идеялары жатыр [18,
70-74 бб.].
Оның философиялық идеялары, тұжырымдары тек ғана ұрпақ тәрбиесінде ғана
емес, халқымыздың ... ... ... ... ... ... береді. М.Х. Дулати
философия тарихының ... ... ... ... ... ... мәселе
тарихта өткен зерделі философтардың ой-пікірлерін, ... ... ... бір ... ... ... осы заманға
бұрмаламай жеткізу болып табылады. Мұхаммед Хайдар Дулати өз ... ... ... ... ... оның үлкен қайраткер, терең
білімділігін ... ... ... ... болсақ, ғұламаның
философиялық ойлары мен ... оның ... бай ... ... ... ойдың қалыптасуына сөзсіз негізгі арқау болды деп
айта аламыз. М.Х. Дулати ... ... ... ... ... ... бен ... философиялық дүниетанымыз, ... ... ... үлкен маңызды ғылыми дүниелердің бірі болмақ.
Адамның рухани болмысы жайлы философиялық идеялар ... ... ... ... ... сөз ... «Тарихи-Рашиди»
шығармасы мен «Жаһан-намэ» поэмасында адамның рухани болмысы жайында
көтерген ... ... ... Бұл ... ... сүйене отырып, «Тарих-и Рашиди» шығармасымен ұқсас идеяларын
жүйелеуге тырыстық.
Ойшылдың «Жаһан-намэ» поэмасы ... жж. ... ... назарынан тыс қалмаған. Бұл жөнінде Әбсаттар ... ... ... атты мақаласында Мұхаммед Хайдар Дулатидың
«Жаһан-намэ» поэмасы жайлы қандай ғалымдар айналысқаны ... ... ... ... ... И.М. Хартман 1764-1827 поэмасы ежелгі
түркі тілінде жазылғандықтан оны Қожа ... ... ... ... жазған болатын. Дегенмен де ең алғаш рет ... ... ... ... кездейсоқ Берлин кітапханасынан ұшыратып, 1937 жылы ... ... ... жариялағанын айтады. Поэманы оқи келе оны жазған
Мұхаммед ... ... ... ... емес деп ... кесті тұжырым жасаған
болатын» - дейді. Ол поэманың мазмұнына тоқталып, поэмадан ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ қазақ батырлар жырындағы сияқты қарасөз ... ... ... ... ... мен сөз ... жиі
ұшырататындығын дәлелдеп, талдайды. Ол жөнінде Ә. Дербісәдиев былай ... ... ... ... ... баяндаған өмірбаяныны» Мырза
Хайдардың «екінші ... ... ... тікелей үндесуі, рет-
ретімен оны қайталауы һәм ақынның (Мырза Хайдардың) 33-бәйітте:
«…Менің басымнан ... ісі ... ... ... ойға ... ... ... [42, 47 б.].
М.Х. Дулатидың «Жаһан-намэ» поэмасының түп нұсқасы біздің қолымызға
жете қоймағандықтан, біз Ә. Дербісәлиевтің «Ислам және ... атты ... ... ... жарияланған мақалаларына сүйене отырып, М.Х.
Дулатидың философиялық ойларына тоқталып, онда адам, адам мен ... ... өлім ... ... ... жазылу себебі жиырма жылдан кейін «Қала- и Зафарға» қайта
оралғанда, қаланың халін көріп:
95. Бірінің де ізін ... сол ... ... ... ... ... көңілім, ойым тым зарлы,
Қатты жыладым егіліп ұзақ.
97. Ұмыт болған, өшкен айырылысу оттары,
Тұтасты ... ... ... ... көзім ұйқыға таңға дейін,
Жатып едім сол кез қасымда сияқты – деп, өткен күндерді қайғыра да мұндана
еске ала отырып ... ... ... түндері ол жас кезінде бұл қамалда
өткізген айларын, ізсіз кеткен достарын, тым ерте бақилық болған ... еске ... Өмір ... өзінің ерте түсіп, талай тауқыметті
көргенін ... ... ... бәрі ... мұң ... Өзін енді ... ... үшін, ол осы поэмасын жазуға кіріседі. Сондай-ақ,
поэмада өзінің өміріндегі өткен оқиғаларды еске ала ... ... ... ой ... ... ... кейінгі ұрпаққа
сабақ, өзінің тарихын, тегін білсін ... ... ... ... ... негізгі кейіпкерлер – хандар, шахтар, бектер, т.б. ... ... ... ... ... ... ... бұл
кейіпкерлер қарапайым халыққа - қайырымды. Халық өзінің басшысына мерейі
арта түссе, сол арқылы қоғам ... ... дей ... егер ... ... ... алып, қиянат келтіріп, бағындырып алмаса, онда ... ... ... береке, ынтымақтастық орнамайды деген идеяны алға тартады
[32, 476 б.].
1056. Все разбогатели от его ... и ... он не ... глаз на
чужое богатство.
1057. Страна довольна его делами, никто не ... от ... [31, 101 ... Рашиди» еңбегі сияқты бұл поэмада да мақтау бөлімінде әуелі 1-
14 бәйіттерде Жаратушыны жырға қосады.
1. ... - ... ... ... одан емес ісі жасыры.
2. Қандай адамның қиялы жетер,
Ұлыстың қайсысы құпия етер?
3. Бәрі оның алдында ... ... ... да, түнек мекен болар.
4. Әлем жұртында не болса да,
Оның құдіретті онда да көрінеді.
5. ... не ... да ... ... болар,
Ауада ұшар, жерде жүгіріп жүрер.
6. Оның құдіретімен қанат қағар,
Оның құдіретімен жүгіріп қашар, - дей отырып ... мен күз ... ... ... бері адам ... да «біріне кемел, біріне
зауал» белгіленіп қойылғаны, тағдырда әділеттілік жоқ ... ... 473 ... пікірінше, адамның іс-әрекеті – оның иманының дәлелі. Шайтан
өз үстемдігін иманы кемелдік дәрежеге ... өз ... ие ... ... ... ... еріп кетпеу үшін, әрдайым Алланы
зікір арқылы қайталап отыруды естен шығармау керек» - ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, байлық, мал-мүлік
жинап, сараңдықпен, ... ... ... ... ... адам еш нәрсемен ісі болмай, тек байлық деп, ... ... ... ... ... қояды. Оның малы, жинаған дүниесі
ақыр аяғында өз басына бұйырмай, дұшпанға азық ... ... ... халық та, Алла тағала да жақтырмайды деген ... ... ... ... қолында дей отырып, Алла кешірімді, Алла құдіретті, Алла ... ... Яғни не ... де дер ... ... ... шын
ниетіңмен Аллаға жалбырынсаң, Алла кешіріммен қарайды деген ой айтады. Ал
егер Алланың ... ... онда өмір бойы ... ... деп,
адамдарды жаманшылық ойлардан аулақ болу керектігін ... ... ... ... о бастан,
Құпияңды оқитын көрермен де дана асқан.
Алам десе – ... ... десе ... ... де ... ... дұрыс көреді [14, 528 б.].
Мұхаммед Хайдар Дулати жақсы ... ... ... ... ... ... қасиеттердің алда ... діни ... ... ... тәрбиелік шаралар ғана
адамдарды имандылыққа алып келеді- ... Оның ... адам ...... ... етіп, оны жаудан қорғау жолында өз өмірін құрбан ете
білу, бұл мақсаттарды ... жеке ... ... ... намыс пен
мақсаттарды адамның жеке мүддесінен жоғары қойып, ... пен ... пен ... ғана ... ... ... ұмтыла білу –
поэманың басты идеяларының бірі.
Адамгершілік пен рухани байлықтың өлшемі – ... ... ... кір ... ... өмір ... ... Хайдар Дулати
шығармашылығының басты тақырыбы ретінде айқындалды. Дулатидың адам туралы
толғаныстары, адам болмысын ... жеке ... ... ... бастап, оны
жалпы қоғамнан бөліп қарады. Бұл тәсілді қолдану қазір бізге де, ... ... ... ... ... ... ... құрайтын жеке
адамның кім ... ... және ... мәні мен ... ... ... ей Алла ... сақтағың!
Мықтап бекіт бойдағы жамандықтың қақпағын.
Бір өзіңнен іздеймін сүйенішті, ... ... ... және ... [14, 94 ... Хайдар Дулати поэмасында тереңінде тұнып жатқан тағылымды
көзқарастар өзіне ... де, ... ... де, ... ... ... жол ашатын дәйекті дәнекер, байыпты байлам, тұғырлы тұжырымдар
көптеп кездеседі. Олар жеке ... ... ... де, ... ... ... ... өзінің көзқарастарын, ұлағатты
ұстанымдарын үлгі етіп ... ... Адам ... ... тұтқасы
ар-ұят екенін айтып, ... ... ... ... ... ... өз ... табуға шақырады.
М.Х. Дулатидың пікірінше, өтпелі өмірдің байлығына қызықпайтын патша -
нағыз патша, бұл ... ... өзі ... емес деп ... ... Байлықтың өзі әділдік пен қайырымдылық болған кезде ғана келеді.
Алланың құлы ... ... ... ... ... махаббат пен достықты алып
барғаннан ... ... ... ... ... ... әдетте сол байлықтан қаймыққан,
Сену керек дер едім осыны ... ... ... кете ... ... еді ... ... басқасы.
Жисаң егер тонаумен дүниені, мүлікті,
Ол ошағы болады бітпес даудың, бүліктің,
Жиғаныңнан не қалар, о да бір күн ... ... ... тоналар [14, 365 б.].
Поэмада көтерген негізгі мәселер - қиыншылықты мойымай жеңу, бір-біріне
мейірімділікпен қарау, өмірде өз орныңды ... ... ... ... жүректі жаман әрекеттерден тазарту. Яғни жүрек ... ... ... ... ... ... дейді М.Х. Дулати. Жүректегі Алла
деп отырғаны, әр адамның ар-ұяты, санасы. Оның ... ... ... ... ... – адам мен ... жақсыға үйір, жаман әрекеттер жасамау үшін ... ... ... ... ... бану, әйелі Назбой, Назбойдың шешесі Махи-Руй-
Зариф ханым, Низанин ... әйел ... ... пәк ... ... байқауға болады. Әйел, ер ... ... қиын ... ... ... ... ақыл қосып, кеңес беретін
жолдасы. Тек үйде, жанұяда ғана емес, ... ... ... ... ... ... тигізіп отырғандығын айтады. М.Х.Дулатидың «Тарих-
и Рашиди» және «Жаһан-намэ» шығармасындағы көтерген мәселер ... ... ... ... ... ... ... жер бетінде тыныштық,
бейбітшілікті сақтап, адал, таза, өмір сүру ... ... ... ... ... выглядывает из алтаря, масло миндали только увеличивает
сухость тела, никакого исцеления не поступит от врача и врачевания.
Знай, что ... и ... – от ... [31, 75 ... ... адам ... ... ойлау, жеңілтектік, өзінің қара басын
ғана ойлау, жалақорлық, өтірікшілік, т.б. қасиеттер адам асқақтаған кезде
араны ... ... ниет ... бола ... деп ... ... ... осы қасиеттерді ауыздықтай алмаса, бүкіл халқын апатқа
ұшырататыны сөзсіз. ... ... ... ... ой бөлісіп, санасып,
жарлық шығарарда шариғат заңдарын ... әділ болу ... ... ...... жан ... дүниеқорлықтан сақтану болып табылады. М.Х. Дулати ... ... өте ... жан ... ... ... ... толымды етіп бейнелеген, әрі логикалық ой арқылы суреттейді.
Оның еңбектерінде назар аударатын тағы бір нәрсе, ... онда ... көп ... ... көрсететін деректердің - адамның көңіл-
күйі, қайғы-қасіреті, қуаныш-сүйініші, тән, жан, шаттық, үрей, ... ... де ... ... ... бөледі. Мысалы «Тарих-и Рашиди»
шығармасында бұл ... өлең ... ... ... ... үшін де қорқыныш, үрей деген ауыр жүк,
Төбе шашы тік ... ... бәрі ... [14, 345 ... мен тән ұғымын талдай отырып, былай дейді:
«Жаны болдым жанымның, жаны болдым жаныңның».
Рухы бір екі тән – солай менің ... ... ... бір ... ... ... тірілмейтіндігін ескертіп, адамдар арасында ... іс, ... тірі ... ... емес ... тірі күйге келтіру» [14, 369 бб.].
Әсіресе, адамдар арасындағы ... ... бөле ... пен ... да ... ... тиіп ... ескертеді. М.Х.
Дулатидың «Жаһан-намэ» поэмасы адамдарды адамгершілікке шақыру ... деп ... та ... Олай ... оның еңбектеріндегі басты
идеялары адамдарды тәрбиелеу, зұлымдық барып тұрған ... ... ... ... арқылы ғана жоюға болады деген ағартушылық идеялары көптеп
кездестіруімізге болады.
Адамның бойынан әділет, ... ... ... сияқты қасиеттер
табылса, онда бүкіл адамзат атаулы ... ... еді ... идеяларды
үндейді.
«Тарих-и Рашиди» еңбегі мен «Жаһан-намэ» поэмасында көтерілген тәлімдік
маңызы зор ... бір ... ... ... оның ... орны
туралы. Мысалы:
«Тағыңа отыр сұлтандық, тұлпарыңа мін өзің,
Дәруіштей биязы ... ... ... [14, 411 ... ... ... оның ... өткінші, сондықтан ол артына ылғи ... сөз бен ... ісін ... отыруы тиіс. Екі жұзді болмай, сөз ... бір ... ... ... ... адамды моральдық жағынан жетідуруде,
ақыл-ойға ерекше мән берген.
Дастан жомарттықты, қарапайымдылықты, сыпайылықты дәріптеп, ... ... ... ... шенеп-мінеп, айыптады. Автор, сол
замандағы адамның осы іспеттес, ... ... ... ... қана ... ... бірге мінез-құлықтың жақсы
қасиеттерін жою ... ... ... ... ... шығармаларындағы
ұла,атты лебіздер, бейнелі салыстырулар мен теңеулер, ... мен ... күні ... ... өзінің тәлімдік мәнін жойған жоқ.
Сана сезімі жақсы жетілген адам ғана, өмірдің сан алуан ... ... оның әр ... ... ... бере алады. Тек байсалды,
сабырлы, қайырымды адам ғана ... бір ... ... тұрады. Ақылды
адам өзіндік ойы, өзіндік мақсаты, өзіндік бағыты бар.
Адамға өтірік айтып, дандайсып, ... ... ... ... ... пен бас ... бұзық жолға түсу, босқа күйіп пісіп,
ашушаң болу, адамның өзін-өзі ұстай алмауы т.б. еш ... ... ... ... та – ... ... Бақытты болу, асыл
мұратқа жету, жақсы қасиеттерсіз жүзеге аспайды. Адам бақытты болу, ... ... егіп ... ... ... ... адамның өзінің
қолында деген қорытындыға келеді.
Автор, сондай-ақ адамның ... ... ... көңіл-күйіне
ерекше көңіл бөледі. Жақсы адамдардың ... ... бірі ... ішкі рухани өмірінің әсемдігі, жан дүниесінің сұлулығы. Адам
өзінің ақыл-парасатымен қатар, сезім дүниесін де ...... ... яғни өз ... ... де ... ... деген идеялар айтады.
Жаны жарқын адамның жылы ұшырар ауласы,
Соны сезген адамның қай ... де сау басы [14, 467 ... ... Дулатидың адамның көңіліне осылай ерекше ілтипатпен,
құрметпен қарауынан гуманистік ... ... зиян ... психика заңдылығын терең білгендігін көреміз. Адамның
көңіліне қарау, жанын жарамалау дала ... ... ... ... Дулати асқан нәзіктікпен, түсінікпен қарайтын көңілдің ішкі механизмін
терең білген. Әр заманда халықтың игерген ілімі, бүгінгі күні ... ... ... ... ... халықтар ондай білім көздерін
қайдан білді ... ... ... ... ... ... ... олардың да
менталитеті сан ғасырлар бойы қалыптасты. Оған ... ... ... ... ислам, соның ішінде сопылық философияларының
үлес қосқаны сөзсіз. Сонымен бірге Ұлы Жібек жолы арқылы ... ... ... ... ... ... ... да адам мен қоғам қатынасының ... ... адам ... ... ... ... ... мен өлім диалектикасы арнайы сөз болады.
Сызат салар ... ... ... ... ... ... жаңа тағы дақ ... жоғала бастаса ескі дақтың орнына,
Тағы да бір дақ түсер өз ... ... [14, 473 ... ... өмір ... ... бір нәрсе жойылып отырса,
оның орнына екіншісі пайда болып отыратындығын айтады.
«Тарих-и ... ... ... мәнін ашуға тырысады.
Білімді болсаң ғана, ақылды боласың, ал ақылдылықпен дүниенің сырын ашасың,
мұрат мақсатыңа жетесің деген ... ... ... ... адамгершілік асқақ мұраттарымен бірге
қайнасып жатқан ... ... ... күн ... ... жас ... берер рухани асыл мұрасы болып қала бермек.
Поэманың негізгі ... ... ... ... ... ел ... өткен тарихи оқиғалар, сондай-ақ, ... ... ... табылады. Және де, бұл шығарманы халықтың тарихи санасы мен
көркемдік ой-пікірі дамуының жемісі деуге болады.
Батырдардың ерлігі ... да ... ... ... ... ... ... құрсанған батыр қандай болады?
Елестете алмайсың, шын тұлғасын олардың.
Шопан жұлдыз ерлердің сүңгісінен сескенер,
Сескеннен де ... та ... киіп ... ел [14, 365 ... батырлық жайлы қасиеттер ең біріншіден сұлтандар мен патшаларға,
батырларға тән болу ... ... мына ... арнайы тоқталып өтеді.
Қалың елді құшақтап, төңкерілді көк аспан,
Сұлтан мықтап бел буды, жарқылдады алдаспан.
Зәресі ұшты дұшпанның, ... дос ... ... ... ... ... ... мен желбуаз жаудан халық шаршаған,
Дәл солардың кеудесін басатындай бір шама [14, 389 б.].
Батырлардың ... ... да сөз ... олардың ерлігі жайлы патша да
мақтан тұтып, арнайы ... ... ... ... екпініндей тасқынның,
Қалың қосын қозғалды, ыза мен кектің асқынды.
Құты қашып дұшпанның, қалды астынның жасында,
Көңілдері лепірген су ... ... [14, 391 ... ... ... ... мәні - құндылықтарды іздеу, өзіне
және өзгеге деген сенім жолдары, жеке ... адам ... ... ... өмір ... жасап, адам өзінің ішкі әлем тәсілдерін көрсете білуі
керек деген идеяны алға тартады.
Сенімсіздік, ... ... де ... ... үрке ... ... ... жақсы нәрсеге әкелері екі
талай. Көбінесе Дулати осы ... ... ... ... мәні ... ... ... ашып салады. Тек қана оқырмандарға ... ең ... ... ашылуы, ішкі дүниесіне үңілу дер едік.
Қорыта айтқанда, М.Х. Дулатидың «Жаһан-намэ» поэмасының тақырып аясы
өте кең, күнделікті ... ... ... ел, мемлекет басқару,
еларлық саясат мәселелеріне дейін нақты сөз болады.
Қазір Қазақстан тәуелсіз мемлекет болып, егеменді ел ... ... осы ұлы ... ... ... көп ... қайта
қаралуда. Халқымыздың өткен дәуірлерінің тарихи оқиғаларын бағалауда бұрын
алып келген қате көзқарастармен бұрмалаушылықтар түзетілуде. Бұрын беттері
бүркеліп ... ... бай ... ... ... тани ... жүрегіне жол тауып, жеткізу біздің борышымыз болып табылады.
3. М.Х. Дулатидың жас ... ... ... ... ... туралы ойлары
Қазақ халқының тарихи мұрасында жас ... ... ... ... орын ... ... ғасыр өзінің қайталанбас ... ... ... ... Әр ... ... ... ерлерін
тудырып отырған. Осындай тұлғалардың бірі – Мұхаммед Хайдар Дулати.
Ойшылдың ... ... ... ... ... ... ... ыстық
сезімдері, толғаныстары жазылып, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып, жалғасып
отыр. сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... Дулати өзінің шығармаларында батырдың тұлғасын
сомдап, ... ... ... ... ... ... еліне,
халқына, отбасына соншалықты мейірімді ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Яғни патриоттық
тәрбиемен қатар дене тәрбиесі, имандылық пен адамгершілік тәрбие ... ... ... өзі ... ... қатар адамгершілікті жоғары
бағалағанын, яғни балаға тән тәрбиесі мен жан тәрбиесін қатар беруді мақсат
еткендігі байқалады. Себебі ... ... ... шығармаларында махаббат
пен зұлымдықтың, адамгершілік пен екіжүзділіктің, кеңпейілділік ... ... ... өмір ... жас жеткіншектердің көзін
жеткізу, зор ... ... ... ... ояту ... ... ... қастерлеу, оған деген құштарлық сезімді ояту
– этикалық тәрбиенің көзі.
М.Х. Дулатидың ұлы тұлғасы ... ... ... ... ... мен ұлттық классикалық мұрасының өзіндік қайталанбас ... ... ... ... ... үлес қосып отырған М.Х. Дулати
мұрасы ұлттық мәдениетіміз бен өнеріміздің, философиямыздың ... ... ... қосар үлесі мол.
М.Х. Дулати шығармаларына ғылыми-философиялық тұрғыда талдау ... оның ... ... тәлімдік мұралары ұрпақ тәрбиесіне
берерінің мол екенін ... ... ... өмір сүрген тарихи кезең алдыңға бөлімшеде атап өткендей,
қазақ халқының мәдени-тарихи, әлеуметтік ... ... ... ... Оның тұлға ретінде қалыптасуына ықпал еткен өзі өмір
сүрген және ... ... ... ... даму ... Қоғамдағы әр
түрлі саяси әлеуметтік қайшылықтар М.Х. Дулатиді ... ... ... ... Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуына ықпал ... ... ... алған үлгі-өнегесі;
- халықтардың күйзелісі;
- ХҮ-ХҮІ ғғ. ойшылдарының ой-пікірлері деп атап өттік.
М.Х. Дулати мұралары өзіндік қайталанбас және ешкімге ұқсамайтындығымен
дараланады. Оның ... ... ... ... оның ... Оның ... қалдырған шығармаларын зерделегенде, оны біз,
біріншіден, ... ... ... ... ... ... Дулати мұрасының негізгі өзегі ел басқарған басшылардың қылығын
баса айта отырып, оларды сабасына түсіріп отырған. Бұдан біз ... ... ... ... М.Х. ... ... өнерімен ғана
шектелмей, қарулы күреске қарсы шығуы оның батырлық қырын да сомдай түседі.
Оның ... ... пен ... ... ... Дулати шығармаларын зерделегенде оның шығармалары бүгінгі жас
ұрпақтың бойындағы ұлттық ... ... ... ... ... негізгі себебі, оның артына қалдырған тәлімдік ... ХҮІ ... ... қалыптастыру. Әр ғасыр өзінің қайталанбас
тұлғаларын ... ... ... ... ұлан ... мекенде өмір сүруінің
өзі ата-бабаларымыздың ерен ерліктерінің арқасында. Қазақ халқында ... ... өте ... болған.
Жас ұрпақты тәрбиелеу мәселесі өзекті мәселелерлің бірі ретінде ХҮІ
ғасырда да кеңінен ... ... ... Бұл ... ... жазылған еңбектердің мазмұнында жас жеткіншектердің қалыптасу
процесін жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... оның адамгершілік-рухани және әлеуметтік келбетіне көбірек
көңіл бөлу мәселесі тұрған ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек, жаңа қоғамды
құрушылар қандай болуы керек деген мәселе күн ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеудің болашақ ұрпақ үшін маңызы ... ... ... ... Философиялық ой біз үшін оны
пайымдаған тұлға ... ғана ... ... білімді жинақтайтын нақты
адамдар, тұлғалар. Олардың өзіндік ерекшеліктері, ... ... ... ... ... сайын ғылым мен мәдениетке қосатын үлестері де
маңызды және мол бола ... ... ... ... ... қайталанбас дүниесіне үңілу, жеке ... мен ... ... кейбір биографиялық кезеңдеріне ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Мысалы, Мұхаммед
Хайдар Дулатидың ақиқатқа жету жолындағы адами және ... ... ... ... құштарлығы мен құрбандығы көп адамға ой салып,
адамшылық-тұлғалық келбетінің қалыптасуына оң әсер ететіні ... ... және ... ... ... ... философияның негізгі
өмірлік тәжірбие құрайды. Ұлы философтың шығармашылығындағы жекелік сәттер
осы тәжірбиенің негізінде қалыптасқан [34, 81 б.].
Философия ... ... ... тарихи тұлғалардың шығармалары,
тағдыры, мінез-құлқы, өмір салты ... ... ... құндылықтармен
толықтырылады. Танушы субъект философияның көмегімен өз өмірін саналы түрде
қайтадан, бұрынғыдан әлдеқайда жоғары деңгейге ... жол ... ... мысалы ретінде тұлғаның өмірмәндік түсініктерінің қалыптасуындағы
философияның ролін айтсақ та жеткілікті.
Философия тарихын зерттеу тұлғаның бойында адамшылық ережелерінің ... да ішкі ... күші бола ... Жеке ... тұлғалардың
моральдық ілімдерін, олар теориялық деңгейде ... қана ... ... ... ... ... ... адалдық,өзіне ғана емес,
басқаларға да қызмет ете білу, жан-жақты жетілгендікке ұмтылу, оны өзіндік
өмірлік тәжірбиеде жүзеге асыруға, мақсаттық ... ... ... ... ... тұлғаның қалыптасуын қажетті құрылымдар.
Философия тарихы адамның ... ... ... ... ... ықпал етеді, себебі – философия – рухтың ең ... ... және ... тарихы еркін ойлау мен мен еркін ... ... ... ... осы ... ... келешегіне үлес қосу негізінде М.Х.
Дулати шығармаларындағы жас ... ... ... ... ... ... ... өз шама шарқымызша іс-
әрекет жасаудамыз. Осыған орай Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... ... ... мына төмендегі мәселелерге
көңіл бөлінді:
Біріншіден - ... ... ... ... ... құндылықтарды жеке тұлғаны қалыптастырудың ... етіп ...... ... ... ... ... озық үлгілерін
кіріктіре пайдалану. Үшіншіден – жас ұрпақты тәрбиелеп жетілдіру үшін ... ... ... ... ... ... Төртіншіден – жас ұрпақты тәрбие ісіне белсене қатыстыра отырып,
тәрбиенің объектісі, әрі өзін-өзі тәрбиелеуші саналы субъект ретінде ... жеке ... ... ... ... ... білдіру, ынтымақтаса іс-
әрекет ету. Бесіншіден – тәрбие ісін ... ... ... ... дамыта отырып тәрбиелеу. Алтыншыдан – тәрбие түрлері
қазіргі кезең талаптарына сай ... ... оның ... мен
мақсаттары нақтылануы шарт [34, 82 б.].
Бүгінде жастардың саяси тәрбиесі жаңаша ойластыруды ... етіп ... ... ... ... ... ... жол тарту
жоқ. Ал қоғамда жастардың идеал тұтатын белгілі бір ұстанымы болу керек.
Сондықтан жастардың ... ... ... ... ... ұлт ... ... сіңіру қажет. Өзімнің диссертациялық жұмысымда
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармаларынан жастардың тұлға ретінде ... ... ... ... ... ... мән-мағынасын
түсіндіруге тырыстым. Жас ұрпақтың әр нәрсеге өзіндік пікірін, көзқарасын
білдіруі, ойын ашық дәлді айта ... ... ... ... сананы
саяси тәрбиенің ажырамас бөлігі ретінде қарастыру міндеті ... ... - ... ... бір ... ... ұлы күш, ... рухты қозғаушы
күш. Ұлттық рухы күшті адам – барлық іске ... ... ол ... ... ... ... намысы жібермейді. Сонда ғана біз - әрі
алғыр, әрі ... өз ... ... ... ... ... нағыз ұрпақ тәрбиеледік деп айта аламыз. Сондықтан біз Мұхаммед
Хайдар Дулати бабамыздың ... ... үлгі ала ... ... ... тұрғыда талдай отырып, жас жеткіншектерді ұлттық
рухы күшті адам ретінде қалыптастыру үшін өз үлесімізді қосуымыз керек деп
ойламын.
М.Х. ... ... ... ... ... жан ... мен ... жатыр. Ол шығармаларындағы жас ұрпақтың ... ... ... ... ... ... біріншіден,
адамның адамгершілік мәселелеріне көңіл аудардық, екіншіден, ... ... ... ... адам ... ретінде қалыптасуы
үшін, мінез-құлық, сөйлесу мәнеріне, ... ... зор ... ... ... жас ұрпақты қалыптастыру
барысында патриоттық тәрбиенің ролі ерекше екенін дәлелдеуге тырыстық.
Мұхаммед ... ... ... ... мән бере ... бір-біріне деген ізгі, ниеттілік, құрмет, жанашырлық пен сенім,
кеңпейілділік ... ... ... ... ... т.б. қарым-қатынастар қоғамдық ахуал ретінде неғұрлым тереңірек
қарастырады. Оның адамгершілік мәселесіне көңіл ... ... ... ... ... исламның қағидалары ... ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати,
діннің тарихи ролінің маңызын ашып береді. Адам ... ... ... ... ғана ... ... мұраттарын сақтап қалуға
болатындығын ескертеді ұлы ... ... ... ... жас
жеткіншектерді тұлға ретінде қалыптастырып, адамгершілік сана сезімін, ... ... ... ... ... ... ... егеменді ел болып жариялануы ... пен оның ... ... көзқарасқа түбегейлі өзгеріс енгізді. Рухани тарихқа ден
қоюдың күшею себебі адамдар өткеннен бүгінге, ... ... ... одан ... күн ... шешімдерін тапқысы келеді, тәлім-
тәрбие алғылары келеді. Біз ... ... ... ... көбейіп бара жатқандығына қиналамыз, олар ертең бізге,
қоғамға не көрсетеді, заман қалай болады екен деп ... ... ... бұрын Мұхаммед Хайдар Дулати былай деп толғаған екен:
Қытай кетер кәдімгі тас құдайға табынған,
Заман кетер заңымен, ... ... ... де ... дала кезген, шөл кезген,
Сұлтандар да жоғалар қылығынан ел безген.
Тіршілікті баянсыз жер тербетер,
Сахинаның нақышы сахинамен бір кетер,
Талай-талай көрдік біз бұл ... ... мен ... деп ... [14, 171 ... ... ... тәрбиелеу барысында азамат болып, тұлға дәрежесіне
көтерілу үшін, ... өлең ... де, ... ... де ... идеяларды уағыздайды. Тұлғаның айрықша бір ...... ... адамгершілігінің мәні көп жағдайда іс жүзінде
тексеріледі дей ... ... ... пен ... ... биік оның ... деп ... [14, 188 б.].
Адамның қандай адам екендігін оның жасаған іс-әрекетінен байқауға
болатындығын айтады.
«Тарих-и ... ... ... ... ... атты
Хұсрауилердің бір ұлы адамы әрі ... ... ... ... ... ... ... баласының парасатты, білімді, әділетті, жомарт болып
өскенін қалап, данышпан Қожа Бұзиржмихр деген хәкімге ... ... ... Қожа өзі атқа ... ... «Сен аттың жабуын иығыңа
салып, қапталымда үзеңгіге ілесіп, жаяу жүріп отыр»- деп бұйырды.
Үйге ... ... ... дүрелеуге бұйырды. Нуширван қатты
қорқып, қалтырап жалбырынды. Сонда Қожа: ... ... ... соң Қожа оны ... алып ... қатты құрмет көрсетіп, алуан түрлі
қызметтер көрсетті. Нуширван ... ... өңі ... түсінде де
күтпеген еді.
Саған бұлай жасаудағы мақсатым: «Біріншіден, сен үзеңгіге ілестіріп
жаяу жүргізгенім, аты жоқ ... ... ... ... ... салт аттылар босқа шаба береді де, ал жаяулардың тауқыметі ... ... ... те ... ... ... ... соққыға
жықсын деп бұйырғаным, қайта кешіргенім, ... ... үшін ... бөленгенің - осының бәрі саған сабақ, егер де сен бір ... ... ... ... ал мына жағдайдан кейін сен оның бар жайын
өзің түсінетін, өзің дүреден құтылған кездегі күніңді есіңе ... ... ... ... басқа біреуге де тілемейтін боласың, сондай-ақ ... соң, мол ... ... ... ... ... көрсетіп,
құрмет тағына отырғыздым һәм көңілденіп, тартымды дана сөздеріммен сені
бауладым. Сен – патшасың, халық ... дәл ... ... ... ... осы жағдайлар есіңе түсіп, менің саған істегенімді оларға да
қолдана ... ... - ... Қожа ... ... [14, 197 ... Дулатидың мұны жазудағы мақсаты – адамға оның адами міндеттерін
түсіндіру, өмірге келгендегі мақсатын анықтау, оның ... мен ... ... деп түсінеміз.
Бұл идеялар өзінің «Тарих-и Рашиди» еңбегінде бірнеше рет қайталап
отырады. Мысалы, М.Х. Дулати патшалықты ... он ... ... ... - ... бір істі ... патша өзін көпшіліктің бірі ретінде,
ал басқаны өзіне әкім ретінде қою керек, өзі ... ... ол ... ... ... деп ... деп, ... тоқталған.
Ғұлама бабамыз адам тұлға дәрежесіне жету үшін, ең ... ... ... сүю, оған ... махаббат тудыру қажет, ал оның ... ... ... ... ... ... паш етеді.
Жалпы Мұхаммед Хайдар Дулати жеке адамды тұлға ... ... ... , ... т.б. ... мәні ... толы ... терең үңілсек, философиялық тұрғыдан әлі де
болса, толық, жан-жақты зерттелмеген.
Адамгершілік пен рухани байлықтың өлшемі – ... ... ... кір шалдырмай, мәнді өмір кешу – ... ... ... ... ... ... айқындалды. Ойшылдың адам туралы
толғаныстары адам болмысын танып, жеке ... ... ... ... ... қоғамнан бөліп қарады. Бұл тәсілді қолдану қазір бізге де ... ... ... ... ... тануға, ұлтты құрайтын жеке адамның
кім екенін ұғынуға және өмірдің мәні мен мағынасын түсінуге көмектеседі.
Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... пен ... ... сан ... тәсілдеріне тоқталады. Оның пікірінше,
тәлім-тәрбие негізі – жақсы мінез-құлық - дейді. ... ... ... ... ... ... бой ұруға, жаман мінезден
аулақ болуға және әркімнің өзінің мінезін ... ... ... түсінік
береді. Мінездің қоғамдық қатынастарға және адамдардың ... ... ... екендігіне тоқталып, жеке адамның мінезі оның өз
еркінде екендігін айтады. Сондай-ақ ... ... ... ... деген қарым-қатынасы, іс-әрекет барысында қандай қатынаста болу
керек деген сияқты қатынастар арқылы адам ... ... ... деген . Оның шығармаларын оқу ... ... ... ... ... көңіл бөлгендігін байқаймыз. Мұхаммед Хайдар Дулатидың
сөздің адам көңіліне әсерін бағалауы тіпті ерекше. Ол адам ... ... ... мына ... ... ... ... өзін тәрбиелеу
керектігін ескертеді.
Әңгіме барысында сыпайы сөйлеу;
Себепсіз қатал тіл қатпау һәм естігенде қатты мұңаймау;
Серігіңді көп ... мезі ... ... ... ... ... соңын ойлап, нақты сөйлей білу;
Біреуді мақтағанда артық кетпеу;
Адамдардың лауазымына қарап сөйлеу және өз ... ... ... , ... ауыз сөздің тобықтай түйінін айта білу;
Тілді жаман сөздерге үйретпеу, өтірік сөйлеуден, ... ант және ... ... ... ... сөз ... ... келемеж қылмау, ешкімге жаман ат тақпау;
Сөйлегенде білгішсінбеу, басқалардың сөздерінен кемшілік іздемеу;
Сөздермен ешкімнің көңілін қалдырмау, сөйлегенде ... ... ... біз, М.Х. Дулати сөйлеу мәдениетіне аса ... ... ... Жөн сөз айту да ... ақылдылығының айғағы.
Ойшыл адамның рухани дамуында көңіл табиғатын тереңірек түсіну үшін
ақыл табиғатын білудің маңыздылығын ... ... ... ...... ... ... де өз көзқарастары мен
пікірлерін білдіріп отырған. Оның мақсаты ақыл ... ... ... өзін жетілдіру жолдары және қоршаған әлемді танып-білу ... ақ ... ... ... ... ... келісім туралы
мәселелерді философиялық тұрғыдан қарастыра кетеді. Мінезді іс-әрекетпен,
ерлікпен қоса ... ... үш ... ... ... адамға ешқандай
пайдасы болмайды, адамды қажетті жолдан тайдыртып, ... ... ... ... Осы ... ... түрде қамтамассыз ету, адамның
өзіндік еркіне байланысты ... ... Оның ... ... ол – адам өмір ... ... ... Ал, адамгершілік сезімдер
адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас ... ... ... және біртіндеп
дамып отыратын процесс болып табылады. Мұхаммед Хайдар ... жеке ... ... ... үшін, ерлік категориясымен байланыстырады.
Ерлік- батылдық, ұстамдылық, табандылық секілді қасиеттердің жиынтығы. ... ... өзі ... ... ... ... жете алатын
адамның ерлік қасиеті деген қорытындыға келіп, былай дейді: «Ерлік шайқасы
толқыған тасқынында табандылық пен ... ... ... көзі. Ақыл-
нағыз ерліктің жол сілтеушісі, шендік тұрғыдан ақыл батырлықтан үстем.
Батылдық семсері ақыл ... ... ... оғы ... ой көрігіне
суарылып ұшпаса жеңіс дәмін тату мүмкін емес. Ақылдың ... көзі ... ... ... ... салып жіберері анық, жыланды ... ... дос ... ... ісі ... - дейді [14, 120 б.].
Ақыл әсте қолбасшы батырлықтың жолында,
Ол ... ... ... оның ... ерсе ... ... қасында,
Ақыл шырқап шығады асқар шыңның басына! десе, екінші бір өлеңінде:
Мың адамды семсерменен сетінетер, сиретер,
Ал ақылмен адамдар бір ... ... [14, 51 ... ... ... ... тек ақылдың ғана құндылығы ғана емес,
егер адам жүрегінде мейірімділік, ... ... таза ... ... оқуға болады. Адамның өз ақылын дамытуы, ізгі және мейірімді болуы
үшін өзін тәрбиелеуі орасан жігерді, қайратты, ... ... ... ... адам тұлғасын қалыптастыратын осы қасиеттерді ... ... ... бағындыру жігерліктің, даналықтың белгісі деп ұққан.
Ақылменен іс істе, тура шаппа сорыңа,
Өзіңді өзің апарып түсірме жау торына [14, 477 ... М.Х. ... ... ... тәжісі жомарттық пен әділеттілік
әр түрлі мақтан тұтарлық қасиеттері мен игі ... бар ... ... екен ... ... ... қос ұғым:
Тәжірибе,
Екіншісі –
Іске асыру осыны! [14, 127 б.].
Жас ұрпақты ... ... адам ... дамудан шектеліп
қалмаса екен деп қынжылады. Адам өзінің рухани дамуына бар күш жігерін
салмаса, ... ... ... ... бұрмаса, онда өзі таңдаған
нәпсілік әлсіздіктер әлеміндегі ... ... қала ... Ол әр ... тектес халықтардың арандатпайтын, іргетас болатын руханилық құбылыс
екенін жақсы білген.
Біз осы кезге ... ... ... ... түгендеп,
оның шынайы құндылығын әлі де анықтап білген ... ... ... ... ... қалып қойған дүниелердің ішінде ұлттық
тәрбие де бар. Ал қазіргі таңда оның біртұтас жүйесін жасап шығу алдымызда
тұрған ... бірі ... ... ... ... адам - ... үшін, халықтың ауыртпалығы мен
қиыншылығын жеңілдету және әрқашан оның игілігі үшін қызмет етуі тиіс ... ... ... адам жеке ... ... ... ... өз
тіршілігінен биік болуы тиіс дейді. Ойшыл ... ... ... мен
шығармашылық күш-қуатын адамдық қасиеттерді биіктетуге, оның ...... ... ... сарп ... өзінің сана-сезімін, көзқарасын, рухани-саяси дүниетанымын үнемі
білім мен ... ... ... ... ... ... ... мен
білімге ден қойып, қоршаған дүние туралы қоғамның бүгіні мен ... ой ... ... үшін ... етуі ... ... тәж баста, барлығы да орнында,
Ынталы бол ғылымға, бөлене бер торғынға!» - деп ойын қорытады [14, 124
б.].
Оның философиялық тұжырымдары тек ғана ... ... ғана ... ... ... ... тұрмыс-
тіршілігін зерттеуге бағыт-бағдар береді. Сонымен Мұхаммед Хайдар ... жас ... ... ... ... оның ... ... әсерін көрсетіп берді. Екіншіден, қоғам
дамуындағы ... ... ... ... ... көңіл бөлді. Үшіншіден, адам бойындағы адамгершілік қасиеттер
мен тұрпайы мінездің ара салмағын ашып-жіктеп саралады.
Адам баласын ... ... ... ... ... аларлықтай етіп өмірге даярлауды ғылыми тілде «әлеуметтендіру» деп
айтатындығы белгілі [43, 58 ... ... ... ... адамгершілік, салт-дәстүр, әдет-
ғұрып, мінез-құлық қағидаларын адамзат ... ... ... ... ... ... бойына сіңіріп, меңгеруін талап етеді.
Соның нәтижесінде адам бойында өзінің мінез-құлқын, ... ... ... ... ... ... ... соған байланысты
баға беру, сөйте келе өзінің кім, қандай ... ... яғни ... ... ... қабілеті жетіледі.
Ұлы ғалым әл-Фараби «Философияны үйренуден бұрын нені білу ... ... ... ... ... керек деген сауалға философияны
негіз ете отырып, философияны үйренуді этикадан бастауды ... ... ... ... ... ... ғылымға да қолы жетпейдің деп ... ... ... ... өте алмайтындығын орынды дәлелдеген [38, ... ... ... ... ... өз ... табуға, оған пайда
келтіруге тырысады.
Сонымен өскелең ұрпақты адамдар қатарына ... ... өзін ... ... ... ... ... саласы – іс-әрекет
болса, жастарды әлеуметтендіруге үлкен әсер ететін екінші сала – ... ... ... орын ... ... сала ... ... жетілуі, олардың өзін-өзі тануы, өзіндік сананың
қалыптасуы. Сананың негізінде білім жатыр.
Білім – жеке адамдардың саяси ... ... ... ... ... ... ... Ол адамның әлеуметтік мәртебін
айқындауда, сондай-ақ қоғамда саяси ... мен ішкі ... ... ... дамытуда үлкен роль атқарады.
Білім – біздің қоғамымыздың ХХІ ... ... ... ... ... ... ... демократиялық және зиялы құруында басты
стратегиялық даму бағытын анықтайды.
Ортағасырлық ... ... ... білікң еңбегінде: «Мемлекеттік
ойлауды қалыптастырудың басты шарты – білім немесе әмірші заңдар арқылы,
қанша мықты бола ... ... елді ... ... ... [37,
112 б.].
Ендеше, мемлекетіміз өз бағытын ... ... ... қатарына жас ұрпақтың білімі мен тәжірбиесін алға ... ... ... Ел ... ... жылғы халыққа Жолдауында: «Ұлттың
бәсекелестік қабілеті ... ... оның ... ... – деп атап ... [44, 22 ... ... жастың адамгершілік бағдарының дұрыс қалыптасуы үшін, мына
төмендегі мәселелерге көңіл бөлуіміз керек:
1. ... ... ... ... ... ... ... құрайтын да, өмірдің мәнін іздегенде құндылық
бағдар беретін де ... ... ... ... ... мәнді идеялар мен тұлғаларды
таныстырып, мәдениеттің негізгі кезеңдеріне түсінік беру;
3. әлеуметтік-мәдени даму ... ... ... ... ... ... ... қазіргі өркениет жолдарын пайымдау
қабілеті; тарих субъектілері, оның ішінде осы ... ... ... қоғамның әлеуметтік құрамы туралы кең ... ... жас ... ... ... қалыптасу, кәсіби жетілген танымның
болуы үшін, ең алдымен адам факторының ... ... ... ... ... ... ... да әрбір адамның ішкі жан ... ... жеке ... дұрыс қалыптасуына (қоғамның қажетіне ... ... ... адам мен ... туралы білім ... ... ... ... ... ... байланысты біздің міндетіміз ұрапқты тек біліммен қаруландырып
қоймай, сонымен қатар олардың жеке ... ... ... ... қабілетінің жетілуіне, кәсіби және саяси ... өз ... ... ... ... ертерек саяси өмірдің қыр-сырын түсіне бастаса және оның
адамгершілік ... ... ... болса, онда қоғамда ... ... ... ... мәдениет жылдамырақ қалыптасары сөзсіз.
Ал, бүгінгі қоғам өмірінің барлық салаларында - құқықтық-рухани өмірге
түбегейлі бетбұрыс жүзеге асып жатқан ... ... ... ... ... ... туралы зерделі ой-пікірлерін қазіргі қоғам дамуының
өзекті ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Қорытып айтар болсақ, жас ұрпақтың Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... философия тұлғалық білімге қайта
оралу жолында деуге болады.
Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... қалың қауымды
адамгершілікке, адалдыққа, ізгілікке үндеді. ... ... ... дейін
шын мағынасында адамдық қасиетін жоғалтпай, өз халқына адалдығын сақтап,
адамзатты құрметтеуі – бүгінгі таңда көкейкесті мәселе.
Мұхаммед ... ... ... оқи отырып, оның бойында ел
басқарар бірнеше ... ... бар ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге болсын деген ниетпен
бейнесін, келбетін жасауға тырыстық.
Біріншіден, ол - ерен тұлға. Ең ... біз, ... ... кім, осы
биік азаматтық мәртебеге, халықтық бағаға кімдер қандай ... ... ... деген сұрақтың мәнін ашып алайық. Тұлға деген ұғым – ... Яғни ... ... ел, ... үшін ... зор, тарихи мәні терең іс-
әрекетке барған немесе аса ... ... ... халық тағдырында айрықша
орны болған адамға халықтың өзі осындай бағаны беріп ... Ел ... ... биік ... ... ... жерінің бүтіндігін мұрат
еткен Мұхаммед Хайдар Дулати ұлт тарихының әр белесінде тұлғалық ... ... Олай ... ол ... әр ... адамдармен
араласып, өзінің бойындағы ерекшеліктеріне, қабілеттеріне ... ... өзі өмір ... ... ... жағдайын ойластыра
білді. Мұхаммед Хайдар Дулати өзін-өзі ... ... ... ... ... жеңе білу ... ие болу керетігін жақсы түсініп,
тұлға дәрежесіне көтерілуге тырысты. ... ... ... ең ... ...... ерекшеліктері: ақылы, ерік күші,байқағыштық, өз
пікірін дәлелдей білу,әлеуметтік жағдайы мен және ... ... ... мен ... дүниеге көзқарасының сипаты. Тұлғаның іс-
әрекеті мен мінез-құлқының басты анықтаушысы – оның ... ... ... көзқарасының қалыптасуымен бірге бір мезгілде оның мінез-
құлқы да ... Ерік күші ... ... ... ... ... оған күш ... Ерік күші мықты адамның мінезі де
күшті, тұрақты болады. Мұндай адамдар өте ... ... оның ... жұрт оны ... ... Тұлғаның айрықша бір белгісі – оның
адамгершілігі. Тұлғаның адамгершілік мәні көп ... ... ... өмір ... ... мінез білдіреді, кейбіреулер
әлеуметтік соққыға төтеп бере алмай, жүнжіп кетуі мүмкін, енді ... ... ... ... ... Тек ... қасиеттері
жоғары, ақылды тұлға ғана өзінің шарасыздығын санасымен сезініп, қорлыққа
амалсыздан көнгеніне іштей күйіп-піседі. Тек ерік күші ... ... ... қорлану сезімін сыртқа шығармайды, абыройын сақтауға тырысады. Басты
шығармасы «Тарих-и Рашиди» шығармасын өзіне ... ... ... ... ... ... Хайдар Дулатидың кең ауқымда ойшыл, табанды тұлға,
асқан ақыл иесі, парасатты білімді, ... ... ... ... ... ... ... қондыра білген ұлы ... ... М.Х. ... ... ... ... ... талпыну қасиеттері барлық адамдарда бар. Адамдардың жоғарыда
аталған қабілеттерге жеткізбейтін ... ... ... ... ... ... ... құмарлық басқаларға қарағанда тұрақты деген
пікірге келеді. Адам ... ... ... өзін өзі жетілдіріп отыруы тиіс.
Оның ... оқу ... ... адам екі ... болмау
керек деген идеялар көптеп кездестіреміз. «Таза сенім жоқ ... дін ... «Дін мен ... ... тұтқан адам ғана ұлағатты атты иеленеді». ... ... ... қос ... «Дін мен сенім қатар ... ... ... ... ... - дейді [14, 124 б.]. Яғни ... жеке ... ... керек. Бұл ерен тұлғаның ары мен ... ... ... ...... ... ... пенденің саналы іс-
әрекетінің жемісі. Адам пенде ... соң, ... ... ... ... тәубасына келіп, жанын тазартса, руханилық жолға түссе, ақиқатқа
жақындай түсіп, адамгершілік ... ... ... ... ... идеяларды
уағыздайды. Мұхаммед Хайдар Дулати пікірінше, адамгершілік ең ... ... ... ... ... бір-біріне мейірімді, кешірімді,
қайырымды болған сайын,адамның шынайы келбеті ашылып, мемлекетте алауыздық
болмас еді деген қорытындыға келеді. ... ... ... ... - ... ... борышы. Ақиқатты іздеуде Мұхаммед Хайдар Дулати қоғам,
адам да, ақиқаттың бір ... ... деп, әр ... жүрекпен сезіп
және зерденің мүмкіндіктерімен айқындап отыру керектігін ескертеді. Сонда
ғана әрбір адамға бақытты, ... өмір ... ... Руханилықтың
негізгі өлшемдерінің бірі – ... ... ... талпынысы деп
түсінеді. Қоғамдағы әділдікті ешқашан күштеу, зорлау арқылы жүзеге ... Бұл ... ... ... ... ... ... ұғып, тек адамға біткен ішкі нұрдың ... ... ... ... ... қайшылықты жеңіп шыққанда ғана руханилықтың
есігі ашылады ... ... ... ... ... өз ... барлық жақсы қасиеттерін әлемге
паш етуге дайындығы, яғни ақылын, дарынын, қабілетін, шеберлігін, ішкі
нұрын, жүрек ... ... ... ... ... ұмтылысы. Адам
руханилығынан айырылса, онда ақ ниет пен пәк ... де ... ... ... ақыл мен ... ... алған адам, өмірде көптеген
мақсаттарға жетуі мүмкін ... Оның ... ... ... атаулының
барлығы имандылықтан шығады. Ақиқаттың ақиқаты алла тағаланы тану үшін, әр
адам ... ... ... ... ... ... ... адамдарды
басқарғаннан гөрі, адамның өзін-өзі басқарып, ... өте қиын ... ... ... ... әр адам өзін-өзі басқару дәрежесіне
жетпейінше, алла тағаланың ақиқат жолымен жүрмейінше, фәни ... ... ... де бақыт таба алмайды қорытындыға келді ойшыл.
Екіншіден, М.Х. Дулати ... ... ... өз ... ... ... бірі ... белгілегендердің арқасында ұлы бола
алады. М.Х. Дулати жаугершілік заманда ... ... өз ... ... ... ... ... де қиын мәселелерге жауап іздеп, соның
бірден бір жоқшысы бола білді. Ол ... даму ... өз ... ... және дүниетанымы арқылы зерделейді. ... ... ... ... ... жасауға тырысты. Сыртқы дүниедегі өзіне
ұқсас қоғамдық өлшемдерді ішкі ... ... ... ... ... мәні тек дүниені тануда ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... Адамның рухани
нақтылығы тек мемлекетке байланысты өмір ... ... ойда ... ... мәнін мемлекетті жақсартуға бар күш жігерін жұмсады [45, 106-111
бб.].
Қазір өтпелі дәуір деп атап жүрген кезде ... ... ... ... ... көзқарас күйзеліске ұшырап, олардың
орнына қоғамда қалыптасып жатқан жаңа жағдайларды түсіндіретін тың ... өріс ала ... ... ... ... ұлттық ділге қажетті ... ... адам ... оның ... және ... ашып ... болып
табылады.
Тектілік ұғымына ерекше мән берген Мұхаммед Хайдар Дулатидың бөлесі
Бабырдың ... ... ... ... ... ... қайраткерліктің, қолбасшылықтың әр түрлі қаракеттерін жиі-
жиі атап өтеді. Оның ... ... хан өнер ... ... сертінде
тұрады, халыққа берген уәдесін орындап, мұң-мұқтажын орындайды. Тектілікке
тән қасиеттер: қолы ... ... ... тілі ... ... ... ... Бабырдың да текті болғандығын мына шығармасындағы үзіндіден байқауға
болады: «Үлкенді-кішілі бауырларым азды-көпті жамандық жасағанымен, ... ... ... жат ... ... де, жамандыққа жамандық жасау
әркімнің қолынан келеді деп, көңілімді жұбататынмын» [14, 143 ... ... ... ... демекші, Мұхаммед Хайдар Дулати ата-
бабалары жасаған іс-әрекетін үлгі ала отырып, қоғамдағы тәртіпті түзеп,
жарасымды әдеп пен ... ... ... ... Текті адамды
қалыптастыруға ұмтылып, текті адам халықты басқаруы тиіс деген қорытындыға
келеді. М.Х. Дулатидың осы идеясы қазіргі ... ... үшін өте ... ... ... әулиеттерді қалыптастыру ізгілікті қоғамның басты
міндеті, ол ұлттық ділдің алтын арнасы болып табылады [46, 183-186 ... ... ... ... ... тарихтан тағлым ала білді,
және тиянақты ... ... ... ... ... ... Ол ел ... үш қуатқа – жүрек қуатына, ақыл қуатына және сөз қуатына ... айта ... ... ... ... ... объективті құбылыс ретінде
әлеуметтік ... ... адам ... ... ... ... болуы мүмкін.
Адамдардың теңсіздігі – талғам – ... ... ... ... өз түсінігімен өмір ... ... ... өз ынтызарлығының
билігінде болады. Бірақ олар бір нәрсені түсінбейді. Мысалы, олардың барлық
тілектері ... да, ... ... ... еді. Оған ... болмысын материалдық мүдделеріне бағыттау, ... ... ... ... ... ... да, табиғаттың
да негізін қалайтын объективті заңдарға мойынұсыну арқасында адамдар жанын
тыныштыққа бөлеп, өз тектілігін ... ... ... ... орын ... идея – ... қарай бастайды.
Үшіншіден, ол- патриот. Бұл сезім тұлғаның тектілігінен туындайды. Ол
тәрбие арқылы өсіп, жетіліп, ... сана ... ... ... өзі ... ... ана сүтімен ұйыған елжандылық
арасында өскен ортасы мен азаматы ретінде қалыптастырған ... ... де, ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати өнерлі. Ол өзінің өнерден хабары
бар екені жөнінде ғана ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелеуде
өнердің ролі зор екендігіне баса назар етеді. «Тарих-и ... ... өнер ... олардың таң қалдырған қабілеттеріне тоқталып, адам
өзінің рухани әлемін жаңа рухани күшке айналдырары ... ... ... ... ... «Бабырнама» еңбегінде Мұхаммед Хайдар Дулатидың
өнерлі, іскерлігі жөнінде: ... Енді ол ... ... ... ... ... ... деп ... Жазуға, сурет салуға машық, жебе жасауға
да, зергерлікке, садақ шыбығын июге қолының ебі бар. Он ... ... ... ... ... да бар еді. Ол менен кешірім сұрап хат
жазыпты, сөз ... ... деп, ... ... [16, 31 ... Хайдар Дулати адамдағы ақыл, білім, өнерді, ал ... ... ... деп ... Соған байланысты ол жастардың
өнерлі, әр түрлі іске ұқыпты, шебер болуына ... ... ... ... ... ... бір жағынан бір мемлекеттің, елдің алға ілгерілеуін
қамтамассыз етуші негіз ретінде түсіндірсе, екінші жағынан адамның жетілген
ұқыптылығы, жақсы ... деп ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати, шығармашылықты бейнелеп
қана қоймай, ... ... ... Өйткені, шығармашылық адамның
рухани болмысымен астасып, оның мәңгілік түптамырын айқындай түседі. ... ... ... да ... бөлсе екен деген идеялар
кездеседі. ... ... ... ... негізінен құндылықтар
әлеміне деген көзқарасына байланысты қалыптасады.
Бесіншіден, батыр, қолбасшы. Оның бойында қайтпас ... ... Олай ... ... ... мен ... қарсы күресте
Мұхаммед Хайдар Дулати қолбасшылық ... ... ... ... парыз -
әдет-ғұрыпты жақсарту, оқу тоқудың мағынасын ұқтыру, парыздың мәнін біліп,
жөнімен жүру деп ... ... ... ... ... әр ... ... алшақтату емес, қайта адам мен ел басқарудың тәртібін икемдеу, ... ... ата жұрт ... ... Ең ... ... ... мен түйінді үйлестіруде батылдық таныту еді. Ондай өрелі
іс-әрекет Мұхаммед Хайдар Дулатидың қолынан ... Оның ... ... оның әрі ... әрі дара адам ... көз ... Олай
дейтініміз, тек текті адам ғана қалың бұқараны басқарып, соңына ерте ... ... ... ... – ол ... ғалым. Оның дүниетанымдық көзқарасы әлемнің
құрылымы, мәні, ондағы адамның орны ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати әлемді, қоғамды танып, ... ... ... ... бұлағынан басқалардың да сусындауына өз үлесін
қосқан ... ... ... ... ... салт-санасын
меңгерген, кемел ой түйген философ, ғылымның әр саласынан хабары бар
білімпаз. Ол ... ... ... ... қалдырып, болашаққа
көріпкелдікпен болжау жасаған данагөй.
Екіншіден - психолог. Адам бойындағы жан деген ... ... ... ... ... ... сұраныстың бар екендігін
жақсы білген М.Х. Дулати, өзінің шығармаларында адам бойын қатыгездік алып
кетпесе екен, қандай қысыл-таяң кез туса да, ... ... ... ... екен ... ... ... Адам бойында жақсы, жаман
қасиеттерді талдай отырып, адам бойында жаман қасиеттер белең алып ... ... ... ... айтады. Осындай қоғамда ... ... ... отыратынын ескертеді. Сондай-ақ ол жан
сұлулығы, ой тазалығы, іс-қимыл мен ниетінің ... ... ... көре білген, сезе білген адам, оны қоғамның рухани әлеміне
жеткізуге ... ... өз ... ... ... арасындағы
сұлулықпен, үйлесімділікпен көмкерілген руханилықтың қалыптасуына, дамуына
өз үлесін қосады.
Үшіншіден, педагог. ... ... ... ... ... ... пен еңбек тәрбиесін жеке адамды қалыптастырумен ұштастыра
қарастырды. Ол өзінің дәлелдеулерінде - жеке ... ... ... ... ... нәтижесі дей келіп, «Жеке адам болу ... - ... ... ретінде сезіну, сан ғасырлар бойы халық тәжірбиесі ... ... ... ... бойына дарытып, осы игіліктерді
еңбекке, ... ... ... ... ... ... ... тұрмысқа енгізуң - дейді. Ойшыл – тәрбие адамды ақылдылыққа,
адамгершілікке үйретеді деген қорытындыға келеді. Адамгершілік пен ... ... ... енгізді. Сондай-ақ, ол өз еңбегінде: «Жеке
адам ... жаңа ... ... өз халқының жасампаз ... ... ... және ... ... ... қоғамға
пайдалы болуға деген ішкі қажеттілікті сезінетін адамды ... ... ... ... Хайдар Дулатидың осы пікірлеріне орай ... ... ... ... ... ... ... өзінің «Хайдар мырза» – деген еңбегінде былай деп көрсетті:
«Хайдар Дулати әл-Фарабиден ... ... пен ... ... ... қоғамдағы еңбек пен еңбек тәрбиесі аса құнды да, ... ... ... жеке ... ... тәрбиесі арқылы биікке
көтерілуі тиіс ... ... ... ... ... ... [47, 448 б.].
Төртіншіден, тарихшы. Олай дейтініміз, Мұхаммед Хайдар Дулати ... ашық ... ... тарихты жазбас бұрын, іштей ой түйіп, тарихты
жазуға белін ... ... дер ... Ойшыл тарихты ата-бабаларымыздың
дүниеьанымы деп білді. Адамзат бұл ғылымды оқиды, ... ... ... ... ... қасиетін түсінгендігін байқатады. Оның
білімім мен ... ... ... да, ... ... ... ... іске ден қояйын деп отырмын деген сөздері, оның ... жазу ... ... ... іс деп таныған кішпейіл, парасатты жан екендігін
де аңғартады. Оның тек ғана кәсіби тарихшы ... оның ... ... ... бірі ... нақтылай түскен М.Қозыбаев ағамыз
өзінің «Алтын көпір» атты мақаласында: «М.Х. Дулати – ... ... ... ... ... кешенді, концептуалды
зерттеу принциптерінің негізін қалаған ұлы тарихшы. Сондықтан да оның
«Тарих-и Рашиди» ... ... ... ... болып саналады» –
деген [21, 10-11 бб.].
Бесіншіден, қоғамтанушы. Ал, Мұхаммед ... ... ... ... талдау жасасақ, ол қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік мәселелерді
қозғаған көрнекті қоғамтанушы екендігін көреміз. Сурет 12- М.Х. ... ... Бұл ... ... Хайдар Дулатиді
қоғамтанушылық қырынан тану, оның шығармаларындағы ... ... ... қатысты идеяларын саяси талдау болып табылады. Әрине,
диссертациямызда Мұхаммед ... ... ... ұлы ... ... ... талдап шығу мүмкін емес, бұл өз алдына дербес, кешенді
ғылыми зерттеу жұмысын керек ... Біз ... ... Дулати
шығармаларында көтерілетін саяси-әлеуметтік мәселелердің тәуелсіз Қазақстан
Республикасындағы өзекті саяси ... ... ... ... ғана философиялық талдау жасаймыз.
Біз, алдыңғы тарауларымызда Мұхаммед Хайдар Дулатидың жастайынан ... ... ... ... және ... ... хабары
болғаныжөнінде жазған болатынбыз. Сондай-ақ өз елінің алдыңғы қатарлы
ойшылдарының ... оқи ... ... ... отырып,
қорытындылады. Оларды қазақ халқының өміріндегі аса ... ... ... ... қолданды.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың саяси көзқарастары ХҮІ ғасырда алыптасып,
дамыды. Ол қоғам өмірін диалектикалық даму ... ... ... ... ... ... адам өмірге келген соң, бәрін көресің
де көнесің, дүние бір қалыпты тұрмайтындығын ... ... мына фәни ... сенің көк тиын, тірлік қараң қалғанда.
Бәрі керең һәм ... ... ... өмірдің сия қоймас өлеңге! [14, 349 б.] десе, келесі бір
өлеңінде ... ... ... ... ... ... ол оның ... өзегін.
Кім-кімнің де тағдырда кетер сөйтіп есесі,
Қызырыңда көре алмас рақаттың кесесін [14, 65 б.].
Мұхаммед ... ... ... саяси көзқарасы ... пен ... ... Ол ... ... қазақ халқының
идеологы, жарқын болашақтың жаршысы. Ол қазақ халқын ... ... Оның ... ... ... ... ғылымды игеру,
халқымыздың мәдениетін көтеру мәселелерінің негізі болмақ. Яғни ... ... ... ... ... ... ... тікелей
байланыстыра қараған.
Мұхаммед Хайдар Дулатидың пайымдауынша, білімді жастардың өз еліне
пайдасы тиюі үшін, ... ... ... ... сапа – ... қажет.
Жеке бастың қамын ойлайтын ... ... және ... ... ... әлек болып, алашапқын күйге түскен қазіргі біздің
қоғамымызға Мұхамед Хайдар Дулати көрсеткен ... ... ... ... ... ... көп ұлтты мекендеген Қазақстан Республикасы үшін аса ... ... ... идея ... ... Хайдар Дулати өз заманында
басты назарды ұстаған. Мұхаммед Хайдар Дулатидың көзқарастарынан қоғамынң
жақсы я ... ... ... ... мәселесі жатқандығын байқаймыз.
Сондықтан да, Президентіміз көрсеткендей, көп ұлтты халықтың әлеуметтік
тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... және даму ... ... айқындайтын болады.
Осыны айқын сезіне отырып, қазақстанның гүлденуі үшін республиканың барлық
халықтарының ынтымақтасуына, әр адамның ... мен ... ... ... және ... ... көтеруге қамқорлық жасауы
тиіс.
Қазақ халқының ... ... ... мен ... өкілдерімен
ынтымақтастық пен татулықта тұра білетін дәстүрлі салиқалығында, олардың
табиғи кеңпейілділігі мен ... ... ... ... ... ... бұл ... жетуімізге толық
мүмкіндігіміз бар. Қазақстанда өмір сүретін басқа да халықтар ... ... ... өрлеуіне деген табиғи ұмтылысына кеңпейілділік пен
түсіністік республикадағы ... пен ... ... ... ... ... қабілеті ең алдымен оның ... ... ... ғұмыр кешу, республикада тұратындардың ... өз ... деп ... үшін ... ... ... ... мен
қабілетінен байқалады. басқадай айқындама тығырыққа әкелері анық, ... ... ... ... ... ... топтастырушы,
мемлекет құрушылық миссиясы көрініс табады. Бұл миссиядағы келесі ... ... – сол ... ... ел халқын топтастырушы ұлттың
тұтастығы.
Мемлекет құрушы этностың иығымен көтеретін міндеті ... әрі ... ... сол ... ішкі ... жеке адамдар қатынасы; яғни этно-
саяси қауымдастық ішіндегі түрлі ұлт өкілдері арасынедағы; ... - ... ... мен ... ... арасындағы; халықаралық
дәрежеде – егеменді мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас мәселелері біте
қайнасып жатыр [43, 58 ... ... ... ... болып табылатын бірлік мәселесінің
маңызын көтеру арқылы Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... тағы бір ... ... ... бірлікке қол жеткізу кез келген мемлекет үшін «қиын
түйін» болып табылады. Мұхаммед Хайдар ... ... ... талдау
жасасақ, мұндай мәселе ұлы ойшыл өмір сүрген кезеңде де өзекті болғанын
байқауымызға ... ... ... ... ... ... төмедеп, қара пейіл биіктеп.
Ақырында қарапейілдер биікке қол жеткізіп, ақ пейілдер ... ... жолы боп, ... ... ... тауы шағылып, жоққа шықты сөздері [14, 406 б.].
Бұл өлең жолдарынан өз еліндегі әділетсіздік ... ... ... ... жерім деп еңіреген ер болашақтың қамы үшін күреске түсетінін
көрсетеді. Мұндай азамат әлеуметтік-саяси шынайылыққа терең ... ... өз ... ... ... келтіріп, әлеуметтік әділетсіздіктің
тереңдеуіне ықпал етіп отырған келеңсіз ... ... ... ... көкірегі ояу азаматқа ой салып, күйзеліске түсірері анық.
Мұхаммед Хайдар Дулати қазақ қоғамының ... ... ... ... тырысады.
Сондай-ақ ойшыл Құран Кәрімдегі 6-шы болып келетін Әнғам сүресінің 57-
ші аятта айтылған «… Билік Аллаға ғана тән. Ол туралықпен үкім ... ... үкім ... ең ... деген қағиданы басшылыққа алатындығы
байқалады. ... ... ... ... ... өзінің саяси
көзқарастарында билік мәселесін теологиялық ... ... ... ... тұжырымдамаларында билеушінің саяси ерік-
жігері күшті болуы керек, сондай-ақ азаматтарға да қайратты болу аса ... оның ... ... ... пен ... ... да өткір болып
есептеледі. Осындай ойлары ... ... ... Дулати саясаткерге тән
өткірлік пен табандылықтың ... ... ... ... түрлі
деңгейлерде білдіру мен қорғаудағы басты қасиет екенін білдіреді. Мұхаммед
Хайдар Дулати өз қызметін халықтың мұң-мұқтажымен ... ғана ... ... ... ие ... ... 12 – М.Х. Дулатидың тұлғалық келбеті
Сонымен, Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... берер тәлім-тәрбие қандай деген сұрақ өзінен өзі туындайды.
Қазіргі таңда жастарымызды, ел сарбаздарымызды жастайынан жауынгершілікке
баулу, олардың ... ... ... ... қалыптастыру біздің ортақ
парымыз, тікелей міндетіміз ... ... ... рух - ... ... өркениетті елдер көшіне қосылып, ... ... ... орын ... ... беретін бірден-бір күш. Түркі
халқы жауынгер, ер халық болғандықтан, ата-бабамыз ерлік тәрбиесіне үлкен
мән берген. Олай ... М. ... ... ... пен ... арқылы жеке тұлғаны қалыптастыра отырып, олардың ... ... ... ... ... ... болады. Ол сондай-ақ
адамгершілік, қайырымдылық, ізгілік, кішпейілділік сияқты қасиеттерге мән
бере отырып, жастарды жастайынан қалыптастыру ... ... ... ... ... әсер ... факторлар – халықтық сезім, сана,
парыз, бірлік және міндетпен қоса, тәртіптің де ролі ... ... ... ... ... Ол халқына деген сүйіспеншілік, сыртқы
жаулардан елін, жерін аман сақтап, ата-баба ... өте ... ... парызы деп санаған. Парыз өзінің мағыналық аясына ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерді қамтып, оларды адам өміріндегі қайшы құбылыстарға
қарама-қарсы қоятын ... ... ұғым [48, 42-44 ... ... көп ... ... халқына отансүйгіштік қасиетті
қалыптастыратын азаматтық келісім, ұлттық бірлік керектігі жөнінде ел басы
Назарбаев та ... ... ... тарихына көз жіберсек, Отансүйгіштік
(патриотизмнің) керемет үлгілерін көреміз. Бүгінгі күн ... ел ... ... ұлт ... ... өзі ... ... Дулати сияқты ата-
бабаларымыздың теңдесі жоқ ерлігінің ... Жаңа ... - ... ... жаңа ... ие ... өйткені , қазақстанда өмір
сүріп отырған барлық халықтар қазақ елі атын ... ... ... мемлекетке біріктірді. Тағы да айта кететін ... ... ... ... ... ... қатысты
бұрынғы қалыптасқан дәстүр мен қазіргі дәуір мен қазіргі дәуір тағылымдары
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... рухани кеңістіктің көне ата-тектік танымдық -
тәрбиелік өзектерден ажырап, одан адасып қалғандығында. Өйткені әлі ... ... ... біз ... ... ... ... алыс тұрған сияқтымыз [49, 18-21 бб.]. Қазақ халқының
ұлттық ішкі патриоттық «Менінң құрайтын ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің мәнін ашу арқылы ғана,
Мұхаммед Хайдар Дулати сияқты бабамыздың шығармаларын зерттеу барысында,
тарихқа көз ... ... қана ... болады. Ұшы қиырсыз дала
тұрғындары өздерінің сан ғасырлар бойғы үлкен тарихында жас ... ... ... берудің бай тәжірбиесін жинақтап, ұлттың өзіндік салт-
сана мен ... ... ... ... ... Хайдар Дулати өзі
өмір сүрген ... ... ... ... ... жас ... саяси тәлім-тәрбиенің айрықша талаптарын, тілектерін
дүниеге әкелді. Мәселен, М.Х. Дулати жас ... ... ... ... ... шынай патриот иесі, үлкен азамат етіп тәрбиеледі. Ол әр
азаматтың өз қара ... ғана ... ... ... ... борышты
адалдықпен атқаруды көздеген адам. Халық алдындағы борыш-парызды адалдықпен
орындау – адамның рухани жетілгендігінің, ... ... ... ... ... ... шығармаларында. Сондай-ақ Мұхаммед Хайдар
Дулати халық қойған талап-тілектерді қасиет тұтып, оны өз мүддесінен жоғары
ұстайды, халық қажетін ... ... ... ... қолы ... табыстарын
қорғайды, озбырлыққа, қиянатқа жол бермейді. Халықтың рухани ...... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати, өз іс-әрекеті
үшін өзінің моральдік жауапкершілігін түсініп, ... ... ... ... ойшыл, өз шығармасында адамның адами ... оның жеке ... ... ... бағасын, адамның
игілігіне, оның жан-жақты дамуын қарастырады. Мұхаммед Хайдар Дулати
шығармасындағы тіршілік ... күре ... адам ... ... гуманистік мәні жоғары көтеріліп, адам ғұмырын қызықты да бақытты,
салмақты да баянды етуге ... ... Ал ... өзінде адамға лайықты
етіп, ұйымдастыру принципін қояды. Бұл принцип достық-жолдастық, ... ... ... да ... ... қарастырды.
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармаларының айқындайтын тағы бір тұстары – ол
тұтастық пен бірлікті, ішкі ... пен ... ... ... ... ... ... Сондықтан да татулық, бірлік, ынтымақ,
адалдық, әділдік, - Мұхаммед ... ... ... ... бірі ... табылады. Сондай-ақ, адамның қандай адам екендігі
оның жасаған ... ... ... ... ... ... тең ... сөйлесіп, мұң-мұқтаждығын жазған ұлы тұлға.
Бұдан шығатын тұжырым – жаңа қалыптасып келе жатқан жас ... ... ... ... М.Х. Дулати шығармаларын
зерттеп, негізгі ұғымдарын қарастыруымыздың қажеттігі туып отыр.
Біз осы кезге ... ... ... ... ... ... құндылығын әлі де анықтап біткен жоқпыз. Бұл жөнінде Н. Назарбаев
«Тарих ... атты ... ... ... ... қазіргі
және болашақтағы тарих толқынында өзінің ұлттық «Мен» дегізерлік қасиетін
түсінуге тұңғыш рет енді ғана ... алып отыр деді [1, 292-293 ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани
салалардан тұрады деп қарастыру басымдық алып ... де, ал жеке ... оның ... ... ... ... ... қайнар көзі
моральдік-адамгершілік қасиетінде. Сондықтан да Мұхаммед Хайдар Дулати
жеке тұлғаны ... ... ... ... қадірлейтін, рухани дүниесі бай,
ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген ұрпақ тәрбиелеуді өзінің мақсаты деп
санаған. Ол өз ... ... ... ... ... қызметінде ақылдың
ролін жақсы көрсетіп, халықтар арасындағы түсініспеушілік, тартыс-ұрыстың
орынсыз мағынасыз нәрсе екенін айта ... ... ... ... өте ... бағалаған.
Сонымен, Мұхаммед Хайдар Дулати өмірінен болашақ ұрпаққа берер тәлім-
тәрбие мына төмендегідей болмақ:
1.Келер ұрпақтың арлы, ақылды, намысқор, өміршең ... ... ... ... ... ... мен жан сұлулығын қатар қарастыру керек екендігі;
4. Жастарды адамгершілікті етіп өсуі т.б.
Қазіргі ... ... ... ... таразылау процесі жүруде.
Мақсат- өткенді ғана ой сүзгісінен өткізе отырып, болашаққа бағдар жасау.
Осы орайда ... ... ... ... - өз ... сәйкес
келетін тұстарын саралап алып, болашақ жеткіншектерді ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, елім деген
еңіреген азаматтарды тәрбиелеу.
Сонымен М.Х. ... ... ... жасай келе, оның тәлімдік мүмкіндіктері төмендегідей сараланды:
тұлғаның ... ... ... ... және қоғамды
әділетті басқаруға, ұлтаралық достық, тұлғаның отансүйгіштік ... ... ... ... ... етеді. Оның шығармаларын жүйелеп,
«Мұхаммед Хайдар Дулати жас ұрпақты ... ... ... ... атты арнайы бөлімшені енгізудегі негізгі ойымыз
ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан ... ... ... ... ... ел мен ... деген сүйіспеншілікті қалыптастыру.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХІ ғасырға қадам басқан Адамзат бүгінгі таңда өркениеттің өзгеше даму
кезеңінде ерекше көңіл бөліп ... ұлы ... мен ... ... кез ... ... өзінің мәдениеті мен өркениеттің
өркендеу барысында, оның тарихи тағдыр-талайына мән ... ... ... өркениеттің дамуы және олардың өзара бәсекелесуі қоғамның,
мемлекеттің, жеке ... ... мен ... жаңалықтың жаңа лебін әкеліп,
жаңаша әлеуметтік ахуал қалыптастыруы әбден ыықтимал. Қазіргі ... ... ... ... ... халқына әсер ететіні сөзсіз. Сондай
ғаламдық өзгерістер қазақ халқына оң әсерін тигізу үшін не ... ... ... рухы ... оық ... мемлекетке айналуымыз үшін, бірінші
кезекте, өткен ғасырларға ... ... ... ... өз ата ... елегінен қайта қайта өткізіп шығуымыз қажет-ақ. ... ... ... ... жас ... дұрыс, шыншыл бағыт ұстануы үшін, өз ата-
бабаларының өнегелі, ... ... ... өз ... гөрі ... ... рухы аласұрған тұстарын білуі шарт. Ғасырлар шаңына
көміліп қалған, ұмытыла бастаған талай ... ... ... ... ... ... Сол ... бірі Мұхаммед Хайдар Дулатидың
тәлім-тәрбиелік идеяларын философиялық, ... ... ... ... ... ... ... керек. Яғни
ойшыл, бабаларымыз айтып, көтерген мәселелерді, қазіргі ... ... ... жаңартуымыз тиіс. Екіншіден халқымыздың
философиялық мәдениетін көтеру - ... ... ... проблема.
Ендеше біз ең алдымен өз философиялық шаңырағымызды ғана көтеріп қана
қоймай, оны ... ... ... ... ... ... басымыз Н. Назарбаев өзінің «Тарихтың шеңберлері және ұлттық ... ... ... 1999, № 3), ... руханиятының алты мың жылғы
дамуын алып қарап, соларды талдау үстінде он екі ... ... ... «Егер біз мемлекет болғымыз келсе, ... ... ... тұрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларынан түсінгеніміз
жөн. Оған барар жол ... ... ... ... ... ... бар: ... атасын білмейтін ер жетесіз, жеті ғасыр тарихын білмейтін
ел жетесіз. ... да жеті ... ... керек, өйткені біздің
тарихымыз логикалық жағынан да көзге көрінбейтін арқаулар ... ... ... да адам, халық аттарымен байланысып жатыр» [50, 8 б.].
Осыған орай, өзінің тарихын, түбі мен ... ... мен ... ғана ... ... ... ... бола алады деп ойлаймын. ХХІ
ғасырға қадам басқан әр халық, ... ел өзін өзі ... ... ... ... ... көп дүниелерімізді сол кезде салынған идеялардан
іздеуіміз, іздегенімізді адаспай ... ... ... ... ... ұлттардың арасында жүріп жатқан өзіндік заңдылықтарға бағынған өмір
ағымы. Түркі ... ... ... ең ... ... тарихи тамырластық
белгісі болса, екінші басты белгі – тіл бірлігі, бұдан соң - дін ... ... Қожа ... ... ... ... ... діні
айналасындағы рухани бірігуінің негізін қалап, ... рет ... ... ... ... барлық түркі тілдес халықтарға ортақ құндылықтарды тілге
тиек еткендігі ... 1, 2 ... сөз ... ... бірнеше ғасыр
өткеннен кейін сол сияқты Мұхаммед Хайдар ... да, сол ... ... өмір ... ... түркі тектес халықтардың саяси, экономикалық,
мәдени көріністеріне тоқталып, артына өшпес мұра қалдырды.
Шығыс пен ... және ... ... ... рухани
құндылықтардың тұтастығы мен сапа жағынан айырмашылықтары, ... ... ... келелі мәселелердің бірі болып табылады. Өйткені,
әлемдегі халықтардың, ұлттардың, нәсілдердің бәріне тән ... ... ... әр ... ... сай тарихи қалыптасқан рухани,
мәдени, адамгершілік қасиеттері мен ... ... ... ... ... осы ... ... солардың негізінде жаңа
белеске көтерілу бүгінгі таңның басты ... ... ... ... байланысты тоғарылып қалған қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... айқындау, жалпыадамзат
өркениет аясындағы даму бағыттарын ... ... және ел ... ... ... ... мәселелерінің бірі.
Осындай зерттеулер мен пайымдаулар нәтижесінде бірқатар ғылыми және
әдістемелік тұжырымдар жасауға қол жеткіздік. Олардың ... ... ... ... даму ... ... ... құндылықтарды зерттеудің ғылыми әдістерін ... ... ... ... ... ... дүниегекөзқарасының
ерекшеліктерін, даналық тұрпайылықты, имандылық пен ... ішкі сыры мен ... ... тарих белестерінде
атқарған міндетіне талдау жасау; халқымыздың тарихи философиялық және
адамгершілік ... даму ... ... ... ... шыққан
тегін, тарихи тұрақтылығын, қоғам дамуының барысында қалыптасқан күрделі
мәселелерін ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде атқаратын міндетінің әлемдік ... ... ... орнын белгілейтін ерекшеліктерін көрсету.
Қазіргі кезде еліміздің рухани өміріндегі өзекті мәселелердің бірі
халқымыздың философиялық мәдениетін көтеру болып ... Оған ... ... ... ... әлемдік философия тарихының өзекті
мәселелерін танып, талдап, зерттеу арқылы шешіпғ құрылып ... ... ... халыққа ашып көрсету арқылы қол жеткізуге ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеуге мүмкіндік туды. Түркі тілдес философияның қыр-сыры арқылы туысқан
елдердің рухани көкжиектеріне назар салу ... ... ... барысында қол жеткізген жетістіктер.
Біз, М.Х. Дулати еңбектеріндегі адам мәселесін философиялық тұрғыда
талдау барысында, біріншіден, ... ... ... ... – адам ... әлеуметтік, педагогикалық,
психологиялық астарларын ашуға тырыстық, ...... ... ... ... сараптадық.
Жалпы адамзаттың философиясы сияқты қазақ философиясы да, өзіндік
ұлттық ерекшеліктеріне қарамастан, ... ... өмір ... бейнелеуге
бағытталған. М.Х. Дулати нақтылы тарихи кезеңдерді байланыстырып, өткенді,
бүгінгі мен келешекті бағдарлау мен болжамдауда көп еңбек ... ... ... ... ... ... ... Хайдар Дулати
еңбектеріндегі ... ... ... ашу болатын.
Ойшылдың шығармаларында адам мен қоғам мәселелері, олардың ара ... ... ... ... өзі қазіргі кезде болып жатқан
өзгерістерге орай, жаңа дүниетанымды, қоғамға тың да ... ... ... ... ... ... ... отыр. Заманды
қозғалысқа, өзгеріске келтіретін адам ... ... ... Дулати, адамды
философиялық тұрғыда қарастыру барысында субъективті факторлар мен
объективті орта ... да ... жоқ. Ал ... ... ... ... сол кезде өмір сүрген адамдардың жасаған іс-әрекетіне талдау арқылы
заманына сипаттама береді. Сондықтан адам мен ... ... ... ... дана ... мен ... ... ашпайынша, оларды
қоғамдық санаға енгізбейінше, қазақ халқының жаңарып, өрлеп өсуі екі ... ... ... ... сай ... ... ... жатқан адам бойындағы ұлттық моральдық құндылықтарының көзін ашып,
олардың ішкі мазмұнын айқындап, жалпы адамзат ... ... ... қол ... Төртінші міндетіміз, халықтың дүниетанымымен қоса,
оның ішкі мінез-құлқын, моральдық жүйесін ұғуға болатындығы. ... ... ... ... ... талдау жасау арқылы,
адам бойында адамгершілік, қайырымдылық, имандылық, тектілік мәселесі мен
кездескен философиялық ... атап ... ... ... ... ... мәселелеріне тоқталдық.
Қазір Қазақстан тәуелсіз мемлекет болып, егеменді ел атанды. ... ұлы ... ... ... көп ... ... Халқымыздың өткен дәуірлерінің тарихи оқиғаларын бағалауда бұрын
орын алып келген қате көзқарастармен бұрмалаушылықтар түзетілуде. ... ... ... ... бай ... ... ... тани
түсеміз. Шәкірт жүрегіне жол тауып жеткізу ... ... ... ... ... көшуге байланысты орын алған қоғамдағы
әлеуметтік келеңсіздіктер рухани психологиялық ... да ... ... ... ... ... қарым-қатынас, әдептілік, имандылық
бағытындағы кейбір дәстүрлер бұзыла бастады. Соның салдарынан жасөспірімдер
арасындағы дөрекілік пен ... ... ... және рухани жұтаңдығы көбейіп келеді.
Рухани жұтаңдықтың басты себептері:
-бүгінгі күнде ұрпаққа жан-жақты, адамгершілік – рухани тәрбие, олардың
қабілетіне қарай бағыт-бағдар беретін ... оқу ... ... ... тәрбие орталықтары аз.
-жастардың тұлға ретінде дамып, жетілуі үшін М.Х. ... ... ... тәлім-тәрбиенің басты бағыттарын бойына дамыта
отырып, қалыптастыруымыз керек.
Сол ... ... ... ... ... ... себептерін анықтап,
өз шығармаларында келешек ұрпақтың:
- шындықпен әділдікпен, ақиқаттан айнымау, берген антына ... ... ... ... ... ... ... шарты деп білді;
- жастардың ар-ождан тазалығын сақтау, ақыл-ойлы парасатты болу, барлық іс-
әрекетінен, сөйлеген сөзінен қарым-қатынасынан, ... ... ... тұру ... назар аударды;
- рухына кір салмау, үлкендерді тыңдау, құрметтеу өз қатарынан кем болмау,
асып-таспау, достықпен татулықты ... ел ... ... инабатты,
қайырымды болуға тәрбиелеуге үндеді.
Қорыта айтсақ, М.Х. Дулати өзінің шығармаларында жас ұрпақты арлы, арыс
азамат етіп тәрбиелеуде көп ... ... ұлы ... деп айта ... таңда М.Х. Дулати шығармаларын философиялық тұрғыдан зерттей
отырып, қандай жетістіктерге жеттік? ... М.Х. ... ... ғана ... ... сол ... халқымыздың рухын көтеріп,
әлемдік тарихтағы орнын айғақтап жатырмыз. Екіншіден, М.Х. Дулатидай ... ... ... ... әлемдік ғылым мен мәдениетке үлкен ... ... ұлт, ... ел екенін таныту арқылы жастарымызды
тәрбиелеудеміз. ... ... ... ... ... түркі тектес халықтардың тарихын зерттеп, халқымыздың ... ... ... жүзіне таныта білу біздің қарызымыз да, парызымыз.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... Н.Ә. ... ... – Алматы: Атамұра, 1999. –320 б.
2. Омарбеков Т. Мырза Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... -№ 2. – 41 б.
3. Албани Б.Қ. Мұхаммед Хайдар Дулати. – ... ... 2000. –27 ... ... Ж.Ж. ... ... және оған тарихи талдау //Мұхаммед
Хайдар Дулати: Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы:
// Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның ...... ... бб.
5. Молдабеков Ж.Ж. Мыслитель и гуманист М.Х. Дулати ... – 2000. - № ... с ... Молдабеков Ж.Ж. Рухани тұлға тарихтағы бір алып // ... ... ... ... Жазушы. Қолбасшы: //Халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияның материалдары. – Алматы. 1999. – 188-189 бб.
7. Қасабек А.Қ. М.Х. ... ... ... орны ... ... ... ... Ойшыл. Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы: //Халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – ... 1999. – ... ... Д. ... ... ... ... ученого
историка ХҮІ века М.Х. Дулати //Поиск. – 2001. -№ 4. – с ... ... Ә. ... ... Дулати. Өмірбаяндық-библиографиялық
анықтамалық. – Алматы: Санат, 1999. – 159 ... ... А.Қ. ... ...... ... 2001.
– 264 б.
11. Есім Ғ. Жалғанда жар ... ... ... ... ... ... - № 11. – 4-5 ... Абайдың философиясы мен дүниетанымы. /Жауапты редакторы Ә. Нысанбаев. –
Алматы: Ғылым, 1995. – 184 ... ... У., ... М. ... ... – тәрбие. Сұхбат //Ақиқат.
-1993. -№ 3. –52 б.
14. Мырзабеков Б., Жолдасов Д. Мұхаммед Хайдар Дулати ... - ... ... - 2000. - № 6. – 58 ... ... ... Дулати. Тарих-и Рашиди. – Алматы: Санат, 2003. – 616 б.
16. Домбай Қ. Намастэ. Кашмир немесе жүрекке жылы жағдайаттар ... - № 12. – 46-48 ... ... ... ... Мұхаммед. Бабырнама. – Алматы: Ататек, 1993. – 410
б.
18. Есім Ғ. Сана болмысы (Саясат пен ... ... ...... 1994. – 272 б.
19. Қозыбаев М. Мұхаммед Хайдар Дулати дала ... ... - 2000. - № 1. –10-11 ... ... Н.Ә. ... ... және ұлттық зерде //Жұлдыз. – 1999.
- №3. – 26 б.
21. Иассауи Қ.А. Диуани хикмет. Ақыл ...... ... ... 208 б.
22. Нуртазина Н. Қазақ мәдениеті және ...... ... ... 208 б.
23. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: ... ... ... ... ... ... ... А.Қ.
– Алматы: Мектеп, 2002. – 256 б.
24. Арынғазинова Б. Қазақ философиясындағы адам ... ... ... - 2004. - № 3. – 111-112 ... ... Т.Х. ... сөздігі. – Алматы: Сорос қоры, 2001. – 180 б.
26. Қазақ даласының ойшылдары (ХІІ – ХҮ ғғ.). 2 ...... ... – 160 ... ... Қ., ... Ә., Ғабитов Т. Әдеп негіздері. – ... 1996. – 298 ... ... ... ... Тарих-и Рашиди (Рашидова история): Перевод с
персидского языка, 2-е изд. ...... ... 1999. – 656 ... ... Ә. Ислам және заман. – Алматы: Дәуір, 2003. – 560 б.
30. Қаратышқанова Қ. Сопылық және сопылық жолдағы негізгі ... ... – 2004. - № 3. – 97 ... ... Ж. Адам ... мәнінің жыраулар шығармашылығындағы құндылық
сипаты //Саясат. - 2003. -№ 10. – 62-65 бб.
32. Педагогика: оқу құралы. /Жалпы ... ... ... А.М.
– Алматы: Дарын, 2004. – 448 б.
33. Баласағұн Ж. Құтты білік. – Алматы: Жазушы, 1986. – 615 ... ... ... ...... Ғылым, 1973. – 419
б.
35. Хамзеева Б. Қазақ халқының қоғамдық ой ... адам ... ... ... 1996. – 339 ... әл-Фараби. Фиолософиялық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1972. – 429 б.
37. Молдабеков Ж.Ж. ... и ... ... ... –2000. -№ 1. – с ... ... Р.У. М.Х. Дулатидың тарих философиясы мен исламның ... ... ... ... ... Философия сериясы. –
2001. -№ 1. –57 б.
39. Ислам энциклопедиясы.
40. Дербісәлиев Ә. ... ... ... ... -№3. -33 ... ... Ә. М.Х. Дулатидың Жаһан-намэ поэмасы //Евразия. ... -14 ... ... Т. Орта ... ... ғұламаларының тәлім-тәрбиелік ой-
пікірлері. (ХҮ-ХҮІғ.) –Алматы: Қазақ университеті, 1986. – 76 б.
43. Исаев Ә. Қазақстан жастарын саяси ... ... - 2004. ... – 58 ... ... Т. ... ... ой-пікірлері //Ізденіс. –
1999. - №-2. – 162-164 б.
45. Нұрышева Г. Тұлға және философия ... ... ... беру ... ... кейбір мәселелері //Хабаршы. 2004. -№2. – 81 б.
46. Молдабеков Ж.Ж. Тектілік - ... ... //Ұлт ... - 2000. - № 3. ... бб.
47. Раев Д. Қазақстандық патриотизм мен гуманизм //Ақиқат. – 2000. - № ... ... ... ... ... үшін ... ... экономика үшін,
бәсекеге қабілетті хлық үшін: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы.
-Астана. 2004. 19 наурыз.
49. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. ... 1999. ... ... Н.Ә. ... ... және ... ... //Жұлдыз. 1999.
№3. – 7 б.
Қосымша А
«Тарих-и Рашиди» (өлең үзінділері)
Диссертациямыздың алдыңғы тарауларында біз, Мұхаммед ... ... ... әлі ... ... өзекті мәселе болып
табылатындығын айтқанбыз. Ол өз ... тек ... ғана ... қана ... ... ... философиялық мәселелер жөнінде сөз
қозғайды. Атап айтқанда, адам, қоғам, қарым-қатынас, мінез-құлық, ... ... ... ... ... Алла ... дұшпан, өлім, ақиқат, ... ... ... ұйымдастыру,
байлық, махаббат, адам өмірінің мәні, сұлулық, игілік, ақыл, тағдыр, мақсат-
мұрат, қанағат, тектілік, патшалық ... ... ... т.б. ... ... ... ... түрінде кездеседі. Осылардың
бәрін топтап, біз М.Х. Дулатидың шығармасын былай жүйеледік:
1. Аллаға байланысты көзқарасы;
2. Ел билеушілер, патшалық туралы;
3. Ақыл-кеңестер, өсиеттер ... ... ... ... ... өлім туралы ойлары;
5. Әділдік туралы;
6. Махаббат туралы;
7. Арақ-шараптың зияны туралы;
8. Ілім-білім, ғылым жайында.
9. Әке, батырлық ... ... ... ... ... ... қорқыныш, жан, рух, мінез және т.б.
1. Аллаға деген көзқарасы.
1. Шын ... Алла ... ... биік ... ... ... көреді.
2. Жаратқаны жар болсын, тағдыр қабақ түймесін,
Еш пенденің зияны, кесапаты тимесін!
Оған деген өшпесін Алламыздың ... ... ... ... ... орайы. (80 бет)
3. Алла тағалаға сеніп, тәубе етсеңдер, тура жолға жетелейді, иманыңа
келтіреді.
4. Жеткеннен соң кешірді дос ... ... ... ... ... естіледі Аллаға.
5. Аллаға жанасудың басты шарты – тамақты аз ... жеу және ... ... ... ... - ... ... Алланың патшалығы – патшалығың.
(502 бет)
7. Алла тағала әлемді жаратты және жаһанда тәртіп орнату үшін соған лайық
биік ... ... ... ... жөн ... ... болсаң, ей, Алла, пенделіктен сақтағың!
Мықтап бекіт бойдағы жамандықтың қақпағын.
Бір ... ... ... тірлікті,
Қасіреттен, қайғыдан сақта және жүректі! (94бет)
9. Тағдырменен ешқашан таласуға болмайды,
Арыз айтып әйтпесе, бал ... ... ... сол бұйрықты орында,
Аллаға әмір жүрмейді, бақыт па бұл – ... ба? (499 ... ... ... ... ... ... жолында сендер де соғысыңдар.
Тек өздерің килікпеңдер. Анығында, Алла шектен шыққандарды ұнатпайды.
(389 бет)
2. Ел билеушілер, патшалық туралы.
1. Иесі жоқ ... ... ... дене ... жоғалады, құриды. (52 бет)
2. Шаһ қылышы қынында ұзақ жатып қалса егер,
Бұл әлемде тыныштық орнайды деп ел сенер.
Ат семсері ... ... ... мына әлемді, айналаны тат басар.
Патша деген алланың көлеңкесі жердегі,
Күн сәулесі жаһанның, сезеді оны көрдегі.
Нұрдан артық дер едім ... бұл ... оған ... ... он ... (87 ... ... арпа, бидай сеуіп айналысып келген адам мемлекет басқару жөнінде
және әскерді ұйымдастыру жайында не ... ... ... істерін патша ғана саралар,
Не жайлы тақтан алыс қаралар. (351 бет)
4. Жүрек –теңіз, қол-кеніш, көріңізші ... ... ... ... ... (361 ... Екі патша бір-бірін сүйемелдеп қолдаса,
Жеңем деген оларды басқанікі далбаса! (364 ... 69 ... ... ... ... ... Ханның жоғарғы ой-ниеті екі
істі орындауды көздейтін – оның бақытты пайымында екі биік дәрежеге қол
жеткізу ... бірі ... күні ... ... ... екіншісі осы
дүниенің баспалдақтарын басып өту. Егер ... ... ... мен жақсы ой-ниет болса, онда оның көңілі осы екеуінің біреуіне
ғана қол ... ... ... Бұл ... оны үлкен атаққа
бөлеуге себеп болар еді де, ... ... ... және ... енгізу жатады. Ол екі істің бірі – халықтың тыныш, берекелі
тіршілігін қамтамассыз ету; ... ... мен ... жою.
Текті ханға, ей, Алла, жатсам-тұрсам тілерім,
Жомарт жанға лайық рахым бұлтын ... жер ... ... алар ... аумайтын емес адам баласын,
О дүниеде тағы да сол деңгейге санасы.
7. Саид хан Рашид сұлтанға мемлекетті басқаруға сүйеу болар ақыл-кеңес ... ... - ... болу ... атқа – ... ... ... тозбайтын тек сол жалғыз жақсы атың.
ағайынның қашанда ауыр жүгін арқалас,
Елдің халін қайткенде, ... деп ... ... ... һәм ... осы кеңесім жүрсін ылғи есіңде.
8. Патшалық - Құдайға ... ең ... ... әрі ең жақын жолы.
Бірақ патшалар оны өздерінің сезімдік ләззатын ... ... ... ... Ал, дәруіштер ұзақ ғұмырын сарп етіп, оның
ізін де ... де, ... ... жете ... ... ... тақта
отырғанда бұл мақсатқа тезірек қол жеткізуге болады. Ол үшін ... ... ... ... ... өзі дәруіштік пен тақуалық үшін
міндетті нәрсе. Сондай-ақ өзінің ... ... ... бағыну қажет.
9. Мұны жазудағы басты мақсат – билік ... мен ... ... ... ... ... ... болу керектігін, һәм
әділеттің, мемлекеттің берік негізі және ... кош ... ... ... ... көрсету.
«Жігіттер қызмет еткісі келмесе, олар өнегелі, тәрбиелі адам болып ... ... әр ... ... ... мен ... әмірлер мен
басшылар жиналған көпшілік алдында, сондай-ақ мереке жиындарда, ірі істерді
атқаруда сасып ... ... ... оны тыңдаудан қалады. алайда
жігіттер жасы үлкендерге қызмет жасайтын ... ... ... ... қыр-сырына, жан-дүниесі мен көзі үйреніп, мұндай шаруамен
жамағаттың ... өзін ... ... ... ... деген осындай
сенімнің арқасында халықтың көз алдында ... ... ... ал ... ... болуы дүниені билеп басқаруда қуаттылықтың,
мықтылықтың себебі болмақ. Ал егер бұл қызметті білімі жоқ адам ... ол ... ... ... орындауда жіберген кемшіліктерді,
оларды жою жолдарын көре алмайды. Әке мен немере ... ... ... олар бұл ... ... ... басқандай етіп ұялатты, олар
көптеген қызмет атқаруға міндеттеді, әрі сол ... де ... көп ... Мен ... ... ... өнегелерімді айтып отырмын, сен де
бұдан өз өміріңе пайдасы тиер ғибрат аларсың» - дейді. (303-304 беттер)
3. Ақыл-кеңестер, ... ... ... ... қастерлер дана қарттың кеңесін,
Жастар ғана дер едім – тыңдап көрші мені осы?
2. ... ... ... ... зор уын тура ... жұтуға. (56 бет)
3. Әр нәрсені шегі бар, шектен шыға ... ... ... ... жалғайсың?
4. Сұқтанбасын біреулер, сол қасірет, сол қайғы,
Көз тиеді сүқтанса, көз тиген жан оңбайды. (63 бет)
5. Кейін ... ... ... ... ... қал ... қастық істеген.
6. Кей кездері жамандықтың арты жақсылыққа айналып, бақыт мерейі үстем
болып жатады. Кей ... ... ... бір сәтсіздік боп жатады.
Өлең:
Қуысың да – беріктік, ал жұрт одан бейхабар,
Көрмек дәмі қайғының бақыттан да ... кей ... ... бұлт ... қой деп ... шығады өзі кілт болып. (14 бет)
7. Қулықты қой, ей ... ... ... ... ... ... қартайса да, солса да. (756 бет)
8. Тындырған жөн шаруаны, күтпей-ақ ел мақтауын,
Тындырғанға шаруасын қай ... де жоқ ... ... ... ... адам ... айналма өзіңді ала алмасаң кегіңді. (505 бет)
9. Уәде беріп, ант ішіп, босқа қапыл қалмағын,
Ойнамағын қос жүзді қылышымен Алланың.
Орға апарып ... ... ... ... ант ... оны ... ... (343 бет)
10. Жауларыңды ешқашан бейшараға балама,
Талқаныңды шығарар бір күндері далада! (367 бет)
11. Бауырымен ... тіл ... ... сені ... жау ала алмайды, бауырым!
Жаулап алды әлемді сұлулық пен игілік,
Жиһанды да алады ел, дұрыс ... ... (367 ... Алдаспаның көп болса, жүз адамды сиретер,
Ал ақылмен адамдар бір қосынды күйретер.
13. ... ... ... сен әлі ... қарашы сен солардың бәріне! (399 бет)
14. Ренжітесің, кешірім тілемейді ол сенен,
Ал жақсылық істесең, ... бер ... (422 ... ... істі ... да ... істің шешімін,
Абыройсыз бітеді, жоқ ондайда кешірім. (423 бет)
16. Құдай берген қонақ деп, барлығын да құрметте,
Ортақ Алла ... ... боп тұр ... (436 ... ... іс ... тура ... сорыңа,
Өзіңді өзің апарып түсірме жау торына. (477 бет)
18. «Әрбір сәт сайын шешімін ... - ... ісі, ... істі ... (479бет)
19. Абайлап айт шындықты өтірікке ұқсайтын,
Өтірікті түгел айт, ақиқатқа нұсқайтын. (501 бет)
4. Адам, достық, өмірдің мәні, ... өлім ... ... ... ... ... сөз істелуге тиісті,
Адамбыз біз – мал емес, мал ... ... ... қайсы, дұшпаның кім? Ажырата білмейсің
Кімді сөгіп сол үшін ... енді ... ... ... бір ... ... ... ешқашан бұзбау керек бекерге. (479 бет)
3. Жоғалмайтын ... жоқ ... ... ... құл ғана ... ... көштің де.
Адам –фәни, өтеді айналасын қан қылып,
Дүниеде бір ғана , Алла ғана – мәңгілік! (487 бет)
4. Тағдыр аңшысы опасыздық дән ажал ... ... ... ... құс бұл ... ... ... бұл несібе әркімге артық - кемсіз бөлінер,
Егер одан бас тартса, зорлықпенен берілер. (504 бет)
5. Парасатты тектінің, ақылдының, ... ... ... ... ... күннің өзінде тамшы қанға татымас,
Болмау керек без бүйрек, ... ... ... (166 бет)
6. Ұғып болмас жалғанның құпиясын жұмбағын,
Жақсылардың белгілі тіршілігі жылдағы,
Өлгендерді білмейтін, қателесер тірілер,
Аттап өтер адамдар, ал ... ... (166 ... Өлім – ажал ешқашан кәрі – жас деп жатпайды,
Оның лебі ... жан о ... ... (255 ... ... бағын бағып күт, бұлбұл сайрап береді,
Қастандықтың талын жұл, бұл да қайрат береді. (271 бет)
9. ... ... ... ... құлаған пайғамбарлар алысқа. (272 бет)
10. Жаман болма, бауырым, жамандарға амал ... ... ... сенен де өткен жамандар. (297 бет)
11. Көресіні көресің, мына фәни жалғанда,
Күннің сенің көп тиын, тірлік қараң қалғанда,
Бәрі керек һәм ... ... ... ... сия ... ... (349 ... Алла тағала қолдаған адам қандай нәрсеге назар аудармасын одан
пайда табады. Содан ... ... ... игі ... ... ... нәрседен дүниеде һәм ақыретте аулақ болады.
13. Сенен қорқып, үрейден тұрған кезде кірерге,
Әлем қуыс таппайды осы кезде кірерге.
14. Жан ... ... көз ... алып ... бәрі арзи ма күндеріңе желікпе?
14. Аларыңды аларсың ... ... ... сол ... ... ... ... опасыз деп санаған,
Сену керек дер едім осыны айтқан данаға.
Дәулетімен Карунның кете ... ... еді ... ... ... ... ... даудың, бүліктің.
Жиғаныңнан не қалар, о да бір күн жоғалар,
Жылытқаның жылатар, тонғаның тоналар. (356 ... Бұл ... ... ... ... салып ойнаса, сиқыршының ойыны тәрізді
басталады. Үміт пен қуаныштың сыйы берілсе, ... мың нала ... ... зар қақтырады.
Бұл тағдырдың, тірліктің бір керемет қиыны,
Ешқашанда адамның шешілмеген түйіні.
Жүрекке ылғи дақ түскен ойда жоқта, тосыннан,
Ол аз десең, басыңа тағы жүз дау ... (207 ... Егер ... бөгесе тіршіліктің өзенін,
Байлағаны ол оның өмірінің өзегін.
Кім-кімнің де тағдырда кетер сөйтіп ... да көре ... ... кесесін. (65 бет)
17. Қатыгез көк пен шыр айналған тағдыр екі жүзділене бастаған кезде бір
жағынан таза пейілді бауырлардың ... ... ... әр ... ... ... ... ешқандай адамның қатысы жоқ, әрі бұл
біреудің қолымен жасалынған іс те емес. Өлең:
Мына фәни тірлікте жапа шеккен дұшпаннан,
Оның ... ... бола ... ... гөрі ... ... қорлық көреді одан жақсы-жаманың. (501 бет)
18. Өмір салты, тіршіліксіз көз жасына тұрмайды,
Іркілген жас кірпікке енді ... ... ... – бір ... ... кетіп, кетесің со жылаған күйінде!
Аралауға жер үстін арнадым мен ғұмырды,
Болмаған соң ... ... ... ... (87 ... ... ... Адамзат арасынан алғашқы әрі ең кемел шыңына жеткен соңғы пайғамбар да
алпыс һәм жетпіс жыл ғибадат етіп өмір ... ... бір ... ғұмыр кешуді артық көрген.
2. Әділ болсаң, халықтың көңілінен шығасың,
Пайғамбардың есігін қысылмай-ақ қағасын. (88 бет)
6. Махаббат туралы.
1. Адам өмірінің мәні – ... жету ... ... ... ...... өзіңнен басқа дүниені және басқа адамдарды
сүйе білу. Адамның бір-бірін түсіне білу, адамның өзіндік «Меннің
басқа ... ... ... ... адам ... нағыз мән беретін
де осындай сирек кездесетін махаббат.
2. Махаббат ол ... от, отты осал жан ... ол ... ... ... махаббат, мәңгі өрт, мәңгілік өрт сөнбейді,
Себеп-салдар емшісі өзің дейді, сен ... ... басы – мұң, аяғы - ... Ғашықтың шегі қайда? Сүйіктіңе деген сезімнің бейшара ғашық ... бар ... ... ... ... шегі жоқ. ... жоласаң, дерт түбіне тартады,
Дертпен бірге сүюдің ләззаты да бар тағы.
Шаттанам да ... ... ... ондай махаббат бірер тәтті сәттімен.
Махаббатты көтеріп бақалшағым майысқан,
Ондай жүктен көктің де ... ... (266 ... ... кездесу өте сирек еді, кейде ... ... ... ... ... ... онымен жолығу сәті қолдан сусып,
тіпті ... мен ... ... ... ... биігінен шығып шығып
кететін.
Нәзіксің сен, алайда ішің толы кекесін,
Жібек ... ... ... ... өтесің. (265бет)
6. Қиял-көлдің бетінде жүзгенменен қаймақ Ай,
Сымбатыңа өзіңнің әлі жете қоймаған. (264бет)
7. ... ... ... махаббат үшін көрген тауқыметі, шексіз байлық,
жаңа зат деп санау қажет.
8. Сен ұсынған нәрсенің бәрі шипа жаныма,
Ал өзгенің бергені у боп ... ... ... ... жолы ғой – ... ... ... – дегенге мен сенемін. (504бет)
7. Арақ-шараптың зияны туралы.
М.Х.Дулати адамға ішімдік, арақ-шараптың зиян екенін ... ... ... ... ... ... ... жаза
білген.
Әндетеді әлдекім шарап ішіп жомарттан,
Кесесі бар қолында, өзін-өзі жоғалтқан.
Енді біреу білмейді қанша қойды, қанша ішіп,
Хан ... ... де ... әлегін,
Алдыменен құрттырды себептердің пәленің.
Ауыстырып айқай-шу құлақтағы сыңғырды,
Алдыменен күй шерткен ... ... ... өткендей, маскүнемдер сиреді,
Құмыралар қирады, шарапхана күйреді.(409бет)
Тағыңа отыр сұлтандық, тұлпарыңа мін өзің,
Дәруіштей биязы болғай ... ... ... Ілім-білім, ғылым жайында.
1. Жалау қолда, тәж баста, барлығы да орнында,
Ынталы бол ғылымға, бөлене бер торғынға!
2. Саид хан ... ... ... ... ... ... ... барлық адамзат тегінде бар нәрсе. Негізінде осы топ тіпті кедей
мулазимермен ... ... Ол ... ... ... құрмет ғылым
жолы үшін жасалынады. Оларға менің құрметім – бұл ғылымға көрсетілген
құрмет. Бұл үшін ... кінә арту ... ... Бізге тәкаппарлық
көрсеткендердің бұл тәкаппарлығы -ғылымға жасалынған тәкаппарлық. Ғылымға
тәкаппарлық көрсету – надандық болып табылады. (491бет)
9. Әке, ... ... ... ... әкемнің жан-жүйесі- тілегім,
Маған берген ақылы – серік болғай үнемі. (172 бет)
2.Үлгі алмаса ... арғы ... деп, ұлым деп айта ... оны мен. (134 ... Әкесі өлген баланың маңдайынан иіске,
Арқасынан қағып қой, солай болу тиіс ... ... қам ... алаң ... ... ... сүйе ... балаңды! (422 бет)
2. Мұздай темір құрсанған батыр қандай ... ... шын ... олардың,
Шолпан жұлдыз ерлердің сүңгісінен сескенер,
Сескенгеннен балық та сауыт киіп өскен ... ... ... ... ғұмырын әскери істермен айналысуға арнайды,
бірақ та солардың ішінен ең болмағанда жүз батыр не екі ... ... ма ... ал бүкіл өмір бойы бір ожау көже үшін қолына соқа алып,
жер жыртқан адам ... ... ... ... қолына ұстай алмақ.
Мергендердің қаруы садақ деген о ... ... ... жақ ... сен ... оған ... тәжірбие, көргенің,
Үйлеспесе болмайды садақ пен мергенің.
10. Мақал-мәтелдер.
1. «Әке көрген – оқ жанар, шеше көрген –тон пішер».
2. «Бәрінен де ... жан ... ... «Ұйқы өлімнің бауыры».
4. «Бақытты жан ішіп-жеп егін ... ... жан өзі ... дүниесін
қалдырған». (357 бет)
5. «Бір күнәкәр енді біреудің күнәсінә күймейді». (359бет)
6. «Барлығы да болар бастауына өзінің». (396 ... ... ... ... ... тұрмайды.
Игілікті өтірік, бірақ сынып тынады». (398 бет)
8. «Түсті – ... ... ... ауру ... болса, шақырмаған емші келеді».(416бет)
10. «Түн қараңғы – ... ... (423 ... ... – жақсылықтың құлы». (455бет)
12. «Өнегелі өрге жүреді».
13. «Дін мен сенім – биліктің қос ... ... пен ... ... да ... ... бар жерде жеңіс көп».
16. «Әділ басшы елге құт».
17. «Рухы биік жеңіске жетеді».
18. ... ... ... ... ... ... «Тайталасып тағдырмен керегі жоқ».
20. «Тәукелге тосқауыл жоқ». (171бет)
21. «Сапар – тозақтың бір бөлшегі». (194 бет)
22. “Иттіктің де кей кезде ... ... сәті ... (194 ... ... ... ... да қалмаған». (172бет)
24. «Семіздікті қой ғана көтереді». (72 бет)
25. ... ... ... жанысың».
26. «Болар еді әлемді ақылменен билеуге».
27. «Мысықты сүю – ... ... ... «Жаман айтпай жақсы жоқ». (246 бет)
29. «Әке көрген оқ жанар, шеше көрген тон пішер». (272 бет)
30. «Мекен бос болатын болса, ... ... ... ... (295 ... ... ... шілденің күнінде еріп кетер қар сияқты». (296 бет)
11. Психолгиялық сөздер: үрей, қорқыныш, жан, рух, ... ... ... ... іс, ... тірі ... ... емес қайтадан тірі күйге келтіру. (369 бет)
5. Көңілді-шат ... ... ей, шаһ ... әрі өрлей бер, бұл Аланың шешімі.
3. Барлық жамағат хан да, қараша да әр кім халіне ... ... ... толы ... ... көтереді; - бәйіт:
Кесе толы бұл шарап, толтырады толмаса,
Қайтер еді ол ... ... хошы ... хошы ... ұясында, үйінде,
Кесе болса қолында шарап толы күйінде.
Мәнің тәнім хиарам құм - ... ... ... ... бал ... сұйылған. (362 бет)
4. Жаны болдым жанымның, жаны болдым жаныңның,
Рухы бір екі тән – солай менің танымым. (422 ... ... ... көңілде, кетті көзден аяулым,
Қасіреттен дақ қалған ақ жүрегім қаяулы.
10. Хан көңілі мемлекетті басқару істерін ... ... ... соң, ол
патшаларға тән дарқандықпен, күш-қуатпен шабыт ... ... ... ... ... ... аударды, теңіздей
жомарт қолын (әскерлеріне) ғажайып сыйлықтар беруге созды.
Жүрек – теңіз, қол-кеніш, көріңізші толғанып,
Ол екеуі ендеше ... ... (361 ... ... ... егер де, дос болғайсың шаттықпен,
Шат бола біл, ей Қожа, біткенінше ақтық дем. (72 ... Жаны ... ... жылы ... ауласы,
Соны сезген адамның қай кезде де сау басы. (467 бет)
11. Тәннен ... жан ... ... ... ... әнші құс гүлзарына қонады. (512 бет)
11. Кім үшін де ... үрей ... ауыр ... шашы тік ... ... бәрі абыржып. (345 бет)
12. Ұлылардың жұрты алыс, артта қалды ... ... ... ... алмаймын оларды.
Сұхбана Алла! Жаратқан, күпіршілік, бұл айып,
Алдыменен ... ... да ... ... ... ... әманда,
Жаны жомарт жан керек мына жаһан-заманда! (437 бет)
Ей, антұрған, қатесіз аңғарыпты жұртың да,
Ішің күйе қап-қара, қара күйе ... да! (497 ... ... ... ... сөз ... (Мұхаммедтің) жолын қуу үшін оның ержелерін білуі шарт. Ал оған
білім алмай қол жеткізу мүмкін ... Ол үшін ... ... ... ... ... ... Сондықтан ғылымды күн көрістік құралы
ретінде пайдаланатын, оны ... ... ... ... ... болу керек. Егер тақуа ғұлама ғалым ... ... амал ... ... ... қол ... үшін ... тура келеді. ал,
зікір салып, билейтін, қолына түскен кез-келген ... ... ... ... ... сақ ... жөн. ... сеніміне нұсқан
келтіретін мағрифат пен таухидты ... ... ... ... ... ... пайда болуы үшін Аланның елшісі Мұхаммедтің ... ... жүру ... қызмет еткісі келмесе, олар өнегелі, тәрбиелі адам болып
өсе алмайды. Халықтың әр түрлі топтары хандар мен ... ... ... ... ... ... сондай-ақ мереке – жиындарда, ірі
істерді атқаруда сасып ... ... ... оны ... ... жігіттер жасы үлкендерге қызмет жасайтын болса, олардың мұндай шаруа
мен жамағаттың жиындарында өзін ... ... ... Өзіне деген
осындай сенімнің арқасында халықтың көз алдында көңілінен шығып, ілтипатына
бөленеді, ал олардың абыройлы болуы дүниені ... ... ... ... ... ал егер бұл ... жоқ адамдар атқарар
болса, ол басқаларға тиісті тапсырма бере ... ... ... ... ... жою ... көре ... патшалықты басқару ережесі жөнінде кітап жазайын деп мәлімдемеймін.
Әлсіз қалам күшімен осыған орай ауыр ... һәм ... мен ... ... ... жөнінде айтқан ойлары келтіретін болады болады
әрі жоғары мәртебелінің шексіз мейірімі мен таусылмас ілтипатына ... ... ... дәруіштің мына трактатына көреген көзбен қарап, құптап
патшаларша шын достардың кемшіліктерін елемей, жақсы тілек ... ... ... ... ... тағала әлемді жаулаушы сол жанды заманның апаты мен кесапатынан ... ... аман ... ... ... тұлпары һәм тіршіліктің
арғымағы оған қызмет етсін. Әрқашан мемлекеттің күні ... ... мен қара ... ... мен нөкерлердің және дәруіштердің
басында мәңгі жарқырап тұрсын, ал оның ... ... ... ... ... ... ... сүйенбеген патша нағыз патша, өйткені
опасыз дүние өтпелі, тұрақсыз. ... ... ... пен ... құруы әрі имандылық бақыты жұмақ бағына осы әлемнен ... ... ... айта ... ... сол ... ауыр ... мен басқару
(мемлекетті)шарттарына т.б. қайта ораламыз…
…қымбаттым, ауыр ... ... ... (пікірлер) өте көп.
Кейбіреулер пайғамбардың ауыр күнә ... ... ... олар ...... күпірлік келтіру, Алла одан ... ... ... ... ... ... – адал ... балағаттау; төртіншісі –
жетімнің ... ... ...... ... (алу) жеу;
алтыншысы - әпірлермен соғыс кезінде бір ... екі ... ... ... ... ... ... Енді кейбір ұлы адамдардың
айтуынша, күнәларға шариғат заңгері дәл анықтама ... ... ... ... ... ... деген.
Бірақ сөздері дәл де нақты айтылатын ұлы көреген зерттеуші, шейх Әбу
Талиб ... ... ... ... ... атты ... барлық
тақуа адамдардың бір пікірін келтіріп, он жеті ауыр күнә бар, ... ... ... ал ...... ... ... олар кешірімді дейді.
Осы күнәлардың (он жетінің ішінде) ... ... ... біріншісі –
Аллаға күпірлік келтіру, Алла одан сақтасын; екіншісі - қаншама күнәсі ауыр
болса да алланың рақымдылығынан үмітін үзу; ...... ... ... де ... қаһарынан қорықпайтындар; төртіншісі – күнә ... ... ... үздіксіз күнә жасайтындар).
Ендігі (төрт) күнә тілге ... ... ... ... ... - ... ант ішу; хақты (шындықты) жоққа шығарып, нахақты
(өтірікті) ... етіп ... ...... ...... ... (дуалау).
Келесі екі күнә қолға қатысты: біріншісі -ұрлық жасау; екіншісі – нахақ
қан төгу; Үш күнә ... ...... ішу; ... ... ... нахақ жеу; үшіншісі –(берген нәрсенің) алтынның өсімін жеу.
Ендігі екі күнә ... ... ......... және бір ... ... ол соғыс күні бір мұсылманның
екі кәпірден қашуы.
Тағы бір ... ... ... ол ... ... яғни ... қызбалық жасау. Әр адам осы он жеті (күнәдан) аулақ болса, бұдан
басқа ... ... бұл ... жақын. Кейбір ұлы ... егер жұма ... ... ... ... шейін басқа жеңіл күнәларды
жоюға мүмкіндік береді.
Күнәларды қоқымынан бітеліп қалған жүрек алаңы ашылып, жүрек сарайы
қоқыстардан ... ... ... әміршісі жүрек тағына отыруға лайық
болады. Құранның мына аятына сай: Егер ... ... ... ... оны ... тынбайды, атақты адамдарды қор етеді. Ендеше, бұларда
соны жасайды дейді. Осылайша бұрынғы ... ... ... және
құлшылық етуді қалыптастырады. Содан кедергісіз сүйіктіге қауышады.
Егер кімде-кімнің ... ... ... ... ... ... билікке қол жеткізу жазса, онда ол патшалық етудің шарттары бар
екенін білсін, ол ... ... ... де, дін де, тіршілік ... ... ... ... ... ... бар. ... сол
хақыларын орындамайтын болса, ақырет ... ... ... ... ... ... әрқайсысының мәні қысқаша баяндалады.
Алайда патшалықты билеудің (басқарудың) он шарты бар.
Біріншісі – белгілі бір істі ... ... өзін ... ... ал ... ... әкім ретінде қою керек, өзі құптамаған ұкімді ол
басқаның қабыл ... ... деп ... ... ... ... орындауды патша, ғибадат санасын.
Пайғамбар бұйырды: «мүміннің көңілін ... ...... ... ... Мұсылман патша ұдайы мұсылманның мұқтажын өтеуге дайын
болуы керек. Егер бұл мұсылман оның есігінің ... ... ... ... болса, ол сол мұсылманның талабын орындамай ешбір жұмысына
кіріспеуі керек. Өзі нәпсінің ... орай ... ... ... ... ... ішу және ... киінуге келгенде «Рашиддин халифаларға»
еліктеп, ұқсап баққан жөн болмақ, ал әр түрлі тағамдарды жеп, мәз ... ішіп ... ... ... ... киімдер киіп жүруге дағдылану
дұрыс емес. Хазірет Әлі әмір-әл-муменин ... ... күні ... ... бір ... үш ... сатып алды.
Содан жеңін білезіктен төмен, ал етек жағын тобықтан ... ... ... неге ... ... деп ... оған: «Бұл тазалыққа ыңғайлы және
кішпейілділікке лайық әрі ғибадатқа дұрыс», -деп жауап берді.
Төртінші шарт: әңгіме ... ... ... ... ... ... һәм естігенде қатты мұңаймау? серігіңді көп сөйлеп мезі ... ... ... ... ... ... ... біреу
қылмыс жасап, қашып кетеді. Оның ағасын (Мамунның) ... алып ... ... «Өз бауырыңды тап, әйтпесе өзің өлесің». Ол кісі айтты: ... ... егер ... әкімің біреуді өлтіргісі келген болса, сен оған
оны ... деп ... ... онда әмір оны ... ма ... ... ... босатады», -деді. Сонда ол кісі айтты: «Мен сені әлемге
билеуші еткен ... үкім алып ... ... ... ... өз ... ала алмайды». Сонда Мамун айтты: «Оны ... ... ... шарт: (патша) халықты риза ету үшін ... ... және ... тиіс. Кез келген адамды риза ету үшін хақ
(шындық) және ... ... іс ... ... және ... білуі тиіс:
билік етудің ерекшелігі ұдайы ... ... ... риза бола ... ... жақты хаққа (шындықпен) риза ету де және жалпы халықтың
әділ әкімге риза болуы да мүмкін ... ... ... ... да әділ ... ... халықтың ашу-ызасын ойламайды, хақ тағаланың ... алла ... ... оған риза ... һәм ... оған риза
еткізеді. Мысалыға, Алланың елшісі айтты; алла тағала кімде кім ... ... ... айтқандай патша елге төнген қауіптен қамсыз
қалмауға тиіс, ол әмір мен басқарушының билігі мәңгі игілік пен ... ... ... ... ... ... ... мен әмірлер өтпелі
дәулетке тәкаппарлаып, өз нәпсісін (тежемей) дінді ойрандап, иман, ... ... ... ... ... ... ... дәулетті ақыреттің
кіріптарлық дәні етпеуге күш салу ... Тура ... ... ... ... ... ... жөн. Әділ патшаның әр күнгі әділетті ісі ... ... ... тең ... ... ол өзін осындай
бақыттан мақұрым қалдырмауға тырысуы тиіс.
Жетінші шарт: ... ... ... ... ... ... ... Бұл заманда ондай адамдары табу қиын. Ал ... ... орай ... ... ... ... ... болып, олардың
насихатын өз өмірінің бақыты деп ... тиіс және ... ... ... ... ... ... болу керек,
өйткені бұл адамдар дінді орындаушы ... ... ... бір аңыз ... Шейх ... Балхиді
шақырып маған бір ақыл-кеңесіңді бергін деп сұрады. Ол ... ... ... ... “Әй, әмір ... ... бір ... бар. Оны тозақ ... Сені сол ... ... ... және ... ... ұстау үшін үш
нәрсе берген, ол: мал (байлық), қылыш, қамшы. Байлықпен сен мұқтаждардың
қажетін ... ... олар ... ... ... ... ... ал пасықтарды қамшымен тәрбиелейсәң. Егер осылай ... ... ... де, ... да ... қаласың. Керісінше істер болсаң бәрінен
бұрын тозаққа барасың, ал ... да ... ... ... ... ... патша менменсіп һәм тәкаппарланып халықты ... ... ... қол ... әлсіздерге, игілік, шапағат
жасап қара халықтың ... ... ... керек. Пайғамбарымыз
: «Ең жақсы патшалардың ... ... ... оны ... ... ... ең жаман әкімдеріңіз сіздерді дұшпан
деп санайтын һәм сіздер де ... ... ... деп ... ... ... қиянатшыл, залым басшылардың қылмысына бейжай
қарамауға тиіс және қасқыр мінезді ... қара ... ... міндетті. Әрі біреуінің зұлымдығы мен қиянатын көрген заматта оған
сөгіс ... ... ... ... ... ғибрат етуі керек. Патшалық
етуде жұмсақтық, бостық танытпауға және басшылықтағы адамдарды ақыл-
кеңесімен де, ... ... де ... тиіс.
Оныншы шарт: әкім не патша парасатты болуы керек. Патша болып ... ... ... ... ... ... һәм ... даналық, ақыл,
ақиқат алдында оларды тудырған себепті айқындап әрі даналық көзбен олардың
зардабын көре білуі тиіс. Егер олар ... іс ... ... ... ... ал егер мәселе шиеленісіп кеткен болса, оны ... ... ... Осы ... ... ... ... беру тілімен
түсіндіруге болмайды.
Мұсылман қауымының патша ... тиіс ... хақы бар ... Әкім не ... ... ... аяғынан тік тұруға міндетті. Яғни ол
істі атқару оларға уәжіп саналады. Ол не? Ол ... ... болу және ... ... дандайсып мұсылманға тәкаппарлық
көрсетуге болмайды және ... деп ... Хақ ... ... мен
залымдарды дұшпан деп санайды. Егер (патша) қара халықтың әңгімесіне құлақ
қоймайтын болса, сол үшін өкінетін ... Ол ... егер ... арам
пейілділер мен қызғаншақтарды тыңдайтын ... олар ... ... айтып жеткізеді және қызғаншақ, барлық жақсы нәрсені жаман деп
санайды. Мынадай бір әңгіме бар, ... бір кісі әмір ... ... ... біреуді сөз етуге кірісті. Әмір әл-муминин айтты: «Бұл
әңгіменітексеріп ... . ... ... десең кешіреміз». Ол жауап берді: «Әй, Әмір әл-
муминин, тәубе қылдым»- деді.
Және де патша ... ... не ... ... үшін ... Егер ... болса кешіргені дұрыс. Дінге нұсқан келтірген болса,
оны кешірмей оған ... ... ... Бірақ дүниелік істерді ... ... ... ... ... хақ ... оның ... қиямет күні
кешіреді.
Ескерту: Үзінділер Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... атты шығармасынан алынып отыр. ... ... 2003. – 251, 303, 376, 377-381 ... ... сөздер
Ақиқат, ақылдылық, парасат, зерде, түйсік, ойлау, парасатты ой, көреген
ой, шолақ ой, пайымдау, бақыт, ... ... ... ... ... ақыл (зерек), сәулелі ақыл, нұрлы ақыл, ... ... ... ... ... ... көк қиямет, аруақ, тағдыр, тағдырдың жазуы, ажал, екі
дүние, ана дүние, бұл дүние, қапас дүние, ... ... екі ... ... бақи дүние, адами қасиет, адамның ішкі жан дүниесі, күйініш-сүйініш,
мәрт жан, мәрт көңіл, мәрт қолдары, мәрттік жасау, ... ... ... жас, ... кісі, ұлылық, патшалық, жомарттық, қайырымдылық, ұят
пердесі, тәуба, ғазел, мәлімет, ғафу көңіл, хронограмма (мерзім), ... ... ... ... рұқсат беру), халал (адал), харам (арам),
шахид-қайтыс, жаннат, наным, парыз, ... ... ... дәлел, өмір ,
өлім, қорқыныш, үрей, шаттық, жан, тән, тариқат, шариат, хакиқат, ... ... ... ... ... ... рух, ... таным, шындық,
әділеттілік, абырой,адалдық пен арамдық, адамгершілік, ақкөңілділік, ... ... ... шаттық, адамшылық, талап, ақыл-ой, тәжірбие, әдет,
әдеп, әрекет (амал), әлсіздік, әңгіме, әңгімелесу, әсер, әуесқойлық, ... ... ... дағды, даму, дәстүр, дін,достық, елес, елестету,
еңбек, еңбек ... ... ... ... ерік, жай-күй, жалқаулық,
сана, жас, ... ... ... жас, жас ... ... ... зерек, зорлық, кек, кеңпейілдік, көрісу, көңіл сұрау,
көңіл айту, адамның күйі, кішілік,кішпейілділік, кісі ... ... ... ... қайырымдылық, қалыптасу, қарым-қатынас,
қалыптастыру, қасиет, қиял, махаббат, мейірім, мұра, мұрагер, ... ... ... ой ... ... опасыз, өнеге, өтірік,
пайым, борыш, парыз, ... ... ... ... ... ... ... сәлемдеме, сезім, селқостық, сергек көңіл, сергек
көз, сергек, ... ... ... ... табандылық,
тәуекел, тәртіп, түйін, ұят, шабыт, шыдамдылық, еліктеу, ізгілік, ілтипат,
іс-әрекет, ынта, жігер, күш-қайрат, ерік, хақ, ... ... (бір ... ... ... ... кезі ... кезең 1533-1540 жылға дейін созылады). Яғни
тағдыр жолын таңдау, өз ... ... ... ... ... баға
беру кезеңі және ендігі тағдыырын Құмаюн мен Камран шаңырақтарымен
байланыстыруға бел буу кезеңі.
1533 ж. ... ... 46 ... Саид хан қайтыс болады.
1509-1540 жж. Лахор-Дели-Агра-Канаудждағы Құмаюн мен камран мырзаға келеді.
1541 ж. Синди жорығына қатысады.
1541-1546 жж. өзінің еңбегі «Тарих-и ... ... ... ... жж. ... ... 10-11 жыл ... ж. Мұхаммед Хайдар Дулати 52 жасында қазаға ұшырап, ... ... ... ... ... ... ... шағын, есею жылдарын және
тұлға ретіндегі қалыптасу тұсын қамтиды). 1499 жылы Шаш Ұратөбеде (Ташкент)
қаласында дүниеге келеді. Әкесі 6 жыл бойы Шаш ... ... ... ... 6-7 ... кезі ... ... Ұратөбе деген жерде
өткен. Әкесін өзбек ханы Шейбани өлтірген соң, Ферғана билеушісі ... Ұлы ... ... негізін қалаушы әйгілі Захир-ад-Дин
Мұхаммед Бабырдың қолына 1508-1512 жж. Кабулға келіп, 9 ... 13 ... ... ... (5 жыл)
(екінші кезең – Сұлтан Саидтың отбасымен байланысты. Тұлғалық келбеті,
моральдық-этикалық көзқарастары одан сайын ... ... ... ... қайраткерлігінің негізі осында қаланды). 1512 ж.
қыркүйек, қазан айларында Бабыр Әндіжандағы немере ағасы Саид ... ... Саид ... 24 жыл адал ... ... 30 ... ... кезінде
әскер ісі мен мемлекет істерін хан сеніп тапсырады.
2. Жастық шағы
1514-1533 жж. Қашғар-Жаркент-Нарында болады. Мұхаммед ... ... 19 жыл ... ... ж. Жаркенттегі медреседе білім алады. Құран мен Хадис, тәпсір мен
тарих, жағрапия мен фәлсафа, ... ... ... Өнер ... 37 жасында білім алып, жетіледі. Хан өзінің қызына Мұхаммед
Хайдарды үйлендіреді.
1524-1525 жж. Моғолстандағы қырғыздарға қарсы жорығына қатысады.
1527-1528 жж. ... ... ... жж. ... (Ауғанның солтүстігінде)
1528-1530 жж. Бадахшанға
1532 ж. Кіші Тибетке жасаған жорығына ...... рет ... ... ... одан ... ... (Поладшы)
аталған
Уртубу – Шағатай хан өзінің жерін бөлгенде Маңлай Сүбені осыған берген
Бұладжы – Ислам ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы аталарына берілген жеті құқыққа хан және екеу қосып
тоғызға жеткізген. ... ... ... тоғыз қылмыс жасағанша ханның
жарлығынсыз ешкімнің оларға тиісуге құқығы болмаған. Бауыры Камардин
Тұғылық ... хан қаза ... соң, ... өз ... басып алған, ол тек
Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған шабуылынан қаза болады.
Худайдат – Хайдар аталарының ішіндегі ең көп ... ... ... ... өз
қолымен алты хан отырғызған, тоқсан жылға жуық әмір болған. 98 жасында
кемпірімен Меккеге барып, сонда қалған. ... ... ... ... ... ... бас ... беріп, оларға материалдық жағынан
көмек берген. Қашғарды ұзақ ... ... ... қарамағында алпыс төрт
мың жанұясы, алпыс мың әскері, үш жүз мың ... ... ал ... ... ... ... ... өзіне жасаған жақсылығы үшін Хизар Ходжа хан
оларға берілген тоғыз құқыққа және үш құқық қосып беріп, Хайдар
тұқыьдарының құқығы он екіге жеткізілген. Хан ... ... алты ... ... хан. Бұл хан да ... діни жолын ұстап, моғолдар
арасында дінің таралуына қатты көңіл бөлген.
Мұхаммед шах гурген (күйеу) – Алғаш рет хан тұқымына күйеу болған ... ...... ... төрт жыл ... ... ... өзі билік
құрып тұрған кезінде осы кіші баласына ... мен ... ... ... оған ... ... еткен.
Саид Али гурген - Уәйіс хан Саид Алидің өзіне көрсеткен жақсы қызметі үшін
қызы Орын Сұлтан ханымға ... Өзін ... ... бес ... ... үшін Алиге бес аймақты билеуіне сыйлық ретінде берген.
Мұхаммед ... ... ... (автордың атасы) – Есен Бұға ханның қызы
Даулат Нигар ханымға үйленген. Жүніс ханмен жақсы жолдас ... ... ... ... дос болған. Інісі Сансыз мырза өлген соң оның ... ... ... Осы әйелден М. Хайдардың әкесі Мұхаммед Хусайын
мен Саид Мұхаммед мырза туады.
Мұхаммед Хусайын гурген (автордың ...... ... қызы Хуб ... ... ... ... хан Усрушан облысын билеуге берген. 9 жыл
билеген. М. Шайбани ханның қолынан қаза болған.
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати - ... қаза ... ... Бабырдың қолында
тәрбиеленеді. Кейін 1513 жылы Сұлтан Саид ханның қолына келіп, Мемлекеттік
іс жүргізуші қызметкеріне ... ... ... 24 жыл ... ... ... ... үйлендіреді. Хан баласын Хайдардың қарындасына үйлендіреді.
Екінші бір қарындасына Баба сұлтан үйленген (Саид ханның інісінің ... ... ... ... Кашмир қаласында өткізген. Саид хан Хайдардың
Хабиби Сұлтан ханшайым деген әпкесіне үйленегн.
Кісі
Текті ... ... ... ... ... Бейбақ
1. Текті
1. Пақыр
2. Бекзат
1. Тұлға
2. Мәрт
2. Бейбақ
3. Тақуа
Адамның жаратылуы
1. Оның болмысы жоқтан пайда болғанын білуінде
2. Бұл болмыс пен бар болу оның күші мен ... ... ... егер бұлай
болмаған болса, ол өзін мәңгі бақи әрі өлмейтін етер еді.
Ләззатқа
Ынта ықыласқа тәуелді . Ол ... ... ... ... ... халі осылай екендігі.
4. Әр нәрсе жоқтан бар болғандықтан, оны бар ... және ... ... ... өзіне тән
Жаратушы
Сыртқы, ішкі жан дүниесі
Сұлулық. Ол мәңгі Аллаға ғана тән
Рақымдылық
Ақыл-ойы
Сезім күші
Алланың ... ... ... ... ... қолында)
Табандылық
Батылдық көзі
2. Нағыз ерлік
1. зерделі ақыл (зерек)
Дәлел
Оқиға
Себеп
Істің жүзеге асуы
Келісім
Қажырлық
Психолог
Өнерлі
Батыр
Текті
Қоғамтанушы
Тұлға
Ойшыл
Патриот
Тарихшы
М.Х. Дулатидың келбеті
Батыр
Дінтанушы
Қолбасшы
Дипломат
Жас ұрпақты тәрбиелеу үшін маңызды

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 160 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы77 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы46 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны11 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі8 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой пікірінің пайда болуы мен қалыптасуы9 бет
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы25 бет
Қазақ халық көне аспаптарының тарихи даму кезеңдері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь