Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама

КІРІСПЕ ... ... ...3
1 ДИАЛОГ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТІЛ БІЛІМІНДЕ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ...9
1.1 Диалогтің табиғаты және тіл біліміндегі зерттелуі ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Диалог құрылымындағы тілдесімдік көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ..24
1 . бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
2 АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ДИАЛОГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ЛЕКСИКАЛЫҚ, СИНТАКСИСТІК, СТИЛИСТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ..33
2.1 Ауызекі сөйлеу диалогінің
лексикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
2.2 Ауызекі сөйлеу диалогінің синтаксистік
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
2.3 Ауызекі сөйлеу диалогінің стилистикалық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
2 . бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
3 КӨРКЕМ ШЫҒАРМА МӘТІНІНДЕГІ ДИАЛОГТІҢ
СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70
3.1. Көркем шығарма мәтініндегі диалогтің ауызекі сөйлеу
диалогінен айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70
3.2 Көркем шығарма жанрларындағы диалог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
3.2.1 Прозадағы диалог ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
3.2.2 Драмадағы диалог ... ... 93
3.3 Авторлық реплика және оның көркем шығарма мәтінінде
кездесетін диалогтегі қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .98
3.4 Көркем диалогтің лексикалық, синтаксистік және
стилистикалық ерекшеліктері ... ..104
3.5 Кейіпкер бейнесін ашудағы көркем шығарма мәтініндегі диалогтің қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...117
3 . бөлім бойынша тұжырым ... ... .123
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... .125
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... 128
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тіл білімі ғылымында жалпы ауызекі сөйлеу тілі және оның диалогтегі көрінісі, олардың тілдік сипаттары мен түрлері бірқатар зерттеулердің нысаны болғанмен, ауызекі диалог пен көркем диалог, олардың стильдік ерекшеліктері осы күнге дейін бір концепция тұрғысынан арнайы зерттелген емес.
Диалог теориясының негізін жалпы тіл білімінде Ш. Балли, Л.В.Щерба, Л.П.Якубинский, Е.Д.Поливанов, В.Н.Волошинов, В.В.Виноградов, М.И.Бахтин, Ю.В.Рождественский т.б. сынды лингвистердің қалағаны белгілі. Ал, қазақ тіл білімінде диалог мәселесін алғаш рет қазақ тілтанымының негізін салушылар А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов көтерген болатын.
Ауызекі сөйлеу тілінің айтылуы мен жазба тілде қолданылуы бірдей емес. Жазба тілде ой стильдің өзіне тән, оған қажетті сөздерімен жүйеленіп, бір жақты баяндалып отырса, сөйлеу тілінде тыңдаушыларға лайықтанып, жазба тілдік үлгіден ауытқып отырады, дыбысталудағы сөйлеу тілінің жазба тілден өзгешелігі сөйлеу тілінің ауызша формасында іске асады.
Ауызекі сөйлеу барысында сөйлеуші алдына қандай мақсат қойса да, ол қашанда тыңдаушы реакциясын күтеді. Бұл тағы да коммуникативті процесті сөйлеуші интенциясы мен тыңдаушы реакциясымен санаса отырып зерттеу керек екенін нақтылай түседі. Сөйлеуші өзі үшін ғана емес, басқалар үшін сөйлейді.
Ауызекі сөйлеуде тілдің қатысымдық қызметі айқын көрінеді. Ауызекі сөздің диалог түрінде жұмсалуы оның лексикалық құрамы мен синтаксистік құрылысына әсерін тигізеді.
Диалогке құрылған сөйлеу тілінде лексика мен синтаксистің ауызекі және кітаби,стилішілік және стильаралық құралдарының бір мезгілде өзара жақын әрі қарама-қарсы екі тип ретінде жіктелуін зерттеу, сонымен қатар, олардың өзара қарым-қатынасы мен қызметін анықтау мәселесі шешімін табуға тиісті маңызды мәселелердің қатарына жатады.
Зерттеуде диалогке тән «сөз - белгілерді» әр түрлі қырынан алып қаралады. Диалогті құрастырушы компоненттер ретінде оларды орналасу қызметіне қарай сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі эмоцияларды жеткізуші, бағалаушы, нақтылаушы, қолдаушы деп бірнеше түрлерге бөлуге болады. Бұл бірліктерді диалогтің құрылымдық-мазмұндық аспектісі тұрғысынан және одан жоғары қатысым стратегиясы тұрғысынан қызметтерін анықтауға, бағалауға болады. Мәселен, қолдаушы мақсаттағы сөз-сигналдарды сөйлеуші де, тыңдаушы да қолдана алады. Тыңдаушы қолдаушы мәнді сөз- сигналдарын ынтымақтастық принципіне сай қарым-қатынас, сыпайылық этикетін сақтау үшін, қарым-қатынас стратегиясын дамыту үшін қолданады. Сөйлеу тілінде сөйлеушілердің осы мақсатын жүзеге
1 Қаңлыбаева Ж.С. Коммуникативті акт шеңберіндегі жауап репликаның қызметі. Фил.ғыл.канд....автореф. – Алматы, 2006. – 24 б.
2 Хасанұлы Б. Жизнь языка и язык жизни. Сборник статей // сост. Шаймерденова Н.Ж., Сабитова З.К., Алтынбекова О.Б., Акберди А.К. Под общ. ред. Н.Ж.Шаймерденовой. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 289 с.
3 Иманғалиева Г. Типология диалогов. Фил.ғыл.канд....дисс. – Алматы, 1999. – 128 б.
4 Брыдина Г.В. Динамическая структура русской диалогической речи. Тверь, 1992, – С. 58-81.
5 Михайлов М.М. Принципы коммуникативно-прагматического конституривания диалогической речи. // Диалог глазами лингвиста. – Краснодар, 1994. – С. 29-34.
6 Арутюнова Н.Д. От образа к знаку // Мышление. Когнитивные науки. Искусственный интеллект. – М., 1988. – С. 147-162.
7 Рождественский Ю.В. Теория риторики. Изд. 2-е, М., Добросвет, 1999, – 482 с.
8 Хасанұлы Б. Тілдік қатынас негіздері. – Алматы, 2006. – 86 б.
9 Ястрежемский В.Р. Методологические аспекты лингвистического анализа диалога // Диалог: теоретические проблемы и методы исследования. – М., 1991. – С. 82-108.
10 Богушевич Д.Г. Опыт классификации эпизодов вербального общения // Языковое общение: процессы и единицы. –Калинин, 1988. – С. 13-21.
11 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – М., 1974. 360 с.
12 Ерназарова 3. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері. Фил.ғыл.докт....дисс. автореф. – Алматы, 2001.- 50 б.
13 Демьянков В.В. Конвенция, правила и стратегии общения (интерпетирующий подход к аргументации) // изв. АН СССР. Серия литературы и языка. 1982. № 4, – С. 327-336.
14 Эрвин-Трип С.М. Язык. Тема. Слушатель. Анализ взаимодействия // Новое в лингвистике. -М.: Прогресс. 1975. – С. 336-363.
15 Баранов А.Н., Крейдлинг Г.Е. Иллокутивное вынуждение в структуре диалога / Вопросы языкознания. 1992, №3. – С. 84-93.
16 Чахонян Л.П., Поронян Ш.Л. Взаимодействие интенции как фактор определяющий межличностного общения // Личностные аспекты языкового общения. – Калинин, 1989. – С. 67 -79.
17 Сухих С.А. Языковая личность в диалоге // Личностные аспекты языкового общения. – Калинин, 1989. – С. 28-36.
18 Уәлиев Н. Сөз талғамы. Көркем тіл кепілі. // Қазақ әдебиеті, 1981, декабрь.
19 Винокур Г.О. О языке художественной литературы. – М.: Высшая школа, 1991.
20 Абдыкаримова Д. Типология реплик казахского и русского диалогов. Фил.ғыл.канд.... дисс. – Алматы, 1999. – 138 б.
21 Куницина В.Н., Казаринова Н.В., Погольша В.Н. Межличностное общение. Учебник для вузов. СПб, 2001. – С. 493.
22 Красных В.В. Основы психолингвистики и теории коммуникации: Курс лекций. -М., ИТДГК «Гнозис», 2001. – С. 270.
23 Дурст-Андерсон, Ментальная П.В. Грамматика и лингвистические супертипы // Вопросы языкознания. 1996, №5. – 31 с.
24 Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. – Алматы, 1984. – 271 б.
25 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным, 2001. № 4. 39 - 44 б.
26 Леонтьев А.А. Основы речевой деятельности. – М.: Наука. 1974. – 368 с.
27 Зернецкий П.В. Динамические аспекты семантики и прагматика дискура // Личностные аспекты языкового общения. Сборник. -Калинин, 1989. – С. 75-81.
28 Ахманова О.С. О стилистической дифференциации слов // Сборник статей по языкознанию. –М., 1958, 31-34 с.
29 Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Оқулық. – Алматы, 2003. – 242 б.
30 Розенталь Д.Э. Справочник по русскому языку. Практическая стилистика. – М.: ООО «Издательство Оникс»: ООО «Издательство « Мир и Образование», 2006. – 384 с.
        
        ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
ӘОЖ 81 '42:81 '271
Қолжазба құқығында
АЙТБЕНБЕТОВА ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ДИАЛОГ:
ЛЕКСИКАЛЫҚ, СИНТАКСИСТІК, СТИЛИСТИКАЛЫҚ СИПАТТАМА
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу ... ... ... ... докторы, профессор Б.
Шалабай
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ТІЛ ... ЗЕРТТЕЛУІ .......................9
1.1 Диалогтің табиғаты және тіл біліміндегі зерттелуі
...........................9
1.2 ... ... ...... ... ... СӨЙЛЕУ ДИАЛОГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ЛЕКСИКАЛЫҚ, СИНТАКСИСТІК, СТИЛИСТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ..........33
2.1 Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... диалогінің синтаксистік
ерекшеліктері
...........................................................................
................46
2.3 Ауызекі сөйлеу диалогінің стилистикалық
ерекшеліктері
...........................................................................
...............57
2 – бөлім бойынша тұжырым
...........................................................................
.............68
3 КӨРКЕМ ШЫҒАРМА МӘТІНІНДЕГІ ДИАЛОГТІҢ
СИПАТТАМАСЫ
...........................................................................
........70
3.1. Көркем ... ... ... ... ... ... Көркем шығарма жанрларындағы диалог
............................................83
3.2.1 Прозадағы
диалог.....................................................................
.......83
3.2.2 Драмадағы диалог ... ... ... және оның ... ... мәтінінде
кездесетін диалогтегі қызметі……………………………….....….….....98
3.4 Көркем диалогтің лексикалық, синтаксистік және
стилистикалық ерекшеліктері ......104
3.5 Кейіпкер ... ... ... ... ... ... - бөлім бойынша тұжырым .........123
ҚОРЫТЫНДЫ .........125
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... тіл ... ғылымында жалпы ауызекі сөйлеу
тілі және оның диалогтегі көрінісі, олардың тілдік сипаттары мен ... ... ... ... ... ... пен ... диалог,
олардың стильдік ерекшеліктері осы күнге дейін бір ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде Ш. Балли, Л.В.Щерба,
Л.П.Якубинский, Е.Д.Поливанов, В.Н.Волошинов, В.В.Виноградов, М.И.Бахтин,
Ю.В.Рождественский т.б. сынды лингвистердің қалағаны ... Ал, ... ... диалог мәселесін алғаш рет қазақ тілтанымының негізін ... мен ... ... ... ... тілінің айтылуы мен жазба тілде қолданылуы бірдей емес.
Жазба тілде ой стильдің өзіне тән, оған қажетті ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде тыңдаушыларға лайықтанып, ... ... ... отырады, дыбысталудағы сөйлеу тілінің жазба тілден
өзгешелігі сөйлеу тілінің ауызша формасында іске асады.
Ауызекі сөйлеу барысында сөйлеуші алдына ... ... ... да, ол
қашанда тыңдаушы реакциясын күтеді. Бұл тағы да коммуникативті ... ... мен ... реакциясымен санаса отырып зерттеу керек
екенін ... ... ... өзі үшін ғана ... ... үшін
сөйлейді.
Ауызекі сөйлеуде тілдің қатысымдық қызметі айқын ... ... ... ... ... оның лексикалық құрамы мен синтаксистік
құрылысына әсерін ... ... ... тілінде лексика мен синтаксистің ауызекі және
кітаби,стилішілік және стильаралық құралдарының бір ... ... ... ... екі тип ретінде жіктелуін зерттеу, сонымен қатар, олардың
өзара қарым-қатынасы мен ... ... ... ... ... тиісті
маңызды мәселелердің қатарына жатады.
Зерттеуде диалогке тән «сөз - белгілерді» әр түрлі ... алып ... ... компоненттер ретінде оларды орналасу қызметіне қарай
сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі эмоцияларды жеткізуші,
бағалаушы, ... ... деп ... ... ... ... ... диалогтің құрылымдық-мазмұндық аспектісі тұрғысынан және одан
жоғары қатысым стратегиясы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... сөз-сигналдарды сөйлеуші де, тыңдаушы
да қолдана алады. Тыңдаушы қолдаушы мәнді сөз- сигналдарын ... сай ... ... этикетін сақтау үшін, қарым-қатынас
стратегиясын дамыту үшін қолданады. Сөйлеу ... ... ... ... ... дағдыланған сөз-сигналдары – сөйлесім түрлері бар.
Олар ... ... ... де, ... арасында сенімді қарым-
қатынасты қалыптастырып, тыңдаушының әңгімелесуге белсенді түрде араласып,
сол арқылы сөйлеушіге қозғаушы күш ... ... ... ... мақұлдауын, қызығушылығын, нақтылауын, сөйлеу
кезегін өзіне алуын, беретін бағасын жеткізуі ... ... ... стильаралық синтаксистік құрылым қолданылады.
Алайда, стильаралық құрылым көркем диалогте трансформацияға ұшырайды, ол
диалогтің ауызша және ... ... ... ... ... ... әсері трансформациялық құрылым ... ... ... ... ... ... әкеп соғады.
Тілдің қандай құбылыстары болмасын, көркем шығармада эстетикалық
қызмет ... ... ... стильдік мақсатта жұмсалып тұрады.
Тілдің ... ... ... көркем құрылысын жасауға бірдей
дәрежеде қатыспайды. Ауызекі сөйлеу тіліндегі күнделікті сөз қолданыстары
көркем шығармада ... ... ... ... ... ... бір шығарма құрылысында бір тілдік категорияның конструктивтік
рөлі өте жоғары болады да, басқа тілдік мәнбілерде төмен ... ... ... сөз ... ... ... ... бір жазушының өзі творчестволық өсу дәуірінің кезеңіне сай ... ... ... отыруы мүмкін. Бұл құбылыс сол жазушының
стильдік ... ... ... ... тілінің синтаксистік,
құрылымдық құралдарының көркемдік қызметі айтарлықтай мәнге ие де, енді
бірінде метафоралық көркемдеу құралы ... да, ол ... ... ... ... ... сөйлемде стильаралық синтаксистік құрылым негізінде
қолданылады. Алайда, стильаралық ... ... ... ... ... ол ... диалогтің әсерінен болуы да мүмкін, немесе
жазбаша формасының әсер ... ... ... стильдің әсерінен
стильаралық ой бөлісуге кітаби ... ... ол ... құрылымында
қайталаудың, бірыңғай мүшелердің, ерекшеленген анықтамалардың пайда
болуынан көрініс табады. Ауызша диалогтің ... ... ... ... ... ... ... интонациялардың
кездесуіне әкеп соғады.
Тілдік ресурстардың стильдік ... ... ... ... ... деп айта ... ол әлі қалыптасу үстінде және оларды айқын
ажыратып жіктеу жұмысы да толық көлемінде жүргізілген жоқ.
Көркем ... ... оның ... құрылысы – өте күрделі мәселе,
сан-салалы мәселелерді қамтиды. Жалпы, қазақ филологиясында төл сөздің бір
түрі ретінде диалогке, оның құрамына, ... ... ... ерекшелігі мен жалпы түрлеріне арнайы тоқталған толық зерттеулер жоқ.
Мұның ... ... ... категориялары мен белгілі шекарасының болмауы
тәрізді.
Жұмыста ауызекі сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ... ... ... ашылады. Қазақ тіл
білімінде ауызекі сөйлеу диалогі мен ... ... ... ... ... әлі күнге дейін арнайы зерттелген
жоқ. Тілдің қандай да құбылыстары ... ... ... ... ... құбылыстары да, көркем шығармада эстетикалық қызмет атқарып,
белгілі көркемдік, стильдік ... ... ... ... бірліктер
көркем диалогте транскрипция процесіне ... ол ... ... ... да ... ... ... формасының әсер етуінен туындайды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі осы айтылған жайлардан туындайды.
Зерттеудің ... ... тілі ... ... түрлері, тілдік және
тілдесімдік қасиеттері.
Зерттеудің пәні. Ауызекі ... және ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері.
Зерттеудің болжамы. Егер зерттеу жұмыстарын жалпы ... ... ... ... негіздеріне, ауызекі
сөйлеу және көркем шығарма мәтіні ерекшеліктеріне сүйеніп ... ... ... ... терең, кең және жан-жақты болады.
Зерттеудің методологиялық (теориялық және ... ... ... орыс және ... ... ... ... мәселеге
қатысты мамандардың фундаменталдық еңбектері орын алады. ... ... ... ... ... ... М.Балақаев, Е.Жанпейсов, М.Томанов, Б.Манасбаев, ... ... ... ... ҚР Президентінің және Үкіметінің білім,
ғылым туралы қаулылары, шешімдері негіз болды.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... – диалогтің
ауызекі сөйлеу түрлері мен көркем шығарма мәтініндегі ... ... ... ... ... ... және
стилистикалық қасиеттерін сипаттау. Осыған байланысты мынандай ... ... ... ... үдерісіндегі диалогтерді үнтаспаға жазу,
талқылау, түрлерін анықтау;
- көркем ... ... ... ... ... ... ауызекі және көркем диалогтерді стильдік бояуы әр түрлі синтаксистік
конструкциялардың қызмет етуі тұрғысынан зерттеу;
- ауызекі және көркем ... ... және ... ... лексиканы пайдалану тұрғысынан диалог типтерінің ... ... ... ... ... ... лексикалық және синтаксистік элементтерінің
құрамы, үйлесімі мен қызмет етуінің ерекшеліктерін анықтау;
- синтаксистік құрылымның және оның ... ... ... түрлерін анықтау арқылы ауызекі және көркем мәтіндегі ... мен ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің диалогтің лексикалық, синтаксистік,
стилистикалық ерекшеліктері анықталды;
- қазақ тіл білімінде алғаш рет ... ... ... бір ... ... оның ... және тілдесімдік ерекшеліктері анықталды;
- көркем шығарма мәтініндегі диалогтің лексикалық, синтаксистік,
стилистикалық ерекшеліктері анықталды;
- диалогтің ... ... ... да, ... ... ... сипаттама берілді;
- ауызекі сөйлеудегі көркем шығарма мәтініндегі диалог түрлерінің
статистикалық (жиілік) ерекшеліктері анықталды;
- ауызекі ... және ... ... ... ... ... стилистикалық ұқсастықтары мен айырмашылықтары айқындалды;
- қазақ тіліндегі диалогті терең және кең зерттеу мақсатында, қазақ
тілінің материалы мен орыс ... ... ... қаралады да,
диалогтің пайда болу табиғатының, қызметінің негізгі көрсеткіштері бірдей
екендігі жарияланды.
Зерттеу әдістері. Ғылыми ... ... ... ... сипаттамалы (сипаттау) және баяндау әдісі, компоненттік талдау
әдісі, стилистикалық эксперимент әдісі, статистикалық ... ... ... ... ... мәні. Диссертация материалдары мен
қорытындылары қазақ тіліндегі тілдесімнің бір ... ... ... ... ... ... ... сабақтастықты мәліметтеуде
үлкен орын алады. Қазақ тіліндегі тілдесім жайындағы ғылыми ой-пікірлерді
толықтырады. Қазақ тіл ... ... және оның ... стилистикалық сипаттарын зерттеп жазуда көлемді ғылыми дерек
қызметін атқарады. Сонымен қатар, ғылыми ізденістің нәтижелерін тілдесімнің
басқа үлгілерін ... ... да ... болады.
Жұмыстың тәжірибелік құндылығы. Зерттеу нәтижелерін, ғылыми
тұжырымдарын жоғары оқу ... ... ... ... тілі», «Қазақ тілі
стилистикасы», «Жалпы тіл білімі» ... ... ... ... ... ... ... материалдары қазақ тілі ... ... ... ... ... арнайы
семинарларда, оқулық, оқу ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар:
- Ауызекі және көркем диалогтердің бірқатар ұқсас белгілері бар:
а) ауызекі және көркем диалогтерге стильаралық және стильдік белгісі
бар лексикалық ... ара ... әсер ... ... ... ... ауызекі және көркем диалогтерде синтаксистік конструкциялардың бір
ғана типтері ... ... және ... диалогтердің өзара ұқсастығына қарамастан,
олардың ... ... ... ... ауызекі диалогте стильдік бояуға ие құралдар шектеулі болуы;
ә) стильдік бояуы бар синтаксистік конструкциялардың ауызекі ... ... әр ... мөлшерде көрінуі;
б) синтаксистік конструкциялардың стильдік типінің және ... ... ... ... ауызекі және көркем
диалогтердегі ара салмағының түрліше болуы;
в) стильдік ... бар ... ... ... түрліше
болуына байланысты ауызекі диалогте стильдік бояуы бар бірліктердің аяқ
асты туып, көркем ... ... ... ... ... жұмысының дереккөздері ретінде күнделікті сөйлеу үдерісі,
прозалық, драматургиялық шығармалар мен ауызекі сөйлесу барысында үнтаспаға
жазылған ... ... ... ... ... зерттеу үшін
төмендегі көркем әдебиет шығармалары пайдаланылды: Мұқан Иманжановтың "Жас
өмір" пьесасы, С.Мұратбековтың "Жабайы алма" ... ... « ... келіншек» повесі, Ш.Айтматовтың « Боранды бекет» повесі, ... ... ... " ... ... ... Ғ.Мүсіреповтің « Қос
Шалқар», «Оянған өлке» повесі, Т.Ахтановтың Шығармалар жинағы. I,ІІ том,
М.Әуезовтің «Алма ... ... ... жариялануы және сыннан өтуі: Диссертацияның негізгі
мәселелері бойынша бірнеше баяндама жасалды: Қазақстандағы Ресей жылы ... ... ... ... ... 60 жылдық мерейтойына
арналған «Мәдениетаралық қатысым мен қазақ, орыс филологиясының өзекті
мәселелері» атты ... ... ... «12 жылдық
білім жүйесі және педагогикалық технологиялар» атты Республикалық ғылыми-
практикалық конференцияда, «Бүгінгі түркітану және оның даму ... ... ... ... ... ... және ... қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері» атты
халықаралық ... ... ... ... ... ... Комитет бекіткен басылымдарда 3 мақала түрінде жарияланды
(«ҚазҰУ Хабаршысы», ... ... тілі мен ... ... ... ... 7 ... мақала жарық көрді. Ғылыми еңбек
Қазақ қыздар педагогика институтының Тіл ... ... ... ... ... кафедрасының мәжілісінде талқыланып, мақұлданды.
Жұмыстың құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан
және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ДИАЛОГ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТІЛ ... ... ... табиғаты және тіл біліміндегі зерттелуі
Диалог сөзі гректің "діа1оgos" сөзінен пайда болған. Оның ... ... ... екі я одан да көп ... өзара әңгімелесу ұғымын
білдіреді. Тіл білімінде ол екі не одан көп ... ... ... ... ... ретінде қолданылады яғни, диалог – екі немесе
бірнеше қатысушылардың бірігіп, бір ... ... ... ... ... әр түрлі болады: келісу, талқылау, ... ... ... шығуы т.б.
Диалогті зерттеу бүгінгі таңдағы коммуникативті лингвистиканың
негізгі нысанындарының бірі ... тұр. ... тіл ... ... ... жеке бірліктер түрінде емес, өзара хабар ... ... ... ... ... ... ... Тұлға аралық
қатысымның, диалогті ... ... ... ... ... 1) ... мен адресат (субьект ... жеке ... ... ... ... адресат факторына оның тең
қатысымға дайындығы енеді, сондай-ақ, жеке ... ... ... және тұлғааралық қарым-қатынас); 2) сөйлеушінің
коммуникативті ниеті, уәжі, қатысым мақсаты; 3) қатысым өтетін уақыт пен
кеңістікке (коммуникативті акт ... ... ... ... ... ... сүйенетін шарттарын белгілейтін
экстралингвистикалық ... ... ... ... 4) белгілі
бір қоғамдық және статустық рөлі бар коммуниканттардың өзара ... 5) ... ... сай пресуппозияларды (авторлық интенцияның
дұрыс қабылдануы, өйткені сөйлесімнің прагматикалық мағынасы сөйлеуші ... ... оқи ... ... ... ... алу ... байланысты жүзеге асады) [1, 12].
Б.Хасанұлы «Язык – средство ... или ... ... ... ... пен ... ... құралының өзара
алмасу кызметінің ара жігін ажыратып көрсетеді. Диалог пен монологті оған
қатысушылардың санына қарай ажыратуға болады: бір адам ...... не одан да көп адам ...... Ал ...... қатынастан (общение) айырмашылығы жауап алуда ... егер ... ... ... сұранысқа өзіндік жауап табылу болып ... ... ... мен оны ... сөйлемдердің құрылымы немесе жеке
сөздердің тұлғалары әр түрлі болып келеді. Мысалы:
– Жүр мына ... ... Не ... деп пе ... ... ... болатынмын, түссе, алайықшы.
– Жүрсең жүр! (Айымбетов М. «Нәзік жаңғырық»)
Демек, мұндай репликада сұраққа тура ... ... да, ... екі ... ... ... ... тұр. Сөйтіп, диалогке
қатынасушы адамдардың сұрақ – жауап немесе керісінше, жауап–сұрақ түріндегі
сөздері жағдайға және сол диалогтің ... ... одан ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде де, көркем әдебиет
шығармасында да көп кездеседі. ... ... екі ... ... бар. ... ... ... қатынасушылар сөздің орын
тәртібін, сөйлемнің құрылымын немесе сөз тазалығын таңдамай сөйлесе береді,
ал ... ... ... ... ... ... ... суреттеліп
отырған кейіпкерлердің бейнелерімен, оқиғамен ... ой ... ... диалог жазушының индивидуальдік (даралық) стиліне және
жанрдың ақпараттық – эстетикалық нормасына тікелей қатысты болады.
Диалогтің ... ... ... ... ... ... этникалық, психологиялық көрсеткіштерді басшылыққа ала отыра
қатысым мақсатына қарай Г.Иманғалиева диалогтің 3 түрін ... ... ... модальдік түрлер. Бұлар төмендегідей
түрлерінде көрінеді: өз ... ... ... сұрасу,
сұхбаттасу, хабарлама жасау, түсінісу, пікірталас, ұрыс, талқылау, ... ... ... ... ... ... ... [3,19].
Диалог сөйлеушілерді бірінен кейін бірін сөйлете беру емес, ол автор
мен ... ... ... ... ... ... ... прагматика үшін маңызды-тыңдаушының сөйлеу мәнбісі
мен оның коммуникативті интенциясына негізделген-тыңдаушы ... ... ... реакциясы диалогті құрайтын әртүрлі мақсатты анықтайды.
Әртүрлі мақсаттың үйлесуі арқылы диалог қалыптасады. Диалогті бір ғана
мақсат құра ... ... ... ... ... ... диалогті
бастаушы сөйлесім түрі өтініш білдіруден немесе қажетті мәліметті алудан
басталғанымен, бұл ... ... ... ... ... ... ... себеп болуы мүмкін, себебі, сөйлеушінің тыңдаушыға
бағытталған сөзі – оның ... ... ... ... ... ... ... орыс тіл білімінде көптеген ғалымдар
қалаған. Солардың ... ... ... ... мен ... қайтарушының
функционалды жағдайына, әлеуметтік жай-күйіне байланысты сөйлеу диалогінің
қолданымдық негізін атап көрсетеді [4, ... ... ... ... ... ... «Принципы коммуникативно-прагматического конституривания
диалогической ... атты ... ... ұстанымдарды анықтайды:
1. Коммуникативті ынтымақтастық ... ... ... ... ... жалпылығы мен орнықтылығын белгілейді. Коммуникативті
мақсатқа сәтті жетуге ұмтылған сөйлеу әрекеті белгілі ережелерге бағынуы,
үйлесімді ... ... ... ... ... ... ... ұстанып, орнықты және дұрыс жауап қайтарылуы тиіс.
2. Әрекеттесу принципі ... ... ... де ... ... ... Коммуникация процесін басқару үшін
әңгімелесушілердің коммуникативті бағдарламасының ... ... ... ... мен ... ... ... етіледі.
3. Әсер ету принципі әрекеттестік принципімен тығыз байланысты. Әсер
ету жоқ жерде, әрекеттесу де жоқ. ... әсер ету ... ... ... ... ... Коммуникативті-прагматикалық үстемдік принципі сөйлесімнің нақты
коммуникативті-прагматикалық құрылымы семантикалық ... ... ... ... болады. Көп жағдайда фунционалды-
прагматикалық доминант пропозиция компонентімен әрекеттеседі. Сөйлемнің
экспрессивтік деңгейі ... ... ... ... коммуникативті үстемдік
принципімен тығыз байланысты. ... ... – анық та ... ... ... ... кеңес, т.б.) ғана емес, сонымен бірге,
сөйлесімнің эмоционалды, экспрессивті, көркем сипаттарын да қамтиды.
6. Алдын алу ... ... ... тәжірибесінің нәтижесінде
коммуникация процесінің өту барысына сай белгілі ... ... бола ... ... жағдаятындағы тыңдаушының әрекеті алдын-ала болжаумен
байланысты қалыптасады [5].
Сөйлеу мәнбідегі адресат факторын Н.Д.Арутюнова үш мәнбімен ... ... 1) ... ... эффектпен байланысы;
2)әңгімелесушілердің рөлдерінің ауыспалылығы; 3) ... ... ... ... ... Бұл ... ... бірінші мәнбіні
орынды атаған. Себебі перлокутивті функцияны жіктеген кезде ... ... ... және әсер етудің болымды-
болымсыз жақтарын ескерген дұрыс. Өйткені, перлокутивті функцияның ... ... ... ... коммуниканттардың
өзара қарым-қатынасына, яғни нақты сөйлеу мәнбісіне тәуелді [6, 28] ... ... ... ... әсер ету үшін ... ... ... қолданады. Кез келген перлокутивті қызмет негізінде сөйлесімнің
үш салаға: әрекетке, ойға, эмоцияға бағытталған ... ... ... ... ... типтерінде ( констатив, ... ... және т.б.) ... бірліктермен берілген авторлық интенция
перлокуцияны да болжайды.
Ю.В.Рождественский "Теория риторики" еңбегінде диалогті этос, пафос,
логос ... ... Онда этос ... ... бір ... бір ... ... сөз болуы. Пафос тілдегі сөйлеу ниеті уақытпен,
тақырыппен ойластырылған. Логос – тілді қолдану ... сол ... ... ... ... ... ... алмасуында диалогтің
классификациясын көрсетеді. Онда тілдік қатынасқа түскен адамдардың үш
түрін көрсетеді: белсенді, енжар, белсенді-енжар. ... ... ... ... ... де ... ... ең көп тараған түрі логикалы-интеллектуалды. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұл
түрінде хабарлау басым.
Логикалы–интеллектуалды диалогтің мынандай нұсқалары бар: сұрау, жауап
алу, хабарлау, әңгімелесу, қоштасу, егес, мақсатты т.б.
Олардың әрқайсысы нақтылы семантикалық құрылыммен ... ... ... ... ... басты шарт –
бұл хабарға, сөзге ... ... ... ... ... осы ... төңірегінде көптеген пікірталастар бар.
Осы тұрғыда адамдар арасындағы қарым-қатынас тіл арқылы және тілден
тыс жүзеге асады. Тілдер байланысы ... ... ... да болады. Ал
"тілдік қатынас" деген – адамдардың тікелей қарым - ... ... ... ... ... тіл арқылы жүзеге асатын түрі. Тілдік қатынас –
тіларалық ... ... ... құрылған түрі деп нақтылайды
Б.Хасанұлы [8].
Диалог зерттеушілерді әр түрлі тұстан ... Өз ... ... ... бір ... қалай бағыттауға болады?
Сөйлеуші өз міндеттеріне қалай жете алады? Зерттеушіні осындай және тағы
басқа ... ... ... жасай отырып тілдік құзыретке сүйенеді. Тілдік
құзырет деп үйлесімді қарым-қатынас жасауға қажетті ... ... ... ... орынды пайдалануды айтамыз [9, 82-108 ].
Г. Иманғалиева қазақ, орыс сөйлеу тілдеріндегі диалогтерді зерттеуде
мынадай 4 көрсеткішті басшылыққа алады.
1. ... өту ... ... (шексіз, шекті)
– сипаты (ресми, бейтарап, кітаби)
– пікірлесу жағдайы (кедергінің болу-болмауы)
2. Сөйлеушіге тән белгілер:
– әңгіме тақырыбын білуі
– диалог ... ... ... ... ... ... ... бағалауы.
3. Тыңдаушыға тән белгілер:
– әңгіме тақырыбынан хабардарлығы
– диалог тақырыбын бағалауы
... ... ... ... ... ... таныс, таныс емес
– әлеуметтік мәртебесі
– өз тыңдаушысына қатынасы [3, 40-80 б].
Диалогті зерттеушілер ... ... ... ... әр ... қарастырады. Г.В.Брыдина "диалог-тілдесулердің тақырыптық және
құрылымдық бірігуі" деген анықтама ... ... ... ... ... ... Бұйрық-талап (жігерлі)
3.Эмоционалды [4, 77 ].
Логикалы – интеллектуалды диалог өз ішінде мына түрлерге бөлінеді:
жауап алу, хабарласу, әңгімелесу, қоштасу, ... және ... ...... ... бұйрық және өтініш диалогтеріне бөлінеді.
Эмоционалды диалог: кірісу, түсіндіру диалогтеріне бөлінеді.
Диалог әлеуметтік қарым-қатынаста көп қолданылатын форма ... ... ... ... Адам ... кезінде өмірдегі тек қана өз
ойын айтып қана қоймайды, өзінің сезімін де білдіреді.
Сөйлесуде диалогтер әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде олардың негізгілерін былай бөліп
қарастырады: логикалы (хабарлау-қатысымдық), жігерлі ... ... ... ... ... ... қызметі адресатқа әсер етуге,
сонымен ... ... ... ... ... ... жоспарланған
жауабын алу мақсатымен сөйлеуші адресатты коммуникацияның өзіне керек
бағытына бағыттау үшін оның ... ... әсер ... ... те, адресаттың
жауабы әрдайым сөйлеуші күткендей болады деп айту ... ... ... ... ... ... ынталандырушы репликаның интенциясына
бағынбайтынын көрсетеді. Сондай-ақ, репликалар арасында кері тәуелділік
туады, бұл дегеніміз, ... та ... ... өз ... ... ... сөйлеу әрекеті, яғни, реплика – реакцияда екі жақты
прагматикалық қасиет пайда ... бір ... ол ... ... әсер ... прагматикалық нәтижесінің көрінісі болса, екінші
жағынан, вербальді немесе бейвербальді әрекеттер түріндегі жауаптың ... ... ... жеке ... мақсатын орындайтын. Бұл
жауап репликаның қатысымның орнауына қосар өз үлесі бар ... ... Осы ... ... ... ынталандырушы реплика сияқты, сонымен
бара-бар ... ... өз ... ... ... ... ... мәнді сөз сигналдарын ынтымақтастық принципіне сай
қарым-қатынас, сыпайылық этикетін сақтау үшін, қарым-қатынас стратегиясын
дамыту үшін қолданады.
Диалогті ... ... ... ... орналасу қызметіне
қарай сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі ... ... ... ... деп ... түрлерге
бөлуге болады. Бұл бірліктерді диалогтің ... ... және одан ... ... ... тұрғысынан қызметтерін
анықтауға, бағалауға болады. Мәселен, қолдаушы ... сөз - ... де, ... да қолданады. Диалогтің дүниеге келуін, қалыптасуын
әр түрлі ... ... Сол ... ... ... оның бір ... сөйлеу жағдаятын зерттеу сөздер мен сөз
тіркестерінің қолданылу себебін ... ... ... ... осы ... ... ... қалыптасқан, дағдыланған сөз-
сигналдары – сөйлесім түрлері бар. ... ... ... ... ... ... кезегін өзіне алуын, беретін
бағасын жеткізуі ... Олар ... ... жеткізбесе де, сөйлеушілер
арасында сенімді қарым-қатынасты қалыптастырып, тыңдаушының әңгімелесуге
белсенді түрде араласып, сол ... ... ... күш ... ... ... мақсаты мен олардың өзара үйлесуінен
қалыптасады. Мақсатты ... алып ... ... ... де бар. ... ... қарым-қатынасты алдын ала
модельдеуге ... Оның ... яғни оның ... ... ... ... ... Сондықтан, сөйлеу мақсатының көріну қалпы мен
соған сай оның ... ... ... ... Осы ... ... концепциясында
беріледі. Зерттеуші пікірлесімнің әлеуметтік сипатын негізге алып, диалогті
ашық (көпшілікке арналған) және жабық түрге, ... ... ... коммуниканттардың пікірлесімге қатыса алу мүмкіндігіне қарай
шектеулі бар және шектеуі жоқ деп ... ... ... талдауға 8 түрлі
қағиданы ұсынады [10, 77].
Диалогті құрайтын бірінен соң бірі келетін репликалардың ... және ... ... болады. Реплика диалогтің, сонымен
бірге, диалогтік тұтастықтың компоненті ретінде екі жақты сипатқа ие – бұл
стимул және ... ... ... қатысушылардың бірінің сөзі
екіншісінің репликасының тууына түрткі болады да, ол өз ... ... ... жауап, пікірді қостау арқылы растау, не оған қарсы болу,
айтылған ойды түсіндіру, оны ... не өзін ... ... ... ... ойы, ... т.б. болып келеді. Диалог теориясының бүгінгі
көтеріп отырған мәселесі – ... ... ... ... ... ... ... қарастыру болып отыр. Сөйлеуші тілдік таңбаларды өзара
түсінісу үшін ғана қолданбайды, ... сол ... ... ... ... оның ... реакциясын күтеді [10, 22].
1. Сұрау-жауап алу диалогі. Тілдің қатысымдық, хабарлау қызметі түрліше
жағдайда іске асады. Қатысымның қызметтік мақсаты ... ... ... ... ... да, одан ... күтеді. Бірінші, сөйлеушінің сөзі
сұраулы сөйлем болуы ... ... ... ретінде барлық
диалогке тән. Бұл диалогке қатысушылардың біреуі ... ... ... ... ... ... ... диалогтің тақырыбын бір бағытқа
қойып, сөйлеушілердің логикасын анықтауға қызмет ... ... ... атты ... ... ... ... түсіп жатқан кім? - деді Шұға
– Әбдірахман ғой,- дедім.
– Әбдірахманың кім?
... ... Иә, әлгі ... баласы ма?
– Иә.
2. Хабарлау диалогі. Бұл диалог қатысымдық-хабарлау ... ... ... өз ... ... ... болады. Айтушының
қатысымдық мақсаты – нақты бір хабарды ... Бұл ... ... бір ... ... ... жауап қайтаруында білінеді. Екінші
қатысушы диалогте актив қызмет атқарады.
– Не болды?
– Қазанғап қаза ... ... ... ғана ... ... керек емес пе екен деп үйіне ... ... ... тұр, өзі ... ... ... ... аспанға шаншылып
қалыпты. Жақындап барып, "Қазеке, ... ... шай ... бе? ... Сөйтсем жүріп кетіпті. (Ш.Айтматов. «Боранды бекет»).
3. Әңгімелесу ... ... ... хабарлаушылық бағыты
жоғары тұрады, нәтижесінде қатысушылардың пікірлесуі ... ... ... ... бір ... ... ... байланысты айтылуы мүмкін.
Әңгімелесу ... ... ... ... ... бірлігі,
қайталай сөйлеу болады. Бірден жауаптың ... ... ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер), олардың
мақсаты әңгімелеушінің пікірлесуге ниеті бар ма екенін анықтауды ... ... ... ... ... шырағым. Мынау алаптан Қосымға екі мың шөп шауып
беретінбіз ғой. Осы алап ... ... ... ... ба! ... екі ... ... жіберіп едік, бір айда жылға жететін шөп
түсіреді.
– Газет, журнал оқисыңдар ма?
– Оқығанда біз оқиық. Кешке ... ... ... ... үйге
жиналып аламыз да, Сембек оқиды, біз тыңдаймыз. Көбіміз хат
білмейміз ғой. Қыстыгүні оқу үшін, Болжықтың бір бөлмесін үлкенірек
етіп салдық.( ... «Қос ... ... ... Модальдік диалогтің бұл түріне әңгімесушілердің
пікірлерінің сәйкес ... тән екі ... жақ та ... ... ... пікірлерін айтуға тырысады. Қоштау диалогінің ішкі сөздік нәтижесі
болмайды, ... ... ... ... ... диалог
бірлігін құрайды. Сөйлеудің дамуы жауаптың бірін-бірі қолдауымен, алынған
хабардың мазмұнына сәйкес, екі ... ... ... бір ... ... ... Сөйлеушілер қоршаған адамдарды, оқиғаны
бірдей бағалауы мүмкін, бірдей сезімде болады. Мысалы:
Өткен жазда ғана ... ... ... ... ... ... ... есіне түсті. Ол арадағы сайлаушылары:
– Автолавка айына екі-ақ рет ... ... одан да ... ... ... ... күніміз бола ма? - десіп
қалған (Ғ.Мүсірепов. «Қос Шалқар»).
5. Егес диалогі. Модальды диалогтің мағыналы түрі. Онда ... ... ... ... ... ... асады. Егес диалогінде
әр сөйлеуші бір-бірінің ... ... ... ... ... ... екіншісінің пікірі сәйкес келмеуінен талас
туады, сөйлеушілер бір ... бір ... өз ... ... ... бір
мәселеге әр түрлі пікірлері, әр түрлі көзқарастары болуы мүмін. Сондықтан,
әр сөйлеуші өз ... ... ... тырысады, ол үшін дәлел
іздейді, өзінің бәсекелесінің әлсіз жағын табуды көздейді. Мысалы:
– Мен ... деп ... Адам деп ... ... ... ... болса тарта бар. Болмаса, реті жоқ десең, оны ... ... ... реті жоқ қой ... Ол ... ... уызы арылмаған жас баласы. Сен жер
ортаға келген адамсың. Обал қайда?
– Неге бермесін, малдың боғын жегелі отырған кедей, көзіне ... ... ... ... ... ... Малға ағасы қызықпайды, бермейді!
– Мен алам.
– Қалай аласың? Зорлық қыласың ... ... ... кайтесің ?
– Жоқ, қыла алмассың !
– Көрерсің!
... ... ... ... ... ... ... Сөйлеушінің тыңдаушыға байланысты шараларын,
қасиетін айтып салуда ол өзі ... ... ... ... ... ... ... ұмтылуды көздейді. Сөздік іс-қимыл, ойды айтып
салуда анықталған мақсат болады, ішкі ... ... ... ... ... және ... жағы айтушының әрекетті, ойды айту,
тудыру себебі болады.
Мақсатқа жету диалогінің ... ... үш мүше ... ... ... сөйлеу, мағыналы-анықтаулы
хабарлы, сұраулы сөйлем, жауап күте сөйлеу немесе ... ... ... ... Мысалы:
– Әй, имансыздың ісін қарашы... Е, айта бер... Шешесі қайтіпті?
... ... ... ... ... екен, "сенің керегің жоқ,
сүйгеніме қосыламын" - деп милициялардың арбасына мініп алыпты, -
дейді...
– Астапыралда-ай, құдай-ай, не сұмдықты көрсеттің-ау!... Не деген
бетсіздік еді!
– Сол қыз биыл ... ... ... Ауыл да ... ұста отыр дейді.
Бұрынғы киімнің бәрін тастап, ... ... ... ... ... ... киімін киіп алса керек, мойнында кресі
бар дегенді де айтады...
* Не дейді, шешей-ау! Рас дей ме? Ол ... ... неге ... ... ... қит етсе ... ... Бәсе, десейші... Ай, заман азды ғой. Кешегі біздің жас күндерімізде, ол
Биағаларды қараңғы үйге қамау түгіл, жан бетіне ... ... ... Өзіміз
өткен өмірімізде сол кісінің үстіне кіріп көрген емеспіз.
* Ол атамды ұрлыққа араласқаны үшін жауапты дейді ғой, - ... ... жас әйел Рәш күңк ете ... ... ... ... Бұл диалог түрінің қызметі қатысушылардың ықыласы
бірі екіншісін белгілі бір әрекетті орындатуға ... ... ... ... ... ... ... немесе өтініш
мағынасында қолданылады. Құрамында тірек болу үшін ... ... ... ... райлы жай сөйлем формасында беріледі.
Жігерлі диалогтің типі екі ... ... ... ... диалогі, өтініш
диалогі. Екі түрінде де пікірлесу кезінде қатысушылар не бағынады, немесе
бағынудан бас тартады.
Класс тынып қалды. Лаура бір ... бір ... тырс ... ... ... орнынан атып тұрды.
- Әбіл, қызбаланбасаңшы. Ал фамилияңды аңдаусыз да, ... ... ... ... онда ... не бар? Лаура сенің аты-жөніңді
мазақ етуді ойына да алған емес.
- «Қуатбеков», отыр орныңа. Сенен ақыл сұрайтындай дәрежеге ... ... М. ... ... ... Бұл ... түрінде сөйлеушінің іс-әрекетін, тәртібін
реттеп отыру ынтасы ерекше ... ... ... бұйрық диалогінде
сөйлеу белсенділігі автордың қорытынды ... ... ... ... адам қатыспауы мүмкін. Диалогті дамытушы – бұйрық диалогі.
- Жарас Әбілович, қайда екен, айтып жібермейсіз бе? – деп сұрадым.
- Қай бөлмеде ... еді, ол кісі ылғи осы ... ... ... – Ол, ... жоқ, ... тұрған жоқсың ба өзің? (Айымбетов
М. «Нәзік жаңғырық»)
М.Бахтин ... ... ... сипаттағы диалогтік белгісін ашып,
онымен байланысты «сөйлеу жанрларының теориясын» қалыптастырады [11, 245].
Осы теорияның негізінде тілдің қарым-қатынас ... жеке ... ... ... ... алысатын сапалы әрекет түрінде жүзеге асатындығы
талқыланды. Диалогті зерттеудің артықшылығы мынадай екі ... 1. ... ... ... ... және ... тыңдаушысы бар.
2. Диалог белгілі бір орында, уақыт шегінде контекстпен байланыста орнайды.
Диалог мәтіннің бір көрінісі болғанмен, осы ерекшеліктер оны ... ... ... ... ... және ... емес шарттардың сөйлесім
мазмұнын анықтауға қатысын көрсетуде қажетті категория. «Пресуппозиция ... ... ... ... Ол ... ... ... жазған З.Ерназарова өзінің зерттеуінде [12, 221]. Ол ... ... ... ... жеке ... ұстану мына екі мәселені шешуге негіз болады ... 1) ... ... ... ... ... ... 2) жеке адамның
уәждемесі мен мақсатының жүзеге асуының тілдік құралы [12, 17]. Әлеуметтік
нормалар мен ережелер ... ... мен ... ... ... ... ... мен ережелердің жалпыланған, абстрактіленген
үлгілері де бар. Мәселен, дәлел ретінде айтылатын ... ... ... ... және ... мазмұнға берілетін баға өзара байланыста
берілуі керек [13, 327-336]. Яғни, бұл әлеуметтік норма мен ... ... ... ... ... ... сөйлесімдердің жұмсалу себебін
негіздейді, ... ... ... ... төменгі белгілерін анықтаушы
шарт бола алмайды.
Диалогтің табиғаты диалогке қатысушылардың ... сөзі ... ... ... ... түрткі болатын репликалардың алмасуында
ашылады. Диалогтік қатысымның дәл осы ерекшелігі ... ... ... ... ... мен ... етіп бөліп,
диалог барысындағы олардың орнын да белгілеген ... ... ... және психолингвистикамен шектесетіні белгілі. Өйткені, таза
лингвистикалық ... ... ... ... ... толық
сипаттай алмайды. Қазіргі тіл ... ... ... мен ... ... қарастыратын, экстралингвистикалық жағдайларды
ескеретін психолингвистикалық бағыттың динамикасы байқалады [1,13].
Сөйлесім түрлері арасында байланыс бір жақты ... ... 341-343 ]. Әр ... бірнеше сөйлеу жағдаятына әр түрлі мақсатта
жұмсалуы мүмкін. Бір мақсаттың көрінуі диалогті құрай алмайды. ... ... ... ... арқылы қалыптасады. Бірақ сол әр түрлі мақсатты
анықтайтын тыңдаушының реакциясы. Диалогті бастаушы ... ... ... немесе қажетті хабарды алудан басталғанмен, бүл сөйлесім түрлері
тыңдаушының әр түрлі реакциясын тудырып, ... ... ... ... Сөйлеушінің тыңдаушыға бағытталған сөзі оның өзіне қайта
оралатын қоздырғыш түрткі болады. ... ... бар ма? ... кейін тыңдаушы қандай түрде болмасын сөзді жалғастыруы мүмкін. Қарым-
қатынас этикетпен байланысты әңгіме бастаудан (ауа райы, ... ... және т.б.) ... жатады. Қарым-қатынас тыңдаушының қалпын
өзгертіп, әрекетке итеруді ... ... Бұл ... тұрғаным ұят болар»
деген сыпайылық сөйлеу әдебі, адамдардың сөйлесу, әңгімелесу қажеттілігімен
байланысты қалыптасады.
Орыс ғалымдары А.Н.Баранов, Г.С.Крейдлин сөйлеушілер мақсатының өзара
ықпалдасуы диалогті ... ... ... ... ажыратады дейді [15,
85]. Диалогті қалыптастырушы сөйлеу ... ... ... ... ... семантикалық байланысты да, синтаксистік
құрылымды да ... ... ... ... ... ... ... немесе диалогтің құрылымы мәселесімен байланысады.
Ең кішкене диалогтік бірлікті анықтау үшін ... ... ... ... ... [15,86]. ... ...
коммуниканттардың сөйлеу мәнбілері арасындағы мақсаттық байланыс. Сөйлеу
мәнбілерінің мақсаттары арасында бірін-бірі тудыратын тәуелді ... ... ... сипатына қарай сөйлеу мәнбілерін тәуелді, тәуелсіз;
абсолютті тәуелді және абсолютті тәуелсіз түрлерге ... ... ... ... тізбегі жалпы мәтінді құрайды. Әдетте, сөйлеу
мәнбілері сұрақ-жауап, өтініш-уәде ... ... ... ... белгі, яғни диалог құруға мүмкіндік беретін белгі
назардан тыс қалған сияқты.
Иллокутивті ... ... ... ... бере ... ... байланыс, біріншіден, сөйлеушінің сөздері -сөйлесімдер арасында
да орнайды (барсам, барамын), екіншіден, барлық сөйлеу мәнбілері ... ... ... ... мүмкін. Сөйлеу мәнбісі теориясында
мақсаттық үйлесімнің ... ... ... Ал, ... ... ... бағытта дамымайды. Сөйлеу мәнбілерінде мағыналық-
тақырыптық байланыс сақталмауы да ... ... ол да ... ... шешу үшін интенциялардың өзара ықпалдасуы немесе бірін-
бірі тудыратын өзара байланысын көрнекті ғалымдар Л.П.Чахоян, ... деп ... [16, 67]. ... ... ... ... ... интенциясын жеткізуші алғашқы сөйлеу ... ... ... ... болса, кейінгісі алғашқының мақсаты мен
мазмұнына тікелей тәуелді болады.
Қарым-қатынастың диалогтік бірлігін анықтауда ... ... ... ... ... ... ... кем дегенде екі
түрлі сөйлеу бірлігі (көндіру – қарсылық білдіру) жасалады. Шағылысқан
сөйлеу бірліктері коммуникативті ... ... ... және ... ... ... ... дәлелдейді, түсіндіреді. Олар әр
түрлі ... ... ... Сөйлесім мақсаты жасырын не ашық ... ... ... малын бақпай қойса, қайтер еді?
- Қайтсін? Өзі баға алмас еді, малдан айырылар еді.
- Ендеше неге сөйтпейді?
* ... ... ... бір болған соң, қимайды. (Б.Майлин. «Раушан-
коммунист»).
Сөйлеушінің сұрағы ... ... пен ... жауапты қалыптастырады.
Жауаптың мазмұны келесі сұрақты – нақтылаушы сұрақты ... ... ... ... ... көздейді. Онсыз сұхбаттың аяқталмайтындығын
аңғартатын мақсат та бар. Сондықтан, тыңдаушы оның сол сұрағына ғана ... ... ... ... ... беріп тұрған сөйлеу актілерінің
мазмұндық жағы мен оның бір ... ... ... ... Ал ол ... көмегімен жүзеге асады.
Бұдан шығатын қорытынды мақсаттардың өзара ықпалы диалогтік бірлікті
қарым-қатынас жасаудың тұтас ... ... ... ... ... тұтастықтар қайталанатын кем дегенде екі бірліктен құралады. Қайталау
жай өзгеріссіз қайталану ... жаңа ... ... ... ... ... ... сөйлеуде өзара қарым-қатынасқа негіз болатын, шағылысты
қалыптастыратын – ортақ ... деп ... [17, 28]. ...... ... ... Сөйлеу мақсаты сол тақырыпқа қарай анықталады.
Тақырып ... ... ... болып табылады. Тақырыпты
анықтайтын негізгі көрсеткіштерге – ... ... ... ... ... ... ... ортақтығы (прагматикалық
ортақтық) жатады. Тақырып диалогте фреймдер ... ойды ... ... ... ... мен ... түрінде көрінеді. Адам есінде
қоршаған орта шындығы фреймдер түрінде ... ... ...... ... таныс әрі түсінікті түрде өрбітуге көмектеседі.
Диалог арқылы берілетін хабар – семантикалық белгіні, ал оны ... ... ... ... ... ... қарай коммуникативті мақсатын анықтайды. Қарым-қатынас үстінде
ортақ тақырыптың орнауы ... ... ... ... ... ... ... тізбегін қалыптастырады. Сөйлеу мақсаттарын
жетекші (негізгі) және қосымша мақсаттарға ажыратуға болады. ... ... ... қатынастың сөйлеу актілері арасында
көрінуі деп те қарауға болады. Өйткені алғашқы сөйлесімде берілген мазмұн
келесі ... ... жаңа ... толықтырылады.
Белгілі сөйлеу жағдаятына сай, ортақ тақырып сөйлесім мазмұны мен
құрылымын анықтайды. Осы ... ... ... көркем әдебиет
стилінен айырмашылығы айқын көрінеді. Бірінші жағдайда тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың ортақтығы тіл бірліктеріндегі ортақ белгілердің болуын
негіздейді.
Сөйлеудің жағдаяттық-тақырыптық сипаты ... ... ... ... ... ... ... Олар белгілі бір сөйлеу
жағдаятында тыңдаушының әрекеті алдын-ала болжаумен қалыптасқан.
Диалогте ... ... ... ... ... ... ... түрінде тілдік бірліктері арқылы
көрінуімен қатар, прагматикалық көрсеткіштердің қатысуы арқылы да ... Бұл, ... ... ... ... ... ... байланысты астарламалардың, пресуппозиция көрсеткіштерінің сөйлеу
мәнбілерінде байланыстырушы, дамытушы қызмет ... ... ... ... сөздердің қайталануы, тыңдаушыға бағытталған сөздердің
болуы (есімдік түрлері), сөйлеуге қатысты етістіктің ... ... ... ұйымдастырудағы қызметіне ... ... ... ... қайталануын формалды түрде қарастырмай,
диалогті ұйымдастырудағы қызметін зерттейтін ғылыми жұмыстар бар.
Сөйлеу мәнбісінде диалог құрылымында кездесетін бұндай ... ... ... ... «синтаксистік клишелер»,
«түзету бірліктері», «вербальді белгілер» деп ... жүр. ... әр ... негізінде қарым-қатынаста, диалогті ұйымдастыруда атқарылатын
қызметінің, прагматикалық мақсатының әр түрлі болуы жатыр.
Синтаксистік ... ... ... ... ... жатқызуға болады:
1) жалпы мәнді сұраулы сөйлемдердің ықшамдалған ... ... ... ... алдыңғы сөйлеу актісіне, сөйлеу жағдаятына сілтеме
жасап, ... ... ... ... ...... шектеулі тобының қолданылуы;
4) синтаксистік қақпайлардың қолданылуын прагматикалық факторлар ... ... ... шын ... ... ... ... сөздердің сөйлеу жағдаятына сәйкессіз
қолданылуы да бар. Оны жазушылар кейіпкер образын ... ... ... ... ... оны ... контраст деп атайды
[18, 90]. Стильдік контраст - кейіпкер тілімен бағалаудың бір тәсілі. Оның
айқын көрінетін жері – ... Бір ... ... ... бір стиль
тілінде қолданудың мақсаты юмор туғызу болса, ... тілі ... оны ... ... ... оны ... ... құралдары
ретінде де қарастыруға болады. Бұндай сөйлесімдердің хабарлау не нақтылау
сөйлеу актісі, ... ... ... ... эмоцияны қалыптастырушы
құрал болуы да, сөйлеу ... ... ... қолданылған
сөйлесімдер болуы да мүмкін. Диалогтің қалыптасуына, ... ... ... ым, ... ... ... ... атқарады.
Тыңдаушы тарапынан әр түрлі интонациямен берілген мақұлдау, сұрау,
таңдану ... ... ... тән ... ... қарым-қатынасты дамытып отырады (ы-ы, м-м, і-і). Біздің
байқауымызша, ... ... әр ... ... әр ... мақсаттағы
сөйлесім түрлерін жинайды. Немесе оларды дыбыстық сөйлесімдердегі қарым-
қатынасты дамытатын эмфазалық екпіннің қызметі деп те ... ... ... ... жалпы мәнмәтіннен әрбір кейіпкердің
өздеріне тән сөйлеу мәнеріне сәйкес бөлініп, жаңа жолдан басталып отырады
да, ... ... ...... ... ... ... мен сипаты жағынан да біркелкі болмайды. Осыған байланысты
диалогтің классификациясы, критерийлері әр ... ... ... қатынас пен мәдениетаралық коммуникация
барысында да үлкен ... ... ... ... ... диалогтің
қырлары әр түрлі жақтан ашылады.
Диалогті құрайтын бірінен соң бірі келетін ... ... және ... ... ... Реплика диалогтің, сонымен
бірге, диалогтік тұтастықтың компоненті ретінде екі жақты сипатқа ие: ... және ... ... ... ... сөзі ... тууына түрткі болады да, ол өз кезегінде мазмұны жағынан ... ... ... арқылы растау, не оған қарсы болу, айтылған ойды
түсіндіру, оны толықтыру, не өзін қоршаған ... ... ... ... ойы,
көзқарасы т.б. болып келеді.
Сонымен, диалог бүгінгі жалпы тіл ... жан – ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы табиғатында зерттелмеген
ғылыми нысандар әлі көп. ... ... ... ... ... бар. ... – сол көп дүниенің бірі. Бірақ, диалогтің тілдесімнен
басқа түрлерінен ең үлкен айырмашылығы – ... мен ... яғни ... – ең ... ... тіл қатынасы. Диалог
монологтен де, полилогтен де биік ... ... ... тілдесімдік
(сөйлесімдік) қарым – қатынастың негізі және ең ұтымды, қажетті, теңі жоқ
түрі.
Қазақ тіл ... ... тың да, ... де ... жоқ. ... ұлттық сана-сезім, ұлттық ойлау-қабілет адамның жеке басының
ерекшеліктері (психологиясы,мінез-құлқы, шешендігі, сөзге ... ... тек ... ... ... және ... сезіледі,
иллюстрацияланады. Сондықтан да қазақ ... ... тек ... емес деп ... ... Диалог құрылымындағы тілдесімдік көрсеткіштер
Сөйлеу әрекеті, адамдар арасындағы ... ... ... ... пен ... ... орын алады. Сөйлеу әрекеті
жүзеге асатын экстралингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... референтті жағдай, ал оның
қалыптасуына ... ... ... ... ... жағдай деп
екіге бөледі [19, 53]. Сөйлеу жағдаятын сөйлеушінің сезім мүшелері ... ... ... көрсеткіштер ғана емес, сөйлеушінің
оған дейінгі белгілі қоры, тәжірибе түрінде қарым-қатынас ... ... ... ... да ... ... ... – прагматикалық және құрылымдық –
семантикалық аспектілерде ... ... ... ... ... ... ... типологиясын жасаған. Көркем әдебиеттегі және
ауызекі сөйлеу тілі диалогтерінен ... ... ... ...... (оның түрлері – сұрақ, бұйрық, ықпал ету, таңданыс,
бекіту, баяндау, өтініш) және реплика – реакция (оның түрлері – ... ... ... сұрақ, қарсыласу, үстемелеу, тақырыпты ауыстыру, өзгерту,
реплика –атау, этикет сипатындағы реплика) ... ... бар ... [20, 13].
Зерттеуші мәнмәтінді мынадай үш топқа жіктейді: 1) сөз немесе сөйлеу
контексі; 2) сөйлеу ситуациясы; 3) ... ... ... байқауымызша,
мәнмәтінде де жүйелілік ... тән, ... ... да иерархиялық
құрылымдық байланыс бар.
«Коммуникативті жағдай», «контекст», ... ... ... ... ... ... ... белгілі білімнің жиынтығы деген
ұғымды белгілейді. Ал, сөйлеу жағдаяты ... ... ... ... ... мазмұны мен құрылымын қалыптастыруға
ықпал етеді.
Сөйлеу жағдаяты – мәнмәтіннің ... ... ... ... мен ... мәнмәтінді байланыстыратын буын. Біз жұмысымызда тілдің
әрекеттік, ықпал етуші қызметін қарастыратын ... ... ... қолданамыз. «Сөйлеу жағдаяты» ұғымы мына мағыналарда
қолданылады: бірінші мәнде сөйлем мазмұнын адвербалды ... ... ... ... түрлерін қалыптастыратын экстралингвистикалық
факторлардың жиынтығы, нақты сөйлеу жағдаяты аталса, екіншіден, сөйлеу
жағдаяттарының ... ... ... ... ... ... ... ұғымы психологияда, әдістемеде, философияда және
лингвистикада қолданылады. Әр ... ... бұл ... өз ... ... бағытына қарай әр түрлі анықтайды. Өйткені, «жағдаятқа» анықтама
беруде әр түрлі көрсеткіштер басшылыққа ... 1) ... ... ... құбылыстардың қатысы арқылы анықталатын жағдай; 2) сөйлеу әрекетін
дүниеге ... ... 3) ... мен объективті құбылыстар
арасындағы объективті байланыс; 4) шындықтың жиынтығы.
Экстралингвистикалық факторлардың тіл ... ... ... ... түрлерін зерттеуде үнемі басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстық қарым-қатынас
стильдерінің ерекшеліктері – тіл ... ... ... экстралингвистикалық факторлар негізге
алынады. Онсыз ... әр ... ... ... ... қарай
«мамандануын» түсіндіру мүмкін емес, себебі, бұл жағдай бұлардың жиі
қолданылуын ... ... ... ... ... байланыста қарастыру
экстралингвистикалық факторларды реттеп, жүйелеуге әкеледі. Олай ... ... ... тура және ... түрде ықпал ететін
жағдайлар бар. Сыртқы жағдаят сөйлем ... ... ... немесе
жетекші факторлар арқылы жанама түрде ... ... ... ... ... ... ... факторлар жіктелуіне тоқталсақ, олар
мыналар: 1) тыңдаушы; 2) қоғамдағы үстем идеология не ғылымдағы бағыт; ... ... ... ... бойында аталған факторлар ... ... ... ... ... Ал ... түрде
жүзеге асатын сөйлеу тілінде сөйлеу жағдаяты қарым-қатынасқа тікелей
қатысады.
Сөйлеу мәнбісімен ... ... ... үш ... ... ... Сөйлеу мәнбісін қалыптастырушы факт.
2) Сөйлеу түрін, стилін анықтаушы фактор.
3) Сөйлесім мазмұнын ... ... ... ... ... ... шығу мүмкін емес. Сөйлеу
жағдаяты – объективті шындықтың кеңістік пен уақыттағы кесіндісі. ... ... ... ... пен ... ... тұрады.
Мәселен, сөйлеушілерге қатысты –әлеуметтік, психологиялық, тілдік құзірет
факторларын атауға болады.
Коммуникация – қарым-қатынастың мәдени формасы, белгілі бір нормаларға
және анықталған ... ... ... ... ... түрі [21, ... коммуникация түсінігін Красных В.В. былай түсіндіреді: «процесс
взаимодействия двух и более личностей с ... ... т.е. того или ... ... на ... необходимого
для осуществления совместной деятельности» [22, 54].
Сөйлеу әрекетінде ... ... ... бар шынайы дүниенің
объектілері сөйлесім мазмұнында қамтылады. ... ... ... ... ... қатысушыларға - авербальді факторлармен қатар, сөйлеу
мәнбілеріне – ... ... ... ... мүмкін. Сөйлесімдегі
дейксистердің негізгі қызметі – ... ... ... ... не? ... ... ма?. Мінеки із, міне, көріңдер! (Б.Майлин.
«Шұғаның белгісі»). Түсініңіз, біздің ауылдың басқармасы осы ... ... ... сөз ... ... ... жаңа мәнмен
байытады. Оны «сілтеме мән» деп атауға болады. Сілтеме мән (дейксистік) деп
сөйлеу жағдаятында ... ... ... ... ... сөз ... прагматикалық қабатын ұғынамыз. Сөздің
прагматикалық ... ... түрі ... ... үстінде қолданысқа
түседі.
Дейксистік элементтерге 1) жіктеу есімдігі 2) сілтеу есімдігі 3) ... ... ... ... ... ... элементтер сөйлеу жағдаятын таңбалайды. Мысалы: Көрме
ішіндегі құмды суретші мезгіл-мезгіл тегістеп, жаңадан ... ... ... оның ... тұрып, мынадай түсініктеме берді.
- Ал енді жұмыс, самурайлар өнерлі болып есептелінді. Бұл сәттің
ішінде ... ... өз ... ... ... ... оны қайтадан жойып
жіберіп, екінші сәтте басқаша бір сезімге бөлінген сәтін суреттеп ... бұл ... ... ... ... ... деп атайды
(таспадан көшірме).
Сөйлеу мәнбісіндегі «бұл» ... ... ... ... ... түр. ... сөйлеу жағдаятына қатыспай, өнердің қай ... нені ... ... ... ... Сол ... ... тіл»
тіркесі өнердегі соңғы бағыттарды тұспалдап түр.
Сөйлеу жағдаятына сілтеме жасайтын ... ... ... да ... ... ол, ... ... біз сөздері тура
референцияны емес, жалпы анықталмаған шекте де ... ... ... ... Бала ... ... Ертең емтихан. Осы студенттерден
ертең белгілі мамандар ... Біз ... ... ... 1 ... Осы ... прагматикалық мәнін нақты сөйлеу жағдаятымен байланысты тура сілтеме
және прагматикалық деп ... ... ... ... ... ... ... қарай тілдің
құрылымдық категорияларының пайда болу теориясы да ... жүр. ... ... мен ... ... сөйлеуші адамға тән таным
процесімен, ойлаумен байланысты. Сөйлеуші сөйлеу «жағдаятының ... ... ... ... ... ол ... ... деген
сауалға жауап іздеу барысында тіл құрылысының типтері туралы жаңа ... Бұл ... ... байланысты. Сөйлесім құрылысы мен
мазмұны не сөйлеушінің өзіне, не ... не ... ... ... тілдердің грамматикалық құрылысында үш
бағдардың біреуіне ... ... ... ... ... адам ... үш түрлі шарты бойынша (қабылдау түрі, ментальді
модель, архивтік орын) анықталады және қарым-қатынас үш түрлі қатысушыны
(сөйлеуші, ... ... ... ... ... ... негізгі категориялары
етістіктің негізгі категорияларына (рай, шақ, ... ... ... ... ... ... [23, 31 6].
Бұл – жалпы тіл білімі мәселесімен байланысты болжам. Ғылыми болжам
коммуникативті бағытты негізге алады. Оның ... ... ... ... ... тәуелді. Жеке тіл бірліктерінің қолданыс
үстіндегі қызметін сөйлеушінің ұстаған бағдарымен байланысты қарастыру
сөйлесім құрылысы мен ... ... ... негізделген тұжырымдар
жасауға көмектеседі деп ойлаймыз.
Әр сөйлеу ... ... ... ... ... ... қатысы өзгеріп отырады. Сөйлесім мазмұнын түсіну
тілдік емес факторларға тәуелді. ... ... 1) ... 2) ... ... ... ... байланысуы жатса, ал
тілдік емес факторларға сөйлесім мазмұнының шындыққа ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын шарттарды
пресуппозиция деп атайды.
Қазақ тіл білімінде субъект, адам факторы мәселесі әр түрлі ... ... тіл ... ... оның ... ... ... сыртқы дүниенің тілде бейнеленуі, тілдегі объективтілік
пен субъективтіліктің (денотативті - ... ара ... ... ... тілдің мақсатты стильдерінің тілдің әр деңгейі бойынша
ерекшеліктерін көрсетуде (бұл ... тіл ... ... әдеби стильге
қатысты) жеке авторлардың субъективті дүниетанымы мен қоғамының объективті
шындығы арасындағы байланысты, автор образын ... ... ... ... бірі ... отыр. Соңғы бағытта ақын-жазушылардың
сөз қолданысындағы ерекшеліктері образ тудырудың ... ... ал ... ... ... ... сипаттағы әрекет үстіндегі
ықпал етуші қызметін қалыптастырушы фактор ретінде соңғы уақытта қарала
бастады. ... ... ... ... ... тіл ... сақтау,
сөйлеу мәдениетін арттырумен байланысты ғалымдар назарын аударды. Адамның
қоғамдағы әлеуметтік орнына қарай тіл ... ... ... ... қатысты М.Балақаев былай дейді: ... ... ... ... әр ... адам ... ... білдірумен ұштасып
жатады. Жалпы білімі, мәдениеті жоғары адам ана тілінің ... ... ... ... [24, 234]. ... ... ішкі ... ұлттық
ерекшелігін ашуда тіл иесі халықтың дүниетанымы этнолингвистикада ... ... «... тіл ... ... ... сол ... ... жан дүниесімен, ой санасымен, соның ... ... ... байланыста қарастыру керек» екендігін айтады
[25,3]. Прагматикалық факторлар қарым-қатынастың қалыптасуына ықпал етеді
деген тұжырым сөйлеуші ... ... ... анықтап тұрады.
Сөйлесу барысында адамдар не ... не ... ... Олар ... ... ... ... дәлелдейді,
сендіреді, бұйрық береді, сұрақ қояды, жауап береді, ұсыныс ... уәде ... бас ... ... ренжітеді, мақұлдайды,
құбылыс, әрекетке қатысты өз бағаларын береді, ... не ... ... ... ... ... ... пікірлесім белгілі бір
бағытта дамытып, қажетті арнаға ... ... ... ... өзгертеді. Яғни коммуникацияға, ... ... ... «Қарым-қатынас – адамдардың қоғамдағы өзара әрекеттесуі ғана
емес, қоғам мүшелері ретінде өзара ... - ... [26, ... тіл бірлігінің коммуникативті – прагматикалық аспектісін
зерттеуде жеке адам бағдарын ұстану мына екі ... ... ... ... 1) жеке ... сыртқы дүниені қабылдауының тілдік көрінісі ретінде
қарау; 2) жеке ... ... мен ... ... ... ... ... мақсаты мәтін прагматикасын анықтайтын негізгі ... ... анық ... ... ... ... көркем
шығармаларды зерттеуде болжам ... ... ... ... ... мағыналық байланыс түрлері анықталып жүр.
Автор позициясы мәтінде бір ұғымға байланысты ... ... ... ... бір ... ... жағдаятына қарай әр түрлі сөзбен
атау мүмкіндіктері бар. Оның түрін ...... ... ... мен ... ... одан ... тұрған жалпы мәндегі
мәнмәтінмен байланысты болады.
Жеке адам – сөйлеушінің түрі мен сөйлеу ... ... ... екі ... ... ... 1) сөйлеу иесінің сөйлеу мәнбісін
қалыптастырып, дүниеге келтіруі; 2) ... ... ... ... ... ... бағыт қалыптасқан сөйлеу бірлігінен
сөйлеушіні іздесе, бірінші ... ... ... мәнбісінің дүниеге
келуіндегі ортақ ... ... ... жеке ... ... ... ... емес.
Адамдар арасындағы вербальді қарым-қатынас дискурста жүзеге ... ... ... ... ... ... ... Осы үш байланысты басшылыққа алып
қарастырар болсақ, олардың ... ... ... ... ... ... ... көлемде көрінетінін байқауға болады. Сонымен, ... ... ... «мені» басым ашық көрінетін, сөйлеушінің өзіне
бағытталған (бұл жерде ... үшін ... ... болмауы да
мүмкін), тыңдаушыға бағытталған және ортақ тақырыпқа ... ... ... бар [12, ... мәнбілерінің тілдік көрінісіне талдау жасауда ... ... ... ... ... ойы, эмоциясы,
тәжірибесі, білімі сияқты прагматикалық сүзгіден өтіп, сөйлеуші мақсатына
қарай ... ... ... ... алу қажет.
Сөйлемдер арасында орнайтын семантикалық ... ... ... ... ... қабылдауы тұрғысынан бағалауға
болады. Ортақ ... ... ... ... ... ... арасында әр түрлі мағыналық байланыстар орнайды. П.В.Зернецкий
функционалды-семантикалық байланыс түрлерінің негізінде объектінің уақыт
пен кеңістікке ... ... ... ... ... айтады [27, 77-
78]. Құбылыстар мен заттарды салыстыру, ұқсастығын табу, қарсы ... ... пен ... қатысты анықтау, себеп-салдарлық байланысты
табу, процестің өту аспектісін ... ... ... ... сөйлеу
үстінде көрінеді.
Негіздеу, сендіру, дәлелдеу сияқты сөйлеушімен байланысты сөйлесімге
тән мағыналық байланыстардың орын ... ... ... ... ... ... орнайтын семантикалық аспектіні сөйлеуші
субъектінің дүниетанымы, ойлауы, ... ... ... ... ... тақырыптың айналасында, ойлаудың жалпы түрлері негізінде
сөйлесімдер арасында әр түрлі мағыналық ... ... ... ... ... диалог құрылымындағы тілдесімдік көрсеткіштер
алуан түрлі. Олардың әрқайсысының ерекше ... бар, ... ... ... ... ... және тілдесімдік қасиеттері бар. Сондықтан да диалог
құрылымы – ... ... ал ... ...... ... ... дүниеге келуін, қалыптасуын әр түрлі шарттар анықтайдығын
атап өттік. Сол шарттардан құралатын коммуникативті мәнмәтінді, оның ... ... ... ... ... мен сөз тіркестерінің қолданылу
себебін түсіндіруге көмектеседі.
Диалогтік бірлігін анықтауда басшылыққа алынатын ... ... ... ... ... кем ... екі ... сөйлеу бірлігі
жасалды. Шағылысқан сөйлеу бірліктері коммуникативті ... ... және ... ... бөлінеді. Олар әр түрлі қызметте жұмсалуы
мүмкін ... ... ... ... не ашық ... ... ... тұрмыста қолданылатын сөйлеу түрлерін және
әлеуметтік, этникалық, психологиялық көрсеткіштерді басшылыққа ала отырып,
диалогтің ... ... ... ... төмендегідей ұстанымдарды
басшылыққа алып отырдық: ... ... ... диалогті
сөйлеу формасы ретінде айқындаудың жалпылығы мен ... ... ... ... ... әңгімелесушілердің екеуінің де
белсенді атсалысуын ұсынады. Әсер ету принципі әрекеттестік принципімен
тығыз ... ... ... принципі
сөйлесімнің нақты коммуникативті-прагматикалық құрылымы семантикалық
құрылымның бір компонентінің үстемдігіне байланысты ... ... ... ... ... принципімен тығыз байланысты.
Алдын алу принципі адамның жиған тәжірибесінің нәтижесінде коммуникация
процесінің өту ... сай ... ... ... бола алу ... ... тыңдаушының әрекеті алдын-ала болжаумен байланысты
қалыптасады .
Диалогті құрастырушы компоненттер ретінде ... ... ... сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі ... ... ... қолдаушы деп бірнеше түрлерге бөлуге
болады. Диалогке тән «сөз – белгілерді» әр түрлі қырынан алып ... ... ... ... ... тұрғысынан және одан
жоғары қатысым стратегиясы тұрғысынан қызметтерін анықтауға, бағалауға
болады. Мәселен, қолдаушы ... сөз – ... ... ... да қолданады. ... ... ... сөз ... принципіне сай қарым-қатынас, сыпайылық этикетін сақтау үшін,
қарым-қатынас стратегиясын дамыту үшін ... ... ... осы ... ... ... ... дағдыланған сөз-
сигналдары – сөйлесім түрлері бар. Олар ешқандай хабар жеткізбесе ... ... ... қарым-қатынасты қалыптастырып, тыңдаушының
әңгімелесуге белсенді ... ... сол ... ... ... ... көмектеседі. Қолдаушы ... ... ... ... ... ... өзіне алуын, беретін бағасын
жеткізуі мүмкін екендігін анықтадық.
Диалогтің табиғаты диалогке қатысушылардың ... сөзі ... ... ... ... түрткі болатын репликалардың алмасуында
ашылады. ... ... дәл осы ... қазіргі уақыттағы диалог
теориясының репликаларды реплика – ... мен ...... етіп ... ... ... орнын да белгіленген болады.
Сөйлемдер арасында орнайтын семантикалық ... ... ... ... шындықты қабылдауы тұрғысынан бағалауға
болады. Ортақ тақырыптың ... ... ... ... негізінде
сөйлесімдер арасында әр түрлі мағыналық байланыстар орнайды.
Дискурсте сөйлеушінің ... ... ... өзіне қатынасы
көрінеді. Ортақ заңдылықтарды жеке ... ... ... ... көзімізді жеткіздік. Адамдар арасындағы вербальді қарым-қатынас
дискурсте жүзеге асатындығын ... Үш ... ... ... ... сөйлеу мәнбісінде бірде айқын, басым түрде, бірде тар
көлемде көрінетінін байқауға болатындығын айттық. ... жеке ... ... басым ашық көрінетін, сөйлеушінің өзіне бағытталған (бұл
жерде сөйлеушілер үшін ортақ тақырыптың болмауы да ... ... және ... ... бағытталған түрлерін де ажыратуға болады.
Жалпы тіл білімі мәселесімен байланысты ғылыми болжам коммуникативті
бағытты ... ... Оның ... жекелеген тілдер ... ... ... Жеке тіл ... ... қызметін сөйлеушінің ұстаған бағдарымен ... ... ... мен ... қатысты ғылыми негізделген тұжырымдар
жасауға көмектеседі деп ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... сөйлеу диалогінің лексикалық ерекшеліктері
Тіліміздегі сөздердің мағыналарына бірден түсіну үшін олардың ... ... тіл ... ... көмектесетін стилистика. Әрбір сөздің,
әрбір құрылымның өз алдына стильдік өңі болатындығы туралы ... ... ... екі ... алып қарайды: «сөздің таза
семантикасынан келіп шығатын стильдік ... және ... ... ... ... ... ... сипат бар. Бұл екеуін
бір-бірімен шатастырмай, ... ... ... ... білу ... [28, ... Жазба тілде ой әр стильдің өзіне тән сөздермен жүйеленіп, бір беткей
баяндалып отырса, сөйлеу тілінде тыңдаушыларға ... ... ... ... ... ... күнделікті ауызекі сөйлеу тілінде
айтылуы мен жазба тілде қолданылуы бірдей емес [29, 158].
Сөйлеу тілінің ...... ... ... ... қолданатын, сөйлеу тіліне, яғни әдеби тілдің ауызша
түріне тән ... ... ... ... ... ... қарым–қатынастағы сөздер, ... ... ... және ... сөздер, көнерген сөздер мен неологизмдер,
терминдік, бейтарап стильдегі (аспан, жер, су, адам, ... ... ... ... ... ... де ... Ауыспалы мағынадағы сөздер
құрамы жағынан қарапайым, тұрпайы және жалпылама қолданылатын сөздер болып
келеді. Ал жасаулы жағынан ... (аш ... ... метономия
(ауыл тынышталды), синекдоха (тігерге тұяқ қалдырмау) т.б. болып жіктеледі.
Сөйлеу тілінің ... ... ... ... сөздердің мағыналық жағынан
қарапайымдылығымен, кейде тұрпайы, дөрекілігімен, сөздік қолданыста көмекші
сөздер мен одағайлардың көптеп ұшырасуымен ... ... ... ... не ... ... Сөйлеу тілінің лексикалық жүйесінде
фразеологизмдердің алатын орны ерекше. Айтпақ ойды тұспалымен, ... ... ... ... ... нақыл сөздер т.б.) жиі
жұмсалады (шыбындай жаны, «ақ» дегені – ... ... ...... айтпай, жақсы жоқ, бетінің арын бес төкті, соқырға таяқ ... ... ... ... тіл ... ќос ... ж‰йесін айќын танытады:
біріншіден, тілдік формалар, сµздер, сµз ... ... ... тілдіњ
нормасына, ережелеріне сай ќызмет етеді, екіншіден, тіл ... ... ... ж‰зеге асырады. Оныњ ерекшелігі ... ... ... не ... ... ... ... не маќсатќа арналѓанына,
олардыњ белгілі бір семантикалыќ мєндеріне, ... ... ... ... шыќќан сµздіњ ішкі ойлаудыњ табиѓатын білдіруіне,
тілдік байлыѓына байланысты ... ... ... ... ... мыналарды
жатқызады : 1) лексикалық емес сөздерді қолдану: ... ... ... ... 2) ... тұрмыста фразеологизмдердің, эмоционалды-
экспрессивті лексиканың кең көлемде қолданылуы; 3) синтаксистің өзіндік
ерекшелігі: эллиптикалық және ... ... әр ... ... қайталама сөздер т.б.). Ауызекі сөйлеуде экспрессивтілік тек қана
лексикалық тұрғыда ғана емес синтаксистік тұрғыда да ... ... ... ... [30, ... баяндауға қарағанда, ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... ... ... ... тілі ... болуы баяндаудың сол арасының ... ... ... ... ... тілдік сипат беріп, оның эмоциялығын күшейтк
түсетін тілдік амалдарды ескермей болмайды. Олар мыналар: ... те ... ... ... одағайлар мен қаратпалар, әсіресе көбірек
кездесетіні – әрқайсысы бірнеше ... ... ... ... мағыналы ма/ме, ба/бе, па/пе, ше, әлде; күшейту және тежеу мағыналы
ғана, тек, ақ, да/де, та/те, ғой, әсіресе; модальды-экспрессивті – ау, ... ... ... ... сөздерді, кейде ауызекі сөйлеу тіліне
тән лексика мен ... осы, сол, ... ана, әне, міне ... ... де ... ... сияқты элипсистер мен лексикалық ... ... ... ... де жиі ... [31, ... осы ... қолданысына көңіл аударалық. Мысалы:
Солайы солай ғой, мәселен, сөзді ашық ... ... ... ... ... ... шіркіннің!
Дұрыс қой, бірақ біз саяжайымыз қараусыз қалды.
Ал сен ше?! Ағаштарды ... да ... ... па? Ех, ... ... ... ... бірліктері наќты бір сµйлеу аясында (речевая среда) ж‰зеге асырыла
отырып, белгілі бір функционалдыќ міндеттермен байланысты ... ... ... ... ... ... ... ѓана сыртќа
шыќќан сµздіњ, туындыныњ стилистикалыќ-семантикалыќ бояулары мен наќыштары
танылады. Сол ... ... ѓана ... жеке ... тілі жєне ... ѓана
тєн µзіндік тілдік ќолтањбасы, стилі ќалыптасады, дамиды. Тіл бірліктерініњ
маѓыналыќ т‰рленуінде тек ... ќана ... ... да ... орын ... Сондай факторлар
негізінде ѓана ... бір ... ... ... ... ... ... єсері т‰рлі болып келеді. Мысалы, лексикалыќ деңгейде
б±л єсерлер айќын жєне ... ... ... мен ... ... ... береді.
Ауызекі сөйлеу диалогінің лексикасының құрамы экспрессивтік ... ... ... және әр ... тақырыптағы әңгімеде пайдалынады.
Ауызекі сөйлеу диалогі әр түрлі сөз таптарынан ... Атап ... ... ... ... сын есімнен (-мұрынды, -жұмыскер,
-қалқанқұлақ), етістіктен (-міңгірлеу, -мысқылдап), үстеуден ... ... ... де ... ... ... сөйлем
мүшелерінің дербес жұмсалуына қатысты «сөйлемдер ситуация, ... бір ... ... ... ... интонациясына байланысты ұласып айтылғанда, олардың лексикалық
құрамы ретінде тұрлаусыз ... де келе ... ... [32, ... сөз ... өзгеруге бейімділігін Ю.Д. Апресян айтқан: «Сөз
негізгі мағынасынан басқа туынды мағынаға ие ... әр ... ... икем ...... [33, 149 б.]. ... Б. ... дамуына байланысты ұғым өрісі де ұлғаяды. Бұл ... ... ... әсер ... [34, 30 б.], – деп, ұғым ... ұлғаюын
сөз мағыналарының кеңеюіне жетелейтін құбылыс деп таниды. Кейде ... ... ... жаңа ... ... да ... болып
жататыны ақиқат. Бұл жөнінде ғалым А.Салқынбай өз ... ... ... дамуы мен сапалық өзгерісінің табиғатын тұлғалық жағынан
дараламай-ақ, ішкі мағыналық жағын ... ... ... семантикалық
құрылымын толық зерттеу қажет. ... ... ... ... ерекшелік пен өзек семадағы ортақтық арқылы семантикалық
дамуды бағалауға болады» [35, 74 б.], - деген.
Пікір алысу жағдайы ауызекі ... ... ... ... стильдік реңкін белгілейді. Себебі, біріншіден, екі кісінің
бетпе-бет қатысып пікір алысуы диалог түрінде жүреді. Диалогке қатысатын
сөздер ... ... ... ғана бірігіп қоймайды, репликалардың
байланысқан грамматикалық жүйесінен де ... ... ... ... осы ... талап құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... ... сөз тыңдаушыға барынша әсерлі болуы
көзделеді. Сондықтан да ауызекі сөйлеу тілінде эмоциялы мағына ... ... мол. Осы ... ... ізі ... ... де ... Үшіншіден, бетпе-бет отырып пікір алысу
сөздің қысқа, жинақы құрылуын қалайды. Коммуникативті жағдайдың бұл талабы
да ауызекі ... ... ... ... ... ... ... талаптардың әсері сөйлеу тілінің грамматикалық
жүйесінің барлық саласынан табылады. Бірақ, оның нәтижесі, әр ... ... ... ... ... тілінің ерекшелігі грамматикалық формаларды,
конструкцияларды ұйымдастырудан ғана ... ... ол ... ... құрау амалдарын өзінше, жаңа талапқа сай жұмсауынан
да байқалады [36, 86].
Тілді функционалды тұрғыдан сипаттағанда, ондағы тілдік бірліктердің
қызметі, сөйлеу ... ... ... Функционалды
аспектіде тіл, тіл бірліктері ... ... ... Прагматикалық
тұрғыдан қарастырғанда, тілдік таңбалар адамға бағытталады, сөйленім
мәтінді ... ең ... ... ... ... ... таңдап қолданылады. Сол арқылы сөйлеуші сөйлеу әрекетінде
коммуникативті, ... тыс ... қол ... ... – күрделі құбылыс. Қарым-қатынас түрлерін
жіктеу біржақты бола алмайды, себебі, жіктеу ... ... ... ... жіктеуде әртүрлі өлшем негізге алынуы мүмкін, - деп
көрсетеді [37,17].
Сөйлеу тілі диалогке құрылады. Диалог репликалар тізбегінен ... ... ... ... ... ... интонацияның маңызы ерекше болады.
Диалогте айтушының көңіл - күйі, сезімі еркін, жеңіл бейнеленіп, ... ... ой ... ... ... атты еңбекте ашық айтылған
[38, 63].
Қазақ тілі білімінде ... тілі ... ... ... ауызекі сөздің диалог түрінде жүруі репликаларды байланыстыратын
тәсілдерден ғана көрініп қоймай, сөйлемдердің құрылысына да әсер ... ... сөз ... ... ... ... ой ... [39,22].
Г.Смағұлова ауызекі сөйлеу тілінде коммуникативті функциясы аса айқын
көрінеді дей келіп, сөйлеу тілі негізінен үш түрлі шартта жүзеге ... ... ... ... ... болмайды. Егер
ресмилік туа қалса, онда мекеме басшысы қол астындағы қызметкеріне немесе
адамдардың өзара әңгімесінде ауызекі ... ... ... ... ... формасы, сөздік қоры бірден өзгереді.
Екіншіден, қарым-қатынас кезінде сөйлеушілер арасында еркіндік ... ... ... ... ... ... сөйлейді. Бұл арада сөйлеу
тақырыбына сай көбінесе тұрмыстық лексика жұмсалады, ... ... ... ... ... ... ... жиі ұшырасады.
Үшіншіден, ауызекі сөйлеуде сөз бұрын ... ... ... ... айтыла береді [40, 29]. Ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... баса назар аударуға болады.
Дж.Остин сөйлеу мәнбісін: локутивті, перлокутивті, пропозициялық,
иллокутивті ... деп ... ... мәнбісінің нәтижесі,
қабылдаушының жауап реакциясын – коммуникацияның перлокутивті аспектісіне
жатқызады. Соның ... ... ... 5 ... атап ... 1)
ассертивтер; 2) директивтер; 3) комиссивтер; 4) декларативтер; ... [41, 22-29]. ... ... ... ... ... ... арасындағы өзара түсінікті орнатудың маңыздылығын ескере
отырып, сөйлеу ... 9 ... ... 1) ... 2)
комиссивтер; 3) интеррогативтер; 4) инъюктивтер; 5) ... ... 7) ... 8) ... 9) ... [42, ... ... сөйлеу мәнбілері негізінде нақтылау, бұйыру, қарсылық
білдіру, талап ету, өтіну, болжау, уәде беру, жауап беру сияқты ... ... ... ... ... ... ... ықпал етуші
күш, сөйлеу мәнбісіне қатысушылардың психологиялық ... ... ... сөйлеу жағдаяты, т.б. көптеген факторлар жатыр. Қазақ тіл
білімінде де осы бағытта зерттеулер жүргізілуде.
Ф.Оразбаева ... ... ... мен қабылдау, бір-
бірімен тығыз байланыста болады дейді. Өйткені, ... ... ой да жоқ, ... ... ... да ... Қабылдаусыз
процесс бүтін болмай, бір жақты болып қалады, ... ... ... деп ойын ... [43, 42].
Коммуникативті-прагматикалық аспект ... ... ... ... ... компоненттеріне де ерекше
көңіл бөлуді қажет етеді. Коммуникативті компонентте жалпы ... ... ... сөз ... ... ... ... тілдік бірліктерді таңдау, орынды қолдануға байланысты жағдайлар
ескеріледі.
Ауызекі қатысымда коммуниканттар тек ой алмасып қана ... ... өз ... де білдіріп жатады. ... ... ... ... ... ... ... білдіретін
эмоциясының көрінісі, диалогтің эмоциялық ... ... ... ... ... ... ... береді. Диалогке
хабарлаудың тиімділігін ... ... ... ... қоюына қызмет ету мақсатының құралы болып табылатын семантикалық
молшылық тән. ... мол ... ... ... ... ... сөйлесімге қосымша реңк береді. Сондай-ақ, диалогте
кейбір маңызды семантикалық элементтер айқын ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуші мәліметтің бір ... ... ... Ол ... және ... ... немесе
коммуниканттардың жалпы әлеуметтік-тарихи тәжірибесіне ... ... ... түсінікті болады.
Диалогтің құрамдық бөлшектері – репликалардың түрлерін анықтауда да
прагматикалық аспект, қатысым жағдайлары, коммуниканттардың ... т.б. ... ... [1, ... тіл бірліктері сөйлеу үстінде қолданысқа түсіп, тілдік
емес мәнбілердің ықпалына, талабына, қажеттелігіне ... ... ... мен сөйлеуші мақсаты үнемі бір-бірімен сәйкес келе бермейді
дейді. Және оның 5 ... ... ... ) ... ... (уақыт пен кеңістік, орын);
2. ) сөйлеушінің әлеуметтік - психологиялық қалпы;
3. ) пропозицияның референттік сипаты, яғни сөйлеу ... ... ... ) ... ... ) сөйлеушілердің пресуппозициясы.
Диалог сөйлеу әрекеті ретінде адамның жалпы прагматикалық әрекетімен
тығыз байланысты болғандықтан, ол тек тілдік құралдарды қолдану тәсілі ... ... ... ... қарастырылуы тиіс [1, 8].
Сөйлемнің семантикалық құрылымын қалыптастыратын денотативті
жағдаятпен салыстырғанда, ... ... ... ... ... ... сөйлеушілер мен олардың стимулдарын білдіреді.
Өмірде ауызекі тіл айтылып қана қоймайды, сонымен қатар, ... ... ... ... ... құрылымда ауызекі сөйлеу тілі
басқаша болып ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тіліне қарай
бағытталады. Өзінің спецификалық айырмашылықтары бола отыра, кейбір көркем
шығарма тілдері, күнделікті ... ... ... ... ... [44, ... ауызекі сөйлеуде дауыс пен интонация (дауыс ырғағы) индивид
қабылдайтын және ... ... 38% ... Өз ... ... үшін біз
көптеген белгілермен қатар ымды да қосамыз. Иықтан қағу, қас-қабақты
өзгерту, ымдау, ... ... және ... ... дауыс ырғағын
өзгерту арқылы біз айтылған ойдың жетуіне көп ... ... Әр ... жәй ... тез ... ... тура емес ... тұспалдап жеткізу – күнделікті өмірде жиі
кездесетін сөйлем түрі. Сөйлеуші өз ойын ашық ... ... ... сол ... әр ... себептермен айта алмауы мүмкін. ... ...... ең ... ... жатады. Сөйлеуші
тыңдаушының ойын қозғайды. Тыңдаушы ... ой ... ... өз
тәжірибесіне сүйеніп, сөйлеушінің мақсатын анықтайды.
Коммуникативті процесс – сөйлеуші мен тыңдаушының жоспары айқындалатын
екі жақты сөйлеу әрекеті. Әрекет алмасу мәнбісі, яғни ... ... ... ... ... ... блокты туғызады.
Кейбір сөздер дыбыс пен дауыс ырғағына сай келмей ... ... ... ... еске ... көбіне анасы оның жылаған
дауысынан ұйқысы ... ... ... ... ұстау керек екенін, я
болмаса киіндіру керек екенін бірден түсінеді. Дыбыс пен ... ... ... ... ... аудартуға көп көмегін тигізеді. Сөз дауыс ырғағысыз
әлсіз.
Нағыз әңгіме адамдар бірін-бірі жақсы түсініп, естіп, сөздеріне ... ... ... ... болады. Қатынасу (араласу–общение) – әңгімеге
араласушылардың бірін-бірі бір мезгілде түсініп, ойларымен ... ... ... бір ... ... ... білу ... гөрі маңыздырақ. Әрине, күні бойы тұтынушыны
тыңдап отыра беруге болады, бірақ ол ... ... ... ... сіз тек ... ... және өз ... елегінен өткізесіз.
Сөйлесу арқылы өзіңіз ақпарат бере ... және оны ... ... ... ... жағдаяттарға зерттеу жүргізілді.
Адамдардың ... ... ... ... ... ... ... қасиеттері жағынан талдау жүргізілді. Оның нәтижесін төмендегі
сызбадан көруге болады:
Зерттеулердің нәтижесі ... ... 3 ... бағытта ақпарат
алмасу болатынын көрсетті. Көзбен көру ... ... 55% ... Бұл ыммен көрсететін ақпараттар. Ақпараттың 38% дауыс ырғағы
құрайды. Ал сөйлеу арқылы біз тек 7% ғана ... ... ... ... кезінде сұлулық салонында ауызекі сөйлеуден ... ... ... ... Сол ... ... ... назар аударсақ:
Ыммен нені білдіруге болады:
|Белгі |Әр ... ... ... ... ... |Алдыға ... иілу ... |
| ... иық |Бас ию |
| ... иық ... | ... болу ... тік арқа ... ... |
| ... ... ... |
| |Жай ... | ... |Ынталылық ... ... |
| ... алға созу ... ... |
| ... ... қою ... ... тия білу |Иығын төмен салу ... ерін |
| ... ... таяну |Ашулы көзқарас |
| ... қол ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... сапалық белгілері үлкен рөл
атқарады. Сөйлеу тілінің ...... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне, яғни әдеби
тілдің ауызша түріне тән ... ... ... ... ... ... күнделікті қарым-қатынастағы сөздер, диалектизмдер,
кәсіби сөздер, қарапайым және ... ... ... ... стильдегі сөздер т.б. енеді. Әр адамның сөйлеу мәнбісі кезінде
дауыс ... ... ... ... ... ырғағы төменгі, сонымен қатар, жоғарғы болуы мүмкін.
Мамандар сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... ол құлаққа жеңіл естіледі және оңай айтылады.
Тәжірибелену арқылы ... ... ... ... ... ... ырғағы). Ол сіздің көңіл-күйіңізді айқындайды. және
әңгімелесуші ретінде өз әсерін тигізеді. Дауыс ырғағынан ... ... ... ... ... ... ойыңызды жеткізбейді. Егер сөйлемнің
соңына қарай дауыс екпіні жоғары көтерілсе, тыңдаушы кенеттен тағы ... ... ... Ойлап қараңызшы, егер «Үйде өрт болып жатыр»
деген сөйлемді қандай да бір дауыс ырғағына салсақ та ... ... ... ... ... үй ме, әлде тез әрекет етуді ... ... бір ... ма? Ал, енді осы ... ырғақ қосып, лепті ... ... ... өрт ... ... Бұл кезде айтушының сөзінің рас
екендігіне әрине ешқандай күмән ... ... ... - ... ... ең қажетті нәрсе.
Әсіресе телефонмен сөйлескенде яғни ... ... ... Сыпайы дауыс әрдайым жағымды естілуі керек.
Қатты дауыс. Жәй ғана қатты дауыс адамның ішкі дүниесін ... не ... ... ... ... сенімділікті, шынайылықты,
қызығушылықты және де шыдамсыздық пен ашушаңдықты білдіруі мүмкін.
Түсінушілік. Сөйлеу барысынды ... ... бос ... Міңгірлеуге болмайды. Егер сіздің дыбысыңызда басқа тілде
сөйлегенде сөздерді дүрыс айтпау немесе жергілікті диалект ... ... де ол ... ... мағынасын бұзбаса, өзгертпесе, олардан арылуға
тырыспаңыз.
Жылдамдық. Әдетте, 1 минуттағы жылдамдық 140 сөз ... Егер сіз ... ... ... онда ... тыңдаушыңыз сөздің мағынасына емес
сіздің сөйлеу тіліңіздің жылдамдығына көп көңіл ... Өте жәй ... ... ... Өйткені, ол сіздің әрбір сөзіңізді тыңдап,
келесі сөзді тағатсыздана күтіп отырады.
Дауыс екпіні. Әрбір сөзді нақты ... ... ... «т», ... «х» ... анық естілуін қадағалаңыз. Нақты сөйлеу сіздің жұмыс
адамы екенін білдіреді. Сонымен қатар, жалғауларды жұтып қалу ... ... ... ... ... деген ынтаңыз сөзіңіз сияқты
немқұрайлы деп ойлайды. Жалпы, осы айтылғандардың
барлығы, яғни дауыстың ... ... ... ... ... ... құрайды.
Сөйлеу диалогінің лексикалық құрамы айтарлықтай әр ... ... ... диалогінде бейтарап лексика ... ... ... Шай ма? Жоқ, мен кешірек ішемін, өздерің іше
беріңдер.
Кәшкен: Шай емес, ... ... Тез, тез! ... өлең ... ... ... тыңдаңдар, өлеңмен миларың жаңарсын.
Құрмаш: Жақсы.
Кәшкен: Достарым, бұл өлеңнің аты "Арман"
Ораз: Оһо! ... ... ... әңгімелесушілер сөйлемде бейтарап лексика құрамын
қолданған.
Бейтарап лексикадан басқа сөйлеу диалогінде ... ... ... ... ... одағай, үстеу сияқты шағын сөз
топтары жиі кездесетінін айтқан жөн. ... ... Ей, Ораз ... Немене?
Кәшкен: Дүниеге бір өлең келіп қалды
Ораз: Келсе қайт дейсің!
Кәшкен: Тыңда, оқимын. (үнтаспадан көшірме)
Сөйлеу диалогінде ... ... ... әр ... ... мамандықтағы, білімдері де әркелкі адамдар қолдана береді.
Төмендегі біздің мысалымызда оны: студент, жас ғалым және ... ... ... ... ... бәрі:
– Па, шіркін, қыз өссе ... ... ... Бір үйдің ер
азаматын жоқтатпас! - деп тамсанады. Сондайда әжем келіп килігеді.
–Осы жұрт ... жүре ... ... түге. Қызымды
ауыртасыңдар, тфәй деңдер,- дейді. Онан кейін үйге кіріп, қазандықтың
күйесін саусағына жағып ... ... ... ... бола ... ... ... ешкімнің
көзі де, тілі де тимейді.
Тәйт, әрі! Күпір сөйлеме! (үнтаспадан көшірме)
Сөйлеу диалогте тек қана стилистикалық ... ... ... ... мен жаргон сөздер де қарастырылған. Оның қолданысы көбіне ... ... ... ... Неге ... айта беріңіз...
Абдолла: Жақсы көрдім деймін... Сіз маған ұнайсыз...
Гүлбаршын: Рахмет!... Сүйгеніңізге. Тамаша...
Абдолла: А?
Гүлбаршын: Жақсы көргеніңіз үшін – рахмет. ... ... ... ... ... лексиканың әртүрлі
қызметінің көбі қазіргі әдеби зерттеулерде қарастырылған, ... ... ... ... жалпылама пікірлермен ғана шектелеміз.
Ауызекі сөйлеу лексикасының қолданысы жай ... мен ... ... ... лексикасы ауызекі диалогінде жиі кездеспегенімен, ол ... ... ол ... ... ... және жандандыра түседі.
Қасым: А, осы ағай қызық кісі-ау, ... ... ... ... Иә, тым оригинальный көрінеді.
Ғани: Ылғи "қыздар" дейді.
Жазыкең: Е, енді қыз емей енді кім ... ... Олай ... енді дұрысын өзіңіз айта ғой. О несі екен? (үнтаспадан
көшірме)
Жай ... ... ... ... тілдік айналымдар кезінде,
күлкілі нәтиже беру мақсатында да қолданылады.
Гүлмайдан: Алпан саған не болған ?
Алпан: Сенің жұмыстан шыққаныңа ... бес ... ... ғой, ... ?
Гүлмайдан: Сүт, сүт алдым, міне.
Алпан: Ол дүкен алыста ғой, сен қалай тез келіп қалдың ?
Гүлмайдан: Не ... ... тез ... ... Ол ... Ә, сені ... ... тастаған ғой?...
Гүлмайдан: Әй, өзің қандай адамсың?! Біресе ерте келдің дейсің ?!
Біресе кеш ... ... ?! ... ... ... ... ... мәнерлі, сатиралық қолданыста
әр кез бола бермейді. Мысалы, кейбір төменгі ... ... оны ... ... ... ... ... білмейтін адамдар да есепсіз қолдана береді.
Сонымен, сөйлеу диалогінде, қарапайым лексикасының, жаргон сөздердің
болуы оның еркін және айқын болынуының басты ... ... мен ... ... ... жастардың сөйлеу
мәдениеттілігін төмендетеді. Соңында стилистикалық қабаттың төмендеуі ... ... ... ... диалогінің өзгеше сипаттамасын сөйлеу мәнерінде
әдеби сөздерді пайдаланумен байланыстырады.
Стильдік қолданыста туындаған қарама-қайшылықтар ... де ... ... ... ... және ... ... сөйлеу диалогінің бейтарап және стилистикалық құрамының басты
құрылымы ретінде қарастырылады.
Тілдік ойындардың артықшылықтарына ... ... ... ... өте аз ... мақсатымыз әдеби лексиканың сөйлеу диалогіне енуінің негізі мен
себептерінің қолданылуын қарастыру.
Орта есеппен әдеби ... ... ... 2% ... ... ... лексиканың пайда болуының өзіндік себептері бар. Бәрінен
бұрын әдеби сөздер мен ұғымдардың сөйлеу диалогіндегі ... әр ... ... мәнеріне байланысты.
Бұл жағдайда әдеби лексика ешқандай сөздік жағдайға да, серіктесіңнің
мінез-құлқына да, тақырыпқа да қатыссыз қолданылған.
Біздің материалымыздың көп ... ... ... ... ... ... сөздерді өз әңгімесінде тіпті керек етпейді. Мысалы:
-Жүйелі түрде үш құрбыммен хат алысып тұрады. Біреуі ауылда ... ... да, ... да оның ... мәз ... сабақты өте
жоғары бағалады. (үнтаспадан көшірме)
Егде адамдардың сөйлеу мәнерінде көбіне ескірген сөздер басым.
- Әй, тәйір, енемнің аруағының мысы ... ма, ... ... ... әдеби лексиканың кең етек алуы ... ... ... десе де болады.
Ережелерге сәйкес әр мәселелердің шешілуі терминологиялық лексикаға
әкеліп соғады.
Лингвистикалық есімше, ... ... ... ... ... терминдер филолог ғалымдардың лингвистикалық тақырыптағы
әңгімелерінде кездеседі. Әдеби ... ... ... ... ... лексикасы да кездеседі. Ең бастысы оның бәрі әңгімеге ... ... ... ... және арнайы терминдер, әңгімелесушілердің
бір-бірін жақсы түсінуіне көмектеседі және диалогті әрлендіре түседі.
Қысым, Сауықтыру, Клетка – ... ... ... ... ... (бір жақты) таластар кезінде кездеседі.
Бірақ, барлық уақытта ... ... ... ... болуы
белгілі бір негіздермен шартты емес екенін айта кеткен жөн.
Психологиялық деректерге сүйенсек, сөйлеу ... ... ... болуына әңгіме барысындағы серіктесіңнің бағыт-бағдары көп әсер
етеді. Мысалы: жоғары оқу орнының ... мен жас ... ... ... , ... ... әңгіме болу үшін жас жұмысшының сөзінен
әдеби сөздерді пайдаланып отырғанын аңғарасыз.
Кейбіреулердің сауатты болып көрінгісі келуі үшін ... ... ... оның ... екендігін онша аңғарта қоймайды.
- Жемістің ұзақ сақталуы, жарамдылығы ... ... а, ... ... Жыл бойы. (үнтаспадан көшірме)
Кейде серіктесінің алдында үлкен болып көрінуі үшін ... ... ... ... сөздерді қолданады.
- Қазір өте керемет кеш болуы мүмкін. Сұрақ қоюға, трибунаға шығып
сөйлеуге дайын болыңыздыр. Саясатқа жол берілмейді, тақырып бойынша
сөз ... // ... бұл ... сұрақ қозғалған болатын.
(үнтаспадан көшірме)
Әдеби тіл сөйлеу ... ... ... ... лексикалық
стилистикалық мағынасын өзгертуі мүмкін. Біріншіден, ол өзгеше мысқылды
ойды ... ... ... ... ... сөйлеу диалогінде өзінің
нақты мағынасын жоғалтады да ... ... ... Иә, мен ... сіздің нақты ұмтылысыңызды, әрине, ... ... ... тіл өз ... жоғалта отырып ауысқан және мағынасы
төмендеп кеткен сөйлеу диалогінің пайда болғанын көреміз.
– Алда ... ... ... тұр, ... ... да ... Неге?(үнтаспадан көшірме)
Егер сөйлеу диалогінде әдеби сөздің ... ... ... онда ... ... ... ... әдеби сөздер өздерінің тура мағынасында қолданылады, бірақ жаргон
сөздермен, я болмаса ауызекі сөздермен қатар ... ... ... ... сөздер синтаксистік құрылымдарда да өзінің мағынасында
қолданыста болады.
Сөйлеу диалогінде де әдеби сөздер серіктесіңнің ыңғайына қарай, арнайы
тақырыпқа байланысты, тілдік ... ... ... өзінің
ерекше жеке сөздік мәнерін қалыптастырған.
Сөйлеу диалогінің біршама белгілісі ... ... ... лексика
сөйлеу диалогінде барынша аз қолданылады, ол көбінесе арнайы ... ... ... ... ... қолданылады. Әдеби
тілдің элементтері берілген лексикалық топтарға стилистикалық өзгерістер
енгізуге болады.
Тілді қолдану арнайы стилистикалық ... бар ... я ... ... сай болмауы жауапсыздық болып есептеледі.
Сонымен, ауызекі сөйлеу диалогінің лексикалық сипаттамасы бір ... ... ...... ... ... күрделі емес, сондықтан
тіл біліміндегі тіл бірліктерін үнемдеу заңдылығы үлкен ... ... ... ... ... ... қалдырып кету т.б. жиі кездеседі.
Ауызекі диалогтің ... ... ... ... – бейтарап стильдік
сөздер, тұрмыстық қарым-қатынас сөздер, экспрессиялық, эмоционалдық сөздер,
стилистикалық реңкі көбінесе ... емес ... ... ... ... ... лексика да (2%) қолданылады. Бұл
қолданыстардың мақсаты: диалогке қатынасқан ... ... ... ... мәдениетті екендігін, оқымысты екендігін көрсету үшін
пайдаланады.
2.2 Ауызекі ... ... ... ... ... құрайтын компоненттердің бірі – грамматикалық
формалар. Ол – морфологиялық, синтаксистік және ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты көп болып, олардың қолданылу аясы
соншалықты кең, бай ... жеке ... ... ... ... ... көрінісі әрқилы болып көрініс береді.
Олар әдеби ... ... ... мол ... пайдалана отырып,
грамматикалық ережелерге, нормаға ... ... ... ... ... грамматикалық ережелер, негізінде, ... ... ... жасалады", -дейді ғалымдар [45, 55] Әрине, қазақ тілі –
грамматикалық ережелері орныққан, қалыптасқан тіл, дегенмен ақын-жазушылар
оларға өз ... ... де ... ... сөзсіз. Осы
мәселеге қысқа тоқталып өтейік.
Ж.Қаңлыбаева кез келген ... ...... туындайтын тура мағынасы және нағыз"сөйлеу" мағынасы бар, - дей
келіп, бұл ... ... ... пен ... ... ... ... сөйлеу барысында сөйлеуші алдына қандай мақсат ... да, ... ... ... ... Бұл тағы да ... процессті
сөйлеуші интенциясы мен тыңдаушы реакциясымен санаса отырып зерттеу керек
екенін нақтылай түседі. Сөйлеуші өзі үшін ғана ... ... ... Л.В.Щерба белгілі бір мәліметті хабарлап тұрып, өз тыңдаушысын
сол мәліметпен таныстырады да, оған ... ... ... ... ... ... сөз ... тілдік тәсілдерді, сөз оралымдары мен сөйлем
қүрылысын кейіпкер тілі арқылы береді. Образ жасау тәсілін тікелей ... ... ... ... ... арқылы оған стильдік жүк
артады, ал кейіпкер болмысын танытатын бірден-бір тілдік құрал диалог екені
лингвист-ғалымдар Л.В.Щерба, ... ... ... ... ... ... жоқ, ол ... сөйлеу тіліне жақын. Ал
ауызекі сөйлеу тілі жөнінде тіл ... ... ... бар. ... ... ... сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері» атты
еңбегінде ауызекі сөйлеу тілін қалыптастыратын коммуникативтік жағдайлардың
басты-басты жақтарын атап ... ... 1. ... айту ... әрі ... тыңдаушының жүзбе-жүз отырып қатысуы; 2. Пікір айту ... ... екі ... бірнеше адамның қатысуы; 3. ... айту ... ... ... үстінде құралады [39, 55 б.]. Осы үш шарт
ауызекі ... ... тән ... оның ... ... ... ... екеуінің мәні ерекше. Ауызекі сөйлеудің
диалог түрінде жүруі оның синтаксистік құрылымында, лексикасына көп әсер
етеді, ... ... сөз ... ... ыңғайлы құрылуға тиіс. Осы
коммуникативтік талап ауызекі сөзде сөйлемдердің, сөз ... ... ... ... ... ойды ... ... бунақтарға таратылып айтылуынан, осыны іске асыратын синтаксистік
тәсілдерден т.б. көрінеді, екіншіден, ... ... ... ... екі ... ... ... ұштасып, сабақтасып жатады.
А.Ысқақов былай дейді «Форма тудыратын жұрнақтарды мағыналары мен
қызметтері жағынан сөз ... ... мен сөз ... екі ... екеуінің де ерекшеліктеріне жуықтайтын категория
деп қарауға болады» [47, 31 б.], - деп, сөз ... ... ... әмбебаптық ерекшеліктеріне назар аударады. Дегенмен, сөз
түрлендіруші жұрнақтардан гөрі сөз ... ... ... ... ... ... зор екендігі белгілі. Бұл жөнінде
ғалым Б.Момынова: «Сөз тудырушы жұрнақтардың ... ... ... сөздер дербес лексикалық единицаға айналып, сөздіктерде реестр сөз
ретінде қарастырылады. С.Исаев көрсеткендей, осы туынды мағыналарына ... ... ... ... да, ... да зерттеу нысаны
болса, форма тудырушы жұрнақтар тек морфологияның нысаны ... ... ... ... [48, 102].
Стилистиканы қолдану аясына қарай зерттеу әр түрлі сөйлемде бірінші
кезекте функционалды-стильдік аспект ... ... дей ... оны ... тұрғысынан бағалауда сөйлемнің әр түрлі сөйлеу
стиліндегі қолданысын білу ... ... ... ... ... Жалпы
функционалдық стиль жай, құрмалас, ... ... ... сипаттайды. Осы тұжырымды басшылыққа ала отырып, сөйлеу тіліне
өзіндік жеке коммуникативтегі қарым-қатынас ситуативтілігі тән ... Бұл ... ... әр ... ... деңгейде
көрініс береді. Сөйлеу ... ... ... жекелеген
тәсілдері арқылы синтаксистік құрылым деңгейінде айқындала түседі. Сөйлеу
тіліндегі синтаксистік құрылымға тән ... ...... ... сөйлем құрылымдық жағынан сөйлеу тілінің, ал сөйлеу
тілі болған соң кейіпкер тілінің де ерекше ... ... ... ... Сөйлем диалогке / ал диалог біз сөз етіп отырған кейіпкер тілі
көрінісі құрылғанда бірқатар мүшені «қабылдаушының ... ... ... ... үзілмейді, яғни алдыңғы сөйлемдерден ол
байланыс қалпына келтіріледі.
«Кейбір зерттеушілеріміз ... ... ... ... ... ... ... ондай сөйлемдерді толымсыздық
жағынан емес, құрылымдық және функциялық ерекшеліктері ... ... деп ... Осы ... ... ... сөйлемдерді толымды
сөйлемдермен салыстыру қажет емес, өйткені ол синтаксистік норманы бұзады.
Толымсыз сөйлемдерді жіктеуде олардың мағына-мазмұн толықтығы я ... ... ... ... ... үш жайт ... ... 1)
толымсыз сөйлемнің пайда болуындағы мәнмәтін мен ситуация факторы; 2)
қатыспай ... ... ... ... ... 3) ... ... құрамы. Осыған сәйкес толымсыз ... ... ... ... ... деп үшке бөледі. Осы
үшеуіне де мәнмәтіннің ықпалы ... ... ... бұлардың қай-қайсысы
болсын сөйлеумен байланысты екенін байқадық. «Сөйлемді толымсыз етіп ... ... ... ... ... жолының бірі» деген
пікірді қолдай отырып толымсыз сөйлем пьеса тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... түрі. Ондағы қатыспай тұрған
мүшені мәнмәтін немесе ситуация арқылы ... ... [50, 57 ... ... ... ... байланысты Ж.А.Жақыпов
көрсеткендей, бастауышсыз, анықтауышсыз, толықтауышсыз, ... ... ... ... ... түрлер диалогтің басты
ерекшеліктері бола алады. «Атаулы сөйлем ... ... ... жауап
бере алмайды. Ол – ... ... ... / ... / айту
жосығына қарай бөлінген бөлшегі, кесіндісі. Бұндайда ... ... [50, ... ... жазба әдебиеттің, проза, драматургияның өркендеуімен
байланысты шығып, қалыптасқан дейтін пікір бар екені мәлім. Сөйлемдер үнемі
тек ... пен ... ... ... ... ... атаулы сөйлемдер деген бар. Ж.А.Жақыпов атаулы сөйлемге тән
қағидаларды санамалап көрсетеді:
• тұрлаулы мүшелерге талданбайды;
• баяндау ... ... ... ... ... құбылысты, мекен,
мезгілді атап қана қояды;
• шаққа қатысты болады, жаққа бейтарап болады;
Грамматикалық формасы - атау тұлғасында ... [50, 125]. ... ... ... ... ... өзі бар. ... тиянақты синтаксистік форма беретін - интонация, ... ... ... ... ... коммуникативті мақсатпен ойды
эмоциялы етіп беру амалы ... ... ... ... тілінде
сөйлемнің эмоциялы және сөгіс, тілек мағынасында ... көп ... ... ... ... ... «Мың бол шырағым» т.б. мысалдарды
келтіруге болады.
Атаулы ... ... ... - ... ... тұрпаты – негізгі мүшенің қай сөз табынан болуына байланысты.
Сол негізгі мүшенің қай сөз ... ... орай ... ... ... ... Р.Әмірдің еңбегіндегі топтастыруға сүйене
отырып қарастырдық: құбылысты, затты эмоциялы атау үшін; негізгі мүшесі ... ... ... ... мүше ... сын есім ... ... негізгі мүшесі тұйық етістіктен; ... ... ... ... ... ... -ған, -ген, -қан, -кен, -тын, -тін тұлғалы есімшеден
болып келіп көбінесе осындай формалы ... ... ... диалогте
ойды эмоциялы білдіру мақсатында жұмсалады [39, 59].
Тілдік функциялардың ... ... ... ... ауызша
коммуникацияда келтіріледі, оған «ауызекі сөйлеу» сипаты ... ... ... ... ... ... ... түйін
белгілі, оған сәйкес ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... тіл ... болып табылады, сонымен қоса ауызекі сөйлемде тіл
білімінің барлық мәселелері түйіседі және оны кез ... ... ... өтеді. «Ауызекі сөйлеу» терминіне тән ерекшеліктер көркем ... сөзі мен ... ... ... ... атқарады деп көрсетеді
өзінің зерттеулерінде Г.Әзімжанова С.Мұратбековтың әңгімелеріндегі кейіпкер
сөзіне мысал ... ... және ... ... ... ... құралды көрсетеді. Мұндай құралдарға Г.Әзімжанова мыналарды
жатқызады: 1) ... ... ... ... мен ... ... дыбысталуы; 2) кейіпкер ойындағы (реплика) ... 3) ... ... 4) ... ... ... ... 5) релятивтер; 6) сөз тәртібі, олардың сөйлем ... 7) ... ... 8) шет тілдердің бекітілуі; 9) күрделі
синтаксистік конструкциялардың ... 10) ... ... 11) ... ... ... 12) сөйлемде
жекелеген сөздердің түсіп қалуы; 13) қайталама сөздердің ... ... ... мен экспрессиясын сипаттайтын сөйлемдердің сан алуан
типтері [51, 59].
Кейіпкер сөзінің сипатын әдеби-ауызша сөйлеудің жоғарыда аталған
фонетика-синтаксистік ... ... ... себебі кейіпкердің жоспары
өзіндік композициялық-сөйлемдік ... және ... ... кең ... ... ... ... түрлерге бөліп қарастырады: үш
түрге бөлінетін ... ... сөзі - ... тура ... тура ... ішкі
сөйлем формасындағы тура сөйлем немесе ішкі ... тура ... тура ... ... ... ... ... табиғи сөйлем,
жартылай тура сөйлем, аралас өзге формалы сөйлем [52, 49 ... ... ... да ... ... ... тарамдар
бөлген (1 жақтан арнау және әртүрлілігі; субьективтік авторлық арнау) ... орыс ... тән ... ... тіл ... ... ... тарамдар (мәтіндердегі ... ... ... ... ... ... тіл білімінде сөйлем және тіл кейіпкер
проблемалары жөніндегі К.К.Еңсебаеваның диссертациялық ... ... ... ... экспрессивтік мағына, стилистикалық тіл
кейіпкерлерінің ауыртпалығы, ... ... ... ... және ... ... стильде қолдану ерекшеліктері, синтаксистік тіл
құрылымының конструкциясы қаралған. Қазақ тілінде ауызекі ... 2 ... ... ... ... ... ... [53,126]. Ауызша
ауызекі сөйлемнің жазбашадан айырмашылығы, ... ...... ... ... ... ... көшеде
және басқа да ауызекі ... ... ... ... басты
формасы диалог болып табылады. Жеке диалогте өз бетінше «жүйе» болмайды.
Диалог сапасының ... ... ... тәсіл ретінде
қолданылуы. Әрбір қатысушы ... ... ... өзінің жеке
позициясын ... ... ... ... ... және
лексикалық құрылымда ауызекі диалогтік сөйлем формасы басты рөл ... ... ... ... ... ... бар.
Бұдан шығатын түсінік – диалог кейіпкер бейнесін сомдауда, стильдік ... ... ... ... саналады. Диалогтік сөйлем ... ... ... ... бір кейіпкерді әр қырынан ... ... ... ... стильдік, грамматикалық, синтаксистік,
лексикалық құралдар кейіпкер бейнесін, мінезін ашуға көмектеседі, диалогтік
сөйлем ерекшеліктері мен бейне персонажы ... ... ... [54,
323-326]. Диалогтік форма сөйлемінде лингвостилистикалық және эстетикалық
үстемдік жоғары, сол себепті әртүрлі өз бетінше ... ... ... ... ... көркем мәтіндегі диалог «бір сәттік бейне»
(кіші бейне немесе оқиғалы бейне) ... ... ... [53, 18]. ... ... кейіпкер сөйлемі, тілі (ауыл тілі, қала тілі)
элементтерін қолдана отырып кейіпкер бейнесін ... әр ... ... «Әй, ... ... сені», «Міне, білетін адамның сөзі»
(үнтаспадан ... ... ... ... ... ... ... және оның лингвистикалық әдебиеттерге әсер етуіне байланысты
айтарлықтай қиындықтар ... ... ... ... ... «ауызекі құрылымдар» секілді терминологиялық атаулар
өздеріне тән қасиеттерге байланысты ... яғни ... ... ... Бұл мына ... байланысты, біріншіден,
тәсілдеменің бейбарабарлығымен және ... ... ... нақ ... бірқатар зерттеушілер ауызекі сөйлеу мен кейіпкер сөзін көркем
әдеби шығармаларға енгізуді ... деп ... Ол ... ... синтаксистік ерекшеліктерді ескере отырып орындалады. Екіншіден,
осы сөз тіркесін пайдалану көп жағдайда шартты түрде ... ... ... ... ... негіздемелерге сүйенеді, арнайы
ауызекі синтаксистік құрылымдар суреттеледі, не болмаса зерттеу негіздерін
жалпы тілдік синтаксистік ... ... ... ... ... көрініс табады. Үшінші тәсілдеме ауызекі сөйлем құрамында
синтаксистік ... ... ... модельдердің кездесетінін
мойындаумен байланысты, ол модельдер өзінің бастапқы да, ... де ... ... ... ауызекі синтаксистік құрылыс құрамы
әртекті және күрделі.
Ауызекі диалог синтаксисіне тән ... ... оның ... ... ... ... ... айқын шекараларының
байқалмауы болып табылады, ... ... ... ... ... ... басым мөлшерінің кездесуіне әкеп ... ... ... ... ... ... Олардың кездесуі ауызекі
диалогтің ауызша формасымен, ... ... ... ... ... Мысалы:
Өйткені «а» есіңде ме/ олар айтып еді ғой/ жаңағы Айнұрдың мәселесі
туралы/ көп нәрселер жазылған болатын... (үнтаспадан ... ... ойды ... асыру мүмкіндігі ауызекі диалогтегі
интонацияның маңызды ұйымдастырылған қасиеттерімен ... ... ... ... ... ... ... айқын емес.
«Әлсіз рәсімделген синтаксистік құрылым» түсінігі ғылыми әдебиеттерде
әлі нақты лингвистикалық түсініктемеге ие емес. Бірақ бұлардың ... ... ... ... ... дәл ... құрылымының
жүзеге асырылып жатқандығын хабарлап, ... ... ... мүмкіндік
алмаған [55, 59]. Соған байланысты Е.А.Земскаяның жеке ойымен келіспеуге
болмайды, ол ... ... ... ... тыс аморфты, тербелмелі және
нақтылау мен түсініктемені қажет етеді деп есептейді [56, 127 ... ... ... көптеген ерекшеліктері ғылыми
әдебиеттерде кездеседі. ... ... ... деп, ... ... ... ... баяндамаларды ғана емес, сонымен қатар,
еркін біріккен байланысы бар ... әрі ... ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымдардың
әлсіз рәсімділігі оның құрамындағы диалогтің әсері болып табылады. Ол көп
жағдайда қосымшалардың, жұрнақтардың басым ... ... ... жақсы/ жібере алмасаң/ бәрі де содан басталған: мен оған
тамағын беріп... / кейін барайын жеріне ... ... ... ... аталмыш полипредикативті ойы еркін біріккен
байланыспен құрылу ... ие - ... ... ... ... ... екіншісімен еркін бірігеді / бәрі де содан басталған»/,
оған барлық қалған ойлар келіп қосылады. Мәселен:
- Көп ... ... ... бөлген болатынбыз/ әрине/ қазіргі
өнерге де көзқарасым жаман емес/ өткен ғасырдың жұмыстары... ... олар ... ... ... ... ... құрылымдардың сипаттық ерекшелігі әдеби тілдің қатқыл
жұмбақталған тегінен ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Күрделі ойдың бөлшектері бір-бірімен қабаттасып ... де, ... ... бүтін бір сөйлем болып бірігеді.
Біздің ойымызша, әлсіз ресімделгендердің қатарына синтаксистік білімді
де жатқызуға болады, олар үшін ... жүре келе ... ... ... ... оның дауысының көтеріңкі екенін ескердім... қалай сөйлейді өзі/
-.(үнтаспадан көшірме).
Фразаны жүре келе қайта құрастыру ауызекі ... ... ашық ... ... байланысты:
- Емтиханды тапсырдық - енді басталды... не болса соны айтады//
-.(үнтаспадан көшірме).
Ойды айтарлықтай толық жеткізу мақсатында ... ... ... ... ... ... деп ... құрылымдар да әлсіз рәсімделген құрылыстардың
қатарына кіреді. Мысалы:
Мен онда көргенмін/ алғашқы қауым ... ... ... ... ... ... кіретін әртегістілік, ассоциативтілік
өзін әлсіз рәсімделген деп есептеуге ... ... ... ... синтаксистік сипаты белгісіз әртегіс
құрылымдардың жүзеге асу, аспауымен түсіндіріледі.
Бұл мүлдем басқа нәрсеге байланысты/ ... мен үшін оның ... ... ... көп нәрсе айтуға болады/ не нәрсе болса да.../ (үнтаспадан
көшірме)
Ауызекі ... ... ... көп ... өзінің құрамына әртүрлі
қойылмалы құрылым мен білімдердің енуі нәтижесінде ... ... Ақыл ... ... ... егер сіз тіл ... келсе/ әлгі/
сіздің әдебиетке құмар екеніңізді... сондықтан тілші болғаныңыз дұрыс//-
(үнтаспадан көшірме).
Келтірілген синтаксистік фразаның ішінде түсіндіру қызметін ... ... бар ... ... Оның пайда болуы ауызекі диалогтің
айқындылығы нәтижесінде мүмкін ... отыр және ол ... ... ... әкеп соқтырады.
Қосымшалардың қызметін ойлау кезіндегі үзілістерді көрсететін сөз
тіркестері атқарады.
Тыңда/ дұрысы/ әлгі/ біздің үйге барғанымыз.../ ... сөзі ... ... ... ... ... ойды
әлсіз рәсімделуіне саяды. Мәселен:
Сізге бір нәрсе ... бола ма? ... жоқ/ ... ... ... ... мүмкін// -.(үнтаспадан
көшірме).
Әлсіз рәсімделген құрылыстардың кездесуі ауызекі диалогтің әр түрлі
қасиетімен ... ... ... екі ... одан да көп ... ... бөлу мүмкіндігімен байланысты. Мысалы:
1. Бақылау жұмысы орташа ауыртпалықта өтті/ дайындық бөлімде оқығаным
көмектесті/ қосымша курстар ... ... қай ... болды? -.(үнтаспадан көшірме)
Репликаны сөйлеушінің бірі бөлу нәтижесінде әлсіз рәсімделген құрылым
- аяқталмаған ой туындайды. Мәселен:
Оны ... ... ... көне ме?
Жоқ/ жаңа... бір құрбымнан/ -(үнтаспадан көшірме).
Бұл жағдайда кедергі ... ... ... ... құрылымын бұзды
да, оның құрамына жоқ релятивін кіргізді. Ол ... ... ... ... синтаксистік бірлікті қиындатады.
Әлсіз рәсімделген ой сөйлем ағынында өзді-өзіне ... ... ... ... әрқашанда/ мен тыңдап отырғанда/ әр уақытта ойымды
бөледі кейде... (үнтаспадан көшірме).
Қыстырма компоненттер өзінің грамматикалық ... сай ... ... ... жалпы сөйлем мазмұнын әр түрлі мағыналық
тұрғыдан толықтырып отырады. Қыстырмаларды басқа сөздерден, сөз ... ... - ... ... Талданып отырған драмалық
шығармалар диалогіндегі қыстырма сөздер мен сөйлемдердің жұмсалуында
мынадай ерекше көріністерді ауызекі ... ... де ... ... ... мен ... ... тілі қолданысында көбіне эмоциялы
болуына байланысты, пікірді дәлелді ету үшін ... ... ... ... Пікірді, ойды ерекше ескерту үшін ескертіп қояйын, айтып қояйын деген
қыстырма сөйлемдер енгізіледі.
2. Айтылған пікірге тірек болатын әсерлілік өң ... ... ... ... деп, ... ... айтпақшы тәрізді көмекші арқылы
беріледі.
3. Айтылып отырған пікірге сенімсіздік көрсете сөйлегенде сірә, ... ... ... ... мен ... пайдалынады.
4. Сөйлеу тілі де жиі кездесетін қыстырма сөйлемнің баяндауышы -ып еді ... еді ғой ... ... шақ етістіктер түрінде оқиғаны, кісіні затты
тыңдаушының есіне түсіру мақсатында қолданылады.
5. «Зат есім – сұраулық ... ... ... оқиғаны, затты еске түсіру
мақсатында жұмсалады.
7. Тыңдаушының айтылған хабар жөнінде мағлұматын анықтау
мақсатында енгізілетін қыстырма ... ... тілі ... ... ... қыстырма сөйлемдердің көп
жұмсалуына байланысты. Мұнда көбінесе реніш, сөгіс, ... ... ... ... ... қолданыста болады.
8. Қыстырма ретінде жұмсалатын мынадай сөйлемдер кейіпкер ... сен ... сен ... тілі ... ... ... мен сөйлемдердің пьеса
тіліне эмоционалды реңк және бірден-бір ойды, пікірді ... ... ... көз ... ... ... сөйлемдегі ойға қатысы бола тұра, сөйлем мүшелерімен
байланысқа түспей, олардан интонация арқылы ... ... ... бар. ... ... ... ... қатар, одағай және қаратпа
сөздерді жатқызамыз. Бұл оқшау сөздер туралы айту себебіміз, бұл ... ... ... ... ... соң, ... ... синтаксистік қызметі өте зор.
Алдыңғы репликаның бір сөзін ... ... ... Мысалы: - Жаңа байқаған жоқсың ба?
- Байқағанда қандай (үнтаспадан көшірме).
1. Алдыңғы репликадан қайталанған сөз бен ... ... ... ... ... Ал, ... ... шешей, өзің орта жасқа келген баласың. (үнтаспадан көшірме)
Тіл бірліктерінің жұмсалым ... ... ... ... ... ... Сөйлесім мазмұны бірнеше қабаттардан тұрады. Тіл арқылы
қатынас жасау, пікірлесу, ой білдірумен қатар екінші ... ... ... алу үшін ... ... басқа біреуді іске қосу, ... да ... ... ... ... ... ... сөз еткенде тілдік категориялар көрініс
табатынын ескереміз. Осыған орай, контекст пен ситуация тек интонация
тәсілі арқылы ... ... ... үшін ... сондай-ақ, сөйлемнің
басқа да түрлерінің түзілуі үшін, қолданысқа түсу үшін ... және ... ... ... тығыз байланыста болып, аталған контекст,
ситуация деңгейінде ... ... ... осы ... жайлы жарық көрген «Сөйлеу
синтаксисінің сипаттары» атты еңбегінде сөйлем сөйлеудің айырмашылығын ашып
көрсетуі ... ... ... ... тұрмыстық контекст, сөйлеу
контексті, ситуативтік контекст түрлерін анықтап, сөйлеудің белгілі бір
контекст аясында болатындығы ... ... ... ала отырып,
драмалық диалогтің түзілуінің алғы шарты контекст, ситуация болып табылатын
интонация тәсілі арқылы ... ... ... ... ... ... осы ... пен ситуацияны нысана
етіп аламыз [50,13]. Ситуация, коммуникативтік мәнбі процесінде ... ... ... ... ... контекст сол тілдік формада
көрініс табады.
Сонымен қоса, сұраулы сөйлемде айтушы сұраулық мағынамен қоса өзінің
көңіл-күйін, ... қоса ... ... ... ... кездесетін осындай
лексика-грамматикалық көрсеткіші жоқ, интонация ... ... ... ... ... көптеп кездеседі.
Драмалық диалогті тағы бір синтаксистік көріністерінің бірі –диалогтік
сөйлеу процесінің интонация тәсілі арқылы ... ... ... ... ... ... ерекшеленуі.
Сұраулы сөйлемнің тура мағынасында емес, жанама түрде ... ... ... ... сөйлеу жағдайынан, сөйлеушіден іздеу
қажет. Құрылысы ... ... ... бола ... ... қалыптасқан
этикет нормасында сыпайы қарым-қатынасты ұстайтын сұраулы сөйлем түрлері
көркем шығарма тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу диалогінің ерекшеліктері алуан ... ... ... ... ... оның ... айтылуымен
стилистикалық реңктің түрімен байланысты.
Ауызекі сөйлеу диалогі болмыстың, ... ... ... орын ... Бұл табиғи ауызекі сөйлеу диалогі, яғни әдеби
интерпретацияға ұшырамаған ауызекі ... Ал, ... ... ... жиі ... ... сөйлеу диалогі – радиенация ... ... ... нақ ... ... ... ауызекі сөйлеу диалогі ... ... ... ... ... Мысалы: нақ табиғи
ауызекі сөйлеу диалогінде көңіл-күй, экспрессия т.б. ... ... ... ... бейнеленеді. Яғни
драмадағы ауызекі сөйлеу диалогі төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... нақ (табиғи) ауызекі сөйлеу
диалогтің көшірме нұсқасы, суреті.
Ауызекі сөйлеу диалогінің ... ... ... ... бұл түрінің негізгі көрсеткіштері – ... ... ... ...... Синтаксистік
ерекшеліктерінің басты көрсеткіші – сөйлемнің толымсыз болуы, сондықтан да
– сөйлемнің қысқалығы.
3. Ауызекі ... ... ... ерекшеліктері
Ауызекі сөйлеу стилінің жұмсалу ерекшелігі бар. Ауызекі тіл бетпе-бет
отырып, пікір алысуда жұмсалады.
Ауызекі сөйлеу стилі өзіндік ... ... ... ... көркем және публицистикалық жеке жанрлар, күнделікті жазулар, ... ... хат ... және ... ... ... ... қатар,
бұл жерде көпшілік ауызекі сөйлеу емес әдеби тілге тәуелденген, ... ... әр ... ... ... ... түсуші диалогтік
сөйлесуге қатысты.
Ауызекі сөйлемнің құрылымдық ... ... ... ... әртүрлі өзгерістерге ұшырайды. ... ... ... ... ... ... ... рет,
синтаксистік позицияның жоқтығы, бір және екі түрлі предикаттық ... Бұл ... ... ... ... деген
атаумен ауызекі диалогтен ерекше орын алады. ... ... ... ... ... ... ... трансформацияланғанда
грамматикалық құрылым тек ауызекі стилистикалық бояу алады, ал мағыналы мән
беретін құрылымы ... ... ... ... рет
трансформациялағанда стильаралық синтаксистік ойда өзгеріс болады, ойдың
мағынасы өзгереді. ... ... ... ... ... рөл
атқарады. Сөйлеушінің айтып жатқан репликаларының арасында кідіріс болу
арқылы синтаксистік стильаралық қатар ... және ... ... ... ... әр түрлі құрылымды
стилистикалық ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... ... шолу жасау керек. Диалог саласының
мағыналылығының басты айқындамасы оның мінездеме ... ... ... ... арқылы жүзеге асады немесе екіншісі
біріншісіне бағынатын бір белгілі ережеге тоғысқан екі ... ... Әр ... екі ... – екі жоспарлы: алдын-ала ... ... ... ... ... және ... ... оның саласында үлкен рөл атқарады және оған ықшамдылық, ... ... ... ... үлгі болады. Синтаксистік қатардағы
диалогтік сөйлемнің көп түбірлі екендігіне ғылыми әдебиетте бұрыннан көңіл
бөлген. ... ... түрі жеке өз ... және мағына қатынасы
аясында, ... ... ... ... деп ... ... алғаш енгізген Н.Ю.Шведова болатын [58, 23]. Ю.Ю.Шведованың
ойынша, ... бұл ...... ... ... ерекшелігіне сәйкес байланысқан біртұтас синтаксистік бүтін құратын
реплика жиынтығы. ... та ... ... ... ... ... ... құрылымы ретінде, бос және өзара байланысқан реплика назарға
ілінбейді, өйткені бұл ауызекі диалогке де, ... ... де ... ... Әр жеке әңгіменің стилистикалық мінездемесін анықтау
үшін, ауызекі ... пен ... ... ... стилистикалық
синтаксистік айырмашылықты қарастыру қажет болды.
Жұмыста қолданылатын сөйлемдер мен әңгімелер негізгі бірлік саласы
болып табылады. ... және ... ... ... ... ... ... – синтаксистік құрылым,
синтаксистік бірлікті анықтауда қолданылады. «Сөйлем» термині, ... ... ... синтаксистік сөз формасы немесе бір
формадан құрылған предикаттық синтаксистік бірлік. Әңгіме ... ... ... тең ... таралады, бірақ оның соңғысынан
айырмашылығы, бұл бірліктің талдау мақсаты – ... ... ... сызбаны ашу емес, соңғысы қалай суреттеледі және ... осы ... ... ... қатынастардағы әңгімелер мен сөйлемдер, синтаксистік ... ... ... ... сөйлемде ой, әңгіме бар, бірақ әр ой
әңгімеде ... жоқ. ... атап ... ... ... ... ... кітаби-жазбаша сипаттама қажет ... ... ... және ... ... ... ... сөйлем және тіл бірлігі
ретінде қаралады. Шектеулі түсінік бойынша ... және ...... сөйлем-реплика қатынасы түсінігін беруіміз ... ... ... не бола ... ... орнына қолданылып, бірақ
сөйлем ретінде де келеді деген В.А.Белашапкова тұжырымы арқылы осы ... ... [59, 59]. ... ... ... мен әңгіменің шектеулігі
емес, стилистикалық дәрежелілігі.
Ауызекі сөйлеу синтаксисінің стильдік мінездемесі, ... ... ... ойымызша, ауызекі диалогінде оның стильдік
бояулары лингвистикалық танымда пән ... ... ... ... ... ... толық сурет беру ... ... ... ... [55, 146]. Орыс ... – ауызекі синтаксисінің салалық статусын айқындайтын келесі түрлер:
жалпы әдеби синтаксистік қатар, ауызекі ... ... ... ... ... парадигмасын және синтагмалық ... ... және ... ... ... ... ... қатар. О.А.Лаптева ауызша-ауызекі қатардың
бөлігін ғана қарастырып, сипаттама берген. ... ... ... пәні ... ... ... ... қалған типтер әлі
де толық лингвистиканың талқылауынан өтпеген [55]. ... ... ... ... кең ... ... ... жүз әңгіменің
ауызекі диалогінде 28-30-ы стильаралық болып табылады [55]. Бір ... ... ... диалогіндегі стильаралық айдың саны әртүрлі
ақпараттан біркелкі ... ...... ... стильаралық
саланың көптігі айтылды. Жүзге шаққанда 40-45 ой ... ... ... ... ... ... сала аз: олардың саны жуық
шамамен 20-22 ой [55]. Бұл сандық ... жас ... ... ... ... стильаралық сала құрылымындағы ауызекі
диалогінде жай ... ... ... ... ештеңе түсінбедіңіздер ме //Ол күресу үшін талпынуда //-;
- Біз ... ... ... ... барғанбыз // -;
-Телефон трубкасын кім көтерген? Маған есеп ... ... ... ... ... ... бір ... сөйлемдерде орын
алады:
- Ол айтқан/ ... ... - жеке ... Иә // ... ... Оны ... ... қойған//Иә? (үнтаспадан
көшірме) – жеке анықтағыштық емес;
* Ох! Қандай өлең! – ... ... ... ...... ... Бұл өлең ... -;
* Астан дін шығарып отырудың қажеті жоқ// – жақсыз сөйлем.
Жай ... ... ... ... ... және
күрделі стильаралық сөйлемдер қатар жүреді:
- Мен Алматыға кеткенде/сен маған/тіпті/бір де бір хат ... әр ... ... қарамастан/ иен оны өте жақсы
көремін// –.(үнтаспадан ... ... ... ... ... ... ... жағы кепкен де/ал үстіңгі жағы дымқылдау// -;
Кинода бәрі әдемі/ал өмірде бәрі ... ... ... ... ... ... ... кең таралған:
* Мен білмедім/меннен бұл шыға ма әлде шықпай ма// -;
Мен өзімді ғана емес/мен ... ... ... ... ... ... құрылымдық ерекшеліктері арқылы стильаралық
синтаксистік қатар бөлігі әртүрлі ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымы
сақталады: сөздік рет, синтаксистік позицияның жоқтығы, бір және екі түрлі
предикаттық негіздік барлығы. Бұл ... ... ... ... ... ... диалогінде ерекше орын алады.
Стильаралық синтаксистік құрылымдар ауызекі диалогте екі есе ... ... ... ... ... ... тек ауызекі стилистикалық бояу алады, ал мағыналы мән беретін
мінездемесі ... ... ... ... типті
трансформацияланғанда стильаралық синтаксистік ойда өзгеріс болады, ойдың
мағынасы өзгереді. Сөйлемдік мәнбінің ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Сөйлеушінің айтып
жатқан сөйлем реплика арасына кідіріс болу арқылы синтаксистік стильаралық
қатар өзгереді. Мәселен:
- ... ... ... ... ... ... -;
- ... бастадың...
- Иә... (үнтаспадан көшірме)
Кедергі жай ғана стильаралық әңгіменің сызықтық құрылымын бұзады,
алайда құрылым кедергіден ... ... бұл, әне ... ... ... ... қайта жалғасады.
-Иә, ол бәрімізді қорқытты// (үнтаспадан көшірме)
Айта кетер бір жайт, ауызекі синтаксистік әңгіме құрағанда толықтырғыш
сөздер болады, ... олар ... ... да ... ... тұр. Стильаралық өзгертілген әңгімелер ... ... ... ... ... ... бір ғана ... алады. Әрдайым
ауызекі диалог тасымалданған екінші типтік синтаксистік құрылым ... ... Бұл ... ... ... ... Мәселен:
- Әне көрдің бе/саған қараймын деп құлап қалдым//.
- Иә айтпа! Қазір бәрі де құлайды//.(үнтаспадан көшірме)
Диалогке қатысушы екінші адамның ойы ... ... ... ... ... ... ... ие болады.
* Мен байқамай/ мен... кесе аламын.../ ол түсіп... сынып қалды// -
* Жарайсың! Өте тамаша! -.
Соңғы екі ой, ... ... ... ... ... ... ие болады.
Ерекше интонация әсерінен ауызекі диалог стильаралық әңгімеде мағыналық ой
өзгереді.
Оқиғаның маңыздылығына байланысты да ... ... ... ... ой өзгереді. Ауызекі диалогте нақты тұлға болғанда,
өзгешеліктік ауызекі мағынада, белгілі - жеке ... ... ... ... ... ... сондай жақсы//-.(үнтаспадан көшірме)
Нақты бір адамға предикатпен көпше түрде сөйлем қолданылады.
-Көрерміз//Мүмкін/Істеуге де ... ... ... ... көрсетілгендей, стильаралық синтаксистік құрылым
ауызекі ... кең ... ... ... ... ... ... трансформацияға ұшырайды. Трансформация бірінші
типтің стильаралық әңгіме, ойдағы көрінісі – ауызекі стилистика ... ... ... ... ... ой ерекше дауыстау (интонация)
немесе оқиға барысының өзгеруіне байланысты.
Стильаралық синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... нормативті немесе өзгертілген түрде жүйеленеді.
Ауызекі диалог ішінде кітаби синтаксистік құрылым аз. Ауызекі диалог
ішінде одан екі сөйлемге ... ғана ... ... Ана ... мен ... Зәуренің туған күнінде болған//. Егер
мен оны кездестірсем/ және ол менімен амандасса/ мен де онымен
амандасармын/ бірақ ойлануым ... кім ... екен деп// ... жеті ... ... болуды армандадым// Рас/ өте кішкентай ... мен ... ... ... бұл ... мен ... ... болатынын// -;(үнтаспадан көшірме)
Кітаби стилистикалық бояуға қанық синтаксистік құрылым, нақты
қосымшалылық, ... ... ... ... ... ... ... кең тараған ауызекі сөйлемнен ерекшеленеді. Алайда,
кітаби ... ... бар ... ... ауызекі диалог
құрылымындағы қасиеті өзіне тән емес ... ... ... ең
алдымен ауызекі диалогтің формальды ерекшеліктерімен байланысты.
Трансформацияланған түріне құрамында ... ... ... ... жатады. Мысалы:
– Көктөбе - әдемі жер/ әдемі таулар/ кейбір ... бұл ... ... ... адам ... ... (үнтаспадан көшірме).
Күрделі трансформациялық құрылымның құрамында үзілістердің кездесіп
отыруы келісілген оймен, қажет сөзді таңдаумен немесе басқа да ... ... ... Мен ... ... ... ... институтқа түсу
керек... онда мұндай мамандықпен//;(үнтаспадан көшірме).
Сонымен, былайша қорытынды шығаруға ... ... ... ... диалогте өте сирек қолданылады. Ауызекі диалог құрамындағы
кітаби сөйлемдердің трансформациясы ережеге сәйкес, оның ... ... бар ... байланысты.
Ауызекі диалогтің негізін ауызекіліктің стилистикалық мағынасын
көрсететін синтаксистік құрылым құрайды. Ауызекі ... ... ... ... ... орта ... 3,5 есе көп болады. Осы
аталған сан орташа статистикалық мәнге ие, себебі ауызекі ... ... ... және ... ойлар сан алуан болып келеді [42, 41].
Сөйлемде орта және егде жастағы, жоғары білімі бар тұлғалар қатысқан
болса, ауызекі ойлардың ... ... ... ... есе ... ... басып озар еді. Ауызекі құрылыстағы ... ... ... 3,5 есе ... есептеледі. Соған қоса, ауызекі
сөйлем үшін мұндай есептеулерді жүргізу өте қиын, себебі айтылған ойлардың
шекарасын айқындай алмау ... ... ... ... ... оның ... сипаттамасы ауызекі болып
біліктеледі [42, 41].
Аяқталмаған құрылыс әлсіз рәсімделген құрылымның саналуан түрінің бірі
ретінде ауызекі диалогте тосқауылдар мен ... болу ... ... де ... Олардың туындауы көп жағдайда болады, мысалы, ойды
қасақана бөлу:
Кез-келген ... ... ... ... ... заң ... заң/-.
Сөйлеушінің бірінші репликасы әлсіз рәсімделген болып табылады.
Психологиялық факторлар да аяқталмаған құрылыстың туындауына ықпал
етеді:
- Тек қана ... күш салу ... ... ... ... көшірме).
Синтаксистік құрылымның әлсіз рәсімделуі, аяқталмауы ... ... ... ... ... ойымызша, әлсіз рәсімделген құрылыс деген жалпы атаумен
біріктіруге болатын, ауызекі ... ... ... ... оның әлсіз рәсімделуі кейбір дәрежеде шартты болып келеді, сонымен
қоса оны жалпытілдік жүйенің синтаксистік модельдермен ... ... ... болады, олай болса ауызекі диалог үшін оның ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, критерийленген
синтаксистік құрылымға ие. ... ... ... кездесуі тілдік
құралдарды қолдану автоматтылығымен тығыз байланысты, сонымен қатар, оған
синтаксистік құрылым да ... Бұл ... ... ... ... ... ... ұзақ пайдалану кезінде туындайтын ауызекі
клишелерді алуға болады. Бұл типті құрылымдар: «Қайырлы түн, тағы да. ... ... ... -.
Реплика түрінде келтірілген клишті ауызекі құрылыстар ... ұзақ ... ... ... ... ... керек? Бір Алла біледі/ -.
Келтірілген мысалдың соңғы айтылған ойы ауызекі ... де ... ... ... ... Дәл осы ... релятивтер де кіреді:
Әрине/ айтар болсақ/ біз олардан сондай түсінбеушілікті көріп тұрмыз//
-;
Мүмкін.../ -(үнтаспадан көшірме).
Мүшеге бөлінбейтін дауыспен келтірілген ... де ... ... ... табылады.
Жалпыға мәлім, ауызекі сөйлем өзінің септік формасын ... ... ... біреуі бөлек...
Мұндағы ана сөзі қаратпа сөзі ретінде жүреді, ол ауызекі диалогте өте
кең ... және ... ... ... ... ... басқасын/ тыңдалық...
Неге? Ойнай берсін// - (үнтаспадан көшірме).
Ауызекіліктің стилистикалық мағынасына, ... ... ... ... не ... ... қойғандар тобы да ... ... ... ... деп ... [55], ал ... ... сөйлемнің ерекше айрықшаланған құрылымына жатқызады [56]. Бізге
берілген тапсырмаға ауызекі диалогтегі ... ... ... мәселелердің шешімі кіреді. Мынаны атап өткен жөн, ... ... ... тән ... ... қатары бар, осылардың
арқасында, зерттеу дәстүрі ауызекі ... ... ... ... ... ... мәні ... құрылымдарға ие. Мысалы:
Болашақта тілімізді барлығы сыйлайтынына үміттемін//;
Сонымен, Аслан/ оның ... ... бар/ ... ... тағы ... -;
Қазір ол байғұс екі жақта/ Астана/ Алматы/ -;
– Жазушы/ өз өмірі туралы жазады... есіне түскенше/ қалай оны
қабылдайды// -;
Бірақ арасында... Жоқ мен ... ... ол ... ... ие ... ... ... артық факторлардың әсер етуі нәтижесінде ... ... ... бе/ ол ... ешқандай да ұнаған жоқ// -;
– Жалпы/ үлкен рақат қой/ ойын деген//.
Ауызекі диалог ... ... ... ... ... шекарасы бар
сұраулы құралымдар тән:
– Жақсы көресің/ ғой/ тәттіні//.
Иә...жоқ... (үнтаспадан көшірме).
Алғашқы диалогтегі сөйлеушінің ойы ... ... ... ... ... ... ... сөзі фразаның қосымша шекарасын тудыра
отырып, сұраулы ойдың шеңберінен тыс ... ... ... ... шылаусыз байланысқан синтаксистік
құрылысқа тән қасиет.
Сен сол ... неге ... ... оның айтуынша болды ғой/ өзі ұзақ еді// -.
Екінші репликаның шылаусыз құралымы ... ... ... ... ... өйткені ол ұзақ әңгіме.
Сен қайда?
Залға/ ертең сабақ// – (үнтаспадан көшірме).
Өйткені шылауы шылаусыз бағыныңқы ... ... әкеп ... ... ... ауызекі болып табылады. Онда бір
синтаксистік құрылым екіншісіне қабаттасады, ол ... ... ... ... ... Дүкеннен сатып алдым қантты// -;
– Бақтан алма жинап жауып алдым бүгін// -;
Бұл жағдай бұрын болған сендер онда тұрдыңдар ғой? ... ... ... немесе қос предикативті құрылымдар ауызекі
стилистикалық бояуға ие болады:
Иә/ ол сонда қалған/ ... ... ... біз ... ... ... алдық/ е... көрсең ғой/ біз көргіміз
келдік/ жай ғана/ ... ғой/ онда бәрі бір ғана ... ... ... ... ... ... шектеулі стилистикалық
ойлар қолданылады:
Қандай бәрі/ көзі дөңгелек.
А. ... сондай тамаша демалыс болды.
Визуалды – сезімді ... ... ... ... ... ... отырған, сөйлеушілердің айтылған ойларымен
байланысты. Немесе:
Иә, мен сонда да ... ... ... ... ... ... бар ... етістік
болмайды, іс-әрекетті көрсететін етістікті (әңгіме бұйымды қайта қою
жайында) – визуалды – ... деп те ... ... оны түсіну үшін орынды
көрсететін визуальды қатар өте ... ... ие ... таңдалған орын
айтарлықтай қолайлы болуы керек.
Сөйлеушінің бірінші айтылған ойының туындауы, оның қарым-қатынас жасап
тұрған тұлғаны түсінуі сөйлеп тұрған ... ... ... ... етуімен қамтамасыз етіледі
Ауызекі диалогте контекстік эллипсис өте кең тараған. Мысалы:
Сізге кім келеді?
Көп келеді// Профессорлардың өзі ... ... ... ... ... ... контекстуалды эклиптикалық
құрам болып табылады, бұл жерде баяндауыш түсіп ... ... ... ... ... ... Кеңеске жібермепті// -.
Бастауыштың жіберілуі арқылы айтылған ойда ... ... ... ... ... ... бізге оны үлгі ететін/ өмір сүруді білетін// -;
Жағдай эллипсисі ауызекі ... үшін ... ... болып табылады.
Бірақ/ ол көйлек үшін бұл көп// -(үнтаспадан көшірме).
Аталмыш ой жағдайлық шарттастырылған сипатқа ие, шарттастырылу ауызекі
құрылымды біртұтас ұғымға біріктіріп ... ... ... ... ... ... жағдайлық эллипсистік құрылымдардың
қызметін атқаруды қамтамасыз етеді.
Сөйлемнің құрамына ... сөз ... ... контексті
толықтауыштың бір түрі болып табылады, ол ауызекі диалогте өте кең ... ... ... ... ... және де олар сырттай бөлім туралы айтпайды// -.
Сөз тіркес эллипсисі сырттай бөлім сөз ... ... ... ... ... ... ... жағдайы тілді зерттеу сөз тіркесі
эллипсисінің жүзеге асу ... қол ... ... ... ... Ана ... ... (үнтаспадан көшірме). Түсіндірме сөздікте
жасырын ... ... ... да ... стилистикалық белгі болып табылады,
өйткені ол әр түрлі толық мағынадағы сөздерді біріктіреді:
Бұл бөлмеге ... ... ... ... ... ой бөлшектеп қайталаумен түсіндіріледі:
Мен оған қарап-қарап...ойланудамын// -;(үнтаспадан көшірме).
Сөздердің шылаусыз тіркесуі қазақ тілінің синтаксистік, ... ... түрі ... ... ... ... ойлар зерттеу әдебиеттерінде
стилистикалық сөздік түрінде кездесіп отырады:
Сен оны ескертуге ұмытпа/ ол ... ... ... ... ... ... ... ие және есептік мүшеленуге бағынбайтын фразеологияланған болып
табылады.
Ауызекі диалог үшін бөлшекті, модель сөздері бар, ... ... ... ... ... әрине/ бәріне көнесің/ ал оның істеп жүргені/ мен ... ... ... сүру өте қиын болып кетті/ бірақ/ түсінесің бе/ тепе-теңдік жоқ
қой//;(үнтаспадан көшірме).
Тұтыну аймағы стилистикалық шектелген ... ... ... ... олар ... бояуға ие субъективті-модальді
сөйлемдер үшін арнайы арналған. Мысалы:
Ой/ ол дегенің / жиырма, отыз//-.
Бұны біреу айтқан/ бұны әрине айту керек/ әркім өз ... ... ... ой бұны ... басталады.
Кафедра ойынша? -(үнтаспадан көшірме).
Сөйлеуші айтқан ой - өзінің құрылысы бойынша өте қарапайым ... ол ... етіп ... ... ... мүшелері әртүрлі
ғылыми көзқараспен қарайды, және де олардың бір-бірімен еркін қарым-қатынас
жасауына кедергі келтірмейді. Берілген синтаксистік құрылымның бүғып жатқан
сипаты ... ... ... ... үнемдеу тенденциясымен
байланысты...
Аталған қарапайым конситуативті ойлардың әр қайсысы қарапайым ойды
жүзеге асыру болып табылады: ... ... ... газеті, дүйсенбі
күні шыққан»
Стилистикалық ауызекі бояу ерекше ... ... ... ... ... онша ... ал ... қалай болса солай// -Анықтауыш
орнын қалай болса және солай деген нақты сөздер алмастырған. ... ... ... ... ана ... ана ... ... орнын бұл
жерде ана релятиві ауыстырып тұр. Өзара жеке жай ... ... ... синтаксистік қатар көрінеді. Күрделі құрылысты жеңілдетеді немесе
жарты предикативтік ... ... ... ... ... ... ... қолданылады: біртекті байланысқан салалас
сөйлемдер, созылмалы түрде, бағыныңқы жеке және басыңқы жеке ойлар. Салалас
сөйлемдегі жеке ойдың жүйеленуі де ... ... жеке ... сөздер бөлек ойды жүйелейді:
Кей жұмыстарда... орындалады/ бірақ ол/ ана...//-;
Ауызекі диалогтегі мінездес сөйлемдер, синкротизм, басыңқы мен ... кез ... ... ... ... Мысалы:
– Қайда кеткені белгісіз// -.
Ауызекі диалогке тағы да бағыныңқы позициясы ... ... ... ой, ... ... предикаттық ауызекі диалогінде кең ... ... ... ... ... ... ... қосымшасыз
немесе қосымшасыз сөздер көмегінсіз құрылымда көрініс табады. Ауызекі
диалогінде ... ... ойы ... және ашық ... ... ... ... құрылымдық қатарда болады. Мысалы:
– Білесің бе біз оны күттік/ таза ауада жүрмекші болып/ ал ол ... үйде ... біз ерте ... ... көшірме).
Ауызекі диалогіне жақын және предикаттық ашық құрылымға қатар тән:
– Бас кезінде ол ақ жейдеде/ кейін сүрғылт/ ал ... ... ... жүр/ ... жеңі үлкендеу ме/ әйтеуір көзге дәу болып көрінеді...
(үнтаспадан көшірме).
Стилистикалық мәндегі ... ... ... ... үшін арнайы
зерттеу қажет. Синтаксистік сөйлемдік құбылыстарының көп тарағандарына шолу
жасау ... алға ... ... еді. ... ... аз
көркемделген синтаксистік қатар, ... ... ... ... ... түрде ауызекі әңгімемен байланысты предикаттық ... емес ... ... ... стильаралық және стилистикалық реңкі бар
синтаксистік бірліктердің ... ... ... ... ... кең тараған түрлері ... ... ... ... ... диалогте шектеу жоқ. Ауызекі және стильаралық
элементтер ұштасуы – трансфорленген ... ... ... ... жол ашады.
Сөйлеу лексикасы ауызекі диалогінде жиі кездеспегенімен, ол оған біршама
қажет, ол ... ... ... және жандандыра түседі.
Диалогте тақырыптық байланыс монологте қолданатын лексемалардың,
синтаксистік ... ... ... ... бірліктер арқылы
көрінуімен қатар, прагматикалық көрсеткіштердің қатысуы арқылы да жүзеге
асады. Бұл, ... ... ... болса, екіншіден,
ынтымақтастық принципін ... ... ... ... ... ... де ... дамытушы қызмет
атқаруы. Диалог құрамында дайын қалпында ... ... ... ... бар, олар өзара жұмсалу мақсатының түріне қарай
ажыратылады. Сөйлеу жағдайын ... ... ... Оған ... ... ... ... референтті көрсеткіштер ғана емес,
сөйлеушіге оған дейін белгілі білім қоры, тәжірибе түрінде ... ... уәж ... ... да ... ... ... стилистикасы өте бай, себебі, ол мәселе
эмоциямен, ... ... ... осы ... (ауызекі стиль)
стильаралық екенімен байланысты.
Жалпы тіл біліміндегі стилистика ... ... ... онда ...... ... ... ізденісіміздің нәтижесінде қазақ тіліндегі ... ... ... (реңктер) бар екендігін анықтап тұр.
Сол стилистикалық реңктердің барлығы да ... ... ... ... ... бойынша тұжырым
Сөйлеу бірлігін жеке дара емес, диалог ішінде, ... ... ... ... алып зерттелді. Диалогті қалыптастыратын сөйлеу
мақсаты, дамытатын сөйлеу ... ... ... ал тұтастық сипат
беретін – коммуникативті тақырып. Сөйлеу мақсаттарының шағылыса отырып,
диалогтік тізбек құрауы ең ... ... ... ... жұмсалу себебін негіздейді, бірақ диалогтің ... ... ... ... ... ... сөйлесімдер мазмұны
жағынан өзара байланыста болады. Мағыналық байланыстың сақталуына қарай
макро және микродиалогтердің ... ... ... ... ... жай ... мен ... қатынастармен белгілі.
Сөйлеу лексикасы ауызекі диалогінде жиі кездеспегенімен, ол оған
біршама қажет, ол диалогті көркемдете, еркіндете және ... ... ... ... ... кездесетін лексикалардың,
синтаксистік құрылымдардың қайталануы түрінде тілдік бірліктер арқылы
көрінуімен қатар, ... ... ... арқылы да жүзеге
асады. Бұл, біріншіден, шағылыстың ... ... ... ... ... ... астарламалардың, пресуппозиция
көрсеткіштерінің сөйлеу мәнбілерін де байланыстырушы, дамытушы қызмет
атқаруы. Диалог құрамында дайын қалпында ... ... ... түрлері бар. Олар өзара жұмсалу мақсатының түріне қарай
ажыратылды. Сөйлеу ... ... ... анықтайды. Оған сөйлеушінің
сезім мүшелері арқылы прагматикалық, ... ... ғана ... оған ... ... білім қоры, тәжірибе түрінде қарым-қатынас
жасауға түрткі, уәж болатын шарттар енеді.
Ауызекі диалогтің ... ... ... басым мөлшерінің
кездесуіне әкеп соғады, оларды грамматикалық ... ... ... ... ... ... диалог синтаксисіне тән маңызды ерекшелік
оның әлсіз рәсімділігі, ... ... ... ... ... байқалмауы болып табылатындығына көз жеткіздік. ... ... ... ... ... ... интонациясымен,
тікелей қарым-қатынас факторымен байланысты болады. ... ... ... ... әсерінен трансформацияға ұшырайды.
Трансформация бірінші типтің стильаралық әңгіме, ойдағы көрінісі – ... ... ... ой ... ... ... ... барысының өзгеруіне байланысты стильаралық синтаксистік ... ... кең ... атап ... ... ... тілі ... үш түрлі шартта жүзеге
асырылатындығын сөз еттік: біріншіден, қатынас жасаушылар арасында ресмилік
болмайды. Егер ... туа ... онда ... ... қол астындағы
қызметкеріне немесе адамдардың өзара әңгімесінде ... ... ... ... ... аударту формасы, сөздік қоры бірден өзгереді,
екіншіден, қарым-қатынас кезінде сөйлеушілер арасында еркіндік ... ... ... өзара қысылмай емін-еркін сөйлейді. Бұл ... ... сай ... ... ... ... сондай-ақ сөйлеу
тілінің басты элементтері диалект, ... ... ... үшіншіден, ауызекі сөйлеуде сөз бұрын дайындалмаған, табан
астында суырып салғандай айтыла береді.
КӨРКЕМ ШЫҒАРМА МӘТІНІНДЕГІ ДИАЛОГТІҢ СИПАТТАМАСЫ
3.1 Көркем шығарма мәтініндегі ... ... ... ... ... ... шығармалардың құрылымында мәтіннің екі ... ... ... Әңгімелеу және диалог, олар құрылымдық ... алып ... ... ... ... ... асыру формаларын
қамтиды: автордың сөйлеу аясы және ... ... ... ... ... ... қарай мәтіндердің типі белгілі композициялық
сөз құрылымдарына тармақталады, оларға О.Г.Ревзина мыналарды жатқызады:
автордың монолог сөзі, тура ... ... ... ішкі ... ... сөйлем [60, 304]. Автордың монолог сөзінің лингвистикалық ерекшелігі
ретінде сөйлеуші «мен» формасында немесе үшінші жақта ... ... ... екінші түрінде берілуін атауға болады. Автордың монолог сөзі
түсіндірме, қағаз, әңгімелеу және талқылау түрінде ... ... ... атқара алады.
Б.Шалабай шығарманың өзіндік тілдік бітім-болмысы, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... құрудың, ұйымдастырудың ерекшеліктерімен айқындалады деп көрсетеді
еңбегінде [61, 66].
Т.Ақшолақов көркем шығарманың негізі – сөз (клетка). Шығарма шаңырағы
сол ... ... ... кілем тоқыған шебер сияқты, кірпіштен зәулім
сарай тұрғызған сәулетшідей әр түрлі бояуды үндестіре пайдаланып, ... ... ... ... ... ... ... сан алуан әуен-саздарды үндестіріп, тұтас бір музыкалық туынды
шығарған композитордай жазушы да ... ... ... көркем туынды
түндігін көтереді. Сол сөз образы бейнелі сөйлем құрылымына апарады, ал
сөйлемдер ... бір ... ... ситуация жасайды, сол оқиғалар
бір-бірінен өрістей барып, шығарманың тұтас ... ... осы ... ... адам ... жасалады, олардың мінездері қалыптасады,
шығарманың идеялық-эстетикалық мазмұны ашылады. Эстетикалық қатынасқа ... ... ... ... ие, оның әр сөзі әр ... әуен ... ... бояумен, мән-көркімен жалт етеді. Сөздің осы ішкі ... ... ... соның құдіретін аша білуден, оны кәдесіне ... ... ... ... Көркем шығармадағы негізгі айшық – адам
образы. Жазушы өз ... ... ... ... ... Сол
образдар бір- бірімен байланысқан, бірінсіз бірінің мәні толық ... [62, ... ... ... ... мен көркем әдебиеті тілінің
арасындағы байланысты зерттеуді ... бір ... етіп ... еді. ... зерттеулердің жолдарын да нұсқаған. Ол былай дейді: «Көркем поэзияға
ауызша поэзия ... ... ... ... ... ... да ... әңгімесі сондайлық жатық жолмен кеп араласып, қабысып жатыр. Бұл ... салт ... ... мен ... прозасын талдап ұғынуда –
ғылымдық үлкен түйінді, проблемалы мәселе ... ... ... ... осы ... ... ... әңгіме желісін таратудан,
адамды бейнелеуден және ... ... ... сөз кестесінің
ұқсастық, тектестік жағынан қарап ... ... ... [63, 220-221].
М.Әуезов ойының осы желесін қазақ прозасы тілінің тұңғыш зерттеушісі
Е.Жанпейісов те тап ... ... ... бай ... ... ... да түрлі жырлардың бүгінгі
әдебиетімізбен ... ... ... ... ... жайында
М.Әуезов өзінің зерттеулерінде көп толғанады, не бір ... ... ... ... ... ... ойының даму, қалыптасу тарихында ауыз
әдебиетіміз бен қазіргі прозамыз, ... ... ... ... және тіл ... ... қызметі жағынан да сөз образдылығы
тұрғысынан да бұлар бір-бірімен ... ... баса ... [64, ... ... әдебиет тілі үлгілерінің алғаш қалыптаса бастауы жайында, оған
фольклор тілінің әсері, жалпы фольклор тілінің ... ... ... ... бар.
С.Қасқабасов: «Сөз жоқ, әр жанрдың қалыптасқан, тұрақталған белгілері
болады. Ол көп жағдайда шығарманың композициясында, ... ... ... мен көркемдеу құралдарында сақталады... Ертегі жанрына тән
композициялық, сюжеттік, көркемдік бейнелеу тәсілдері – сол жанрдың тұрақты
белгілері» [65, 15-б.] дей ... тағы бір ... ойын ... ... жанры – аңыздық прозаның дамыған, көркемделген түрі, яғни ... Оның ... ... ... беру ғана емес, сонымен бірге
эстетикалық ләззат беру. Ертегінің бүкіл ... ... осы ... шығады... Ертегі арнайы айтылған, белгілі бір ... ... ... яғни ... ... ... ... бар. Осы
тұтастық бұл жанрға басқа да қасиеттер дарытады. Ол – ... ... ... ... ... ... «тұйық уақыттың»
болуы, көркем шарттылық т.б.» [65, 185 б.]
М.Томанов, С.Исаев, Ә.Ибатов ... ... ... қалыптасқан көрігі... болды» десе [66, 185], ... ... ... ... эстетикалық образ түрінде
трансформациялаудың айрықша бір жолы» ... атап ... [67, ... ауыз ... тілі мен ... ... тілі арасындағы
ұқсастықтар мен ерекшеліктерді, әрқайсысына тән белгілерді көрсете отырып,
алғашқысының көркем әдебиеттің ... ... ... арадағы
жалғастықты нақты мысалдармен дәлелдейді: «XV-XVIІІ ғасырлардағы, ... одан да арғы ... жеке ... ... ... ... мен тіркестердің) өміршеңдігінен, тұрақтылығынан, олар бір
дәуір аясында қалмай, кейінге ұласа ... [68, ... ... ... алғашқы үлгілері ХІХ ғасырдың соңғы
ширегінен былай көріне бастады. ... ... ... ауыз ... біраз байқалады» дей отырып, алғашқы прозаүлгілеріндегі фольклор
элементтерін айқындайды. Оның ... олар ... ... ... қиюы мен ... үзік-үзік болып аралас келіп ... ... ... ... ... ... сондай-ақкейбір
морфологиялық формалардың өолданылу ыңғайынан да байқауға ... ... ... кейіпкерлердің «бір-біріне тіл қатуы ара-
тұра өлең түрінде келіп отырады». Сондай-ақ, мақал-мәтелдердің, фольклорға
тән ... да ... ... (мыс., теңеу) жиі қолданылуы алғашқы
прозалық шығармаларға тән қасиеттер болып келеді.
Бір жазушыда тілдің ... ... ... ... ... ... ие де, енді ... метафоралық көркемдеу құралы
шынында да, ол жазушының өзіндік стильдік ерекшелігін байқатады. Тілдің
лексика-семантикалық және ... ... ... ... құрылысын жасауға бірдей дәрежеде қатыспайды. Белгілі бір ... бір ... ... ... рөлі өте ... ... басқа тілдік мәнбілерде төмен болуы мүмкін. Тілдің қандай ... ... ... ... қызмет атқарып, белгілі көркемдік,
стильдік мақсатта жұмсалып ... Осы ... ... ... ... ... тыс, бейтарап тілдік мәнбілер де болады дегеніне
келісуге болмайды. Әртүрлі жазушылардың сөз ... ... ... ... бір ... өзі ... өсу
дәуірінің кезеңіне сай өзгеше тілдік құралдарды пайдаланып отыруы ... ... сол ... ... ... ... байланысты. [69,
24].
Н.И.Формановская қарым-қатынас түрлерін жіктеу барысында ауызша ... ... ... ... ... ... ... қатынас
контактілі және тікелей қатынаспен байланысты, ал жазбаша қатынас-
дистантілі, ... ... ... Жазбаша мәтінді бірнеше рет
өзгертіп, лексикалық, семантикалық сұрыптаудан өткізуге болады. ... ... ... мен-сөйлеуші мен ... ... ... ... диалогті және
монологті қатынас түрлері болады. ... ... ... ... ... ... композициялық құрылым тілдің нарративті және
коммуникативті режимі болып жіктеледі [70, 526].
Шығармалардың дискурсі ... ... ... ... ... [71, 62].
Кез-келген көркем шығармада автор сөзі (автордың ... ... ... ... өте көп көлемді алады және де әдеби тілдің) лингвистикалық
және стилистикалық құралдарына ... [72, 56]. ... тіл – ... тіл, ... ... диалектке және жай сөйлемге қарама-қарсы
қойылады. Көркем мәтінде ... сөзі де, ... сөзі де ... айрықша
лингвистикалық ерекшеліктерге және конструктивті белгілерге ие болады, олар
интонация түрінде, сөз ... ... ... мен синтаксистік
конструкцияның сипаты түрінде беріледі. Автор сөзі өзінің сан алуандығымен
және кейіпкер сөзі коммуникациялық ... ... ... ... адами қызмет аспектілерінде, себебі тіл белгілері жүйесі ғана емес,
сонымен қатар спецификалық ... ... ... ... Прагматиканың
астарында мынадай мағына жатыр: «жеке түлғаға немесе ... ... ... ... ... аспектілерінің бірі. Сөйлем қай
мөлшерде лексикалық, морфологиялық және синтаксистік жоспарда түзетпелі
болып ... ... ... ... ... жағдайларда, қандай
қосалқы арналулармен және қандай оймен берілген сөйлемдер айтылады және
олар бұл ... ... ... жете ала ма? ... ... тілдер фактын суреттейді, сонымен қатар, ... адам ... ... және ... ... ... түрғандығын ашып
беруге тырысады» [12, 326].
Лингвистикалық прагматиканың қызығушылық танытатын саласына сөйлеуші
мен тыңдаушы субьекттердің байланысы мен қатынасы ... ... ... ... стратегиясы және сөйлеушінің тәсілі, сөйлемнің өзіндік
тәсілі және оның ... ... ... ... және ... ... кіретін коммунативтік сипаттардың
толық қатары кіреді: оның ... ... және ... ... ... ... деңгейі және субьектінің бағасы, айтылатын фактке қатынасы
т.с.с.
Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... онда ... сөйлем-, субьект» үштік
прагматикалық тұтастықта және байланыста қарастырылады [51, 8], ... ... мен ... ... ... ... құрылымдары және мәтін сипаты бар изоморфты және адекватты
аспекттерде көрсетілген.
Тарихи-публистикалық драма, ... ... ... ... ... ... қалайды. Тұрмыстық тақырыптағы
пьесаларда сөйлеу, жай сөйлемді және жаргондық лексика-стилистикалық
элементтер ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең көп қолданатыны ауызша лексика, бұл ... ... да ... Жанпейісов: «Көркем әдебиет тілінің де, сондай-ақ әдеби тілдің де
негізгі материалы – халық тілі, халық тілі байлығының барлық қат-қабаты», -
деп ... Н.Т. ... ... тіл» ... халықтық тіл» деген
ұғымдарды ажырата сипаттап, жалпы халықтық ... ... ... ... кең ... ... ... Ол жалпы халықтық тілге ұлттық тіл,
оның диалектілері, жергілікті говор, қарапайым сөйлеу тілі, сондай-ақ жазба
әдебиет тілін жатқызады [73, 324]. ... дей келе ол: «Шын ... ... салыстырғанда жалпы халықтық әдеби тіл - көркемдік, стильдік,
дәлдік, орамдылық жағынан сұрыпталмаған, ... ... ... көп ... - деп, ... әдеби тілге сипаттама бере кетеді [74 324
б.]. Бұл мәселе жайында Р. Әмірдің ойы төмендегідей: «Ауызекі сөйлеу ... ... ... тіл өзара түйісуінің бастапқы кезеңінде де, бүгінгі
кемелденген шағында да біріне-бірі әсерін тигізе ... ... ... ... сөйлеу тілінің лексикалық, грамматикалық жүйесіне ... ... ... образдылықты да осы ауызекі сөйлеу ... ... ... [39, 8]. ... ... тіл, ... ... бір деңгейде бола алмайды, ол үшін олар ... орын ... ... ... ... өтуі ... ... кейде көркем туынды авторларының шеберлігінің нәтижерінде әдеби
тіл деңгейіне көтеріліп, тілімізде актив қолданысқа ... ... ... сөздер болады да, көпшілігі ол деңгейге жете алмай да қалып жатады.
Ақын тілінде қолданылған қарапайым халық тілі элементтері ішінде ... ... ... ... ... де ... Ғалым Р. Әмірдің:
«Ауызекі сөйлеу тілі мен әдеби тілдің қатынасы ... ... аса ... ... ... ауызекі сөйлеу тілі – тілдің бастапқы қалпы. Оның о
баста диалектілік көрінісі басым болғаны да рас. ... ... ... ... ... ... кезеңде әдеби тілдің ауызекі түрі де жарыса
пайда болады»,- деген [39, 8]. Осы ойды ... ... онда ... сөйлеу
тілінің әдеби тілімізбен тығыз байланыста ... ... ... ... бастапқы қалпы екендігіне, диалектілік көріністегі сөздердің әдеби
норма деңгейіне көтеріле алатынына ... ... ... анық.
Кейбір жеке сөздер мәнмәтінсіз экспрессивті мағынаны білдіріп ... ол ... сол ... ... ... ... мысалы,
қанішерлер! патшағар! - десек, шынында, мәнмәтінді керек етпейді. Тұрақты
сөз тіркестері ... де ... ... ... ... ... экспрессивтігі күшті келеді.
Көркем диалогтің синтаксистік негізін стильаралық сөйлемдер құрайды.
Қосқұрамды тараған ... ... ... ... ... ... ... Ал, ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Ақан қиылып: Өмірде саған деген бір ғана тілегім болсын, тыңдашы менің
айтқанымды. (М.Иманжанов. «Менің ... Не ... ... осы сен ... ... ... (ауызекі
диалог)
Көркем диалогте стильаралық бірқұрамды ой-пікірлер көптеп кездеседі.
Бұл жалпылама-жақты сөйлемдер ауызекі сөйлеу диалогінде жауап репликасында
диалогтің тез ... әкеп ... ... әдебиеттегі бұл диалог ауызекі
диалогтің жасанды түрі.
- Өздігіңнен ойланар кезің ... ... ... ... ... да ... ... бек ұнамайды.(М.Әуезов. «Алма бағында»).
Көркем диалогтегі стильаралық дара компонентті сөйлем топтарына атаулы
сөйлемдер де енген. Жалпы атаулы сөйлемдер ... ... ... ... ... болма.
- Неге?
- Бері кел.
- Қазір. (М.Иманжанов.«Менің махаббатым»).
- Қайдан келдің?
- Көшеден. Бұл диалогтен көшеге шығып келдім деген сөздің бір ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар, көркем диалогте де ауызекі диалогте де жақты, жақсыз
сөйлемдер көрініс тапқан. Жақты ... ... ... ... айтылмай да, оның қай сөз екені айқын болып тұра ... Егер ... ... олар ... ... айтылатын болады.
* Сен қайдан жүрсің?- деді Асқар сабырсызданып. (С.Мұқанов «Ботагөз»).
* Мен бала ... - деді ... ... ... -мен ... ... қызы ... (С. Мұқанов «Ботагөз»).
Көркем диалогте күрделі стильаралық синтаксистік құрылымдар ... ... ... ... сөйлемдер көп жағдайда бір нәрсені
хабарлау немесе телефон арқылы тілдесім кезінде көрінеді. ... ... ... сөйлемдер келтірілген:
- Сен қанша көлеңке десең де, мен өзімше бірдеңелерді білемін ғой.
(М.Иманжанов. «Менің махаббатым»).
Көркем диалогте ... ... ... ... де ... ... диалогтегі ауызекі сөйлеудің қосарланған лингвистикалық
табиғаты бір жағынан ... ... ... ... ... ... келеді. Сонымен қатар, өзінің құрылымында ... ... ... ... ... ... ... береді.
Көркем диалог үшін екі түрлі стильаралық құрылымды трансформация тән:
1) кітаби-жазбаша стильдің әсер ... ... ... ... сөйлеміне байланысты.
Кітаби-жазбаша стильдің әсер етуі түрлі жүктемелермен
күрделендірілген трансформацияланған құрылымның пайда болуына әкеліп
соғады.
Қайталауды қоса ... ... ... ... тобы көркем
сөзде қайталау қосымша өнертапқыштық функция қызметін атқаратындығын
көрсетеді.
Қайталау стилистикалық ... кең ... түрі ... табылады,
оның функцияларының бірі қобалжу сезімдерін, қайғыны тудыру болып табылады.
- ... ... ...... «Ең ... Ой, ... ой, ... қатар, қайталау ирониялық әсерді дүниеге әкелуге үлес қосады.
А, қалай? Қалай? (С ... «Ең ... ... ауызекі сөйлеуде -не,не? -не үшін? -айтшы,айтшы, -қойшы,қойшы т.б.
деген сөздерден көруге болады.
Көркем диалогтің ... ... ... ... ... ... болады. Оның құрылымында
ерекше анықтамалар кездесіп отырады.
- Қой, Ақан, тым ірі кеттің! Кімнің қате ... ... ... оны мен айтып отырған. (М.Иманжанов. «Менің махаббатым»).
Трансформацияланған ... ... ... ... ... ... кейде бірыңғай мүшелердің ... ... бар ... Ол ... ... ... ... нышан береді.
Ауызша сөйлеудің әсері ... ... ... ... ... ... қаратпа белгілердің, кідірме-
қортынды жасаулардың, сөйлем ішіндегі кідіріс-тербелістерінің көп ... ... әкеп ... ... ... ... ... бар толық
стильаралық құрылымның пайда болуына, ерекше интонациялы сөйлемдердің пайда
болуына әкеп соғады.
Ғылыми ... ... ... ... сөйлесудің қандай да
бір атрибуттарының қызметін атқаруы мүмкін ... ... ... ... ... сөз ... ... тілінде кеңінен қолданылады, оларды
сөйлемнің айрықша белгілеріне жатқызуға ешқандай ... жоқ. ... ... стильаралық құрылымына едәуір өзгерістер енгізеді, сөйлемнің
диалогтілігін атап өтеді, сөйлемнің бейайрықшылық ... ... ... қаратпа сөз басты қызмет атқарады.
- Николай Иванович, сіз мені қуанттыңыз... (М.Иманжанов.«Менің
махаббатым»).
- ... енді не ... ... ... ... ... сөйлемнің құрылымы бойынша көркем диалогтің мәтінінде
үнсіздік кідірістермен жиі бөлінеді, оған және де ... ... ... ... ... ... құрылымын бұзады, бірақ оны өзгертпейді.
Кідірістердің функциялары әр ... ... ... Бұл әсіресе кейіпкердің
ерекше ішкі жағдайының, оның қобалжуының дабылы болып ... ... ... ... ... көңіл-күйі, қобалжуы, эмоциялық жай-күйі
кезінде жиі кездеседі.
Рас айтам... Әйелі бір түрлі...
Енді ... ... емес пе?.. (С ... «Ең ... ойлаудың, сөздің қажетті айналымын, я болмаса қажет сөзді
іздестірудің белгілерін көрсетеді.
Ой,ой...бү қайсың, - деп ... ... ... біз...біз...(К Жүністегі. «Құба белдер»).
Кідірістің орын алуы ерекше жағдайларға байланысты. ... ... екі ... ... де жиі ... ...он тоғыз жыл! Қолыңызда тұр ғой, Әз-аға! Бәрі ... ... жоқ. ... қобылжып тұрмын.Әлгі,ұлы халықтан
таңдап тапқан жирен қатыны қорқам деп үйге алмай, содан, моргта, электр
қуаты өшіп ... бе ... ... екі ... ішек ... бір аяғы ... ... бұзыла бастаған...
(С Балғабаев. « Ең әдемі келіншек»).
Тек қана күрделі ... ... ... ... кідірістің
стилизаторлық функциясы болып табылады, егер күрделі сөйлем хатта көп
нүктемен мүшеленетін болса, ол ... ... ... ... Тым ерте ... арамыздан... Совет
өкіметінің бар қызығын көріп едің, егемен елдің бар шыжығын көре алмай,
аттанып барасың. Уа, сұм ...... «Ең ... келіншек»).
Бір сөз мәнмәтінде қолданылуына қарай әр қилы көңіл күйін білдіреді,
мысалы, ... ғой» ... сөз бір ... кіжіну мағынасында
жұмсалады. Ал, «Пах, шіркін, кереметсің ғой, ... - ... ... ... ... беріп тұр.
Бұл эмоциялық реңктің мәнмәтін арқылы берілуі ... ... ... арқылы да беріледі. Профессор В.А.Артемов: «сақ болыңыз» деген
сөйлемді әр түрлі мазмұнда ... оның ... ... ... ... профессор А.Н.Гвоздев «интонация, жазғанда, кейде қалам
маңайлай алмайтын, әсіресе, эмоциялық және экспрессивтілік ... бере ... - ... [74, 20].
Стильаралық синтаксистік бірліктер ой-пікір білдірудің ерекше
интонациясының әсерінен қосымша ... ие бола ... ... ... ... ... қоршаған мәнмәтіннен, я болмаса пьесаның
барлық жағдайынан, белгісімен рәсімделмейтін жағдайда да кездеседі.
Ол сәл кідіріп, күрсініп қойды.
* Өткен жолы өзім ... ... егер ... ... оның ... зақым келуі мүмкін.
* Айғат, егер әкеңе осы жағдайды түсіндіріп айтсаң, ақшаны ... ... қой! ... «Нәзік жаңғырық»).
Ауызша сөйлеудің әсер ету бейнесі ретінде мағынасы жағынан оқушы мен
көрермендерге түсінікті экспрессивті құрылым ... ... ... жамандық, бұл не пәле, құдай-ай. Атасының зары
құлағында ызың - ызың еткен бала жігіт Дүйсекеш тап мына ... ... қос ... ... ... ... басын қабырғаға соққылады.
Месқұл сол кеткеннен мол кетті. ... сот төрт ... ... ... ... репликаның мағынасы экспрессивті, ол лексикалық толықтауыш пен
синтаксистік рәсімделуде тең мағынаға ие ... және ... ... бір ... ие болуы мүмкін.
- Біздің үй аш отыр. Біраз ұн бермесеңіз бола қоймас.
- Ай, құдай-ай, – деп шыдамы таусылған ... ... ... ... -
Бір уыс кілтке ие болып жүрсің демесең, осындайда бір уыс ... ... ... Ана ... ... ... берілген бір уыс дән үшін
менің басымды алуға әзір.Сол кісіге тағы бір кіріп, мән - ... ... ... ол да адам ғой, ... ... аштан өлтірсін деген жоқ,
дұрыстап айтып сұрасаңызшы, ол бер десе, мен тура
сізді әуре қылмай үйіңізге өзім арқалап апарып берейін. Қайт ... ... ... ... ... ... ... құрылымның қызметіне әсері көркем
диалогтегі толық аяқталмаған синтаксистік құрылым аяқталмаған ойдың ... ... ... ... Жазушы бұл интонацияны
сөйлем соңына көп нүкте қою арқылы ... ... ... ... ... қүрылымдарға беріле алады.
- Күмән жоқ. Әйтсе де, өзімнің тікелей қамқорлығымда ... ... ... ... танып алған теріс емес. Сен ... ... осы ... Өліп
тіріледі.Тоқсанға келеді. Ең қызығы – сегіз жұмақтың қайсысына жібереміз?
Міне, мәселе!... (М.Айымбетов. «Нәзік жаңғырық»).
Көркем диалогтің ... ... ... ... Алайда, стильаралық құрылым көркем диалогте трансформация
процесіне ұшырайды, ол ауызша диалогтің әсерінен ... да ... ... ... ... әсер ... ... Кітаби-жазбаша
стильдің әсерінен стильаралық ой бөлісуге кітаби нышан ... ол ... ... ... ... ... анықтамалардың
пайда болуынан көрініс табады. Ауызша диалогтің ... ... ... қаратпа сөздердің, кідірістердің, ерекше интонациялардың
кездесуіне әкеп соғады.
Кітаби синтаксистік құрылымдар ... ... ... ... ең ... ... ... стилінде кездеседі, мұндай сөйлемдерде
ауызша диалогтердің ... өте ... ... көп ... ...
ғылыми, ресми стиль, көркем стиль (көбінесе ... ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымның пайдаланылуы публицистикалық сипаттағы
пьесаның барлық мәнмәтінмен тығыз байланыстылығымен түсіндіріледі.
Кітаби синтаксистік құрылымдар тарихи-публистикалық ... ... ... синтаксистік құрылым көбінесе көркем ... ... ... ... ... келуі көркем диалогтегі кітаби құрылыстардың
өзгерісіне әсер етуі мүмкін. Осыған ... ... ... күрделене түседі, оның құрамына тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер
енеді.
Көркем шығарма ... ... ... ... ... жиі
кездеседі, ол көркем диалогтің ауызша диалогтен ... ... ... ... ... ... пайда
болады, ол мәтінде көп нүктемен көрсетіледі; кітаби сөйлемде қаратпа сөздер
кездеседі; кітаби синтаксистік құрылым аяқталмаған сөйлем ... ... ... сөз ... де әр ... экспрессивті бояуда жұмсау
– ақын-жазушылардың әрқайсының стиліне ... ... ... ... ... әр ... өзінше болып берілуі де осыдан.
Әрине, бұл экспрессияның стильдік негізгі категория екендігін ... ... Е. ... ... ... «Әр ... жүрек қойнауында
эмоциялық қор, дәрі қоймасы бар. Ақын ... – соны ... ... ... ... ... ... пайда болуы кейіпкердің қобалжуы мен
эмоциялық жағдайының орын ... ... Сен бе... Сен ... ... ... сөйлемде кейіпкердің кідірісі көптен көрмеген жолдасына таңырқау
эмоциясында көрсетіледі.
Күрделі сөйлемде кідіріс, ... ... ... ... ... Мен ертең қалаға жүремін... Естідің бе... Неге жауап қатпайсың? Мен
саған айтып тұрмын.
– Барсаң ... ... ... стилизациясы қызметі көбіне көркем шығармада көптеп
кездеседі. Сөйлемдегі кідірісті жазушы ... ... ... ... ... ... ... кітаби құрылымды айтарлықтай қысқа
бөліктерге бөлу үшін пайдаланады.
Кідіріс ... ... ... күрделі құрылымға біріктіреді,
ол сөйлеу мәнерінің сипаттық белгісі болып табылады.
Көркем диалогте ... ... үшін ... синтаксистік құрылымға
қаратпа сөз қолданылады.
– Қарағым, менің отырысым мынау.
– Апа, не дейсің маған? Өзімнің жүрсімді көріп отырсың, міне.
Көркем ... ... ... ... ... сөйлем
қызметін атқарады.
Сонымен, көркем диалогте кітаби синтаксистік ой-пікір айтылады, ... саны аса көп ... ... ... ... ... атқаратын
қызметі пьеса жанры мен тақырыбына байланысты, ол авторлық жеке ... ... ... ... ... ... ... тілінің
ерекшелігі әсер етеді. Бір жағынан ... ... ... ... ... ретінде қолданылуы мүмкін. Екінші ... ... ... өзінің стилистикалық ерекшелігін жоғалтады.
Стильаралық және кітаби синтаксистік құрылымдардың көркем диалогте
кеңінен қолданыс табуы синтаксистік құрылысқа ие ... ... ... көбінесе сөйлеу мәнерімен байланысты болады.
Сөйлемдік синтаксистік бөлшектердің көркем диалогте түсіндіріліп
жазылуы сөйлеу құрылымының пьесада қолданылу ... жоқ ... ... ... ... етеді.
О.А.Лаптева ауызекі сөйлеу құралының орыс көркем әдебиеттерінде ... бері бар ... ... ой ... [76, 33-40]. Ол аталмыш
құрымды екі қатпарға бөлген. Сөйлеу құралының ... ... ... ... көмегімен жазбаша-әдеби тілде қолданылу құқығына ие болды.
Ол орыс көркем әдебиетінің сөйлеу типінің негізін құрайды және ... ... кең ... ... ... ... Екінші қатпар,
зерттеушінің ойынша, ауызекі сөйлеудің сипатталуының айрықша құрылымдарынан
тұрады, оның өмір сүруінің ауызекі формасымен байланысты, көркем мәтіннің
ішінде ... ... ... жинақтаған материалдарды да екі ірі топқа бөлуге болады: 1)көркем
диалогте кеңінен ... ... ... көркем әдебиет тілінің
жалпы қабылданған құрылысына айналды, сөйлеу ... ... және ... ... ... ... қызметін атқарады;
2)сөйлеу мәнерінің айрықша ... ... ... көп ... белгілі бір себептермен онда мүлдем кездеспеуі де мүмкін.
Көркем диалогте жиі ... ... ... құрамына толымсыз
сөйлемдер көптеп кездеседі. ... ... ... және
эллиптикалық сөйлемдердің қатынасы жағынан мәселе
дау тудыруда. «Эллиптикалық сөйлем» ... әр ... ... ... ... ... орнына қолданылады, толымсыз сөйлемдердің сан
түрлі екендігін көрсетеді; толымсыз сөйлемдерге ұқсас келетін сөйлемдер
типінің атауы ... ... ... ... сан ... ... ... Эллипсистер базасында дербес құрылымдардың әрекет
ететінін атап өткен жөн. П.А.Лекант бұл терминнің тар, арнайы ... ... ... ... ... ... жояды [77, 59]. О.Б.Сиротинина эллепсисті кең мағынада
талқылайды [78, 95-102].
Көркем шығармалардың тілінде контекстуалды ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар да
кездесіп отырады. Драматург пьеса мәтініне ... ... ... ... оның ... ... ... тиіс болады.
Көркем диалогте ауызша ой бөлісулер көп кездеседі.
– Біз ... ... ... ... ... ... Бастасаң қайда жүрсің, баста.
– Жалғыз адам бітіретін шаруа емес. ... «Ең ... ... сондай-ақ, ұстанымдары бар ойды ... де ... оның ... ... ... ұқсас келеді. Мысалы:
– Бүгінгі жиналыста сөйлеуге тура келіп тұр.
– Білмеймін, осымыз дұрыс па?
– Болар іс болды, мойынмен көтеруге тура келеді.
Бөлшектеп ... ... ... тәсілдері көркем диалогке тән
құбылыстар.
– Пай-пай, отырысын, өзінің?!
– Бүгін өзің көңілдісің ғой, жақсылық хабар естиміз -ау ,е?
– Пах, ... ... отыр ... ... ... . (С ... «Ең әдемі келіншек»).
Шығарма тілінде ... ... ... түрінде сөйлем
құрылыстары, қосымшалық құрылымдар, ... ... мен ... ... ... ... атқарады. Көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... пайда болуы
терілген. Көркем диалогте вокативтер де қолданылады. Көркем диалогте сөйлеу
мәнерін ... кең ... ... ... ... ... ... тараған, көркем диалогпен игерілген ауызша синтаксистік құрылымдар
осындай болып келеді.
Сөйлемдік синтаксистік құрылымдардың екінші тобы шығармалардың тілінде
қолданылмайды, олар ауызекі және жазбаша сөйлемдерді ... ... ... Осы ... ... ... қатарына
интерференциясы бар құрылымдар да кіреді, олар ... ... ... ... бар ... ... ой ... полипредикативті және қарапайым дамушы ой-
пікір білдірулер; макроконтекстік; ... жеке ... ... ... ... ... сүйенетін құрылымдар. Алайда, атап
өту керек, ауызекі және ... ... ... ... ... сөйлеу мәнерінің синтаксистік ... ... ... ... синтаксистік құрылымының стилистикалық сиппаттамасы
келесідей түрде бейнеленеді. Көркем ... өте кең ... ... ... табылады [78, 96]. Түрлі авторлардың пьесалары стильаралық
және сөйлемдік синтаксистік қүрылымдардың түрлі қатынасын береді. ... ... тірі ... ... үшін ... синтаксистік қүрылымдар
пайдаланылады. Алайда сөйлемдік диалогтің барлығы да драма тілінде кездесе
бермейді. Көркем диалогте кеңінен ... ... ... ... бөлініп шығады. Олардың қатарында іс-жүзінде көркем
диалогте қолдану мүмкін емес бірқатар құрылымдар да ... ... ... да екі ірі топқа бөлуге болады: 1) көркем
диалогте кеңінен қолданылатын ... ... Олар ... ... ... қабылданған құрылымына айналды, ауызша сөйлеу мәнерімен
генетикалық байланысты және көркем әдебиетте ... ... ... 2) ... ... ... айрықша құрылымдары, ол көркем
диалогте көп кездеседі немесе ... бір ... онда ... де ... ... шығарма жанрларындағы диалог
3.2.1 Прозадағы диалог
Көркем әдебиеттегі диалог мәселесі өте кең ... ... ... ... мәселе. Қандай көркем шығарманы алмайық, сюжет сыры, оқиға
өрбуі ... ... ... ... Шығармаға әр қилы адамдар негіз болады, олар үнемі бір-бірімен
байланыста көрінеді. Суреткер әр ... ... ... ... ... ... ескере отырып сөйлетеді. Сонымен қатар, сөйлесу
жағдайлары, мағына-мазмұны, ... ...... ... дараланып
тұрады [69, 12].
Көркем әдебиеттің ілгері-кейінді көрінген әртүрлі компоненттері,
көркемдік ізденулер – проза ... де ... ... ... ... ... ... проза жанрының, көркем проза тілінің енді
қалыптаса бастаған шағында ара-тұра фольклор тілінің де, тіпті ... ... де ... ... ... ... да, көркем проза тілі
бірден қалыптаса қалған жоқ. Жазба қара сөзбен ... ... ... ... ... ... тән ... және стильдік ерекшеліктерді,
ауызекі тіл элементтерін, фольклорлық ... ... ... ... олар ... ... Бұл – проза тілі енді қалыптаса
бастаған жылдардағы іздену үстінде туған кемшіліктер дейді [40, ... ... ... оның ... ... – өте ... мәселе,
сан-саналы проблемаларды қамтиды. Жалпы қазақ филологиясында төл ... ... ... ... оның ... ... ... персонаждың
тіл ерекшелігі мен жалпы
түрлеріне арнайы тоқталған ... ... жоқ. ... ... ... ... мен ... шекараларының болмауы тәрізді [79].
Қазақ көркем прозасының жаңа сапаға көтерілуінің бір көрінісі болған
қос үнді сөздің стильдік тәсіл ретінде кең ... ... ... ... ... ... есімдерімен тығыз байланысты. Бұл дегеніміз
ғалым Е.Жанпейісов атап көрсеткеніндей: «Прозадағы жеке жазушылардың өзді ... тән ... ... өзді - өзінің стилінің, яғни стиль
даралығының пайда бола ...... ... проза тілінің қалыптасу
дәрежесін аңғартатын да фактор. Олай ... жеке ... ... осы ... төл ... өзі де – ... ... проза тілінің 1920
– 1930 жылдарда өз алдына
қалыптаса бастағандығын көрсететін басты шарттардың бірі» [64, 173]
Көркем әдебиетке ... ... да, ... ... түрлері
әңгімеден бастап роман-эпопеяларға дейінгі түрлері де, көркем публицистика
да, драмалық шығармалар да ... ... ... ... ... ... өз ерекшелігі бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... арнайы қарастырылуы тиіс.
Г.Шоқым прозашының тілін тануда көркем ... ... ... ... ... сөзі мен ... сөзі, қос
үнді сөздің, әрқайсысының алатын орнын, ... ... ... ... әрі ... құрайтын тілдік амалдарға талдау жасау орынды.
Тілдік амалдардың қай-қайсысы да осы баяндау тәсілдерінің бірінің ... ... қана ... экспрессивтік-көркемдік қызмет атқарады дегенді
айтады [80, 5].
Жалпы әдеби тілдің өзі де, оның ... ... бір ... тілі ... ең әуелі жеке тұрып қолданылатын бастапқы элементтерден, яғни өз алдына
дара ... ... ... ... Сол сөздердің барынша бай
болуы, ... ... ... ... ... жылы ... тұруы, оның тағы да
сол сияқты толып жатқан талап пен тілектерге жауап бере ... ... ... қай ... ... ... да, ... бір көркем туындының да
басты көрсеткіші, оның табысы мен талқыдан өтер қадірлі қасиеттерінің нұры
мен ... ... ... бір ... ... ... туралы сөз
еткенде, әңгімені әрбір сөздің қолданылу орны мен жұмсалу иіні жайында
айтылатын ойдан ... ... ... ... ... ... ... – оның басты сипатының
бірі. Тілдің коммуникативті қызметінің аясы кеңейіп, ... ... ... оған ... да ерекше «міндеттер» жүктеледі. Ол
«міндеттер» деп отырғанымыз – ... ... ... ... ... ... ... – тілдің қоғамдық қызметінің әр қилы ... ... ... мақсатпен жинақталған жүйесі. Сондай тілдік
жүйелерден оның стильдер топтары құралады»-дейді ... [25, ... ... ... ... ... келеді, әрі эмоционалды-экспрессивті
қызмет атқарады. Сонымен қабат көркем шығарма стилінің басқа стильдегі
әдебиеттер ... өз ... ... ... ... түрлі терминдер,
ғылыми стиль, ауызекі сөйлеу үлгілері, жалпы халық тілі, барлық стиль
түрлері ... бір ... ... ... ... ... ... ғалымдар: «...көркем
әдебиеттің стильдік ерекшеліктері жалпы ... ... ... барлығын да керегінше қолдана беруден бас тартпайды. Сондықтан
көркем әдеби шығармаларда әдеби ... ... ... тіл ... ... мен ... де, жаңа ... мен варваризмдер де
кездесуі заңды», - деп тұжырымдайды [45, 105 б].
Басқа стильдерден ... ... ... және бір ... ... ... стильдік құбылысқа тән сөз үлгілері мен ... ... ... кездеседі. Сонымен қатар, М.Балақаевтың пікірінше: ... ... ... ... оның ... ... ... жұмсалуында. Жазушы идея тұтастығына керекті ой ... ... ... ... талғап қолданады. Өйткені, сөз жалпы
әдеби тілдің басты элементі болса, ол көркем әдебиет тілінің ... ... ... ... бояуы»-дейді [25, 28].
Көркем шығарма тілін зерттегенде оған бірнеше мақсат ... әр ... ... Б.Шалабай көркем шығарма тілін зерттеудің бірнеше қырын
атап көрсетеді:
1. Таза тілдік қыр. Қай шығарма болмасын, ол – өз ... ... ... ... Сол ... ... шығармада тілдің әр деңгейіндегі
құрал,амал, тәсілдердің жүйесі таңбаланады. Онда тек қолданыс қана ... ... жүйе ... ... Бұл ... ... тіл ... қағидаларын дәлелдеу үшін мысалдарды ... ... да ... ... ... қыр. Бүл ... ... сөздің әдеби тілдің
функционалды стилі ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің ерекшеліктері мен сөз ... ... ... ... ... ... ... қазақ эпостарындағы фразеологизмдер [82],
Г.Боранбаеваның «ХҮ–ХҮІІІ ғ. ... ... ... ... ... «XX ... ... қазақ проза тіліндегі
«Тұманбай Молдағалиев лирикасының тіліне» [84], А.Ж.Жұмағұлованың ... ... ...... ... ... С.Сейфуллиннің прозалық шығармаларының тіліне [86],
Х.Кәрімовтің Б.Майлин әңгімелерінің тіліне ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне» арналған
еңбегі [88], А.Д.Есқараеваның «Зейнолла Шүкіровтің поэзиялық шығармарындағы
метафоралық қолданыстар» [89], ... ... ... ... [90], ... ... ... сөздерінің қолданылу ерекшелігі»
тақырыптарындағы ... [91], ... ... лексика-синтаксистік қайталамалар» атты [92]. Г.Кәріпжанованың
«Ж.Аймауытов прозасы тілінің көркемдік ерекшелігі» ... [93], ... ... ... ... ... ... Әуезов әңгімелерінің тілі» ... ... ... ... ... зерттеулері
[96], А.Қ.Қанарбаеваның «Шәкәрім Қүдайдердіүлының шығармаларындағы рухани-
діни және қоғамдық философиялық лексиканың қолданысы» [97], З.Османованың
«І.Жансүгіров поэзиясы ... ... ... ... [98], жеке ақын ... ... арналған зерттеулер
деп танимыз.
Ендеше осы бағытта жүргізіліп жатқан ... ... сөз ... тіл білімінде көркем шығарма мәтінін лингвистикалық талдаудың дамуына
өзіндік үлес ... оның даму ... ... ... ... шығарма тілін зерттеуші маман Е.Жанпейісов ... ... ... туралы былай дейді: «Көркем шығарма ... ... ... қыр - сыры шын ... ... ... ... ретінде,
сонымен қоса және әдеби тілдің, ... ... ... ... тығыз
байланыста талданған тұста ғана толық ашылса ... [64, 77]. ... ... тіл мен ... тілдің ортақ қасиеттеріне тоқталады.
Е.Жанпейісов көркем әдебиет тілін әдеби тілдің ... ... ... ... ретінде қарайды. Көркем әдебиет ... ... ... ... – эстетикалық функция атқаратындығында деп
көрсетеді.
Е.Жанпейісовтің пікірі бойынша, жеке шығармалардың бір автордың ... ... ... даму ... ... ... да, сондай-ақ оны
эстетика тілі ретінде ... ... ... ... ... ретінде де
талдауға болады. Көркем әдеби тілін әдеби тілдің даму көрінісі тұрғысында
алып талдау – ... ... ...... ең ... ... Оның ... –көркем
мәтінде пайдаланылған, әдеби шығарманы дұрыс ұғынуға тікелей қатысы бар
тілдік қолданылу жағдайын ашып беру. Бұл, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... талдаудың алғашқы басқышы – көркем шығарма мәтінін мәнерлеп
оқу. Мұнда жүк көтеріп, өзіне ... ... ... ... ... мен
оралымдарға мән бере, интонациясын, әуенін сақтап, сол арқылы жазушының сөз
қолдану ерекшелігі толық ұғынарлықтай оқу көзделеді.
Тілдік талдаудың негізгі объектісі – ... ... ... ... ... ... лингвистикалық, грамматикалық
тұлға – құрылымдар мен категориялардың мазмұнын ашу деп ... [40, ... ... ... ... сезімін, толғаныстарын 2 түрде
беруі мүмкін. ... ... ... ... – бір сөз деген сөзінен)
яғни бір адам деген ұғымды білдіреді. Ол көркем ... екі ... ... ... ... –кейіпкердің ішкі ой-толғаныстары
болса, екіншісі – оның сыртқа шығуы. 2.ДИАЛОГ арқылы: (диалогос - екі сөз).
Бұл екі адам ... ... ... ... әңгімелейтініміз – диалог.
Ол монолог сияқты бір адамның ғана емес, екі не одан да көп ... ... ... Оған ... ... ... адресат, бірде адресант (яки
тыңдаушы, не сөйлеуші) ... ... ... ... алдынғысының
жалғасы, яғни олар бір - бірімен өте ... ...... ... ... ... сонымен қоса, ауызекі
сөйлесу түрі. Бұл күні ... ... ... персонаждың қарым-
қатынасында туатын ... ... ... персонаж мимикасын,
қимылын, сөйлеу ... ... ... ... ... құрады
жағынан ерікті болып келеді. Сондықтан диалогтің өзіне тән ... ... ... ... ... Кез ... жағдайларда оның
эстетикалық тартымды әсері де байқалады.
Сонау ауыз әдебиеті үлгілерінен қазіргі қазақ ... ... ... ... сан ... ... ... болады.
Ал, мұның өзін қаншама ауқымды, арналы санасақ та осы ... ... ... ... ... көркем құрылым ретінде
талдап, ажыратуға келеді. Барлық сөздерді, сөз тіркестерін, сөйлемдерді
құрастыру оңай болғанымен, ... өз ... бір ... ... бірлік
етіп, көркем құрылымға құрастыра қою қиын. Әдебиетте барлығы да сөз арқылы
жасалғанымен, соның өзі ... ... ... шығуы да мүмкін. Диалог
табиғи ... ... ... ... түруы үшін әрбір персонаждың сөйлеу
мәнерінен оның ... ... адам ... ашылуы ғажап. Бұл жазушы
стилінің көркемдігіне, тілдік қолданыстарының ... жазу ... ... бір нәрсені баяндау, пікір айту, ... ... ... қимылын, жекелік ерекшеліктерін т.б. айқын беруде
диалогті стильдік құралдарымен шебер пайдаланады. ... ... ... ... ... ... говорит человек, - это как ключ ... ... ... ... ... ... ... поводом к конфликтам, к
борьбе, к действию. Язык -это и средство воплощения всех ... ... ... ... ... ... сөздің бір бөлігі болғандықтан, оның ... төл ... де ... ... ... ... ... образды болуы. 2.
Баяндауды жандандырып, сөйлеу мәнерін келістіріп, персонаждың көңіл-күйі
эмоциясымен, сезім толғаныстарымен ... ... ... қаратпа,
модаль, қыстырма сөздердің бай болуы да ... ... ... ... ... ... ... мәнері нашар, эмоциялық жағы әлсіз болар
еді. 3. Диалог персонаждың өз ісінің ... ... ... ... ... Бұл үш ... де мысалдар келтіруге болады.
- Ал, жігіттер, неміс ... ... ... ... көрдіңдер ме?-деді
Мұрат.
Жауынгерлер дабырласып жамырай жауап қайтарды:
- Зеңбірегі көп екен иттің.
- Біздің ротаны ... ... ... ... ... ... ... тандырып жібере жаздады.
- Біздің рота бір танкін өртеді... ... ... ... Жұрт дабыры
толастай бергенде бір жауынгер:
- Дәмін таттық-ау , ... өзі ... ... - ... ... ... жұрттың құлағына естіліп жатты. (Т.Ахтанов. «Қаһарлы күндер»).
Біріншіден, ... ... ... кейіпкер ойы өте айқын,
образды, эмоциялы берілген.
Бұл мысалдан ... ... ... зор маңызын білуге болады.
Қарапайым сөздердің диалектизмдерге қарағанда қолданылу территориясы
ауқымды, тіпті ... ... ... десе де ... ... ... ... мәні болатын кездері де болады. Қарапайым
сөздердің тілімізде атқаратын рөлі ... ... ... ... ... де, көркем әдебиет тілінде де сөйлеу тіліне тән сөздер мен
қарапайым сөздер тобы жиі ұшырасады. Олар ... ... ... ... [99, 70 б.], - деп көрсетеді.
Осы орайда қарапайым сµздерді ... ... µз ... ... ... отырып, шыѓармасына эмоциялыќ-
экспрессивтік рењк ќосып отыратынын көре аламыз. Кей ... ... жек ... ±рсу маѓынасын ‰стей отырып, кей ... ... ... ете ... ... ќолданып, ќарапайым сµздер арќылы жазушы -
ақындар шыѓармасын шырайландыра ... сал ... ... ... ... ќатыныңда опа жоқ - қиянат-қарлық етеді, байы µлген ќатындай, ашыќ
ауыз, жісім (жіміскі, ќу), кеміс, єуіш, быты-шытын, м±ш, с±м, ... ... ... н±с, ... зырќырау, омаќадай, есалањ, сорымды
ќайнатпа, ессіз, ыржањ, кµкірегі кµппелер, пыш ... ... т.б. ... ... ... мен сµз ... авторлар шыѓармаларында
орнымен ±тымды пайдаланып отырѓан.
Жоѓарыда келтірілген сµздер кµбіне-кµп ауызекі ... де, ... да жиі ... ... ... көркем әдебиеттерде автор персонаж тілінде лексикалық,
морфологиялық диалектерді, жаргонизм, ... ... ... ... қолданады.
Кейін барактағы жолдастары «Қалай қолға түсіп қалдыңдар?» - ... ... ... ... ... ... ірі ... қашуға болмайды
екен,- деп жауап береді. Неге? - десе, айтатыны:
- Анаңның көрі жанғыр, ... ... ... ... бар ма. ... ... нәрсе. Басыңды жасырсаң, бөксең көрініп жатыр. ... ... ... қатынасын диалог түрінде беруінің мақсаты
да сол - кейіпкердің тіл ерекшеліктері, мінезі, іс-әрекетке себепші ... ... ... ... ... Осындай жағдайларда персонаждың тіл
ерекшелегі бойынша диалогтер бірнеше түрге бөлінеді.
1) Халықтың тіл ... яғни ... ... ... мәнері;
2) Жергілікті тіл ерекшелігін сөйлеу;
3) Белгілі бір кәсіпке байланысты;
4) Ресми ... ... ... ... ... ... ... байланысты
синтаксистік құрылымы, құрамы жағынан да:
Жалаң синтаксистік құрылымды (жай сөйлем);
1) Күрделі синтаксистік құрылымды (құрмалас сөйлем);
2) Толымсыз сөйлемнен тұратын;
3) Бірнеше ... ... ... деп ... болады.
Монологтер күрделі синтаксистік тұтастық ретінде ... ... ... бір ... ... ... яғни ... не одан да көп репликадан
тұрады.
- Жауап жазбаймыз ғой,-деп сұрады хатшасы.
- Жоқ ... ... ... ... ... ... жоқ, жақты сөйлем. 2-репликада
бастауышы да, баяндауышы да жоқ. Бұлай бір ғана ... ... беру ... екі ... бір ... бірлікте екенін білдіреді.
Прозадағы диалогтердің көптеген қасиеттеріне байланысты ... екі ... ... ... Сыңар диалогтар; Екі не одан да ... ... ... Бұл көркем әдебиетте кездесіп отыратын нәрсе. Олар
негізінен өзінен ... ... ... көбіне біреулерге арналады.
...Сол бала қазір Игілік пен Қожаның арасына келіп қалғанда, ... ... ... ... жүретін Байжан жымың қағып, тықыршып
кетті. Кіммен болса да ығыспай қалжыңдасатын әдеті бойынша:
– Қарағым, әкеңе қарай жақынырақ отыр ...- деді ... әке деп ... ... ... ... Балғабаев. «Ең әдемі келіншек»).
2)Екі не одан да көп диалогтер. Бұлар көркем әдебиеттегі диалогтердің
негізін құрайды. Әдеби шығармаларда сан ... ... ... ... мағынасына қарай былай саралауға болады: 1.Сұрақ-жауап
диалогі 2.Қарама-қарсылық диалогі 3.Интонация арқылы көңіл-күйді білдіретін
диалог 4.Жарыспалы диалог.
Сұрақ-жауап диалогі. Бұл көркем әдебиетте көп ... ... ... ... ... қазіргі дәуірімізге дейін келе жатқан өнімді
форма.
Бес-алты отарын ықтырып алып, ызасын кімнен ... ... ... Қасболаттың сөзі қамшы болды:
– Тіптен бар-ау. Бала емес, шаға емес. Күннің ... ... ... да ... бола ма ... ... үлкені көпірден таяқ жейді деп. Шынында да, ... ... ... ... ... ... қойды. Қаламүш мына үп-үлкен
адамның өздерін қиналтып қойғаны үшін ... ... ... ... ... ... ... алмады:
– Сонда, немене? Ағам ерікеннен айдап ... пе ... ... ... ... да,- деді ... ... шытынап.
– Сонда, күннің райына қарағанда, қайтеді? ... ... ... ... ба? Үюлі ... шөбі ... қойларына күрт-күрт шайнатып,
үйде отыруды білмейді дейсің бе?
Қасболаттың ноқаттай қара көзі Қаламүшке қадалып, үнсіз бағып түр.
– Өрікпемей, қоя ... ... - деп ... ... ете ... ... күннен ішінде булығып келген ызасы ағытылып кетті:
– Жоқ, өрекпимін, ... аға! ... үш жүз қой тағы ... ... үш
шөмеле шөп берген жоқсың. Әлде біз қардан қатық жасап береміз бе?! Шопандар
бригадасын құрыңыз, бәрін өзіміз ... ... деп ... талған жоқ па! Малдың барлық өлім-жітімін шопанның мойнына асып
қоясыз да, қарап отырасыз. ... ... ... ... ... ... ... біріншіден,
құрамына қарай толымсыз сөйлемдерден тұрады, синтаксистік құрылымы жалаң,
екіншіден, персонаж тілі ... ... ... ... диалогтері әртүрлі болады. Бұлардың кейбіреулері міндетті
түрде жауап беруді қажет етеді. Ал, кейбіреулері қажет ... ... ... ... болады.
Бұларды мағынасына, ұғым беруіне қарай ашық репликалы, жабық ... деп ... ... Бұл ... ... В.В.Одинцов
өзінің «О языке художественной прозы» деген еңбегінде көрсеткен [100, ...... бір ... ... ... ... ... нәрсе,
оқиға туралы келесі адамды сөзге тартып,сұрақ қоюы. «Жабық» – келесі
адамның ... ... ... яғни бір-екі сөзбен мардымсыз жауап беруі.
Кеңседен Қасболат пен Құмар шықты. Қасболаттың ... ... ... ... ... ... ... беттей түсті де, Қадыржанға
бұрылып:
- Балаларға ... бол. Егер ... ... ... өзің
жауап бересің,- деді.
Айтуын Қадыржанға айтса да , көз қиығын атына мінгелі жатқан Қаламүшке
тастап ... ... ... диалогі. Бұл жағдайда сөйлесу-шілер қалыпты жағдайдан
тыс, бірін-бірі тыңдауға мүмкіндігі болмайтын түрлі себептермен қарама-
қарсылықта ... ... ... ... ... сұрақ қойып, одан жауап ... ... ... диалог түрі соған негізделген. Ал, ... ... ... ... ... ... ... бермей,
қарсы сұрақ қояды. Бірақ, бұл қарсы сұрақтар диалогті тұйықтап тастамайды,
одан әрі ... ... ... ... ... әсері бар. Кейде
қойылған сұраққа қарсы сұрақ қою арқылы жауап та беріледі. Қарсы сұрақ қою
мына жағдайларға байланысты ... да ... ... ... ... ... үшін ... қою. Қарсы сұрақ кейде жауап
берілгеннен кейін берілуі мүмкін.
Кешегі Ләззәт енді жоқ. Бүгін ол ... ... ... адам ... Күрт ... мінезін құрбылары да байқады білем. Әсіресе, Бағила
мазасын кетірді.
– Мұңлық - ау , саған не ... Өзің ... ... боп ... ... бір жерің ауырып жүр ме?
– Басым ауырып жүр, - деді Ләззат одан тезірек құтылғысы келіп.
– Басың ғана ма? ... « ... ... ... ... анықтай түсу үшін ... ... ... диалогі да диалогтердің өнімді бір түрі ... ... ... беру ... ... біз салалап бөлген түрлерінің аса маңызды рөлі, эмоциялық
үлкен жүгі бар түрі. ... ... ... көңіл-күйін
диалогтерде бейнелеу көп орын алады. Оқырман ол туралы автор ... ... ... персонаждың сөз қолданысынан -ақ мән жағдайды
аңғара алады.
Бағила мен ... ит пен ... ... ... ... ... ... оны жанды жерінен бір-ақ тістеп қан қақсатады. Кейде Бағила
сүйінші сұрайтындай даладан ... ... ... деп көрген -білгенін
айта бастаса, Салиқа оны ... ... ... неше ... өсек әкелдің?- деп сұрайды.
–Саған айтып жатқаным жоқ. Жайыңа отыр, - деп Бағила шап ете қалады.
(Т.Ахтанов. «Махаббат мұңы»).
–Көркем шығарма ... осы ... ... ... ... ... ... В.В.Виноградовтің «О языке художественной литературы» деген
кітабында көруге болады [101, 154]. ... ... ... ... ... пікірлер айтқан. Қазіргі стлистикаға байланысты жазылып
жүрген зерттеу ... мен ... ... оның ... шығарманың тілін зерттеу тәсіліне баса көңіл бөлініп жүр деп
айтуға болады.
Көркем шығарма тілін зерттеуде кездесетін бір қиындық – оның ... ... ... ... ... көп ... ... келуінде. Әр түрлі
жанрлардың әрқайсысының өзіне тән тіл ерекшеліктерін зерттеу әдістері
жөнінде белгілі бір ... беру ... ... ... ... тіл өзгешелігі болатындығы айтылады.
Кітаби синтаксистік ... ... ... ... ... ... стилистикалық ерекшеліктері оның құрылымындағы
жоспардың (құрылысының) өзгермелі құрылысының кездесуімен түсіндіріледі.
Прозадағы ... ... ... тек пайдаланатын тіл
құралдарының ерекшеліктерінде емес, сол ... ... де. ... ... де көп ... де диалогтер қолданылады. Көп жағдайда диалогке
қатынасып тұрған кейіпкердің сөзі ... ... ... ... Яғни,
прозадағы диалог монолог ретінде орындалуы мүмкін.
Диалог – тілдесімдегі бір ... ... оның ... ... ... сөз ... сөйлемдер диалогтің түріне қарай ... ... ... ... ... стильдердің
түрлеріне қарай алуан ... ... ... да, көркем шығарма
мәтініндегі диалогтің өзіне тән ерекшеліктері көп. Ол ... ... ... ... ... айырылып тұрады. Ол
айырмашылықтардың негізгілері: көркемдік тіл бірліктерінің жиі қолданылуы;
диалогті құрайтын ... ... ... ... ... сөйлеу
диалогімен салыстырғанда); кітаби стилистикалық реңктің алуан түрлі болуы;
авторлық қосымшалар; ауызекі сөйлеу диалогінде қолданылатын тіл ... ... да ... ... ... тілі ... ... болады және қарым-қатынас жағдаяттары жеке
коммуникацияға тән. Бұл экстролингвистикалық факторлар өздерінің қызметін
әр түрлі ... ... ... ... сөйлеу тілінің белгілері
коммуникацияның жеке тәсілдерімен синтаксистік деңгейде айқын байқалады.
Сөйлеу ... ... ... эллипсис, сөйлемнің бір мүшесін
алып тастау арқылы құрылған сөз үлгісі ... ... ... белгі беретін сапасы ретінде сөйлеу тілінде толымсыз ... ... ... мағынасы көркем диалогте диалогке
қатысушыға да, үшінші жаққа да, ... ... де ... ... ... өнерінің құралы ретінде тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... сонда, қазіргі күнде
сөйлеу тіліндегі лексикалық жүйенің әлі біркелкі даусыз ғылыми ... ... бола ... ... тіліндегі сөйлеу тілінде ... ... ... таңдауымен анықталады, әрине, кәдімгі кейіпкер
тілі үшін. Диалогтегі сөз ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі диалогіне бағынышты бола отырып,
коммуникация заңдылықтарына әсер етіп қана ... ... ... ... жаңа өріс қалыптастырады. Диалогтегі қосалқы сөз мағынасы
реалистік драмада жазушының ... ... ... және ... сәйкес келе отырып, эстетикалық жағынан бірден-бір әсер ете
алады. Драмалық стиль тарихынан белгілі бұл ... ... ... ... ... ... арқылы көрініс береді. Характерлерді
өңдеудегі ... ... және ... ... ... таңдау арқылы драматург шеберлігін айыруға болады. Мәселен,
жазушылар көркем шығарма жүйесінде сөзді жағдаятқа ... ... ... рөл ... ал ... мен әлеуметтік-тілдік қолданыс комизм
тіл бірлігі ретінде ғана ... ... ... ... ... ... ... мағыналық
толығуы апперцепция заңдылықтарымен байланысты. Ал, ... ... ... жетіліп, басты бола отырып жанданады.
Драматург пьесаларында семантикалық ... ... ... ... ... ... яғни ... тіліндегі семантикалық-
стилистикалық принцип құрылымымен байланысты.
Қазақ драматургиясында образ жасауда сол образ арқылы ... ... рөл ... ... сөз ... ... сөз оралымдары,
сөйлем құрылысы кейіпкер тілінен көрінеді. Кейіпкер тілі тілдік қабаттың
экспрессивті жүгін көтеріп тұрады. жазушы жеке ... ... ... оны
сөйлету арқылы стильдік жүк артады. Кейіпкер тілі образды ашады. Орыс тіл
білімінде кейіпкер болмысын ... ... ...... ... ... өздерінің еңбектерінен көруге болады. Атап айтқанда, Л.В.Щерба,
Л.П.Якубинский, В.В.Виноградов, ... ... ... ... ... ...... деп көрсеткен [46,4].
Көркем шығармада драматургиялық шығармаларда «ең қиын, талабы қатаң»
жанр ... ... ... ... ... тікелей оқиғаға
қатыстырып отыратын автор дей тұра, оқырман санасында «автордың өз ... ... ... ... ... қажет. Драматургия саласының қиындығы
– оған қойылатын шарттылықтардың көптігі және көлемі ... шек ... ... тек ... сөздерінен құралады. Шындық пен образ
тек диалог пен монологке негізделген. Драмада суреттеу, ... ... ... ... ... іске ... ... бір-бірімен
сөйлесуі арқылы характерлер ашылып, күшті тартыс өршіп, өмірдің кесек
шындығы ішкі ... ... ... ... ... ... ... – тілінде. Бұл жанрдың басқа жанр
түрлерінен ерекшелігі – ... ... ... және ... өмір шындығы
авторлық акцентпен алшақ тұрады. Автор кейіпкерді сөйлетіп, көркем жанр
жасайды, ал кейіпкерді сөйлету кәдімгі ... тілі ... тілі ... ... ... болады. Өйткені романда бір бетке
суреттелетін шындық ғана емес, сол ... ... ... ... керек; әр адамның сөзі өзін танытуы шарт. Қимыл-әрекет жоқ ... ... жоқ. ... ... ... ... ... орасан зор рөл атқарады. Драматургтің сөз қолдану ерекшелігі, сөз
оралымдары, сөйлем құрылысы кейіпкер тілінен көрінеді.
Кейіпкер тілі – ... ... ... ... көтеріп тұрады.
Жазушы жеке тұлғаның образын ашуда оны сөйлету арқылы стильдік жүк артады.
Кейіпкер тілі образды ... ... ... ... талдауда қалыптасқан
бірізділік, ереже жоқ. Кейіпкерді танытатын тілдік құрал - диалог.
Драмалық шығармаларды түсініп оқудан бастап, ондағы тілдік ... мен ... ... ашу, ... құрамын анықтау,
экспрессивті-стилистикалық бояуын ... бәрі де ... ... және ... ... ... қажеттігінен туындайды. Дегенмен,
драмалық шығарма тілі – сөйлеу тілінің бір ... ... айта ... ... ... ... драма тілінен алшақтап кетпейді.
Стильдердің негізгі арқауы – сөйлеудің ауызша және жазбаша ... ... ... ... ... ... ... онда тіл
біркелкі пайдаланылмайды. Өйткені, адамдардың қатынасы әр ... ... Әр ... жағдайда сөйленіп, әр түрлі жазылады. Стиль тілдің
бәріне тән құбылыс, өмірдің ... бір ... ... ... ... ... ... Басқа тілдер сияқты қазақ тілінің
сөйлеу стилі, ... ... бар. ... ... ... ... яғни ... пікір алысуы еркін түрде жүзеге асады. Сөйлеу
тілінің ерекшелігін жасайтын айрықша ...... ... сөйлеу мәнері.
Сөйлеу тілі диалогке құрылады, репликалар ... ... ... ... ұштасып, сабақтасып) тұрады. Сөйлеуші ... ... тез ... ... ... және әр ... ым-ишараттармен тығыз байланысты. Мысалы:
– Айналайын, турасын айтайын ба? - Айтыңыз.
– Өзіңмен ақылдасайын деп едім. - Не туралы?
–Үйлену ... - ... ... мәселе көтеріліп жатыр екен ғой.
– А, сен бе едің? . (С.Балғабаев. «Ең әдемі келіншек»).
Драмалық ... ... оның ... ... таңдап алынған,
атап айтқанда, көркем шығарма тілінде алуан түрлі болып ... ... ... ... ... ... жазбаша түрде сипаттайды. Драмалық
диалогте сөйлеу тілі ... ... және ... сөйлеу тілінен
айырмашылық неде деген сұрақ туындайды. Әдеттегідей, сөйлеу тілі ... ... ... ... ... ... бейресмилігімен т.б. паралингвистикалық ерекшеліктерімен
өзгешеленеді. Сөйлеу тілі бірқатар экстралингвистикалық факторлық өзгеріске
ұшырайды.
Зерттеушілер атап көрсеткендей, бұл көріністер ... ... тілі ... ... сөйлеу тілінің ара жігін ажыратады. дегенмен де, драмалық
диалог көркем шығармадағы сөйлеу тілі ... ... ... оларға тән. Бір жағынан, драмалық диалог театр өнерінің бір
түрі, сондықтан экстралингвистикалық факторлар ... ... ... ... де. ... талдауларға айтылып отырған мәселенің ... ... ... ... ... ... тілінің жазба
тілден өзгешелігін ғалымдар сөйлеу тілінің ауызша ... оның ... ... ... деп ... ... ерекшелігі оның сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... ... диалог эпикалық
диалогпен салыстырғанда сөйлеу тіліне жақынырақ, интонацияға түсініктемемен
беру қажетсіздігі. Репликалардың бірлігі ... ... пен ... ... дәлел бола алады.
Көркем шығарма тілінде жазушының сөз қолданысына көп көңіл бөлінеді.
Кейіпкердің ішкі, ... ... оны ... сөзі ... ... тұлға ретіндегі бейнесі қорынан байқалады.
Драмалық шығарманың идеялық-көркемдік ... ... ... ... ... ... – драманың негізгі құралы. Сөйлеу
процесінде табиғи ... ... ... ... ... әрі ... қарым-қатынастың маңызды формасы. Орыс лингвистері А.Я.Скшидло,
Э.Косериу диалогті ... ... ... әр ... әлеуметтік
тілдік қарым-қатынастың әлдеқайда қолданымды, маңызды түрі деп қарастырады.
Диалог шекаралары ойды жеткізуде ... ... ... ... ... бірліктерден диалогтің ерекшелік, айырмашылығы –
коммуниканттардың әрекеті арқылы көрінуі.
Драмалық диалогте сөйлеудің синкретикалық ... ... ... ... диалогтің құрылымындағы тілдік емес тәсілдердің белсенділігімен
тығыз байланысты: ... ... бере ... ... ... алдын-
ала тақырыптың келісімдік, алдыңғы оқиға негізінде ... ... ... ... емес тәсілдер тілдік әрекеттермен тығыз бірлікте
жүзеге асады.
Диалогті сөйлеудің өзіндік ... оның ... ... ... Пікір алысушының алуан түрлі көңіл-күйі, оның айтылып
отырған ойға ... ... ... ... репликалардан
көрінеді. Объективті, субъективті факторлардың жиынтығы – әңгіме тақырыбы,
тілдік және интелектуалдық ... ... жас ... ... ... ... жағдаяттары репликаны тілдік
жағынан сипаттауда өте күшті із ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады; ақпарат алу, оны жинақтау, ақпаратқа өз ... ... ... ... ... Бұл ... барлығы ауызша интонациялық,
мимика, ым-ишараттар ... ... ... ... синкретизм оның жан-
жақты сипаттамасын ашады. Дегенмен, бір ізге түскен диалогтік ... ... X. ... ... ғалымдар диалог-дау /жанжал/, диалог-
унисон /келісім, құптау/ түрлерін жіктеп көрсетеді. ... ... ... ... ... Е.А. Земскаяның да еңбегінен ... Онда ... ... ... ... ... ... полилог,
микродиалог түрлерін қарастырған.
Сонымен қоса, диалогтің құрамына қатысушы коммуниканттарды әлеуметтік
дәреже-деңгейіне қарай: ақсүйектер диалогі, орта ... ... ... ... диалог, ғылыми-философиялық диалог, қарапайым
тұрмыстық диалог деп бөліп қарауға ... ... ... ... ... әр ... ... Диалогтің тақырыптық, құрылымдық
түрлерін жеткілікті түрде айтпасақ та, біраз сөз еттік. ... ... ... – драма жанрының бірден-бір аса қажетті ... ... ... ... ғана ... оның ... де ... тілдік элементтерде драмалық шығарманың мазмұнын жан-
жақты аша түседі.
Драма тілі ... ... ... ... ... ... бір
бетке суреттелетін шындық ғана емес, сол сөзді айтқан кейіпкердің мінезін
аңғартуы керек; әр ... сөзі өзін ... ... ... жоқ ... ... жоқ. ... образ жасауда кейіпкер тілі
орасан зор қызмет атқарады. Драматургтің сөз қолдану ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Драмалық диалогтің зерттелуі оның табиғатына сәйкес таңдап алынған,
атап айтқанда, көркем шығарма тілінде ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілін жазбаша түрде сипаттайды. Драмалық
диалогте ... тілі ... ... және ... сөйлеу тілінен
айырмашылық неде деген сұрақ туындайды. Әдеттегідей, сөйлеу тілі ... ... ... ... ... ... бейресмилігімен т.б. паралингвистикалық ерекшеліктерімен
өзгешеленеді. ... тілі ... ... ... ... ... диалог табиғи ауызекі диалогке ең жақын дүние.
Бұлардың тегі бір, шапаны да бір, тек әшекей ... ... ... ... ... ... ... оқырман оны тез ұғады, тез қайталайды.
3.3 Авторлық реплика және оның ... ... ... ... ... шығармада кейіпкер сөзінің берілу амалдары, яғни диалог арқылы
көрініп отыратын автор түсіндірмесінің сырт ... ... ... ... бар. ... ... ремарка негізінен де көмекші
етістігінің морфологиялық тұлғаларға енуі арқылы жасалады. Ол ашық ... ... ... рай ... ... десең, десе, тұйық райды
-деу көсемше тұлғаларында -дей, деп, ... ... ... ... ... ... ... түлғада -демеді т.б. көптеген формада
кездеседі.
Көркем шығармада кейіпкер ... ... ... ... да тәсілдермен,
айталық, төл сөз түріндегі монологтік, диалогтік репликалар, я автор атынан
баяндау арқылы да беруге болатыны белгілі. Бірақ, ... ... ойды ... ... жарасымды беруді қалайды. Бұл да бір жазушының өзіндік стиль
шеберлігімен шектеліп жататын жағдай.
Шығармадағы автор ... ... ... жеке басын түсінбейміз.
Әрине, көркем шығарманы оны ... ... алып ... болмайды.
Өйткені жазушының жеке басының ерекшеліктері: өмірі, дүниеге көзқарасы,
оқиға, құбылыстарға шығармашылық ... т.б. оның ... ... Алайда көркем туындыда жазушының жеке басы тасаланып, ... ... ... ... ... ... ... Шығарманың кейбір
тұстарында жеке адам – автор қатысады. Алайда, жалпы алғанда, шығармадағы
автор ... мен ... ...... екі бөлек дүние. Автор бейнесі
тілдік тәжірибенің нәтижесі ғана емес, ол – ... ... ... ... бейнесінің көріну дәрежесі әдетте әр түрлі. Кейде
ол шығармада барынша ... ... ... ... автордың көзқарасы,
қатынасы ашық бейнеленеді.
Кей шығармаларда автор шығарманың басқа ... бір ... ... ... ... ... ретінде қатысады. Бұл
жағдайдағы оның ... ... рөлі ... ... ол ... ... бірі ... қаралады.
Автор бейнесі – болмыс пен ... ... ... ... бір ... кейіпкерлердің іс-қимылын бейнелей отырып, ... ... ... және ... ... ... келген шығармада автор көзге көрінбей қатысып отырады. Оның нені
қалайтыны, нені қаламайтыны, т.б. – бәрі ... ... ... ... ... ... ... бірдей болмайды. Ол жазушының баяндалып
отырған жағдайларға қандай арақашықтықты ... ... ... бейнесі – автор образы әр уақытта әр шығармада бар
образ. Оның мәнін нақтылай ... ... ол – ... ... ... ... бір көзқарас, принцип. Ол – шығармадағы оқиғадан оқиғаға
жетелейтін, кейіпкерлерге сөз беретін, сөз билігін ұстаушы сөз ... ... ... сөзінен көрінеді. Автор сөзі иесі жоқ дерексіз
сөз емес, оның сыртында жазушы не ... ... ... Осы ... ... ... адам мәселесі туындайды.
Жазушы бірінші сатыдағы әңгімелеуші болса, ...... ... ... ... мұндай арнайы әңгімешіні оқиғаға
сенімділік беру үшін қолдан жасайды. Мұнда автордың ... ... ... ... ... емес, кейіпкердің сана-сезімі арқылы
бейнелейді, екінші қатардағы шындық ... соны ... ... ... ... кейінгі қатарға ығысып, ол оқырманға сезілмеуі де
мүмкін, Сондай-ақ, оның ... ... ... да ... ... ... ... элементтері жойылып, алдыңғы қатарға сахналық әңгімелеу,
монолог, диалог, ортақ төл сөз т.б. шығады. Оқырман болып ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
көзімен қарайды, кейіпкердің ой-сезімдерін бөліседі. ... ... ... ... ... ... ... Автор тілі мен кейіпкерлер
арасындағы қатынас түрліше формаларға ие ... ... тілі ... тілі сан ... ... араласа жұмсалып отырады.
Көркем шығармадағы авторлық ... ... мен ... мәні жағынан таза автор сөзі деуге келмейтін жеке сөздер,
сөйлемдер, тіпті тұтас абзацтар кездеседі. Автор ... ... ... ...... ... шығармаса да, кейбір
синтаксистік интонациялық реңктермен ... ... ... ... ... ... ... (ойлануы, міне оның
жұбанышы, т.б.) жиі қолданысы және кейіпкердің төл сөзі мен ... ... ... ... ... ... жаңа ... меңгерілу
мүмкіндіктерді анықтайды.
Сөйлеу тілі элементтері әрине әр алуан. Бірақ олардың бәрі бірдей бір
шығарманың тілінен ... ... ... «Қыз ... романындағы
сөйлеу тілі элементтерінің барлық түрі тегіс «Қалың малдан» немесе Ыбырай
әңгімелері мен ... ... ... ... ... ... кейде әртүрлі
реакцияға түсіріліп айтылуы да сөйлеу тілі стиліне тән құбылыс. ... ... осы ... ... «Қалың малда» көбірек.
Ауызекі сөйлеу тілінде кездесетін қарапайым сөз қолданыста, әсіресе
авторлық ремаркада көрінеді. ... ... ... сөздер қолданылуы
керек, бірақ авторлық ремаркадан гөрі кейіпкер тілінде диалогтерде, ортақ
төл сөзде қолданылса ұтымдырақ болар еді [64, ... атап ... ... ... кейіпкер тілінің қабатында
келіп отыратын авторлық ремаканың көмекші етістігі ... ... ... ... тап ... ... ... Жәуке, саумысың ?
Қайролданың даусы... Жәуке үйден жүгіре шықты. (Б.Майлин. «Берен»
әңгімесі).
Әдетте екі ... ... ... ... ... ... де ... Бұл әдебиетімізде жиі қолданылады. Диалогке және оның
қабатында келетін авторлық ремаркаға ... ... ... ... да көркем проза тілінің даму барысындағы
жазушыларымыздың жалпы творчестволық ізденуінің тағы бір ... ... ... тілі - ... ... ... суреткерлік деңгейін,
стильдік ерекшелігін аңғартатын фактор. Ал, жеке сөздерге көркемдік мазмұн,
стильдік функция жазушылардың бәрінде ... ... келе ... ... ... ... ... көркемдік тұрғыда түсінуі,
оған лайықты тіл ... ... ... дәрежелері түрліше.
Қандай көркем шығармада болмасын, диалог өте жиі ұшырасады.
Диалогтер арқылы жоғарыда қаншама мән-мағына беруге болатыны көптеген
мысалдармен түсіндірілді. Оларды түрліше ... мен ... ... бірнеше топқа жүйеледік. Бірақ, әлі де толығырақ зерттеуге,
тереңірек үңілуге, толықтыруға болады.
Яғни шығармалардағы кейіпкерлердің ... ... ... жолы ... ... жазушылардың әр кезде жарық көрген шығармаларының өзіндік
ерекшеліктері ескеріліп ... еді. Сөз ... ... ... көркем
шығармадағы персонаж тілі өте күрделі, алуан сапалы қызмет атқарады.
Бұл тақырып әр ... ... ... ... ... жазылмаса
да, көркем әдебиеттерден ... ... олар өз ара ... ... ... Алдағы уақытта әлі де тереңірек ашыла түссе
тіл білімінің көптеген мәселелерінің бірі өз шешімін табар еді.
Репликалардың лексика-семантикалық іліктестігі. Көркем ... ... ... ... ... ... байланысы,
диалогтегі репликалар лексика-семантика жағынан ... ... ... сөз мағынасының реплика ыңғайына қарай құбылуы.
Образ және сөз көркем шығарма адам ... мен ... ... сөзі ... диалогі, монологі) арқылы ... ... әр ... ... ... ... немесе
өзгелердің) жасайтын сөздер таңдалынады. Кейіпкер тілі – сөйлеу ... ... ... ... дәлме-дәл көшірмесі, фотографиясы
емес, типтендірілген тіл болуы керек. Образ ... зат ... ... етістіктерді пайдалану. Бұл жағдайда автордың шеберлігіне
байланысты болады.
Көркем шығарманы ... ... ... ... әдістерді қолданғанын
көрсетіп қана қоймай, тіл тәсілдері қалай қолданылған, олар ... ... ... сұрақтарға жауап беру керек [102, 169]. Стильдік
әдістердің көп не аз жұмсалуы оның мәнмәтіндегі рөлін анықтай ... ... ... ... ... ... рөл атқарады, яғни сандық
қатынас сапалық ... ... ... ... ... қатар
қолданылуы тектен-тек емес, олар бір-бірінен тәуелсіз, текстің мәнерлілігін
күшейтеді, ... ... ... ... ... жаңа стильдік
кешен құруға әкеледі.
Бір мәтін ... көп ... көп ... ... ... ... ... үшін «конвергенция» деген термин қолданылады.
Алғаш рет белгілі стильдік ... қол ... үшін ... ... ... үшін М.Риффатер стилистикада осы терминді қолданған [103,
88]. Осындай мағынада стилистикалық ... ... ... ол ... стильдік тәсілдердің жиынтығы, өзара бір-біріне қарым-
қатынасы, ықпалы, бірін-бірі баса ... ... ... ... деп ... ... [104, ... синтаксистік конвергенция элементі жалпы грамматикалық функция
орталығымен байланысады да, басқа элементтер ... ... ... ... ... ... ашып түсіндіргенде
қайталаманың бір түрін құрайтынын анықтауға болады.
Синтаксистік конвергенция құру үшін мәнерлі көріктеуіш амалдар ... ... ... ... /көп ... ... конструкциялар, бірыңғай айқындауыш мүшелер, номинативті
сөйлемдер қатынасады. Бұлар ... ... тез ... алады, ол
олардың құрамының оралымдығынан, икемділігінен басқа ... ... ... ... ... ... синтаксистік конвергенция
бірліктері: 1/ параллелизм немесе сыртқы полисиндетон; 2/ атап-атап,
санамалап көрсету ... Осы ... ... ... ... ... ... Параллелизмнің мәні синтаксистік конвергенция
құруда айтылар ойдың баяндау құрылысын ... ... ... ... ол ... оқиғалар желісінде үзілісті/
жақын элементтердің қарым-қатынасын тудыратын қабілетіне байланысты,
сонымен қатар, олардың ... ... ... олар ... ... ... [105, 44].
Параллелизм белгілі структуралық фон ретінде келеді, басқа типтердің
мәнерлілік тәсілі мен стильдік амалы ... ... ... ... ... ... баяндалатын іс-әрекет толық болу
қажеттілігінен, екіншіден, тіл ситуацияларының әр ... ... ... ... процесінің өзіне тән ерекшелігінен.
Стильдік контрастар – драма тілінің ... ... ... ... ... ... сөз ... бен поэтикалық
сөзді, антитеза құбылысын, омонимдерді, антонимдерді қатар қойып пайдалану.
Фразеологизмдер – стиль ... ... ... ... ... ... ... Афоризмдер мен мақал-мәтелдерді
келтіру. Сөз бен фразеологизмнің қарым-қатынасы: жеке сөз ... ... аша түсу үшін ... қолдану немесе ішіндегі бір сөзге
семантикалық қоспа жүк арту үшін ... ... ... ... ... талабы. Көркем шығармада белгілі бір стильдік талапты
өтеу үшін жазушының ... сөз ... ... ... ... тән) афоризмдерді мүмкіндігінше өзге драматургтермен ... ... ... бейнелеуде әдебиет жанрының қай-қайсы да азды-көпті
үлесімен көрініп отырады. Бұлай болуы заңды да, ... ... ... ... ... ... тарихы», демек, оның «объектісі ... ... ... - ... ... заманынан күні бүгінге дейін адамнан тыс ешқандай сөз
өнерінің де, өзге де өнер ... да ... ... үстіне
дәлелденіп келеді. Әдебиет жанрының қай түрі де ... ... ... сөз ... суреттейді. Белгілі бір кейіпкер бейнесін
жасап, оны қоршаған орта, адамдармен қарым-қатынасын, мінез-құлқын ... ашып ... ... ... ... ... әр ... өзіндік
ерекшеліктері қыр-сырына орай әр түрлі ... ... ... ... ... сөз. ... теориясында бұл терминнің «әдебиет тек»
және «әдеби шығарманың түрлері» ... екі ... ... ... алғашқысына эпос, лирика, драмалар. Екіншісіне әңгіме, роман, баллада,
поэма, комедия, трагедия т.б. жатқызылады. Кейін «тек те, тұр де жанр ... яғни жанр және ... ... ... көп ... стильдік тәсіл, синтаксистік конвергенция, стильдік
контрастар, фразеологизмдер, оккозионализмдер ... ... ... ... тікелей қатысуымен жүзеге асып жатса да, драмада тек
кейіпкер арқылы ғана ... ... ... ... ... жанрларда диалог
пен бейнелеу тәсілі қатар жүріп отырса, драмада автор өз ... ... ... ... кейіпкердің жалаң сөзімен, іс-әрекетімен, қас-
қабағы, ым-ишаратымен ... ... ... ... ... ... «әдебиеттің бас мүшесі – тіл» екені баршамызға аян
болғанымен, драмалық шығармадағы тілдің орны өте ... ... ... ... ... тартыс өріліп, мінездер ашылып, өмірдің
кесек шындығы ішкі иірім-қалтарыстарына дейін толық ашылуы ... ... ... ... ... ... сөз атылған жебедей
көрерменнің ... дәл ... ... ... - ... сахналық шығармадағы
сөз қүдіреті, оның айрықша маңіызы жөнінде, драматург К.Тренев былай дейді:
«Егер драмада ең ... ... не деп ... мен ... дер ... [106, 39].
Тіл – көркем шығарма шығарманың өзіндік қасиетін білдіретін басты
қаруы. оның қуаттылығы да, әлсіздігі де ... ... Ал ... для пьес ... делать так, чтобы смысл каждой его фразы каждого
действия был совершенно ... ... его ... было презирать, ненавидить и
любить, как живого» деген сөзі жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... тұр [106, 49]. ... тіліне жазушының тілдік категорияларымен қатар, өзіндік сөз
қолданысына
көп көңіл бөлінеді. Көркем шығарма тілі ... ... ... ... кәдімгі ауызекі сөйлеу тілі ... ... да қай ... та, ... сөз ... ...... сөйлеу тілі көрінісі
қаншалықты шеберлікпен пайдаланғандығы. ... айта ... ... тұрғыдан көркем әдебиет тілінің өзіндік стилі болғанымен,
мұнда стиль түрлерінің қай-қайсысы да ... ... ... ... ... шындық болмысты жан-жақты ашуға ұмытылатындықтан, лайығына
қарай сөз саптайды, сөздің көркемдік, эстетикалық ... ... ... тілінде кездесетін қарапайым сөз қолданыстағы авторлық
ремаркада көп кездеседі. Авторлық ремарка көркем мәтін ... ... ... ... толықтырады, сипаттайды, мінездеме береді,
көзқарасты білдіреді т.б.
Авторлық ремарка диалогті де ... ... да ... ... ... ... Көркем диалогтің лексикалық, синтаксистік және стилистикалық
ерекшеліктері.
Көркем шығармада кездесетін диалогтерді қарап отырып, олардың алуан
түрлі болатындығын ... ... ... қойылатын шарттар мен талаптар өте көп,
соның ең бастысы – тіл ... ... сөз ... өз ... ... 26]. Сонымен қатар, ғалым әрбір ... ... ... мен ... ... мен идеясы – барлығы да оның ... ... ... ... жеке ... не бір ... тілін
таза әдеби тілдің даму заңдылықтары тұрғысынан да талдап, сондай – ақ, оны
эстетика тілі ретінде, ... ... ... ... ... ... де
талдап жүр. Көркем әдебиет тілін образ жасаудың құралы ... ... ... ... ... ... саналатыны мәлім.
Көркем туындылардың лексикалық ерекшеліктерін зерттеушілер кез ... ... мен ... ... қарастырып , жазушының халық тіліндегі
өзінен бұрынғы сөз байлығын, сөз ... ... ... пайдаланғанын,
өзі халықтың тіл мәдениетін ілгері дамытуда не қосқанын айқындайды. Көркем
әдебиет ... ... ... бір ... деп ... онда ... ... фонетикалық, грамматикалық құбылыстарды түгелдей әдеби
тілге ғана тән деп ... ... ... ... ... ... ... кездесетін фактілердің барлығында
керегінше қолдана беруден бас тартпайды дейді.
Мәтін грамматикасының төмендегідей жақтарын ... ... ... ... сөйлем грамматикасына қарағанда үлкен баяндау
күшіне ие, себебі ол ... ... ... ... ... мен ... ашуға жағдай жасайды;
2) Мәтінге тән спецификалық категорияларды ғана жұмсап қоймай, лексика
мен просодияны да қатынастырады;
3) Мәтін – сөйлеу ... іске ... ... деп ... ... әр ... прагмалингвистикалық категориялар пайда болады,
олар мәтін шеңберінде ғана түсіндірілмейді, лингвистикалық фактордан тыс
коммуникативті ситуацияның ... ... ... ... іс жүзіне
асады.
Көркем әдебиетте экспрессивтілік диалог туғызу үшін синтаксистік
конвергенцияның да атқаратын рөлі ... ... ... интерпретацияланғанда
тілдің әр деңгейіне қатысты мәнерлілік тәсілдерін тек бір ... деп ... ... ... Олар әр ... ... бір-бірімен қарым-
қатынасқа түсіп, тілге тән жүйелі қатынасты образ туғызу үшін жан-жақты
қамтып көрсетеді [108, ... тән ... ... ... жеке дара бір стильдік әдіс арқылы
берілмейді, керісінше, ... ... ... іске асады.
Әртүрлі автордың шығармасынан ... ... ... ... орай диалогті былай топтастыруға болады:
сыңар диалогтер өзінен кейін жалғастыруды тілемей, біреуге арналған
диалогтер.
Екі ... одан да көп ... ... ... ... ... білдіретін, жарыспалы, қайталану арқылы
берілетін, қосарлы.
Біз қарастырған ... ... ... ... топтасқан. Көркем
әдебиетте ұшырасатын диалогтің аталмыш ... ... ... олардың барлығы бір қалыппен жасала ма? Бұл ... ... ... тағы да ... ... талдаулар жасадық. Соның нәтижесінде
диалогтің синтаксистік құрамына қарай мынандай түрлерін анықтадық:
1. Жалаң синтаксистік құрылымды диалог(жай сөйлем).
2. ... ... ... ... ... ... Толымсыз сөйлемнен тұратын диалог
4. Бірнеше сөйлем қатарынан жасалған диалог
5. Аралас құрылымды диалог. Енді осы бес ... ... ... ... ... ... ... көзі Қатираға бір қадалып өтті де, Тұмаршаға
қадалды:
- Аш есікті!
- Неге асықтың?
- Сөзді қой (Б. Майлин «Қырманда»).
2) Күрделі синтаксистік құрылымды: Дәл сол ... ... ... ... Ойбай, неғып отырсыңдар, солдат айналаны қамап алды! -деді. ... ... ... ... ... ... ... «Қилы
заман»).
3) Толымсыз сөйлемнен тұратын:
– Бұл кім, әй - деді ... ауыз ... ... ... ... ... Мен ... кім?
Мен атымды айттым. Ол мені қайдан білсін, білмеді. Мен ... ... Е, сен ... ... ... ... жүрсің?
–Жәй...
– Осы боранда түнделетіп, жай жүре ме екен?
– Жәй жүрмін... (Ғ.Мүсірепов .«Боранды ... ... ... ... ... көз бір ... кездескендей, тұс-тұсынан қадал қалды.
– Сұрланба, Сүндет... Обып жібере алмайсың, орны ... соң ... ... ... алып ... күнге жеткеміз жоқ, - деді ... ... ... ... ... Атқа ... жүрген баласың. Елді ел
қылу шығар ... ә? ... ... (Б.Майлин. «Азамат Азаматыч»).
5) Аралас құрамды:
Абай, Ербол, Ызғұттылар ас үйге жақындай беріп, өзара күңкілдесіп:
Қазір таң атады. Бүгін ұйқы бола ... ... ... ... ерте қамдалсын!
– Қымыз! Қымыз кешікпесін! Бар үйдің де ... ... ... ... тез қам қылайық» десіп, келесі күннің қамына жұмылды.
(М Әуезов. «Абай»)
Көркем ... ... ... лексикалық толықтауышы бейтарап
синтаксистік құрылымға сүйенеді.
Көркем диалогтің ... ... ... үшін ... ... ... ... Пәлі, мына кісінің сөзін қара.
Қасым: Қысқасы, бек сыпайы сөйлесіп, түсіністік те сүйтіп.
Даукен: Тұрған бойлары жастық емес, бір құтсыздық.
Жаукең: ... да ... ... бек ... ... «Алма
бағында»).
Сөйлемдегі синтаксистік бірліктер көп жағдайда бейтарап лексикамен
байланысты болып келеді.
Рая : Неге олай ... Сен не ... ... ... не? ... не ... Қоя тұр! Шын ба осыларың?
Әли: Осы болғаны рас.
Әсия: Ұят-ай, біз ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымдар да көбінесе бейтарап ... ... ... ... Сен жеңдің ғой... Тыйдың ғой...
Абай: Тыйылу ма? Ол жоқ, жоқ қой, Федор Иванович...
Долгов: Неге? Біткен жоқ па? ( М. ... « ... ... ... ... құрылымдар ережеге сай бейтарап
сөздік құраммен бірге қолданылады.
Самат: Сенің екпінің жақсы, серпінің ұнайды. Иен саған тағы бір ... ... өзің ... ... тегі мұрның көкшіп кетіп
жүрмесін, сенің. Ал, бақ ... ... бар ма? ... «Алма
бағында»).
Көркем шығарма мәтініндегі ... ... ... ... ... ... сөйлемнен тұратын, аралас құрамды сөйлемді
диалогтер жазушының индивидтік стиліне және жанрдың ақпараттық-эстетикалық
нормасына тікелей қатысты болады.
Бейтарап ... ... ... ... ... өзіне тән
стилистикалық сипаттары бойынша лексиканың бірнеше ... ... ... ... ... ... құрылымның әрбір типі
үшін жеке-жеке түсіндіру қажет.
Стильаралық синтаксистік құрылымдар әртүрлі лексика-стилистикалық
бейнені көрсетеді. ... ... ... ... өзіне тән
ерекшелігі мынада, жалпы кітаби лексикасы бар стильаралық құрылымның саны
және сөйлемдегі ... ... бар ... ... ... ... ... мынадай қатынас түрінде көрсетуге болады.
1:1 Осындай қатынас нәтижесінде туындайтын стильаралық ... ... ... ... ... Оның ... ... синтаксистік құрылымдағы жалпы кітаби лексика өте көп және
сан түрлі. Жалпы кітаби лексика көркем шығармада көптеп кездеседі. ... ... тән ... бар, ... бір ... ... көне ... тілінің ізі бойынша жазылып, ... ... ... ... қалыппыз. Мен эшелонды аралап келейін, құдайтағала
күш бере гөр - деп ... ... ... « Қаһарлы
күндер»).
Стильаралық ... ... ... лексика мен қоғамдық-саяси лексика
бірге кездеседі.
Давыденко: Олай ... ... ... Ақан ... ... білу ... ... шығып алып, не үйге соқпастан, не ... ... ... кетіп отырды колхозға. ... ... ... ... ... стилистикалық құрылымдағы
стилистикалық көркемделген лексикалық элементтер ретінде публицистикалық
айналым қолданылады.
Қамаш: Николай Иванович, сіз мені ... Жоқ, ... ... сіз мені ... ... ... сіз болмағанда бұл еңбекке қайта оралуым да
екіталай еді... Сіз ғой мені ... алып ... ... не, ... сөкет пе?
Қамаш: «Тамаша адам» мұны ұмытса ... ... ... ... махаббатым»).
Кітаби стилистикалық топқа жататын мамандықты -терминологиялық лексика
стильаралық синтаксистік құрылымда көптеп кездеседі. Мысалы:
... ... ? - деп ... ... ... Операцияға көндің бе?
– Ол жағын білмедім.
Бұл корпусқа тек операцияға келгенді ғана жатқызады. ... ... ... ... сияқты. Білмейтіндерді өстіп қолға түсіреді. (К.
Жүністегі. «Құба ... ... ... ... ретінде зерттелетін материалда
мекемелердің, қызметтер мен ұйымдардың әртүрлі ресми атаулары, сөйлемнің
ресми-қызметтік ... ... ... ... ... ... ... айналымдар көркем диалогте жағдайға байланысты ресми
қызметтік түрде қолданылады. Мысалы:
Жұмаш бұл уақиғаны үнсіз қабылдай алмады. Маңдайынан шып-шып ... ... ... ... ... - дей ... ... де айтып, байқап жүруін тапсырсын деп келіп едім. (К.
Жүністегі. ... ... ... көне ... көркем диалогте өте сирек
кездеседі; Оның пассивті сөздік қорынан ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
– Әне, анау садақ деген жұлдыз. Иіліп тұр ғой, тартқан жебедей.
– Көрдім ақсақал.
– Қамбар деген мынау. ... ... ... жүр. Қай жерінен ешкінің
мүйізін көргендерін өздері білсін. (К. ... « Құба ... ... сай ... ... шығармаларда жаңа (қаһарманның)
кейіпкердің сөздері сөйлеу мәнерінің тарихи тақырыбына байланысты пайда
болуы мүмкін.
– Анау ... ... ... бір топ ... көрдіңбе?
-иә
– Міне, соны қазақ «көнек» дейді. Көнек бие сауатын ыдыс қой.
(К.Жүністегі. «Құба белдер»).
Кітаби сөздер драманың тілінде қолданылады. Ол ... ... ... ... ... ... сатирикалық әсер тудыру
үшін және мінездемелік қызметтерді орындау үшін қолданылуына байланысты
бірқатар ... ... ... ... номинативті қызметінде ... ... ... ... сатысына тән қасиет. Қоғамдық-саяси лексика
тарихи-публистикалық драма мәнмәтінде өзінің тура номинативті мағынасында
қолданылады.
–Тордағы жолбарыстың мақсаты босану
– Е, ... ... ... несі бар, ... ... та азаттық. Тыйым зонасын жөндеп
сендерге көмек етуге тиіс емеспіз. Оны өздерің істеңдер.
(К. Жүністегі. ... ...... ... ... ... ... тура
номинативті мағынасында қолданылады.
– Жауаптан өтірік жалтарып құтыла алмайсың. Сенің бір досың Игіліков
деген, сені тіпті танымаймын деп ... ... да ... бе? Белгілі бап
бойынша жауапқа тартыласың. (К. Жүністегі. « Құба белдер»).
Көркем ... ... ... ... кітаби лексикалық бірліктер
өте кең тараған.
Жолсерік келіншек: Жо-жоқ. О не дегеніңіз... Біз бар күшімізді ... ... ... дән риза ... ... вахтасын адал атқарамыз.
– Кез-келген ... ... Шай ... «Ең әдемі келіншек»).
Күшімізді салып қызмет істеп, еңбек вахтасы ... тура ... ... ... мағынасында қолданылады. Бұл жерде
ол сатиралық әсер тудыруда.
Сатиралық әсер тудырудың айқын құралы қызметін ресми қызметтік "клише"
атқарады. Стильаралық синтаксистік ... ... ... ... ... басым саласы ресми қызметтік сала болып табылады. Оның
тұрмыстық жағдайымен тіркесуі сатиралық әсер ... ... ... келіншекке қарап: Дұрыс жұмыс істелмесе
кетесіңдер кететін жаққа.
Көнерген ... ... ... ... ... ... ... Ол көңілді жағдай туғызу үшін қолданылады.
– Не жазып отырсың, ханзадам?
– Жәй, хат.
– Көңіліңізден жоғарғы елде жоқ ... ... ... себеп?
– Нөкерің болып өлейін, оқытсаңшы. (К. Жүністегі. «Құба белдер»).
Көркем диалогтегі кітаби ... ... ... ... ... ... Осылайша ресми-қызметтік лексикалық элементтер
мінездемелік қызметпен бірге ... ... ... ... ... ... отыратын қандай да бір кейіпкердің сөйлеу ерекшелігі
қызметін атқарады.
Билетсіз жолаушы: Апырмай,. пойыздың ... ... ... қандай
жақсы болды, әйтпесе далада қалады екенбіз...
Саудегер әйел: Қайдағы іні? Мен оны бірінші рет ... ... ... құрылымда кездесетін сөйлем лексикасының
"палитрасы" сан-алуан ... ... ... Айттым ғой әне, тегін емес осының бәрі... Иә-иә,
дұрыс... Сөйткеніміз дұрыс...
- Бұлар ... деп ... ... «Ең ... ... ... синтаксистік бірліктерде фразеологизмдер,
фразеологиялық мағына беретін, фразеологиялық варианттар, фразеологиялық
синонимдер тізбектеліп жиі ... ... ... ... керек!... Мынау долы ғой. Нағыз
көкойылдың өзі ғой мынау!... Үйбүй, інім-ау, жақсы болды ғой келгенің. Мына
біреулер ішіп алып, бәрімізді қырайын деп ... Неге ... ... « Ең ... ... ... ... автордың шеберлігіне байланысты қолданылып отырады.
Сөйлеу лексикалық компоненттерінен басқа стильаралық синтаксистік
құрылымда жай ... ... ... ... Жай сөйлемнің
ерекшеліктерін танытатын белгілер оның синтаксистік, семантикалық құрылымы,
сөздердің орын ... мен ... ... ... ... де оңып ... ... отыра беріңіздер, даурықпаңыздар.
– Таң атып келеді.(С.Балағабаев. « Ең әдемі келіншек»).
Стильаралық синтаксистік бірліктердің құрамына, сонымен қатар, ... да ... ... ... көп жағдайда, анайы сөздер ... ... ... тағы айырылсақ, үкімет егінін бермес, қырылдық дей бер,.
етейін. (К. Жүністегі. «Құба белдер»).
Стильаралық синтаксистік құрылымда сезім лексика да ... ... ... көбінесе эмоционалды диалогке құрылады:
–О, ит.
– Итті көрмей жүр екенсің көжегім. Арқаның жүнді балақ, ... ... ... ... ... кірерге кезек таба алмассың, жыртыңдама.
–Ойнапсың. (К.Жүністегі. «Құба белдер»).
Аталған стильаралық құрылымда жаргон сөзі "жыртыңдама" оның ... ... ... ... мағынасы түсіндірме сөздігінде жоқ.
Бірақ, бұл сөйлемдер диалогте эмоционалдық реңк ... ... ... ... драма тілінде пікірін жеткізу
(сөйлемдерінде) кеңінен қолданылады. Оның сөздік құрамында ... ... ... ... ... бірліктер кіреді. Сөйлеу
құрылымы үшін басым сипаттағы стилистикалық топ сөйлеу лексикасы болып
табылады. Ол ... ... ... ... салыстырғанда екі есе көп
қолданылады.
– Қызық түгі де жоқ... Ажары келіскен жас адам... Оңаша ... ... ... деп ... шай ... ... синтаксистік құрылымдарда, сонымен қатар, тосын сөздер де
("окказионализмдер") кездеседі.
– Көршімін, Міне, ... екі ... ... жеке ... төрт
бөлмешік.
– Ауашығын сезесіз бе? (С.Балғабаев. «Ең әдемі келіншек»).
– Құрысын... Көршіге жарыған ... ... «Ең ... ... ... ... ... көркемдеу синтаксистік
құрылым шеңберінде көп қолданады. Жай сөйлем сөздік ... ... ... ... ... ... құрылымы бөлініп
шығады.
– Ол емхана-сымақтың хирургін кім деп атайтынын білесің бе? Оны
қасапшы дейді. Тірі ... ... ... ... Қысқарт!
– Өшір үніңді оңбаған. (К. Жүністегі. «Құба белдер»).
Сөйлеу ... ... ... жай ... ... ... да кездеседі.
– Билігін өзің айт та, мал ... шеш, - ... ... ... ... «Құба белдер»).
Көркем диалогте көрініс табатын сөйлеу синтаксистік құрылымдарда
жаргондық лексика да қолданылады:
- ... ... ... ... тұрғанда зытайық.
(К.Жүністегі. «Құба белдер»). Жалпы кітаби лексиканың ... ... ... ... ... ... ... Бұл кісі, менің жан ... ... ... «Ең ... келіншек»).
Сөйлеу синтаксистік құрылымның лексикалық құрамына бейтарап лексика
мен қоғамдық-саяси лексика ... ... ... ... қайткенде де жауды тоқтату міндеті қойылып
отыр. Ал, сол уақытты пайдаланып шын ... ... ... ... ... ... лексикалық фондағы көркем диалогтің сөйлеу синтаксистік
құрылымында көнерген лексика да қолданылады.
–Жарайды, үкімет ... ... ... Құдайдың рақымшылығы түсуде. (К.
Жүністегі. «Құба белдер»).
Терминологиялық лексика, сондай-ақ, сөйлеу синтаксистік құрылымға
тікелей енуі ... ... ... ... ... шығар дедім... -
Сосын ақырын ғана ... ... – Оның ... ... ... ... ... ауыр... Кілең темір... Поршень жинаймыз... Қиналып жүрмін...
(С.Балғабаев. «Ең әдемі келіншек»).
Сөйлеу ... ... ... ... ... реңкі бар экспрессивті сөздер көбінесе ... ... жиі ... ... ... қыр-сыры, стильдік бар бедер, ... ... ... ... жан-жақты ашылады. Эмоциялық реңк түбір зат есім
сөздерде ғана болмайды, оның қосымшалы түрлері ... да ... ... Д. Э. ... өте ... ... «Некоторые суффиксы имен
существительных образуют вариантные ... ... ... одно и то ... но ... ... ... (разговорный или просторечный
оттенок), диалектный характер, оттенок народнопоэтической речи и т.д.»
[109,109]. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қарауға болмайды: «Обычно под стилистическими
качествами ... ... ... ... ... к той или иной
сфере употребления, и во-вторых, наличие или ... в ... деп ... ... эмоционалдығы мен экспрессивтігі туралы:
«Под эмоциональной окраской здесь ... ... ... ... названия того или иного предмета или явления, и ... к ... ... ... ироническое,
пренебрежительное и т.д.» деп ашып ... [ 110, ... ... тек қана ... ... ғана ... ... қатар
кітаби синтаксистік құрылымдар да кеңінен қолданылуда. Бейтарап лексикадан
басқа мұндай ... ... ... ... ... тән. ... ... қоғамдық-саяси лексика да қолданылады. ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Кітаби
синтаксистік құрылымдарда терминологиялық лексикада қолданылуы мүмкін.
Публицистикалық лексика драмалық диалогтің кітаби құрылымында өте ... ... ... ... құрылымдарда көнерген лексикалық
компоненттер (тарихи сөздер) де ... ... ... ... ... толықтыратын стилистикалық маркерленген лексикалық
гаммадағы үлесі шектеулі. ... ... және ... ... ... ... көлемдік қатынасы 3:1.
Көп жағдайда әдеби сөйлеу лексикасы қолданылады; кітаби құрылымда жай
сөйлем мен ... ... ... қолдану мысалы өте аз.
Көркем диалогтегі лингвистикалық ерекшелік өзгермелі ... ... ... ... ... ... алғанда кітаби
және сөйлем лексикаларының мөлшері өзгермелі ... ... ... ... ... ... ... кітаби лексика кең тараған. Онда сөйлем
лексикасы да белгілі бір қызмет атқарады.
Осылайша көркем диалогтегі синтаксистік құрылымның ... түрі ... ... ... ... өте маңызды. Стилистикалық
маркерленген лексиканы пайдалануға орай бірқатар анықталған ... ... ... ... үшін кітаби және сөйлем
лексикасын ... тең ... ... ... тән. ... ... сөйлеу лексикасы өте жиі кездеседі, оның лексикалық ... ... өте аз. ... ... ... үшін ... бояу сөздерін игеру сипаты тән. Өзгермелі құрылымның түрлі
типтері үшін ... және ... ... топ ... қасиеттері
ортақ.
Материал синтаксистік бірлік сипатымен оның лексикалық толықтауышының
қатынастарының түрлі типтері жөнінде әңгіме қозғауға мүмкіндік береді.
Қатынастың 1-ші типі ... ... ... көркемделген
синтаксистік құрылым стилистикасының кездесуін көздейді.
Лексика-синтаксистік қатынастың 2-ші типі ... ... ... ... Оның ... құрамына бейтарап
лексикамен біріккен стилистикалық көркемделген лексикалық бірлік кіреді.
Түрлі деңгейдегі стилистикалық бірлік ... 3-ші типі ... ... ... ... ... ... лексикамен қосылған бір стилистикалық көркемделген лексикалық
компоненттен көп санын енгізу ... ... ... ... ... тіл жөнінде түсінік әр кітаби тілді
біреулер жалпы жазба әдебиет тілі ... яғни ... ... ... тілі ыңғайында алып қарайды. Ал, көпшілік зерттеушілер ... ... ... ... әр ... ескі діни ... аралас
қолданылған, оқушыға, сондықтан мағынасы күңгірт, көп ... ... ... келетін тілді – кітаби тіл дейді ... ... ... ерекшеліктерін зерттеу барысында, оның сөздік құрамы бойынша
жиналған материалдарды лексика- ... ... ... ... алып ... ... ... ішінде кәсіби сөздер – өз алдына
бір төбе, көзге түсіп, көңілді өзіне аударып отырады.
Қазіргі ... ... ... саласында кәсіби сөздерді
зерттеудің ... ... аз ... ... ... ... ... материалдар жинап, фактілер теріп, оларды іздестірудің
детальдік бағдарламасынан бастаған орынды сияқты. Осы ... ... ... практикалық жағына арнайы көңіл бөлуді қажет етеді,
өйткені олардың көпшілігі біздің байқауымызша, әдеби тілдің қатарынан ... орын ала ... ... ... ... ... ел болуға, тәуелсіз мемлекет құруға бет алған ... тілі ... ... ... тілеу, жаңғыру, жаңару, жадына түсу
кезеңін бастан кешіруде [111, 49].
Бұл ... ... 3 ... ... ... атқарады, олардың
әрқайсысының өздеріне тән сипаттық белгілері бар: а) лексика-стилистикалық
бірліктер ... ... ... ... біртекті болып
келеді, ол синтаксистік ... ... ... б) ... ... ... бір ... бірақ олардың синтаксистік
бірліктерінің стилистикалық деңгейі бір-біріне қарама-қайшы; ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Қосалқы тип кітаби синтаксистік құрылымда кездеседі. Оның лексикалық
толықтауышында бейтарап лексикамен бірге түрлі кітаби лексика-стилистикалық
бірліктер қолданылады.
Купцианов Мұрат ... бір ... ... ... ... ... ... қайткенде де жауды тоқтату міндеті қойылып
отыр. Аңғарсаңыз, ... ... ... сөзі де ... ... ... (Т.Ахтанов. «Қаһарлы күнде»).
Стилистикалық қатынастың да осы тобына кітаби стильді ... ... ... ... ... толықтыруларды
қамтитын кітаби лексика-стилистикалық компоненттер кіреді. ... ... ... ... типі үшін ... қасиет лексикалық
құрамында бірден көп сөйлем стилистикалық сипаттағы ... ... ... синтаксистік құрылым болып табылады.
Бұл нұсқаның жүзеге асуының тағы бір түрі ... ... ... ... ... ... ... Оның шеңберінде
бейтарап және сөйлем немесе жай сөйлем және жаргондық лексика-стилистикалық
белгілердің ... ... ... ... деңгейдегі бірліктердің стилистикалық ... ... ... ... ... біртектілігінен көрініс
табады. Қатынастың бұл типінің қызметін стильаралық синтаксистік құрылым
мысалынан ... ... Оның ... ... бірнеше
лексикалық элементтер қолданылған.
Бейтарап лексикамен бірге кітаби стилистикалық белгінің бірнеше
лексикалық ... ... ... ... құрылымдар
стилистикалық қатынастың осы сан-алуандығына жатады.
Қатынастың қарастырылып ... ... ... ... ... ... ... зерттеліп жатқан типіне сөйлеу мәнерінің
әсерінен өзгеріске ұшыраған синтаксистік құрылым жатады. Ол тек ... ... ... ... ... ... ... толықтырылған.
Осында кітаби лексикалық бірліктер мен жекелеген сөйлем ... бар ... ... ... ... ... бар ... синтаксистік құрылым кіреді.
Қосалқы тип үшін түрлі ... ... ... ... және кітаби лексикалық бірліктердің бір синтаксистік
құрылымы шеңберінде жүзеге асыру сипаты тән: ... ... ... құрамына бейтарап лексикамен бірге көптеген
лексикалық компоненттер ... ... Біз ... ғой, бірақ аңғарсаңыз, армияның да армиясы бар, -деді
Купцианов Мұратқа байсалды қарап. (Т.Ахтанов. «Қаһарлы күнде»).
Кітаби синтаксистік құрылым құрамына тек ... қана ... ... ... маркерленген лексика да кіреді. Сөйлем ... өз ... ... лексикадан басқа стилистикалық көркемделген
лексиканы біріктіреді. ... ... ... синтаксистік құрылымнан
да көрініс табады. Әр түрлі деңгейдегі стилистикалық қатынастың 4-ші типі
үшін бейтарап лексикалық құрамның жойылу сипаты тән, ... ... ... ... ... Қатынастың бұл үлгісі
сөйлеу сипатындағы синтаксистік құрылымға да тән қасиет.
Бұл үшін тән сипат аз сөзділік болып ... Ол ... ... ... ... лексикамен бірге бөлімдегі лексикалық
элементтерді біріктіреді (есімдік, шылау).
Синтаксистік құрылым мен оның ... ... ... 4 ... ... ... Оның ең біріншісі синтаксистік
құрылымның бейтарап лексикамен тіркесуін көрсетеді. Екіншісіне лексикалық
құрамында бейтарап лексикамен қоса ... ... ... бар. ... ... сипаты тән. Түрлі деңгейдегі
стилистикалық сәйкестіктердің ... типі ... ... ... ... ортақ стилистикалық бірліктердің енуін көрсетеді. Үшінші
типі бейтарап лексиканың мүлдем байқалмауымен сипатталады.
Сонымен, түрлі стильдегі ... және ... ... ... қолданылуын сипаттай келе мынадай қорытындыға келеміз.
Драматургиялық ... ... ... ... ... ... ... басым болуы. Көркем ... ... тән. ... құрылымның типі ережеге сәйкес
лексикалық толықтауыштың сипатына сәйкес келеді. Стильаралық құрылымда
сөйлем және кітаби лексика тең ... ... ... ... үшін ... ... ... сипатқа ие болады. Кітаби
құрылымда кітаби ... ... ... ... ... диалогтерде оккозионализмдер, неологизмдер
жиі кездеседі. Олардың лексика-семантикалық және стилистикалық ... ... ... ... мен ... – шығарма авторының
индивидуалдық дүниесі.
Сонымен, көркем шығарма мәтініндегі ... ... ... ... ... түрлі. Олар төмендегі
жағдаяттарға байланысты: көркем шығарманың түрі (проза, драма, поэзия);
көркем ... ... ... ... шығарманың жанры;
көркем шығарма авторының дарындылығының ... ... ... ... ... тақырыбының синхрониялық, диахрониялық бағыты;
көркем шығарманың саяси бағыты; көркем шығарманың жазылған кезі т.б.
Көркем шығарма мәтініндегі ... ... ... ... келешек бұдан да терең және кең зерттеу ... атап ... ... және ... ... ... ... алып беру керек.
3.5. Кейіпкер бейнесін ашудағы көркем шығарма мәтініндегі диалогтің
қызметі
Прозалық шығармалардың үлкенді-кішілі формасының ... ... те, ... да бар. ... олар ... ... Ал, ... бәрінде бірдей сюжет бола ... ... ... – новелла, әңгіме, романдарды талдағанда, оның сюжеті мен
композициясына арқа сүйемей, ондағы кейіпкерлер ... ашу ... ... ... ... композициясы көркем туындының сюжеттік-
композициялық ... бой ... [112, ... ... ... ... ... портретін
жасауда бедерлі, бейнелі сөздің керегі бар. Кейіпкер ... ... ... оның құрылымын, құрамын, қызметін тығыз бірлікте
зерттеу керек деп көрсетеді Г.Сәрсеке. Сонымен қатар, диалогтің ... рөлі ... ... ... ... ... ... өзі
ғана емес, тұтас құрылымы және тілдік құрамын қарастырады. Диалог құрамында
кейіпкер мінезін беруде жай сөйлемдердің, оның ішінде сұраулы, ... ... ... ... екенін атап көрсетеді. Кейіпкердің алуан
түрлі көңіл - күй, сезімін беруде сұраулы сөйлемнің, ... ... ... ажыратады [72, 16].
«Шығармада характерді бейнелеудің көркемдік құралы – композиция. Ол
сюжетті мазмұндаудың қажетті жағдайын белгілейді. Композиция ... ... ... өмір шындығын аса нанымды көрсетуге, адам характерін
табиғи да терең бейнелеуге мүмкіндік туғызады» [113, 148]
Кейіпкер тілін жасаушы ... ... ... ... реплика) және интенция құбылысының ерекшеліктері, жазушының көркемдік-
эстетикалық танымын сипаттайтын шеберлік қырлары мен ... ... ... қолтаңбасына кешенді талдауды Ж.Саткенова жүргізеді [114,
20].
Образдың семантикасы, ... ... онда ... ... ... ... қарым-қатынасы, қабылдау кейіпкердің жай күйі,
қимылы, басқа кейіпкерлермен ... ... ... ... ... ... ... диалогте толығымен беру жазушы үшін
маңызды нәрсе ... баса ... ... ... қызметі диалогтік
мәнмәтінде айқындалады [115, 61-70].
Сөйлеу тілі өзіндік ... ... және ... ... ... тән. Бұл экстралингвистикалық факторлар өздерінің қызметін
әр түрлі ... ... ... әсіресе сөйлеу тілінің белгілері
коммуникацияның жеке тәсілдерімен ... ... ... ... тілінде негізгі (конституативті), эллипсис, сөйлемнің бір мүшесін
алып тастау арқылы ... сөз ... ... ... ... ... ... сапасы ретінде сөйлеу тілінде толымсыз сөйлемдер
пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... да, үшінші жаққа да, бөгде біреуге де айқын болады. ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Сөйлеу
белгісін қарастыруда лексикалық ... ... ... ... ... тіліндегі лексикалық жүйенің әлі біркелкі даусыз ғылыми ұстанымдары
жоқ. Солай бола тұра ... ... ... ... лексикалық
бірліктерді енгізуде негізді шектеулер жоқ деп айтуға болады. Лексикалық
бірліктерді талғау кейіпкер таңдауымен ... ... ... ... ... жанрдың және басқа да әр түрлі мәтіндік көркем шығармада
олардың негізгі көркем мәтіндік мінездемесін ашатын адам ... ... ... ... ... деңгейі адам өмірінің түпкі мәндік
құрылымдарын ашуға қызмет етеді [72, 13].
Көркем шығарманың антропроцентрикалық негізі бар. Ол ... ... ...... ... бір ... ... суреттің объектісі де
субъектісі де болып табылады.Сол себептен, көркем ақпараттың ... ... ... ... яғни ... шығарушы образда
болады.
Сөздердің стильдік реңктерімен қоса ... да әр ... ... ... ол ақын-жазушылардың бейнелі сөз
кестелерін жасау тәсілдерінің алуан түрлі қыры мен ... ... ... шындықты шынайылығымен көрсетуде, шығармадағы кейіпкерлердің
мінезін ашып, портреттерін жасауда бейнелі, көтеріңкі, мәнерлі сөздерді ... К. ... ... ... шығарма дегеніміз – сөз өнері». «Сөз
асылы елде, тас асылы жерде» ... ... ... ... ... «сөз ... былғайтын» бөтен сөздерге ... ... ... ... бай ... ... көңіл бөліп,
тілдегі бар сөздерді сұрыптап қолдана білгенге ғана, әдеби тілді дамытуға,
оны байытуға себепші бола алады», - ... ... ой мен ... ... дөп тиіп жатуы жөнінде Ғ.Мүсірепов:
«Жазба сөз – бір ... ... легі де ... қой, ... ... ... көш те
емес, теңіз толқыны да емес, жайнап тұрған бақша да емес, ... ... ... ... те ... бере ... тіл ... бұл байлықты
қалай болса солай пайдалану болашақ үшін үлкен қиянат», - деп ... ... да, ... қолданылып, бұзыла айтылған жағымсыз ... ... ... әсер ... де, мазмұнына мағынасы сай,
жұмсалуына айтылуы сай, сыпайы, әсерлі сөздер ... мен ... ... ... білдіріп сезімге әсер етпейтін сөздер – жасық
сөздер» болатыны рас [117]. «Нәзік келген ... ... ой ... ... ... ... пен ... тың тілмен, өзінше бір ораммен
орайлап айтқысы келеді... мұндайы болмаған жазушылықта жан жоқ, ... ... ... та жоқ» деп ... М. ... ... ... мен экспрессивтік сөздердің арасында да тепе-
теңдік белгісін қоюға ... ... ... ... адам ... ... ... эмоцияны, ерікті ойды білдіруде де
мәнерлілікті, ... ... үшін ... етеді.
Мәтінді стилистикалық талдау – мазмұнның формалану сипатын ашу, ... ... ашу ... сөз. Ондай стилистикалық талдаудың әдістемесі
де соған сай болуға ... ... ... ... ... ... анықтау
тұрғысынан емес, ал олардың байланыстыратын, ... ... ... ... ... мәтін – тілдің бейнелі көркем
тұлғаларының жәй қосындысы емес. Көркем тілдік ... ... ... ... ие ... ал олардың ұйымдасу тәсілдері, бір-бірімен
байланыс-қатынасы мәнді. ... ... ... құрап, оны ұйымдастыратын тәсілдерді зерттеу маңызды. Сонда ғана
стилистикалық ... ... ... ... ... ... ойын жан-
жақты, терең түсінуге алып келеді. Басқаша айтқанда, мәтіннің жалпы
құрылымдық ... ... ... ол ... мазмұндық ұғым,
категориялармен (тақырып, идея) байланыста алып, әр бір нақтылы мәтінде
олардың қарым-қатынастарының қандай болатынын ашу керек.
Шығарманың ... ... ... ... ... объектіге қатынасынан өзге, оқырманға қатынасы да маңызды рөл
атқарады. Көркем шығарма тілі автор-баяндаушы тарапынан құрылса да, ... да ... ... ... ... ... мен кейіпкер арасындағы ... ... ... ... ... бір ... Өнер ... көркем шығармаға арқау болған өмір құбылыстары мен тіршіліктегі
жағдай, олардың заңдылықтарына сай сомдалған ... ... ... ... қай ... де, соның ішінде көркем мәтінде де негізгі ... ол ... ... ашылады. Орталық ойдың тарқатылу ... ... ... ... ... анықтайды.
Сөйлеу формалары немесе баяндау тәсілдері шығарманың композициялық
элементтеріне сәйкес келетіндіктен, оларды ... ... ... ... түсінуге көмектеседі. Өйткені, баяндау тәсілдері
суреттелетін ... ... және ... ... ... бейнелеп, шығарма композициясының негізін құрайды. Бір бүтін
тұтастық ретіндегі сөйлеу формасы өзін құрайтын сөйлемдердің мағынасы ... ... ... ... ие ... ... бейнелі-
эстетикалық өзгеруіне негіз қалайды.
Суреткер өзінің жеке басына тән ... ... ... ... ... о бастан жұрттың бәріне ортақ объективті
заңдылықтар тән. Олай болмағанда оқырман оны қабылдай, алмаған болар ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, оқырман
соған интуитивті сүйене ... ... ... ... ... ... ... қайта жасай алады. Тек соның нәтижесінде ғана
өнер туындысына тән жаңа, ерекше көркем құндылық ... ... ... кейіпкер образы антропонимикалық
орталығы бар жалпы семантикалық ішкі жағдайлармен байланыстырады. Көркем
прозада сүйіспеншілік ... ... дәл ... алуан түрлі тәсіл
бар. Ол – қас-қабақ ... ... ... ... ... - бәрі де ... Кейіпкерлердің диалогтерінде психологиялық талдауға қажет
материалдар молынан келеді.
– Ал, апа, мен ... ... Мына ... ... ... қиын ... деп ... төңкеріп тастады.
– Айналайын-ау, осы боранда қалай табасың? Елсіз далада...
Жаңыл аржағын айтуға ... Қой ... - деп ... ... ... ... Боран»).
Бұл жерден кейіпкердің көп ойланып, бармаса болмайтынын анық шешкендігін
кесесін төңкеріп тастаған жерінен байқауға ... Ал ... сол ... ... оның айтқан сөздерін оқи ... көз ... ... ... қай түрі ... да, кейіпкер ойынан, танымы
мен көзқарасынан хабар береді. ... ... ... ... ... ... бір ... – кейіпкер бейнесін жасау.
Кейіпкер сөзін белгілі ... ... ... ... ... ... кезекте тұрады. Кейіпкер сөзінен әлеуметтік орта әсерлерін іздей
отырып, оқырман адам ... ... оның жан ... ... құштар
болады. Әр кейіпкерді әр тұлғада көрсете білу, оңай шаруа емес.
Кейіпкердің шағын ... ... ... ... – нәзік
шеберлікті қажет етеді. Образ жасауда ... сөзі ... рөл ... ... даралап көрсету үшін оның сөзін өз ортасына сай етіп ... зор. ... ғана ... ... ... ... кейіпкер тілдерінің, сөздерінің экспрессивті
-эмоционалды қуаты мол. Оны тудырып тұрған ... ... ... ... ... ... ... қызметі өзара қарым-қатынас жасауға
емес, эстетикалық рухани дамуға бағытталғаны ... ... ... ... білдіретін эмоционалдық пен ... көп ... ... ... ... ... амандасып, ықылас білдіріп
жатыр. Бірақ өңінде бір уайым бар. Амандық біліскеннен кейін, Қасболат
одан:
* Өңің ... ғой? - деп ... ... ... ... - деп ... желкесін қасыды.
Мана баяндаманы оқып шыққаннан кейін, Иван Метрофанович шақырып алды. Кіріп
келсем, өңі суық. Әшейіндегідей отыр деп те ... ... Я, ... ... қалып па?
"Баяндама дұрыс жазылған, - деді, - ол маған. - Бірақ тым құрғақ. Үш жеріне
юмор қос", - деп ... ... "Е, ол ... жарасы жеңіл ғой", деп
қуанып шығып едім...
* Қостың ба, сонымен?
Аманғали қиналып, тағы да желкесін қасыды.(Т.Ахтанов.«Қаһарлы күндер»).
Белгілі бір ... ... яғни ... ... аша түсу
ниетімен оларды диалог, полилогтерде қолдану – ... ... ... ... ... саналады.
Жазушылар кейіпкерлер образын әр қырынан көрсетуде ... ... сөз ... ... яғни ... ... ... тіліндегі
белгілі бір лексикалық топтарды жүйелі түрде пайдаланып, бізге тартымды
жақсы туындылар ұсынады.
– Қайда кеттің? ... ... ... ... ... ... бәрі белгілі нәрселер ғой,- деді анау, қайырыла
қоймай.
– Кешке ойынға келесің ба? "Қыз Жібек" ... Жоқ, сол кәрі ... кісі ... не ... ... ... бала ... алған әсерін баса алмай, әлі тамсанып келеді.
– Өзі, дүниенің қызын көрмей жүріппіз ғой. Көше сыпырсаң да, Алматыда
тұру екен ғой ... Ау, сен озат ... ... ... ... көріп, Алматыда
алшаңдап жүрер ме едің, - дейді қасындағы егде ... әлгі ... ... ... ... ... алып, іштей мырс етеді. Кісі
әрі беріден соң жұмақтан да жалығатын ... ... ... осы диалогтен жоғарыда айтып кеткендей кейіпкер ойын, танымын,
көзқарасын хабар етеді.
Көркем мәтіннің экспрессивтілігіне қол ... үшін ... ... рөлі зор. ... ... ... мен
стильдік амалдардың стильдік қызметінің күрделілігі мен көпжақтылығының
арқасында шығарманың көркемдік арқауының негізі жасалады.
Экспрессивті-эмоциялық ... ... ... ... мінез
ерекшелігін, сөйлеу мәнерін айқындауға көмектесетін ... ... ... ... мен тіркестерді ерекше атап өткен жөн. Мысалы: «сілімтік»,
«қақпас», «жалмауыз» т.б.
Автор кейіпкерлердің алуан түрлі психологиялық жай-күйін, жан сезімін
айрықша ... ... ... ... ... ... қырларын
ашып, не бір нәзік жайттарды айқындай түседі.
Сөйлеу тілі – көркем шығарма тілінің негізі. Көркем әдебиеттің өзге
жанрларынан тіл ... ... ... шығарманың сөйлеу тілі
заңдылықтарына құрылатындығы. Мұнда образдарды сипаттауға, ... ... ... ... қатыспайтындығы. Сондықтан шығарманың
идеялық-көркемдік жүгін кейіпкерлердің өзара сөйлесуі – диалог пен жеке
толғаныстары монолог ... ...... ... құралы.
Диалогтердің тақырыптары түрліше ... ... ... т.т. ... орай ... тіл ... (тілдік
элементтерді: сөз, фразеология, синтаксистік құрылым т.б.) түрліше болып
келетіндігі. Оның типтері: шешендік сипаттағы ... ... ... ... орай монологтердің тілі де (речевые выражения) түрліше
болатындығы.
Көркем шығарма түрі және тілдік стильдік сәйкестік. Көркем ... ... ... ... ... трагедия. Олардың әрқайсысының
өзіне тән тілдік стильдік сипаты. Қазақ драматургиясының жанрлық түрлері.
Жалпы көркем шығарма ... ... ... ашу үшін ... ... лингвистикалық және экстралингвистикалық бірліктер
мен факторлар қызмет атқарады: ... ... ... ... және сөз ... 3)барлық функционалдық стиль ерекшеліктерінің
көрсеткіш бірліктері, 4)қимыл, ым т.б., 5)көңіл-күй және ... ... ішкі және ... ... сипаттайтын ұтымды тіл
бірліктері, 7)Сөйлесім сәтінің (ситуацияның) түрі, 8) ... ... ... ... көзқарастары.
Сонымен, кейіпкер бейнесін ашуда диалогтің көркем шығарма мәтініндегі
қызметі өте ... өте кең. Әр ... ... ... бір ... ашып
беретін шағын модель, сондықтан да диалогті адамның ішкі ... ... деп ... ... тұжырым
Көркем шығармадағы диалогтің зерттелуі оның табиғатына сәйкес таңдап
алынған, атап айтқанда көркем ... ... ... ... ... ... драмалық ауызекі сөйлеу тілін жазба тілде сипаттайды. Көркем
шығарма ... ... тілі ... бейнеленеді және қарапайым сөйлеу
тілінен айырмашылық неде деген сұрақ туындайды. Әдетіндегі, сөйлеу ... ... ... ауызекілігімен, өзіндік қарым-қатынас түрімен,
диалогтілігімен, бейресмилігімен т.б. паралингвистикалық ... ... тілі ... ... ... өзгеріске
ұшырайды, атап айтқанда: ауызша айтылған сөз ... ... ... бірліктердің үлес салмағы өзгереді, қарапайым сөйлеу
тілінің орнына автордың мұқият құрған мәтінді ... тілі ... ... іс жүзінде көрсеткеніндей эмоционалды шиеленіс
тудыру үшін автор бір баяндауда ... ... ... ... ... ... комбинация жасайды, оның құрамында әр түрлі
стильдік синтаксистік образдар болады, ... ... көп ... ... ... ... шығады.
Тіл коммуникациясының мақсаты тек хабарлап, баяндау емес, тыңдаушыға
қалай әсер ететіндігінде.
М.Риффатердің ойынша, хабар тарату – жазушының ... ол ... ... ... ... жазушыда баяндаудың лингвистикалық немесе
экстралингвистикалық ... жоқ, ал ... ... ... жазушы оқырманның назарын бір не басқа шығарма ... ... ол ... ... ... ...
шоғырландыру, хабарлау, баяндау интенсивтілігін өсіру, оқшаулау сияқты
түрлерін пайдаланады, сөйтіп, сөз ... ... ... ... ... ... ... аудартады, мазмұндау динамизмін күшейтеді,
оқырман текст мазмұнын тереңдеп бойлап түсіну үшін ... ... ... мен ... амал өз ... ... зарядтары бар,
көркем шығарманың белгілі бір бөлігінің күшейтпелі экспрессивті шиеленісін
синтаксистік конвергенция тудырады, олар авторлық интерпретацияны анық ... етіп ... ... конвергенция деп құрылым / комбинация /
синтаксистік мәнерлілік тәсілдер мен стильдік амалдардың контексте ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер бейнесін ашу үшін диалог
құрамында төмендегідей лингвистикалық және экстралингвистикалық ... ... ... ... ... ... (толымсыз) сөйлемдер,
қысқартылған сөздер және сөз ... ... ... ... көрсеткіш бірліктері, қимыл, ым т.б., көңіл-күй және
экспрессия белгілері, кейіпкердің ішкі және ... ... ... тіл ... ... ... (ситуацияның) түрі, диалогке
қатысушы кейіпкерлердің бір-біріне деген көзқарастары.
Сонымен, кейіпкер бейнесін ашуда диалогтің көркем ... ... өте ... өте кең. Әр ... ... бейнесінің бір қырын ашып
беретін шағын модель, сондықтан да ... ... ішкі ... ... деп ... атап көрсеткендей, бұл көріністер ауызекі сөйлеу тілі ... ... ... тілінің ара жігін ажыратады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сөйлеу жағдаятындағы тыңдаушының әрекеті алдын-ала ... ... ... ... ... ... атап ... құрастырушы компоненттер ретінде оларды орналасу қызметіне қарай
сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі ... ... ... қолдаушы деп бірнеше түрлерге бөлуге болады.
Сондықтан диалогтің күнделікті тұрмыста қолданылатын ... ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып,
диалогтің түрлерін жіктедік. Сонымен ... ... ... алып отырдық деп айта аламыз, олар: коммуникативті ынтымақтастық
принципі диалогті сөйлеу формасы ретінде ... ... ... ... Әрекеттесу принципі сөйлеудің ... ... де ... ... ұсынады. Әсер ету
принципі әрекеттестік принципімен тығыз ... ... ... ... ... нақты коммуникативті-
прагматикалық құрылымы семантикалық құрылымның бір ... ... ... ... ... ... үстемдік принципімен тығыз байланысты. Алдын алу принципі
адамның жиған ... ... ... ... ... сай ... ... дайын бола алу қабілеттілігі.
Көп жағдайда, сөйлеу лексикасы ауызекі диалогінде жиі кездеспегенімен,
ол оған біршама қажет, ол ... ... ... және ... ... ... ... қолданысы белгілі бір қатынастарда
көрінеді.
Монологте кездесетін лексикалардың, синтаксистік құрылымдардың
қайталануы ... ... ... ... ... ... прагматикалық
көрсеткіштердің қатысуы арқылы да жүзеге ... ... ... ... ... ... ... сақтаумен байланысты
астарламалардың, пресуппозиция көрсеткіштерінің сөйлеу ... ... ... ... ... ... атап ... Жалпы диалог
құрамында дайын қалпында прагматикалық мақсатта жұмсалатын сөйлесім ... және ... ... ... ... ... ... қатар, сөйлеу тілі негізінен үш түрлі ... ... сөз ... ... ... ... арасында ресмилік
болмайды. Егер ресмилік туа қалса, онда мекеме ... қол ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу кезінде
қатынас стилі, назар аударту формасы, ... қоры ... ... ... кезінде сөйлеушілер арасында еркіндік болуы тиіс.
Мұнда адамдар өзара қысылмай емін-еркін сөйлейді. Бұл ... ... сай ... ... ... ... сондай-ақ сөйлеу
тілінің басты элементтері диалект, ... ... ... үшіншіден, ауызекі сөйлеуде сөз бұрын дайындалмаған, табан
астында суырып салғандай айтыла береді.
Көркем шығармадағы диалогтің зерттелуі оның табиғатына сәйкес ... атап ... ... ... тілінде алуан түрлі болып көріне
отырып, драмалық ауызекі сөйлеу тілін ... ... ... ... ... ... тілі қалай бейнеленеді және қарапайым сөйлеу
тілінен ... неде ... ... ... Әдетіндегі, сөйлеу тілі
жазба әдеби тілден ауызекілігімен, өзіндік ... ... ... т.б. паралингвистикалық ерекшеліктерімен
өзгешеленеді. Сөйлеу тілі бірқатар экстралингвистикалық факторлық ... атап ... ... айтылған сөз жазба түрде беріледі,
паралингнвистикалық бірліктердің үлес салмағы өзгереді, қарапайым ... ... ... ... ... ... ... тілі қолданылады.
Тіл материалдарының іс жүзінде көрсеткеніндей эмоционалды ... үшін ... бір ... ... синтаксистік тәсіл қолданбайды,
керісінше, тұтас, бүтін ... ... оның ... әр ... ... ... ... осылар күрделі, көп сатылы, тұтас
синтаксистік комплекс болып ... ... ... тек ... ... ... тыңдаушыға
қалай әсер ететіндігінде.
Сондықтан жазушы оқырманның назарын бір не ... ... ... келсе, ол синтаксистік ... ... ...
шоғырландыру, хабарлау, баяндау интенсивтілігін өсіру, оқшаулау ... ... ... сөз ... ... ... баяндаудың
басты маңызды тұстарына ерекше аудартады, ... ... ... ... ... тереңдеп бойлап түсіну үшін қажет. Сонымен,
мәнерлілік тәсілдер мен стильдік амал өз ... ... ... ... шығарманың белгілі бір бөлігінің күшейтпелі экспрессивті шиеленісін
синтаксистік конвергенция тудырады, олар авторлық интерпретацияны анық та
айқын етіп ... ... ... деп ... ... ... ... мен стильдік амалдардың контексте қатар
келіп, қолданылуын айтуға болады.
Жалпы көркем шығарма мәтінінде ... ... ашу үшін ... ... лингвистикалық және экстралингвистикалық бірліктер
мен факторлар қызмет атқарады: қысқа (толымсыз) сөйлемдер, қысқартылған
сөздер және сөз ... ... ... стиль ерекшеліктерінің
көрсеткіш бірліктері, қимыл, ым т.б., көңіл-күй және экспрессия белгілері,
кейіпкердің ішкі және ... ... ... ... тіл ... сәтінің (ситуацияның) түрі, диалогке қатысушы кейіпкерлердің ... ... ... кейіпкер бейнесін ашуда диалогтің көркем шығарма мәтініндегі
қызметі өте терең, өте кең. Әр ... ... ... бір ... ... ... ... сондықтан да диалогті адамның ішкі дүниесінің сыртқы
суреті деп атайды. Бұл көріністер ауызекі сөйлеу тілі мен көркем ... ... ара ... ... сөйлеу тілінің диалогтің лексикалық, синтаксистік,
стилистикалық ерекшеліктері қазақ тіл ... ... рет ... ... бір ... ретінде зерттеліп, оның тілдік және ... ... ... ... және көркем шығарма мәтініндегі
диалогтің лексикалық, синтаксистік, стилистикалық ұқсастықтары ... ... ... ... ... ... болу
табиғатының, қызметінің негізгі көрсеткіштері бірдей екендігі жарияланды.
Жұмыстың материалдары мен ... ... ... ... ... диалогтің түрлерінің және ... ... ... ... мәліметтеуде үлкен орын алады. ... ... ... ... ... ... отырады.
Әрбір тілдік құбылыстарды лингвистикалық стиль тұрғысынан алып
қарастыру, ... ... ... ... және ... әдісі,
компоненттік талдау әдісі, стилистикалық эксперимент әдісі, статистикалық
әдіс, құрылымдық талдау ... ... ... ... болып келетіндігі үнемі назарда ұсталды. Ретті жерлерде әрбір сөз,
әрбір формант, сөйлемге байланысты ... ... мен ... мәселелері де
ұмыт қалмады.
Бір сөзбен айтқанда, осы ... ... ... ... ... ... диалогтің тілдік ерекшелігі ретінде жекелеген ... ... ... ... мен ... сипаты сөз болды.
Әрбір тараудан соң олардың ... да өз ... ... ... ... жазу барысында біз ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі
диалогтің лексикалық, синтаксистік және стилистикалық ... ... ... ... ... ... Қаңлыбаева Ж.С. Коммуникативті акт шеңберіндегі жауап репликаның
қызметі. Фил.ғыл.канд....автореф. – Алматы, 2006. – 24 ... ... Б. ... языка и язык жизни. Сборник статей // сост.
Шаймерденова Н.Ж., Сабитова З.К., Алтынбекова О.Б., ... А.К. ... ред. ...... ... ... 2005. – ... Иманғалиева Г. Типология диалогов. ... ... 1999. – 128 ... ... Г.В. ... структура русской диалогической речи.
Тверь, 1992, – С. ... ... М.М. ... коммуникативно-прагматического
конституривания диалогической речи. // ... ... ...
Краснодар, 1994. – С. 29-34.
6. ... Н.Д. От ... к ... // ... ... науки.
Искусственный интеллект. – М., 1988. – С. 147-162.
7. Рождественский Ю.В. Теория риторики. Изд. 2-е, М., ... 1999, ... ... ... Б. Тілдік қатынас негіздері. – Алматы, 2006. – 86 б.
9. Ястрежемский В.Р. Методологические аспекты ... ... // ... теоретические проблемы и методы исследования. – М.,
1991. – С. 82-108.
10. Богушевич Д.Г. Опыт классификации ... ... ... ... ... ... и единицы. –Калинин, 1988. – С. 13-21.
11. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – М., 1974. 360 ... ... 3. ... ... тілі ... ... ... Фил.ғыл.докт....дисс. автореф. – Алматы,
2001.- 50 ... ... В.В. ... ... и ... общения (интерпетирующий
подход к аргументации) // изв. АН СССР. Серия литературы и языка.
1982. № 4, – С. ... ... С.М. ... ... ... ... взаимодействия // Новое
в лингвистике. -М.: Прогресс. 1975. – С. 336-363.
15. Баранов А.Н., Крейдлинг Г.Е. ... ... в ... / ... ... 1992, №3. – С. 84-93.
16. Чахонян Л.П., Поронян Ш.Л. Взаимодействие интенции как ... ... ... // ... ... ... – Калинин, 1989. – С. 67 -79.
17. Сухих С.А. Языковая личность в ... // ... ... ...... 1989. – С. ... Уәлиев Н. Сөз талғамы. Көркем тіл кепілі. // ... ... ... ... Г.О. О ... ... ... – М.: Высшая школа,
1991.
20. Абдыкаримова Д. Типология ... ... и ... ... ...... 1999. – 138 б.
21. Куницина В.Н., Казаринова Н.В., Погольша В.Н. Межличностное общение.
Учебник для вузов. СПб, 2001. – С. ... ... В.В. ... ... и теории коммуникации: Курс
лекций. -М., ИТДГК «Гнозис», 2001. – С. 270.
23. Дурст-Андерсон, Ментальная П.В. ... и ... ... ... ... 1996, №5. – 31 с.
24. Балақаев М. ... ... ...... 1984. – 271 ... ... Ж. ... тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным,
2001. № 4. 39 - 44 б.
26. ... А.А. ... ... ... – М.: ... 1974.
– 368 с.
27. Зернецкий П.В. Динамические ... ... и ... ... ... аспекты языкового общения. Сборник. -Калинин, 1989. – С. 75-
81.
28. Ахманова О.С. О ... ... слов // ... ... ... –М., 1958, 31-34 ... Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі ... ... ... ... Оқулық. – Алматы, 2003. – 242 б.
30. Розенталь Д.Э. ... по ... ... Практическая стилистика.
– М.: ООО «Издательство Оникс»: ООО «Издательство « Мир ... 2006. – 384 ... ... Х. ... тіл. – Алматы, 1995. – 130 б.
32. Төлегенов О. ... ... ... ... ... және ... сөйлем типтері. Алматы. Мектеп, 1968 - 178-6.
33. Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. Синонимические средства языка. –
М.: Наука, 1974. – 367 ... ... Б. ... ... ... Лексикология. – Алматы: ... – І б. – 101 ... ... А. ... ... ... ... – Алматы, 1999. – 284 б.
36. Әмір Р. Қазақ ... және ... ...
Алматы, 2006. – 287 б.
37. Дуанбекова М.А. Ауызша ... ... ... мәдениеті.
Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2006. -26 б.
38. Балақаев М., Жанпейсов Е., ... М., ... Б. ... ... – Алматы., 1974. – 191 б.
39. Әміров Р. Сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. Алматы, 1977. –
92бет.
40. Смағұлова Г. ... ... ... Қазақ университеті, 2002. –
112 б.
41. Остин Дж.Л. ... как ... // ... в зарубежной лингвистике. Вып.
17: Теория речевых актов. – М, 1986. – С. ... ... В.В. ... ... ... // ... аспекты
языкого общения. – Калинин, 1989. – С. 25-36.
43. Оразбаева Ф. Тілдік коммуникацияның негіздері. – Алматы, 1995. – ... ... В.В. ... ... стилистики. – М.: Высшая школа, 1981.
– 320 с.
45. Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. – ... ... – 308 ... ... Л.В. ... ... по ... языку. – М, 1957.
47. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана ... 1991. ... ... ... Б. ... тіліндегі қоғамдық-саяси лексика: әлеуметтік-
бағалауыштық, сөзжасам. – Алматы: ҚазҮУ, 2005. – 140 б.
49. ... И.Б. ... ... ... ... ... ... Высшая школа, 1989. -202с.
50. Жақыпов Ж.А. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. – Қарағанды, 1998. – ... ... Г. ... ... ... ... ... дисс. автореф. – Алматы, 2000. – 23 б.
52. Кожевникова Н.А. Типы повествования в русской литературе ХІХ-ХХвв. ... ... К. ... ... ... кейіпкер тілінің стильдік
қызметі. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2000.
54. Смаилов И.Ж. ... «Ақ ... ... ... ... // Тілтанудағы ... ... ... ... ... ... – Қарағанды: КарМУ баспасы, 2005. – 323-
326 б.
55. Лаптева О.А. Русский разговорный синтаксис. М., ... 1976. – ... ... Е.А., ... М.В., ... Е.Н. ... ... Общие вопросы. Словообразование. Синтаксис. – М.: Наука, 1981.
– 276 с.
57. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің ... және ... ... ...... 2004. – 50 б.
58. Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи. – М.: Изд-
во АН ... 1960. – 347 ... ... В.А. ... ... ... Синтаксис. – М.: Высшая
школа, 1977. – 248 с.
60. Ревзина О.Г. Методы ... ... ... ... и
семантика художественного текста: Доклады УІІ Международной
конференции. – М., ... ... Б. ... ... ...... 1994. – 128 ... Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту.–Алматы, 1994. – 224
б.
63. Әуезов М. Шығармалар жинағы. 18-том. 1985, – 320 б.
64. ... Е. ... ... тілі ... алды және 20-30 ... ... Ғылым, 1968. – 268 б.
65. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – ... 1980, – 285 ... ... М., ... С, ... Ә. Орта түркі дәуіріндегі жазба ... ... Е. Эпос ... өрнектері. – Алматы,1978, -185 б.
68. Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі. – Алматы, 1968, – 256 б.
69. Шалабай Б. Көркем проза ... ... ... ... ...... 1997. – 44 ... Формановская Н.И. Речевое общение: коммуникативно-прагматический
подход. – М.: Русский язык, 2002.
71. Жаманбаева Қ. Тіл қолданысының ... ... ... ... ...... ... 1998. - 1406.
72. Сәрсеке Г., Р.Сейсенбаев шығармаларындағы кейіпкерді мінездеуші тілдік-
стильдік қызметі. Фил.ғыл.канд...дис.автореф., Алматы, 1998 – 27 б.
73. ... Н.Т. ... ... ... дәуірінде дамуы және оның келелі
мәселелері // Жинақ: Қазақ тілінің проблемалары. Таңдамалы ...... ... ҒА, 1982. – 382 ... Гвоздев А.Н., Артемов В.А. Очерки по стилистике русского языка. ... – С. ... ... Е. ... и ... //Литературная газета. 14 октября 1963.
76. Лаптева О.А. Общелитературные и специфические элементы при ... ... ... ... ... ... Изд. – ... – С. 33-40.
77. Лекант П.А. Синтаксис простого ... в ... ... – М., Высшая школа. 1986. –176 с.
78. Сиротинина О.Б. ... ... речи // ... ... ... ... единиц. Саратов: Изд. Саратов. пед.инс,
1981. – С. 95-102.
79. Х.О.Штайн. О диалоге в ... ... речь ... и ...... изд. ... ... 198. – С. 198-
204).
80. Шоқым Г. Көркем проза тілінің стильдік ерекшеліктері. – Алматы, 2001.
– 94 б.
81. ... М. ... ... ... ... дисс. автореф. – Алматы.
82. Қосымова Г. Қазақ эпостарындағы фразеологизмдер. ... ...... – 26 б.
83. Боранбаева Г. ХҮІ–ХҮІІІғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер.
Фил.ғыл.канд... дисс. авторефераты. – ... – 24 ... ... Ж.М. XX ... басындағы қазақ проза тіліндегі
фразеологизмдер. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 26 ... ... А.Ж. ... әңгімелерінің лексика-грамматикалық
ерекшеліктері. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – ... ... ... ... М. С.Сейфуллин прозалық шығармаларының тілі. Фил.ғыл.канд....
дисс. автореф. – Алматы. – 25 б.
87. Кәрімов X. ... ... ... ... ... ... – 24 ... Әлкебаева Д. М.Жұмабаев поэзиясының тілдік ... ... ...... – 24 ... Есқараева А.Д. З.Шүкіровтің поэзиялық шығармаларындағы метафоралық
қолданыстар. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – Алматы.
90. Еспекова Л.А. Қадыр ... ... ...... – 24 ... Есеналиева Ж.Ж. Абай шығармаларындағы араб-парсы сөздерінің қолданылу
ерекшелігі. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. –Алматы. –24 б.
92. ... Р.А. ... ... ... ... дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
93. Кәріпжанова Г. Ж.Аймауытов прозасы ... ... ... ... ...... – 24 б.
94. Есенова Қ. М.Әуезов публицистикаларының тілі. Фил.ғыл.канд....
дисс.автореф. – ... 2001. – 26 ... ... М.Т. ... ... тілі.Филол.ғыл.канд. дисс.
авторефераты. – Алматы. – 24 ... ... ... ... ... ... – Алматы. – 24 б.
97. Қанарбаева А.Қ. Ш.Құдайбердіұлының шығармаларындағы рухани-діни ... ... ... ... ...... – 24 б.
98. Османова 3. І.Жансүгіров поэзиясы ... ... ... ... ...... – 24 ... Қалиұлы Б. Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі туралы // «Қазақ
тілінің көкейтесті мәселелері» (Б.Қалиұлының мақалалар ... ... ... 1997. – 150 ... Одинцов В.В. О языке художественной прозы. –М.: Наука, 1973. – 288 ... ... В.В. О ... ... ... М., Наука, 1980. – 360
с.
102. Жанпеисов Е. М. Әуезовтің «Ақ жүніс» эпопеясының ... ... ... ... М. ... стилистического анализа // Новое в зарубежной
лингвистике. – М.: 1980. Вып. ІХ. – С. ... ... И.В. ... ... ... ... –Л.: 1981. ... Кизилова З.В. Лингвостилистические особенности собственно-авторского
описания внутреннего состояния ... // ... ... ... – М.: 1980. Вып. 155. – С. ... Балягина И.А. Драматургическая ремарка как тип текста. – М.: 1993.
107. Мажитаева Ш. ХХ ғ. ... ... ...... 2004. – 169 ... Ковалев В.П. Языковые выразительные средства русской художественной
прозы. –Киев: 1981. – 171 с.
109. Розенталь Д.Э. Практическая стилистика ... ... –М.: 1965, – ... ... Л.И. О ... пометах просторечных слов в толковых
словарях русского языка //сб. ... ... МГУ» - 1966. – ... ... Ж. ... тілдің нормасынан ауытқыған сөздердің тарихи-
лингвистикалық аспектісі. – Алматы, 2004. – 204 ... ... Т. ... ... ... таныту.
–Алматы. 1994. –224 б.
113. Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – Алматы, 1979. ... ... ... Ж. ... ... ... ... Фил.ғыл.канд....
дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 24 ... Ким Г.В. ... ... ... синтаксических конструкций
в пьесах А.Чехова «Дядя ... «Три ... ... по
стилистике художественной речи. Алматы, 1985. ... ... Ғ. ... тілі ... ... 16 ... 1962 ж.
117. Балақаев М. Сөз қолдану мәдениеті туралы. –Алматы, 1972. –120 б.
118. Әуезов М. Көркем әдебиеттің тілі туралы // «СҚ» 24 ... ... ... М. "Жас ... ... Мұратбеков С. "Жабайы алма" повесть. Жазушы. 1972. –97 б.
121. Балғабаев С. Ең әдемі ...... Ана ... 2006. – 272 ... ... Ш. ... ... Алматы: Жазушы, 1986. –124 б.
123. Майлин Б. "Шұғаның белгісі". – Алматы: Жазушы, Шығармалар ... –520 ... ... Б. "Раушан – коммунист".– Алматы: Жазушы, Шығармалар жинағы.
–1981. –470 б.
125. Мүсірепов Ғ. "Қос ... 1980. –385 ... ... Ғ. ... ... 1978. –26 бет.
127. Ахтанов Т. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы. – 397 б.
128. Майлин Б. Берен. – ... ... – 58 ... ... М. ... ... 9 том. – Алматы: Жазушы. – 380 б.
130. ... М. ... ... – Алматы: ҚазАқпарат, 2006. ... ... ... К. Құба ... ... желі. Роман. Үшінші кітап. Астана:
Аударма, 2004. – 376 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 153 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Options диалогты терезесінің қосымшалары (AutoCAD)11 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі22 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет
Ауызша және жазбаша аудармада грамматикалық және лексикалық тәсілдер23 бет
Ағылшын тілінің морфологиясын синтаксистік негізде оқыту әдістемесінің негіздері56 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь