IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы

Кіріспе
1. IX.XII ғасырдағы қазақ отбасы тәрбиесiнiң қалыптасуы мен дамуының тарихи.әлеуметтiк негiздерi
2. IX.XII ғасырдағы қазақ отбасы тәрбиесiнiң қалыптасуы мен дамуының ғылыми.әдіснамалық негiздерi
3. IX . XII ғасырлардағы отбасы тәрбиесі туралы ой.пікірлердің бүгінгі қазақ отбасы тәрбиесіндегі сабақтастығы
Қорытындыда
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудiң көкейкестiлiгi. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың "Менің арманым да, мұратым да Қазақстан халқын бақытқа жеткізу" деген еңбегінде қазақтардың қайталанбас этикалық, психологиялық әлемінің әлі де жете зерттелмей, зерделенбей жатқан тылсым дүние екендігін атап көрсетуі педагог-ғалымдар қауымына өткен тарихымызға көз жібере отырып, ұлттық құндылықтарымызды жаңаша зерделеп, озық тұстарын бүгінгі күн қажетіне пайдалануды жүктейді. Осы орайда Қазақстан Республикасының соңғы он бес жылдық өзгермелі қоғам жағдайында болып отырған түбегейлі өзгерістері еліміздің білім беру саласындағы көптеген міндеттерін тарихи, мәдени тұрғыдан қайта қарауды қажет етеді. Әсіресе, тәрбие салаларында жүргізіліп жатқан реформалар мен ғаламдық талаптардың біртіндеп ене бастауы да жас ұрпақты өзгермелі қоғамға әлеуметтендірудегі уақыт талабымен бiрге келген игiлiктi мақсат. Бұл мақсат-міндеттер тұтастықта іске асуы үшін оның негізі ең алдымен отбасы тәрбиесі арқылы бастау алуы тиіс. Себебі, отбасы тәрбиесі тұлғаны әлеуметтендірудің жетекші және айқындаушы көзі болып табылады.
Осы жағдайда қоғамның алға басуы және болашақ ұрпақтың қандай дәрежеде қалыптасуы тарихи тәжірибеміздегі педагогикалық құнды мұраларды қайта жаңғырта отырып пайдалануға тікелей байланысты. Өйткені, адамзаттың дамуындағы мәдени білімдерді нақты, анық танып біле отырып, оны қайта қарау арқылы ғана бүгінгі қоғамдық мәдениетті құруға қол жеткіземіз.
Өткен өмір сабақтарын ой елегінен өткізудің қажеттілігін ескеретін болсақ, тарихи тәжірибеміздегі көп аспектілі де көпқырлы отбасы тәрбиесінің жетістігін оның кемшілігімен қоса қоғамның диалектикалық үрдісі ретінде көрсетуге мүмкіндік туды. Осы тұста біз ертедегі қазақ отбасы тәрбиесі мәселесіне қатынасты, оның қажеттілігіне, сондай-ақ, адамзаттың жарқын болашағы үшін тарихи күресте қосқан үлесіне сәйкес баға беруді де ұмытпауымыз қажет.
Педагогика тарихында қазақ халқының өзіне тән отбасы тәрбиесінің қалыптасуында ертедегі түркі мәдениетінің орны ерекше екендігі белгілі. Осыған байланысты бүгiнгi күнi рухани салада жүрiп жатқан сананың жаңаруы, адами құндылықтарды қайта бағамдау үрдістерi нәтижесiнде ғасырлар бойы жинақталып, ата-баба тарихынан бiзге жеткен отбасы тәрбиесінің мол мұраларын болашақ ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану заман талабы деп қабылдай отырып, ертедегі қазақ отбасындағы тәрбиенiң қалыптасуы туралы педагогикалық ой-пiкiрлердiң өзiндiк ерекшелiктерi мен бүгiнгi ұрпақ санасына еткен әсерiн және пiкiр сабақтастығын жан-жақты жүйелi зерттеу өзектi мәселелердiң бiрi деп санаймыз.
Біз сөз еткелі отырған қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен даму мәселелері тарихи кезеңнің IX-XII ғасырларына сәйкес келеді. Осы кезеңдерде қазақ халқының отбасында бала тәрбиелеу дәстүрлері туралы ойлар Қорқыт, әл-Фараби, Ж. Баласағұн, М.Қашқари, Кейкаус, Қ.Йассауи еңбектерінен бастау алған. Арадан он ғасырды артқа салып, қазақ ағартушылары Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев еңбектерiнде, қазақ зиялылары Ш.Құдайбердиев,
1. Отбасында баланың іс-әрекетін ұйымдастырудың жолдары. Әдістемелік құрал. - Алматы, 2002, - 58 б.
2. Оқушылар бойында гумандық қасиеттерді қалыптастырудағы отбасының рөлі. Оқу құралы. - Алматы: Ғылым, 2002. - 118 б.
3. Педагогика тарихы. Оқу - әдістемелік кешен. - Астана, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ. 2005. - 48 б.
4. Қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасу тарихы. Арнайы курс бағдарламасы. Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ. – Астана, 2007. -22 б.
5. IX-XII ғасырдағы ұлы ғұламалардың отбасы тәрбиесі туралы ой- пікірлері. Оқу құралы: Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ. – Астана, 2007. – 74 б.
6. Қазақ отбасы тәрбиесінің даму тарихы. Монография. – Алматы: «Қазақ университеті» баспаханасы, 2007. – 326 б.

Ғылыми әдістемелік мақалалар, тезистер:
7. Гумандық қасиеттер туралы ойлардың ұлы ғұламалар еңбектерінде орын алу сабақтастығы //Наука и образование Южного Казахстана. Серия педагогические науки. - Шымкент, 1999. -№9 (16). - 49-51 б.б.
8. Қазақ мақал - мәтелдерінің педагогикалық астары //Қазақстан мектебі, -Алматы, 2000. - №9. - 68- 69 б.б. (Г.Т. Атемовамен авторлық бірлестікте)
9. Қазақ ырымдарындағы ұғымдардың тәрбиелік мәні // Проблемы начального обучения. Учебно - методический сборник. - Шымкент, 2000. - 34 – 42 б.б.
10. Педагогика курсын оқытуда халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану //«Этнопедагогика и проблемы одаренных детей в системе образования» материалы международной научно - практической конференций. материалдары. - Алматы, 2000. -Б.162-166.
11.Ұлы ғұламалар еңбектеріндегі гумандық ойлардың ұлттық негізі //«Білім беру жүйесін реформалау жағдайындағы этнопедагогика» халықаралық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - Жетісай, 2001. -86-89 б.б.
12. Ұлы ғұламалар еңбектеріндегі жеке тұлға теориясы //«Проблемы духовности и место религии в современном обществе» халықаралық ғылыми - теориялық конференция материалдары. - Шымкент, 2001.-171-172 б.б.
13. Дін және жастар тәрбиесі // Х.Бердак атындағы Қарақалпақ мемлекеттік университетінің 25 жылдық мерейтойына арналған Республикалық ғылыми - теориялық конференция материалдары. - Нөкіс, 2001. 2-том. -143-144 б.б. (Ш.Пірмат, У.Әлеуовпен авторлық бірлестікте)
14. Жеке тұлғаны тәрбиелеу проблемасының халықтық педагогикадағы көрінісі // Әл - Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы, «педагогика ғылымдары» сериясы. - Алматы, 2002.- №2 (9) -54-56 б.б.
15. Әуезов еңбектеріне үңілсек //Қазақстан мектебі, - Алматы, 2002. - №8. -59 б. (С.Пернебековамен авторлық бірлестікте)
16. Отбасындағы бала тәрбиесінің қазақ - мақал мәтелдеріндегі көрінісі // «Интеграция науки и практики в условиях мирового образовательного пространства» халықаралық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2003. Б.-214-216.
17. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы жар таңдау мәселесі отбасы тәрбиесінің алғы шарты ретінде // Ізденіс,Поиск. - Алматы, 2005. -171-174 б.б.
18. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы отбасы тәрбиесі мәселелері // «Қазақстандағы және онымен шектес аумақтағы инновациялық білім беру мен әлеуметтік-мәдени саясат: тәжірибе, мәселелер мен перспективалар» халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Астана, 2005. – 460 - 461 б.б.
19. Отбасында салауатты өмір салтын қалыптастыру бүгінгі үрпақ тәрбиесінің негізгі міндеті ретінде //«Салауатты өмір салты: әлеуметтік жаңарудың көрінісі ретінде» республикалық ғылыми - практикалық конференцияның материалдары.- Астана, 2005. 11-12 мамыр. -32-36 б.б.
20. Әл-Фараби трактаттарындағы отбасы тәрбиесі мәселелері / Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ - нің Хабаршысы ғылыми журналы, - Астана, 2005. №3 (43). -24-30 б.б.
21. XI ғасыр туындысы «Қабуснама» мазмұнындағы отбасы тәрбиесі мәселелері. «Түркі халықтарының әдебиеті: бүгіні мен ертеңі» тақырыбындағы Халықаралық ғылыми - теориялық конференция материалдары. - Тараз, 2005.-49-51 б.б.
22. IX – XII ғасырдағы шығыс ғұламалары еңбектеріндегі отбасы тәрбиесі мәселелерінің Абай көзқарасындағы сабақтастығы //«Абай мұрасы - тілдік өрістің негізі» Халықаралық ғылыми - теориялық конференция материалдары. - Астана: «Информ-А», 2005. -295-300 б.б.
23. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы қыз бала тәрбиесі //Қазақстан жоғары мектебі. - Алматы, 2006. №1. Б. -85-88.
24. Қазақ отбасындағы тәрбие үрдісі // Қазақстан мектебі. - Алматы, 2006. №1. - 48-52 б.б..
25. Тәрбие ерекшеліктерінің хадистердегі көрінісі // Қазақстан мектебі,- Алматы, 2006. №2. -20-22 б.б.
26. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы ұл бала тәрбиесі // «Қазақстан мен Қырғызстан жас ғалымдарының этнопсихология және этнопедагогика саласындағы ізденістері» атты 2-ші мемлекетаралық ғылыми - теориялық конференция материалдары. Сәуір. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. Б. -133-135.
27. IX – XII ғасырлардағы еңбектерде отбасы тәрбиесіндегі әйелдің рөлі туралы көзқарастар // «XXI ғасырдағы қазақ мектебі: даму болашағы» атты Республикалық ғылыми - практикалық конференцияның материалдары. - Алматы, 2006. - 23-29 б.б.
28. Шығыстың ұлы ғұламалары еңбектеріндегі жастарды отбасын құруға дайындау мәселелері //«Жаңа формация педагогын кәсіби даярлау: өзекті мәселелер және алдағы жоспарлар» республикалық ғылыми - әдістемелік конференция материалдары. - Көкшетау, 2006. 26-27 мамыр. - 87- 90 б.б.
29. Мектеп пен ата - аналар ынтымақтастығы // Қазақстан мектебі, -Алматы, 2006. №8. - 65-70 б.б.
30. Ұлы ғұламалар еңбектеріндегі тәлім - тәрбие мәселелері мен Ахмет Байтұрсынов көзқарасының сабақтастығы // «Ахмет Байтұрсынұлы оқулары» атты I-ші ғылыми–теориялық конференция материалдары. - Астана, 2006. -278-283 б.б.
31. Қазақ отбасы тәрбиесінің діни түсініктердегі жүйесі //Ұлт тағылымы, -Алматы, 2007. №3. -19-25 б.б.
32.Қазақ халқының отбасы тәрбиесін ұйымдастырудағы негізгі қағидалары // «Қазақстан қоғамының модернизациялану жағдайындағы педагогикалық білім: мәселелері мен болашағы» атты Республикалық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - Астана, ЕҰУ, 2007. -182-187 б.б.
33.М.Қашқари еңбектеріндегі отбасы тәрбиесі мәселелері //«Қазақстан қоғамының модернизациялану жағдайындағы педагогикалық білім: мәселелері мен болашағы» атты Республикалық ғылыми - практикалық конференция материалдары. - Астана: Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2007. -115-121 б.б. (М.Мырзахметов, А.А.Бейсенбаевамен авторлық бірлестікте)
34. Отбасы тәрбиесі жағдайында тұлғаның жеке басын қалыптастыру туралы ұлы ғұламалар еңбектеріндегі негізгі идеялар //Ұлт тағылымы. -Алматы, 2007, №3(1). -7-12 б.б.
        
          ӘОЖ    37.081.1(09)(574)=943.42                            ...  ...  ...  ...  ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ  МЕН 
ДАМУЫ
 
 
 
13.00.01- жалпы педагогика, педагогика және білім
тарихы, этнопедагогика
 
Педагогика ғылымдарының ... ... ... алу ... в т о р е ф е р а т ... Республикасы
Алматы, 2007
 Жұмыс Абай атындағы Қазақ ұлттық ... ... ... ... ... Бейсенбаева А.А.
филология ғылымдарының докторы,
профессор
Мырзахметов М.
Ресми оппоненттері: ... ... ... Ә.Т.
педагогика ғылымдарының докторы,
профессор Халитова І.Р.
педагогика ғылымдарының докторы,
профессор Омар Е.О.
Жетекші ұйым: ... ... ... 2007 ж. «24» қазан сағат 10.00 Абай атындағы Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің педагогика ... ... ... беру ... ... ... кеңесінде қорғалады.
Мекен жайы: 050010, Алматы қаласы, Достық даңғылы 13, ... ... Абай ... ... ұлттық педагогикалық университетінің
кітапханасында танысуға болады. Мекен жайы; 050010, Алматы ... ... 30, ... ... ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың "Менің арманым да,
мұратым да Қазақстан халқын бақытқа жеткізу" ... ... ... ... ... ... әлі де жете ... жатқан тылсым дүние екендігін атап көрсетуі педагог-ғалымдар
қауымына өткен тарихымызға көз жібере отырып, ұлттық ... ... озық ... ... күн ... ... ... орайда Қазақстан Республикасының соңғы он бес жылдық ... ... ... ... ... ... еліміздің білім беру
саласындағы көптеген ... ... ... ... ... ... етеді. Әсіресе, тәрбие салаларында жүргізіліп жатқан реформалар мен
ғаламдық талаптардың  біртіндеп ене бастауы да жас ... ... ... уақыт талабымен бiрге келген игiлiктi мақсат. 
Бұл мақсат-міндеттер тұтастықта іске асуы үшін оның ... ең ... ... ... ... алуы ... ... отбасы тәрбиесі тұлғаны
әлеуметтендірудің жетекші және айқындаушы көзі болып табылады.
Осы ... ... алға ... және ... ұрпақтың қандай дәрежеде
қалыптасуы тарихи тәжірибеміздегі педагогикалық құнды мұраларды қайта
жаңғырта отырып пайдалануға ... ... ... ... ... ... нақты, анық танып біле отырып, оны қайта қарау
арқылы ғана бүгінгі қоғамдық мәдениетті құруға қол ... өмір ... ой ... өткізудің қажеттілігін ескеретін
болсақ, тарихи тәжірибеміздегі көп аспектілі де ... ... ... оның ... қоса ... ... ретінде көрсетуге мүмкіндік туды. Осы тұста біз ... ... ... ... ... оның ... ... жарқын болашағы үшін тарихи күресте қосқан үлесіне сәйкес баға
беруді де ұмытпауымыз қажет.
Педагогика ... ... ... ... тән отбасы тәрбиесінің
қалыптасуында ертедегі түркі мәдениетінің орны ерекше екендігі белгілі.
Осыған ... ... күнi ... салада жүрiп жатқан сананың жаңаруы,
адами құндылықтарды қайта бағамдау үрдістерi нәтижесiнде ғасырлар бойы
жинақталып, ... ... ... ... отбасы тәрбиесінің мол
мұраларын болашақ ұрпақты тәрбиелеуге пайдалану заман талабы деп қабылдай
отырып, ... ... ... ... ... ... ... өзiндiк ерекшелiктерi мен бүгiнгi ... ... ... және пiкiр ... ... ... зерттеу
өзектi мәселелердiң бiрi деп  санаймыз.
Біз сөз еткелі отырған қазақ отбасы тәрбиесінің ... мен ... ... ... IX-XII ... сәйкес келеді. Осы
кезеңдерде қазақ халқының отбасында бала тәрбиелеу дәстүрлері ... ... ... Ж. ... ... ... ... бастау алған. Арадан он ғасырды ... ... ... ... ... А.Құнанбаев еңбектерiнде, қазақ
зиялылары Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев, С.Көбеев, ... ... және т.б. ... ... ... тұста ертедегі қазақ отбасы тәрбиесінің сипаты туралы сөз етуде
біз бірқатар ... ... ... ... ... ... ... қолжазбалар, мамандар зерттеулері және т.б.). Арнайы ғылыми-
педагогикалық еңбектерді ... келе ... ... ... ... ғалымдардың жетекшілігімен ғылыми педагогикалық
институттарда ... ... ... бұл ... ТМД және ... ... ... да жалғасын тапқандығына
көзіміз жетті.
Нақтылап айтқанда, түркі тектес халықтардың  отбасы ... ... ... даму тарихы бүгінге дейін қырғызстандық ғалымдар Н.Имаева, А.
Измаилов және ... ... ... ... ... Ө.Әлеуов және т.б, әзербайжандық ғалымдар  Г. ... ... және т.б., ... ... ... Г.Чарыев және т.б. тарапынан  зерделенсе, қазақстандағы
педагогикалық ... және ... ... даму ... отандық
ғалымдар  Қ.Бержанов, Г.Уманов,  Қ.Сейталиев, И.Мадин, ... ... ... ... ... ... ... Ж.Ибраимова, Ш.Беркімбаева, Ж.Макатова,
Н.Қойшыбаева, Ж.Баймағамбетова және т.б. зерттеген, оның ... ... ... мен оларға бiлiм беру мәселелерiн тарихи-педагогикалық
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... және т.б. ... халықтық педагогика негiзiнде ... ... ... ... С.Қалиев, Қ.Жарықбаев, С.Ұзақбаева,
Б.Айтмамбетова, А. Бейсенбаева  Р.Төлеубекова, ... ... және т.б. ... ... тәрбиесiн жетiлдiрудегi мектеппен
байланыс жасау ... ... ... И.Лысенко,
Б.Мұқанова, А.Капенова, және т.б. ... ... ... балаларды болашақ отбасылық  өмірге даярлау мәселелерін
А.Жұмадiллаева, А.Шарафадин, Д. ... және т.б. ... ... ... шолу ... ... IX-XII
ғасырларда өмір сүрген жеке ... ... ... жылдар
көлемінде бірқатар қазақстандық ғалымдар зерттеулерінің негізгі обьектісі
болып келгендігін көрсетті. Атап ... ... ... ой-
пікірлерін А.Көбесов, Ж.Баласағұнның педагогикалық идеяларының даму тарихын
А.Көшербаева,  Т.Ахметов, М.Қашғаридің педагогикалық идеяларының қалыптасу
тарихын К.Қалиева, ... ... ... ... ... VI-VIII ... ... ой-пікірлердің даму
тарихын А.Жұмабеков, XV-XVIII  ғасырдағы тәлім-тәрбиелік ... ... ... және т.б. ... ... бұл жұмыстарда ұлы
ғұламалар еңбектеріндегі тәлім-тәрбие мәселелері жалпылама қарастырылып,
отбасы ... ... оның ... ... ретінде баяндалады.
Сонымен бірге, қазіргі таңда ... ... көп ... ... ... ... ... елбасының тікелей бастамасымен
бірқатар игілікті істер атқарылды. Оған ... ... ... үшін
берілетін жөргекпұлдың пайыздық өсуін, балалар ауруханаларының саны мен
сапасының артып, ... ... ... балабақшалар мен мектептердің
көптеп салына бастауын жатқызуға болады. Бұл фактілер ... ... және ... ... туу ... арта ... яғни 2006 ... ғана Алматының өзінде бала туу көрсеткіші 7 пайызға өскен. Бұл соңғы 30
жылдағы ең жоғары ... ... ... ынтасын біршама арттырып
отырғандығын көрсетеді. Өкінішке орай, қазіргі нарықтық қоғам ... ... ... табуға арналған көптеген педагогикалық
ғылыми-зерттеу жұмыстарының көпшілік назарына ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Өйткені, бүгінгі қоғамда отбасына деген көзқарастарда өте маңызды
өзгерістер орын алды. Нарықтық қатынастар ... ... ... ... бұл ... мен ... ... қызметінің тұлғалық -
педагогикалық, құндылық-адамгершілік факторына қайта бағдар жасау
керектігін ... ... ... психологиялық қорғаудың және оңды
әсерленушлікті қалыптастырудың отбасы қайнар көзі ... ... ... ... өз ... ... ... міндетіне жүктесе,
көпшілік әлеуметтік ортаның ықпалын көлденең тартады. ... ... ... жеке ... ... ... ету отбасының міндеті болып
саналады және ... ... ... ... ... жүзеге
асыру, жас ұрпақты әлеуметтендіру бұрынғысынша отбасының ... ... ... бойынша осы заманғы отбасының әлеуметтік,
рухани және құндылық ахуалының ... ... ... арасындағы
адамгершілік қарым - қатынастардағы өзгерістерге байланысты жалғыз басты
аналардың, әкесіз, анасыз және тастанды балалардың саны жыл ... ... (жыл ... 90 ... ... бала тастанды аталады, сонымен қатар
бүгінге дейін 5591 бала ... ... ... ... өмiрге жеңiл
қарауы немесе отбасын құруға деген ынта-ықыласының төмендiгiнен ... ... ... ... (жыл сайын үйленуге арыз берушілердің
40% ... ... ) орын алып ... - ақ, ... тұрмай бала табу бүгiнде ... ... ... (2004 ... санақ бойынша 68004 қыз некесіз бала тапқан).
Мұндай жағдай әсiресе қара көз ... ... ... ... ... өкiнiштi-ақ (соның ішінде 39177-сі қазақ қыздары). Бұл келеңсiз
жағдайлардың пайда ... ... ... жат ... ... ... ... етуi болса, екіншіден, жастарды отбасылық өмiрге
дайындаудың жеткiлiксiздiгi  дер едік.
Осы ... ... ... ... ... ... ескере отырып, ұлттық негiзiмiздi сақтап қалу, ұлттық және
жалпыадамзаттық құндылықтар негiзiнде отбасы тәрбиесiн ... ... ... ... ... өмiрін ұйымдастыру дәстүрлерiне сүйену
жоғары тиiмдiлiк берерi даусыз деп ойлаймыз. Ол қазақ халқының тарихындағы
отбасы тәрбиесi ... ... ... күн ... озық
тұстарын енгізу арқылы жүзеге асырылмақ.
Жоғарыда талдауға алынған ғалымдар еңбектері қазақ отбасындағы тәрбие
мәселелерiнің ... ... ... ... ... мазмұнында қарастырылып келгенiмен, қазақ ... біз ... ... ... ... ... мен ... жеке зерттеу обьектісіне алынбағандығын айқындайды.
Сондықтан, отбасы тәрбиесі мәселелерінің қалыптасуы мен дамуын бақылап
отыру және бұл мәліметтерді тек теориялық-педагогикалық тұрғыда ғана ... ... ... мен ... ... ... отырып тарихи -
педагогикалық мақсатта пайдаланудың ... ... ... ... ... ... саласында жарық көрген көне дәуірден ... ... ... ... еңбектерге жасалған талдау нәтижесінде IX-
XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуының ... ... ... мен ... ... ... ... оның қажеттілігі арасында; отбасы тәрбиесі тәжірибелерін
пайдаланудың мүмкіндіктері мен арнайы ... ... ... ... ... бар екендігі анық
байқалды. Осы қайшылықтарды шешуге байланысты IX-XII ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... бүгінгі қазақ отбасы
тәрбиесін жетілдірудің мүмкіндіктерін ... ... ... ... және ... ... «IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы
тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы» деп ... ... ... ... ... отбасы тәрбиесі.
Зерттеудің пәнi: IX–XII ғасырлардағы ... ... ... мен даму ... мақсаты: Қазақ отбасы ... IX–XII ... ... мен даму ... ... ... ... негіздеу және жүйелеу.
Зерттеудің мiндеттерi:
- IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесi туралы ой-пiкiрлердiң
дамуына ықпал ... ... алғы ... ... зерттеу проблемасы аясында қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен
даму генезисін айқындау;
- орта ғасырлардағы ұлы ... ... ... ... ... тәрбиесінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктерін, оған ықпал еткен
факторларды, тұжырымдамалық идеялар мен принциптерді анықтау;
- ... ... ... ... тәрбиесін тарихи дамуымен байланыстыра
отырып «Кемел адам» тұлғасын қалыптастыру үлгісін ғылыми - педагогикалық
тұрғыда ... IX-XII ... ... отбасы тәрбиесінің мазмұны мен әдіс-
тәсілдерін ... ... ... ... ... ғасырлардағы отбасы тәрбиесі дәстүрлерінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерін оқу-тәрбие үрдісінде
пайдалануға ғылыми- әдістемелік ұсыныстар беру.
Жетекшi идея. Отбасы тәрбиесінiң IX–XII ғасырлардағы ... ... ... тағылымдық тәжiрибелерiн жүйелі, біртұтастық
негізінде қарастыру - бүгінгі ... ... ... ... ... факторы.
Зерттеу жұмысының әдiснамалық және ... ... ... педагогика және психология ғылымдарының жеке тұлғаны ... ... ... теориясы, жалпыадамзаттық және ұлттық-мәдени
құндылықтардың диалектикалық өзара ... ... ... тарихи-
педагогикалық құбылыстарды зерттеудегi обьективтiлік, құрылымдық-жүйелiлiк,
тұтастық, кешенділік, тарихи-салыстырмалылық тұжырымдамалары, сондай-ақ,
орта ғасырдағы ұлы ғұламалардың, ... ... мен ... және
қазақстандық ғалымдардың зерттеу кезеңінің аясындағы отбасы ... ... ... ... идеялары, ғылым мен тәжірибені
интеграциялау теориясы алынды.
Зерттеу ... IX-XII ... ... жазылған ұлы ғұламалардың
құнды мұралары, философия, педагогика, психология, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... зерттеулер, Қазақстан Республикасы Үкiметi мен Бiлiм
министрлiгiнiң ресми-құқықтық құжаттары («ҚР ... ... ... ... ... ... беру туралы» Заңы, «Баланың құқығы туралы Қазақстан Республикасының
Конвенциясы», «Қазақстан Республикасының неке және ... ... ... т.б.), ... Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты, Өзбекстан
Республикасының және ... ... ... ... ... ... ... кiтапханасының, Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ұлттық университетiнiң сирек ... мен ... ... ... ... байланысты ұлттық
энциклопедиясындағы материалдар ... ... ... ... ... ... ... қорларындағы еңбектерді, тарихи-педагогикалық арнайы әдебиеттерді,
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... абстрактыдан нақтылыға өрлеу, ... ... ... ... ... ... ... сұхбат, сауалнама жүргізу, студенттердің зерттеу мәселесіне қатысты
жазба жұмыстарына талдау ... ... ... ... ... Ғылыми-зерттеу жұмысы бір-бірімен өзара
байланысты үш кезеңнен тұрады.
Бірінші ... ... жж.) ... ... ... ... және арнаулы әдебиеттерде қарастырылған отбасы тәрбиесі
мәселелері бойынша материалдар жинақталды; зерттеудің ... ... ... ... ... ... қарастырылған
философиялық, педагогикалық, филологиялық, тарихи–педагогикалық ... ... ... ... ... ... жасалып, жүйеленді.
Екінші кезеңде (2003-2005жж.) қазақ отбасы тәрбиесінің генезисі
айқындалды. IX-XII ... ... өмір ... шығыстың ұлы
ғұламаларының құнды педагогикалық ой-пікірлері ... ... ... ... ... тарихи кезеңдегі отбасы тәрбиесі
туралы жинақталған деректерге қазіргі ... ... ... ... ... Ұлы ... ... көзқарастары
бойынша қазақ отбасы ... ... ... тұжырымдамалық
идеялары, принциптері, тәлім-тәрбие жұмысының әдіс-тәсілдері мен
ерекшеліктері жүйеленіп ... ... ... ... тәрбиесінің
қалыптасуы мен даму үрдісіндегі дәстүрлерінің кейінгі ұрпақ еңбектерінде
және халықтық педагогика материалдарында сабақтастығы ... ... ... ... жүргізілген зерттеу жұмысының нәтижелері
қорытындыланып, жүйеге келтірілді. Сондай-ақ, арнайы курстың мазмұны
бойынша IX-XII ... ... ... тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуына
байланысты бағдарлама, оқу құралдары мен монография дайындалды. Зерттеу
нәтижелері бойынша ... ... ... ... ... диссертация өңделіп, рәсімделді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен теориялық маңыздылығы:
- IX-XII ғасырдағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... зерттеу проблемасы шеңберінде қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы
мен дамуының генезисі анықталды;
- орта ғасырдағы ... ... ... ... ... ... факторлары, тұжырымдамалық идеялары, ... ... ... IX-XII ... ... ... мұраларына талдау
негізінде қазақ отбасы тәрбиесінің баланың даму ... ... ... ... ... тұлғасын қалыптастырудың үлгісі ғылыми –
педагогикалық тұрғыда негізделді;
- IX-XII ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
ескере келіп, оның мазмұны, формалары мен әдіс-тәсілдері жүйеленді;
- орта ғасырдағы отбасы тәрбиесі ... ... ... ... ... IX-XII ... ойшылдарының отбасы тәрбиесі жөніндегі педагогикалық
идеяларын жоғары оқу орны және басқа да ... ... ... пайдалану бойынша ғылыми-әдістемелік нұсқаулар ұсынылды.
Зерттеудің практикалық мәнділігі:
- зерттеу проблемасы бойынша ... ... ... ... (2007) атты ... курс ... жасалып, Л.Н.Гумилев атындағы
ЕҰУ, „Педагогика және психология“ мамандығының оқу жоспарына ... ... ... гумандық қасиеттерді қалыптастырудағы отбасының ... «IX-XII ... ұлы ... ... тәрбиесі туралы ой-
пікірлері» (2007) оқу құралдары, «Қазақ отбасы тәрбиесінің даму ... ... ... ... ... ... ... мен деректі материалдарын,
ғылыми негізделген ұсыныстарын жалпы білім беретін орта ... ... оқу ... және мұғалімдердің білімін ... оқу ... ... ... ... ... тәрбиесін
жетілдіру жұмыстарында пайдалануға болады;
- зерттеу жұмысының материалдарын педагогикалық оқу ... үшін ... ... ... ... ... ... және т.б. пәндер мазмұнын ... ... ... IX-XII ғасырдағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен ... ... ... ... және Қазақстанға ислам
дінінің келуімен ... IX-XII ... ... ... ... ... ... ғасырдағы педагогикалық туындылар мазмұнындағы қазақ отбасы
тәрбиесінің ... ... ... орта ғасырлардағы ғұламалар еңбектеріндегі отбасы тәрбиесінің
тұжырымдамалық ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерінде қалыптасқан қазақ ... ... ... ... ... ұлы ... еңбектеріндегі отбасы тәрбиесі дәстүрлерінің қазақ
халықтық педагогикасындағы сабақтастығы;
- IX-XII ғасырлардағы қазақ ... ... ... ... күн
тәжірибесінде пайдалануға байланысты жасалған "IX-XII ғасырлардағы ұлы
ғұламалардың отбасы тәрбиесі туралы ... оқу ... мен ... тәрбиесiнiң қалыптасу тарихы" атты арнайы курс бағдарламасы.
Зерттеу нәтижелерінің ... мен ... ... зерттеу
жұмысында алынған нәтижелердің теориялық-әдіснамалық негізде дәлелденуімен,
IX-XII ғасыр аралығындағы педагогикалық ойлардың, ... ... ... ... ... ой-пікірлердің қалыптасуы мен даму тенденцияларын
сипаттайтын тарихи-педагогикалық, сирек кездесетiн ... ... ... Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты, Астана
қаласының орталық мұрағаты, ... ... және ... ... ... ... тұрғыдан талдау жасалып,
зерттеу жұмысының нәтижелері мен әдістемелік ... ... ... орта ... пен ... білім беру мекемелеріндегі оқу-тәрбие
үрдісінде пайдалануға ... ... ... ... сынақтан өткізу және практикаға ендіру. Зерттеу
нәтижелерін тәжірибеге ... - ... ... ... 2000, 2003, 2006, Жетісай, 2001, Шымкент, 2001,
Астана, 2005, ... 2005), ... ... конференцияларда
(Алматы, 2000, Нөкіс, 2001, Шымкент, 2001, Астана, 2004, 2005, ... ... оқу ... ... ... ... ... (Шымкент, 2001, Астана, 2004,
2005, 2007), мұғалімдер ... ... және ... ... курстарда (Шымкент, Астана), жоғары оқу орнындағы дәріс
және семинар сабақтарының мазмұнында (М.О.Әуезов атындағы ОҚМУ ( Шымкент),
Л.Н.Гумилев ... ЕҰУ ... Абай ... Қазақ ұлттық
педагогикалық университетінің ... ... ... ... ... (2006, 2007), ... көрген арнайы
курс бағдарламасында, оқу құралдары мен монографияда, сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... барысында,
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым саласында қадағалау ... ... ... ... ... яғни ... саны ... мазмұнында баяндалды.
Диссертацияның құрылымы: Диссертация кiрiспеден, негiзгi үш тараудан,
қорытындыдан, әдебиеттер тiзiмi мен қосымшадан тұрады.
Кіріспе ... ... ... ... ... аппараты:
зерттеудің мақсаты, обьектісі, пәні, міндеттері, теориялық-әдіснамалық
негіздері, жетекші идеясы, зерттеу ... ... мен ... ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық мәнділігі, қорғауға
ұсынылатын қағидалар баяндалды.
«IX-XII ғасырдағы ... ... ... ... мен дамуының
тарихи-әлеуметтiк негiздерi» деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... оның тәлім-
тәрбиеге, ғылым мен білімнің өркендеуіне, соның ішінде отбасы ... ... ... ... тәңiрлiк табынушылықпен қоса
ислам дінінің Қазақстанға таралуы, оның отбасы тәрбиесіне ықпал еткендігі
туралы сөз болды.
Қазақ ... ... мен ... ... қалыптасқан
бала тәрбиесіндегі дәстүрлері, отбасы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуының
ғылыми-әдіснамалық негiздерi» деп аталатын екiншi тарауда біз ... ... ... ғылыми-әдіснамалық принциптеріміз ... ... ... көне қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен
дамуын тарихилық, жүйелілік тұрғысында талдаймыз. IX – XII ғасырларда өмір
сүрген ұлы ғұламалар ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Йассауи еңбектеріндегі отбасы ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар ретінде
тарихи-педагогикалық тұрғыда мәні ашып көрсетілді. Орта ғасырдағы ұлы
ғұламалар еңбектеріндегі педагогикалық көзқарастар ... ... ... ... тәрбиесінің қалыптасуына ықпал еткен ... ... мен ... ... Сол ... ... сай жеке тұлғаны қалыптастыру көзқарастары негізінде «Кемел
адам» ... ... ... ғылыми - педагогикалық тұрғыда негізделуі
арқылы IX–XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің жүйесі жасалды.
«IX - XII ғасырлардағы отбасы тәрбиесі туралы ... ... ... тәрбиесіндегі сабақтастығы» атты үшінші тарауда ... ... ... тәрбиесін ұйымдастыру туралы көзқарастар мен
өсиеттердің келер ұрпақ еңбектеріндегі ... мен ... ... дәстүрлеріндегі көрінісі баяндалды. Сонымен қатар, ғұламалардың
отбасы тәрбиесі туралы қалдырған педагогикалық ... ... орта ... ... оқу ... ... ... көпшiлiк ақпарат құралдарында пайдаланудың жолдары ... ... ... мәселелерінің оқу құралдары мен арнайы ... орны ... ... ... үшін тиімді ғылыми-
әдістемелік ұсыныстар берілді.
Қорытындыда зерттеу жұмысының нәтижелеріне негізделген тұжырымдар мен
ұсыныстар жасалып, мәселенің ... ... ... керек ететін
перспективалары көрсетілді.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Тұлғаның дамуы ... ... ең ... ... ... ... ... одан әрі адамның жеке басының негізгі қасиеттерін
қалыптастырудың барынша ... ... ... қала ... сөз ... отырған қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуына
қатысты тұжырымдар мен ой-пікірлер Қазақстанда өте ... ... ... орайда қазақ халқының психологиялық-педагогикалық ой-пікіріне ... ... ... дәстүрін оның өткен өмірімен, салт-санасымен,
тұрмыс-тіршілігімен етене бірлікте, тығыз ... ... ... біз ең ... зерттеуіміздің философиялық-әдіснамалық
негіздерінің бастау көздерін, яғни ... ... ... ... шешуші принциптердің рөлін атқарушы теориялық білімдер жүйесін
айқындап алуды ... ... ... ... ... ... және ... ғылыми, жүйелі талдау жасауда мәселені
танып білудегі тарихилық, ... ... ... ... ... біз ... ғасырлардағы отбасы тәрбиесінің теориясы мен
тәжірибесінің дамуын танып біле отырып, бүгінгі күннің және ... ... ... ... ... ... Өйткені
зерттеу барысында бұл әдіснамалық принциптер бізге бүгінгі өркениеттілік
пен ондағы ... ... ... ... жинақталған
тәжірибеден бас тартпай, керісінше, бізге оның құнды идеяларын бүгінгі
күннің қажетіне жаратуды ... ... ... зерттеуге алынып
отырған кезеңдегі педагогикалық мұралардағы ... ... ... тұлғалылық тұрғысынан ... ... ... Бұл ... қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен ... ... ... жеке ... толысып, кемелдену үрдісінің
заңдылықтары мен шарттарын бақылап отыруға мүмкіндік берді.
Зерттеу жұмысы IX-XII ... ... даму ... барысында
қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасу дәстүрлерінің динамикасын айқын көруде
оны тұтастықта және жүйелілікте ... ... Осы ... ... сүйену (жүйелілік, ұзақ мерзімділік, құндылық -
бағдарлық, тұлғалық, ... ... ... ... ... ... ... отбасы тәрбиесінің мазмұнының,
формалары мен әдіс-тәсілдерінің тұжырымдамалық ... ... ... ... сыни тұрғыдан қарап, оны ... ... Бұл ... ... ... ... мен
дамуындағы тарихи-педагогикалық фактілерді, құбылыстарды, үрдістерді IX-XII
ғасырдағы қазақ отбасы тәрбиесінің ерекшеліктерін анықтап, ... ... ... ... оның ... ... мен ... орнын
белгілеуге, зерттеу мәселесінің кешегісі мен бүгінгісін ескеріп, біртұтас
үрдісі ретінде ... ... ... ... туғызды.
Сондықтан, біз IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесі ... ... ата, ... ... ... ... Кейкаус
және т.б. бүгінгі өскелең ұрпақты тәрбиелеудің ұлттық өзегі ... ... ... ... ... ... ... біртұтас, кешенді негізде қарастырдық.
Зерттеуіміздің аталмыш кезеңіне дейінгі құбылыстың мән жайын елестету
үшін оның ... ... ... білу маңызды. Осы тұста ... ... ... қазақ халқының да өзіне тән отбасы тарихына тоқталуды
жөн деп таптық. ... ... ... ... қойнауында жинақталған отбасы тәрбиесінің тәжірибесіндегі бала
тәрбиесіне, оны өмірге даярлаудағы отбасының рөлі, жастарды ... ... ... қатынастарға бейімдеу туралы көзқарастар стихиялы түрде
қалыптасқандығын байқаймыз.
Сондықтан, адам ... ... ... ... қоғамдық-
экономикалық формациялардың қай-қайсысы болмасын әр қилы отбасы ... ... ... ... ... жүгінсек, отбасы тәрбиесінің
қалыптасуы мен дамуы алғашқы қоғамдық құрылыстан бастау ... ... ... тобы ... ... ... - бірі туыстас ұрпақтар жігімен
бөлінетін бола тұра некелес болды.
Отбасы тарихының бұдан кейінгі даму сатысы топтық некенің ... ... ... ... яғни ... ... ... некелесу
ғұрпына тыйым салынуына байланысты қалыптасты. Осының нәтижесінде алғашқы
қауым ішінде туыстардың бiрімен бipi некелеспейтін жұп ... ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісінің
шығуына байланысты қауымдық ортақ меншік орнына жеке меншіктің пайда болуы
моногамиялық отбасының ... ... ... ... ... ... табылатын патриархалдық отбасының негізгі функциясы ұрпақ жалғастыру
болды. Ол бала тәрбиесін, ұрпақтан ұрпаққа әлеуметтік тәжірибені ... ... ... ... ... ... қамтыды.
Моногамиялық отбасының мұндай функциялары көптеген ... ... ... ... ... ... ... сипатын түбегейлі өзгертті. Онда қоғамдық
тәрбие жүйесі отбасына қарағанда бала ... ... рөл ... ... ... ... тұлғаны әлеуметтендірудің бірден бір
факторы болудан қалды, ал отбасында бала ең ... ... ... танылып,
тұлғалық қалыптасуының маңызы артты. Соған қарамастан ... ... ... ... тәрбиесі мәселесі күн тәртібінен түскен емес. Ол
қоғамдық ... ... ... ... дамып, өзгеріп отырды. Сондықтан,
адам тәрбиесі отбасы мәселесімен бірлікте қатар ... ... ... ... тәжірибесі алғашқы педагогикалық теориялардың
бастау көзі болды. ... де, ... ... ... ... ... тәрбиесінің ерекшеліктері педагогика тарихында бөліп қарастырылмады.
Мектептердің пайда ... ... ... ұрпақты тәрбиелеу
процесінде мектеп пен отбасының өзара ара ... ... ... Ол үстемдік етуші қоғамдық құрылысқа, сол қоғамдағы ойшылдар мен
педагогтардың ... ... ... ... әр
түрлі шешілді.
Бүгінгі күні «Отбасы» ұғымының мәніне, мазмұны мен тарихына ... ... ... және т.б. ... ... ... анықтамалар оның қоғамның бір бөлігі ретінде ... ... ... буын екендігін айғақтайды. Мысалы, «Отбасы»
ұғымына Р.Н. Нұрғалиев ... ... ... ... - ... түрi, яғни ерлi-зайыпты одаққа және ері мен әйелінің, ата -
аналар мен апа – ... ... ... ... ... ... ... сан-алуан қатынастарға негізделген жеке тұрмысты
ұйымдастырудың маңызды формасы"- деп сипаттама ... ал ... ... өздерінің педагогикалық еңбектерiнде: "Отбасы
- ол бiрге тұратын некеге негiзделген қандас туыстар тобы",- деп ... ... ... ... ... ... ... жастағы және әртүрлі құқылы адамдар тобынан тұратын қауымдастықтың
іс-әрекеті барысында өздерінің ішкі және ... ... ... ... ... ... қызметін атқаратындығын түсінеміз.
Мұндай көзқарасты француз ағартушысы Ж.Ж.Руссо: „Барлық қоғамдардың ең
көнесі және жалғызы - ол отбасы. Сонымен ... ... ... болса, саяси
қоғамдардың болашақ үлгісі: әкім - ... ... ал ... - ... - деп ... сөзі ... ... мен қоғамның әлеуметтік
қызметінің егіз екендігін дәлелдейді.
Ал, ойшыл данышпан, ғалым әл-Фараби «Отбасы» ұғымына мынадай ... "Үй ... бір ... ... солардың арқасында
гүлденеді. Бұлар саны жағынан төртеу: ері мен ... ... ... әке - ... мен ... ... мен ... иесі. Кімде - кім бұл
бөлшектер мен ... ... ол адам ... ... және ... Оны ... деп ... - деп отбасын оның құрылымдық бөліктері
тұрғысынан сипаттайды.
Осы пайымдаулары арқылы ғалым ... ... ... қазақ отбасының
өзі де, оның құрылымы мен тәрбие мазмұны да сан қилы өзгеріске ұшырайтынын
болжағандай.
Көпқызметті отбасының ... бір ... ... ... ... ... оны қоғам талабына сай қалыптастыру болса, отбасы тәрбиесі -
қоғамға ... ... ... ... бірі ... ... ... обьективті ықпалымен үйлесетін мақсатты
бағытталған педагогикалық әрекеттері болып табылады.
Отбасы ... ... ... ... қазақ халқының қалыптасуының
бастау кезеңінен келе жатқандығын жоғарыда көрсеттік. Алайда, біз ... ... IX-XII ... ... қазақ отбасы тәрбиесінің
қалыптасуы мен дамуын сөз ... ... ... сөзінің және қазақ отбасы
тәрбиесінің қалыптасу генезисіне тоқталу қажет деп ұйғардық. Өйткені қазақ
отбасы тәрбиесінің қалыптасу бастаулары сол ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенсек, Қазақстан
Республикасының ұлттық энциклопедаясында қазақтардың бастапқы ... ... ... ... деп ... оны ... ... XI
ғасырға жатқызады (А.Н.Самойлович). Египет мемлекетінің қыпшақтары
ортасында ... араб – ... ... ... ... «еркін, кезбе»
деген мән беріледі. Бұл өз руынан, тайпасынан, мемлекетінен ... ... ... ... ... осы бағытта жарияланған тарихи деректерде XI-XII ғасырларда
Қазақстанның далалы ... ... ... тайпаларының отырықшылық
жағдайда егіншілігі дамыған аудандармен экономикалық мәдени қарым - қатынас
жасауының жақсаруы ... ... ... процесінің елеулі кезеңі
болғандығын мәлімдейді.
Сондай-ақ, түркі халықтарының ішіндегі ... ... өмір ... ... ... араб ... де кезінде бірден
байқаған. Онда Орта ... ... ... ... ... ... кең далада
емін - еркін көшіп - қонған қазіргі Қазақстан территориясындағы ... ... ... ... ... тайпалар ұстанған дін исламға көп
жағынан кереғар еместей болып көрінді. Сол себепті де олар бұл тайпаларды
"һаза хақ" - ... (бұл ... ... мағынасы - "бұл дұрыс, жолы дұрыс")
деп атады. Әйтсе де, ұзақ дәуірлер бойы ислам діні қазақтардың ежелгі әдет-
ғұрыптарын ... ... ... ... ... тура келді. Оның
бір көрінісі ұзақ дәуірлер бойына қазақ ... ... ... ... заң ... ... ... рөлін атқарып
келгендігі. Бұның себебі, қазақ қоғамы әлеуметтік-экономикалық жағдайына
байланысты ... ... ... ... - ... өмір ... ... де тек қазақи, өзіндік идеологияны өз ішіне алды. Екіншіден, әдет -
ғұрып заң ... ... ... ... ... ... ие болды.
Өйткені, туыс - туыстарымен ру - ру болып көшіп - ... ... ... ... болды.
Әйтсе де, ислам дiнінiң Қазақстанға біртіндеп енуі қазақ отбасы
тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуына ... ... ... ... дінінің
талаптары мен өз ата-баба дәстүрлерін қатар ұстанған ... ... ... ... ... алдындағы парыз бен олар тарапынан балаларын
тәрбиелеудегi мiндеттерi отбасында орындалуы мiндеттi заң немесе тәрбие
талаптарына арналған кодекс ретiнде ... ... ... Кодекс -
нақты қоғамдық қатынастарды реттейтiн, құқықтық талаптары бiрiктiрiлiп
жүйелендiрiлген заңдар жинағы. Сондықтан, ... ... ... ... әлеуметтік-педагогикалық маңызы зор. Ата-бабалар діни
тұжырымдар мазмұнында баяндалған ислам талаптарын, шариғат нормаларын ... ... ... бала ... ... талап
етiлетiн отбасы тәрбиесінің кодексi  ретiнде  басшылыққа алып ... ... ... ... ұйымдастырылуына өзіндік ерекшелік берді.
Мұндай кодекстің орындалуы қазақ отбасының жаңа ... ... ең ... ... бала деп табылатын және тәрбиеде тұлғалық-
бағыттылықты ... ... өмір сүру ... ... идеясы
негізінде іске асырылып, әйел, қыз балаларына деген теңдік қатынас орнаған
жаңа сатыға көтерді.
Бұл тұста отбасы мәртебесі – ... ... ... ... ... ... ... отбасылық қарым-қатынасты
реттейтін дәстүрлер болғандығын анықтадық. Осы жағдайда отбасы мәртебесінен
тұлға ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастар жүйесіндегі адамның орны және топ мүшелеріне
ықпал ету шегі» деп ... ... ... мәртебесінің мұндай сипат
алуына сол орта ... ұлы ... ... ... және ондағы
тұлғаға деген қатынастары мен ұсыныстары ықпалын тигізетіндігін байқадық.
Ерте дәуірден-ақ, қазақ отбасы тәрбиесінде әрбір өскелең ... ... ... деп қарау, оған құрмет көрсету, қоғамдық әлеуметтік маңызы зор
істерге араластыру көзделген. Сол кездегі баланың жеке тұлғасының дамуы мен
мінез-құлқында кездесетін ... ... ... және отбасылық
тәрбиенің бірлігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... дін ... ... отырған.
IX–XII ғасырлардағы діннің тәрбиедегі құдіреттілігі мен ... күні де ... ... ... ... ... аударып
келгенінің бүгінде куәсі болып отырмыз. Оған дәлел қазақстандағы “Дін,
қоғам және халықаралық ... ... ... және ... ... жыл ... сьезінің өтуі болып отыр. Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың: «...әлемдік және дәстүрлі діндердің рөлі көкейкесті, ... ... ... ... ... ... түйінді факторына да айналып
келеді. Адамның, діннің, жердің мұндайлық терең өзара кірігуі – жүздеген
жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... сынды.
Қазақтар кең болғанның кем болмайтынын кітаптан оқып емес, өмірден тоқып
білген”,– деп атап ... ... ... ... ... ... жастарды өз болмысының түпкі өзегінен айырмайтын діннің, сенімнің
қажетін тағы бір нақтылай түседі.
Сондықтан да, қазақ халқының әдет-ғұрпын сөз еткенде ислам дінінің ... ... ... кету ... ... ... дін талаптары халқымыздың
өмір сүру дәстүрі мен ұрпақ тәрбиесіне ... бойы әсер етіп ... ... IX–XII ғасырлардағы ғылыми-педагогикалық еңбектерге
талдау нәтижесінің тәлiмдiк пiкiрлердің түпкi негiзi діни ... ... ... ... себепкер болды. Ислам талаптарында
отбасындағы ата-аналардың жеке басының өнегесi, ... ... ... ... - ... мен бiр - ... ... сыйластық
жарасымдылығы қазақ отбасындағы өскелең ұрпақ тәрбиесіне әсер ... ... ... әйел-ана айналысқанымен, жалпы тәрбиенің
нәтижесi отағасының жауапкершiлiгiнде болды. Отбасы тәрбиесінің міндеттері
балаға ... өнер ... ... берумен байланыстырылды. Оны Мұхаммед
пайғамбардың: "Тiптi, Қытайда болса да бiлiм алуға ...... ... ... бір ... балаға білім үйрету, сауатын ашу
екендігін ата - ... ... ... да ... жарасқан отбасыларында өнегелi ұрпақтың өсетiнi
айқын. Оларды ... ... ... ... ... негiзiнде
кемелдендiре түсемiз. Бұл жөнiнде ... ... ... ... ... жүктейдi. Олар: өмiр есiгiн жаңа ашқан нәрестеге
жақсы ат қою; ... ... ... ... ... ... сүю, оларға
мейiрiмдi болу; солай бола ... да ... ... тыс ... қыз
балаға жақсы тәрбие беру; баланың тәрбиесi мен бiлiм алуы үшiн мал-мүлiктi
аямау; бала шыр етiп ... ... ... ... ... ... кейiн бiрi
ретiмен келiп жататын үлкендi-кiшiлi той-томалақтар жасау; балалардың
арасын бөліп ... яғни ... ... ... әдiл ... ... денi
сау етiп өсiру, оның тәнi мен жан ... ... ... ... ... балаларын оқытып, мамандық иесi етiп қалдыру; ата-
ананың өз отбасын нығайта отырып, жасы ... ... үй ... ... көтеруге әзiрлеу. Бұл ... бәрі де ... ... ескеріліп, салт- дәстүрлерінде көрініс тапқан.
Біз осы тұста зерттеуімізге жақын діни еңбектерді талдап, жүйелей
отырып, ... ... ... тәрбиесінің бағыттары біріншіден, баланы
отбасындағы негізгі құндылық деп қарайтындығын, екіншіден, өзара ... ... пен ... ... ... ... пен
әрекеттерді қалыптастыруды, төртіншіден, ... ... ... ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтеуді,
алтыншыдан, үлкенді, ата-ананы сыйлауды қамтитындығын айқындадық.
Аталмыш ... ... ... ... ... ... ықпалымен
қоса сол ғасырлардағы ірі-ірі ... ... ... ... біз өз ... орта ғасыр ғұламаларының педагогикалық
мұраларындағы ... ... ... негізгі ойларын үнемі басшылыққа алып
отырамыз.
Ұлы ғұламалардың педагогикалық мұраларын талдау ... ... ... және оның беріктігі жар таңдауға байланысты деген
көзқарасты көрсетті. Мұндай ойлардың алғашқы көздері Қорқыт ата ... ... ... жырларын зерделеу бізге біріншіден, отбасы тәрбиесінің
діңгегі берік болуы үшін жар ... ... ... ... ... ... сыйластығында әйел - ананың ... ... ... әйел от басы - ошақ ... ... ... ер азаматпен бірдей мемлекеттік, қоғамдық істерді атқаруға лайықты
азамат деп ... ... әйел ... да ... ақылшы,
ер азаматтың сенімді жолдасы ретінде қарастырғандығын дәлелдейді.
Сондықтан да біз ... ... ... ... ... ... мен ... қарым–қатынасындағы теңдікке негізделіп құрылған деп тұжырым
жасадық.
Өйткені, ғұлама өз жырларында ойдың негізгі идеясын адамдар ... ... ... Ол бай мен ... ер ... пен әйел арасындағы
құқықтарын шектемей, бәріне бірдей адамгершілік тұғырынан сипаттама береді.
Олардың бәрін бақыт үшін еркін әрекет етуге, күресуге, өз ... сый ... ие ... ... деп ... Бұл ... дәл ... әйел
мен ер қарым-қатынасындағы теңдік саясатымен астасып, өз сұранысын тауып
отыр.
Өйткені, соңғы жылдарда елімізде ғылыми ... әр ... ... ... ... ... ... бастағанын білеміз. Ал, қазақ
халқының қалыптасу тарихында пайда болып, жарық көрген ... ... ... ... ... ... келе ... өзіміздің
гендерлік саясатымыздың болғандығын дәлелдейді. Қазақ ... оны ... ... деген айдар аясында орынды пайдаланып келді.
Қазақ халқының әйел баласына деген теңдік қатынасы туралы айтылған
шетел ... ... біз ... ... ... барысында
да жиі кездестірдік. Осы тұста біздің сөзімізді ... ... ... ... ... ... әйел баласы ең алдымен отбасы
шаруашылығындағы басты құндылық болып табылған. Екіншіден, қыз ... ... ... ... ... ... ... тараған
халықтарға қарағанда анағұрлым еркін әрі үлкен құрметке ие. ... ... ... ... орын - төрге отырғызған. Сонымен қатар, қазақ
әйелдерінің ... мен ... ... ... ... дауысқа ие
болған. Сондай- ақ, қазақ әйелдері ат үстінде ... ... ... ... және ... ... қымыранмен сусындандатуға қатысқан, тіпті
олармен сұхбатқа да түсетін болған», - деп қазақ әйелдерінің басқа халықтар
әйелдеріне қарағанда ... ... ... ... ... әйел ... өз кезегінде ел, ру, қауым көзқарасындағы
талапқа сай болуға ... ... ... сол ... ... ... әйел баласына талап жоғары қойылып, жар таңдау
отбасының әлеуметтік-саяси мәселесі ... ... ... ... ... XI ғасырда жазылған Ж. Баласағұнның
"Құтты бiлiк" дастанында жалғасын ... онда ... бел ... қыз ... ... төрт түрлi белгiсiне көңіл бөлуін ескертеді.
Сонымен бірге, қыздардың жігітті адастыратын ... де ... Ер ... ... көп ... бiрi - күндей сұлулықты көксемек, ендi
бiрi даңқтысын қалайды, үшiншiсi - ... жар ... - деп, ... ... жiгiттiң отбасылық өмiрде жолының ... ... - бiрiн де ойға ... ақ ... ... - деп қыздардың iшiндегi ең таңдаулысы ... да ... ... ... ... жекжат таңдауда XI ғасыр туындысы «Қабуснама» еңбегінің авторы
Кейкаус әйелдi жат ... ... ... деп санайды. ... ... ... да ет пен ... қан мен ... жақын. Басқа ру,
тайпадан әйел алсаң, бiреуiң екеу болғаны әрi жат ... ... ... ... табылады деп санайды. Бұл кеңестің астарында қазақ халқының
жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрімен қоса ел ... ... ... ... еді. ... дана ата-бабаларымыз ғасырдан ғасырға ұрпақ
тазалығын да қамтамасыз етіп келеді. Осы ... ... ... ... асыл бағалап, онымен санасып тұрмыс жарастығын бiрге бөлiсiп
отыруды "Бiлiмдi әйелдің iс - ... ... ... ... егер сен
қызғаншақтық жасамасаң, кемсiнбесең, әйелің саған ата-анаңнан да мейiрiмдi
болады", - деп әйел баласының тәрбиелiсi ... ... пен ... екендiгiн ескертедi.
Кейкаус отбасында татулық пен ынтымақтастықтың болуы үшiн жар ... адам ... ... ... ... ... ... немесе тұрмысқа
берудi дұрыс деп санайды. Оған: " ... iзет, ... ... ... ... да ... көп нәрсе талап етпе", - ... ... Бұл ... біз жарды дұрыс таңдай білудің болашақ ұрпақ
тәрбиесінің тірегі болғанына қазақтардың ... ... ... ... ... ... еңбектеріндегі отбасы тәрбиесінің
тиімділігін қамтамасыз ететін жақсы жар ... ... бола ... ... де ... ... қол жеткізеді.
Көптеген тарихи - педагогикалық әдебиеттерге талдау жасау арқылы қазақ
отбасы тәрбиесінің ... ... ... ... талабына сай әлеуметтендіру
деп анықталғандығын, ал оның қалыптасуы сол отбасының педагогикалық
мүмкіндіктеріне, оның құрылымы мен ... ... ... отбасы
мүшелерінің өзара қарым-қатынасына яғни ... ... ... дәлелдейді. Сондықтан, жеке тұлғаның қалыптасуында отбасы
негізгі фактор деп қарастырылады.
Әйтсе де, отбасы ... ... ... оның ... ... деп ... Осы тұста ғұлама әл-Фараби
отбасы басшысының ақыл-парасатының ... ... ... ... ... және отбасы мүшелерін бақытты тұрмыс кешуге ... өте ... ... ... сипаттайды. Сөйтіп, оны
пайымдағыштық қасиетпен байланыстырады. Ол: «Үйдің ... ... ... ... пайымдау - бұл отбасындағы пайымдағыштық. Іс зор
немесе маңызды болса, оған анағұрлым күшті және жетік ... ... ал егер іс ... ... ... болса, оған болмашы
пайымдағыштық та жеткілікті. ... ... ... ... деп ... Егер ... ... күш тән болса, жұрт оны ақылды деп
атайды», - деп ... ... ... ... отағасының қаншалықты
ақылды адам болатындығына байланыстылығын көрсетеді.
Ғұламаның мұндай пайымдауларына бүгінгі күн тұрғысынан қарай ... ... ... ... ... ... күнгі
“құзырлылық” ұғымының мәнін ашады деп ... IX-X ... ... ... ... ... ... байланыста
қарастырылса, ал оның мазмұны “білім”, “талғам”, “икемділікпен” және т.б.
қасиеттерді қамтиды. Бүгінгі отбасы ... ... ... ... тиісті қасиеттер ретінде бұл қасиеттер бүгінде де өз өзектілігін
жоймаған.
Отбасының негізгі қызметі өмірге ұрпақ әкелу болса, ... ... ... ... жету деп ... әл - ... Мұндай көзқарастар
бүгінгі ғылыми педагогика теориясындағы отбасы функцияларының бірі ұрпақ
жалғастырушылықты көрсетсе, ... ... ... ... ... ету де ... ... екендігін ескертеді. Әрбір адамның өмірде
өз орнын тауып бақытына жетуге қабілетін қалыптастыратын ... ... ... Оның ... ... ... көзқарастары мен трактаттарындағы
өсиеттерi өз замандастары мен ... ... ... ... болып,
негiзгi бағытты нұсқады.
Оның озық ойлары ақын Жүсіп ... ... ... ... тапқан. Ақын мемлекеттің мықтылығы қалың әскерге де, ... ... де ... ... ... мен ... ... деп
санайды. Отбасы мемлекеттің құрамдас бөлігі деп есептей отырып, әрбір
отбасының өмірі ондағы ерлі-зайыптылардың өзара ... мен ... және сол ... ... үлгі - өнеге болады дейді.
Бұл ойларды қорыта келе, IX-XII ғасырлардағы отбасы тәрбиесінің түпкі
мақсаты қоғамның талабына сай ... ... ... ... тұрғыдан қойылып келгендігін байқаймыз. Осы тұста әл - Фараби
араб халифатында ертеден қалыптасқан дәстүр ... ... ... ... - ... ... - құлқы барынша кемелденген мінсіз адамның
қалыптасуын ... ... ең ... ... деп ... Бұл ... ... өркениеттілікке жетуі үшін қажетті тұлғаның моделі ретінде
сипатталды. Фараби мұнда туа біткен ... жас ... ... ... он екі ... атын ... Олар: адамның мүшелері мүлде мінсіз
болуға тиіс, бұл мүшелердің күші өздері атқаруға тиісті қызметті аяқтап
шығу үшін ... ... ... ... ... ... өзіне
айтылғанның бәрін түсінетін, айтылған сөзді сөйлеушінің ойындағысындай ұғып
алатын болуы керек; өзі түсінген, ... ... және ... ... жадында жақсы сақтайтын, бұлардан ешнәрсені ұмытпайтын болуы керек;
әйтеуір бір заттың кішкене ғана ... ... ... сол ... іліп ... алғыр да аңғарымпаз ақыл иесі болуы шарт; өткір
сөз иесі және ойына ... ... ... - анық ... бере ... тілмар
болуы шарт; өнер - білімге құштар болу, ақыл үйренуден шаршап - ... ... ... қиналып азаптанбай, бұған оңай жететін болу
керек; тағамға, ... ... ... ... ... ... сауыққұмарлықтан аулақ болып, бұдан алатын ләззатқа жирене
қарауы шарт; шындық пен шыншыл адамдарды сүйіп, өтірік сөйлеушілерді ... ... оның жаны ... ... ... ... ... болып,
жаратылысынан игі істерге ынтызар болуға тиіс; жалған дүниенің басқа да ... ... ... ... ... пен ... әділетсіздік пен озбырлықты жек көретiн болуы керек, жұрттың бәріне
өз білгенінше жақсылық пен ... ... ... қажет; әділ болу керек,
бірақ қыңыр болмау керек, әділеттілік ... ... ... ... пен пасықтық атаулыға мүлдем рақымсыз болуы шарт, өзі қажет
деп тапқан істі ... ... ... ... бұл ... ... жасқану дегенді білмейтін батыл, ержүрек болу керек .
Осы қасиеттердің бәрін бала бойында қалыптастыра ... ... ... ... деп ... ... ғұлама ғалым.
Дегенмен, әл - Фараби бұл қасиеттердің барлығы бірдей бір ... ... дари қоюы ... болатын құбылыс екенін ескере отырып: "...
жоғарыда аталған шарттардың алтауы немесе бесеуі оның бойына біткен ... ... ... ... ... ... ол осы қаланың айтулы
басшысы болмақ"- деп, ғұлама тәрбиенің тұлғалық идеясын басшылыққа ... ... және ... тәрбиені басқару қашан да мемлекеттік ... ... ... келе, ғұлама еңбектеріндегі отбасы тәрбиесін ұйымдастырудың
тұжырымдамалық идеясы ізгі ... ... ізгі ... ... әрбір әрекетінің ізгілікке бағытталған құлқын қалыптастыруды
көздейтін, тұлға тәрбиесінің ізгіліктілігі идеясымен айқындалады.
Осы ... ... ... ... ... жеке ... ... Баласағұнның көзқарасы да әл - Фараби идеяларанынан
туындаған. Өйткені, ақын жеке ... ... ... басқаруға лайықты
азаматтық қасиеттермен байланысты ... Онда ... ... төрт ... ... ... дәулет, қанағатты бөліп көрсетіп,
олардың қоғамдық-әлеуметтік мәніне сипаттама берген. «Қанағатты» адам
баласын ... бар ... ... ... ... ... жолы ... қарастырса, «Әділдік», «Ақыл» және «Бақытқа» талпынушылық нағыз адам
баласына тән қасиеттер деп ... ... ... ... ... ел ... ақтайтын идеал басшы - хан бейнесіне лайық
дегенді ұсынады. Бұл жолда ақын Жүсіп ... ... ... ... – ата - аналардың балаларына берген жақсы тәрбиесi - ... ... ... мен ... байлыққа қол жеткiзуі деп біліп, оның өнегесi ата - анадан
екендiгiн: «Ұл мен ... ... ... Бәрi ... - ... па, әлде
қата ма» (1485 бәйт), - деп сипаттайды. Сөйтіп, ата-аналардың ... мен ... ... ... ... ... ... дұрыс жолы деп санайды. Өйткені, ата-ана өнегесін көріп өскен
ұрпақ есейгенде өздері де сондай отбасы іргесін ... ... ... біз оның ... тәрбиесінде ұрпақтар
сабақтастығы идеясын басшылыққа алып отыратындығын ... ... ... ... ... ... білдіретін белгілер
Кейкаустың «Қабуснама» кітабының мазмұнында да қарастырылады. Онда ғұлама
баласына өмірге адам болып келгеннен соң ... ... ... ... сүру ... насихат етеді. Жомарттыққа жақын болсаң, жақсылар
қатарына қосыласың деп, тіршілікте үнемі ... болу ғана ... қол ... ... ... ... ... өсиеттерінің
мазмұнын талдап қарасақ та негізгі ой баланың жеке тұлғасын қалыптастыруға
бағытталғандығын көреміз. Оған дәлел: "Адамның адамдығын ... ... бар - ... бiрi жәуәнмәртлiк. Жәуанмәрт болам десең - көзiңдi жаман
қараудан, тiлiңдi жаман сөзден, қолыңды жаман iстен сақта", - деп ... ... ... осы адамдық қасиеттердi баланың бойына сiңiрiп ... ... ... ... ... үш нәрседен тұрады: бiрi -
айтқан сөзiңдi қалтқысыз орындау; екiншiсi - туралыққа нұсқан келтiрмеу;
үшiншiсi қайырымдылықты  естен шығармау. ... ... ... осы ... ... ... ... ", - деген ақыл - кеңестері тұлғалық
сапаларға қол жеткізудің шарттарын айқындайды.
Бұдан, ... ... ... ... оның ... тәрбиесі
жағдайында қолданылатын барлық әрекеттердің тәрбиенің тұлғалық идеясына
негізделіп отырғандығын дәлелдедік. ... ... ... ... ... ... ... адам болуға, тұлғалық қалыптасуға
бағыттап отырған.
Сонымен ... ... ... тағы бiр ... оның ата - ... екендiгiн: "Сен ата-ананың қарызын ... iсiне дiн ... да, ... ақыл - ой, парасат биiгiнен қарағын. Сенi жан-
дiлiмен жақсы көрiп, тәрбиелеп жүрген ата - ... ... ...... сен ... да ... лайықты жан емессiң,
өйткенi, кiмде - кiм ата - ... ... ... басқа бiреудiң де
жақсылығын бағаламайды", - деп, отбасы тәрбиесіндегі тұлғаның ... ... оның ата - ... ... ... арқылы
көрінетіндігін түсіндіреді. Бұл нағыз қазақ отбасындағы тәрбиенің ұлттық
ерекшелігін айғақтайтын көрсеткіш.
XI ғасырдың тағы бір өкілі, ... ... өмір ... түсінігіне
жүгінсек, ғалым адам бұл өмірге ізгілік істер ... үшін ... ... Сол тұрғыдан қарағанда отбасында тұлғаны қалыптастыру идеясы да
ізглікке бағытталуы тиіс. Өмір ... мәні адам ... ... ... ... мұра қалдыруы керек деп есептеген ақын тұлғаның әрекеті міндетті түрде
рухани құндылықпен байланысты болуы керек, өйткені, материалдық байлық ... ... деп ... ... ... ... «Бұл ... соң, қалмас ешкім мәңгілік, тек жұлдыз бен Күн ғана, ... ... ... өлең ... ... ... ... отбасында оның
сәби шағынан ізгілік мұраттарға талпынушылығын қалыптастыру ... деп ... ... ... ... ... өнер мен ... игеруді,
қонақ күте білуді, жақсы жолдас табуды, ата - ... ... ... меңгеруді, қайырымды да төзімді болуды ... Ол ... ... көзі ... табылатын тәрбиедегі іс-әрекеттілік идеясын
ұсынатынын аңғарамыз.
Тұлғаны қалыптастыру ... ... Қожа ... ... ... хикмет» еңбегінде отбасы тәрбиесін дінге негіздеушілік идеясы
тұрғысында қарастыра отырып, кемел ... ... ... ұсынады.
Адамдықтың басты мақсаты – ақиқатқа жету болғандықтан, адам өзін-өзі тану
және жетілдіру арқылы ... ... ... ... ... ... ... бойынша отбасы тәрбиесіндегі басты мақсат – баланы
имандылыққа тәрбиелеу, өзінің іс - әрекетінде құдайға ... ... ... ... пен ... ... ... дұрыс өмір сүру талаптарын балалар
бойына қалыптастыру деп түсінеді.
Ол үшін, ... бір - ... ... ... ... ... ... еркіне ие болған төрт сатылы өмір ... ... ... ... ... ... шариғат жолы. Бұл жаратушының өз сөзі
бойынша ... ... ... ... орындап, дұрыс жүру.
Екіншісі, тариқат жолы. Бұл саты кез - ... адам үшін ... ... ... ... түспей, ақиқатқа жету мүмкін емес. Ол үшін, бала ата-
ананың көмегі арқылы қоғамға әлеуметтену мақсатында көп еңбектенуі ... ... мен ... ... өзін - өзі және ол өмір ... адамзат
қоғамын танып білуі мақсат етіледі. Үшіншісі, хақиқат (ақиқат) жолы. ... ... ... тұлғаның адамзат қоғамының қыр-сырларын
танып білуге қол жеткізуі. Төртіншісі, мағрипат жолы, бұл дәрежеге жеткен
адам ... сол ... ... ... қол жеткізеді.
Қожа Ахмет Йассауи отбасы тәрбиесінде баланы азаматтық парызын сезіну
мен өмірдің ... ... ... ... ... оларды рухани
құндылықтарды бағалау мен сол жолдағы мінез - құлықтарын және ... ... ... деп ... Тек діни ... ... ... жолдан тайдырмайды, сенім болмағанда жауыздық ... ... ... деп ... ... ... ... оның
барлық тәрбиелік иеяларының дінге негіздеушілік бағытының басымдығын ... біз IX–XII ... өмір ... ... ... әл-
Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет Иассауи, Кейкаус және
т.б. еңбектеріндегі отбасы ... ... ... сөйтіп, жеке тұлғаны  қалыптастыру туралы көзқарастарын
жүйелей отырып, біз ... ... ... ... ... еңбектеріне жасалған талдау бізге ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығы идеяларының бүгінгі күні де өміршеңдігін
жоймағандығын дәлелдеуге мүмкіндік берді. Себебі, көп ... ... ... идеялары бүгінгі күннің өзегі ... ... IX-XII ... ... ... ... ... тұжырымдамалық идеяларынан туындайтын адамдық сапалардың
негізінде біз олар ... ... ... ... ... ... ... оған мынадай анықтама бердік: «Кемел адам - жаһандық және
ұлттық тәрбие кеңістігінде ... және ... ... ... және оған ... қарайтын, ой, әрекет салауаттылығы
қалыптасқан, игі істер мен ... жаны ... ... және ... ... ... - ... кіріктірілген жиынтығы».
Сурет 2 - IX-XII ғасырлардағы ұлы ... ... ... ... ... ... ғасырдың аталмыш кезеңдеріндегі еңбектерді зерделеу барысында
біз қазақ отбасы тәрбиесінде бірнеше факторлардың ... ... ... ... ... ықпал етуші бірінші
фактор оның арғы тегінен туа ... ... ... ... Бұл жөнінде ғұлама әл-Фараби: "Балаға ... ... ... әуел ... ... ... Бірақ қайырымдылықпен
немесе жаман қылықпен байланысты күйге жаратылысынан ... ... ... оған ... да ... ... ... гөрі әлгі күйден
туатын әрекеттерді істеу оңайырақ болады. Сондықтан, оны ... ... ... ... басқа бір ниет қарама-қарсы жаққа бағыттап
жібермесе, ол әуел ... ... ... ... ... бет ... - деп баланың генетикалық табиғатының оның
әрекетінде ... ... ... ... ... ... адамның қалыптасуында оның арғы тегінің ... ... ... отырып, оның тәрбиесінде әртүрлі қосымша тәрбие
ықпалдарын пайдалануды керек етеді дейді. Сөйтіп, ... ... ... ... деп ... ... ерекшелігі оның
жеке-даралық сипатын анықтайтынын түсiндiредi.
Ал, Жүсіп Баласағұн бұл туралы көзқарасын: "Бәрі-анадан ізгі болып
туғандар, Сүтпен сіңіп жан - ... ... ... ерсе ... ... ... ... жауыздықтан қашпайды"(875-бәйт),-деп
табиғатынан берілген ... оның өз ... ... мен іс ... ... ... тұратындығын сипаттайды.
Ал, екінші фактор ретінде отбасының рөлінің өте маңызды екендігін
ғұлама әл-Фараби тек отбасы ғана бала тәрбиесін толыққанды іске ... ... ... ... және ол ... ... ... бақытты болуға жетелейтін қасиеттерді игеруде ... ... айта ... ол үшін ... ... ортасының
болуын қажет деп санайды. Ондай ортаның негізгісі, әрі ... ... ... ... ... қаланатын тәрбие институты отбасы
ортасы болуын талап етеді. Мұндай ... ... ... ... ... үшін ең ... кемелділік дәрежесіне жетуге көп нәрсе
керек, ол мұны өзі ... ... таба ... ... жету үшін ол ... бір адамдар қауымын қажет етеді. Сондықтан да бір - ... ... ... ... өмір ... ... нәрселердің
бір бөлігін тауып беріп отыратын көптеген адамдар бірлестіктері ... адам ... ... сай кемелділік дәрежесіне жете алады",-
деп отбасында ... ... пен ... ... ... ғана ... ... қол жеткізуге болатындығын және сол арқылы
әрбір отбасы мүшесі өз мүддесіне, ... қол ... ... ... ... ... ... болсақ, оның
нeгiзi отбасы "шаңырақ" ... ... ... ... ... гөpi ... ... - ауыл болды. Мұндай ... ... ұсақ ауыл ... тек мал ... ... шаруашылық бірлестігі
ғана емес, қазақтың дәстүрлерін толығырақ сақтап, қолданатын, молдасы,
әнші - домбырашысы, ақын - ... бар ... ... ... ... ... әрбір отбасындағы баланы тәрбиелеуде
халықтық сипатта болып, біртұтас, кешенді ... іске асып ... ... ... ... ... жетелейтін үшінші фактор -
білім деп есептелген. Өмірден көргені мен көңілге ... ... ... алу, олар ... құлақ асу ғұламалар еңбектерінің
негізгі өзегі болған. Осы ... ... ... ... етіп ... өмір ... бірден-бір дұрыс жолы деп санап,
білімді үйренудің қажеттілігін өз жырында ... ... ... ... Оның ... ... ... өзінің замандасы
Ж.Баласағұннан үлгі болса керек. Ол: Менен, ұлым ақыл ап, жақсы ... ... ... ұлы боп, ... ... – деп білімді
үйреніп қана қоймай, өз білгенін барша жұртқа насихаттап, білімдік
ықпал етіп ... ... ... ... ... да білімді адамның
кеңесіне құлақ түріп, оның жол сілтеуінен өнеге етіп отырса ... ... ... ... ... ... сөз тыңдасаң, күш
тасыр, үйренгенді желге ұшырмай – іске ... - деп ... ... ... оның шапағатын көру деп ұқтырады. ... адам мен ... ... ... ... да ... мен Жердей
айырмашылық сезіліп тұрады деп түсіндіреді.
Төртіншіден, көршімен тату болу, жолдастарды дұрыс таңдау, қонақты
дұрыс қарсы алу және т.б. ... де осы ... ... ... ұйымдастырудың әлеуметтік факторлары ретінде қарастырылады.
Баланың тәрбиесіне ортаның ... ... ... етуі үшін ата ... ондай ортаны қолдан жасауды кеңестер беріледі. ... ... ... ең ... үй ... ... көрші мәселесін
ойластыруды дұрыс деп санайды. Қазақ халқының "Үй алма, көрші ... ... өссе қызы ... ... бол, ұлың өссе ұлы жақсымен
көрші ... ... ... ғұламалар көзқарастарының отбасы
тәрбиесіндегі ойдың негізгі бастау көзі ... ... ... ... ... ... сатып алар болсаң үш нәрседен аулақ бол деп:
үлкен ... ... ... үй ... тасыған өзеннің жанынан үй алмау,
сондай - ақ, үлкен қамал жанынан үй ... ... ... ... ... үй алу ... егер бір апат бола қалса айласын табу
қиынның қиыны деп түсіндіреді. "Үй іздесең, көрші жайын ... ... ... ... ... ... - деп ... адамдардың
мінез – құлқы мен пейілінің дұрыс болуын ескеруді де кеңес береді.
Мұндай ақыл ... ... та өз ... ұлы ... етіп ... Ол: ... үй сатып алғың келсе, жақсы адамдар
тұратын ... ... ... ... ... - деп ұлы ... және ... көршiлес үйлердi сатып алмауды кеңес
бередi. Мұндағы ақын көзқарасы өзiнен мәртебесi мен әлеуметтiк жағдайы
жоғары адамдармен қатар өмiр ... ... өзiн ... ... ... ... ... болса керек.
Әлеуметтік орта факторының екінші бір қыры ретінде ғұламалар жора
–жолдастардың ... ... Осы ... ... ер ... жолдастарының тұлғалық қасиеттерінің, жүрген ортасының,
олармен қарым - қатынасының маңыздылығын көрсете отырып, ата - аналарға
бала ортасының жағымдылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... қашан да өзі секілді жақсы жолдас үйір келеді. ... мен ... ... ... ... мен ... қасиеттері, жоғары жауапкершілігі негіз болады деп санайды.
Сондықтан, ақын «Жолдас болма адаммен ... ... іші жат. ... асау тай, ... ... қысырақ», - деп жолдас ... ... ... ... көзқарасы бойынша ... ... ... ... бос ... ... ... маңызды.
Өйткені, бұл тек баланы еңбекке баулу ... ... ғана ... бір ... ... ата ... назарын аударуға тиісті
міндеттері ретінде сипатталады. Оны Ж.Баласағұнның «Бақ ұлыңды бекерге
бос жүрмесін, ... боп ... ... ... ... өлең ... Ақын өзінің мұндай пайымдаулары арқылы қоғамның ... ... сол ... да ... болғандығын көрсетеді. Бұл
бүгінгі күннің шындығына айналып отырған қаншама балалардың ... тыс ... ... бос уақыттарын пайдасыз, керісінше
денсаулығы мен ой - ... зиян ... ... ... шектеуге кеңес бергендей.
Жоғарыдағы әл-Фараби, Жүсiп Баласағұн, М.Қашқари, Кейкаус және
т.б. ғұламалардың ... ... ... ... ... ... ... аударар мәселелерінің бірі бiр-бiрiнен бөлiп
алғысыз бiрлiкте қарастырылатын ішкі және ... ... ... асатындығын байқаймыз.
Сонымен қатар, IX-XII ғасырлардағы дерек көздер мен педагогикалық
еңбектерге жасалған талдау ... ... ... ... ... ала отырып ұйымдастырылғандығын дәлелдейді.
Мәселен, әл - Фараби баланың жас және дара ... ... ... ... үнемі басшылыққа алып отыруды ұсынады.
Бұл жөнінде ол: ... ... ... ерекшелігіне қарай бір жұмыс
белгіленуі тиіс. Өйткенi, біріншіден, әрбір адам кез - келген ... бола ... Және ... адам емес, кейде тек сол адам, басқа
бірер жұмысқа емес, тек сол жұмысқа жақсырақ ... ... ... ... ... және шебер болып шығады; үшіншіден, көп ... ... шығу көп ... ... ... баланы жұмыспен
баулуда әр түрлі жұмыстарды қатар орындауды талап етпей, бір жұмысты
тиянақты орындап ... ... ... ... - деп ... ... тиімді шарттарын көрсетеді.
Сондай - ақ, ғұламалар отбасындағы қыз бала тәрбиесiне де ерекше
көңіл ... оның ... ... ... ... Осы тұста
ғұлама Кейкаус қыз бала табиғатының ерекшелiгiне ... ... ... ... таңдаудың қажеттiгiн айтады. "Қыз деген - ата - ... ... қыз ... ... шапағат жасағын. Ұл атасыз болса
да өзiне iс тауып алады. Ал, қыз мұңлық ... не ... ... ... ... бер",-дейдi. Мүнда автордың айтпақ болған ойының
қыз баласының табиғатының ер балаларға қарағанда әлсiздiгiн көрсетiп,
қыз баласының ... мен ... ... ... ретiндегi оның
денсаулығына және көңiл - күйiне аса бiр ... пен ... ... ... ... ... ғұламалар еңбектерінде отбасы тәрбиесінің халықтығы
принципінің де ескерілгендігін байқау қиын ... Оған ... ... ... ... айтайын, өсиетін дананың: білімдіні
таны да, соңынан ер, қарағым. ... ... ... жалтаңдама басқаға,
қызмет қыл, басыңды и, өрлігіңді таста да»,- деген өлең қатарлары
тәрбиелік ақыл - ... ... ... тек ... ата ... ғана ... кез - келген ауыл ақсақалынан, ... ... да ... ... ... Өйткені, қазақ халқында
ауыл қарияларынан бастап, келген қонаққа дейін отбасы тәрбиесінде ықпал
етуге және бала әрекетіне бағыт беруге құқылы ... ... осы ... ... ... ... мәліметтерге талдау
жасау барысында IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің туыстық
қарым - қатынастары мен тәрбиелiк ... ... ... ... ... ... айқындадық. Үлкендi сыйлау, оған
қашан да құрмет көрсету қазақ ... ... тән ... ... ... «Қариясы бар үйдің, қазынасы бар» деп айтуы тегін емес.
Бұл пікірді М.Қашқари «Атасынан ақыл ... ... ұл да ... ұлы ... ... елге ... - деген өлеңдер ... ... ... ... ... аңыз - әңгімелері
мен ертегілерінiң тәрбиелік жемісі арқылы үнемі жастардың сый құрметіне
бөленіп отырғандығын дәлелдейді. Мысалы, "Атаңа не ... - ... ... деп ата - ... ... ... ... парызы екендiгiн ескертсе,
"Атадан жақсы ұл туса, есiктегi басын төрге сүйрер. Атадан ... ... ... ... ... ... деп ата - ананың абыройы балаларының
дұрыс тәрбиесi екендiгiн ұл - ... ... ... де ... көрсетпеудi насихаттап отырған.
"Қабуснама" мазмұнында қазақ халқының ... ... ... ... кеңiнен сөз болады. Оны ақын тек
керемет дәстүр ретiнде ғана емес, ... ... ... көрсетiп,
оның мәнi мен қарым - ... ... ашып ... Ол ... тiрi ... өмiрi мен тiршiлiгiн оның ұзақтығы мен
болашағына қарай бөлiп ... ... ... күнi - ... күнi - ... деп, шығыстағы күн ендi ғана шығып келе
жатқандықтан оның жолы ұзақ, яғни болашағы алда ... ... Ал, ... күнi ... болатындығы, батыстағы күн тез
батады деп түсiндiредi. Сондықтан, олардың өмiрiнiң қысқалығын ... ... ... ... ... ... - ... жасау
керектiгiн ұсынады. Мұндай философиялық ой астарын жастарға кеңес бере
отырып, қарттарға деген құрметтің болуы отбасы тәрбиесінің бір ... ... - ақ, ... ... перзенттiң үлкенінің жауапкершiлiгi
қашан да жоғары ... ... ... ... ... оның ... өнеге екендiгiн, соның үлгiсi артынан ерген
бауырларына жол салатынын "Аға iшкен ... iнi де су ... ... ақ, ... ... iнi киiп ... Ападан қалғанды сiңлi киiп
өседi. Көргендерiн бойына түйiп өседi", - деп ... апа ... мен аға - ... ... ... - қатынасы мен жүрiс -
тұрысының бiр - ... ... ... ... сай ... құрмет
тұтуды перзенттерiнiң құлағына құйып отырған.
Ұлы ғұламалар ... қай ... алып ... та ... ... ... оның ... ізгілік қасиеттердің
қалыптасуымен байланысты айқындалады. Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... дегеніміз, халықтардың бойына білімге
негізделген этикалық ізгіліктер мен өнерлерді дарыту» деп айтуы ... ... біз, ... ... ... тәрбиесін
ұйымдастыру үнемі тәрбиенің ізгіліктілігі принципіне ... ... ... дін ... ... ... ... Осы тұста Қожа Ахмет Йассауи адамның жақсы не жаман
іс-әрекеттерін оның қарама-қарсы мінез-құлықтарымен өзара салыстыра
қарастырады. ... ... ... пен жомарттық, көнбістік пен
тәкаппарлық, қайырымдылық пен ... ... пен ... пен қуаныш сияқты этикалық ұғымдар қатар кездеседі. Әрбір
адамның бойына ізгілік қасиеттерді ... ... ізгі ... ... ... ... Қ.А.Йассауи көзқарасы мен пайымдаулары
әл-Фараби пікірімен сабақтасып, үйлесімдік табады. Тек ... ... ғана ... ... ... ... ... түйін, IX-XII ғасырлардағы ғұламалар еңбектеріндегі
отбасы тәрбиесінің тұжырымдамалық идеялары үнемі басшылыққа алынып
отырылатын отбасы тәрбиенің ізгіліктілігі, ... жас және ... ... ... ... ... тәрбиенің халықтығы және
т.б. принциптерді ескеріп отырғандығын айқындадық.
Ұлы ғұламалар еңбектеріне ... ... ... ... біз ... ... тұлғаның жеке басын қалыптастыруда бәріне ортақ
бірдей көзқарастардың кездесетіндігін ... Атап ... ... көзқарастарына тұлғаның кемелдену сапасын анықтайтын ортақ
қасиеттердің бірі оның қонақты күте білу өнері деп ... ... ... да ... ... ... ... тіршілігінің негізгі бір бөлшегін құрайтын өмір көрінісі деп
қарастырады. Өйткені, "Дала ... ... ... ... ... құру мүмкін емес". Сондықтан, кез-келген үйіне келген
қонағына қалағанын беріп ... ... сый - ... көрсетуді
достықтың, татулықтың белгісі деп санаған. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... шыққын,
кешікпе. Қарсы алмасаң қонақты, Кесір болар нәсіпке, - деп ... ... ... де ғұламалар еңбектеріндегі тұлғалық сапалар
ретінде бірдей ... ... ... көзқарас. Олардың бәрі баланың
ақылдылығы мен бiлiмдiлiгi оның сөзiнен аңғарылады деп ... ... сөз ... ... да, ... ... ... қарыздар болған жағдайда ғана сөйлегеннің дұрыстығын және
ықылассыз тыңдаушыға сөз айтқаннан, тыныш отырған мақұл ... ... ... ... қоғамдық орындарда немесе жұрт арасындағы қарым-
қатынас мәдениетін меңгеру талаптарын да ... ... ой ... ... сөз адам ... ... деп
түсіндіріледі. Сөзді тауып сөйлеу мен жеткізе сөйлеу әрбір ер ... ... деп ... Ол "Көп ... ... - деп жек
көрер, Сөйлемесең, "Мылқау"- екен, деп сөгер! Бұлай болса, тең ортасы-
керегің, ... ... ... өсер ... - деп сөз ... ... ... екендігін жастарға кеңес береді.
Сонымен, зерттеу жұмысымызда қазақ отбасы тәрбиесі ... ... алу, ... ... ... жасай білу, сөз
өнерін меңгеру және т.б. әрекет ... ... ... деп ... бәрінде бірдей талап етілетіндігін біз олар еңбектерінің негізгі
желісі арқылы дәлелдедік.
Орта ғасрдағы педагогикалық мұраларда кездесетін отбасы тәрбиесі
жағдайында ... ... ... ... мен ... ... ... сәйкес келіп жатады. Осы орайда ... ... ... жас ... деп ... Тек ... үйретуден жалықпау керек. Ғұлама отбасы тәрбиесі жағдайында
баланың мінезіндегі әрбір ... мен ... ... дер ... ... және оның мінез - құлқының үнемі бір қалыпты болуын
қадағалап, талап ету де ... - ... ... ... алып
келетінін ескертеді. Ол үшін ғұлама нақтылы бір ... ... ... Олар ... ... ... ... түзету,
жаттығу, сендіру, машықтану, үлгі - өнеге ... өзін - өзі ... т.б. ... ... ... ... ... мінез - құлқын
қалыптастыруда кеңес беретін „орта шаманы“ табу әдісі, тәрбие ... ғана ... ... ... ата - ана мен балалар арасындағы
қарым - қатынас стилін ... ... ... де ... Ата - ана
мен балалар арасындағы қарым - қатынас ... ... ... ... ... болатын қарым-қатынас стилі тым қатал да, тым
жұмсақ та болмауға тиіс, - деп ұсынады. Бұл отбасы тәрбиесінің ... ... бір ... отбасының қарым- қатынастық қызметінің рөлін
де атқарады. ... ... - ... тым ... ... онда ... қорқыныш сезімі билейді, олар ересек адамды сол қылығы үшін жек
көреді, оған ... ... ... ... - қатынас міндетті
болғандықтан, оларда екі жүзділік пайда болады. Егер қарым - қатынас
тым жұмсақ ... онда ... ... ... оның ... ... немқұрайдылық пайда болып, оның ... ... ... - деп талаптың қалыпты болғанын қажет деп санайды. ... ... ... ... тәрбиесіндегі демократиялық стилдің
талаптарын көрсетеді.
Ата-аналар мен балалар арасында қалыпты қарым-қатынас стилін ұстау
„тең орта“ шама әдісін қолдануды керек етеді. Ол ... ... ... ... табу алғаш қарағанда өте қиын болғандықтан, адам ... - ... ... яғни бір ... келтіруге мүмкіндігінше
жақындатуға бағытталған амалдарды пайдаланады дейді. Мысалы, мінез -
құлықтың орташа шамасына жету үшін ... ... ... ... ... - ... ... болып табылады, егер мінез
- құлқымызға тән ... ... кету ... жетімсіз болудан түсетін
әрекеттерге баулимыз, егер ... - ... ... тән ... ... артық кетуге сәйкес әрекеттерге баулимыз. Сонан соң, біз
өзімізге қандай мінез - құлық ... ... ... - ... ... ... әдістемесі ретінде ғұлама "Тезге салып
түзету" әдісін қолдану тәртібін ... ... ... - құлықтағы
олқылықтар мен артықшылықтарды "алтын орта" қалыпқа келтіруге талпыну
қажет. Мінез - құлықтағы олқылық артық болса оны ... ал ... ... кем ... оны ... ... ғана орта қалыпты
қалыптастырады“,- деп түсіндіреді. Ал, ... ... ... ... таңдауда жазалауға қарсы еместiгiн:
"Қиыншылық жағдайда үйренген iлiмiң мен өнерiң күнiңе жарайды. ... iлiм, өнер ... ... жол қойма. Әрбiр iлiм
үйретуде ұстаздары тағылым беру үшiн жазаласа да, сен перзентiңе ... - деп ... ... қана ... ... береді деп білсе,
Ж.Баласағұн «Тал ... аршы ...... ұл мен ... ... ... (1490 ... - деген өлеңдер жолдары арқылы «қатаң
әдiстер» бала тәрбиесiнде жоғары тиiмдiлiк бередi ... ... ... ... ... ... тыс еркелетiп өсiрудiң түбi
керi нәтиже беретiнiн ескерте отырып, ... ... ... ... ... бала құтты, талантты»,(1950 бәйт) - деп қатаң
тәртiп нақтылық пен ... ... ... ... "Бір ... туар бала не ... бір ... жауап секілді!" (980 бәйт), - деп ... ... ... - ... мен қабiлет ерекшелiгiне қарай тәрбие әдiстерiн дұрыс
таңдау өте маңызды деп көрсетедi. Осы орайда, ғұлама ... ... ... тәрбиелеуде сөзбен әсер етудің өзі жеткілікті десе, ата-
ананы азар да безер ететін баланы ... ... қою ... ... ... ... - ақ, ақын ұл ... сәтті
ұйымдастыруда өнегелі ұл тәрбиелеп өсірген ақсақалдар мен қариялардың
ақыл - кеңестеріне құлақ асу ... деп ... ол ... ... ... пен ... отбасынан сiңiрудiң жолы - баланы алыста тәрбиелеуге бермей,
отбасында қалыптастыру деп көрсетедi. Өйткенi, қолдан ерте ... ... ата - ана мен туыс ... ерте суып ... отырып, бүгiнгi қоғамымыздағы бала бақшалар мен балалар
тәрбиесiне арналған ... ... ... ... уақытының
едәуiр бөлiгiн алатынын алдын - ала болжағандай.
Отбасы тәрбиесінде ... ... дені сау етіп ... алысқа
жібермей үйде тәрбиелеу, жақсы әдеп пен тәрбиеге үйрету, жақсы ... ... ұл мен ... ... үйрету, балаларды еңбекке баулу,
қоғамға пайдалы азамат етіп тәрбиелеу, оларды қанағатшыл болуға үйрету,
әділдік қасиеттерді бойына сіңіру, уақыты келгенде қызды тұрмысқа ... ұлды ... бәрі де осы ... ... іске ... ... жоғарыда қарастырылған IX-XII ғасырлар аралығында жазылған
туындылар мазмұнындағы негізгі теориялық-әдіснамалық ... ... ... ... тәрбиесінің дәстүрлерін талдай отырып, оның
жүйесін 3-сурет арқылы ... 3 - IX-XII ... ... ... ... жүйесі
IX-XII ғасырдағы отбасы тәрбиесінің ... мен ... ... ... мен құралдары кейінгі ұрпақтың
тұрмыс тіршілігінде дамып, қолданылды. Ол әсіресе, халықтық педагогика
үлгілерінде айқын байқалады.
Мұндай сабақтастық туралы ... ... ... ... ... ... Құлмат Өмірәлиев «Ата тарихымызға үңілсек» деген эссесінде:
«Ұрпақ ауысып жатқан тарих ел арасында ... шақ ... ... ... көп ... ... қалып отырады. Бірақ, бұл халық
яғни ... ... ... көшінің ту тасында - ақ, арғы аталары иеленген
бірнеше қымбатын жаңа бірлігі ... ... ... ... ... ... - деп баға ... Шын мәнінде де халқымыз ... ... ... отбасылық тәрбие дәстүрлерін шашып-төкпей
сол қалпында ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келді.
Мұндай сабақтастықты қазақ халқының ... ... ... ... - бір ... ... ... деп қойылуына
IX-XII ғасырлардағы «Кемел адам» тұлғасын қалыптастыру идеясының негіз
болғандығы дәлелдейді. Кемел ... ... ... оның ... дара ерекшеліктерін ескерумен ... ... ... де ... ... ... Оны «Бес ... дейін балаңды
патшаңдай күт, он үшке дейін құлыңдай ... одан ... ... деп ... ата-бабаларымыздың бала тәрбиесінің қыр-
сырына қанық болғандығын ... ... ... тәрбиесі бір шаңырақтың астында өмір
сүретін бірнеше ұрпақтың ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асып
отырған. Оған мынадай мысал дәлел: «Өзінің маңдай терімен тапқан еңбек
ақысын үшке ... ... бір ... оның мән жайын сұрағанда, ол:
«бір бөлігін қарызыма берем, ал, екінші бөлігін қарызға ... ... ғана ... деп ... ... ... Бұл мысалдың астарында
қазақ халқының тарихи ... ... өмір ... ... Үш ... «ата - әке - ... арасындағы қарым- қатынастың
біртұтастығы мен ... ... ... арқылы отбасы
тәрбиесінің тиімді түрде іске асуы сипатталып тұр. Өйткені, әрбір ата-
ана ... ... ... тәрбиесіне қарай оның жемісін көрсе, өздерін
өсірген ата-аналарына құрмет көрсету балаларының парызы болып ... ... мен ... ... үш ұрпақ арасындағы тәлімдік өнеге
қазақ отбасы тәрбиесінде ғасырлар бойы өз ... ... ... ... ... ... ... пайымдаулары арқылы тұлға
қалыптасуындағы тәрбиенің ... ... жете ... ... ... мен ... ... ұрпақтарының тектілігін
қамтамасыз етуді мақсат тұтқан.
Бұдан біз, қазақ отбасы ... ... бойы ... ... ... ... құрмет, тәрбиенің ізгіліктілігі,
тәрбиеде баланың жас ... ... ... мәдениетке
байланыстылығы, табиғатқа сәйкестілік, ... ... ... IX-XII ... ... ... идеяларының жалғасы екендігін көреміз.
Сонымен, біз зерттеуге алынып отырған кезеңдердегі халықтың тәрбие
дәстүрлерін ескере ... ... ... ... ... ... етiп ... отбасы тәрбиесінің бірінші ерекшелігі оның тұлғалық-
бағыттық ... ... ... ... ... әрекеттер
мен дәстүрлер баланың жеке тұлғасын қалыптастыруды көздеген;
Қазақ отбасы тәрбиесiнiң ... ... оның ... ... Өйткенi, қазақ қашан да көп ... ... ... ... ... ... бiршама жеңiлдетедi. Сонымен қатар,
халықтық сипат ауыл қариялары мен ересек адамдар, көршi-қолаң, ... ... - ... және т.б. тарапынан да жүзеге асырылған;
Қазақ отбасы тәрбиесiнiң үшiншi ерекшелiгi оның iзгiлiктiлiгi.
Отбасындағы әрбiр әрекет, қазақ ... ... - ... ... мен салт - дәстүрлер барлығы да тек баланы iзгiлiкке баулуға
мүмкiндiк жасаған;
Қазақ отбасы тәрбиесiнiң төртiншi ерекшелiгi оның ... ... ... ... ... тәрбиедегi ықпал ету
құралдарының бәрi де ... ... ... ... ... ... бесiншi ерекшелiгi оның дiнмен байланысты
ұйымдастырылуы. Баланы жастайынан бiр бақылаушы күштiң бар екендiгiне
сендiру арқылы оның ... iс - ... ... таразысына салып
салмақтауға бағыттап отырған.
Қазақ отбасы тәрбиесiнiң алтыншы ерекшелiгi оның жеке ... Ұл ... мен қыз ... үшiн ... ... ... - тұрыс, мiнез - құлық, күлу, қарым - қатынас және ... ... оның ... ... ... ... ... ерекшелiгi оның тұтастығы мен
кешендiлiгi. Баланың бойында тұлғалық қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ... ерекшелікпен бала тәрбиесін іске асырып отырған ... ... ... мен ... ... ... ұрпақтар еңбектерінде
толығып, заман ағымына қарай дамытылып жарияланып келді. Ұлттық тәрбие
идеялары өз ... ... ... бойы ... ... ... IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесі туралы ой-
пікірлердің қазақ ағартушылары Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаев, ... ... ... ... ... ... т.б. еңбектерінде де жалғасын тауып дамыды.
Өз дәуiрiнiң данышпаны атанған Абай ... ... ... өсiп, қазақ топырағындағы тәлiмдiк дәстүрлердi
тұжырымдауда олардың насихат-өсиеттерiн жалғастырып келдi. ... оның ... ... ... ... ... дамуы үшін әрбір ұрпақ өмір табалдырығынан аттағанда бұрынғы
ұрпақтардың тәжірибесіне сүйенуі ... айта ... «Бұл ... ... ... еске ... ... бұл ерекше эстафета,
өйткені, ондағы өнердің әрбір жаңа кезеңі өзіне жаңаны қабылдап, ... ... ... ... ... ... Бұл дәстүр мен
жаңашылдықты бір-біріне ... - ... қою ... болмайтынын
көрсетеді. Өйткені, жаңашылдық бұрынғының ескі деген түсініктен барды
жою емес, сонымен ... ... ... ... бір ... ... да емес ... ескертіп, дәстүр мен жаңалықтың диалектикалық
байланыста екенін көрсетеді.
Осындай қасиетті ата-бабаларымыздың құнды педагогикалық ... ... ... ... қазіргі отбасы өз деңгейінде
қызметін атқара алмай отыр. Қоғамдық отбасылық қатынастардың жалпы
бағытын ... мен ... тек ... - ... ... ең
алдымен үлкен маңызы бар психологиялық - педагогикалық ... ... ... ... - ... ... бүкіл
қоғамның құндылығы.
Қазiргi кезде жастар арасында жүргізілген сауалнамалар мен
жазылған ... ... ... отбасылық өмір туралы және ондағы
тәрбиені ... ... және ... ... ... Жоғары оқу орынарындағы педагогикалық
пәндер мазмұнында қарастырылатын отбасы тәрбиесі туралы материалдарды
меңгеру мен осы ... ... ... тапсырмалар студенттер
тарапынан үлкен қызығушылық танытады. Сондай-ақ, олар болашақ отбасы
өмірі туралы көптеп білгісі келетіндіктерін ... ... ... ... ... ... Соның ішінде халқымыздың
тарихи тәжірибесіндегі отбасылық дәстүрлерін оқып үйрену жастар
тарапынан аса ... ... ... ... ... немесе табиғатымызға жат шетелдік отбасы
тәрбиесінің тәжірибелерін өмір салтымызда кеңінен пайдалану әсіресе
жас отбасыларын тығырыққа ... ... ... көрiнiс беруi
халқымыздың тарихи құнды мұралары мен адамды iзгiлiк ... ... әлi ... ... ... мекемелерi мен
отбасыларында кеңiнен насихатталып, танытылмауынан деп ойлаймыз.
Осы орайда бiз қазақ ... ... бойы ... келген отбасы
тәрбиесіндегі озық тәжiрибелерiн негiзге ала отырып, сонымен қатар, IX
- XII ғасырларда ... ... ұлы ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесiнде қолдануға бейiмдей
отырып, арнайы курс бағдарламасын жасау қажет деп таптық.
Сөйтіп, зерттеу мақсатымызға орай ... оқу ... 050103 ... ... ... ... ... тәрбиесінің қалыптасу тарихы“ атты арнайы курс ... ... ... ... ... ... ... халқының
тарихи қалыптасуындағы отбасы тәрбиесiнiң озық дәстүрлерiн үйрету
арқылы, ... ... ... сай ... ... оны ... күннiң тәжірибесінде пайдалануды қамтамасыз ету
деп анықталды.
Бұл арнайы курс IX-XII ғасырлардағы қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... қазақ
отбасы тәрбиесін тиімді ұйымдастыра бiлуге мүмкiндiк жасайды.
Қорытынды
Бiз зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... ... жүйелеуде IX-XII ғасырлардағы
педагогикалық туындылардың негізгі идеяларын басшылыққа алдық. ... ... ... ... ... ұлы ... ... негізгі
педагогикалық ой желісі мен түркі халықтарының құрамында өмір сүріп
келген қазақ тайпаларының отбасылық ... ... ... отырып, талдау жасадық
Зерттеу барысында Қазақстан Республикасының мемлекеттік құжаттары
мен білім саласында жарық көрген заңдар мен ... ... ... кездесетін кітаптар қорының материалдарын, көптеген басқа
ғылым салалары: философия, әдебиет, ... ... ... ... педагогика тарихы және т.б. бойынша қазақ отбасы
тәрбиесіне қатысты жарияланған ой - пікірлерді ... ... ... қазақ отбасы тәрбиесі тұрғысында жарияланған
ғылыми, тарихи-педагогикалық еңбектерге жүйелі талдау ... ... ... ... мүмкіндік берді:
1. IX-XII ғасырдағы өнер мен мәдениеттiң дамуы, бiлiм ... ... ... ... ... өзіндік ықпал
жасады. Мәдениет пен өркениеттіліктің, құрылыс және сәулет
өнерінің ... ... де ... ... яғни
қоғамда жаңа өзгерістер жасайтын, кәсібі мен қоғамына сай
жеке ... ... ... Бұл ... ... соның ішінде қазақ тайпаларын біртіндеп
отырықшылық өмір салтына бейімдеді. ... ... және ... ... ... ... отбасы тәрбиесін ұйымдастыруға жаңа
көзқарасты қалыптастырды.
2. ... ... ... ... ... тәрбиесінде жаңа
бетбұрыс жасады. Бұған дейінгі тәңірлік ... ... ... ... ... мен оған деген көзқарастың әртүрлі бағытта
қалыптасқандығын көрсетті. Кейбір тайпалар арасында әйел балаларына
үлкен құрмет көрсетіліп жатса, ... ... қыз ... ... ... Ислам діні отбасы тәрбиесін ізгілендіруге бетбұрыс
жасатты және отбасы тәрбиесінің бірыңғай жүйесін қалыптастырды.
3. Көптеген ... ... мен ... материалдарына және әр түрлі
ғылым саласындағы ғалымдар зерттеулеріне сүйене отырып, «қазақ» ... ... IX-XII ... ... тіршілі еткендігін
айқындадық. Мұрағат материалдарында көрсетілген ... ... ... ... ... қарағанда мінез-құлқы мен
көзқарастарында, ... ... сай ... өзіндік отбасылық дәстүрлері мен өмір салтының
болғандығын дәлелдейді. Бұл, біз ... ... ... ... ... мен ... бастау алар көзінің аталмыш ғасырда
жатқандығын дәлелдейді.
4. Орта ғасырдағы ... ... ... сол ... өмір
сүрген ұлы ғұламалар Қорқыт, әл-Фараби, ... ... ... және т.б. еңбектерiнiң жарық көруi ... ... ... ... және оның ... ... ... Құран тілі ғылым тіліне айналып, құнды педагогикалық
еңбектер араб тілінде ... ... Ірі - ірі ... ... ... талаптармен өзара сабақтастықта қарастырылып
дами түсті.
5. IX-XII ғасырлардағы ұлы ... ... ... ... ... ... ... ізгіліктілік,
тұлғалық, ұрпақтар сабақтастығы, дінге негіздеушілік, жас ... ... ... іс - ... деп ... Аталмыш ғасырдағы педагогикалық құнды еңбектер ... ... ... ... ... қазақ отбасы
тәрбиесінің түпкі мақсаты мемлекеттік сұранысқа жауап беретін «Кемел
адам» тұлғасын қалыптастырумен байланысты айқындалғандығын ... IX - XII ... ... ... ... идеяларына
негізделген принциптер қазақ отбасы тәрбиесінде басшылыққа алынып, ол
мынадай жеті ... ... ... көрсету, тәрбиенің халықтық
сипат алуы, оның iзгiлiктiлiгi, табиғатпен тiкелей тұтастығылығы мен
кешендiлiгi, жас және дара ерекшелігін ... ... ... ерекшеленгендігі айқындалды
8. Бүгінгі ғылыми танымның әр түрлі салаларында қарқынды ... ... ... саясаттың бүгінгі мәселелері қазақ отбасы
тәрбиесінің қалыптасуы мен даму тарихындағы тәжірибелерінде орын алып
келгендігі зерттеу ... ... ... ... талдаулар негізінде айқындалды. Сонау Томиристің (Тұмар),
Қорқыт атаның заманынан келе жатқан әйел баласына деген теңдік қатынас
пен ... ... ... ... ... сұраныстарын
қанағаттандырып, қазақ отбасы тәрбиесінің басты көрінісі ... IX-XII ... ... ... ... ұйымдастырудың негізгі
идеяларын бүгінгі күннің тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... сұранысынан туындайды. Осы тұста
біз ұсынып отырған «Қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасу тарихы» атты
арнайы курс бағдарламасын ... ... пәні ... ... ... ... гумандық қасиеттерді қалыптастырудағы отбасының
рөлі» және «IX-XII ғасырдағы ұлы ... ... ... ... ой-
пікірлері» атты оқу құралдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалану ... ... ... ... ... ... шыңдауға
көмектеседі.
Зерттеу нәтижелерiнде жасалған тұжырымдарды ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
ұсыныстар жасауды жөн көрдiк:
- қазіргі қазақ отбасы тәрбиесін іске асыру барысында ... ұлы ... ... - ... ... сүйену;
- жоғары сынып оқушыларын болашақ отбасылық өмірге даярлау
мақсатында ... ... ... адам» моделін жасау кезінде
алынған Ортағасырдағы отбасы тәрбиесінің ... ... ... ... мен ... оқу ... мазмұнына біз
жасаған «Қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасу тарихы» атты ... ... ... пәнінің компонентіне енгізу;
- жоғары оқу орнындағы «Педагогика тарихы», «Этнопедагогика»,
«Мектептегі ... ... ... ... мазмұнына орта
ғасырдағы қазақ отбасы тәрбиесінің тәжірибелері туралы ... ... мен ... ... және ... - ... жұмыстарының тақырыптарын қазақ отбасы ... ... ... ... кадрлардың бiлiктілігін арттыру және білім жетiлдiру
институттарының ... ... ... үшін ... ... жетілдіру мәселелері бойынша дәрістер ұйымдастыру;
- жас отбасылары үшін қазақ отбасы ... ... ... оқуда бұқаралық ақпарат құралдарын кеңінен пайдалану.
Бiз өз зерттеуiмiздің күрделілігіне байланысты оның ... ... шеше ... деп айта ... ... XIII-XVIII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесiнiң ... ... ... ... ... ... тәрбиесiнiң
ерекшеліктерін жеке зерттеуге алуды ұсынамыз.
Диссертацияның мазмұны ... ... ... оқу - әдістемелік құралдар, монография
1. Отбасында ... ... ... жолдары.
Әдістемелік құрал. - Алматы, 2002, - 58 б.
2. ... ... ... ... қалыптастырудағы
отбасының рөлі. Оқу құралы. - Алматы: Ғылым, 2002. - 118 б.
3. Педагогика тарихы. Оқу - ... ... - ... атындағы ЕҰУ. 2005. - 48 б.
4. Қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасу тарихы. ... ... ... ... ЕҰУ. – ... 2007. -22 б.
5. IX-XII ғасырдағы ұлы ғұламалардың отбасы тәрбиесі туралы ... Оқу ... ... ... ЕҰУ. – ... 2007. – 74
б.
6. Қазақ отбасы тәрбиесінің даму тарихы. Монография. – Алматы:
«Қазақ университеті» баспаханасы, 2007. – 326 ... ... ... ... Гумандық қасиеттер туралы ойлардың ұлы ғұламалар еңбектерінде
орын алу сабақтастығы //Наука и образование Южного ... ... ... - Шымкент, 1999. -№9 (16). - 49-51 б.б.
8. Қазақ мақал - ... ... ... ... ... 2000. - №9. - 68- 69 б.б. (Г.Т. ... ... Қазақ ырымдарындағы ұғымдардың тәрбиелік мәні // ... ... ... - ... сборник. - Шымкент, 2000.
- 34 – 42 б.б.
10. Педагогика курсын оқытуда ... ... ... ... ... и ... одаренных детей в
системе образования» материалы международной научно - практической
конференций. материалдары. - Алматы, 2000. ... ... ... гумандық ойлардың ұлттық негізі
//«Білім беру жүйесін ... ... ... ... - ... ... материалдары. - Жетісай,
2001. -86-89 б.б.
12. Ұлы ғұламалар еңбектеріндегі жеке тұлға ... ... и ... ... в современном обществе» халықаралық ғылыми -
теориялық конференция материалдары. - Шымкент, 2001.-171-172 б.б.
13. Дін және ... ... // ... ... Қарақалпақ
мемлекеттік университетінің 25 жылдық мерейтойына ... ... - ... ... ... - ... 2-том. -143-144 б.б. (Ш.Пірмат, ... ... Жеке ... тәрбиелеу проблемасының халықтық педагогикадағы
көрінісі // Әл - ... ... ... ... ... ... - ... 2002.- №2 (9) -54-56 б.б.
15. Әуезов еңбектеріне үңілсек //Қазақстан ... - ... - №8. -59 б. ... ... ... ... бала ... қазақ - мақал мәтелдеріндегі
көрінісі // ... ... и ... в ... ... ... халықаралық ғылыми - практикалық
конференция материалдары. - Алматы, 2003. Б.-214-216.
17. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» ... жар ... ... ... алғы ... ... // ... - Алматы, 2005.
-171-174 б.б.
18. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» ... ... ... // «Қазақстандағы және онымен шектес аумақтағы инновациялық
білім беру мен әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференция материалдары.
- Астана, 2005. – 460 - 461 б.б.
19. Отбасында салауатты өмір салтын қалыптастыру ... ... ... ... ... //«Салауатты өмір салты: әлеуметтік
жаңарудың көрінісі ретінде» республикалық ғылыми - практикалық
конференцияның ... ... 2005. 11-12 ... -32-36 ... Әл-Фараби трактаттарындағы отбасы тәрбиесі мәселелері /
Л.Н.Гумилев ... ЕҰУ - нің ... ... журналы, - Астана,
2005. №3 (43). -24-30 б.б.
21. XI ғасыр туындысы ... ... ... ... ... ... әдебиеті: бүгіні мен ертеңі»
тақырыбындағы Халықаралық ғылыми - ... ... ... ... ... ... IX – XII ... шығыс ғұламалары еңбектеріндегі отбасы
тәрбиесі ... Абай ... ... ... ... ... өрістің негізі» Халықаралық ғылыми - теориялық конференция
материалдары. - ... ... 2005. -295-300 ... ... ... ... ... қыз бала тәрбиесі
//Қазақстан жоғары мектебі. - ... 2006. №1. Б. ... ... ... ... ... // ... мектебі. -
Алматы, 2006. №1. - 48-52 б.б..
25. Тәрбие ерекшеліктерінің хадистердегі көрінісі // ... ... 2006. №2. -20-22 ... ... ... ... дастанындағы ұл бала тәрбиесі //
«Қазақстан мен ... жас ... ... және
этнопедагогика саласындағы ізденістері» атты 2-ші мемлекетаралық ғылыми
- теориялық конференция материалдары. Сәуір. – ... ... 2006. Б. ... IX – XII ғасырлардағы еңбектерде отбасы тәрбиесіндегі әйелдің
рөлі туралы көзқарастар // «XXI ... ... ... даму ... Республикалық ғылыми - практикалық конференцияның материалдары. -
Алматы, 2006. - 23-29 б.б.
28. Шығыстың ұлы ғұламалары еңбектеріндегі жастарды ... ... ... ... ... педагогын кәсіби даярлау: өзекті
мәселелер және алдағы жоспарлар» республикалық ... - ... ... - ... 2006. 26-27 ... - 87- 90 ... Мектеп пен ата - аналар ынтымақтастығы // Қазақстан мектебі,
-Алматы, 2006. №8. - 65-70 ... Ұлы ... ... тәлім - тәрбие мәселелері мен
Ахмет Байтұрсынов көзқарасының сабақтастығы // «Ахмет ... атты I-ші ... ... ... - ... -278-283 б.б.
31. Қазақ отбасы тәрбиесінің діни түсініктердегі жүйесі ... ... 2007. №3. -19-25 ... ... ... ... ... негізгі
қағидалары // ... ... ... ... білім: мәселелері мен болашағы» атты Республикалық ғылыми
- практикалық конференция материалдары. - ... ЕҰУ, 2007. ... ... ... ... ... қоғамының модернизациялану жағдайындағы педагогикалық
білім: мәселелері мен болашағы» атты Республикалық ғылыми - практикалық
конференция ... - ... ... ... ЕҰУ, ... б.б. ... ... авторлық бірлестікте)
34. Отбасы тәрбиесі жағдайында тұлғаның жеке басын қалыптастыру
туралы ұлы ғұламалар еңбектеріндегі негізгі ... //Ұлт ... 2007, №3(1). -7-12 ... ... ... тәрбиесінде тұлғалық сапаларды қалыптастыру туралы
идеялары
ӘЛ-ФАРАБИ
(ІХ-Х ғ.)
1. Мүшелері мінсіз
2. Жадында жақсы
сақтайтын
3. Алғыр ... ... ... ... Шыншыл
7. Ізгі ниетті
8. Әділетті
9. Мінезі қыңыр
емес
10. Шешімшіл
11. Батыл да ер
жүрек
12. Өткір сөз иесі
Ж. БАЛАСАҒҰН
(ХІ ғ.)
1. Әділдік
2. Ақыл, білім
3. ... ... ... ... ... ... Ғылым-білімге
құмарлық
3. Еңбекқорлық
4. Өнер үйрену
5. Үлкенді сыйлау
6. Қайырымдылық
7. Сөз өнерін игеру
8. Ата-ананы
құрметтеу
9. Қиыншылыққа
төзу
КЕЙКАУС
(ХІ ғ.)
1. Көзіңді ... ... ... Тіліңді жаман сөйлеуден сақта
3. Қолыңды жаман істен сақта
4. Айтқан сөзді қалтқысыз орындау
5. Туралыққа нұсқан келтірмеу
6. Қайырымдылықты естен шығармау
Қ.А. ИАССАУИ
(ХІІ ... ... ... Ақиқатты іздеу, білім- ілімге құмарлық
3. Еңбектену мен
қиындыққа төзу арқылы өзін-өзі тану
4. Имандылық, ... ... ... жүрек адам
Жомарт адам
Кемел адам
Сурет 1- IX-XII ғғ. ғұламаларының отбасы тәрбиесінде тұлғалық сапаларды
қалыптастыру туралы идеялары

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь