Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық астарлары (Іле Алатауы мысалында)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1 Қауіп.қатерлерден сақтандырудың жалпы ұстанымдары ... ... ... 11
1.1 Қауіп.қатерлерден сақтандырудың тарихи географиясы ... ... ... 11
1.2 Қауіп.қатерден сақтандырудың мәні, атқарымдары, тетіктері және құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
20
1.2.1 Сақтандырудың жалпы мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 20
1.2.2 Сақтандырудың санаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 22
1.2.3 Сақтандырудың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25
1.2.4 Сақтандырудың тетіктері мен құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28
2. Сел қауіп.қатері сақтандыру нысаны есебінде ... ... ... ... ... ... ... . 33
2.1 Сел құбылыстарын сәйкестендіру сақтандырылатын қауіп.қатердің көзі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
33
2.2 Сақтандыру өтемін жайғастыруды туғызатын сел құбылыста.ры таралуының кеңістіктік.уақыттық заңдылықтары ... ... ... ... .
44
2.3 Сел әсерінің зоналары, реципиенттері мен кері зардаптары . әлеуетті сақтанушылар және сақтандыру нысандары ... ... ... ... .
50
2.4 Сел қауіп.қатерін бағалаудың жалпы ұстанымдары сақтандырулардағы актуарлық зерттеулердің негізі ретінде ... ...
55
3. Сақтандыру . сел қауіп.қатерін басқару жүйесінің тірегі ... ... .. 66
3.1. Сел қауіп.қатерін басқарудың жалпы ұстанымдары ... ... ... ... ... 66
3.2 Сел қауіп.қатерінен сақтандырудың тұжырымдық негіздері ... 70
3.2.1 Сел қауіп.қатерінен сақтандырудың мәні және айрықша ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
70
3.2.2 Басқарулық шешімдер жүйесіндегі селдік қауіп.қатерден сақтандырудың мақсаттары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... .
73
3.2.3 Сақтандыру резервтерін пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75
3.2.4 Сел қауіп.қатерінен сақтандырудың тетіктері ... ... ... ... ... ... .. 78
3.2.5 Сел қауіп.қатерінен сақтандыру қоржыны ... ... ... ... ... ... ... ... 82
3.2.6 Сел қауіп.қатерінен кешенді сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... .. 90
4. Сел қауіп.қатерінен сақтандырудың әдіснамалық негіздері ... . 93
4.1 Сел қауіп.қатерінен сақтандырудағы маркетингтік зерт.теулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
93
4.2 Сел қауіп.қатерінен сақтандырудағы квалиметрлік зертеу.лер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
97
4.3 Сел қауіп.қатерінен сақтандырудағы актуарлық зерттеулер... 102
5. Сел қауіп.қатерінен сақтандырудың географиясы (Іле Алатауы мысалында) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
109
5.1 Сел қауіп.қатерінен сақтандыру географиясының ғылыми пән ретінде қалыптасуы мен негізгі ережелері ... ... ... ... ... ... ...
109
5.2 Сел қауіп.қатері географиясы (Іле Алатауы мыса.лында) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
112
5.3 Сел қауіп.қатерінен сақтандыру географиясы (Іле Алатауы мысалында) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
122
5.4 Сақтандыру тұжырымдамасын енгізу жағдайында сел қауіп.қатерін басқарудың тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
131
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 137
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 140
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 147
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстанның таулы және тауалды аудандарындағы сел құбылыстары халыққа, шаруашылық және табиғи нысаналарға айтарлықтай зиян әкеледі. Бұл аумақтарда халықтың өмір сүруі мен шаруашылық іс-әрекеті, сондай-ақ қоршаған табиғи ортаның қызмет етуі сел қауіп-қатерімен өзара байланыста болып келеді.
Әлеуметтік, техногендік және экологиялық салалардың қауіпсіздігі сел қауіп-қатерін басқарудың арқасында қамтамасыз етіледі. Қауіп-қатерді басқарудың пәрменді құрамдастарының бірі сақтандыру болып табылады.
Табиғи сипатта қауіп-қатерден сақтандыру дүние жүзінде жеткілікті түрде кең тараған және оның ұзақ тарихы бар. Бірақ сақтандырудың ғылыми негізделген, оның ішінде қауіп-қатердің физикалық-географиялық ерекшеліктерін ескеретін әдістемелік негізінің жоқ болуы басқарудың бұл тәсілінің тиімділігін төмендетеді. Дүние жүзінің әр түрлі жақтарында жуықта ғана өткен апаттық су тасуларының, тайфундардың және цунамилардың жағдайларында жапа шеккендерге де және сақтық компанияларға да айтарлықтай зиян келеді.
Осыған байланысты сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық астарларын және оның тұжырымдық-әдістемелік негіздерін басқару жүйесінде іс жүзіне асыру өзекті болып табылады.
Тақырыптың зерттелуі. Әр түрлі елдердің үкіметтері мен халықаралық ұйымдардың алдын ала күш салуларына қарамастан дүлей апаттардың салдарынан адамдар мен экономикалық шығындар барған сайын өсуде. XX-ғасырдың екінші жартысында өте-мөте қарқынды байқала бастаған және қазіргі уақытқа дейін жалғасып келе жатқан дүние жүзіндегі технологиялық және табиғи апаттардың өсуі куәландырылған факт. БҰҰ-ның деректері бойынша, тек соңғы 10 жылдың ішінде ғана экономикасы дамыған елдерде 10036, Шығыс Еуропа мен ТМД елдерінде 468, Африкада 1225, Шығыс Азия мен Тынық мұхит ауданында1217 ірі табиғи апаттар болды. Бұрынғы кезеңмен салыстырғанда өткен 10 жылда табиғи апаттардың салдарынан өлген адамдардың саны 50%-ке өсті. 1994-2003 ж.ж. өлген адамдардың жалпы саны 478000 адамға, ал зардап шеккендердің жалпы санынан 97%-і гидрометеорологиялық қауіптермен байланысты дүлей апаттардың есебінен болды. 1984-2003 ж.ж-дағы дүлей апаттардан болған жалпы экономикалық зиян 690 млрд. доллардан асып түсті.
2004 жылдың қаңтарында Кобе қаласында (Жапонияның Хиого провинциясында) БҰҰ-ның басқаруымен Бас Ассамблеясының қаулысына сәйкес табиғи апаттардың қауіптілігін азайту бойынша Дүниежүзілік конференция болып өтті, оның өзектілігі 2004 жылғы желтоқсанда цунамидің өтуімен байланысты оңтүстік-шығыс Азиядағы қайғылы оқиғалар шиелендірді. Конференция БҰҰ-ның атынан оның Бас ассамюлеясының қаулысына сәйкес өтті. Конференцияға дүниежүзінің 168 елінен 4000-ға жуық делегат қатысты. Бұдан басқа конференцияға үкіметтік емес ұйымдардың 161 өкілі қатысты.
1. Никитина, Т.В. Стратегия страховщика в условиях развивающегося рынка. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата экономических наук. - СПб., 2000. - Доступно на: htpp://symixins.narod.ru/ aesl2.htm
2. Никитина Т.В. Страховой рынок России на рубеже веков // Материалы работы Весенней конференции молодых ученых-экономистов 2000 "Предпринимательство и реформы в России" в 3 ч. - Ч. 1. - СПб.:
Издательство Института страхования, 2000. http://www.allinsurance.ru
3. Мукина Л. Экологическая ответственность в странах Европы // Страховое ревю, 1999. февраль-март. - С. 6. - 14
4. Абалкина И. Л. Страхование экологических рисков (из практики США). М.:Инфра-М, 1998.-61 с.
5. Особенности и направления эффективного использования опыта зарубежной системы страхования, в сб.- Экономика региона от
антикризисного к устойчивому. - М., РАГС. 2001. - 1 п.л.
6. Пылов К. И. Вопросы создания и деятельности в России обществ взаимного страхования. М., ЭДМА, 1993, -143 с
7. Букейханова А. Первое десятилетие // Страховое ревю.- 2003.- № 12.- С. 27
8. Бланд Д. Страхование: принципы и практика. ttp://www.mirkin.ru /_docs/dissert030.pdf
9. Гражданский кодекс РК. ttp://www.adilsoz.kz/old/edition/2003/ to_provide_
10. Гульченко А. Страхование в Казахстане: взгляд северного соседа //Страховое ревю. - 2003. - № 12. - С. 25-26
11. Законодательные, нормативные и инструктивные материалы страхования вРК 1992-1997.
12. Закон РК о чрезвычайных ситуациях природного и техногенного характера, Статья 14. Мероприятия по предупреждению чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера.
13. Закон Республики Казахстан от 18 декабря 2000 г. № 126-П "О страховой деятельности"
14. Страховой рынок Казахстана // Страховое ревю. - 2003. - № 12. - С. 3-18
15. Каковы основные признаки экономической и финансовой категории страхования http://inter-strah.narod.ru/0 l/inter_
16. Словарь страховых терминов, под ред. Коломина Е.В., Шахова В.В. - М.: Финансы и статистика, 1992. - С. 123.
17. Рейтман Л.И. Страховое дело. М., 1992. -524с.
18. Романова, Т.Ф. Страхование: теория, практика / РГЭА. - Ростов-н/Д: РГЭА, 1998.-С. 12
19. Страховое дело. под. ред. Рейтмана Л.И. . М.: Банковский и биржевой научно-консультационный центр, 1992. -524 с
20. Пылов К.И. Категории страхования // Вестник РОСС. 1993. № 1. С. 34.
21. Классификация и виды страхования http://inter-strah.narod.ru/0 l/inter
22. Казанцев С.К. Основы страхования. Екатеринбург: УГТУ-УПИ, 2000.-65с.
23. Гарькуша Е., Сербиновский С. Страховое дело. М., АНКИИЛ.2000 -384 с.
24. Гвозденко А.А. Основы страхования. М., 1998.-268 с.
25. Гвозденко А.А. Финансово-экономические методы страхования. М., 2000. -184.С.
26. Дюжиков Е.А. Принципы построения страховых тарифов. // Финансовая газета. - 1995. - № 49 - 51с.
27. Основы страховой деятельности: Под. ред. Т.А. Федоровой. М., 1999.- 768с.
28. МушкетовЗ. Мушкетов И.В.Верненское землетрясение 28 мая-9июня 1887г. //Труды Геолкома Т.Х, №1 -СПД 890.- 140 с.
29. Городецкий В.Д. Причины Алма-Атинской катастрофы 8 июля 1921г.- Алма-Ата, 1936.-29 с.
30. Женжурист Э.М. Алма-Атинская катастрофа 8 июля 1921г. //Вестник ирригации №1,1923.-С.62-76
31. Корженевский Н. Экспедиция для исследования алматинской катастрофы (8 июля 1921г.) //Военная мысль.-Кн.З.-Ташкент, 1921.-С.270-276.
32. Машковцев С. Несколько слов о катастрофе в г. Верном 8-го июля 1921г. //Геологический вестник - Т.4, № 1-6, 1921. - С. 152-153.
33. Материалы III Всесоюзной Конференции по селевым потокам. А: изд-во АНКазССр, 1959-231с.
34. Материалы V Всесоюзного совещания по изучению селевых потоков и мер борьбы с ними. БакуД962,Изв. АН АзССР, - 228с.
35. Сели в СССР и борьба с ними. - М.: Наука, 1964. - 262 с.
36. Боголюбова И.В. Селевые потоки и их распространение по территории СССР. Л.: Гидрометеоиздат, 1957. - 152 с.
37. Флейшман СМ., Перов В.Ф.Селеопасные районы Советского Союза. М.: Изд-во МГУ, 1976.-308 с.
38. Виноградов Ю.Б. Модели процессов селеформирования //Тр. КазНИГМИ. - 1971.-Вып.54.-С. 26-44.
39. Шеко А.И. Закономерности формирования и прогноз селей. М.,1980.- 296с.
40. Руководство по изучению селей.Л.:Гидрометеоиздат, 1978г.-230с.
41. Медеу А.Р., Тасболат Б., Киренская Т.Л. Селевые риски и метод их оценки (на примере Заилийского Алатау) //Географические проблемы устойчивого использования природно-ресурсного потенциала Республики Казахстан. Алматы, 2005 - С. 106-144.
42. Медеу А.Р., Ботбаев А.К, Машукова Н.К. Сел қатерлерінен сақтандырудың тұжырымды негіздері. География және табиғат, №4, Алматы, 2006. С. 5-8 .
        
        Жер туралы ғылымдар, металлургия және кен байыту орталығы
РМК ... ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық астарлары
(Іле Алатауы мысалында)
25.00.23 – Физикалық география және биогеография, топырақтар географиясы
және ландшафттар геохимиясы
География ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... ... ... ... ... 2007
қысқартУлар тізімі
|ТА – ... ... ... ... – |сел ... ... – |ең көп ... сел ... ... – |ең көп зиян ...... әлеуеті дамуының индексі ...... есеп ... ... – |сел ... сақтандыру жөніндегі компания |
|СҚСТЖ – |сел қауіп-қатерінен сақтандыру түрлерінің жүйесі ...... ... резерві ...... ... ... ...... сел алқабы ... – |ең аз есеп ... ... ...... алынған сыйлықтың резерві ...... ... ... ... ... |
|БРЗР - |болған , ... ... ... ... ...... тербелістерінің резерві ...... ... қоры ...... ... ... резерві ...... ... ... зияндардың резерві |
|ПМЗР – |пайда болған, ... ... ... ... ... |Кіріспе.....................................................|5 |
| ... | |
|1 ... ... ... |11 |
| ... | ... |Қауіп-қатерлерден сақтандырудың тарихи |11 |
| ... | ... ... ... ... ... ... | |
| ... |20 |
| ... |
| ... | ... ... ... |20 |
| ... |
| |.. | ... ... |22 |
| ... |
| ... | ... ... |25 |
| ... |
| |............. | ... ... ... мен |28 |
| ... | ... |Сел ... сақтандыру нысаны |33 |
| ... | ... |Сел ... ... ... | |
| ... көзі |33 |
| ... |
| ... | ... ... ... ... туғызатын сел құбылыста-ры | |
| ... ... |44 |
| ... | ... |Сел ... ... ... мен кері зардаптары - | |
| ... ... және ... |50 |
| ... | ... |Сел ... ... ... ... | |
| ... актуарлық зерттеулердің негізі |55 |
| ... | ... ... – сел ... ... ... |66 |
| ... | ... |Сел ... басқарудың жалпы |66 |
| ... | ... |Сел ... ... ... негіздері.... |70 |
|3.2.1 |Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың мәні және айрықша | |
| ... |
| ... | ... ... ... ... селдік қауіп-қатерден | |
| ... ... мен |73 |
| ... | ... ... ... |75 |
| ... | ... |Сел ... ... |78 |
| ... | ... |Сел ... ... |82 |
| ... | ... |Сел ... ... |90 |
| ... | ... |Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың әдіснамалық ... ... |Сел ... ... ... | |
| ... |
| ... | ... |Сел ... сақтандырудағы квалиметрлік | |
| ... |
| ... | ... |Сел ... сақтандырудағы актуарлық зерттеулер... |102 |
|5. |Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиясы (Іле ... | |
| ... |
| ... | ... |Сел ... ... ... ғылыми пән | |
| ... ... мен ... |109 |
| ... | ... |Сел қауіп-қатері географиясы (Іле Алатауы | |
| ... |
| ... | ... |Сел қауіп-қатерінен сақтандыру географиясы (Іле Алатауы | |
| ... |
| ... | ... ... тұжырымдамасын енгізу жағдайында сел | |
| ... ... ... |131 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |140 |
| ... | |
| ... |
| ... | ... өзектілігі. Қазақстанның таулы және тауалды аудандарындағы
сел құбылыстары ... ... және ... ... ... әкеледі. Бұл аумақтарда халықтың өмір сүруі мен шаруашылық іс-әрекеті,
сондай-ақ қоршаған табиғи ортаның қызмет етуі сел ... ... ... ... ... және ... салалардың қауіпсіздігі сел
қауіп-қатерін басқарудың арқасында қамтамасыз ... ... ... ... бірі ... болып табылады.
Табиғи сипатта қауіп-қатерден сақтандыру дүние жүзінде жеткілікті түрде
кең тараған және оның ұзақ ... бар. ... ... ... оның ... ... ... ескеретін әдістемелік негізінің жоқ болуы басқарудың бұл
тәсілінің тиімділігін төмендетеді. Дүние жүзінің әр ... ... ... ... апаттық су тасуларының, тайфундардың және цунамилардың
жағдайларында жапа шеккендерге де және ... ... да ... ... ... сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық
астарларын және оның тұжырымдық-әдістемелік негіздерін басқару ... ... ... ... ... табылады.
Тақырыптың зерттелуі. Әр түрлі елдердің үкіметтері мен ... ... ала күш ... қарамастан дүлей апаттардың салдарынан
адамдар мен экономикалық шығындар барған сайын ... ... ... ... ... ... бастаған және қазіргі уақытқа дейін
жалғасып келе жатқан дүние жүзіндегі технологиялық және табиғи апаттардың
өсуі ... ... ... ... бойынша, тек соңғы 10 ... ғана ... ... ... 10036, ... ... мен ... 468, Африкада 1225, Шығыс Азия мен Тынық мұхит ауданында1217 ... ... ... ... кезеңмен салыстырғанда өткен 10 жылда табиғи
апаттардың салдарынан өлген адамдардың саны 50%-ке ... ... ... ... ... саны 478000 ... ал зардап шеккендердің жалпы
санынан 97%-і гидрометеорологиялық қауіптермен байланысты дүлей ... ... ... ... ... ... болған жалпы
экономикалық зиян 690 млрд. доллардан асып түсті.
2004 жылдың ... Кобе ... ... Хиого провинциясында)
БҰҰ-ның басқаруымен Бас Ассамблеясының қаулысына сәйкес ... ... ... ... Дүниежүзілік конференция болып өтті, оның
өзектілігі 2004 жылғы ... ... ... байланысты оңтүстік-
шығыс Азиядағы қайғылы оқиғалар шиелендірді. Конференция ... ... Бас ... ... ... өтті. Конференцияға дүниежүзінің
168 елінен ... жуық ... ... ... ... конференцияға
үкіметтік емес ұйымдардың 161 өкілі қатысты.
Конференция бірқатар маңызды қаулылар ... ... ... мен қоғамдастықтардың деңгейінде апаттарға қарсы әрекеттердің
әлеуетін құруды көздейтін ... ... мен ... ... ... ... жақтаулы бағдарламасын атауға болады.
Хиого мәлімдемесі әр түрлі апаттардың қауіп-қатерлерін ... ... ... ... растады.
Бағдарламаға енген басымды бағыттардың ішінде апаттар қауіп-қатерінің
факторларын айқындау, бағалау және ... мен ... ... ... ... апаттарға қарсы әрекеттерге қолайлы жағдайлар
мен әлеует жасау үшін білімдерді, ... ... мен ... ... ... ... ... апаттардың келтіретін зиянды болдырмау және
азайту проблемасын шешудегі басты мәселе мемлекеттің ... ... ... саясаты болып табылады. Бірақ мемлекеттің жалғыз өзі
азаматтарға, халықтың денсаулығына, ... ... және ... ... ... толық толтыра алмайды және толтыруының да керегі
жоқ. Зиянның орынын толтыруда (әр түрлі бюджеттік қаражаттардан, әр ... және ... өз ... ... ... рөлді
дүлей апаттардан сақтандыру шаралары атқаруы ... ... ... ... ... ... ... төлеу
есебінен жүзеге асырудың жағдайында зияндарды жабудың қаржылық кепілі
болатын бір ... ақша ... ... ... қорларын құру
кезінде апаттарды болдырмауға бағытталған алдын ала жасалған іс-шараларды
жүргізудің мүмкіндігін өз ... ... ... ... ... бірі ... ... алғанда сақтандыру өркениетті елдерде ұзақ уақыт бойы ... және ... ... Және де ... ... даму ... ... болса, солғұрлым сақтандырушылар мен сақтандырылатын қауіп-
қатерлер саны көп болады. Дүниежүзінің ең ірі сақтандыру компанияларының әр
қайсысы жылына 200 ... ... ... қаражат жинайды. Қазірде бұл
жаһандандырылған сақтандыру ... ... ... өйткені дүние
жүзіндегі барлық қауіп-қатерлер қайтадан сақтандырылуда.
Сақтандырудың жеткілікті түрде жақсы әзірленген және ғылыми негізделген
әдістемесі, тетіктері және ... бар ... ... ... Е.В.Коломин, В.В.Шахов, С.К. Казанцев, Т.В. ... ... С. ... ... ... ... ... тарифтік
мөлшерлемелерді есептеу) сақтандыру уақиғалары келуінің ... ... ... және ... компанияларына келтірмейтін
жаппай төлемдердің мүмкіндігін қамтамасыз етеді (К. Бурру, Е.А. Дюжиков,
Г.З. Миннулина, В.И. ... Г.И. ... А.И. ... Дегенмен де
сақтандыру аясында ғылыми зерттеулер қарқынды жалғасуда. ... ... ... ... ... мен оның ... ... Сақтандырудың экономикалық, құқықтық, ұйымдық негіздері
жетілдірілуде. Кейінгі уақытта сақтандырудың географиялық ... ... ... бұл ... ... (Ю. ... Ф.Н. ... деп
аталып жүрген арнаулы ғылыми пәннің қалыптасуына көмегін тигізді.
Табиғи ... ... ... ... ... ... ... Мұндай тәсіл зардап шеккендерге апатты ... ... ... сақтандырудың басқа түрлерінің есебінен өтеуді
қамтамасыз етеді. Мысалы «Катрин» дауылының нәтижесінде зардап шеккендерге
сақтандыру ... 30 ... ... ... ... ... ... алғанда, бұл дауыл өткен ... ... ... 150 ... ... Швейцарияда, Австрияда және Германияда өткен су
тасқыны басқан зоналарда су астында ... ... ... ... ... ... ... табиғи қауіп-қатерлердің физикалық –
географиялық ерекшеліктері жеткіліксіз есептелген болса, ... зиян ... ... да, ... ... үшін басқа
мақсаттарға арналған ... ... ... ... ... ... индустрияда табиғи қауіп-қатерлерден сақтандыру
ерекше мәртебеге ие болады. Қазіргі ... ... ... мәселелері белсенді зерттелуде (Г.А. Моткин, А.Л. Бажайкин,
С. Елохин, Ф.Н. Мильков, Р.Т. Давыдов және т.б.), ... іс ... ... ... ... табиғи қауіп-қатерлерді сақтандырудың
қажеттілігі негізінен тек жарияланып қана қойылуда, бұл ... ... ... Бұл ... ... ... қауіп-қатерлер теориялық
база, есептеудің әдістерін және болжаулар жасауға, көрінудің ... ... ... ... және ... ... болып табылады (С.К. Шойгу, В.А. Акимов, В.И. Осипов, А.Л. ... ... ... ... ...... ... жөніндегі жұмыстар айтарлықтай орын алуда (С.М. Мягков, А.С. Куратова,
А.Л. Шныпарков және басқалар). Олардың географиялық ерекшеліктерін ескерген
бұл ... ... ... ... ... ... ... болуы керек.
Қазақстанның таулы және тауалды аудандарында тараған қауіпті табиғи
құбылыстардың арасында сел ... рөлі ... ... ... ... ... әр ... деңгейдегі бюджеттерге үлкен
ауыртпалық жасайды. Тұтасымен алғанда ... ... ... ... қауіп-қатерлерден сақтандыру шегеріле және тіпті ... ... ... ... Сел қауіп-қатерін сақтандыру сақтандыру
нарығының ... ... ... ... де және іс ... да. Дәл осы уақытта сел қауіп-қатерінен сақтандыру табиғи қауіп-
қатерлерді басқаруда пәрменді экономикалық тетік болуы мүмкін. Сел қауіп-
қатерінен ... ... мен ... ... және ... және ... ... жасаған жағдайда ғана қол ... оның ... ...... ... ... сел ... бағалау мен оны басқару бойынша жүргізілген
зерттеулердің нәтижелері алыну керек (А. Медеу, Б. ... Т. ... ... және басқалар). Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың
географиялық қырларын ... ... ... ... ... ... ... белгілі үлес болып табылуы керек.
Диссертациялық зерттеулер «Сел тасқындарының ... ... ... ... қамтамасыз етудің теориялық негізін әзірлеу»
Жобасын және «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... – географиялық негіздемесін
әзірлеудің» (2000-2005 ж.ж.) XV.2 ғылыми бағдарламасын іс жүзіне асырудың
ауқымдарында жүргізілді.
Жұмыстың мақсаты. ... ... сел ... ... ... ... ... құру және Іле Алатауында
физикалық-географиялық ерекшеліктерді талдау негізінде ... іс ... ... ... ... табылады.
Алға қойылған мақсатқа жету үшін төмендегідей міндерттерді орындау
қажет болды:
- сақтандырылатын қауіп-қатерге қойылатын талаптарға сел ... ... ... сел ... ... ... ... орнын,
рөлін және тетігін әзірлеу;
- сел қауіп-қатерінен сақтандыруды ұйымдастырудың әдістемелік
негіздерін әзірлеу;
- ... ... және ... ... (Іле ... сел ... ... ұсынылып отырған
тұжырымдамалық-әдістемелік негіздерді іс жүзінде жүзеге асырудың
мүмкіншіліктеріне бағалау жүргізу;
- таулы және тауалды аудандарында (Іле ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
айқындау.
Зерттеу әдісі. Диссертациялық зерттеулер әдістер мен әр түрлі ғылыми
пәндердің: сақтандыру ... ... және ... ... ... табиғи қауіп-қатерлер географиясының, қауіп-
қатер менеджментінің, статистиканың жетістіктерінің синтезін қамтамасыз
ететін синергетикалық тәсілді ... ... ... ... Диссертациялық зерттеулерді ... ... ... ... (жарық көрген монографиялар, мақалалар,
интернет-ресурстар), Қазгидрометтің, «Қазселқорғау» ББ-ның сел құбылыстарын
байқаған деректері, «Қазселқорғау» ББ-ның селге қарсы ... ... ... ҚР БҒМ ... ... зерттеулерінің
нәтижелері, республиканың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... материалдар
болып табылады.
Қол жеткізген нәтижелер. Сақтандырудың тарихи-географиялық даму
кезеңдері мен шетелдегі, ... және ... ... және ... ... ... ... уақыттағы
жай-күйі қаралды;
- шетелдегі және Ресейдегі сақтандырудың практикасын талдаудың
нәтижелері бойынша ... ... ... ... ... ... мәні ... қауіп-
қатерлерден сақтандырудың тетігі мен құралдары: сақтандыру
қорының қалыптасуы, сақтандыру компаниясының меншікті ... ... ... ... оның ... мен
құрамы;
- сел құбылыстарының негізгі үйлестірілген белгілері ... ... мен сел ... ... ... ... ... лайлы-тасты және
нөсер жаңбырлы, лайлы селдердің ... ... ... сейсмикалық селдердің сипаттамалары)
сақтандырылатын қауіп-қатердің көзі есебінде анықталды;
- Іле ... сел ... ... ... қорларының қалыптасу ерекшеліктерін туғызатын сел
құбылыстарының таралуының географиялық ... ... сел ... таралуы, жыл ішіндегі таралуы, кейбір
алаптарда бір кезде өтетін сел ... мен ... ... ... айқындалды;
- реципиенттер мен сел әсерлерін тікелей және жанама зоналарының,
сондай-ақ әлеуеттік ... мен ... ... ... ... ... ... қағидалары
қаралды;
- актуарлық есептеудің негізі есебінде сел ... ... ... ... ... ... сел әсерлерінің кері зардаптарының дәрежесі бойынша
(апаттық, сындарлық, айтарлықтай емес) сел қауіп-қатерлерінің
жіктеуі зерттелді;
- алдын алу ... сел ... ... ... сел ... ... ... мониторингі бойынша сел қауіп-қатерін басқарудың жалпы
қағидалары қаралды;
- басқару жүйесінің конструкт ... ... сел ... ... тетіктері мен түрлерінің ерекшеліктері
айқындалды; сел қауіп-қатерінен сақтандыру ... ... ... ... жүйесі ұсынылды; қауіп-қатердің
дәрежесіне қарай сақтандырудың әр түрлі ... ... ... ... ... ... оның
ұйымдық қағидалары, сақтандыру резервтерінің қалыптасу сұлбасы
мен мақсатты пайдалануы ... сел ... ... ... кезінде
зерттеулерінің әдістемелік тәсілдері ... ... ... мен ... ... ... ... қағидалары, актуарлық есептеудің мазмұны қаралды;
- Іле Алатауындағы сел қауіп-қатерінен сақтандырудың географиялық
ерекшеліктері зерттелді; сел ... ... ... әлеуетті сақтандыру ... ... ... мен ... ... сел ... сақтандырудың тұжырымдамасын енгізу кезінде
оны басқарудың тиімділігін әлеуеттік артуы бағаланды.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... жаңа ... төмендегілер
болып табылады:
- сел қауіп-қатерінен сақтандыруды ұйымдастырудың және іс ... ... мен ... ... және ... сел қауіп-қатерінен сақтандыруды басқару жүйесінде ... ... ... ... тұжырымдамасы:
әлеуметтік, технологиялық және биологиялық салалар ... ... ... және сел ... ... жою үшін де және ... алдын ала ескертуге де
бағытталған резервтік қорда ... ... ... сел ... ... көздейтін сақтандыра
қорғаудың жаңа үлгісі қаралды; міндетті ... ... ... сақтандыру ұсынылды, төменгі және сындарлы
қауіп-қатердің зоналарында тұрған ... үшін ... ... ... көрсетілген; арнаулы бөлімшелер
түрінде сел қауіп-қатерлерін ... ... ... ұсынылды,
- сел қауіп-қатерінен сақтандыруды ұйымдастырудың ... ... ... ... тәсілдері:
маркетингтік зерттеулер, квалиметрлік бағалаулар;
- сақтандыру саласының, ... ... мен ... ... тұжырымдамалық-ұғымдық негіздерін
жинақтайтын ғылыми есебінде сел қауіп-қатерінен ... жаңа ... ... ... Іле Алатауының таулы және тауалды аудандарында жүзеге ... ... ... ... мен аудандау;
- Сел қауіп-қатерінен сақтандырудың тұжырымдамасын енгізу кезінде
оларды басқару тиімділігінің әлеуеттік артуының бағалануы.
Қорғауға ... ... ... ... ... ұсынылады:
1. Сақтандыру нысаны ретінде сел қауіп-қатерлеріне қойылатын талаптар.
2. сақтандыру – сел қауіп-қатерін басқару жүйеснің конструкты (құраушысы)
және сел қауіп-қатерлерінен сақтандыруды ... мен іске ... мен ... ... ... ... Сел қауіп-қатерлерінен сақтандыру географиясының сел қауіп-қатерлерін
басқару бойынша олардан сақтандыруды ұйымдастыру мен іске асырудың
негізі екендігі.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... Төтенше жағдайлар Министрлігі кіріскен «Қазақстан
Республикасының селден қауіпті аумақтарын қорғаудың бас ... ... сел ... ... ... мен іске ... теориялық және ақпараттық негіз бола алады.
1 ҚАУІП-ҚАТЕРЛЕРДЕН ... ... ... ... сақтандырудың тарихи географиясы
Сақтандыру - өндірістік қатынастардың бөлінбейтін бөлігі болып
табылатын ... ... ... қатынастарының ежелгі
санаты.
Алғашқы сақтандырудың мәні «сақтық» сөзімен байланысты болды. ... бұл ... жеке және ... ... мүліктік мүдделерін
қорғаудың құралы мағынасында барған сайын жиі ... ... ... ... бойы ... ... оның ... түрлері,
әдістері өзгеріп тұрды.
Ежелгі дүние. Сақтандырудың алғашқы түрі ... өте ... ... болды.
Пайда бола бастаған ... ... ... ... өзара
талаптарымен қамтамасыз етілген ұжымдық өзара көлем тұрды. Тарихи жағынан
алғанда сақтандыра қорғаудың экономикалық ... ... ... бірінші ұйымдық түрі натуралдық сақтандыру қоры ... ... ... ... ... ... мазмұнымен байланысты
техникалық ыңғайсыздық массасынан босатып, оларға жаңа ... ашып ... ... ... облыс – қосөзен аралығы, қазіргі Оңтүстік
Ирак, б.з. дейінгі 4-3 мыңжылдықтар) ... тасу ... ... жағдайда олардың мүдделерін қорғау үшін кепілдіктер ... ... ... «саудагерлер-қарыз алушылардың» ерекше топтары
«ұзақ сапарға шығуға шешім қабылдаған өздерінің ... ... ... және жол бойы тауарлары ұрланған немесе жоғалған болса олардан ... ... ... ... ... ... заңдарында жол бойында қарақшылардың
шабуылына, тонауға және ұрлануға және басқаға ... ... ... ... өтеу ... сауда керуеніне қатысушылар арасында келісім-
шарт жасасу көзделген.
Финикияда кеме ...... ... кеме апатынан және басқа
теңіздік қауіптерден болған зияндарды өзара бөлісу туралы келісім-шарттар
жасалған.
Ежелгі Үндістан мен ... ... (б.з. ... 970-931 ... ... тип ... ал олар қаза болған жағдайда
қараусыз қалған отбасыларына материалдық көмек беріп отырған.
Ежелгі ... ... ... түскен кірістерді
бөлісу, сондай-ақ осы операциялармен байланысты теңіздік қауіптерден болған
ысыраптарды бөлісу мәселелеріне ... ... ... ... ... ... б.з. ... 916 ж. ордонанс (жарлық)
қабылданған, онда жалпы апат ... ... ... ... жүйесі
(бүгінге дейін сақталған) берілген. Афинада, Демосфеннің ... (б.з. ... 384-322 ж.ж. ... ... алған саудагер оны
өзінің ... ісін ... тек ... ... ... ғана
қайтарған.
Ежелгі Римде Диана мен Антониді жақтаушылардың діни ... ... ... ... ... ... да ... мүмкін) қабылдау жарнасын төлеп
отырған, егер қоғамның бір мүшесі ... ... оны ... өз қаражаты
есебінен жерлеген және ақшаның бір ... оның ... ... ... ... сақтандырған легионерлердің таптары да болған. ... ... оның ... мен еңбек етуге қабілетсіз туысқандары
материалдық өтемдер алып отырған.
Израильде Талмудтың бір кітабында есек айдаушылары үшін ... ... ... ... бұл ережелер бойынша есегі жоғалған жағдайда
есек айдаушыға ... зиян ... ... ... ... ... ... түрде
өткізілген қалың малды ерекше сақтандыру болған, ал ... ... ... ... ... ... ... пайда болуын ежелгі орыстардың ... ... ... ... ... Оның 6 және ... ... жауапкершілікті сақтандыру келісім-шартының барлық
құрамбөліктерін табуға болады.
Өз саяхаттарын өгіздер жегілген арбалар ... ... ... ... жол бойы бір чумактың өгізі өлсе, онда
артельдік ақшаға басқа өгіз ... ... ... ... ... ... негізі қаланды. Тұтқынға
түскендердің сатылуын ... және ... ... үшін ... қаржыланған тұтқыннан сатып алудың түрі көзделген, ал оған
жұмсалған қаражат халық ... жыл ... ... ... ... Кейініректе тұтқындағыларды сатып алу үшін ол арнаулы қор ... ... ... өткен барлық жағдайларда тек бір ғана мақсат көзделген: ұжымға
топтасқандардың әр қайсысын ... және ... ... ... ... бірлесіп, оның барлық мүшелері есебінен қамтамасыз ету.
Сондай-ақ оларға тән тағы бір ...... ... кассаға салынған
төлемдер реттеулігінің жоқ болуы. Зиянның орнын кейінгі ... ... ... ... сақтандыру қорын ұйымдастыру
сақтандырудың ежелгі түрі болып табылады.
Орта ғасырлар. Орта ғасырларда сақтандыру өзінің ... ... яғни ол ... қаражаттардың жиналуына және сақтандыру қорын
жасауға апарған тұрақты төлемдердің негізінде құрылды [2,3,6].
Италия. Тіпті орта ғасырлардың өзінде ... егер қыз 18 ... ... ... болса, халықтың кедей тобына қыздарының некеге отыруы ... ... бір ... және ... есебінде алуы жолымен қаражат
жинауларына мүмкіндік беретін мекемелер пайда болды. 1155 жылы Рим ... ... ... ... ... 12 динар салып отыруды
міндеттеп, ұрланудан және талаулардан қорғау жөнінде ... ... 1647 ... ... ... ... ішінен бірінші болған
сақтандырудың келісім-шарты ресімделді ... мәні ... ... ... 1369 жылы ... дожы ... ... саудасының
дәстүрлерін бекіткен декрет шығарды. Сол күннен бастап көпес сауда жолына
шығарда пайызбен кәдімгіден айтарлықтай асып түсетін несие ... ал ... ... ... ... ... ... болған. 1751 жылы
теңіздік сақтандыруды жүзеге асыру үшін бірінші сақтандыру ... ... жылы ... ... ... ... қоғам, ал 1826 жылы өмірді
сақтандыру жөніндегі ... ... ... Атап ... ... ... ... “polizza” сөздері уақыт өткен сайын
халықаралық сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... немесе банкирлерге «қауіп-қатердің бағасын» - демек кеменің,
жүктің және тасымалдың ұзақтығының типтеріне қарай ақшаның қосымша сомасын
төлеп ... ... ... ... ... (лат. Premium) ... 1310 ж. Брюгге қаласында «Сақтандыру палатасы» құрылды, ол ... ... ... ... ... ... бойынша операциялар жүргізіп отырды.
Бельгия. Тіпті 1310 жылдың өзінде Бельгияда сақтандыру сыйлығы үшін
теңіз ... ... ... төлеу іс жүзіне асырылып отырды.
Франция. Мұнда XVII ғасырда «тонтина» жүргізуді ұсынған Тотти атты
венециялық дәрігердің идеясы іс ... ... Оның мәні ... ... ... ... белгілі жарна жасады да, одан ... ... ... ... алып отырды. Әр жеті жылдан кейін оларды қайта ... ал ... ... ... ... ... ... Тотти өмірді сақтандырудың атасы деп саналады, өйткені тек ол ... ... ... (біртіндеп өсуін) енгізді.
Англия.1559 жылдан бастап саяхатқа ... ... ... ... ... үшін оның бір ... ... отырды. Осы тарихи кезеңде
Англияда сақтандыру заңнамасы дамыды, сол кездегі ... ... ... 1601 жылы ... ... ... ... өзара
шарттарының даулы мәселелерін шешу бойынша комиссия құрылды. 1652 ... ... ... Ллойд кофехана (кейінде белгілі болған
сақтандыру компаниясы) ашты да, онда ... жүк тасу ... ... ... 1680 жылы ... ... тарихындағы
бірінші отты сақтандыру жөнінде компания ашылды. 1699 жылы Лондонда алдымен
жесірлер мен жетімдердің өмірлерін сақтандырумен ... ... ... болды, ал одан бірнеше ... ... ... «Эквитебль» деп
аталған сақтандыру компаниясы ұйымдастырылды, ол ... рет ... ... ... ... ... ... теориясын, математикалық
есептеуді, өлім-жітімнің кестесін қолданды.
Исландия. XII ғасырда исландияда алғаш рет қазіргі уақыттағы сақтандыру
компанияларына ұқсас өрттер немесе мал өлімі ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін шаруалар одағы құрылды. Қайғылы уақиға бола ... ... бір ... ... және ... ... отырды,
тағы бір бөлігі ақшадай төленді. Исландық одақтар еуропаға таралмады,
өйткені мұнда ... ... ... етек ... 1781 ж. ... ... сақтандыру туралы қаулысы бар
«Көпестік сужолының ... ... ... 1786 жылы ... ... ... ... Банкінің жанынан сақтандыру
экспедициясы құрылды, мұнда несиелік операцияларды ... ... ... ... мен ... сақтандыру көзделді. XIX ғасырдың бас
кезінде Ресейде бірінші акционерлік ... ... ... ... қоғамдар пайда болды, өзара сақтандыру қоғамдары
дамыды, провинцияларда (түкпірлерде) жерді сақтандыру қоғамдары құрылды, ... орта ... өзін өзі ... ... бола ... 1874 жылы
сақтандырудың жаңа типін – «сақтандыру синдикатын» ұйымдастыру үшін
жарғылық ... ... ... ірі ... ... енгізілді.
Ұйым негізінен тарифтерді келісу және жаңа ... мен ... ... ... Тек ... ғана алғаш рет кәсіпкерлердің қаражаты
есебінен ... ... ... ... ... кассасы бекітілді. Біртіндеп сақтандырудың: көліктік, теңіз
көлігі мен құрғақ жол көлігін ... ... ... ... бастады,
бұларға тауармен өлшенген қарыздар берілді, бұл ... ... ... ... көмегін тигізді.
Н.В. Леденевтің 1908 жылы басылған «История Семиречинского казачьего
войска» атты кітабының VI-тарауында берілген ... ... ... ... ... (қазіргі Алматы) 1880 жылы оттан сақтандырудың
дамығаны ескертіледі.
КСРО мен ... ... ... ... кейінгі кезеңдегі
сақтандырудың дамуы [2].
Қазан революциясынан кейін сақтандыру ісі ... ... ... ... ... 1918 ... 23 наурыздағы декретімен сақтандыру істері
жөніндегі Комиссариат ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бақылау бекітілді;
РКФСР ХКК-нің 1918 жылғы 23 қаңтарындағы «Ресей ... ... ... ... ... ... ісі оның барлық
түрінде мемлекеттік ... деп ... ... 6 қазанда ХКК-нің «Мемлекеттік мүліктік сақтандыру туралы»
декрет қабылданды да, мұнда «РКФСР-ның барлық жерінде жеке ... мал ... ... ... ... ұруынан, сондай-ақ су
және құрғақ жол көліктерінің жолдарындағы ... ... ... ... көзделді.
1922 жылғы 6 шілдеде ХКК қаулы қабылдады, мұнда ... ... ... сақтандыруды, адамдардың өмірі мен денсаулығына
қауіп төндіретін қайғылы оқиғалардан сақтандыруды жүргізуге құқық берілді.
1925 ... 18 ... ОАК мен ХКК ... мемлекеттік сақтандыру
туралы Ережелер» бекітілді де, мұнда сақтандыру өзінің барлық түрінде КСРО-
ның мемлекеттік монополиясы болып ... деп ... ... 1931 ... ... міндетті сақтандыру мемлекеттік
өнеркәсіпте жүргізілді.
1947 жылы КСРО Мемсақтандырудың құрамынан дербес ... есеп ... ... ... ... басқармасы бөлініп шықты.
1958 жылға дейін Мемсақтандыру жүйесі қатал орталықтанған болатын, ал
1958 жылдан бастап ... ... ... республикалардың қаржы
министрліктерінің қарауына берілді.
1967 жылғы 28 тамыздан бастап КСРО-ның ... ... ... ... ... міндетті сақтандыру туралы» Жарлығымен
міндетті сақтандырудың жаңа шарттары енгізілді.
Халықты сақтандыруда барған сайын ерікті сақтандырудың рөлі ... 60-70 ... ... ... неке ... ... үй
мүліктерін және көлік құрал-жабдықтарын сақтандырудың жаңа ... ... ... пен ... үшін ... жаңа
түрлері: автокөлікті қол ... және ... ... ... мен ... ... оқиғалардан сақтандыру; бір келісім-шарт
бойынша ... мен үй ... ... асыл ... жоқ және көне ... сақтандыру; жалдық ... ... ... жеке ... ... адамдардың мүліктерін сақтандыру пайда болды.
1989 жылы шаруашылық есеп жағдайында жұмыс істейтін ... мен ... ... ерікті сақтандыру енгізілді.
Сақтандырудың дамуындағы қазіргі кезең.
Америка Құрама Штаттары. АҚШ-та 3 ... ... ... ... ... және ... компаниясының екі тұрпаты бар: ... мен ... ... ... Мемлекеттік сақтандыру
фирмалары жоқ [4,5]. Америкалық ... ... зиян ... ... ... ... ... табылады. Азаматтар жауапкершілігі
туралы заңнамаларға сәйкес зиянның төмендегідей түрлерінің: мүліктік
зиянның, денсаулыққа келтірілген ... ... ... ... ... мүліктің бүлінуімен де, денсаулыққа зиян келтірумен де
байланысы жоқ жеке немесе заңды ... ... ... зияндарының
орны толтырылуы мүмкін. Бұлардан басқа зиян ... әкеп ... ... ... ... ... ұстап тұру үшін айып-
пұлдық санкциялар деп аталатын үкім шығарудың мүмкіндігі көзделген.
Жауапкершілікті ... ... ... ... алапатты апаттардан,
атап айтқанда су тасуынан, дауылдардан және торнадодан сақтандыру дамыған.
Ұлыбритания. Ұлыбританияда жеке басты сақтандыру арнаулы ... ... ... ... ... ... Мүліктік сақтандыру бірқатар дәстүрлі түрлерден
тұрады: жеке меншіктегі ... ... үй ... ... және ... ... ... иесі, әуе тасымалы, салт аттылар, сондай-ақ
үй-қорада қауіпті жануарлар ұстайтын адамдар тигізетін үшінші тұлғалардың
зиян үшін ... ... ... ... жұмыс істейді.
Ұлыбританияның мемлекеттік ұйымдары міндетті сақтандырумен айналысады.
Германия. Германиядағы сақтандыру ісі мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру
жүйесі мен сақтық қызметтердің жеке ... ... ... бөлінген.
Сақтық қызметтердің жеке меншік ... ... ... өзара сақтандырудың қоғамдарынан және мемлекеттік сақтандыру
корпорацияларынан ... ... ... ... шектеулі сипатта болады,
бұл жағдайда заң жүзінде жауапкершіліктің өте ... ... ... азаматтық жауапкершілікті сақтандыру кәсіпорындардың
жауапкершілікті сақтандырудың төмендегідей түрлерін: бұзылған ... ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Қоршаған табиғи ортаны ластағаны үшін жауапкершілікті ... ... ... түрде болады.
Табиғи апаттардың зардаптарынан болған зияндарды мемлекеттік сақтандыру
Германияда жоқ.
Франция. Францияда ... ... ... ... ... ... мен қаржылық мекемелер, жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі
деңгейінде және әр түрлі бағыттар ... ... ... ... дамуындағы маңызды кезең 2001жылғы 14сәуірде
Қоршаған Ортаның Кодексін ... ... ... жылы 30 ... Францияда «Технологиялық және табиғи қауіп-
қатерлерге және зиянның орнын ... ... ... ... заң қабылданды. Бұл азаматтық жауапкершілікті ... оның ... ... ... ... үшін жауапкершілікті
сақтандыруды дамытудың маңызды серпіні болып ... ... ... жағы превентивтік іс-шаралар болып табылады (қауіп-
қатердің 50%-ке жуығы сақтандыруға шарт бойынша ... бұл ... ... өз ... ... сақтандырылатын нысанада қауіп-
қатерлерді азайту бойынша міндетті ұсыныстарды орындауы мүмкін). 2000 жылғы
қаңтардан бастап үш ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... оқиғаның нәтижесінде ластанған аумақтарды тазарту жөніндегі
шығындардың орнын толтыру; ... ... ... ластанған
сақтандырушының қозғалмайтын мүлкін тазарту жөніндегі ... ... ... ... уақытта Италиядағы қазіргі кездегі ... ... ... ... кертарпалығы мен сақтандыру
компаниялары іс-әрекеттерінің барлық жағынан ... ... ... табылады. сақтандырудың қайтадан сақтандыру, өмірді ... ... ... ... өте дамыған. Жалпы жинақтың 50%-ке ... ... ... ... ... ... ... компанияларының көпшілігі – жеке меншіктік акционерлік
қоғамдар.
Швейцария. Бұл ел ... ісі ... ... ... Әсіресе сақтандырудың: өзін өзі сақтандыру, жалпы сақтандыру
және қайта сақтандыру ... ... өте ... ... ... ... ... да жақсы дамыған (мүліктік, міндетті және
т.б.) Швейцариялық компаниялар дүниежүзілік сақтандыру нарығында қайта
сақтандыру ... аса ... ... ... Бұған шетелден түсетін
сыйлықтардың жартысынан көбі келеді. Ел ... ... ... астамын өзін өзі сақтандыру құрайды.
Жапония. Бұл елде сақтандыруды ұйымдастыру бірқатар ерекшелік жасайды.
Олардың бірі ... ... ... ... ... сақтандыру
компаниялары болып табылады (ұзақ уақыт бойы Жапонияда ... ... мен оны ... ... жоқ ... байланысты). Жалпы
сақтандыруды жүзеге асыратын компаниялар елдің экономикасында да, сондай-ақ
Жапонияның ... ... ... да маңызды рөл атқарады.
Олар халықаралық инвестор және ... ... ... ... ... іс-әрекетпен байланысты әр түрлі қауіп-қатерлерді
сақтандырады. Мемлекет сақтандыру ұйымдарының ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру
сыйлықтарының мөлшерлемесі өзгерілмеуі мүмкін.
Швеция. ... ... ... ... ... ... арнайы сақтандыру жабындысын сатып ала алатын кез-келген ұйымды
міндеттейтін заң бар. Мұндай сақтандыру (ол шын ... ... ... қор ... ... зиян ... табу мүмкін емес
жағдайда, не зиян келтіруші ... ... ... не оны ... ... жылдан асуға байланысты оған талап қоюға болмайтын жағдайда ... ... ... мен ... Бұл ... ... пен жеке ... секторының
тығыз ынтымақтастығына негізденген жүйе тиімді жұмыс істейді. Және мұнда
мемлекет ... ... ... мен ... ... ете ... ... рөл атқарады. Сақтандыру ... ... ... ... және ... бір ... қамтамасыз ете отырып, жүйеге бірлескен.
Грекия. Мұнда сақтандыру жүйесі басым көпшілігінде ... ... ... мемлекет мемлекеттік сақтандыру компаниясы арқылы
сақтандыру жарналарын ... ... ... ... басқарады
және зияндарды жабуды кепіліне алады.
Финляндия. Финляндияда 1997 жылы қабылданған экологиялық ... ... заң ... мұндай зиян әкелетін барлық компаниялар
қоршаған ортаға зиян әкелгені үшін өз жауапкершілігін сақтандыруға ... ... деп ... ... тек зиян ... қаржы жағынан
дәрменсіз болған, не оның ... ... ... ... ... Финляндияда орманның меншік иесі және дербес түрде ағаштарды
пайдаланатындар ... ... ... ... ... қорының телімін
алапатты апаттан сақтандырады.
Ресей. Ресей экономикасындағы нарықтық ... ... ... халықтың және тұтастай ... ... ... ... ... ... ... рөлі мен орнының
түбегейлі өзгеруін туғызды. Сақтандыру нарығының дамуы ... ... ... міндеттерінің бірі болды. РФ-нің ... ... ... әр ... меншіктегі және ұйымдық-құқықтық мәртебедегі
сақтандырулармен толықтырылуда. Нарық жағдайында ... ... ... ... ... ... ... компаниялары өздерінің бағыныштылығы бойынша өзара
сақтандыратын акционерлік ... жеке ... ... қоғамдарға,
мемлекеттік және үкіметтік болып бөлінеді. Сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... 36%-і жеке
меншікке, 5%-і мемлекеттік меншікке, 1%-і муниципалдық және қоғамдық
ұйымдардың ... ... ... ... ... олар арнаулы (жеке ... ... және ... ... ... ал ... зоналары бойынша жергілікті, аймақтық, ұлттық, халықаралық
компанияларға бөлінеді.
Уставтық капиталдың шамасы мен ... ... ... ... олар ірі, орташа және ұсақ деп бөлінеді.
Сақтандыру істерін монополизациясыздандырудан кейін Ресейде мемлекттік
сақтандырудың саласы (сферасы) елеулі таралды, бірақ оның ... етуі ... ... ... ... ... ... АҚ басқаратын сақтандырудың мемлекттік секторы аймақтық
еншілес сақтандыру компанияларының жеткілікті түрде ... ... оның ірі ... ... ... ... оның ішінде
ауылшаруашылық сақтандыруды жүргізу аясында бай ... ... ... ... ... төмен деңгейі бар,
сақтандырудың қоғамдық мәндері бар түрлеріне маманданған. Қазіргі ... АҚ ... ... ... ... көлемінің 28%-тей
мөлшерінде сақтандыру төлемдерінің түсуін қамтамасыз ... ... пен ... ... ... дамуы, жүктерді
сақтандыру, көліктік, теңіздік және авиациялық сақтандыру бойынша ... ... ... ... ашық және ... ... ... қоғамдарынан, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... концерндер мен консорциумдар бөлініп
шығуда.
Сақтандыру компанияларының іс-әрекеттерінің негізгі көрсеткіштерінің
серпіні ерікті сақтандырудың ... ... ... ... ... ... ... Ерікті сақтандырудың құрамында
да елеулі өзгерістер болуда. Сақтандыру төлемдерінің өсу қарқыны ... өсу ... ... ... Сақтандыру жарналары мен
сақтандыру төлемдерінің көлемі бойынша сақтандыру нарығының ... ... ... Мәскеу, Тюмень облысы, Санкт-Петербург қалыптастырады.
Қазақстан Республикасы. Осы кезге дейін ҚР-да тез қарқынмен дамып келе
жатқан ... ... іс ... ... Бүгінде сақтандыру
нарығында өзінің іс-әрекетін 35 сақтандыру ұйымдары (оның ішінде 2-і ... ... [8-14] ... ... ... ... ... сақтандыру нарығы дамуының негізгі
басымдылығы: ұзақмерзімдік және жинақтаушы жеке ... ... ... ... ... ... ... деңгейін
арттыру; сақтандыру істерінің ақпараттану және ... ... ... технологияларды енгізуге жәрдемдесу; міндетті ... ... ... қалыптасуы және міндетті сақтандыру және
міндетті сақтандыру ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, оған қатысушылардың шеңбері мен
олардың іс-әрекетінің салаларын айқындау; сақтандыру саласында ... мен ... ... арттыру; қадағалау жүйесін ұйымдастыру мен
қаржы нарығында бірыңғай қадағалауға өтуді ... ... ... ... ... ... сақтандыру мен ортақ сақтандыру нарықтарын дамыту
болып табылады.
Ұдайы ... ... ... ... ... ... атқарымдары мен оларға қарасты қаражаттардың жиналуынан
(жинақ, капитал ... ... жыл ... қауіп-қатерлерді басқару бойынша,
олардың келуін ескерту, олардың зардаптарының ауыртпалығын азайту бойынша
іс-шараларды жүзеге асыруда сақтандырудың рөлі ... үшін ... ... ... ... ... сақтандыру
қызметтері әрқашанда өзекті болды. Бірақ мұндай қызметтер бұрын Қазақстанда
болған жоқ.
ҚР-ның ТАМ «Райымбек-жерсілкіну полисі» компаниясымен бірлесе ... ... ... ... ... ... ... бойынша «Пул 21 век» – жерсілкінудің нәтижесінде
халық үшін мүлікті ... ... ... ... және
техногендік қауіп-қатерлерді бағалауға маманданған ... ... ... мен ... ... бұл ... жинағына жоғары
баға берді. Бірақ, өкінішке орай, бұл бағдарлама алапатты апаттардың қауіп-
қатерлерінен сақтандырудың ... ... ... ... ... ... нәтижесінде бүлінген мүліктерді ғана сақтандыру көзделген
және жаппай ... ... ... мен ... ... ісін ... ... зерделеу
төтенше қауіп-қатерлерден сақтандыруды мемлекеттік қолдау қосымша несиелер,
жәрдем ақшалар, өзара ... алу, ... ... және ... ... ... ... көмектерге қарағанда әлде қайда тиімді болып
табылады.
1.2 Қауіп-қатерден сақтандырудың ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру істерінің негізі есебінде, қазіргі кездегі
қоғамда ... ... ... ... айырбастауға болатын толық құқықты
тауарға айналды. Сақтандыру кез ... ... және ... ... әр
түрлі жақтарының бөлінбейтін бөлігі болды.
Бұл жағдайда өзіне тән ерекшеліктердің белгісі бар ... ... ... қалыптасуда. Бұл сақтандырудың меншіктің
ақшадай түрінің ықтималды ... ... ... және басқа зиян келтіретін сақтандыру жағдайының келуінің
ықтималдығы мен мүмкіндігі есебінде сақтандыру ... бар ... ... ... ... оған ... арасында тұйық
сипатта болады және сақтандыруға тартылған барлық субъектілерге бір немесе
бірнеше субъектілердің зиянының сомасын ... ... ... ... мәні ... ... аталып
өткен сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... пайда табушыларға сақтандыру
төлемдер жасауға арналған сақтандырушылардың сақтандыру ... ... ... қорының қалыптасуында болып табылады.
Сақтандырудың экономикалық мәні ... ... шын ... ... ... ... ... экономикалық мәнінің атқарымдары сақтандырудың қаржы
жүйесінің бөлігі (жүйешігі) есебінде ерекшеліктерін ... ... ... түрі болып табылады:
- сақтандырудың таратулық атқарымы өз кезегінде тек сақтандыруға
ғана тән қауіп-қатерлік, ескертулік, жинақтаулық ... ... іс ... ... ... ... табады.
Аталған атқарымдардың негізгісі қауіп-қатерлік атқарым болып табылады,
өйткені қауіп-қатердің болуының дәл өзі сақтандырудың ... ... ... бар ... оның ... ... ... үшін әлеует бар деген сөз. Қауіп-қатер түрлерінің сан алуандығы,
келтірілген зиянның ауыртпалығы, олардың келуін дәлме-дәл болжаудың ... ... ... ... ... ... Қауіп-
қатердің орнын толтыруға арналған ... ... ... ... ... ... ... арасында құнның
ақшадай түрін қайта бөлуді ... ... ... ... болған жағдайда
жапа шеккен адамдарға ақшадай көмек көрсетіледі.
Сақтандырудың ескерту атқарымы сақтандыру оқиғалардың қауіп-қатері ... ... ... ... ... ... ... Ескерту
атқарымы апаттардың, қираулардың, қайғылы ... кері ... ... және ... ... әр ... ... сақтандыру
қорының қаражаттары есебінен қаржылау арқылы жүзеге асырылады. Төтенше
оқиғаларды және сақтандыру ... ... ... ... сақтандырудағы
превенция атын алады. Ескерту атқарымын іс жүзіне асыру мақсатында ерекше
ақшадай қор құрылады.
Жинақтық ... мәні ... ... ... ... ... ... өзінің аталған ерекше атқарымдарынан басқа бақылау, несиелік
және инвестициялық атқарымдарын орындайжы.
Бақылау атқарымының мән-мағынасы ... ... ... ... ... мен пайдалануда болып табылады. бақылау ... ... ... ... заң ... ... қаржылық бақылау
арқылы жүргізіледі. Жоғарыда сақтандырудың өзіне тән осындай ерекшеліктерін
сақтық жарналарының қайтарымдылығы есебінде екенін айта ... ... мен ... ... ... ... ... мән-мазмұнда
сақтандырудың несиелік атқарымы туралы да ... ... ... ... бос ... ... ... іс-әрекетіне, мемлекеттік бюджеттің кірісінің сақтық және
басқа шаруашылық операцияларының пайдасы бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Сақтандырудың әлеуметтік-экономикалық мәні оның экономика дамуының
қаржылық тұрақтандырушысы ... ... ... ... бұл, ... экономикалық субъектілеріне зияндарды өтеуге, екінші жағынан,
экономикаға оларды инвестициялау үшін ... ... ... мүмкіндік
береді. Сақтандыру қоғамның тұрақтылығы өсуінің факторына айналады, өйткені
оның көмегімен құрылған сақтандыру ... ... ірі ... ... ... мен ... ... қоғамның да, сондай-ақ оның
жеке мүшелерінің олардың өмірінде әр түрлі ... ... ... ... өтеу үшін де ... көз ... ... Мұндай
зияндарды өтеу қажетті тұрақтылықты және әлеуметтік-экономикалық процестің
серпінділігін, ұдайы өндірістілік ... ... ... ... ... мәні жеке адам мен ... әлеуметтің
қауіпсіздікке қажеттілігін іс жүзіне асырумен байланысты. Сақтандырудың
әлеуметтік ... ... ... ... қауіпсіздігінің шарттарын
қамтамасыз етудің атқарымы; адамдарға олардың күнелтуін қаражаттармен
қамтамасыз етуге ... ... және ... ... қолайлы
мүмкіндіктер жасаудың атқарымы; азаматтардың денсаулығын қорғауды
қамтамасыз ... ... ... ... ... адамдар арасында материалдық игіліктерді өндіру,
бөлу және тұтыну процесінде қалыптасатын экономикалық қатынастардың маңызды
қырларының бірі іс ... ... ... екі ... ... адамдардың мүдделері мен
олардың өндірістік-шаруашылық ... ... және ... ... ... ... ... жүргізеді.
1.2.2 Сақтандырудың санаттары
Сақтандырудың экономикалық мәніне қаржылық, экономикалық және несиелік
сияқты санаттар ... ... олар ... ... ... есебінде
сақтандырудың мазмұнын және ерекшеліктерін бөлуге мүмкіндік береді. Мұндай
жағдайда, егер «сақтандырудың экономикалық мәні ... ... онда ... ... өзгермелі болады және қоғамның қоғамдық-экономикалық
түрімен және мемлекеттің типімен алдын ала анықталады» дегенді қаперге алу
керек ... ... ... ... – бұл ... және ... ... ахуалдардың кері зардаптарын ескерту, оңашалау және жеңу
жөніндегі адамдар арасындағы нақты ... ... ... ... ... келтірілген зияндардың шүбәсіз орнын
толтырудың теориялық көрінісі».
Сақтандырудың ... ... ... сақтандыру қауіп-қатерінен
пайда болған зияндардың орнын толтыруға ... ... ... ... ... ... мен әдістерінің
жиынтығын қамтитын экономикалық қатынастардың бүкіл жүйесін ... ... ... сипаттайтын төмендегідей белгілерін
бөлуге болады:
- материалдық зиян ... ... ... ... мен ... ... ... қауіп-қатерінің
бар болуымен туындайтын сақтандыруға қатысушылар арасындай
ақшадай қайта ... ... ... ... саны, әдеттегідей, ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі. Сақтандыруға қатысушылардың
сақтандыру сыйлары есебінен сақтандырудың ... ... ... резервтерін құру.
- Зияндарды аумақтық бірліктердің арасында уақыт бойынша (жыл,
мезгіл) ... бөлу ... ... ... «дүниежүзілік»
сақтандыру нарықтары).
Төменде сақтандырудың экономикалық санатын анықтайтын ерекшеліктердің
қысқаша сипаттамасы берілді.
Жинақтық атқарым сақтандырудың көмегімен ... ... ... ... ... ... етуге мүмкіндік
береді. Мысалы, зейнетақыны сақтандыру – бұл негізгі ... ... ... ... ... ... қаражаттарының мақсатты қалыптасуы
мен пайдалануына бақылау жасау болып табылады.
Тағы да атап өту керек, ... ... ... ... ... өсті, өйткені сақтандыру ... пен ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
жүйесіндегі маңызды буын.
Сақтандыру қоғамның әлеуметтік құрылымымен, халықтың ... және ... ... ... ... және ... тығыз байланысты.
Сақтандыру экономикалық санат болып табылатын болса, онда оның мәні
кіріс пен қауіп-қатер дәрежесінің арасындағы оңтайлы ... ... қол ... ... санатының атқарымдары есебінде негізділерін
бөлуге болады [19;20]:
- Қорқұрушылық атқарым, ... ... ... ... ... қорлық және резервтік қорлардың
жүйесін құруды іс жүзіне асыру, екінші жағынан, жинақтаудың
бастауы ... ... үшін ... ... ... ... сақтандыру қорын қалыптастыру,
оны сақтандыру компаниялары өзінің жауапкершілігіне ... ... ... ... ... тұрақтылығын, төлем мен ... ... ... ... қорлық және резервтік қорларының
жүйесінде іс жүзіне асырылады.
- Өтемдік атқарым сақтандыру келісім-шартының ауқымында жеке ... ... ... өтеуге, зиянның орнын толтыруға және
азаматтарды дербес материалдық қамтамасыз етуге бағытталған.
Мүлікке келген зиянның ... ... тек ... ... ... ... табылатын жеке және заңды
тұлғалардың құқығы бар.
- Превентивтік атқарым ... ... ... ... ... мен ... ... табылады. Ол апаттық
және техногендік факторлардың әсерінен ... ... ... ... ... ... кешенін (оның ішінде қаржылық)
қамтиды. Бұл атқарымды ... ... үшін ... ескертулік
іс-шараларды қаржыландыру мақсатымен ақшадай қор құрады.
Превентивтік ... ... ... көзі ... ... ... табылады. Қазақстанның сақтандыру
нарығы дамуының осы ... ... ... ... дамыған, бірақ оның рөлі өсуде. Сақтандыру компаниялары
атқарушы өкіметтің ... ... ... өзін өзі
басқаратын органдар, кәсіпорындар мен ... ... ... ... мен ... ... ... асыратын төтенше
ахуалдардың қауіп-қатерін азайту жөніндегі ескертулік іс-
шараларды экономикалық ... ... ... ... ... заңды түрде құқықты болып табылады.
- Сақтандырудың реттеулік және индикаторлық атқарымы ... ... ... (ең алдымен экологиялық) білінуімен
байланысты. Классикалық қауіп-қатерден сақтандыруды бай тәжірибе
жинаған сақтандыру ауыр және апаттық қауіп-қатердің ... олар ең ... ... ... және ... жүйелермен байланысты болды. Дәл осында сақтандырудың
рөлі қауіп-қатерді ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті жоғары деңгейі
жағдайында сақтандыру ертедегі хабарландыру жүйесінің рөлін
атқара бастайды, өйткені ол ... мен ... ... ... ... ... атқарымын орындайды.
- Халықты әлеуметтік қорғау атқарымы қоғамның әлеуметтік
құрылымымен, халықтың ... ... және ... ... географиялық және табиғи ерекшеліктерімен
тығыз байланысты, егер бұларға қоса ... ... ... жасасқан адамдарды сақтандыру қорғауымен қамтамасыз ететін
болса, онда ол ... ... ... ... ... ... рөл атқарады.
Қаражаттардың жастық белгісі сақтандырудың қаржылық санатын несиелік
санатқа ... ... ... ... ... төмендегідей атқарымдарында өзінің нақты және өзіндік ерекше
көрінісін табады. Олар ... ... ... ... ... сақтандыру және т.б.) жинақтаулық (өмір шегін сақтандыру),
тұтынулық (ұзақ уақыт пайдаланылатын заттарды сатып алу, қарыз алу ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар,
акциялар, облигациялар және т.с.), бақылаулық атқарымдар.
Инвестициялық атқарым мәні экономиканы ... ... ... бос ... ... жүргізу болып табылады.
Сақтандыру компаниялары зиянның ... ... ... ... ... сомасын сақтандыру оқиғасы пайда болғанға дейін өзінде
жинауының салдарынан, олар ... әр ... ... қағаздарға
инвестициялануы мүмкін.
Бақылаулық атқарымның мән-мағынасы сақтық қордың ақшадай ... ... ... мен ... болып табылады. бақылаулық
атқарым қаржылық операциялардың заң негізінде ... ... ... асырылады.
Жоғарыда айтылғандардан сақтандыру бүгінде жеке адамның экономикалық
мүддесін және тұтастай алғанда ... ... ... ... ... шығады.
Қазіргі кездегі сақтандыру қатынастары қарапайым да, сондай-ақ кеңейген
ұдайы өндірісті жүзеге асыруда да осындай ... ... ... ... ... қаржыларының шегінен шығады да, ақшадай
қорлардың (кеңінен алғанда ... ... мен ... бойынша
қоғамның экономикалық қатынастарының жүйесінде дербес экономикалық санатқа
айналады. Сақтандыру экономикалық тетік ретінде бірден үш ... ... ... ... ... табиғи және техногендік құбылыстардың
салдарынан пайда болуы мүмкін мүліктік және ... ... ... ... бере ... шаруашылық субъектілерді қолдану арқылы
тұрақты нарықтық қатынастардың дамуына мүмкіндік ... ... және ... бюджеттерді әрқилы төтенше оқиғалардың
зардаптарын жоюмен байланысты шығындардың ауыртпалығынан босату. Үшіншіден,
аумақтық ... ... және ... ... ... ... ... инвестициялық әлеуеттері әрі қарайғы пайдаланудың
мүмкіндігімен сақтандыру резервтерін ... ... ... және ... ... бөлінбейтін
құрамдас бөлігі, нарықтық инфрақұрылымның маңызды элементі болып табылады,
ол қоғам мен ... ... ... ... ... отырып,
олардың қорғалуын қамтамасыз етеді.
1.2.3 Сақтандырудың жіктелуі
Сақтандыру экономикалық қатынастарының жүйесі ... ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктің әр түрлі нысаналары
мен субъектілерін іс-әрекетті ... ... ... Экономикалық
қатынастардың сан алуандығын түзету мен бірыңғай және өзара байланысқан
жүйе құру үшін ... ... ... ... ... іс-әрекеті сфераларға, салаларға, салашықтарға және түрлерге
бөлудің ғылыми жүйесі болып табылады, олардың буындары ... ... ... ... буын ... буынның бөлігі түрінде орналасқан. Сақтандырудың
жіктеуіне екі санат: сақтандыру ... ... мен ... ... ... алынған. Осы бөлінуге байланысты
сақтандыру нысаналары мен қауіптер бойынша жіктеу жүйелері қабылданады.
Бұдан ... және ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті ... ... ... санаттарында, сақтандыру жауапкершілігінің көлеміндегі және
сақтандыруды жүргізудің түріндегі ... ... түрі ... ... сақтандырылатын қауіп-қатерлердің біртектілігі
қағидасы бойынша сақтандыру ... ... ... салаларын жіктеудің әр түрлі тәсілдері болуы ... ... шыға ... ... ... (жеке) сақтандыру,
мүліктік сақтандыру және жауапкершілікті сақтандыру деп бөледі.
Қазақстанның заңнамасында сақтандыруды түрі бойынша бөлудің ... ... ... және ... ... тәсілі [9,10]
жатады.
Келісім-шартты жасаудың ... ... ... ... ... ... бойынша ерікті және міндетті деп бөледі.
Ерікті сақтандыру сақтанушы мен сақтандырушының ... ... ... ... ... ... сақтандырудың ережелерін
«ҚР-ндағы сақтандыру істерін ұйымдастыру туралы» Заңға сәйкес ерікті түрде
сақтандырушы анықтайды. Сақтандырудың нақты шарттары ... ... ... ... ... ... сақтанушылардың оған бәрі бірдей қатысқысы
келмейтініне байланысты ... ... ... тән келеді.
Сақтандырудың жағдайында сақтанушымен келісім-шарт жасау үшін ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Ерікті сақтандыру әрқашанда сақтандырудың мерзімі бойынша шектеулі
болып келеді. Келісім-шарты ... ... мен ... бар. ... ... тек ... қайталап (кейде автоматты
түрде) жаңа мерзімге қайта жасау жолымен ғана қамтамасыз етуге болады.
Ерікті сақтандыру тек ... ... ... сақтандыру жарнасын
төлеген кезден кейін ғана жұмыс істейді.
Міндетті сақтандыру заң аясында жүзеге ... ... ... ... сақтандыру жүргізудің түрлері, жағдайлары және тәртібі ҚР-
ның тиісті ... ... ... ... ... ерікті
сақтандырудан әлеуетті сақтанушыда заңмен бекітілген сақтандыру міндетінің
болуымен ерекшеленеді. Басқа сөзбен ... ... ... ... міндеттерінің құрылым міндетті ... ... ... ... ерекшелік жасайды. ҚР-ның міндетті сақтандыруды
реттейтін бірқатар актілер әзірленген. Мысалы, Президенттің 1998 жылғы 15
маусымдағы ... ... заң күші бар ... ... ... ... ... бұдан басқа «Автокөлік құрал-жабдықтары ... ... ... ... ... ... Үкіметінің қаулысы әзірленді. Сақтандырудың міндетті түрі
сақтандыруды ... ... ... ... яғни материалдық
зиянның орнын толтырудың қажеттілігі ... ... ... көмек көрсету тек
нақты шеккен тұлғаның мүддесі ғана емес, онымен бірге ... ... ... ... сақтандыру заңмен бекітіледі, соған сәйкес сақтандырушы тиісті
нысаналарды сақтандыруға міндетті ... ... ал ... ... сақтандыру төлемін салуға міндетті болады.
Бұдан басқа, мағлұматтардың, ... және ... ... ... ... болып табылатын «сақтандырудың
ерікті-мәжбүрлі түрін» бөледі, өйткені бұл ... ... ... ... ... болса да, оларға міндетті сақтандыру ... ... ... ... әрекеттің осы немесе басқа түріне
алдын ала пайда болған соманың шегінде болуы ... ... ... ... ... кепіл тапсыруға міндетті болады. Әдетте, кепілдің мұндай түрі
келісілмейді. Ол әр түрлі: депозиттік шоттағы ... ... беру ... ... әр ... ... резервтер қоры және басқалар болуы
мүмкін. Бірақ, әдетте, міндеттемені қамтамасыз етудің ең экономикалық
тиімді ... ... ... ... ... ... қоса ... кезде сақтандыру төменде аталып өтетін ұйымдық-
құқықтық түрде жүзеге асырылады.
- ... ... ... ... сатудан, облигациялар
шығарудан немесе банктік несиеден алынған орталықтанған ақшада
қаражаттардың негізінде сақтандыру қорын ұйымдастырудың түрі.
- Өзара ... ... ... ... және ... болатын оған қатысушылардың жарналары ... ... ... ... ... ... сақтандыру компаниясы. Компанияның активтері
мемлекеттің қарамағына жатады. Мұндай компанияны ... ... ... ... ... түрі ... ... Жекеше сақтандыру компаниясы. Бір меншік иесіне жататын немесе
отбасылық кәсіпорын болып табылады.
- Сақтандыру пулы. ... ... ... ... ... ... және қаржылық тұрақтылықты
арттыру ... ... ... қауіп-қатердің
(өнеркәсіптік қауіп-қатердің, экологиялық ... ... ... ... ... Концерн. Инвестициялық, қаржылық, сыртқы экономикалық және
басқалар сияқты бірқатар орталықтандыру негізінде бірлескен ... ... ... ... ... бірлестігі.
- Консорциум. Ірі мақсатты бағдарламалардың немесе ... ... ... ... шешу үшін ... ... ... бірлестігі.
Сақтандырушының қалап отыруы мүмкін сақтандырудың сан алуан түрінің
жиынтығы ... ... ... болып табылады. Сақтандырудың
жіктеуінің негізін құрайтын біртекті нысаналарды сақтандырудың ... ... ... ... ... жеке ... ... табылады.
Сақтандырудың міндетті түріндегі әр кластың мазмұны және оны ... ... ... ... ... осы ... ... заң
актысымен бекітіледі.
ҚР-нда сақтандыру нысанасына байланысты сақтандырудың екі негізгі түрі:
жеке басты ... және ... ... ... ... ... шартты түрде қайта сақтандыруды жатқызуға болады.
Сақтандырудың нысаналары – бұл Қазақстандық заңнамаға кереқар мүліктер
мүдделер:
- сақтанушының ... ... ... ... ... өмірін, денсаулығын, еңбекке қабілеттілігін және
зейнеттілігін қамтамасыз етумен байланысты мүдделер;
- ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз
етумен (қайта сақтандырумен) байланысты мүдделер.
Сақтандыру іс-әрекетін мемлекеттік реттеуді және ... және ... ... үшін ... ... кластарға және
түрлерге бөлінеді. Сақтандыру ұйымының сақтандыру іс-әрекеті төмендегі
салалар бойынша жүзеге асырылады:
- өмірді ... ... ... ... ... ... мен ... қорының қалыптасуы. ҚР-нда нарықтық қатынастардың дамуы кең
мақсатқа ... ... ... ... қор (ел ... ... емес ... жобаларға қосымша күрделі жұмсау) мен ... ... ... ... байланысты арақатынасты елеулі
түрде өзгертеді. Бұрынғы әміршілдік-әкімшілдік жүйеге тән ... ... ... ... өндірістің, айырбастың және тұтынудың
араларындағы деңгейлес байланыстар ... ... ... қоры – ... ... ... ... әсері
нәтижесінде пайда болатын ысыраптардың орнын ... ... ... ... Сақтандыру қоры қаражаттарының бір бөлігі
банктегі ... ... ... ... ... және т.б. ... ... әрқашанда өтімді түрде болуы керек.
Сақтандыру қоры үш әдіспен қалыптасады:
- орталықтанған әдіс ... ... ... ... ... ... ... және ірі бұзылулар мен көптеген
адамдардың құрбан болуын туғызатын алапатты ... ... ... жою;
- орталықсыздандырылған әдіс (өзін өзі сақтандыру қоры). Оған
оқшаулану сипаты тән, оның негізгі міндеті ... ... ... туғызу. Өзін өзі сақтандыру әдісімен құрылатын
резервтік ... ... ... ... бәрінен де көбірек
орнын толтырады.
- Сақтандырушының сақтандыру қоры ... ... ... жеке ... ... табылатындардың есебінен құрылады. Бұл
қордың қалыптасуы тек ... ... ... ... ... ... әр қатысушының жарнасы оқшауланған болады,
ал жиналған қаражаттар сақтандыру ... ... ... жиналады да, ол оларды сақтандыруға қатысқан
адамдарға алдын ала келісілген жағдайда бөліп береді.
Сақтандыру компаниясының ... ... ... ... ... ... капиталына уставтық капитал, қосымша капитал,
резервтік капитал, бөлінбеген ... ... ... екі ... ... ... ... сақтандырушының іс-әрекетінің нәтижесінде алынатын пайдасы есебінен
қалыптасады. Төмен қабілеттілігін қамтамасыз ету ... үшін ... ... көлемі үлкен болса, бос резервтердің ... ... ... ... резервтерін қалыптастыратын негізгі көздер болып
табылатын сақтанушылардың төлеген сақтандыру жарналары ... ... ... сақтандыру компаниясын құрған кезде негізгі ... ... ... мен құрылымына берілуі керек. Басқа сөзбен
айтқанда, сақтандырушының қаржылық тұрақтылығының ... ... оны ... ... резервтері. Қабылданған сақтандыру міндеттердің орындалуын
қамтамасыз ету үшін сақтандырушылар алынған ... ... ... ... ... үшін ... ... резервтер құрады, олар
сақтандырушының сақтанушымен жасасқан сақтандыру келісім-шартына сәйкес өз
міндеттемесіне жауап ... ... ... резервтерінің
қалыптасуының шет елдердегі қабылданған техникасына орай сақтандырушыдағы
міндеттемелердің әр түрлі сақтандыру резервтерінің тиісті ... ... ... шамасы қолданыстағы келісім-шарт бойынша алда
тұрған төлемдердің сомасын түгелдей ... ... ... ... анықтау
сақтандырушының операцияларды мұқият талдауының және ... ... ... ... нәтижесі болып табылады. Сақтандыру
операцияларының барлық сан алуандық ... ... ... ... ... ... - өмірді сақтандыруға және сақтандырудың ... ... ... ... сақтандырудың бұл жерлерін жүргізудің негізінде
әр түрлі техникалық қағидалар жатыр.
«Өмірді сақтандырудан басқа» ... ... ... ... ... ... деп аталатын сақтандыру жатады.
1. Еңбекпен табылмаған сыйлықтың резерві (ЕТСР) есеп беру кезеңінде
әрекет ететін сақтандыру ... ... ... ... сақтандыру келісім-шартының әрекеті кезеңіне жататын, есеп
беру кезеңінің шегінен шығатын негізгі ... ... ... ... ... мәлімденбеген, бірақ реттелмеген зияндардың резервін (МЗР),
зияндарды реттеу бойынша, есеп беру уақытына ... ... ... ... ... келісім-шарты бойынша
шығындарды қоса отырып, міндеттемелердің ... ... үшін ... ... пайда болған, бірақ мәлімденбеген зияндардың резерві (ПМЗР),
зияндарды реттеу жөніндегі және есеп беру ... ... ... ... ... ... шығындарды қоса ... ... ... ... ... ... арналған, олардың
болуы фактілері туралы заңмен немесе сақтандыру келісім-шартымен
бекіткен тәртіпте есеп беру күніне ... ... ... тербелісінің резерві (ЗТР), егер сақтандырудың түрі
бойынша сақтандыру тарифінің ... ... ... ... ... ... күтілудегі деңгейі есеп беру
кезеңіндегі сақтандыру сомасының зияндылық мәнінен асып түсетін
жағдайда сақтандырушының шығындарды ... үшін ... ... ... ... Бұл резервті қалыптастыру
мен пайдаланудың тәртібі мен ... ... ... ... ... қадағалау жөніндегі органдармен
келісіледі.
3. Жедел апат резерві (ЖАР) ... ... ... ... ... жүзеге асырудың қажеттілігін
туғызатын тежеусіз күштің немесе ірі ауқымды қираулардың салдары
болып табылатын ... ... ... ... ЖАР
тежеусіз күштің немесе ірі ... ... ... ... болған зардаптарға байланысты сақтандырушының
сақтандыру төлемін өтеудің ... ... ... бойынша қалыптасады.
4. Ескерту іс-шаралардың резерві (ЕІР) ... ... ... ... сақтандырылған мүліктің бүлінуін
ескерту ... ... ... ... ЕІР есеп
беру кезеңінде сақтандыру ... ... ... ... ... жасау арқылы қалыптасады.
ЕІР-тегі ... ... ... ... ... ... анықталады.
Сақтандыру резервтерінің жеткіліктігі дегеніміз олардың құрылымы мен
мөлшерлерінің ... ... ... ... ... ... болуы. Сақтандыру резервтерінің
құрылымы тым сан ... ... ... Сақтандыру резервтерінің
жеткіліктілігін бағалау үшін ... ... ... ... Мысалы,
сақтандыру резервтерінің сомасы мен жиналған сақтандыру ... ... ... ... ... ... сақтандыру төлемінің
сомаларына қатынасы және т.б. Мұнда сақтандыру ... ... ... ... ... ... мәні ... сақтандыру компаниясының
сырттан тартқан қаражаттары болуына сәйкес мақсатты арналымы ... ... ... орналасуы дегеніміз сақтандыру резервін жабуға
(қамтамасыз етуге) қабылданған активтері болып ... ... ... ... ... ... қайталымдықтың,
пайдалылықтың және өтімділіктің шарттарын қанағаттандыруы керек. Сақтандыру
резервтерін жабуға активтердің ... ... ... ... ... ... ... банктердің векселдері; акциялар;
облигациялар, тұрғын үй сертификаттары; үлестік ... ... ... оның ... ... сертификаттармен куәландырылған
салымдар қабылданады.
Тарифтік мөлшерлеме, оның құрылымы мен құрамы. Сақтандыру қызметтерінің
құнын есептеудің негізіне ... ... ... ... тарифі –
бұл сақтанушының сақтандыру сомасының бірлігінен ... ... ... ... ... жарнасының көмегімен есептелетін тарифтік
мөлшерлеме деп те аталады. Сақтандыру ... – бұл ... ... ... төлемақысы. Сақтандыру жарнасынан сақтандыру
оқиғаларының зияндарын жабуға жұмсалатын ... қоры ... ... ... сақтандыру тарифі – бұл сақтандыру іс-
әрекетін пайдалы жүргізуді ... ... ... ... ... негізделген сақтандыру тарифтерінің көмегімен сақтандыру қорының
оңтайлы мөлшері ... ... ал бұл ... ... табысты
дамуының шарты болып табылады.
Күтілудегі және нақты ... ... ... ... тариф құрылымын анықтайды [23; 27; 28; 33; 34]:
Сақтандыру ... ... ... ... практикадағы
тарифтік мөлшерлеме Брутто-мөлшерлеме деп аталады.
Тарифтік мөлшерлеме: ... және ... ... ... ...... келісім-шартын жасауға негіз болатын
мөлшерлеме.
Брутто-мөлшерлеме =нетто-мөлшерлеме + жүктеме.
Брутто-мөлшерлеме – бұл ... ... ... ... ... мен ... байланысты басқа шығыстарды жабуға
арналған оның үстемесінің ... ... ... ... ... – сақтандыру төлемдерге жұмсалатын және ... 90%-ға ... ... ... қорын қалыптастыруға
арналған.
Нетто-мөлшерлеменің жүктемесін брутто-мөлшерлеменің аз ... ... ... ... байланысты шығыстардың арналымы ... ... ... жүргізуге арналған шығыстар деп аталатын ... ... ... іс-шараларға аударымды; сондай-ақ сақтандыру
компаниясының пайдаларын қамтиды.
Сақтандыру тарифтерді жасаған ... ... ... ... ... ... ... сомасының бірлігіне келетін зиянның ықтималды
сомасын анықтаумен байланысты.
Сонымен, ғылыми негізделген сақтандыру ... ... ... дамуының қажетті шарты ретінде сақтандыру ... ... ... етіледі.
Мамандардың тарифтік саясат және актуарлық есептеу бойынша брутто-
мөлшерлеменің және ... ... ... шамасын есептеп
шығару едәуір күрделі болып табылады.
Актуарлық есептеулер – бұл математикалық және статистикалық әдістердің
жүйесі, олардың көмегімен ... ... ... мен әр ... ... ... қатысуының үлесі, сақтандыру қорының шамасы
(мөлшері) мен оның ... ... ... және ... ететін
сомасын төлеуге жеткіліктігі, сақтандыру операцияларының ... мен ... ... ... ... ... ... көмегімен тарифтік мөлшерлеме қауіп-қатерден
сақтандырудың және сақтандырушының ... ... ... ... ... мөлшерлемелер дұрыс есептелген болса, онда ... ... ... тұрақтылығы, демек ... мен ... ... ... не ... ... ... қамтамасыз етіледі. Тарифтік артуы артық қаражаттарды
сақтандыру қоры арқылы қайта бөлуге, ал оның ... ... ... ... ресурстары тапшылығының пайда болуына және
сақтандырушының сақтанушылар алдында өз міндеттемелерін ... ... ... СЕЛ ... ... ... ... қауіп-қатері сақтандыру нысаны болуы мүмкін және болуы да ... ол ... ... бөлімде баяндалған талаптарға сай келеді, атап
айтқанда:
- сақтандыру оқиғаларының пайда болуын туғызатын сел құбылыстары
сәйкестендірмелі ... ... сел ... ... және ... ... сақтандыру
оқиғалары) кеңістік-уақыт бойынша таралады;
- сел құбылыстары зиян әкеледі;
- сел қауіп-қатері ... ... және ... ... ... ... ... кешенді сипаттамасы есебінде
бағалануы мүмкін.
1. Сел құбылыстарын сәйкестендіру сақтандырылатын қауіп-қатердің ... ... ... ... ... сел құбылыстарын
сәйкестендіру сел тасқындарының өзіне тән ерекшеліктерін, сондай-ақ олардың
пайда болу жағдайларын білумен жүзеге ... ... ... және ... ... ... зерттелу тарихы ондай ұзақ емес. Оған тек жүз жылдан астам
ғана уақыт өтті. Осы кезең ішінде селдердің табиғатына ... ... ... тән ... мен ... ... ... мен
процестері бірнеше рет өзгеруге ұшырады. 1887 жылғы жер ... ... ... бойынша И.В. Мушкетовтың жазған Іле
Алатауындағы сел тасқындарының бірінші егжей-тегжейлі сипаттамасында олар
«сырғымалар» деп, ал ... ... ... ... осы ... ... деп ... 1921 жылғы келесі ірі сел құбылысы кезінде ол туралы
«су тасқыны» болды деп хабарлады. Зерттеулердің ... ... ... ... ... сулы-тасты сел, лайлы-тасты ағын, ... ... ... ... құбылыстарынан залалдардың әрі қарай өсуі мен оған байланысты пайда
болған қорғанудың қажеттілігі бұрынғы КСРО ... ... ... ... ... ... ... болды, сел проблемалары
бойынша жүргізілген зерттеулерде қолданылатын терминдер мен анықтамаларды
біріздендірудің ... ... ... ... ... ... мен ... өтіп жатты, оларда сел құбылыстары
туралы жалпы ұғымдарды қалыптастыруға, оларды жазған, есептеген ... ... ... ... ... ... ... Сел тасқындарын тікелей байқаулардың өте сирек болуына байланысты
олардың қалыптасу, өту бейнелері, сондай-ақ ... ... ... зерттей отырып қалпына келтірілді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... айырма
жасауы мүмкін болды. Кейінгі айтылған пікір сел ... ... ... ... болуымен пайда ... ... ... ... ... басым болуы селдерді су
тасқындарының жоғары қаныққан тасынды ... ... ... ... ... тән ... ... пайда болуының кенеттілігі,
қозғалысының буырқандығы, қатқыл тасындылардың ... деп ... бұл ... ... аумақтарындағы сел құбылыстары үшін шын мағынада әділ баға
болды. Осы ... ... ... аудандарында сел құбылыстары жалғасып жатты,
бірақ олар анықтамалар қабылдауға жарамады. Осы кезеңде ... ... ... сел ... шөгінділері олардың құрамында қатқыл
фракциялардың көп ... ... бұл ... ... ... ұқсастығынан асып түсті. Мұның өзі селдерді «құрылымдық селдер»
және «турбулентті ... ... ... және ... селдер деп
аталған түрлеріне бөлуге себепкер болды [37]. «Құрылымдық» ... ... ... тән ... ... ... және ... жоғары проценттік құрамы бар жоғары тығыздығы есепке алынды.
Осыған байланысты бұл лайлы-тасты ... ... ... сипатқа жақындау болуы керектігі болжанды. «Турбуленттік
селдердің» класына қозғалысына буырқанды ... ... ... және ... ара ... ... «байланыссыз» тасқындарды
жатқызу ұсынылды. Бұларды тағы «сулы-тасты селдер» деп те ... ... 1956 ... Іле ... Кіші ... ... ... ал одан
кейін 1963 жылы Есік өзені алабының ... ... ... ... ... құмды-қиыршық фракцияларының құрамы жоғары болуының, сондай-ақ сел
массасының құрамында ірі кесекті тастардың болуы ... өте ... және ... қоса қозғалысының тым жылдамдығымен ... ... ... Бұл ... ... ... мен
сипаттамалары туралы жаңа пікірталас тудырды, өйткені соңғыларды білудің
тек ғылыми ғана емес, ... ... ... ... мәні ... ... ... қаласын селдердің апаттық әсерінен сенімді қорғауды жасаудың
өткір мәселесі туындады және оның ... ... ... ... ... ... мен ... қарсы іс-шараларды
таңдау кезіндегі жобалық ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде қажетті
жіктеу ұсынылды, бұл ... ... сел ... ... ... ... деп бөлінді, ал оларға тән ... сел ... мен ... әр ... ... ... процестері мен
шарттары, сондай-ақ кедергілерге әсерлері жатқызылды [38]. Кейінгісі үлкен
дәрежеде селдердің ... ... және ... ... ... ... ... анықтады. Алынған
қорытындылардың деркезділігі Кіші ... ... ... медеу бөгетін
жобалау кезіндегі есептеулер мен сындарлы шешімдердің дұрыстығын қамтамасыз
етті, бұл 1973 жылы қуатты сел ... ... ... ... ... ... ғалымдар бұл жөнінде өздерінің ... ... ... қойса да [39], бұл ... ... ... ... ... ... - Табиғат құбылыстары жүйесіндегі селдік құбылыстар
тапты және Қазақстандағы әрі ... ... ... ... Бұл ... ... назар ірі лайлы-тасты тасқындарға аударылды, ал
осы кездің өзінде ... ... ұсақ ... ... ... ... ... Кейінгі жағдай сел құбылыстарды байқау
практикасында «сел шығарындылары, сел ... сел ... ... ... ... сияқты терминдердің көрінуі мен пайдалануына
себепкер болды.
Сонымен, сақтандыру ісін ... ... сел ... ... ... ... сақтандыру оқиғаларды анықтау
үшін басқарулық ... ... (сел ... ... ... ... ерекшеліктері), сондай-ақ пайда болуының
кенеттілігі, ... ... ... ... өтуі, олардың жүріп өткен
жолдарының бойында ағын ... мен ... ... сияқты
құбылыстарды қамтитын сипаттамалар кешені ұсынылады. Сел ... мен ... ... ... 2-сурет пен 1-кестеде
келтірілген.
Сел тасқындарының аталған сипаттамаларын танысу есебінде пайдалану үшін
сел өтуін ... және ... ... ... ... ... ... соның нәтижесінде олардың төмендегі мәндері
қалыптастырылды.
Лайлы-тасты тасқындар грануметрлік құрамының кең өрісімен сипатталады,
олардың ең ірі ... 0,5-0,6 ... ... ... ... Сел массасы құрамында кейбір қойтастар 2-3 метрге дейін барады.
Лайлы-тасты сел ... ... ... ... ... кейбір
жағдайларда 2400 кг/м3-ке дейін баруы мүмкін. Сел массасының құрамындағы су
көп жағдайда байланысқан түрде ... да, ... ... ... ... сел ... ... құрамында шаңды және сақды
ұлпалар басым болып келеді, ал ... ... ... ... ... тасқындардың тығыздығы 2000 кг/м3-ге жетеді. Тасынды-сулы
тасқындардың ... ... кг/м3 ... ... ... тасындылардың гранулометрлік құрамында мөлшері 0,1 м-ге
дейінгі ұлпалар, мөлшері 0,2-0,3 м-ге ... ең ірі ... ... сел ... судың құрамы 70-80%-ке жетеді.
Сел тасқындары борпылдақ-кесек материалы - әлеуетті сел алқабы (ӘСА) бар су
тасқындарымен ... ... және жер ... айтарлықтай еңістігі
жағдайында пайда болады. Селдер пайда болуының кенеттілігі оның қандай ... ... ... жүйесінің бір сәттік жауап қатуынан
туындайды. Бұл ... сел ... ... қатқыл материалды өте
қарқынды көшкін түзуге қосу пайда ... бұл ... ... күрт ... ... ... ... және
салыстырмалы аздаған ұзақтығын туғызады.
Сел құбылысының ұзақтығы сел ... ... ... ... ... (жауын-шашынның жаууына, суқоймаларының бұзып ... ... ... ... ... сындарлы мәнінің
шегінде сел түзуші факторлардың ... ... ... ... 1-3 ... кезінде сел қалыптасуы үшін сындарлы қарқындылық 30-40 минуттан
астам уақыттай тоқталады, сел ... үшін ... ... - Сел ... ... - Сел ... сәйкестендірілген белгілері
|Сәйкестендірілген|Сәйкестендірілген белгілер ... типі | |
| ... ... ... ... |Тасынды-сулы селдер ... ... 2000 ... ... 2000 кг/м3-ге |Тығыздығы 1300-1700 кг/м3, селдер |
|сипаттамасы |диаметрі 0,5 м-ден ... ... ... 0,3 м-ге ... ... су ... басым |
| ... ... ... ... ірі ... |құмды- қиыршық тасты қатты фракциялар|
| |сел өту ... ... ... ... бар |мен аздаған диаметрі 0,3 м-ге дейін |
| |он және жүз есе ... |сел ... |ірі ... ... бар; |
| ... ... тез ... саз бал-шықты |сел өту алдындағы мәндерді ондаған |
| ... ... ... болу |және құмды қиыр-шық |есе асатын шығындардың тез өсуі. |
| | ... ... ... |
| | |сел өту ... | |
| | ... ... рет | |
| | ... шығындарға тез | |
| | ... ... ... болу| ... ... ... ... ... мен ... ... қалыптасу және өткен |
|іздері ... ... ... ... ... ... арнаның түбі мен |
| ... және ... ... ... ... ... ... жайылма |
| ... ... ... ... ... құм және малта тастар |
| | ... ... ... |
| | ... ... орны ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |Сел ... ... ... |
| |бұлтықтары, төмен ... ... ... ... немесе борпылдақ кесек тасты|
| ... ... және ішкі ... және ішкі ... ... ... |
| ... суқоймалары |бар, ... ... ... су ... |
| | ... бар тік ... |
| | ... және шала шымдалған су |
| | ... ... ... ... ... ... (ай ... ауа |Уақыт ішінде ағыстың қалыптасуы мен |
|жағдайлары ... ... ... 30 және 10 ... ... үшін ... ... |
| ... ... ... ... 4000 және 4200 ... ... 20-30 ... ішінде) |
| |м), ... ... ... (30 және ... ... ... ... |
| |10 ... ... ... 90 және 30 ... тәуліктік жиынтығы |
| ... ... ... ... жауын-шашынның |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... өтетін тасқынның шығыны негізінен 0,5-2 сағат ... Сел ... ... ... ... ... ... сел
тасқындарының ең жоғары шығыны байқалады, сел ... ... ... және өтіп ... ... ... кең ... өзгеріп тұрады. Негізгі
өзендердің бүйірлік салаларында, сондай-ақ кіші өзендерде ең көп шығындар
20-30 м3/с ... ... ... ... ... ... ... бойынша шығындары 50-200 м3/с (II-санат) дейін баратын
тасынды-сулы тасқындардың өтуі мүмкін. ... ... ... тасынды-
сулы тасқындардың шығындыр 1000 м3/с-ке жақындайды. I-санаттағы шығындары
1000 м3/с, II-санаттағыныкі 100-1000 м3/с аралығында, III-санаттағыныкі 10-
100 м3/с ... ... ... ... ең көп мәні ... сел ... тән келеді.
Сел тасқындарының өзіне тән ерекшелігіне оның қалыптасу, өту және
жайылу жолында ... мен ... ... ... ... ... ... беттердің еңістігі есебінен тасқындар өзіне шайылудың
мәнінен асып ... ... ... ... ... ... ... және оның тасқынының шығындары мен тығыздығын өсіре
отырып ілесуі пайда болады. Бұл ... ... әрі ... ... ... ... ... немесе лайлы-тасты
селдердің өтуін туғызады.
Олардың аздаған еңістікпен телімдерге ... ... ... ... ... ... немесе борпылдақ-кесек материалдың қоры сарқылған
кезінде тасқын ... ... ... ... ... ... жайылып
жатады.
Селдердің қалыптасқан, жүріп өткен аудандарында және ... ... ... ... шұқанақтардағы, сайлардағы және
жырмалардағы, арналардағы тереңдеулер, беткейлердегі шайылу мен опырылулар
түрінде өзіне тән ... ... ... және ... ... сел
белдері сияқты селдердің қатқыл құрамдастарының шөгінділері де ... ... ... ... жылдамдықтары селтүзуші процестердің
қарқындылығына, қалыптаса бастаған селдердің тығыздығына, олардың жүріп
өткен жолының ... ... ... болады және 0,1-ден
10 (15) м/с ... ... ... ... қозғалу
жылдамдығы аздау шекте өзгереді, олардың ең жоғары мәні, әдетте 5 м/с-тен
аспайды. Лайлы-тасты сел тасқындарының ... ... ... ... болады. Сел тасқындарының жоғары ... ... ... аз да (0,5-2 м/с), ... көп те (10 м/с және одан ... ... ... тасқыны туралы ақпараттың жетіспеуі жағдайында оның өткенін
анықтауға оның ... ... ... талдау тартылуы мүмкін, ол
селқалыптасу процестерінің жалпы ... ... ... сел ... ... ... гляциалды, сейсмогенді) табиғи
үдірістердің нәтижесінде түзілген (жауын-шашынның жаууы, қар мен ... ... ... ... салдарынан табиғи
суқоймаларының бұзылуы, жерсілкінулер) борпылдақ-кесек материалдың ... бар су ... ... ... ... және ... ... қалыптасады [41].
Егер судың басты көзі жауын-шашын болса, онда сел тасқындары дәстүр
бойынша нөсер жаңбырлы (жаңбырлы) деп ... Егер сел ... ... ... қар ... қарқынды еруінің нәтижесінде
қалыптасқан болса, онда олар қар еруінің селі немесе қар ... ... ... мен тоңдардың еруі нәтижесінде пайда болған сел ... ... ... ... ... ... гляциалды селдердің қатарына жатқызылады.
Сел құбылыстары нақты уақытта белгіленген ... ... ... ... іздер бойынша сәйкестендірілген, сондай-ақ сел тасқындарының
қалыптасуы мен өтуіне әлеуетті жағдайлары бар өзен ... ... деп ... Селжүруші алаптар оларда әр ... ... ... ... жиілігіне қарай ... әр ... ... ... экологиялық және технологиялық
салалардың нысаналарына сел құбылыстары кері әсер ... ... ... деп аталады.
Нөсер жаңбырлы генезистегі лайлы-тасты сел ... ... ... ... және ... ... материалдың шоғырлану
жағдайларымен сипатталатын жер бетінің телімдері жатады. Лайлы-тасты немесе
лайлы ... ... ... ... ... сел ... деп аталады.
Гидрометеорологиялық генезистегі сел тасқындарының қалыптасу ошағы жиі-
жиі бірінші қатардағы тау өзендерінің салаларында (үлкен ... ... ... ... ... ... жартасты
алқаптардағы, қорымдардағы, мореналардың бұлтықтарындағы шұқанақтар,
өзектер, сондай-ақ шымданған және ағаш ... ... – сел ... ... ... ... болуымен және айтарлықтай
еңістігімен сипатталатын телімдер арнаның ... ... ... немесе едәуір жылдам шайылатын түзілімдерді қиып ... ... ... Сел ... бұл ... сел жырмалары деп аталады.
Нөсер жаңбырлы сел процестерінің пайда болуына қажетті су ... ... ... ... су жиналатын жерде қалыптасады. Бұл жағдайда су
борпылдақ-кесек материалмен жербеткі ағында да, грунттық және грунттық тез
ағында да ... ... ... мүмкін.
Сипаттамаларының мәндері бойынша кішігірім лайлы-тасты сел тасқындары
қалыптасу процесі ұзақ болмайтын және ысырынды конустарда сел ... ... ... ... байқалады. Егер сел ошағының шегінде тасқынның
таралуы мен тоқтауы ... ... ... ... оның ... өзеннің
арнасына өтуін қамтамасыз ететін, бірақ оның таудан шығуын қамтамасыз ете
алмайтын сипаттамасына жете ... онда ... ... сел ... ... лайлы-тасты сел тасқындары (I-санаттағы) шығындар мен көлемдер
сипаттамаларының жоғарғы мәндерімен сипатталады. бұл мәндер селдің тек сел
алабының ... ғана ... ... ... ... ... кезінде де орасан
қирату қабілеттілігін қамтамасыз етеді.
Апатты селдер, әдетте, сел алабының ... сел ... бір ... ... қалыптасуына байланысты пайда болады. Олар негізгі
өзендердің арналарында бір уақытта және ұдайы сел ... ... ... сел ... ... болу жағдайлары сан алуан. Олар
селден кейінгі тасқындар ... ... ... ... ... ... ... селдердің негізгі өзендердің жоғары ағысында
өткенінен кейін, осы өзен ... ... ... ... Тасынды-
сулы сел тасқындары негізгі өзеннің тасыған ... оған ... ... лайлы-тасты селдерінің баяулауы салдарынан байқалуы мүмкін.
Олар тасымал жағдайындағы ... ... ... ... ... сырғуының және тасымалының нәтижесінде тасқындардың негізгі
өзеннің арнасымен тікелей өткен кезінде ... ... ... ... ... ... кезінде күшті эрозияланған беттерде де
қалыптасуы мүмкін.
Әлеуетті сел ... ... су ... өзара әрекетінің
әсерінен нөсер жаңбырлы емес селдер қалыптасатын ... ... ... ... өткенде көлдердің бұзылатын жіңішке жерінің, сондай-ақ
жарып өтетін тасқындар мен селдердің өткен жолының бойында орналасқан сел
ошақтары мен ... ... ... ... ... жаңбырлы емес сел тасқынының қалыптасуымен жүйенің ... ... су ... ... ... еруі кезінде беткі ... ... ... ... кәріздік жүйесбойынша мұздықтың көмілген
шетінің, мұз линзасының моренаның мәңгі тоңының еруі ... ... ... ... қар мен қар ... еріген кезіндегі қарқынды
ағыннан; таулы ... ... ... ... өтуі нәтижесінде
пайда болған тасқындардан тұруы мүмкін.
Су құрамын жеткізуші, сел қалыптастырумен жүйенің тепе-теңдігін бұзушы
таулы зонаның суқоймалары ішкі және ... деп ... ... суқоймалары мұздықтар мен мореналардың денелеріндегі суға толған
қуыстар (жарықтар, ағын каналы, үңгірлер және т.б.) болып табылады.
Таудың жербеткі ... ... әр ... ... және ... ... ішінде тектоникалық жолмен пайда болған),
мұздықтардың, қар ... ... ... ... ... болған, сондай-ақ мұздықтар мен мореналардағы ағынның жербеткі және
ішкі ... ... ... ... бар ойпаңдардың, жарықтардың,
ойылымдардың сумен толуларынан пайда болған көлдер болып ... ... ... ... алабындағы суқоймаларының
орналасқан жерлері тұрақты да, өзгермелі болуы да ... ... өмір сүру ... бойынша ұзақ уақыт (көпжыл) өмір
сүретін көлдер деп және қысқа ... (бір, екі жыл және одан да аз ... ... ... деп бөлінеді.
Тау суқоймалары өздерінің су режимі бойынша жыл ... ... ... және ... ... суалуы бойынша кезеңді толысатын
көлдер және көп ... бойы ... ... аз ... ... ... және күрт ... байланысты сусыз болуына байланысты кезеңсіз
толысатын көлдер болып табылады.
Көлдер өзінің морфологиялық сипаттамалары мен су ... ... ... ... ... болу және ... толуы жербеткі жолдары және
ішкі (үңгірлер арқылы тоннельдер бойынша алғаш рет ... ... ... ... ... Судың қарқынды төгіліп ағуының ықтималдығынан
шығатын болсақ, көлдер ... ... шығу ... бар және ... шығу ... деп ... мүмкін. әлеуетті жарып шығу қаупі бар көлдер өздерінің өмір
сүруінің әр түрлі стадияларында ... ... әр ... ... орташа және үлкен) сипатталады.
Әлеуетті сел алқабының суландыру жағдайларына қарай пайда ... ... ... және ... өту ... ... қалыптастыруы
мүмкін. Жылжыма генезисті сел тасқындары борпылдақ-кесек материалдың
сүзбелі-суландыру ... ... ... процестердің, сондай-
ақ кәріздік жүйенің каналы бойынша суландырудың нәтижесінде пайда болады.
Жарып шығу ... сел ... ... ... ... суқоймаларының
қарқынды суалуымен туындаған эрозиялық-жылжулық және ... ... ... ... ... ... селдердің (сейсмоселдердің) негізгі факторлары әрекетті
тектоникалық процестер болып табылады. жер ... ... ... ... ... ... ... тау массасының орын ауыстыруын даярлайды және туғызады, олардың
беріктілік жағдайларын ... ... Жер ... кезінде, бір
жағынан борпылдақ және жартасты грунттардың лақтырылуы ... ... ... ... келесі жер сілкінудің кезінде орын ауыстыруға жаңа тау
массалары ... Бұл ... ... эпизодты болады да, ... ... ... Олардың алғашқы себептеріне жоғары баллдық
жерсілкінулер жатады. Мұндай құбылыстың тууы 8-9 ... ... ... ... ... нәтижесінде грунт массаларының
беткейлерден үзіліп кетуімен байланысты болады.
Сондай-ақ оларды қозғаушы факторларға ... ... ... ... жамылғы шөгінділер мен олардың астындағы түпкі
жыныстарда жарылма ... ... ... ... жағдайлар болып
табылады. жер сілкіну ішкі және жербеткі ағындар каналдарының ... ... ... нәтижесінде грунттың артық ылғалдануы пайда болады,
мұның өзі жылжу процесін немесе беткі ағын ... жаңа ... ... туғызуы мүмкін, мұнда өз кезегі бойынша эрозиялық-жылжымалық
процестер пайда болады да, ең ... сел ... ... ... жерсілкінулігі, климаттық гидрологиялық және
геоморфологиялық ... ... ... ... жер ... таулы аудандарда беткейлерден жыныстардың құлауы мен опырылуы
түрінде ... орын ... ... ... Егер ... ... қараай
опырылатын болса, онда сел тасқындарының түзілуімен ... су ... ... сел ... ... ... екі көл арасындағы жіңішке
құрлықты бұзып кетуінен де болуы мүмкін.
Тіпті ең сирек жерасты дүмпулері ... ... ... ... ... болып табылады. бұл дүмпулер денудацияның (үгілу,
су эрозиясы, т.б.) әр түрлі агенттерімен бірлесе отырып, тау беткейлерінің
опырылуы мен жылжуларын ... ... ... ... ұқсас көлдер
түзілген негізгі және бүйірлік шатқалдарда үйінділер түзіледі де, одан
кейін ... ... ... сел ... ... факторы лессті грунттардың селдік әрекеттігінде маңызды рөл
атқарады, олар күшті жер сілкіну кезінде сел процесіне ... ... ... басты факторға грунттардың сұйылуы (тиксотория) айналады -
өзгермейтін ... пен ... ... ... фракциялардан
тұратын жыныстардың қатты күйден сұйық күйге ... ... ... кезінде қаныға бастаған судың жай ғана тұрған күйінен
қозғалмалы ... ... ... ... Жаппай тиксотроптық сұйылуға
тіпті құмды-қиыршық тасты грунттар мен мореналық шөгінділер де ... ... мен ең жаңа ... ... айтарлықтай
дәрежеде сел ошақтарының қалыптасуына көмегін тигізеді. Осындай ... ... ... ... ... өте ... болады.
Соның нәтижесінде бір жылдың ішінде сел ... ... 4-5 ... Мұндай кезде борпылдақ материалды тасымалдаудың негізгі
процестері ... ... ... құлау және микроселдік процестер
болып табылады.
Жер сілкіну кезінде тау массаларының берік ... ... ... ... ... емес ... ... бұрышының өзгеруі,
грунттардың тиксотроптық сұйылуы болып табылады.
Көлбеу бұрышының ... ... ... өзі ... тепе-
теңдігінің бұзылуын тудырады және ... ... ... ... жылжулар қозғалысқа ұшырайды. Ұсатылған жыныстардың көлеміне
сейсмикалық тербелістер әсерінің дәрежесі жер ... 9 балл ... жер ... ... ... болады.
Грунттардың тиксотроптық сұйылуы жер бетінің төмен түсуін, ... ... ... ол ... тасу ... нөлге дейін
жеткізеді, бірақ пішінденген жиі берік шөгінділерге қуатты серпіндік ... сел ... ... себептері мен процестерінің типтері
мен масштабының сан алуандығына, ... ... ... ... ... ... ... анық сәйкестендіруге мүмкіндік
беретін жалпы белгілерімен сипатталады.
2.2 Сақтандыру өтемін жайғастыруды туғызатын сел ... ... ... ... ... кез келген ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл жағдайда
зерттеудің қыры зерделеудің мақсатымен және міндеттерімен анықталады.
Жалпы ... ... ... сел құбылыстарының таралуын
талдау көбінесе олардың кеңістік бойынша ... ... ... жағдайда сел құбылыстары әдетте генезисі (нөсерлік, гляциалды және
т.б.) немесе қуаттылығы, сел ... ... ... ... ... сақтандыру идеясын әзірлеген және енгізген кезде
селдердің таралуын зерттеу нәтиже алудың ... ... ... ... ... Атап ... селдердің таралуының
заңдылықтары олардың келтірген зиянын жайғастырудың мүмкіндігін бағалаудың,
сондай-ақ жаппай болған сел ... ... ... жабу ... ... ... қажеттілігін бағалаудың негізі болуы керек.
Көрсетілген мақсаттар бойынша жүргізілген талдау ... ... ... тек
олардың кеңістіктік қана емес, онымен бірге уақыт бойынша да ... ... ... ... ... және ағымдағы ғасырдың бас кезінде 327 сел
құбылыстарының болуы тіркелді, бұл әрине, олардың жиынтығының толық ... ... ... табылмайды. Бірақ та бұл деректер селдердің ... ... ... ... ... ... үшін ... жеткілікті
болып табылады.
Деректерді талдаудың нәтижесі төмендегідей:
Іле Алатауында негізінен лайлы-тасты және тасынды-сулы сел тасқындары,
сирегірек ... ... ... ... ... ... ... (54%-і) лайлы-тасты тасқындардың үлесіне тиеді, ... ... ... сел (71 ... - 30%-і) ... ... ... сел шығарындылары
29 рет (12,2%-і) және ең соңында, лайлы сел ... рет ... ... ... ... үлестірімі 2-кестеде келтірілген.
2-кесте - Сел құбылыстарының генезис бойынша үлестірімі
|Сел тасқындарының генезисі ... ... ... ... ... өту ... ... | |
| |нен | | |
| | ... ... |Лайлы-тасты |Тасынды-сулы |
| | |I |II |III |I |
| | |80 |105 ... бір ... ... ... үлестірімінің масштабы 4-кестеде
берілген, оның деректері ... Іле ... ... бөлігінде
селқалыптастыру процестерімен бір кезде 8 алап қамтылған, көбінесе ... ... олар екі ... ал ... ... 4 ... ... - Жылына (бір күнде) бір уақытта сел өтетін алаптардың саны
|Алаптар |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 ... | | | | | | | ... |9 |11 |3 |7 |7 |1 |3 ... | | | | | | | ... - Жыл бойы бір ... сел ... ... саны (селқауіпті
ахуалдар бойы)
|Алаптар |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... | | | | | | | ... |23 |4 |5 |1 |1 |2 |3 ... | | | | | | | ... - Бір ... сел ... ... ... саны |1 |
| ... ... |
| |ТС |ЛТ |ТС |ЛТ ... |12 ... |4 ... |17 ... |29 маусым ... ... | | | | ... |1 ... |25 ... |16 тамыз |11 тамыз ... ... | | | | ... ... 4 рет, ... 3 рет, 10-шілдеде 5 рет, 20-шілдеде ... ... 4 рет ... ... Осындай ахуалдар селқауіпті
маусымның басқа айларында да байқалады.
10-кесте - Бір ... ... ... ... |
|1 ... ... ... ... ... |1 ... |Ең ... ... ... ... деңгейден асатын артық және құптаулық деңгей |
|0,80-63 ... ... ... ететін жақсы және құптаулық |
| ... ... ... жақсы емес, бірақ құптаулық деңгей ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... құптауға болмайтын деңгей ... ... ... ... ... орташа
үйлескен, орташа геометриялық, орташа квадраттық, ... ... ... ... әр түрін пайдаланады. Мұндай ... ... ... ... қандай түрін қолдану керек деген мәселе
зерделенетін жиынтығын нақты ... ... ... зерделенетін
құбылыстың материалдық мазмұнымен, сондай-ақ жинақтау кезінде нәтижелердің
ойластырылған ... шыға ... ... ... ... бір ... пайдалы қасиеттер мен
мүмкіндіктерді иеленеді. Ол сапалы ойлы көзқарастан шығатын болсақ, табиғи
және түсінікті ... ... ... ... ... ... мен ... білімдерін біріктіруге мүмкіндік береді. Және де
бұл ... ... ... ... болуы мүмкін [101].
4.3 Сел қауіп-қатерінен сақтандырудағы актуарлық зерттеулер
Жоғарыда аталып ... сел ... ... ... ... ... сақтандыру қорының оңтайлы мөлшерін қамтамасыз
ететін ғылыми негізделген ... ... ... Ал ... ... ... ... есептеулер құрайды (АР).
«Актуарий» сөзінің өзі Ежелгі Римде пайда ... және ... ... ... адамдарға қатысты болды. Тек қана айтарлықтай кештеу бұл
термин ... ... ... ... ... үш жүз жыл ... ... Галлей
(Edmund Halley) жас ұзақтығының алғашқы кестесін құрды. Олар ... әғни ... ... ... қай ... ... көрсетті, бірақ та
бұл үлгіде тіпті ықтималдық элементтер бола тұрса да. ... ...... ... ... үшін ... ... Актуарлық есептеу – бұл статистикалық деректердің ... ... ... Мұндай жағдайда күрделілігі әр түрлі дәрежедегі
ықтималдық техниканы пайдалануға болады. ... ... үш ... ... ... ... Бульманның иелігіне жатады. 2-актуарлық
математика XIX-ғасырдан бері дамып ... ал оның ... ... ... ықтималды теорияның өте қарқындалуымен туындады. 3-актуарлық
математиканың пайда болуына теориялық негізін Блек, Шоуле және ... жаңа ... ... мен ... тез ... әсер ... ... аутуарий – бұл сақтандыру тарифтерін анықтау бойынша
есептеулер жүргізетін маман. Кейде кейбіреулер актуарий – бұл ... ... ... ... ... ... ... есептеулерге
қарағанда қосымшалар – біршама кеңдеу спектрін иеленеді. ... ... ... ... және ... ... формулалар
түрінде бейнелейді, сақтандырудың кез келген түрінің жағдайында ... ... ... сақтандыру қорын құрудағы әр сақтанушының қатысу
үлесін анықтайды [103-105].
Актуарлық есептеу үш белгісі ... ... ... ... және ... ... ... жіктеледі.
Сақтандыру салалары бойынша есептеулер жеке басты, мүлікті сақтандыру,
жауапкершілікті ... және ... ... ... деп жіктеледі.
Жасалу уақыты бойынша:
а) есеп беру деп – олар бұрынғы операциялар негізінде есептік деректер
бойынша жүзеге асырылады;
б) жоспарлық ... – бұл ... жаңа түрі ... ... Бұл ... ... мақұлданған сақтандырудың ұқсас түрі
бойынша актуарлық есептеулердің нәтижелері пайдаланылады;
в) кейінгі есептеулер – бұл ... ... 3-4 жыл ... ... ... есептеулер.
Баспалдақты деңгейі бойынша – бұл жалпы (ҚР-ның ... ... ... және жеке ... ... ... есептеулердің көмегімен тарифті мөлшерлемелер: қауіп-қатерді
сақтандырудың бағасы және ... ... ... ... ... нетто және брутто-мөлшерлемелері:
Tn – тарифтік нетто мөлшерлемесі. Нетто мөлшерлемені құрудың негізінде
сақтандыру оқиғасының басталуы ... ... ... Q ... S
бастапқы элементтер санының N жалпы санға қатынасы болып табылады.
Оқиғаның Q ықтималдығы P(Q)- мен белгіленеді.
О P(Q)=S/N

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 121 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«Банктердің несиелік тәуекелдерін басқару (Алматы қ. «ЦентрКредит Банкі» АҚ мысалында)»76 бет
«Таза Мұнай Ақтөбе» ЖШС-нің мысалында кәсіпорынның экономикалық тиімділік көрсеткіштерін талдау және бағалау27 бет
«Қазақстан Республикасындағы шағын кәсіпкерліктің дамуы және тиімділігін арттыру» (ЖШС «АРЫС» мысалында )77 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
«ҚР-ның екінші деңгейлі банктерінде тәуекелдерді басқару жүйесі (банк мысалында)»66 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь