Қазақстан XVIII ғасырдың ортасында. Абылай хан

І БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН XVIII ҒАСЫРДЫҢ ОРТАСЫНДА.
1.1. Әбілқайыр өлгеннен кейінгі жағдай.
1.2. Жоңғария мемлекетінің құлауы.
1.3. Әскери шептерді салудың барысы.
1.4. Патшалы Ресейдің жер мәселесіндегі отаршылдық саясаты.


ІІ БӨЛІМ. АБЫЛАЙДЫҢ ХАНДЫҒЫ
2.1. Абылайдың қолбасшы, саяси қайраткер ретінде қалыптасуы.
2.2. Абылай ханның кезіндегі Қазақ хандығы. Ресей және Қытаймен қарым.қатынас.
XVIII ғасырдағы Қазақстанның ірі мемлекет қайраткерлерінің бірі Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін, ханның мирасқорлары ол біріктірген Кіші және Орта жүздердегі кейбір иеліктерін сақтап қала алмады. Кіші жүздің өз ішінде Әбілқайырдан кейін хан болған Нұралының иелігіне шек қойылды. Өлген хан Әбілқайырдың басты тірегі болған шекті руы және қазақ халқының бір бөлігі Батыр сұлтанды хан деп таныды. Сөйтіп, Кіші жүзде екі хандық орын тепті: Кіші жүздің оңтүстік-шығысы Батыр сұлтанның, ал солтүстік-батыс өңірі Нұралының ықпалында қалды. Ресеймен іргелес Кіші жүзде екі хандықтың құрылуы, әрине, патша үкіметінің осы өңірді, әсіресе Каспий теңізінің солтүстік-шығыс аудандарын отарлауы үтттін қолайлы еді. Ресейдің Кіші жүзге қатысты саясатына қазақ-башқұрт қатынастары бірқатар өзгерістер енгізді.
1735 жылы Башқұртстанда патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы азаттық күрестің жаңа кезеңі басталды. Осы қарулы қарсылықты жаныштау кезінде патша әскери күштерінің қуғынына ұшыраған 50 000 башқұрт бас сауғалап көрішілес Қазақстанға қашты. Көтеріліске қатысқандарды үрейлендіру және қашқындарды еліне қайтару үшін патша үкіметі әр түрлі айла-амалдар қолданды. Орынбор губернаторы И.И.Неплюев қазақ феодалдарына үндеу таратып, башқұрттарды талан-таражға салуға рұқсат берді. Алайда қазақ жұртына патша әкімінің хатынан гөрі башқұрттардың көтеріліс басшысы Батыршаның үндеуі жақын еді. Көтеріліске қатынасқан башқұрттардың негізгі бөлігі қазақ ауылдарынан өздеріне қорғаныш тауып, кейін Башқұртстанға қайта оралады. Бұл жағдай Ресей билеушілері тарапынан Кіші жүз қазақтарына өшпенділікті күшейтті.
        
        ЖОСПАР
І БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН XVIII ҒАСЫРДЫҢ ОРТАСЫНДА.
1.1. Әбілқайыр өлгеннен кейінгі жағдай.
1.2. Жоңғария мемлекетінің құлауы.
1.3. ... ... ... барысы.
1.4. Патшалы Ресейдің жер мәселесіндегі отаршылдық саясаты.
ІІ БӨЛІМ. АБЫЛАЙДЫҢ ХАНДЫҒЫ
2.1. Абылайдың қолбасшы, ... ... ... ... ... ... кезіндегі Қазақ хандығы. Ресей және Қытаймен қарым-қатынас.
І ... ... XVIII ... ОРТАСЫНДА.
1.1. Әбілқайыр өлгеннен кейінгі жағдай.
XVIII ғасырдағы Қазақстанның ірі мемлекет қайраткерлерінің бірі Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін, ханның мирасқорлары ол біріктірген Кіші және Орта ... ... ... ... қала ... Кіші ... өз ішінде Әбілқайырдан кейін хан болған Нұралының иелігіне шек қойылды. Өлген хан ... ... ... ... ... руы және ... халқының бір бөлігі Батыр сұлтанды хан деп ... ... Кіші ... екі ... орын ... Кіші ... оңтүстік-шығысы Батыр сұлтанның, ал солтүстік-батыс өңірі Нұралының ықпалында қалды. Ресеймен іргелес Кіші жүзде екі хандықтың құрылуы, ... ... ... осы ... ... ... ... солтүстік-шығыс аудандарын отарлауы үтттін қолайлы еді. Ресейдің Кіші жүзге қатысты саясатына қазақ-башқұрт қатынастары бірқатар өзгерістер ... жылы ... ... ... ... ... қарсы азаттық күрестің жаңа кезеңі басталды. Осы қарулы қарсылықты жаныштау кезінде ... ... ... қуғынына ұшыраған 50 000 башқұрт бас сауғалап көрішілес Қазақстанға қашты. Көтеріліске қатысқандарды үрейлендіру және қашқындарды ... ... үшін ... ... әр ... айла-амалдар қолданды. Орынбор губернаторы И.И.Неплюев қазақ феодалдарына үндеу таратып, башқұрттарды талан-таражға салуға рұқсат берді. Алайда қазақ жұртына патша ... ... гөрі ... көтеріліс басшысы Батыршаның үндеуі жақын еді. Көтеріліске қатынасқан башқұрттардың негізгі бөлігі қазақ ауылдарынан өздеріне қорғаныш ... ... ... ... оралады. Бұл жағдай Ресей билеушілері тарапынан Кіші жүз қазақтарына өшпенділікті күшейтті.
1.2. Жоңғария мемлекетінің құлауы.
1745 жылы ... ... ... ... ... Қалдан-Серен қайтыс болғаннан кейін, Орталық Азиядағы саяси жағдай тіпті шиеленісіп кетті. Қазақстан мен Жоңғария шекарасында қайшылықтардың ... ... ... кен ... ... төнді. Осындай жағдайда патша үкіметі, бір жағынан, өзінің экономикалық мүдделерін қорғау, екінші жағынан, Қазақстанның тәуелділігін күшейту мақсатымен қазақ жерінде ... оған ... ... ... ... шептерін кеңейтуге кірісті. Оған дейін 1747 жылы Алтайдың байлығына құныққан императрица Елизавета Петровна ... ... ... бұрынғы ауқатты Демидовтар әулетінің қолында болған тау-кен кәсіпорындарын орыс патшалары отбасыларының меншігі деп жариялаған еді.
1755 жылы жоңғар тайпалары арасындағы талас бір ... ... ... ... ... бірі ... Жоңғар хандығын әлсіретті. Бұл жағдайды Пекин сарайы да өз ... ... ... ... ... ... таласушылардың бірі Әмірсананы император Цянь-Лун (Хун Ли) қолдап, 1755 ... ... ... бір ... ... ... ... зор қолды және басқа ірі әскери топты Жоңғарияға аттандырды. Бір-бірімен қырқысып, әлсіреген жоңғар феодалдары Цин әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. 1755 ... ... ... 19-ында император Цянь-Лунның жарлығына сай бұрынғы жоңғар мемлекетінің иелігі Цин өкіметінің ... деп ... ... ... енді Цин ... қарсы шықты. Жағдайы қиындаған Әмірсана Орта жүздің белді сұлтандары Абылай мен Әбілпайызға арқа сүйеуге тырысты. Маньчжур-Цин әулеті ... ... ... ... ... ... ... кірісті. 1756 жылдың наурыз айында маньчжур-қытай әскерлері Іле ... ... ... ... ... ...
1758 жылы Жоңғария толық талқандалып, халқының оннан төрт ... ... ... ... ... екі ... ... қашты, оннан үш бөлігі Цин әскерлерінің қолынан қаза болды, бірқатары қазақ жерін басып өтіп, (Еділдің бойындағы қандастары - ... ... ... ... шұбырынды, Ал-қакөл сұлама" жылдарындағы қайғы-қасірет үшін өш алуға тырысқан қазақтар оларға шабуылды үдетіп, ... ... 1758 жылы ... ... ел ... ... ... жоғалды. Бұрынғы жоңғар жерінде кейіннен 1761 жылы империялық әкімшілік бірлестігі – Шыңжаң (жаңа шекара) құрылды. Осы өңірде жаңа ... ... ... ... ... ... тигізбей қоймады.
1.3. Әскери шептерді салудың барысы.
XVIII ғасырдың 40-50-жылдарында патша үкіметі іске асырған әскери-инженерлік шаралардың нәтижесінде солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... ... Омбыға дейінгі бекіністерді Горъкая шебі деп атады, ұзындығы - 553 верста. Бекіністер орналасқан өңірде ... ... ... ... ... ат ... ... шеп - Омбы бекінісінен Ертістің оң жағасын ... ... Кіші ... ... ... ... ... - 1684 верста. Бұл бекіністер тобы Ертіс шебі деп аталды. Үшіншісі - Өскемен бекінісінен басталып, ... ... ... жағалай, Колыван зауыттарын басып өтіп, Кузнецк шебімен жалғасты. Колыван шебі деп аталған бұл шептің ұзындығы - 723 ... ... ... ... ... ... жоңғар-қазақ қарым-қатынастарының шиеленісуіне байланысты, Ресей үкіметі Звериноголовск ... Омбы ... ... ... қосымша бекіністер салуды ұйғарды. Екі алты бұрышты, тоғыз төрт бұрышты бекіністер, 33 редут, кейіннен Есіл ... ... ... ... Осы ... ең ірісі Петропавл (1752 ж.) қамалы еді. Тобыл өзенінен тартылған Ой шебі Жаңа Есіл ... ... (540 ... Енді ... ... ... ... Гурьев (Атырау) қалашығынан Звериноголовск бекінісіне дейінгі аралықтың ұзындығы 1600 шақырымға созылды. Патша үкіметі осылайша қазақ ... ... ... ... шешуші кезеңін аяқтады. Қамалдар қыспағында қалған қазақтардың көшіп-қонатын жері тарыла бастады.
Жайықтың, Есілдің, Торғайдың, Ертістің бойында ғасырлар бойы көшіп ... ... ... ... ... ... өзгі күшейді. Оның үстіне казақтардың саяси дербестігіне жаңа қауіп ... ... ... XVIII ... ... ... болған сарай төңкерістері және шаруа қозғалыстары елдің көрші мемлекеттерімен сауда байланыстарын әлсіреткендігі анық. Солай бола тұрса да ... ... ... әсіресе керуен саудасы өзінің дамуында бірқатар нәтижелерге жетті. Орынбор қаласы осы кездегі ... бір ... ... айналымының орталығы болды. Анықталған мәліметтерге қарағанда, 1745-1759 жылдары қазақ даласы арқылы Орынборға жеткізілген мал басының жалпы құны 1 миллион сомның ... ... ... ... ... ... ... кері әсер еткендігі де белгілі: патшалы Ресейдің казақ жерін біртіндеп басып алуының барысында жайылымның тарылуы, Ресей билігіндегі Еділ ... ... ... қазақтарының күш көрсетіп, қазақтардың малын айдап әкетіп отыруы, бірқатар қазақ руларының, соның ішінде Кіші жүз руларының алыста жатқан Қытай ... ... ... ұмтылуы; Кіші жүз сұлтандарының бір бөлігінің (Орта жүзді айтпағанда) әлі де болса Ресей билігін мойындаудан ат-тонын ала ... ... ... ... шала таныстығын пайдаланған орыс көпестерінің қазақ малшыларының тауарларын төмен бағалауы, тағы ... ... ... ... ... ... біршама белгілі орталықтары - Жәміш, Железинск, Омбы, Семей, Өскемен, Бұқтырма (1761 жылы негізі салынған) бекіністері болды. Қазақстанды отарлауда Ресейдің әскери ... ... ... ... бойындағы, Шығыс Қазақстандағы бекіністер біртіндеп әскери сипатын жоғалтып, сауда орталықтарына айнала бастады. Бұл, ... ... ... ... ерекше, айын сипат алды. XVIII ғасырдың ортасында Ертіс бойындағы бекіністерде керуен ... ... баж ... ... жинайтын арнайы мекемелердің ұйымдастырылуы, саудагер мейманханаларының ашылуы, қазақ ... ... ... ... Қазақстанның Орта Азия хандықтарымен, Ресеймен сауда көлемінің өсуіне, тауардың түр-түрінің көбеюіне мүмкіндік жасады.
XVIII ғасырдың 60-жылдары қазақ-орыс сауда байланыстарының кеңейген ... ... ... үлкен ұлы Әбілпайыз сұлтанның билігіндегі сыбан-керей, қаракерей-найман, бура-найман, Абылайдың қамқорлығындағы уақ, қыпшақ рулары Жәміш, ... ... ... ... ... байланыстарын орнатты. Қазақтардың жиі саудалайтын тауарлары: мал, малдың ... ... т.б. ... ... ... ... ... қазақ саудагерлерінің де саны өсе берді. Айырбас саудасының ірі ... бірі - ... XVIII ... 60-жылдарының соңы - 70-жылдарының басында 330-ға жуық қазақ көпестері сауда жасап тұрған. Ал Жәміш бекінісінде бір ғана 1765 жылы 350 ... ... ... Қаз ... ... пен ... жіберген 158 саудагер болған.
Қазақтармен сауданың тиімділігіне көңіл ... орыс ... ... мешіттер салғызды. Бұхар, Қоқан қазақ саудагерлерінің сұрауымен айырбас сарайларын кеңейтті. Ал Керекудің маңайында Қалқаман, Қарасу тұз көлдері ... ... Орта Азия ... сапалы ас тұзымен қамтамасыз ететін орталықтар ретінде ... ... ... тұз ... 1768 жылы 169 405, 1769 жылы - 297 187, 1770 жылы - 190 565 пұт тұз ... ... арқылы Тобылға жеткізілетін. Жылма-жыл Екатеринбург, Томск, Тобыл уездеріне Қалқаман, Кереку көлдерінен апарылатын ас тұзының ... 300 мың ... ... ... жылы ... ... ... Әбілмәмбет хан императрица II Екатеринаға хат жолдап, Түркістан ... ... ірі ... ... ... бекіністерінде шек қоймай кабылдауға рұқсат алды. Алайда орыс ... ... ... қорғаған патша үкіметі шетелдік көпестерге қазақ жерінде (әрине, Ресейдің құрамындағы) Ресейдің өзінде ... ... ... ... ... айырбастауға тыйым салды. Ресейдің ішкі губернияларынан және Сібір қалаларынан айырбаска әкелінетін басты орыс ... ... және ... ... ... ... барқыт, қалайы, қант, нан, т.б. сияқты көшпенділердің күнделікті өмір қажеттерін қанағаттандыратын тауарлар болды.
Орта Азия көпестерінің айырбастайтын ... ... да ... ... ... ... ... барқыт, қыжым, қамқа, жылтыр мата, әр түрлі жемістер, т.б. еді. Ташкент, Бұхар, Қоқан және Қашқар ... жиі ... ... ... - ... ... ... Осы қала Екатеринбург, Түмен, Тара, Курск, Қазан, т.б. қалалардан келетін көпестердің ірі сауда-саттық орталығына айналды. Шыңжаңмен жолға қойыла бастаған ... ... ... - ... ... және Бұқтырма қоныстары. Шәуешектен, Құлжадан, Ақсудан, Қашқардан келетін ... ... ... ... ... қабылдайтын. Қазақ-шетел саудасы Қазақстанның көрші елдермен экономикалық байланыстарының кеңеюіне жол ашты. Алайда қазақ-орыс саудасындағы ... ... ... бұл ... бір ... дамуына жол ашты, Қазакстанның Ресейге тәуелділігін күшейтті.
1.4. Патшалы Ресейдің жер мәселесіндегі отаршылдық саясаты.
XVIII ғасырдың 50-60-жылдары ... ... ... ... тәуелді ете түсу үшін әр қилы шараларды іске асыруға ... ... ... Орынбор қазақ әскерлерінің ұымдастырылуы, әсіресе Ертіс, Есіл және Жайық бойындағы ғасырлар бойы көшпенді мал шаруашылығының ... ... ... ... көз ... ... ... шиеленістіре түсті. Ресейдің билеуші топтарының көздеген мақсаты шұрайлы, суы мол жерден қазақтарды ... ... ... осы аудандарға орналас-тыру еді.
Петербург билеуші топтарының арнайы нұсқауларында патша үкіметінің отарлау саясаты ашық жарияланды. 1756 жылы қыркүйек ... ... ... ... ... ... жерде қазақтардың малын жаюға алғаш рет ресми шек қойылды. Ал 1757 жылғы желтоқсан айының ... Кіші жүз ханы ... ... орыс ... ... қазақтарға Жайық өзенінен мал айдап өтуіне тыйым салынды. Ертіс пен Жайық жағасына мал жаю үшін қазақ феодалдарының орыс ... ... ... ... ... ... ... бойғы жайылымдарын пайдалану құқығынан айырылды. Осындай ауыр жағдайға жол ашқан бір себеп - ресейлік отаршыл-әкімшіліктің жекелеген қазақ ... ... ... ... ... болған жағдайда ахуалды өршітіп отыруы болды. Кіші жүз ханы Нұралы мен Батыр сұлтан арасындағы осындай кикілжің нәтижесінде Петербург билеушілері Каспий ... мен ... ... ... ... қазактарға оп-оңай тартып әперді. Ең құнарлы жер орыс помещиктері князь Юсупов пен граф Безбородконың қолында қалды. ... ... ... Еділ мен ... аралығындағы жерге қазақтардың бұрынғыдай көшіп-қонуына мейлінше қарсылық білдірді. Олар қазақтардың малы ... ... ... ... шөпті басып, жайпап кетеді дегенді сылтау етті. Қазақтардың өз жерін еркінше пайдалануына жасанды шек ... ... ... әкімшілігінің Орынбор өлкесіндегі өкілдері де мойындады.
Алайда 1757 - 1758 жылдары Орынбор өлкесін басқарған П.И.Рычков пен А.И.Тевкелев Жайык бойында қазақтардың мал ... шек ... ... ... ... түрде іске асырудың орынсыз екенін түсінді және аманат алу ... ... ... оң ... ... ... ... Ал Орынбор губернаторы А.Г.Давыдов қысым көрсетуден таймады.
Далалы, құмды аудандарға ығыстырылған қазақтардың жағдайы ауырлап кетті, жұт пен ... суық ... Кіші жүз ... шаруашылығы мен күнделікті өміріне бақытсыздық әкелді.
Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарындағы қазақтардың жағдайы да ауырлады. Ертістің оң ... ... ... Сібір губерниялық басқармасының қолдауымен өздеріне қаратып алған бекініс коменданттары әр түрлі айламен Орта жүз феодалдарын бір-бірімен қырқыстырып, ... суы мол ... ... мал жаюына карсылык білдіріп отырды. Ресей бекіністерінен ... 10 ... ... 50 шакырым жерге дейін казақтардың мал жаюына тыйым салған патша үкіметі жергілікті халықтың иелігін өз ... ... ... ... ... үшін осы ... ... өр түкпірінен қылмыскерлерді, жерсіз шаруаларды, тіпті алыстағы Доннан, Башқұрт жерінен 1760 жылы қазақтарды әкеліп қоныстандырды. Тек 1799 ... ... ... император I Павелдің жарлығына сай, Орта жүз қазақтарына 45 000 отбасын өз иеліктеріне - Ертістің оң жағасына ... ... және ... мал ... рұқсат етілді.
Сонымен, XVIII ғасырдың орта шеніндегі Қазақстанның ... ... ... жаңа ... қалыптасты. Патша үкіметінің отарлау саясатына қарамастан, қазақ-орыс сауда байланыстары, Қазақстанның шет ... ... ... тиімді жағдайда дамыды. Алайда патша үкіметінің қазақтардың өз жерін пайдалануына шек қоюы, орыс-қазақ шаруаларын қоныстандыра бастауы олардың ... ... алу ... ... ... БӨЛІМ. АБЫЛАЙДЫҢ ХАНДЫҒЫ
2.1. Абылайдың қолбасшы, саяси қайраткер ... ... - ... ... мемлекетінің бұрынғы шекарасын қалпына келтіріп, өз хандығы кезінде елдің саяси-экономикалық дамуына түбірлі өзге-рістер ... ... ... ... ... ... ... баласы Абылай (Әбілмансұр) 1711 жылы дүниеге келген. ... - ... ... ... ... ... де Абылай) әскери жорықтарда ерекше көзге түсіп, алайда кейбір озбырлық ... ... ... ... ... атқа ие болған. Абылайдың он үш жасында ауылын жау шауып, әке-шеше, туыстарынан ... ... ... ... көмегімен жаудан қашып құтылған. Осы кезден-ақ Абылайдың бойынан ірі қайраткерге тән қасиеттер байқала бастаған. Ақылымен, ер-жүректілігімен, табандылығымен ерекше көзге ... ... ... ... жасырып, "Сабалақ" атанған Абылай әкесімен ағайындас Орта жүз ханы Әбілмәмбет сарайындағы ақсүйектерге келіп қосылады.
Абылайдың өмірі мен ерлігін жырлаған Бұқар жырау оның жас ... ауыр ... ... ... ...
Әй, Абылай, Абылай!
Сені мен алғаш көргенде
Түрымтайдай үл едің...
...Үйсін Төле бидің
Түйесін баққан күл едің...
...Абылай атың жоқ еді,
"Сабалақ" ... жүр ... ... ... ... қарсы күреске белсене ат салысқан Абылай қазақтарды жоңғар шабуылдарынан құтқарып, елдің тыныштығын, ... ... ... ... ... етіп ... Екі ірі ... - Цин және Ресей империялары арасында қыспақта тұрған елдің жағдайын, тап қазіргі ең ірі ... - ... ... ... түсіне білген Абылай басқа да ірі феодалдар ел ... үшін ... арқа ... де ... ... ... ... Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен Абылай Орскіге келіп, Ресей ... ... ... ... ... ... князь В.Урусовтың мақсаты бүкіл Орта жүзді Ресейдің кұрамына қабылдау еді. Алайда жоңғарлармен қырғын соғықа белсене қатысқан ... ... ... ... қол ... Оған 1741 жылғы кақтығыстардың бірінде Абылайдың жоңғар тұтқынына түсіп қалуы себепші болды.
1743 жылы ... ... ... ... ... ... феодалдарымен күресті одан әрі өрістетті. Өзінің серіктері қаракерей Қабанбай, шапырашты Наурызбай, қанжығалы Бөгенбай, тарақты Байғозы, Малайсары, Баян, басқа да халық ... ... бір ... ... ... ... ... басқа да халықаралық оқиғалармен қатар Жоңғария мемлекетін ... әсер ... жылы ... ... ... қолбасшы Қалдан-Сереннің өлімінен кейін азамат соғысына тап болған Жоңғария Қазақ мемлекетіне бұрынғыдай қауіп төндіруден қалды. Алайда әлі де ... ... ... ... ... ... ... жоңғар тағынан дәмелілердің бірі - Әмірсана Абылайдан пана табу үшін Орта ... ... ... ... 1752 жылы ... Орта ... басып кіруіне себепші болды. Абылай сұлтан Әмірсананы жоңғар билеушісі Лама Доржының қолына Ұлытау теңірегінде ... ... ... ... ... ... көндірді. Алайда қазақ билеушілерінің бір тобы Абылайдың бұл саясатымен келіспеді. Күші әбден сарқылған Жоңғарияның қиын жағдайын шебер пайдаланған Абылай, 1753 жылы ірі ... ... ... ... ... ... еді. Лама ... қаза тауып, оның орнына Әмірсананың одақтасы, тақтан үміткер Дабашы қонтайшы болды. Енді ... ... ... ... жаңа ... ... карсы бас көтеруінің сәтсіздікпен аяқталуы қазақ-жоңғар, цин-жоңғар байланыстарын шиеленістіріп жіберді. Әмірсана Пекин сарайының қолдауына арқа сүйеп, өз елінде билеуші болу ... ... ... ... тырысты. 1755 жылы көктемде Әмірсана бастаған Маньчжур-Цин қарулы күштері Жоңғарияға басып кірді. Әлсіреген, ішкі ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге халі болмады.
1755 жылдың жазына қарай ойрат елі жаулап алынды. Алайда Әмірсананың қалмақтардың ханы болу ... ... ... ... ... ... ... енді өзінің қаруын Маньчжур-Цин әскеріне қарсы бағыттап, азаттық күрестің басшысына айналды. Цин әскерімен қақтығыста ... ... ... тағы да өзінің жақтастарымен баспана іздеп, Абылайдың иелігіне қашуға мәжбүр болды.
Абылайдың мақсаты - жоңғар ... ... олар ... ... ... ... өңірдегі қазақтардың тарихи иелігін қайтарып алу еді. Әмірсананың қазақ жеріне паналауын Маньчжур-Цин әулеті көрші елге үрей ... ... ... ... үшін ... Әмірсананы ұстап беруден бас тартқан Абылайға "сабақ ... үшін және ... ... ... шығып бос қалған Жоңғария мен Қазақстан шекарасындағы иеліктерді тезірек өзіне қарату мақсатында Цин үкіметі ... мол ... ... ... туы ... үш ... ... жиналды. Кіші жүзден Ералы сұлтан бастаған қол көмекке келді. Жақсы қаруланған, ірі шайқас жүргізуден мол тәжірибесі бар, зеңбіректермен ... ... ... ашық ... тұру қиын еді. ... ... Фу Дэ, Чжао Хой ... әскер 1757 жылдың маусым айында Қазақстан шекарасына басып кірді. Қазақстандық Алтайдағы Ресей империясьшың тау-кен ... ... ... ... ... де ... төнді. Әмірсана отбасымен Тобольскіге аттандырылды. Цин әулетімен әскери-саяси тартыстың қазақ елі үшін қауіптілігін түсінген Абылай хан, Әбілмәмбет, Әбілпайыз ... ... ... ... ... ... ... шешуге бел байлады. Сөйтіп, XVIII ғасырдың 20-30-жылдарында жонғарлар басып алған шекаралық аймақтағы жайылым жерлер ... ... ... ... Абылай ханның кезіндегі Қазақ хандығы. Ресей және Қытаймен қарым-қатынас.
Географиялық жағынан екі ірі ... ... ... ... ... билеушісі Абылайдың басты мақсаты - мемлекет дербестігін қалай да сақтап қалу еді. ... ... ... ... ... ... арадағы қайшылықтарды өзара тиімді нәтижелермен Дипломатиялық шаралардың шебері Абылай, хан болып ... ... де, ... ... ... ... Зайсан көлінің шығысына қарай жатқан тарихи қазақ жерін қайтаруда қыруар күш-жігер жұмсады. Жоңғария тарихи сахнадан мүлде жоғалып, оның жерін басып ... ... ... ... келісе отырып жаңа шекара белгіледі.
1760 жылы қытайлар Тарбағатай тауы маңында көшіп-қонып жүрген қазақ руларын батысқа қарай ығыстырып тастауға күш салды. ... ... ... Цин шешуге күш салып отырды.
1757-1760 жылдары қазақ елінің ... жер ... ... қамтамасыз ету мақсатында Абылай Пекинде Қытайдың да билігін мойындайды. Бір жағынан ... 1740 -1742 ... ... ант ... ... ... ... қабылдауын дипломатиялық шепгім деп бағалады. Абылай сонымен қатар Орта Азия елдерімен байланысын дамытуға да ... ... XVIII ... ... ... Абылай бірқатар соғыстарда Ходжент әміршісіне, Ташкент бегіне соққы берді. Қазақтар жоңгарлармен соғысып жүргенде өзбек бектеріне ауып ... ... ... ... Созақ және басқа бірнеше қалаларды Абылай күшпен қайырып алып, ... ... ... Олар ... ... ... тұруға міндеттелді. Қазақстанның халықаралық жағдайы жақсара бастады.
1771 жылы Орта жүздің ханы Әбілмәмбет дүние салды. Қазақ хандығында ... ... ... ... билеушінің ұлы Әбілпайызды емес, халық арасында зор беделге ие Абылайды ақ киізге көтеріп, хан сайлады. Белгілі саяси қайраткерді үш ... ... Орта ... ханы ғана ... барлық қазақтың билеушісі деп тануы оның Жоңғарияға қарсы азаттық күрестегі, халықтың басын біріктірудегі рөлін, Ресей және Қытай мемлекеттерімен дұрыс дипломатиялық ... ... іс ... ... ... ... ... мойындауы еді.
Дегенмен, Ресей үкіметі өзінің "сазайын тартқыз да ... ... ... ... отырып, біріккен Қазақ мемлекетінің өркендеп-дамуына күштар болмаса да, 1778 жылдың 24 мамырында Орта ... ханы етіп ... ... ... ... ... тиісті ханға лайықты символды қабылдауға Орынбор немесе Троицк қалаларына барудан бас тартты. II Екатерина оны Орта жүздің ханы етіп ... ... ... ... ... ... ханның туған ауылына жеткізді.
Абылай хан қазақ хандығын билеуде бірқатар жаңа өзгерістерді ... ... ... ескі ... "Қасым ханның қасқа жолында", атақты даналар Қазыбек және Төле билердің қатысуымен қабылданған Тәуке ханның "Жеті ... ... хан ... ... ... Абылай мойындамады. Ірі ұлыстарды билеуге хан өзіне жақын сұлтандарды тағайындады. Сот істерін ... ... сай ... билер қызметіне Абылай шек қойды. Өз сарайында топтасқан халық батырларының қолдауына ... ... ... ... ... іске ... отырды. Өзіне қарсы тұрғандарды ханның қатыгездікпен басып тастағандығы да айғақ.
Хансонымен қатар қазақ елінің шаруашылық құрылымына да өзгерістер енгізуге тырысты. ... ... пен ... бойында, Көкшетау, Тарбағатай өңірлерінде егін шаруашылығын дамытуын қолдады. 1761 жылы императрица II Екатеринаға жолдаған хаттарының бірінде ... үй ... үшін ... ұста 200-300 пұт ... ... сұраған.
Петропавлға жақын жерде, Көкшетауда, Ертіс өңірінде, кейінірек Ақтәбе маңайында, Ой (Уйская) шебіне іргелес ауданда қыстақтары болған Абылай қазақтар үшін егін ... ... да ... жете ... ... ... дәстүрін, мәдениетін дамытуға тұрақты көңіл бөлді. Оның төңірегіне атақты жыраулар мен күйшілер, шешендер, ... ... ... суырыпсалма ақындар топтасты. Солардың қатарында кедей ортадан ... ... өте бір ... ... ... ... ерлігін жырлаудан талмаған, сондай-ақ ханға жақын болған ... ... ... ... ... ең ірі тұлғалардың бірі, Абылайға сан шумақтарын арнаған ... ... да бар еді. ... кеңесшісі өрі қазақ хандығы дербестігінің жаршысы Бұқар жырау ханның ішкі және сыртқы саясатына мейлінше әсер ... ... адам ... ... ... Абылайдың хандық билігін қорытындылай келе, Бұқар жырау төмендегіше жырлайды:
...Хан Абылай атандың
Дүниеден шықпай мініңіз.
Алтын тақтың үстінде ... ... ... ... ... ... жесірге
Ешбір жаман қылмадың.
Әділдікпен жүрдіңіз,
Әдепті іске кірдіңіз...
Абылай 1781 жылы ... ... Ол ... ... ... кесенесінде жерленді. Алғашында артында қалған көп ұрпағы (30 ұл, 40 қыз) үш ... ... ... билеуге тырысканымен, оның құрған мемлекеті өзі өлгеннен кейін әлсірей бастады. Абылайдың бас мираскоры Уәли ... ... ... Орта жүз ханы ... танығанымен, ол мемлекет басқаруда табандылық көрсете алмады. ... ... ... ... ... сияқты қамтамасыз ете алмады. Оған себепші болған патша үкіметінің отаршыл саясаты екендігі белгілі.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Алтай өлкесі мемлкеттік мұрағаты, 103-қор, ... 55-іс. ...
2. Ш. ... Абылай. М., 1951 ж.
3. Казахско-русские отношения в ... ... ... и материалы. Алма-Ата. 1961. С.115.
4. Валиханов Ч. ... соч. В 5-ти т. Т.І. 1985. С. ... Бір ... – 1,0668 ... тең.
2. Жергілікті аты – Қызылжар.
3. Фу Дэ, Чжао Хой – Қытай қолбасшылары бастаған ... (1757 ж.)
1. 1735 жылы ... ... ... ... ... қарсы азаттық күресте қуғынға ұшыраған башқұрттардың Қазақстанға бас сауғалаған адам саны:
а) 20 мың с) 50 мың е) 55 ... 25 мың d) 5 ... ... ... ел ... тарихи сахнадан жойылуы:
а) 1758ж с) 1681ж е) ... 1761ж d) 1755ж
3. ... өмір ... 1701 -11 ж.ж с) 1701 –81 ж.ж е) 1711 -71 ... 1711 -81 ж.ж d) 1712 -81 ... ... – орыс ... байланысының кеңейген кезі:
а) XVIII ғ. 50ж с) XVIII ғ. 60ж е) XV ғ. ... XVIII ғ. 20ж d) XVII ғ. ... ... атасының аты:
а) Уали с) ... е) ...
в) ... d) ...
6. ... аталған адам:
а) Абылайдың өзі с) Абылайдың атасы е) Абылай туралы жазған адам
в) Абылайдың әкесі d) ... ... ... қай жылы хан болып сайланды:
а) 1711ж с) 1771ж е) ... 1781ж d) 1745ж
8. ... ... ... ... аймақтағы жайылым жерлер дипломатиялық жолмен қайтарылып алынды:
а) XVIII ғ. 20-30 ж.ж с) XVIII ғ. 40-50 ж.ж е) XVIII ғ. ...
в) XVIII ғ. 30-40 ж.ж d) XVIII ғ. 20-40 ж.ж ... ... ... және ... министрлігі
Абылай хан атындағы ҚХҚ ж ӘТУ
Р е ф е р а ... ... XVIII ... ... ... ХАН.
Орындаған: Досымбаева Г.М.
ПФИЯ 110 топ
Тексерген: Ақынжанов М.А.
Алматы, 2009

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы13 бет
Алашорда10 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
DELPHI ортасында мәлметтер қорымен жұмыс жасау24 бет
Delphi-де математикалық есептеуге арналған бағдарлама құру19 бет
Delphi-де мәліметтер қорын құру технологиялары жайлы ақпарат7 бет
MS Access ортасында мәліметтер қорын құру4 бет
Бағдарламалау тілінің редакторы (IDE)12 бет
Граф тиімділік есептерін шешу әдістерінің алгоритмдері мен программалары42 бет
Полимерлі материалдарды биотехнологияда қолдану: антибиотиктер жасау, өндірістік ағындарды тазарту8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь