Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін дамыта оқыту әдістемесі

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.1 Қазақ тілі әдістемесінде дамыта оқыту мәселесінің қойылуы,
зерттелу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін дамыта оқытудың лингвистикалық негiз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
1.3 Жан қуаттарын дамыту . дамыта оқытудың негізі ... ... ... ... ... ... ... ..34
1.4 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тiлiн
дамыта оқытудың педагогикалық негiздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
1.4.1 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың тәрбиелiк мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

2 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ
тiлiн дамыта оқытудың әдiстемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70

2.1 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тiлiн дамыта оқытуға арналған жаттығулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70
2.2 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ
тiлiн дамыта оқытуда қолданылатын әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84
2.3 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың тиімді амалдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 101
2.4 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың тиiмдiлiгiн эксперимент
жүзінде дәлелдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 117
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..129 Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..133
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..140
Зерттеу жұмысының өзектiлiгi. Соңғы кездерi қоғамдық өмiр мен ғылыми-техникалық прогрестегi болып жатқан өзгерiстер мен жаңарулар, олардың қарқынды дамуы халыққа бiлiм беру ісінің заман талабына сай болуын міндеттейді. Ол жөнінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан 2030» стратегиялық құжатында [1], 2006 жылғы жылғы наурыз айындағы қазақстандықтарға арнаған Жолдауында [2] және Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында [3] нақты айтылады.
Елiмiздiң егемендiк алып, өркениеттi, дамыған елдер қатарына қосылуы – қоғамның әрбiр азаматының шығармашылық тұлға болуын талап етедi. Бiлiмi мен мәдениетi жоғары XXI ғасыр адамын қалыптастыру қажеттiгi барлық бiлiм беру мекемелерi мен қоғам алдына жаңа маңызды мәселелер қойып отыр. Бұл туралы Қазақстан Республикасы «Бiлiм туралы» Заңында: «Бiлiм беру жүйесiнiң басты мiндетi – жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкiндiктерiн дамыту, адамгершiлiк пен сауатты өмiр салтының берiк негiздерiн қалыптастыру, жеке басының дамуы үшiн жағдай жасау арқылы интеллектiн байыту»,- деп көрсетiлуi көтерілiп отырған мәселенiң заман талабынан туындап отырғандығын көрсетедi [4].
Егемен елiмiздiң жарқын болашағы, елдегi болып жатқан проблемалар мен олардың шешу жолдарын табу, қиындықтарды жеңе бiлу, мемлекетiмiздiң келешегiн жоспарлау – тек шығармашыл адамдар қолынан келетiн iс. Шығармашыл жеке тұлғаны тәрбиелеу мен оқыту жоғары оқу орындарында дамыта оқыту идеясымен ұштастырыла жүргізгенде тиімді болатынын оқу процесі дәлелдеп отыр.
Соңғы жылдары жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн қатысымдық тұрғыдан меңгертумен қатар, студенттердiң мамандығын ескере отырып оқыту мәселесi де маңызды. Өйткенi, бүгiнгi күнгi студент – ертеңгi күнi маман. Олар мемлекеттiк тiлдi өз дәрежесiнде жетiк меңгерумен қатар, өз мамандығына байланысты лексиканы игерiп, iс-қағаздарын сауатты жүргiзудi үйренуi қажет. Басқаша айтқанда, тiл үйренушi алған бiлiмiн өзiнiң күнделiктi кәсiби қызметiнде пайдалана алатындай дәрежеге ие болуы керек. Өйткенi қазақ тiлiн жетiк бiлуге деген талап - өмiрдiң өзi тудырып отырған маңызды мәселе.
Өнеркәсіп пен экономиканың қарқындап дамуы, халық санының қарқындап өсуі экологияның нашарлап кетуіне әсерін тигізуде. Соңғы жылдары пайдалы қазба қорларының азаюы, жер бетіндегі өсімдіктер мен жануарлардың кейбір түрлерінің біржолата құрып кетуі, атмосфералық ауаның шектен тыс ластану қаупі арта түсті. Қоршаған ортаның шектен тыс ластануына, көркем табиғаттың бұзылуына қарсы қоғам аландаушылық білдіруде. Экология – қазіргі кезде дүние жүзінде тұратын әрбір адам мен қоғамның басты проблемасына айналды. Бұл жөнінде ел Президенті Н.Ә.Назарбаев халықаралық стандарттарға сәйкес қоршаған ортаны қорғау және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуді негізгі басымдықтардың
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030. Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Алматы: Білім. 1997, 256 б.
2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2006 жылдың наурыз айындағы қазақстандықтарға арнаған Жолдауы // «Казахстанская правда». -2006. -№ 45-46.
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан, 2003, 26 желтоқсан.
4. Қазақстан Республикасының Бiлiм туралы Заңы. Алматы.Жетi жарғы. 1999. 96 б
5. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т.2. Проблемы общей психологии. Под редакцией В.В.Давыдова. М. Педагогика. 1982. 504 с.
6. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. Алматы.Ғылым. 1973. 446 б
7. Коменский Я.А. Избранные педагогические сочинения. М. Учпедиз. 1939. -/.
8.Ушинский К.Д. Собр. Сочинении. Т.6. -М.-Л., Изд. АПН РСФСР. 1949. 488 с.
9. Макаренко А.С. Избранные педагогические сочинения. В 7 томах. Т.5. М.АПН РСФСР. 1957. 510 с.
10. Алтынсарин Ы. Өнер-бiлiм бар жұрттар. Алматы. Жалын, 1991. 240 б.
11. Абай. Қара сөз. Книга слов. Семей. Международный клуб Абая. 2001. 260 с.
12. Аймауытұлы Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. Том 4. Психология. Алматы. Ғылым. 1998. 447 б.
13. Венгер А.А. Восприятие и обучение. М. Просвещение. 1969. 365 с.
14. Обухова Л.Ф. Этапы развитие детского мышления. М.Изд., МГУ. 1972. 152 с.
15. Калмыкова З.И. //Особенности генезиса продуктивного мышления детей с задержками психического развития. Дефектология. 1978, №3. стр. 3-8.
16. Махмутов М.И. Проблемное обучение. М. Педагогика. 1975. 367 с.
17. Якиманская И.С. Развивающее обучение. М.Педагогика. 1979. 144 с.
18. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: Опыт теоретического и экспериментального психологического исследования. М. Педагогика, 1986. 240 с.
19. Занков Л.В. Обучение и развитие: Экспериментально педагогическое исследование. М.Педагогика. 1975. 440 с.
20. Калмыкова З.И. Психологические принципы развивающего обучения. М.Знание. 1979. 48 с.
21. Кабанова-Меллер Е.Н. Учебная деятельность и развивающее обучение. М. Знание. 1981. 96 с.
22. Кириллова Г.Д. Особенности урока в условиях развивающего обучения:Учебное пособие. Л. ЛГПИ. 1976. 147с.
23. Власенков А.И. Развивающее обучение русскому языку. (IV-VIII кл.) Пособие для учителей. М. Просвещение. 1982. 208 с.
24. Занков Л.В. Избранные педагогические труды. М.Педагогика. 1990. 424 с.
25. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: Опыт теоретического и экспериментального исследования. М. Педагогика. 1986. 240 с.
26. Донская Т.К. Методические основы развивающего обучения русскому языку, д.п.н. М.1990. 416 с.
27. Мильруд Р.П. Развивающее обучение средствами иностранного языка в средней школе. Автореф. дис. на соискание д.п.н. М. 1992. 32 с.
28. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi грамматикасы. Алматы.Қазақстан. 1936.
29. Сарыбаев
30. Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тiлi методикасының мәселелерi. Алматы. ОҚБ. 1950. 192 б.
31. Рахметова С. Қазақ тiлiн оқыту методикасы. А.Мектеп. 1975. 184 б.
32. Өмiрбаева К.О. Оқу орыс тiлiнде жүретiн мектептердiң 5-сынып оқушыларының сөйлеу тiлiн деңгейлiк тапсырмалар арқылы оқыту. П.қ.к. атағын алу үшiн дайындалған диссертация. Алматы. 2001. 190 б.
33. Құрманова Н.Ж. Қазақ мектептерінде сөз тіркесі синтаксисін дамыта оқыту технологиясының әдістемелік негіздері: педагогика ғыл. докторы... дисс: 13.00.02. -Алматы, 13.00.02. -Алматы: ҚазМемҚызПи, 2004. -365 б.
34. Нұржанова Ж. Қазақ тiлiн тиiмдi оқыту жолдары. Әдiстемелiк құрал. Алматы. Ғылым. 2001. 129 б.
35. Тұрғынбаева Б.А. Дамыта оқыту технологиялары. Оқу-әдiстемелiк құрал. Алматы. 2000. 90 б.
36. Жалпы бiлiм беретiн мектептiң бастауыш сатысында бiлiм мазмұны тұжырымдамасы. //Қазақстан мектебi. 1997. № 9-10, 3-11 б.
37. Головин Б.Н. Введение в языкознание. Изд. 4-е. М.Высшая школа. 1983. 231с.
38. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. Алматы. РБК. 2000. 207 б.
39. Қазақ тiлiн оқыту методикасы. Ред. Басқарған Б.Құлмағамбетова. А. Мектеп. 1988. 240 б.
40. Қазақ тiлiнiң түсiндiрме сөздiгi. Жалпы редакциясын басқарған А.Ы.Ысқақов. 6-том. Алматы. Ғылым. 1974.-624 б.
41. Болғанбаев Ә. Қазақ тiлiнiң синонимдер сөздiгi. Алматы. Қазақ мем.оқу.пед.бас. 1962. 420 б.
42. Жороқпаева М. Ет-сүт биотехнология бөлiм студенттерiне қазақ тiлiн тыңдалым әрекетi арқылы оқыту әдiстемесi (жоғары оқу орындарының орыс бөлiмдерiне арналған). Алматы .2002. 156 б.
43. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздiгi. Алматы. Сөздiк-словарь. 2002. 192 б.
44. Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс тiлiндегi мектептерде қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi. А. Ана тiлi. 1996. 208 б.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ӘОЖ 378.147:811.512.122.504 ... ... ... ... ОҚУ ... ... БӨЛІМ СТУДЕНТТЕРІНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІН ДАМЫТА
ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ (ОРЫС БӨЛІМІНІҢ ЖАЛҒАСТЫРУШЫ ТОПТАРЫ ҮШІН)
13.00.02 – ... және ... ... мен ... орта және ... бiлiм беру ... ... тiлi)
Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесiн алу үшiн
дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшi: педагогика ғылымдарының
докторы,
профессор Ф. Ш. ... ... ... ... оқу ... ... бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың теориялық
негіздері..............................8
1.1 Қазақ тілі ... ... ... ... қойылуы,
зерттелу
жайы........................................................................
.........................8
1.2 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін
дамыта оқытудың лингвистикалық
негiз..................................................23
1.3 Жан қуаттарын дамыту - дамыта оқытудың
негізі..............................34
1.4 Жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық
негiздері...............................................48
1.4.1 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың тәрбиелiк
мәні............................................58
2 Жоғары оқу ... ... ... ... қазақ
тiлiн дамыта оқытудың
әдiстемесі.........................................................70
2.1 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тiлiн
дамыта оқытуға арналған
жаттығулар...................................................70
2.2 ... оқу ... ... ... ... қазақ
тiлiн дамыта оқытуда қолданылатын
әдістер............................................84
2.3 Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн ... ... ... ... оқу ... экология бөлім студенттеріне
қазақ тiлiн дамыта оқытудың тиiмдiлiгiн ... ... ... ... Соңғы кездерi қоғамдық өмiр мен ғылыми-
техникалық прогрестегi болып жатқан ... мен ... ... ... ... бiлiм беру ... заман талабына сай болуын
міндеттейді. Ол ... ... ... ... ... 2030» ... ... [1], 2006 жылғы
жылғы наурыз айындағы қазақстандықтарға арнаған Жолдауында [2] ... ... 2015 ... дейінгі білім беруді ... [3] ... ... ... алып, өркениеттi, дамыған елдер қатарына қосылуы –
қоғамның әрбiр азаматының шығармашылық тұлға болуын талап етедi. ... ... ... XXI ... ... қалыптастыру қажеттiгi барлық бiлiм беру
мекемелерi мен қоғам алдына жаңа маңызды мәселелер ... ... Бұл ... ... «Бiлiм туралы» Заңында: «Бiлiм беру жүйесiнiң басты
мiндетi – жеке ... ... ... және дене ... ... пен ... өмiр салтының берiк ... жеке ... ... үшiн жағдай жасау арқылы ... деп ... ... отырған мәселенiң заман талабынан
туындап отырғандығын көрсетедi [4].
Егемен елiмiздiң жарқын болашағы, елдегi болып ... ... ... шешу ... табу, қиындықтарды жеңе бiлу, мемлекетiмiздiң
келешегiн жоспарлау – тек шығармашыл адамдар қолынан келетiн iс. ... ... ... мен ... ... оқу орындарында дамыта оқыту
идеясымен ұштастырыла ... ... ... оқу ... ... ... жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн қатысымдық тұрғыдан
меңгертумен қатар, студенттердiң ... ... ... ... ... ... Өйткенi, бүгiнгi күнгi студент – ... күнi ... ... тiлдi өз дәрежесiнде жетiк меңгерумен қатар, өз ... ... ... ... ... ... үйренуi қажет.
Басқаша айтқанда, тiл үйренушi алған бiлiмiн өзiнiң күнделiктi кәсiби
қызметiнде пайдалана алатындай дәрежеге ие ... ... ... ... ... бiлуге деген талап - өмiрдiң өзi тудырып отырған маңызды мәселе.
Өнеркәсіп пен экономиканың қарқындап дамуы, халық ... ... ... ... ... әсерін тигізуде. Соңғы жылдары пайдалы
қазба қорларының азаюы, жер бетіндегі өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс ластану
қаупі арта түсті. Қоршаған ортаның шектен тыс ластануына, көркем табиғаттың
бұзылуына қарсы қоғам аландаушылық білдіруде. ...... ... ... ... ... адам мен қоғамның басты проблемасына ... ... ел ... ... ... стандарттарға сәйкес
қоршаған ортаны қорғау және ... ... ... етуді
негізгі басымдықтардың бірі ретінде санап, бүгінгі күннің кезек күттірмес
өзекті ... ... атап өтті ... ... ... әлеуметтік-экономикалық факторлардың
әсерінен туындайды. Сондықтан бұл мәселелерді шешу жеке тұлғалардың, жалпы
халықтың табиғат пен ... ... ... мен ... ... ... ... тиіс. Адамзат өзі өмір сүріп отырған қоғамның
экологиялық қауіпсіз дамуына үлес қосып, экологиялық білім мен ... ... ... ... ... қажет.
Табиғат жанашырлары – эколог-мамандардың еліміздің көркем табиғатын
қорғап, экологиясын сақтауға үйретуде және ... ... ... ... ... шығармашылықпен жұмыс істеуіне қазақ тілін дамыта
оқытудың маңызы үлкен. ... ... ... ... ...... ... дағдыға қол жеткізу ғана емес, ақпаратты өзі іздеп табу, талдау және
ұтымды пайдалануға ... ... оқу ... экология бөлім студенттеріне қазақ
тiлiн дамыта оқытудың бүгiнге дейiн әдiстеме ғылымында ... ... оның ... тұрғыдан теориялық та, тәжiрибелiк те
зерттелмеуi зерттеу тақырыбының өзектілігін дәлелдейді.
Жалпы дамыта оқыту ... өз ... ... ... ... ... ... бастайды. Ал оны
ғылыми негізде ... ... ... ... ... ... ... М.Монахов, М.М.Мұқанов болды. Осы
мәселе бойынша Т.К.Донская, Р.П.Мильруд, ... ... ... К.Жақсылықова, А.Жапбаров, Н.Тойбазарова,
А.К.Жанабилова, Б.Т.Қабатайдың ғылыми-зерттеу ... ... пәнi - ... оқу ... экология бөлімі жалғастырушы топ
студенттеріне қазақ тiлiн дамыта оқыту әдістемесі.
Зерттеу нысаны – жоғары оқу орындары экология ... ... ... қазақ тiлiн дамыта оқыту үрдісі.
Зерттеу жұмысының мақсаты – ... ... ... жеке ... ... дамытуға бағытталған қазақ тiлiн үйретудің әдістемесін
жасау; студенттердің танымдық әрекетін дамытуда тиімді әдістемелік амал-
тәсілдерді іздестіру.
Зерттеу жұмысының мiндеттерi:
- ... оқу ... ... мамандығы негiзiнде қазақ тiлiн
дамыта оқытудың ғылыми-теориялық негiздерiн айқындау;
- экология мамандығына қатысты қазақ тiлiн негiзiнде ... ... ... ... ... тiлiн ... ... жалпы және арнайы мақсаттарын зерттеу,
студенттердiң жеке тұлғалық белсендiлiгiн, қатысымдық- ... ... ... ... оқу орындарында қазақ тiлiн қатысымдық ... ... ... мен амал-тәсiлдерiн қарастыру;
- жоғары оқу орындарында экология мамандығы ... ... ... ... ... ... ... тапсырма, жаттығу түрлерiн
анықтау;
- жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн дамыта оқытудың ... ... ... ... ... ... Жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн дамыта
оқыту, бiрiншiден, олардың теориялық ойлауы мен ... ... ... ... ... ... қабiлетiн жетілдіреді.
Үшiншiден, емiн-еркiн тiлдiк қатынас ... ... ... ... ... дамытушылық жаттығулар мен тапсырмалардың түрлерi
жоғары оқу орындарының орыс ... ... ... тiлiнде бiлiм
деңгейi мен сапасын жақсартуға көмектеседi.
Зерттеудің жетекшi идеясы. Дамытушылық тапсырмалар мен ... ... ... студенттердің теориялық ойлауын ... ... ... жол ... ... ... ... әдiстанымдық негiзi. Зерттеуде лингвистика,
педагогика, психология, тiлдi үйрету әдiстемесiндегi ... ... ... ... мен ... ... басшылыққа алынды. Сондай-ақ
жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн дамыта оқытуға байланысты тiлдiк қатынас
теориясы мен оның ... ... ... ... ... әдiстерi:
- мемлекеттiк заңдарды, бағдарламаларды, тұжырымдамаларды, оқулықтарды
тақырып тұрғысынан жүйелей, сараптай, жинақтай отырып ... ... ... ... туралы педагогикалық, психологиялық еңбектер мен
зерттеулердi iрiктеу, тұжырымдау және озық ... ... ... ... iс-әрекет нәтижесiне ... ... ... ... қорытындылау.
Зерттеудiң ғылыми жаңалығы:
- жоғары оқу орындарында экология мамандығы негiзiнде дамыта оқытудың
ғылыми әдiстемелiк негiзi айқындалды;
- қазақ тiлiн ... ... ... оқытуға байланысты ғылыми-
әдістемелік сипаттама беріліп, оның негiзгi белгiлерi анықталды;
- ... ... мен ... ... ... ... түрлері енгізілді;
- экология бөлім студенттеріне қазақ тіліне дамыта оқытуда жүргізілетін
жұмыс түрлері жүйеленді, оны ... ... ... ... ... оқу ... экология мамандығы негiзiнде дамыта оқытуда
жаттығу ... ... ... дамытушылық болып жіктеліп, оны игертудің ... ... ... ... рет жоғары оқу орындарының орыс
топтарында экология мамандығы негiзiнде қазақ тiлiн дамыта оқыту мәселесi
зерттелдi. Болашақ ... ... ... тiлiн ... ... ... мен тапсырмалар жүйесі жасалынды. Дәстүрлі оқыту жүйесіндегі
әдістемелік ... ... ... ... сай келе бермейтіндігі
ескеріліп, оны дамыта оқыту арқылы ... ... ... екендігі
дәлелденді.
Зерттеудiң тәжiрибедегi маңызы:
- диссертацияда ... ... ... ... ... ... жүйесiн орта, арнаулы оқу орындарында қазақ тiлi пәнiн оқытуда
пайдалануға болады.
- зерттеу жұмысында қол жеткізген нәтижелер ... ... ... ... ... ... ... құралдарын жазуда
қажетті мәлімет болып табылады.
- ... ... ... ... ... ... әдістемесі пәнінен
арнайы курстар түрінде ұсынуға болады.
Зерттеу жұмысының көздерi:
- Қазақстан ... Бiлiм ... ... ... ... оқу ... мен ... Қазақстан Республикасы
Үкiметiнiң қаулы-қарарлары, тұжырымдамалары, жаңа ... ... ... ... ... байланысты әр кезеңдегi педагог,
психологтардың, әдiскерлердiң ғылыми-әдiстемелiк ... ... ... ... үш ... бөлiнiп жүргiзiлдi.
Бiрiншi кезеңде /1999-2001/ зерттеу ... ... ... психологиялық, әдiстемелiк еңбектер
қарастырылды. Студенттердiң тiлдiк, ойлау қабiлетiн, сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... жүргiзiлдi.
Экология мамандығы студенттеріне қазақ тiлiн дамыта оқытуға қатысты
жұмыстар жүйесi ... ... ... қазақ, орыс, шет тiлiн оқыту ... ... ... ... ... ... ... жолдары
сұрыпталынып алынды. Қазақ тiлiн дамыта оқытуға қатысты жұмыстар жүйесi
жүргізілді.
Үшiншi ... ... ... ... ... өткiзiлiп, алынған нәтижелер ... тiлдi ... ... ... сарапталды. Сондай-ақ теориялық, тәжiрибелiк
тексеру жұмыстарының нәтижелерi жинақталып, зерттеу ... ... ... бойынша қорытынды шығарылды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- жоғары оқу орындарының экология ... ... ... ... ... олардың жеке тұлғасын қалыптастыруға, шығармашылық қабілетін
жетілдіруге игі әсерін тигізеді;
- қазақ ... ... ... ... ... дамытушылық
жаттығулар мен тапсырма түрлерін дұрыс iрiктеу арқылы студенттердің тіл
байлығын, сөздік қорын, ойлау қабілетін жан-жақты ... ... ... ... ... қазақ тілін дамыта оқытуда қатысым
әдiсiн ... ала ... ... ... ... ... еркін меңгеріп,
жеке тұлғаның ой-пікірін жүйелі, шебер, дәлелді ... ... ... тілін қатысымдық тұрғыдан дамыта оқыту студенттердің берілген
материалды қызығушылықпен қабылдауына ықпал ... ... ... ... ... ... ... олардың
экологиялық санасының оянуына ықпал етеді.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы.
Жұмыстың негiзгi мәселелерi бойынша «Қазақ тiлi ... ... ... ... ... ... ... тiлi: бүгiнi және
болашағы», «Жас ғалымдардың ... ... ... ... ... ...... ғылымдары және
олардың инженер мамандарды дайындаудағы маңызы», «ХХI ғасырда орта бiлiм
беру; жайы және даму ... ... ... ... ... ... ... бүгiнi және болашағы», «Ғылым және
жастар» атты ... ... ... ... ... ... ... – әдiстемелiк журналдарда тақырыпқа қатысты
он мақала жарияланды. Зерттеу жұмысының негiзгi ... ... ... ... университетінің қазақ тiлi мен әдебиетi ... Абай ... ... ... педагогикалық университетiнің
қазiргi қазақ тiлi мен ... ... ... ... ... ... талқыланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық ... ... ... қорытындыдан, әдебиеттер тiзiмi мен қосымшадан тұрады.
1 ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯ БӨЛІМ СТУДЕНТТЕРІНЕ ҚАЗАҚ ТIЛIН
ДАМЫТА ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI
1. Қазақ тілі әдістемесінде ... ... ... ... ... жайы
Ғасыр аяғында болған елiмiздегi ... ... ... ... бiлiм беру ... де әсер етпей қоймады. Заман
талабына сай бiлiм беру мен ... және ... ... ... ... еттi. Осы орайда бiрқатар маңызды iс-шаралар iске ... жаңа буын ... ... ... ... ... жарық көрдi.
Бiлiм туралы қабылданған мемлекеттiк құжаттарда ... ... ... ... ... мен ... ... кезеңiнде жеке тұлға
ретiнде жан-жақты дамыту мен қалыптастыру мәселесi болды.
Елiмiздегi бұған дейiнгi дәстүрлi бiлiм беру ... ... ... ... дағдыларды игертуге ... ... жеке ... қалыптасуына аз көңіл бөлдi.
Кейiнгi қабылданған Қазақстан Республикасының "Бiлiм туралы" ... беру ... ... ...... және жалпы адамзаттық
құндылықтар, ғылым мен практика жетiстiктерi негiзiнде жеке ... ... және ... ... ... бiлiм алу ... ... жасау", - деп нақты атап көрсеттi [4,10].
Қоғам бала-бақшаның, орта және ... ... мен ... ... ... ... ... шығармашылық, ойлау т.б. қабiлеттерiн
дамыта отырып оқыту мiндетiн қойды.
Баланың дамуы оқытуға ... ... ... ертеден белгiлi.
Балалар мен студенттердiң ой-өрiсi мен ... тiл ... ... ... құралы ретiнде үйретуде дамыта оқыту жүйесi маңызды орын
алады. Көрнектi психолог Л.С.Выготский: "Баланың психологиялық дамуы ... ... ... ал ... ... ... негiзделедi" деген
пiкiрдi терiске шығарды. Ол даму мен оқытудың арасында байланыс ... және ... ... ... ... негiз болатынын, оқыту
дамудың алдында жүруi керектiгiн ғылыми түрде дәлелдедi [5,230].
Л.С.Выготский еңбегiнде бала психикасы дамуының екi сатысын ...... ... ... Бұл ... бала өз ... ... мүмкiндiгi бар, оған дайындығы да жетедi; ...... ... ... Бұл ... ... ... жұмыс жүргiзуге
дайындығы жеткiлiксiз, бiрақ оқытушының көмегi арқасында, ертеңгi күнi өз
бетiнше жұмыс жүргiзе алады. Демек, сол ... ... ... арадағы
аймағынан актуальды аймағына өтедi [5,246-247].
Кеңестiк психология, ... ... осы ... ... ... ... ... түрлiше талдайтын, олардың шешу жолдарын
ұсынған бiрнеше ғылыми ... ... ... Бұл ... өкiлдерi
көптеген мәселелер бойынша өздерiнiң ғылыми көзқарастарын да анықтады.
Мұндай мектептер қатарында көрнектi кеңес психологi Л.С.Выготскийдiң
ғылыми мектебi ерекше орын ... Бұл ... ... өсiп, ... ... шәкiрттерi мен iзбасарлары А.Р.Лурия, ... ... ... А.В.Запорожец, А.Н.Леонтьев т.б. көп үлес
қосты.
Бұл ғалымдардың дамыта оқыту туралы түрлiше ... бола ... ... ... ... қалаған психологиялық теория қағидаларына
сүйенедi. Кейiнгi ғалымдардың психологиялық ... оның ... ... ... ... кiруi осы мектептiң ұстанымдарына тiкелей
байланысты.
Ғалымдардың пiкiрi бойынша, дамыта оқыту күрделi құрылымды, бiр тұтас
педагогикалық жүйе. Дамыта ... ... әр бала ... ... ... ... басты назарға алынады және оқыту ... ... ... ... ... ... ... оқытудан
айырмашылығы оның көздеген мақсатынан, мәнi мен мазмұнынан, оқытушының рөлi
мен атқаратын қызметiнен, әдiс-тәсiлiнен, ... бiлiм алу және ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынасынан
байқалады.
Қазiргi кезде әлемдiк педагогиканың көбiнесе ... ... ... ... ... пен Д.Б.Эльконин,
Л.В.Занковтың дамыта оқыту жүйелерi. ... ... ... ... ... ... ... педагогика
факультеттерiнде оқытылады.
Баланың жеке тұлға ретiнде жан-жақты, ... ... ... ... туралы Ежелгi Египет пен ... ... ... ... да айтылып кеткен. Ежелгi грек ғалымы әрi
философы Сократ өзiнiң ... ... ... ереже бермей сұрақтың
жауаптарын өз бетiнше табуға жетелеген. ... сол ... ... ... ... жатқан дамыта оқыту немесе проблемалық оқыту дегенге
келедi. Бұл әңгiме әдiсi "сократтық" деп аталған.
Қазiргi кезде айтылып жүрген және кең өрiс жая ... ... ... ... шығыстың ұлы ғұламалары Әбу-Насыр-әл-Фараби, Абдуали-Ибн-
Синаның да шығармаларында көрiнiс ... ... ... ... ... ұғымдарына түсiнiктемелер бередi [6,219-
217].
Көптеген педагог – ... ... ... ... ... ... ХVII ... педагогикалық ғылымның негiзiн ... ... ... қабiлеттерiн дамыту, бiлiмге деген
құлшынысын ояту мәселесiне ... ... "Мен өз ... ... ... сөйлеуге, оны тәжiрибеде қолдануға дамытамын", - дейдi [7,121].
Орыстың ұлы педагогi К.Д.Ушинский оқытудың дамытушылық сипаты болуына
ерекше назар ... Ол өз ... ... ... жаңа әдiстемесiн
жасады. Бұл жөнiнде: "Я не потому предпочитаю звуковую методику, что дети
по ней выучиваются скорее читать и ... но ... что ... ... ... цели, метода это в то же время дает самодеятельность
ребенку, беспрестанно упражняет внимание, память и ... ... ... ... ним ... расскрывается книга, оно уже значительно подготовлено
к пониманию того, что ... и ... в нем не ... а ... к ... - ... [8,272].
Педагог Н.К.Крупскаяның педагогикалық ... оқу ... ... тек ... ... ету ғана ... сонымен бiрге
олардың жеке тұлға ретiнде қалыптасулары тиiс екендiгi айтылады.
Ал А.С.Макаренко ... ... ... оқыта отырып
тәрбиелеу мәселесiн көтередi. Ол баланың тұлғалық дамуын болжағанда, оған
тәрбие процесiнiң ... ... ... ... ... ... ... адамды тәрбиелеуде ұжымның негізгі орын алатындығына баса ... ... ... ... ... ... жеке тұлға, азамат ретiнде қалыптасу мәселесiне көп көңiл ... ... ... ... ... оқулығын жазғанда "Қазақ
балаларының ойына ой ... ... ... ... ... және балаларды әр нәрсеге ақыл-оймен қарай бiлетiн ... ... баса ... ... ... ... ... қалыптастыру үшiн олардың ойлау қабiлетiн дамыту керек деп
есептеген. Баланы дұрыс ойлауға төселдіру арқылы оны ... ... сол ... өзінде білген.
Халқымыздың ұлы ақыны А.Құнанбаев бала тәрбиесі, ұрпақ мәселесіне көп
көңіл бөлген. Данышпан Абай ... ... ... ... ... ... тумайды: естiп, көрiп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегi жақсы, жаманды
таниды-дағы, ... ... ... көп болған адам бiлiмдi болады.
Естiлердiң айтқан сөздерiн ескерiп жүрген кiсi өзi де естi ... ... ... осы күнi ... ... ... оқыту идеясымен үндес келедi
[11,87]. Дамыта оқыту идеясын зерттеушi ... да ... ... осы. ... ... ... бойынша дайын бiлiм берiлмейдi. Бала
бiлiмдi өзi iзденуi арқылы табады.
Ж.Аймауытұлы өзiнiң педагогикалық, психологиялық ... ... ... ... дамыту керектiгiн негiзгi орында ... ... өзi ... ... қайталап айтқызудың пайдасы ... ... ... ... қайта қарап отырғаннан басқа балалардың өз
бетiмен ойлап табары жоқ қой. Өзi ... өзi ... ... бiлiм ... ... ... деп, ... үнемі ізденіс үстінде болуы
өздігінен білімін толықтыруы керектігі жөнінде оң пікір айтқан [12,330].
Ж.Аймауытовтың ... ... ... ... осы тұжырымы әлi де өз
құндылығын жойған жоқ. Қайта ... ... ... ... ... ие ... ... психологтары мен педагогтары дамыта оқыту мен тәрбиелеу
мәселесiн 1920-1950 жылдар аралығында жасалынып жатқан эксперименттiк әдiс
негiздерi қалана ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларын
оқытуды жетiлдiру қажеттiгiне байланысты қарқынды зерттеле ... ... ... ... ... ... дамыта оқытудың әртүрлi
аспектiлерi мектепке дейiнгi тәрбие, бастауыш, орта бiлiм беру мен ақыл-есi
психикалық ... ... бiлiм беру ... кеңiнен
қарастырылды. Дамыта оқытуға байланысты А.А.Венгер [13], Л.Ф.Обухова ... ... ... ... ... ... ... жетiлмеген
балаларды дамыта оқытуды З.И.Калмыкова [15], бастауыш және орта мектепте
дамыта оқыту мәселесiн М.И.Махмутов[16] И.С.Якиманская [17], ... ... [19], ... [20], ... [21] ... бар.
Бұл ғалымдардың еңбектерi дамыта оқытудың педагогикалық, психологиялық
нақты шарттары мен ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді.
1976 жылы жарық көрген Г.Д.Кириллованың “Особенности ... в ... ... деген оқу құралында ғалым түсiндiрмелi-иллюстративтi
оқытудың баланы тұлға дәрежесiнде қалыптастыра алмайтындығын, ... ... ... ... айта ... ондай талаптарға тек
дамыта оқыту ғана сәйкес келетiндiгiн және дамыта ... ... ... атап өтеді [22, 20]. Ғалым бастауыш сыныпта дамыта
оқыту сабағының ерекшеліктеріне тоқтала отырып, өзіндік ... ... ... ... ... мiндеттердiң бiрi – оқушыларға бiлiм беру
процесiндегi ақыл-ой ... ... ... ... ... еңбегiнде қарастырылады. Ол дамыта оқытуға: "Обучение,
которое обеспечевая ... ... ... ... ... и тем ... непосредственно влияет на умственное развитие и
есть развивающее обучение" деп анықтама бередi [17, 5]. ... ... iске ... үшiн оқу ... ... ... ... етілетiнiн,
әрбiр оқушының соған жетуге талаптанатынын, бiрақ кез-келген педагогтiң
оқытудың ондай ... ... ... ... айта ... ... ... не только хорошо знать содержание школьных программ,
видеть современными методами обучения, но и ... ... ... ... ... ... ... с
учетом закономерностей умственного развития, возрастных и индивидуальных
особенностей учащихся" [17, ... ... ... ... ... ... ... оның
ұстанымдарын, оқу қызметiнiң қалыптасу жолдарын көрсетуге талпыныс жасады
және дамыта ... бiлiм ... ... ... ... ... "Развивающее обучения русскому языку"
деген мектеп мұғалiмдерiне арналған әдістемелік оқу ... VI-VIII ... орыс ... ... ... ... арналған. Әдістемелік
еңбекте оқушылардың танымдық қабiлеттерiн дамытуда ... ... ... үш ... ... бөлiм. Орыс тiлiн дамыта оқытудың ... ... ... IV-VIII сынып оқушыларының тұлғалық дамуының
ерекшелiктерi, даму мен оқудың ... ... орыс тiлiн ... ... ... жұмыс мазмұнын қарастырады.
II бөлiм. Орыс тiлiн оқытуда оқушылардың ... ... ... ... оқушыларды лингвистикалық материалдарды үйретуде танымдық
әрекетке ынталандыру мен тiл ... ... ... ... баулу
мәселесі, ақыл-ой, танымдық қабiлеттерiнiң даму критерийi туралы ... ... Орыс тiлiн ... оқушылардың идеялық-адамгершiлiктiк
сапасының дамуы. Жеке тұлғаның қалыптасуында ... ... ... ... ... ... мен ... [23].
Ғалым дамыта оқытуды жеке тұлғаның жан-жақты дамуы (ойлау, танымдық
қабiлеттерi, ерiк-жiгерi, ... ... ... – идеялық
көзқарасы, т.б.) деп түсiнгенiмен дамыта ... өзi ... ... шеше алмады.
Қазiргi кезде кеңiнен тараған Л.В.Занковтың дамыта оқыту жүйесi елуiншi
жылдары дүниеге ... Оның ... ... жеке ... ... қарқынды, дамыту жүйесi деп те атауға болады. Ғалым 60-80 жылдар
аралығында созылған зерттеулерiнде бiлiм беру мен ... ... ... Ол ұзақ ... бойы ... эксперименттiк
зерттеулерiнiң нәтижесiнде “Обучение и ... ... ... ... пен оның ... бастауыш сынып оқушыларын дамыта оқытудың жаңа
дидактикалық жүйесiн жасады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алынды. Алғашқы еңбекте
Л.В.Занков дамыта оқыту жүйесiне ... ... төрт ... ... ... ... қиындықта оқыту;
2) теориялық бiлiмiнiң жетекшi рөлi;
3) оқу материалын жылдам қарқынмен игеру;
4) оқушылардың оқу ... ... ... меңгеруi.
Кейiнiрек бұл төрт ұстанымды “оқытушының сыныптың барлық оқушыларының,
оның iшiнде, үлгерiмi төмен оқушылардың да жалпы дамуына жүйелi, ... ... ... ... деген бесiншi ұстаныммен толығады [24,18].
Л.В.Занков жүйесiнде баланың дамуы тек оның жеке ... ... ... ... ретiнде түсiндiрiледi. Ғалымның дамыта оқыту жүйесiнiң
негiзгi мақсаты – баланы күштеп дамыту емес, ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеуге қолайлы жағдай жасау.
Яғни оқытушы мен оқушы және оқушы мен оқушы ... ... ... ... тиiс. ... бұл ... көмектесу, бiр-бiрiне
қиындық жағдайдан шығуына жәрдемдесу ... ... ... ... негiздеген ұстанымдары көп уақытқа дейiн
кең көлемде қолданылмай келдi. Себебi ол ... бiлiм беру ... ... ... ... және бұл ұстанымдар негізінде оқытатын ... аз ... едi. ... кездерi бiздiң елiмiзде де бұл жүйе кең өрiс жаюда.
Кейбiр қалалардағы мектептерде дамыта оқыту сыныптары жұмыс iстесе, кейбiр
мектептер ... ... ... ... ... ... экология мамандығы бойынша дамыта оқытуда ғалымның ұстанған
ұстанымдары негізгі басшылыққа алынды. Әсіресе ... ... ... ... студенттердің үйренуге, білуге деген құлшынысы,
талпынысы оянғандығы байқалды. ... ... ... ... дәрежесін
алаламай, барлығына бірдей тапсырма бергенде, үлгерімі төмен студенттердің
үлгерім дәрежесінің артқандығы анықталды.
Дамыта оқыту ... ... ... мәлiметтер мен түсiнiктер беретiн
еңбек – ғалым ... ... ... ... деген
монографиясы. Монография бес тараудан тұрады.
Бiрiншi тарауда – жалпы психологиялық әрекеттерге, сана ... ... ... ... ... ... осы психологиялық
түсiнiктерге дұрыс ... ... ... ...... оқыту мен тәрбиелеуге қатысты балалардың жалпы
психикалық және тұлғалық дамуы мәселелерi қарастырылады.
Үшiншi тарауда – бiлiм беру, ... ... ... ... ой-өрiсiн, ақыл-ойын дамыту және оқыту проблемаларын
дұрыс шешудiң жалпы түсiнiктерiн нақтылайды.
Төртiншi тарауда – адамзаттық ойлау табиғатын ашушы дидактикалық ... ... ... теоретикалық ойлау ерекшелiктерiне
түсiнiктер берiледi.
Бесiншi тарауда – мектептiң төменгi сынып ... бала ... ... ... ... жеке ... ... дамуын анықтайтын оқу iс-
әрекетiнiң тарихы және мазмұны баяндалады.
Алтыншы тарауда – төменгi ... ... оқу ... ... оқу ... талаптарымен байланысы, эксперименттiк оқыту
процесiндегi психикалық дамуына тоқталады.
Ғалым мектеп практикасында дамыта оқытудың психологиялық-педагогикалық
негiзiн жасады. ... ... ... жеке ... ... оқыту мен тәрбиелеудi дамыту рөлiн есепке алатын, олардың
жалпы психикалық дамуымен қатар, арнайы қабiлеттерiн дамытуға елеулi әсерiн
тигiзе ... ... ... iздестiруге
бағытталатын теория ғана сәйкес келетiндiгiн және оған тек дамыта ... ... ... айтады [25, 6]. Сонда, ғалымның ... ... ... мен формасы қазiргi ... ... ... тек ... ... ұстанымы негiзiнде құрылған
оқыту ғана өскелең ұрпақтың қоғамдық өмiр мен қоғамдық өндiрiсте тұлғаның
жан-жақты, үйлесiмдi ... ... ... келедi.
Ғалым, сондай-ақ, 1920 – 1950 жылдарда жүргiзiлген ... ... ... дамытудағы оқытудың жетекшi рөлi туралы ереженi
эксперименттi түрде негiздеуге;
2) кез-келген оқытудың ... ... ... ... ... оқу әрекетiн қалыптастыру бағытынан тыс дамыта оқытудың
болуы мүмкiн еместiгiн көрсетуге;
4) ... ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық жағдайларын анықтауға мүмкiндiк бергенiн айтады ... ... ... ... мәселесiне байланысты диссертациялық
енбектер қорғала бастады. Мектепте орыс тiлiн ... ... ... үлес – Т.К.Донскаяның “Методические основы развивающего обучения
русскому языку” ... ... ... ... орыс тiлiн ана ... дамыта оқыту арқылы қатысымдық тұрғыдан тiлдiк қабiлеттерiн дамыту
мәселесiн көтередi. Оқушылардың танымдық, тiлдiк қабiлеттерiн дамытуда
тапсырмалар мен ... ... ... Ол ... да ... ... ... ойларын талдай келе орыс тiлiн дамыта ... ... ... ... ... – это ... диалектический процесс
познания законов и правил родного языка, который обеспечивает ... по ... с ... ... ... ... развитие личности учащихся с поэзии системно – целостного подхода
к решению проблем обучения и ... - ... [26, ... ... ... орта ... шет тiлiн дамыта
оқыту мәселесiн қарастырады. Жұмыста дамыта оқытудың ... мен ... көп ... бөлiнедi. Автордың ойы бойынша, дамыта оқытудың мақсаты –
“психологиялық” болып табылады да, ... ... ... ... қабiлет және басқа қызметтерiн дамыту сөз етіледi.
Диссертацияда дамыта оқытудың мақсатын жалпы және арнайы ... ... ... ... ... ... ... мақсатына – оқушының оқу-тәрбие
қызметiнің ... ... ... ... ... ... мақсатына коммуникативтiк-танымдық қызметiнiң дамуын жатқызады.
Бұған ... ... және ... ... ... ... ... талаптылығы, зейiндiлiгi, тапқырлығы, ... ... ... диссертацияда тiлдiк қабiлеттердi тiлдесiм, сөйлесiм, тiлдiк
қызметi аспектiсiнде зерттейдi. Ғалым шет тiлi ... ... ... ... ... ... өзiндiк жұмысы түрлерiн тиiмдi
ұйымдастырудың көп маңызы бар екендiгiне тоқталады [27].
Ғалымның зерттеу ... орта ... шет ... ... ... ... ... арналған пікірталастық қарым-қатынас әдісін,
іскерлік ойындарды қазақ ... ... оқу ... экология мамандығы
негізінде дамыта оқытуда арқау еттік.
Сабақты дәстүрлi ... ... ... ... ... ... бiлiмдi ғана қабылдайды. Негiзгi бiлiм оқытушының айтқан
сөзi мен көрсеткендерi ғана болады, яғни студент ... ... ... ... ... ... ... танымы баяу дамиды. Осылайша
сабақ үстiнде студент пен оқытушы арасындағы байланыстың ... ... ... ... ... ... ... бiрсарындылық етек алады.
Көптеген ғалымдардың зерттеулерiнде дәстүрлi оқытуда студенттердiң
шығармашылық қабiлеттерi ... ... ... ... ... төмендеп кететiндiгi дәлелдендi. Ал мұның нәтижесiнде өздiгiнен өмiр
сүруге икемсiз, өз ойын ашық айтуға ... ... ... ... ... ... ерекшелiгi студент пен оқытушы, студент пен
аудиторияның арасындағы байланыс ... ... ... ... ... ... танымдық мүмкiндiгi кеңейе түседi. Дидактикалық
құралдар жүйесi iске қосылып, студенттердiң өз ... ... ... көтерiледi, жаңа талапқа сай олардың танымдық әрекетi iзденушiлiк
және шығармашылық сипатқа ие болады. Сондай-ақ, оқу процесi табиғи ... ... ... өз ... ... деген құлшынысы артып,
белсендiлiгi күшейе түседi. Оқытушы – аудитория, оқытушы – жеке студент ... ... ... ... ... құрылумен бiрге, жаңа сабақты
игеру үшiн студенттер өз бетiнше жұмыс iстеуге дағдыланады.
Дамыта оқыту жағдайында студент жаңа ... өз ... ... басынан аяғына дейiн белсендiлiк танытады. Соның нәтижесiнде
сабаққа қатысушылар жаңа материалды игеруге бар ... ... да, ... жол ... ... ... дамыта оқыту мәселесiн жете ... ... ... ... ... технология» негiзiнде жаза бастаған –
профессор Қ.Жұбанов болды. Ол ғылым мен бiлiм жедел қарқынмен дами ... ... ... ... ... оқитындай етiп
машықтандыратын оқыту мен ... әдiсi ... сезе ... ... бала ... үшiн оған ... ойлай бiлудi үйретiп, ми
қызметiн барынша дамытуға күш салды. Ойшыл ғалым 1936 жылы жарық көрген
грамматикасын жаңа ... ... ... Ол ... ... ... қазақ
елiне жаңа заманда iзденiп, ойланып оқитын, жаңа үлгiдегi оқулық қажет деп
шешкен. Оқулықтың алғашқы бетiнен бастап ... ... ... ... ... тiлiн ... әдiстемесi ғылымында дамыта оқыту мәселелеріне
байланысты көптеген ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығын дамыту туралы көптеп
айтылады.
Қазақ тілін орыс мектебінде ... ... ... ... ... ... алған – Ш.Х.Сарыбаев болды. Оның «Орыс мектептерінде қазақ
тілін ... ... атты ... ... ... ... ең ... қолғалған еңбек болып табылады. Ғалым қазақ тілін
оқытудың әдістемесін ... ... ... өзіндік қағидалар
ұсынды, қазақ тілін оқыту әдістерін жүйеледі, тіл ... ... ... ... ... ... ... [29].
Әдiскер-ғалым Ғ.Бегалиев еңбегiнде қазақ тiлiн ... ... ... дамытуға қатысты көптеген әдістемелік еңбектер жазған. ... тiл ... ... ... ... тiлiнде де ой туғызатын және сол ойды
тұлғалайтын құрал, ... ... ... ... ... ... олардың тiлiн байытып, оқушылардың ой-өрiсiн кеңейтуге
себепшi болады”, - ... ... тiл ... мен ой дамыту жұмысын тығыз байланысты екендiгiн айта
келе, балаланың сөздiк қорын дамыту жолдарын ұсынады ... ... ... ... ... ... арқылы әңгiмелер құратқызу;
радиохабарын, мұғалiм әңгiмесiн, жолдастарының ... ... ... ... ... колхозда iстеген жұмыстары туралы сөйлету
[30,165].
Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi ғылымында тiл ... ... ... бiрi – ... Ол ... ... зерттеу жұмысында
оқушылардың жазбаша және ауызша тiлiн дамытудың әдiстемелiк негiзiн жасады.
Ғалым қазақ тiлiн оқытуда тiл дамыту ... ... ... ... сөз ... ... мәселесiн кең түрде қарастырады.
Ғалым мектепте жүргiзiлетiн тiл дамыту ... ... ... ... ... оқушылардың байқағыштық, ойлау қабiлеттерi мен тiлiн, дүниетанымын
дамыту, әр нәрсенi салыстыра талдап, салыстыру негiзiнде өз ... ... ... үйрету;
2) оқушыларға қазақ әдеби тiлi нормасына сай, өз сезiмiн, ойын дұрыс
жазып бере алатындай дағдылар беру;
3) ... ана тiлiн ... оның ... ... ... сырлы, көркем
де нәзiк сөз байлығын қолдана бiлуге және оны ... ... ... қазақ тiлi ғылымы табысы негiзiнде оқушылардың жазу тiлiн дамытуға
септiгi тиетiн мазмұндама мен шығарма жұмыстарының оңай да тиiмдi ... алып ... ... және ... текстерi арқылы балаларды өз отанын сүюге,
белсендi еңбек ете бiлуге тәрбиелеу;
6) оқушылардың ... ... ... ... тіл дамытуда қойған мақсаттары қазақ тілін болашақ эколог
мамандарға дамыта оқытуда басты назарға алынды.
Дамыта оқытудың мәнiн ... ... ... ... ... жылдары
қосылған ғалымдар легiнiң ... ... ... ... ... ... ... дамыта оқыту –
баланы жан-жақты дамытуға бағытталған оқу үрдiсi және ол ... ... ... - дей келiп, “... деңгейлеп ... ... ... ... бiр ... ... ... тiлiн дамыту барысында ол
педагогикалық әрекет ... ... ... ... - деп
түсiндiредi [32, 103].
Қазақ тілі әдістемесі саласында тұңғыш рет дамыта оқыту ... ... ... ... Н.Ж.Құрманова. Ғалым докторлық диссертациясында қазақ
мектептерінің 5-11 сыныптарында сөз ... ... ... оқыту
технологиясының ғылыми-әдістемелік негіздерін қалады. Болашақ ... ... ... ... оқытуда ғалымның құнды-құнды пікірлерін
арқау еттік. Н.Ж.Құрманова оқушының ойлауын дамыту туралы мүлде ... ... ... кей ретте әдіскер-ғалымдар оны таза психологиялық мәселе
деп санайтындығын және тіл мен ойлаудың табиғи байланысы туралы ... ... енді ғана тек ... ... негізінде жолға қойылып
келе жатқандығын айтады [33,5].
Қазақ тiлiн дамыта ... ... ... ... пiкiр айтып, ойын
бiлдiрген – Ж.Нұржанова. Ол әдiстемелiк құралында дамыта оқытуды зерттеген
ғалымдардың баланың ойлау ... ... ... ... ала ... ... ... сабақ үстiнде бiлiмдi қабылдау қабiлетi, ақыл, ес,
сөйлеу, ойлау ерекшелiктерiне тiкелей әсер етiп, ... ... ... ... әдiс – ... жүргiзедi. Қазақ тiлiнен бiлiм беруде дамыта ... ... ... ... интелектуалдық мүмкiндiктерiн дамыту
арқылы дүниетанымын кеңейту, теориялық бiлiм берудiң ... ... ... ... ... ... пiкiр ... [34,51].
Дамыта оқыту мәселесi жөнiнде қазақ тiлiнде жазылған еңбек ... ... ... технологиялары” деген оқу-әдiстемелiк
құралы. Ғалым дамыта ... ... ... ... жүрген
технологияларына сипаттама берiп, сабақ үлгiлерiн де ... ... ... сыныпта дамыта оқыту мәселесiнiң ғылыми-теориялық
негiздерi қарастырылады.
Б.А.Тұрғынбаева мектеп мұғалiмдерiнiң ... ... ... ... ғана ... ... ... жаңсақ пiкiр бар екендiгiн, мектеп
мұғалiмдерiнiң ... ... ... ... ... және ... ... топпен жұмыс жасау, оқушыға
еркiндiк беру, барлық ақпаратты ... ... ... ... басқаша
ұйымдастыру сияқты түсiнiктермен шатастырып жүргендер де бар ... ... ... ... ... ... ... оқыту мен дамыту туралы
еңбектерiн саралай келе, бастауыш ... ... ... ... ... өзiнiң ойын қорытады: “Дамыта оқыту сабақтағы ерекше ... мен ... ... ... ... – қатынас. Мұғалiм бұл жағдайда
дайын бiлiмдi түсiндiрiп қоюшы, бақылаушы, бағалаушы емес, танымдық ... ... ... ... ... Тек осындай оқыту ғана
бала интеллектiсiнiң көзiн ашып, шығармашылығын дамытады”, - дейдi ... ... ... ... оқытуда Л.В.Занковтың
ұстанымдарын басшылыққа алады. Ол баланың жеке басын дамытуда:
а) баланың бойындағы ... ... ... ... оның ... ... деген табиғи талап-тiлектерiн, сұраныс пен мұқтаждарын ескеру,
шығармашылығын жетiлдiру;
ә) бiлiмдi өз бетiнше ... ... ... ... ... ... өзiн - өзi ... тұлға қалыптастыру деген өзіндік тың пікірлерін
қосады [35,29].
Дамыта оқыту дәстүрлi оқытуға қарама-қарсы жүйе. Дәстүрлi жүйе бойынша
бiлiм алған баланың бiлiм ... ... ... ... ... ... Бiрақ сол алған бiлiмiн қолдану қабiлетiнiң шеңберi ... ... І. ... оқыту мен дамыта оқытуды салыстыру кестесi
|Салыстыру ... ... ... ... жүйесi |
|деңгейлерi ... | ... мәнi ... ... ... субъект |
| ... ... ... ... |
| ... ... | ... ... ... ... оқу ... студенттiң танымдық, тiлдiк,|
| ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... үлгi, ... өздерiне тапқызу, |
| ... ... ... ... |
| ... | ... түрi ... ... ... |
| ... | ... ... ... |iк; ... ... ... ... |
| ... ... ... ой ... |
| ... | |
| ... | |
| ... ... | ... ... |Оқытушы-студент |Оқытушы-студент. ... | ... |
| | ... ... ... ... жеке |Фронтальдi, жеке, топтық, |
| | ... ... ... ... ... ... ... психологиялық |
| ... жаз ... ... ... |
| ... ... ... ... ынтымақтастық |
|Оқыту талабы ... ... ... ... отырып, бiрге |
| ... өзi ... |
| ... және | |
| ... ... ... рөлi ... ... |Кеңесшi, танымдық iс-әрекеттi |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... | ... ... ... ... ... ... өз ... |алу ... жаңа ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... iзденiспен жұмыс |
| | ... ... ... тiлiн ... оқу орындарында экология мамандығы негiзiнде дамыта
отырып оқытудың түпкi мақсаты студенттердiң ... ... ... ... одан ... ... бiр объект қызметiнiң әртүрлi
қырлары бар екендiгiн ... ... бұл ... айымашылықтары мен
ұқсастықтарын, басқа құбылыстармен байланысын анықтауға, ұқсастықтарына
қарай топтау, бақылаған құбылыстарын жалпылауға, осы әрекет-тәсiлдi ... ... ... қолдануға т.б. осы сияқты жалпы интеллектуалдық
бiлiктердi қалыптастыруға ... ... ... ... ... ...... шығармашылық әрекет жағдайына енгiзу. Мұның ... ... және ... ... ерекше мән берiлетiнiн
көрсетедi” [36,10].
Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында экология мамандығы негiзiнде дамыта
оқытуда ... оқу ... ... ... ... бiлiм ... ... процесiнде оқытушы сабақты ұйымдастырушы есебінде болады,
студенттерге ешқандай ... бiлiм ... ... олардың өздерi ойлана
отырып табады. Әр студентке өз ойын еркiн бiлдiрiп, пiкiрiн ... ... ... ... ... ... ... Кей жағдайда
олардың жауаптары қате де берiлуi мүмкiн. Себебi барлық студенттiң ойлауы
бiрдей емес. ... ... ... ... ... ... қою арқылы
немесе басқа да әдiс-амалдар арқылы өздерiнiң табуына жағдай жасайды.
Қазақ тiлiн дамыта оқыту процесi бойынша қойылатын проблемаға және ... ... ... ... ... ... проблеманы шешудің
нәтижесiн студенттерді таяу арадағы даму аймағына әкелетiндей етiп құруы
тиiс. Ол студенттiң ойлануы, ... ... ... қорытынды
шығаруына негiзделуi қажет.
Қазақ тiлiн дамыта оқытуда студенттердiң шығармашалығын ... ... ... тiл ... тиiмдi жолы болып
есептеледi. Дамытушылық тапсырмалар арқылы ... ... ... барысында көптеген жұмыс түрлерiн орындай алатындығында. Студенттер
шығармашылық деңгейге жетуi үшiн ... ... ... ... ... Дамытушылық тапсырмалар мен жаттығулар ... ... ... мен тiлiн ... ... ... ойындар, қызықты грамматика, жұмбақтар, пікірталас т.б. көптеген
жұмыстар қамтылуы тиіс.
Сөйтiп қазақ тiлiн ... ... - ... ... ... ... және шығармашылық қабiлеттерiн дамытуға тiкелей бағытталған
оқыту түрi.
Қазақ тілін экология мамандығы ... ... ... ... мақсаты
– білік, дағды, машыққа қол ... қана ... ... ... ... ... ақпаратты өздігінен ойлап табу, оны ... ... ... және ... ... ... қоғам талабына сай
шығармашылықпен жұмыс істеу.
Экология мамандығы бойынша ... ... ... ... ...
студенттерге өз мамандықтарына қатысты және басқа да тақырыптар төңірегінде
мемлекеттік тілде ойын дұрыс түсінікті түрде ... ... ... ... ... ... ... еңбектерiн
талдай отырып құнды ой-пiкiрлер бар екендiгiн айта кеткен жөн. ... ... ... ... ... маңызды мәселелер қамтылған.
Еңбектердегi айтылған тұжырымдардың маңызы көп. Ал ... тiлiн ... ... ... ... ... еңбектерде, әдiстемелiк
оқу құралдарында жалпы шолу, ... ... ... ... жоғары оқу
орындарында дамыта оқытудың өзiндiк ерекшелiктерi ... ... тiлiн ... оқу орындарының экология мамандығы негiзiнде
дамыта оқытудың лингвистикалық негiзi
Жалпы тiл бiлiмi тiлдiң табиғи әлеуметтiлiгi туралы ойды жақтайды. ... ... ... ... қатынасу құралы, сондықтан да тiлге
деген қажеттiлiк, оны ары қарай дамыту – қоғамдық мәселе болып ... ... ... ең ... ... ... өзгеруiне
байланысты, әрi бұл өзгерiстер тiлдiң лексикасына, грамматикалық құрылысына
әсер етедi.
Тiл – әлеуметтiк ақпаратты жеткiзушi, ал оның ... ... ... оның мәнi мен ... “Тiл тарихи пайда болған және
өте күрделi түрде адамзат ой-санасымен, танымымен ... келе ... ... ... жұмыс атқаратын қатынас механизiмi болып табылады”
[37,10].
Тiл көптеген қызметтердi, яғни ... ... ... ... ... ... ... Тiлдiң табиғи
әлеуметтiлiгi оның ең ... ... ... ... адамның сезiмiн
басқаларға жеткiзу, ойын хабарлау, қоғамдағы, адам ... ... ... тiлiн ... оқу ... дамыта оқыту да белгiлi заңдылықтар
негiзiндегi адамның тiлдiк ойлау механизмдерi (сөйлеу органдары, интеллект,
ес, сезiм т.б.) мен ... ... ... ... басқаратын тiл-ойлау-
сөйлеудiң өзара әрекеттестiгi негiзiнде құрылады. Бұл өзара ... ... мен ... ... ықпал етедi.
Сондықтан да қазақ тiлiн дамыта оқытудың ең басты ... - ... ... ... екендiгiн түсiндiру болып табылады. Қазақ ... ... ... ... ... олардың
интелллектуалдық, эмоционалдық қызығушылығын арттыру құралы болып табылады.
Қазақ тiлiнде студенттердiң ... ... пiкiр ... ... қорытынды жасауы олардың танымын дамытады. Себебi ... ... ... студенттерге берiлетiн тапсырмалар мен жаттығулардың
танымдылық ... ... ... ... ... ... ... өздерi өмiр сүрiп отырған қоғамды, ортаны таниды және қоғамдағы,
табиғаттағы болып ... ... ойын ... ... дағдыланады.
Болашақ эколог студенттер елiмiздегi табиғи ортаның бұзылуы себептерi мен
оның жағдайын жақсарту шараларын өз дәрежесiнде ... ... ... ... тіл ... ... ... толық
меңгермей тұрып сол тілде дұрыс жазып, сөйлеуді меңгере ... ... ... ... ... орын ... сөз бен сөздің
байланысы, грамматикалық формалар мен мен ... ... ...... бәрі тіл ... ... ... келіп,
грамматиканың дамуына қанша әсер етсе, тілдік қарым-қатынасқа, сөйлеуге де
сонша әсер етеді»,- деген ... ... [38, ... ... ... үшін ... жазып, дұрыс сөйлеудің маңызы зор.
Ол үшін тіл үйренушілерге қазақ тілінің дыбыстық, ... ... мен ... ... теориялық тұрғыдан
меңгерте отырып, практикалық тұрғыдан қолдана білуге үйрету ... ... ... ... өз ... ... ... табиғат қорғау ісіне
араласа алмайды.
Адам айтайын ... ойын ... ... яғни әр ... сөз, ... ... басқаларға жеткізеді. Студенттерді қазақша сөйлеуге
үйрету қазақтың дыбыстық жүйесі мен оның өзіндік ерекшеліктерін меңгертуден
басталады. Олар дыбыстау ... ... ... айтуға қатысы,
дыбыстарды топтастыру, буын, екпін, ... ... ... ... ... жазу ... дыбыстардың айтылу, жазылу ерекшеліктері, дыбыс
алмасулары т.б. ... ... ... ... ... тiлiн ... эколог мамандарға дамыта оқыту процесiнде олардың
сөздiк қорын, тіл ... ... ... ... орын ... Лексика
грамматикамен қатар кез-келген тiлдiң негiзiн құрайды. Студенттер қазақ
тiлiнiң лексикалық жүйесiн меңгеру арқылы ... және ... ... ... ... ... ... меңгермей отырып ... ... ... ... емес. Сондықтан да сөйлеу кезiнде
лексиканы қолдануды ...... тiлiн ... ... мiндеттерiнiң
бiрi болып саналады.
Жоғары оқу орындарында экология бөлiм студенттерiн қазақ тiлiне дамыта
оқытуда тiл ... ... ... қорын, тiл байлығын дамытуда
лексиканың маңызы зор. Өйткенi қазақ тiлiнiң ... жете ... ... тiлiн ... негiзгi жол iспеттес. Жоғары оқу орындарында оқитын
студенттiң қазақ тiлiнде мол сөздiк қоры болмайынша, сөз ... ... ... тiл ... жете ... оқып-үйрену – студенттердi лексикалық жүйе ерекшелiктерiмен,
негiзгi түсiнiктерiмен таныстыратын тiл туралы ғылымның арнайы ... ... ... ... ... лексиканы меңгеруi арқылы олардың
мамандығы туралы, тiл туралы түсiнiктерi кеңейе түседi.
Болашақ эколог мамандарға қазақ тiлiн ... ... ... ... зор. ... орыс ... қазақ тiлiн дамыта оқытуда
мәтiндермен жұмыс жасағанда орысша-қазақша, ... ... ... ... ... ... омонимдер сөздiгi, сөздердiң
қарама-қарсы мағынасын түсiндiруде антонимдер сөздiгi, тұрақты ... мен ... ... анықтауда фразеологиялық сөздiк
қолданылады.
Студенттердiң қазақ тiлiнде сауатты жазу дағдысын қалыптастыруда
орфографиялық, дұрыс сөйлеуге ... ... ... ... бар.
Түсiндiрме сөздiк – сөз мағынасы мен сөздiң қолданылу аясын үйрететiн
құрал. Түсiндiрмелi сөздiкпен жұмыс iстеу оқушының сөздiк қорын ... ... ... ... ... ... түсiндiрме сөздiкпен жұмыс жасауға дағдыландыру керек.
Мысалы:
ҚЫР1 зат.
1.Созылып жатқан бiтiк жер, жал.
2. Ауылдан сырт жер, ... Бiр ... сырт ... шетi.
4. Киiмге үтiк басқанда пайда болатын қатпар.
5. ... ... жеке ... жай ... байқала
бермейтiн жасырын сыры, қалтарысы.
2. Ауыс. Бiреуге көрсетiлген жағымсыз, қисық мiнез, сес.
3. Ауыс.Бiр нәрсеге ... ... ... ет. ... ... қырғынға ұшырату, құртып жiберу.
ҚЫР3 ет. 1. Сақал-мұртты, шашты ұстарамен сыпыру.
2. Бiр нәрсенi өткiр құралмен ... ... ... алу ... қазақ тiлiнiң түсiндiрме сөздiгiн қолдану арқылы бiр ... ... ... қай сөз табына қатыстылығын, қандай мағынада
жұмсалатындығын бiледi. Түсiндiрме сөздiкпен үздiксiз жүйелi жұмыс ... ... ... сөз ... ... ... ... бөлiмiндегi студенттердi қазақша дұрыс ... ... ... ... көп ... ... оқу ... қазақ тiлiн дамыта оқытуда тiлiмiздегi сөздердi
сауатты жазу қаншалықты қажет болса, олардың айтылу ... ... ... ... ... Студенттерге дұрыс сөйлеуге нақтылы қатаң талаптар қою
олардың жазуда емлелiк қателерге жол бермеуiне негiз ... ... ... үнемi жазылу қалпында айтыла бермейдi. Олар
тiлiмiздiң қалыптасқан белгілі бір фонетикалық заңдылықтарына бағынады.
Студенттердiң ... ... ... дұрыс айтуын қалыптастыруда қазақ
тiлiнiң орфоэпиялық сөздiгiнiң ... ... ... ... етiп ... үшiн ... ... дұрыс баулу керек. Oл үшiн, оқутышы алдымeн, ... ... ... ... ... дәл ... ... дағдыландыра бiлуi
керек. Мысалы:
ЗИЯН, ЗАЛАЛ, ЗАРАР, ШЫҒЫН.
Д витаминi мөлшерден артық қолданылса, адамға ... зиян ... ... ... қасқырдың залалы орасан.
Денсаулыққа тиiп зарар,
Алматыдан босап азар...
Кеше келдiм сiздiң жаққа.
Есепсiз көп ... ... ... жау деревняны өртеп қашты [42,146]
Қазақ тiлi бай тiлдердiң қатарына жатады. Орыс бөлiмiндегi студенттерге
сөздердiң көп мағыналығы, омоним, синоним, антонимдер ... тiлiн ... ... ... Мысалы: тiлiмiзде дыбысталуы басқаша
болғанымен, мағыналары бiр, мәндес ... де, ... ... ... ... ... сөздер жиi кездеседi. Сол сияқты
кейбiр сөздер тура және ауыспалы мағынада да жұмсала бередi.
Сөздердiң ... ... ... ... ... ... ... дәл бiлдiре алады.
Синонимдердiң тiл үйренудегi маңызы жөнiнде ... ... ... ... ... өрiсi өте кең, сөйлегенде болсын
белгiлi бiр ойды түрлi саққа жүгiртiп тiлдi ... ... ... ... ... ... көңiл-күйi мен көзқарасының әуенiне қарай
айтайын деген сөзiн, ... ... ... ... дәл әрi ... етiп
жеткiзуде синонимдердiң атқаратын қызметi соншама үлкен” [41,3].
Ал кейде ... ... ... ... ... бiрiн ... кездерi де кездеседi. Мысалы: қысқа жол, келте ... ... ... айтуға келгенмен, шолақ кiтап деп айтуға болмады.
Орыс тобында оқитын студент қазақ тiлiнде ... ... үшiн ... дұрыс түсiнуi керек. Тек сөз мағынасын саналы түсiнген ... оны ... ... жұмсай алады. Тiлдi меңгерушi студент
көркемдеп, әсерлi сөйлеуi үшiн немесе ойын ... ... ... үшiн ... ... сөз байлығы мол болуы керек.
Қазақ тiлiндегi антоним сөздердi ажырату оңай емес. Лингвистикада
антонимдердiң ортақ ...... ... ... ұғымды бiлдiретiн
сөздерден болуында. Мысалы, таза – лас, қалың – жұқа, ыстық – суық, қатты –
жұмсақ, жиi – ... ... ... сын ... ... ... ие зат есiм мен ... де антоним бола алады.
Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында дамыта оқытуда студенттерге ... ... ... ойды ... дәл ... атқаратын рөлiне, яғни
қолданыстық-стильдiк реңктерiне баса назар аудару ... ... ...... ... қалың қар – жұқа қар, таза қала – лас қала, т.б.
Лингвист-ғалымдар сөздiң ... ... ... ерекше
тоқталады. Олардың сөз туралы пiкiрлерi де алуан түрлi. Ғалым Ф.Ш.Оразбаева
сөздiң ... пiкiр ... ... ең ... ... екендiгiне баса назар
аударады.
Демек, сөз жеке тұрып, тiлдiк тұлға болады да, сөйлем мен мәтiн iшiнде
қатысымдық тұлға қызметiн атқарады.
Ғалым ... ... ... ... ... ... ... көрсетедi:
1. Сөз адам санасында бейнеленген ұғымның жарыққа шығаруын қамтамасыз
етедi.
2. Сөз басқа қатысымдық тұлғалардың жасалуына ұйытқы болады.
3. Сөз өмiр ... ... ... ... ... ... адам ойының
екiншi бiреуге жеткiзiлуiне әсерiн тигiзедi.
4. Сөз адамдар арасындағы тiлдiк қатынасты жүзеге асыруға негiз ... ... ... ... ... лексикалық тұлғаларды түсiнбесе,
онда ол айтқысы келген ойын айтып, жеткiзе алмайды және ол өзге ... де ... ... ... тiл ... бастаған адамдардың ойын
жеткiзуге қажеттi сөздi бiлмей дағдарып ... ал ... қоры ... ... ... ... сөйлеу ерекшелiгiн меңгерген
студенттiң ойын ауызша да, жазбаша ... де ... ... айта ... тiлдi ... ... көрiнiсi, яғни студенттер тiлдi қарым-
қатынас құралы ... ... ... деген қорытынды жасайды [42,34].
Жоғары оқу орындарында оқитын студенттердi ... ... ... ... қызығушылығын, сүйiспеншiлiгiн арттырып, ой-өрiсiн кеңейтуде
тұрақты сөз тiркестерiнiң қызметi ерекше. ... ... ... ... мен ... жиi кездеседi. Адам ойын астарлы сөйлеуде
тұрақты сөз тiркестерi мен фразеологизмдердi қолданады.
Қазақ тiлiн меңгеруде алғашқы күннен ... ... ... ... тоқтаусыз жұмыс жүргiзiлуi тиiс. Сөйлеуде студенттердiң
лексикалық бiрлiктермен қоса фразеологизмдердi де пайдалануға дағдыландыру
қажет. Әсiресе олардың ... ... ... ... ... фразеологизмдердi меңгеруiне ерекше назар аудару керек.
Қазақ тiлiн экология мамандығы негiзiнде дамыта ... ... ... қызығушылығын, сүйiспеншiлiгiн арттырып, сөз байлығын, сөйлеу
мәдениетiн ... ... ... саналы тәрбиелеуде тұрақты сөз
тiркестерi мен фразеологизмдердiң қызметi ерекше. Тiлiмiзде ... ... ... ... ... фразеологизмдер өте көп. Мысалы:
Елiмiздiң жасыл байлығы (орман),
Бейбiтшiлiк құсы (көгершiн),
Көздiң қарашығындай сақтау (күту, баптау, сақтау),
Бармағын тiстеу (өкiну),
Астан-кестеңi шықты (талқан ... ... ... төрт ... (барлық әлем, жер жүзi),
Жапа шегу (қорлық көру, азып-тозу),
Зардабын бастан кештi (азабын көрдi, зиян ... ... ... ... ... бүлiндi),
Аспан айналып жерге түсердей (аңызақ, ыстық, қапырық),
Жан түршiгерлiк (өте қорқынышты) т.б. ... ... ... ... ... қатысты тыныс-тiршiлiктен мол хабардар ... ... ... сөз ... мен ... ... орнымен
қолдануы үшiн олардың мағынасын жете түсiнуi қажет.
Тұрақты сөз тiркестерiн қолдану болашақ ... ... ... ерекше әсерлiлiк туғызып, ... ... ... ... ... ... тiлге шешен, сөздерi адам
жүрегiне әсер ететiндей болуы керек.
Студенттер қоршаған ... ... ... ... ... ... және ... өндiрiс орындары мен химиялық зауыттардың тигiзiп
жатқан зардап, залалдарын фразеологиздер мен тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... ... етедi. Мысалы,
ыстық күн, туған жер ... ... өзiн ... ... ... ... ... жерге түскендей
*Аспан аптап, күн шыжу
*Құс қанаты күйгендей
*Қырық күн ... ... ... ... ... кесiп, кiр жуған жер
*Кiндiк қаны тамған жер
*Қара орман [43,123].
Студенттерге тұрақты сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... ... оқушының сөздiк қорын байытуға сөз
мәйегi болып саналатын фразеологизмдердi меңгерту де ... ... ... ... көрiктендiредi, фразеологизмдердi
сөйлеуде қолдану ойды әдемi, дәл бiлдiрумен бiрге, оқушының сөз байлығын,
тiлдi бiлу дәрежесiнiң де ... бола ... - ... ... тiлiн дамыта оқытуда фразеологизмдердi меңгерту арқылы
студенттердiң ... ... ... ... ойды ... анық әрi ... жеткiзуге дағдыландырылады. Сондай-ақ, олардың тұрақты сөз тiркестерi
мен фразеологизмдердi сөйлеуде, қарым-қатынаста жиі қолдана бiлуге де баса
назар аударылады.
“Тоқсан ауыз ... ... ... ... ойды ... ... ... бiлуде мақал-мәтелдердiң орны ерекше.
Мақалдап сөйлеу – адамның сөйлеу мәдениетiнiң көрсеткiшi ... ... ... ... ... мақал-мәтел дәл тауып, оны
орнымен қолдана бiлу де үлкен шеберлiктi қажет етедi. “Мақал-мәтел – үлкен
толғау образ арқылы берiлген ... ой ... ... ... Ол ... тұрмыс-тiршiлiкте, қоғамдық жағдайларда кездесетiн әр ... ... мәнi бар ... ... даналық баға, тұжырымды
түйiн есебiнде қолданылады” [45,78]
Қазақ тiлiн дамыта оқытуда экология мамандығына ... ... бiр ... ... ... қолдануға дағдыландыру.
Халқымыз аз сөзге көп мағына сыйдыра отырып, өзiнiң өмiрiнде көрген бiлген,
тоқығандарын, алған тәжiрибелерiн ... ... ... ... ... Мақал-мәтелдердiң тақырыптары сан алуан. Қазақ ... ... ... ерте кезден қолға алған деп есептеуге болады. Оған
қоршаған орта, жасыл желек, таза ауа, су, тазалық, жан-жануарлар мен ... ... ... ... бола ... ... эколог мамандардың
сөйлеу мәдениетін қалыптастыруда мақал-мәтелдермен мынадай жаттығу түрлері
орындалды:
1- жаттығу. Төмендегі мақал-мәтелдердің мағынасын ... ... ... бiтiмi де жаман.
Тау бұлағымен көрiктi,
Бұлақ құрағымен көрiктi.
Атадан мал қалғанша, тал қалсын.
Судың да сұрауы ... ... бақ өсiр, ... деп тағы ... ... көлi құрысын,
Киiгi болмаған шөлi құрысын.
2- жаттығу. Өзіңіздің қалауыңыз бойынша таңдаған ... ... ... ... ... ... ... жаттығу. Төмендегі мақалдан мамандыққа байланысы сөзді тауып,
экологиялық түсіндірме сөздікті пайдалана ... ... ... ... шөп ... шықса да көп шықпас.
Қатты жерге егiн шықпас,
Қаңқыған басқа бiлiм жұқпас.
Кәсіпке байланысты осындай ... ... ... студенттердiң мамандығына ... ... ... осы ... ... ... ... түсiнетiндiктерiн
сұрау арқылы олардың ойлауын, танымын дамытамыз.
Сондай-ақ қазақ ... ... ... ... ... де
мақал-мәтелдердiң орны қомақты. Мақал-мәтелдерден халқымыздың ... ... ... сөз ... және ... ... тiлiн ... оқытуда тiлдiк қатынастың iске асуына негiз болатын
аса қажеттi тұлға - сөйлем. ...... ... иесi. Әдiстемешi-ғалым
Ф.Оразбаева сөйлемнiң тiлдiң қатынастағы маңызына тоқтала ... ... ... ... ... ойды бiлдерсе, қатысымдық тұлға ретiнде ойды
бiлдiрумен қатар адамдар арасындағы қарым-қатынасты жүзеге асырушы ... ... ... ... ... - деп ойын ... ... К.Аханов сөйлемге тән белгiлердi төмендегiше сипаттайды:
1. Сөйлем – коммуникативтi қызметiмен, шындық болмыстың бiр ... ... ... ... Сөздiң де, сөз тiркесiнiң қызметi – ... ... ... ...... ... ... құрылымдық үлгiсi – бастауыш-баяндауыштық үлгi. Бастауыш-
баяндауыштық құрылым синтаксистiк басқа конструкцияларға ... ... тән ... Сөйлемге тән белгiлердiң бiрi – интонация. Сөйлем – тiлдiк басқа
құбылыстардан интонациялық белгiсі ... да ... ... ... модальдылық категориясы, синтаксистiк шақ және
рай категорияларымен және осы категорияларды ... ... ... ... - ... ... тән басты белгi. Предикативтiк
сөйлемнiң грамматикалық ... ... ... ... ... ... басқа субъективтi-модальдық
мағына да болдады. Субъективтi-модальдық мағынаның қатарына ... ... ... мен ... сену мен ... т.б. осы ... енедi [46,401].
Тiл меңгерушi студент қазақ тiлiнде тiлдiк бiрлiктердi жеке-дара жаттап
алуға дағдыланбағаны орынды. Студент тiлдегi сөздiк қоры мен ... ... ... ойда ... ... ... ... айналдыру арқылы
ойын жеткiзедi. Бұл процесс күрделiлiгiне ... бiр ... iске ... өз ойы мен ... бiлдiру, жеткiзу арқылы келесi адаммен ... ... Ал ... ... ... алу және сол ... тiлдесiм
үрдiсiн iске асыру – тiлдiк қатынастың негiзгi шарты болып табылады.
Адамдар айтайын деген ойын сөйлемдер тiзбегiмен бередi. Егер ... ... ... не ... ойы ... ... ол оған ... ала алмайды. Тiл үйренушiлер бiр-бiрiн толық түсiнгенде ғана ... iске ... ... ... ... ... ... для сообщения; Это самое важное в речевом ... так как язык ... ... это ... коммуникативная, так как предложения состоит из
слов, они в своих частях ... и ... ... и
семасиологической”- деп баға бередi [47,36].
Тiл бiлiмiнде сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... түрлерi бар. Хабарлы сөйлемдер, жалпы алғанда, бiрсыдырғы
баяу әуенмен айтылады: ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнiң соңына қарай бәсеңдей түсiп ... ... ... ... ... мұнай, металлургия, отын
өнеркәсiбiнiң жедел және көп мөлшерде дамуы да әсерiн молайтып отыр. ... ... су ... ... ... ... 6 млрд.
текше метр ағын су ... 3 млн. ... ... ... ауа ... 200 млн. тонна қатты қалдықтар қоқысқа тасталады”.
Сұраулы сөйлемдер арқылы тiл ... ... ... ... ... ... ... ақпарат алғысы келгенде, мән-жайды бiлгiсi келгенде
сұраулы сөйлемдер ... ... ... облысы Теңiз ауданында қандай
жасырын сейсмикалық экспедиция жұмыс iстеген? 1979 жылы жүргiзiлген жерасты
жарылысының зардабы қандай? ... ... ... ... қандай түрлерi
көбейiп кеткен?
Сондай-ақ, “Әулиеата ... ... мен ... неге ... ... ... ме ... “Жер-ана неден қорқады?”, “Ақырзаман
жақын ба?”, “Табиғат неге ... ... ... неге ... ... ... ... па, әлде мұнайы қымбат па?”, т.б. сұраулы мәтiн
тақырыбының өзiнен студенттер өздерiне қажеттi мәлiметiн алуға ... ... ... мағыналары хабар алумен бiрге, адамның көңiл-күй
сезiмдерiн қуану, қорқу, аяу, сүйсiну, жалыну, ... тағы да ... ... бiлдiредi. Адамның табиғатқа сүйсiнуi, тамсануы, шаттануы, аяуы
осы ... ... ... ... ... уақыт жеттi, адамдар,
Тозып жатқан табиғатқа қараңдар.
Ақ қайыңдар бiзден жәрдем сұрайды,
Өмiр көзi ағаштарды аяңдар!
Тiлiмiздегi бұйрықты сөйлемдер ... ... ... ... өтiну,
сұрану мағынасында да жұмсалады.
Сөйлемдi айтуда интонацияның ... ... ... ... ... айтылады және оқылады. Тiлiмiзде кейде жеке сөздер мен сөз
тiркестерi сөйлем түрiнде де қолданыла беретiн ... ... ... ... мен сөздер сөйлем түрiнде жұмсалғанда мiндеттi түрде сөйлемге
тән интонациямен айтылуы тиiс.
Түркi тiлдерi ... ... ие ... ... жатады. Қазақ тiлiнде
екпiн сөздiң соңғы буынына түседi. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... бiркелкiлiк болмайды. Сөзге қосымша
жалғаған сайын екпiн қосымшадағы дауысты дыбысқа ... ... ... ... ... ... сөз ... сөз түрлендiрушi аффикстердiң басым көпшiлiгi
екпiндi өз ... ... ... ... ... ... ... да
қосымшалар бар екендiгiн студенттерге ескертуiмiз керек:
1. Зат есiм тудыратын -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе жұрнағы; ... ... ... ...... баспа – баспа.
2. Тәуелдiк жалғауына екпiн түседi де, ... ... ... ... ... мен ... ... бiз әкемiз.
Қазақ тiлiн дамыта оқыту барысында негiзгi оқыту объектiсi – ... ... ... ... ... атқаратын қызметi ерекше. Адам
пiкiрiн, көзқарасын сөйлемдер жүйесiмен ... ... ... мамандықтарына сәйкес мәтiндердi оқыту олардың танымдық
қызығушылықтарын арттырып қана ... ... ... ... де ... ... ... проблемалар
жөнiндегi ақпарат беретiн мәтiндер алынады: Мысалы, “Соңғы ... (ауа, су, жер, ... аса көп ... тыс улы ... ... элементтермен ластанғаны байқалып отыр.
Соңғы 100 жыл iшiнде технологиялық процестердiң әсерiнен биосфераға 100
млн. тоннадан артық кремний, 1,5 млн. тонна мышьяк, 900 мың ... ... ... ... ... 5 ... шаршы метр көмiрқышқыл газ, 1 млн тонна
қорғасын қосылыстары, 145 текше метр ... газ, 200 млн. ... шаң ... ... ауыл ... дақылдарының өнiмдiлiгiн арттыру
мақсатында 400 млн. тоннадан астам ... ... ... Оның үстiне дақылдарды түрлi зиянкестерден қорғау үшiн 4 ... улы ... ... ... осы ... ақпараттық мәтiндер мен хабардар болуы –
оларға тiлдi үйретумен қатар, мамандығы ... да көп ... ... ... ... оны ... тiлдiк қатынастық өте күрделi түрi
ретiнде саналады. Дамыта ... ... ... ... ... ... жинақтайды, талдау, жинақтау, салыстыру, ұқсастықтарды
айыра бiлу т.б. процесстердi ... ... ... ... ... ... ... мынадай тапсырмалар беріледі:
1. Берiлген сөздер мен сөз тiркестерiнен сөйлем құрап жазыңыздар.
Деңгей, ауа-райы, құрлық, су қоры, су көзi, жер ... ... ... ... ... ... ... тiрек
сөздердi терiп жазыңыздар.
3. Мәтiндегi негiзгi ойды баяндауға қажеттi тезис дайындаңыздар.
4. Мәтiндi ... ... ... Мәтiн мазмұнына байланысты сұхбат құрастырыңыздар.
6. Мәтiнге байланысты қандай мақал-мәтел, қанатты сөздер ... Мына ... ... ... ... жолы – ақ, судың жолы – сара.
Жетi күнгi жаңбырдан, желiп өткен су артық.
Су iшкен ... ... жер – нулы ... ...... ... ... – бұлақ.
Су анасы – бұлақ.
8. Жалғастырып жазыңыздар.
Су пайдалы...
Су зиян...
9. “Судың да ... ... ... ... ... ... ... материалдар негiзiнде Қазақстан өзен-көлдерiнiң экологиясы
туралы мәлiметтер даярлаңыздар.
11. “Су – тiршiлiк бастауы” деген тақырыпта шағын ... ... ... ... мәтiндер студенттердiң пәнге, қазақ тiлiне ... ... ... ... ... Тіл
үйренушілердің мамандықтары туралы ... қоры ... ... ... Олар ... ... қабiлеттерi дамиды,
байланыстырып сөйлеуге ... ана тiлi мен шет ... ... түсiнiп оқу қабiлетi –
тiлдi оқытудағы ең маңызды ... ... деп ... Бұл мәселеге
В.А.Артемов, З.И.Клычникова, С.К.Фоломкина, М.Л.Вайсбурд, Е.И.Пассов т.б.
ғалымдардың көптеген еңбектерi бар.
Қазақ ... ... ... ... мәнiн ұғынып, құрастырып оқу
(синтетическое чтение) студенттердiң логикалық ойлау қабiлетiн дамытады.
Құрастырып оқу ... ... ... ... ... үйренедi.
Бұл белгiлi деңгейде жүйелi бiлiмнiң қалыптасуына негiз болады. Бiрақ
мәтiндi құрастырып оқу ... ... өзi ... ... немесе тiл
шеберлiгiн басқадай жолмен дамыту өздiгiнен жүретiн нәрсе емес.
Қазақ тiлiндегi ... ... ... ... ... ... да жағдайларға
байланысты екенiн есте ұстаған жөн. Сондай-ақ, тiлдiк жағдайларға оқу
техникасын меңгеру, ... ... бiлу, ... ... ... ... көлемi, тiл байлығы жатады. Бұған қоса ықылас
таныту, есте ... ... ... психикалық қасиеттер де кiредi.
Сонымен бiрге, ... ... ... ... ... ... де айрықша маңыздылық алатынын атап өту орынды.
Мәтiндi ... ... ... ... ... ... ... бiлу, кiтаппен, сөздiкпен жұмыс iстей бiлу
шеберлiгi де ... ... ... оқу ... ... тiлiн ... ... мәтiндермен жұмыс
iстеу студенттердiң ой-өрiсiн, ақыл-ойын, бiлiм көкжиегiн ... ... ... отырып, айналасындағы құбылыстарды танып-бiлудiң ... ... ... бұл ... ... iске аса қоятын,
өздiгiнен жүретiн әрекет емес. Мiне, осы жерде ... ... ... ... ... ... сын көзбен қарауға, оқығандарын
салыстыруға, одан ... ... ... сөйтiп бiлiм жүйесiн құруға
көмегi қажет болады.
Жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн ... ... ... мәтiндер
студенттердiң таңдаған кәсiбi мен мамандығына орай iрiктелiнiп алынғаны
жөн. ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың салт-дәстүр, әдет-ғұрып т.б. тақырыптағы мәтiндер алынғаны
дұрыс. ... ... ... ... ... қызығушылығын оятады,
дүниетанымын кеңейтедi, ақыл-ойын дамытады.
Ғалым Р.Ә.Шаханова докторлық ... ... тiлiн ... ... оқытуда мәтiндердi iрiктеу принциптерi, алдымен дұрыс сөйлеудi
жетiлдiруге қызмет етуге тиiс ... айта ... ... iрiктеуге
мынадай шарттар қояды:
1. Мәтiн мазмұндық, тақырыптық тартымдылығымен ерекшеленуi керек.
2. Мәтiндер тiл үйренушiлердiң өз ... ... ... ... ... ... ... қасиетi басым болуы
керек.
4. Мамандыққа байланысты ғылыми мәтiндер студенттердiң ... ... бiлiм ... ... ... ... болуы қажет
[48,204].
Экология мамандығы студенттерiне қазақ тiлiн дамыта оқытуда мамандық
бойынша мәтiн ... ... осы ... ... ... ... ғылыми, ақпараты мол әрi қызықты, студенттерге қажеттi, мазмұнды,
түсiнiктi және заман талабына сай болуы қарастырылды.
Студенттердiң ғаламдық проблемалар ... ... шолу ... ... ... ауаның ластануы, табиғи байлықтардың пайда болуы
мен жойылуы, егiс даласы топырағының ... ... қала мен ... ... денсаулығы, жер қыртысы қабаттарының жағдайлары,
өндiрiстегi экологиялық жағдайларды бiлу, сол туралы өз ойын қазақша емiн-
еркiн жеткiзе ... ... ... ... қол ... қалдықтардың ауаға ұшуы, олардың адам өмiрiне, өсiмдiк пен
жануарлар дүниесiне өте қауiптi ... ... өз ... ... пiкiр
таластырады.
1.4 Жан қуаттарын дамыту – дамыта оқытудың негізі
Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында дамыта оқыту мәселесi де ... ... ... ... ... ... ... дамуы мен iшкi
заңдылықтарын тiл бiлiмi ғылымы зерттесе, түрлi психологиялық құбылыстар
мен іс-әрекеттерді (түйсiк, қабылдау,зейін, ес, ойлау, сөйлеу, қиял, ... ... ... ... Ж.Аймауытов бұл құбылыстарды жан
қуаттары деп атап, оларды бірлікте қарастырады.
Психологиялық процестер өзара тығыз байланысты. Адам ... ... ... ... ... арқылы өзiн қоршаған құбылыстар мен заттарды
нақтылы сезiнуi керек. Егер адам бұл құбылыстарды нақтылы ... ... ... сәулеленбейдi. Адам түйсiнген, қабылдаған ақпараттарды ақыл-
ой елегiнен өткiзеді. Адам бар нәрсенi түйсiк ... ... Егер ... адам ... жолмен зат, құбылыс туралы еш нәрсе бiле алмас едi.
Адам сезiм мүшелерi ... ... Егер ... мен ... ... мүшелерiне тiкелей әсер етпесе онда түйсiну де болмайтын едi.
Қазақ тiлiн болашақ эколог мамандарға дамыта оқытуда көру және ... ... ... ... олар ... ... әдiстерi арқылы
заттар мен құбылыстарды түйсiнедi, ал түйсiну арқылы ойын дамытады
Т.Тәжiбаев ... ... ... ... ... түйсiнулердiң
дамуының дәрежесi де өзгеше болатындығын айта келiп: “Түйсiнулердiң дамуы
баланың бүкiл психологиялық әрекеттерiнiң ... ... ... ... ... ... тоқтамға келедi [49,144].
Қабылдау – түйсiнулерге негiзделiп құралады. Оны түйсiнулердiң жай ғана
емес, сондай-ақ заттың қасиеттерiн тұтас бейнелеуден пайда болатын ... деп ... ... мен ... ... даму ... орай ... да күрделене бермек. Адам дүниедегi заттар мен құбылыстарды
қабылдай отырып сипаттайды, ... ... ... ... және ... негiзгi, жалпы қасиеттерiн ажыратады. Мiне осының нәтижесiнде
адам ... ... ... ... тұрған ойлау сияқты күрделi
психологиялық үрдiстерге ауысады.
Адам заттар мен құбылыстарды дұрыс және ... ... үшін ... ... жете түсінуі керек. Адам өзі түсінбейтін тілде айтылған сөздердің
мағынасын ... ... ... оқытуда қабылдаудың маңызы ерекше.
Өйткені түрлі қатысымдық дамытушылық тапсырмалар мен жаттығуларды ... ... ... ... оны ой ... ... ... толып
жатқан объектілердің ішінен негізісін іріктеп алу ... ... ... үшiн ... маңызы айрықша. Сол себептен бала қабылдауын
тәрбиелеп, үнемi дамытып отыру керек.
Дамыта оқыту процесiнде ... жеке ... ... ... атқаратын маңызына тоқталмай болмайды. Ес - ... ... ... психологиялық процестердің бірі. Бұл ... ... ... ... әсер ... ... мен ... бейнелерi
оның басында сақталып тұрады. Оны өздiгiнен немесе арнайы еске түсiредi
немесе қайтадан жаңғыртады. Адамның ... ... ... ерекше орын
алады. Ессiз адамның да, қоғамның да дамуы мүмкiн емес.
Психологияда есте ... екi ... ... ... есте қалдыру – бұрын қабылдау арқылы алынған ... және ... ... ... ... ... көздейдi;
2) логикалық есте қалдыру – есте қалдырылатын материалдың мазмұнын,
мағынасын олардың ... ... ... ... есте
қалдырумен байланысты [49,170]. Механикалық есте қалдыруда - қайталау, ал
логикалық есте қалдыруда – түсiну негiз ... ... ... ес, оның ... ... А.Құнанбаев,
Ы.Алтынсарин, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев т.б. ... пiкiр ... ... ... ... ес пен ... қабiлетiн тығыз
бiрлiкте қарастырады. Ол “... еске түсiру өнерi дегеніміз ойлау өнері, өз
жадымызда не шәкірттеріміздің жадында бiр ... ... ... үшiн саналы
күшiмiздi iз қалдыруға, тұтуға жұмсағаннан да, жаңаны ... ... ... ... ... ... ... психологияға қатысты арнайы еңбек жазбағанымен, оның
шығармаларынан ерекше мәнi бар, ... ... ... ... ... ... ес ... тың пiкiрлер айтып, оны ... деп ... Абай ... ... ... ... нәрсенi
ұмытпастыққа төрт түрлi себеп бар:
әуелi –көкiрегi берiк болмақ керек;
екiншi –сол нәрсенi естiгенде , я көргенде тұшынып, ... ұғу ... – сол ... ... ... ... ... қайырып ойланып,
көңiлге бекiту керек;
төртiншi – ой ... ... ... болу ... [8,128].
Естiң маңызы туралы М.Жұмабаев “Педагогика” еңбегiнде: “Ес өмiр ... Ес ... ... ... ... ұмытып тұрса, өмiрiнде адамның
бiлiмi артпас едi. Ес болса ғана адам бiлiмдi ... Ес ... ғана ... ... ... Ес ... мол болса, ой да терең болады”,- деген өте
құнды пiкiр айтады [52,86]. Ол естiң аса ... ... кезi- ... ал ... ... ... ... емес, бар бiлiмдi ... ... деп ... Оның ... осы тұсы дамыта оқыту
идеясымен дәлме-дәл келедi.
Ес адамның ұғыну, түсiну, ойлау, сөйлеу, есте ... ... ... өте тығыз байланысты. Ол әсiресе ойлау үшiн қажет.
Дамыта оқытуда студенттердiң өзiндiк ойлау ... ... ... ... ... бiрi есебiнде саналады.
Дамыта оқыту бiлiмдi белгiлi бiр көлемде берiп, шеберлiк пен дағдыны
қалыптастырумен ғана ... ... ... ... ... ... есте ... қиялдау, елестету сияқты басқа да танымдық психикалық
қасиеттерiнiң ... ... ... ... оқыту түрi деп
есептеледі. Оны мына суретттен көруге болады.
Психолог ғалым А.А.Крылов ... ... ... ... ұзақ ... ... деген түрлерiн қарастырады [53,58].
Орыс тобында оқитын студенттерге қазақ тiлiн дамыта ... ... ... пен ұзақ ... ... маңызы ерекше. Өйткенi кез-келген адам хабарды
қысқа мерзiмдiк есте сақтау қызметi арқылы есте сақтайды. Бұл оның ... ... ... ... ... туындайды. Қысқа
мерзiмдiк есте сақтау процесi – бұл адамның жеке мақсатына жету ... ... ... есте ... еске түсiру, жаңғырту дегендi
түсiндiредi. Қысқа мерзiмдiк есте сақтау әр мамандыққа қатысты лексикалық
минимумды т.б. есте ... үшiн ... ... тiлдiк қатынаста баланың психикалық, тұлғалық дамуының
негiзi екенiн айта келiп, ұзақ мерзiмдi естi адамның ... ... өмiр бойы ... ... ... деп те ... ... Ол: “Долговременная память хранить не только языковые
знания и общий результат познавательной деятельности человека вообще”-дейдi
[53, ... тiл ... ... негiздерiн зерттеушi ғалым-
Н.И.Жинкин. Ол ұзақ ... ... ... «Задачей долговременной памяти
является сохранение определённых языковых правил, лексико- ... ... ... ... для ... кодирования и
декодирования сообщения», - деп ашып көрсетедi [54,59-69].
Ұзақ мерзiмдi ес адамның қоршаған ... ... бiлiм ... ... ... сөз бен ... ... түпкi мағынасын терең
түсiнiп ұғынуға байланысты қолданылады.
Ес шапшаңдығының әсiресе есiту кезiндегi маңызы ерекше. Бұл сөздi ... ... ... есте ... ... байланысты. Айтылған сөздi түсiну
үшiн естiгендi қағып алуға тырысу керек. Мұндай күрделi әрекет есiту ... ... ... ... ... тiлiн ... оқытуда студенттердiң
шығармашылығын, ойлауын дамытуда ерекше ... ... ... бiрi – қиял. Қиял – адамзатқа тән нәрсе. Қиял да ... ... ... ... ... ... ... арқылы
студенттер бұрын өздерi қабылдаған заттар мен құбылыстардың бейнесiне
сүйене отырып, ... ... де ... ... ... ... қиялдау баланы дамытудың негiзгi жолы болып есептеледi.
Болашақ экологтарға экологиялық мәселелердi ... ... ... оятуға
тырысу керек. Адамның қиялы еңбек процесiнде, яғни iс-әрекет үстiнде дамып
отырады.
Жеке тұлғаның дамуы туралы сөз ... ... ... ... ... – қазiргi кездегi күрделi мәселелердiң бiрi. Қабiлет
– iс-әрекеттiң белгiлi бiр түрiн орындауда ... ... жеке ... ... ... ... түрлерi, дамуы т.б. мәселелермен
философтар да, психологтар да, педагогтар да айналысуда.
Ғалымдар әр адамның өзiндiк ... ... ... ... ... ... әр ... әр түрлi деңгейде болады.
“Мүлде қабiлетсiз адам болмайды, ол тек ... ... ал ... ... болуы мүмкiн. Қабiлет үнемi жетiлдiрудi, дамытуды қажет етедi”
[56,20].
Қабiлет адамның өмiр сүру ... бiлiм ... ... ... ... ... ... дамып отырады. Адамның iс-әрекетi
неғұрлым ... ... оның ... де ... ... ... ... қабiлет және арнаулы қабiлет деп екiге бөлiп қарастырады.
Қ.Жарықбаев адамның ақыл-ой өзгешелiктерiн және қасиеттерiн көрсететiн
кез-келген адамнан табылатын қабiлеттi жалпы қабiлет деп ... оған ... мен ... ... есте тез қалдыра алу, зейiндiлiк пен
бақылағыштық, зеректiк пен ... т.б. осы ... ... ... жатқызады.
Iс-әрекеттiң жеке салаларында ғана көрiнiп, оның нәтижелi ... ... ... арнаулы қабiлет деп атап, оған суретшiнiң,
музыканттың, актердiң, спортсменнiң, математиктiң қабiлеттерiн жатқызады
[50,256].
Қабiлеттiлiк ... ... ... ... әр
қабiлеттiң өзiндiк құрылымы болатындығын айта ... ... ... ... ... ... табиғи құбылыстар мен заттарды поэтикалық тұрғыдан қабылдай
бiлу;
- шығармашылық қиялдау мен ойлау;
- эмоциялық сезiмталдық;
- есте жақсы сақтаушылық;
- сөздiк қордың ... ... пен ... сезiну. Ғалым қабiлеттi, дарынды
адамдардың да еселi еңбек етпей тиiстi нәтижеге жетуi мүмкiн ... [55,38]. ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ғалымдар адамдар арасында қабiлеттiлiктiң бiрнеше түрi ... ... ... ... ... [56], математикалық
қабiлеттiлiк – В.А.Крутецкийдiң [57], ... ... ... [58], ... ... – Л.И.Уманскийдiң [59]),
бейнелеу өнерi қабiлеттiлiгi - В.И.Киреенконың [60], лингвистикалық
қабiлет – ... [61], ... ... ... [62], ... ... қабілет – Қ.Әбдібекқызының
[63], педагогикалық қабілеттілік – В.А.Крутецкий, Е.Г.Белбасовалардың ... ... ... ... ... Куртене енгiзген ‘‘тiлдiк ойлау” түсiнiгi кең
тараған. “Тiлдiк ойлауға” лингвистердiң ғылыми талдау негiзiнде тiл туралы
шығарған тұжырымдары жатады. ... ... ... ... ... деген
ұғым енгiзген. Бұл тiл зерттеушiнiң өзiнiң сөйлеу тәжiрибесi негiзiнде тiл
фактiлерiне деген түйсiгiнiң оянуы деген түсiнiктеме бередi. Тiлдiк қабiлет
туралы ... ... тiлдi ... ... мен ... ескерген жөн
[65, 77].
Басқа да қабiлеттiлiктер сияқты тiл қабiлеттiлiгi де қазақ тiлiн ... ... ... қалыптасады. Тiлдiк қабiлеттер тумыстық бiлiм емес,
ол адаммен бiрге тумайды, яғни берi келе пайда ... Ол ... ... - өмiр бойы ... мен ... ... ... iс-әрекеттiң дұрыс ұйымдастырылуы барысында
дамиды”, - дейдi ... ... ... бiр ғана қабiлеттiлiк қажет емес, өзара
байланысты бiрқатар қабiлеттiлiк ... ... ... тiлдiк қабiлет
байқағыштық, ойды есте сақтау, ... ... дәл және ... қабiлеттiлiктi қамтиды. Адамда бiр қабiлет нашар дамығанмен басқа
бiр қабiлеттердiң есебiнен ... ... ... ... мен ... ... күш ... нәтижесiнде толығуы әбден
мүмкiн. Қазақ тiлiн үйренуге деген қабiлеттiлiк тiлдiң ... ... және ... ... ... мен олардың жеке
психологиялық ерекшелiктерiне де байланысты. Қазақ тiлiн ... ... ... тiлiн ... ... меңгерудегi ептiлiктi, дағдыны
қалыптастырады. Мысалы, лингвистикалық бiлiмдi, ептiлiктi, дағдыны үйрену
барысында тiлдiк қабiлеттiлiктер де дамиды.
Сондай-ақ, ... ... ... табиғи бейiмдiлiктiң рөлi
зор. “Адамды оқыту, тәрбиелеу, оның өмiрмен жұмыс iстеуге жағдай жасау оның
қабiлеттiлiгiн ... ... ... ықпал етедi” [58,239].
Т.К.Донская тiл қабiлеттiлiгiн дамытудағы негiзгi әдiс деп саналып
жүрген – мақсаттық оқытуды құптайтындығын айта ... ... ... үшiн ... ... сабақта және сабақтан тыс ... ... ... ... және ... лингвистикалық газеттер, радио-
хабар, кештер, апталықтар өткiзумен байланысты әр түрлi бағыттағы мазмұнды
жұмыстарға қатыстыра бiлу керектiгiн ... ... ... ... дамытуға тiл қызметiнiң төмендегiдей шарттарға
сәйкес болуы керек екендiгiне баса назар аударады:
1. Оқушылардың дұрыс ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiгiнен басым, әрi оның ... шешу ... ... лингвистикалық талаптар қою, яғни
оқыту оқушының лингвистикалық дамуын қамтамасыз ететiндей болуы қажет.
Дамыта ... ... ... ... орын алады. Ғылымда ақыл-ой
тәрбиесiнiң басты құралы – оқыту деп саналады. Оқыту мен даму бiр-бiрiмен
тығыз ... ... және олар ... ... әсер ... ... оқу үрдiсiнiң барлық ... ... ... ... ... дидактикалық теориялардың анализi мен ғалымдардың
еңбегiнде дамыта оқыту үрдiсiнде түрлi ... жеңу ... ... әрекетiндегi күрделi өзгерiстер жүйесi iске асатындығы
айтылады. Психологиялық дамудың қозғаушы күштерiне ... оқу ... бiр ... жеткен деңгей мен оның меңгерген жаңа бiлiмi
арасындағы қайшылықтар жатады.
Оқытудағы ақыл-ой ... – бұл ... ... ... яғни есте ... тәсiлдерiне байланысты ойлау операцияларын,
оның сапасын және ... ... ... ... ... ... ... дамудың мүмкiндiктерiне сүйенiп қана қоймайды, ... ... ... ... алып ... Ол ойлауды, жадына есте сақтауды
т.б. дамытады, дүниетанымды қалыптастырады. «Дамыта оқыту технологиясының
діңгегі ... ... идея – ... алдымен дамыту. Өйткені алдымен ой
дамып, ол ... ... ... ... ... ... алады. Соның негізінде оқушы өз бетімен теориялық әдістерді
қолдану ... ... ... ... мiндетi - ойлау
түрлерiнiң мәнiн жете түсiну, оларды педагогикалық ... ... ... студенттердiң ойлау әрекетiн дамытуда әдiс-тәсiлдерiн терең ... ... ... Р.М.Қоянбаев, Т.Тәжiбаев,
Т.С.Сабыров т.б. ақыл-ой тәрбиесi мәселесiн ... Бұл ... ... тәрбиесi дегендi түрлiше түсiндiредi. Е.Сағындықұлы: “Ақыл-ой тәрбиесi –
оқушылардың ойлау қабiлетiн, дүниеге ... ... ... ... ғылыми бiлiм жүйесiн қамтамасыз ету”,- деп түсiндiре келе,
оның мiндеттерiн былай қояды:
оқушылардың табиғат және ... ... ... ... ... қабiлетiн жетiлдiру арқылы таным iс-әрекетiн ... ... ... ... ... қалыптастыру [67,36-37].
Ал ғалымдар Ж.Б.Қоянбаев пен Р.М.Қоянбаевтар ақыл-ой ... ... ... ойлау iс-әрекетiнiң шарты болатын бiлiм қорын жинау;
- негiзгi ойлау операцияларын меңгерту;
- зиялылық бiлiктердi қалыптастыру;
- дүниетанымды қалыптастыру [68,124].
Ақыл-ой тәрбиесiнiң ... бiр ...... iс-әрекетiнiң негiзгi
шарты болып табылатын бiлiм ... ... ... білімдерін ойлау
нәтижесінде өзгертеді, толықтырып, дамытады. Жоғары оқу орындарында ... бiлiм қоры қай ... алып ... да мол ... ... Мысалы,
студент пiкiрталасқа түсуi үшiн оның тақырыпқа қатысты бiлiм қоры, яғни
түрлi ... ... ... қажет. Олай болмаған жағдайда оның
әрiптестерiмен пiкiр, ой таластыруға ... аз ... ... ... өзiнде бар бiлiмiн қолдану әдiс-тәсiлдерiн бiлуi
керек. Кейде тәжiрибеде кейбiр студенттердiң өз ... ... ... ... ... де жиi ... ... жинаудың жоғары деңгейiне жетуi студенттердiң өзiне мақсат
қойғыштығы мен ... да ... бала ... ... үшiн ... ... ... жөн деп есептейдi:
1. Балаларды белгiлi ережелер жөнiнде өз беттерiнше қорытынды ... ... үшiн ... ... ... ... ... жиi
пайдаланып отыруы қажет.
2. Балалардың сөйлеу қабiлетiн дамытып отыру олардың ойларын дамытуға үлкен
әсерiн тигiзедi.
3. Ойлау ... мен ... ... ... ... сабақты мүмкiндiгiнше жақсы қабылдай алуына, елестердiң ... ... ... ... ... болмайды.
4. Мұғалiм балаларды үнемi ойланып оқуға бағыттауы тиiс. Бұған оқу процесiн
жүйелi ұйымдастыру, сабақта бала логикасын дамыта алатын мүмкiндiктердi мол
пайдалану ... ... ... ... өз беттерiне жасаған ой операцияларының дұрыс-бұрыстығын
тексерткiзу, оларды бiр ... өзiн ... ... шешуге үнемi
бағыттап отыру ... ... ... ... ететiн мысалдар
құрастыру, есептер шығару, шығармалар жаздыру – бала ойлауын ... ... ... ... бала ... ... дамуымен тығыз ұштасып
жатады. Бұл оның бiлуге құмарлығын, тану ... ... мен ... қоса ... тиiс ... ... ... қазақ тілін меңгертуде ғалымның бала ойлауын
дамытуда басшылыққа алған пікірлері негізге алынды.
Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде ... ... ... ... ... ... тiлшi ғалым – Ф.Оразбаева. Ол еңбегiнде тiлдiк
қатынасқа: “Тiлдiк қатынас – тiл ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауы, қоғамдық, ұлттық тiл арқылы ұғынысу,
түсiнiсу, яғни адамзаттың тiл ... ... ... ... ... ... деген анықтама бередi [38,7].
Сөйлесуге (сөйлесiмге) не тiлдiк қатынасқа екi адам қатысады:
айтушы және ... ... ... ... ойын (хабарын) қажеттi сөздердi
таңдап, оларды дұрыс грамматикалық байланыстырып және оны сөйлеу органдары
артикуляциясы нәтижесiнде бередi. Ғалым бұл ... ... ... қатынас жүзеге асу үшiн:
1. Белгiлi бiр ақпаратты деректi хабарлайтын – Баяншы.
2. Ақпарат жеткiзетiн – ... ... не ...... ... ... (Б) ... Хабар (Х) Тұлғалар (Т) арқылы Қабылдаушыға
(Қ) ... одан ары ... ... байланысқа түсiп, тiлдiк айналымда
жұмсалады және бұл ... ... да, ... да ... аса ... [38,11-
12].
Адам ана тiлiн және өзге тiлдердi ... ... ... ... ... ... дамыта оқытуда сөйлесiмге үйретуде тiлдiк ортаның
мәнi зор. Олардың тiл ... ... ... ... да ... орта - бұл ата-анасының, туыстарының араласатын достарының тiлi.
Сондай-ақ оқитын көркем әдебиетi күнделiктi көретiн теледидары, ... ... ... т.б. ... екi түрi бар: iшкi және ... ... Iшкi сөйлеудiң өзiн
ауызша және жазбаша деп екiге бөледi. Сөйлеудiң бұл екi түрiнің де ... ... ... ... зор. ... ... ... және диалогтық
деген сөйлеу түрлерi бар. Сөйлеудiң бұл түрлерi өзара тығыз байланысты.
Ауызша сөйлеу немесе қатынас жасау диалогтық сөйлесу арқылы iске ... – екi (не одан да көп) ... ... ... ... Қ.Жарықбаев былай көрсетедi:
1. Диалог сөз бөгелмей еркiн айтылады; ол ойды кең ... ... ... кезектесiп айтылатындықтан ықшам келедi, тек әңгiмелесушi
адамдардың өздерiне ғана түсiнiктi болады;
3. ... ... жағы ... дәлелдiлiгi т.б.) кемдеу
болады;
4. Диалог сөз ... бет пен ... ... ... ауыздың, көздiң, қабақтың қозғалысы т.б.) толықтырылады [50,165-
166].
Диалогтық сөйлеуде үнемi әңгiмелесушiге сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... студенттерге
мына тектес тақырыптарда диалог құрастыру ұсынылады.
Адам өмiрi үшiн ауа тазалығының пайдасы туралы досыңызбен ... ... ... ... ... шетелдік қонақпен сұхбат
жүргізіңіз.
Қазақстанда жасалған ядролық сынақтардың адамзат пен ... ... ... ... ... ... ... екi немесе одан да көп топ ... ... ... ... болады.
Ал монологтың сөйлеуге бiр адамның әңгiмесi, хабары, жиналыста сөйлеген
сөзi, жасаған баяндамасы, шығармасы т.б. ... ... ... оған бiршама дайындық жұмысы қажет етiледi. Монологтық сөйлеу
стихиялы болмайды, ол әрқашан да ертерек хабарландырылады. Айтушы не жазушы
алдын-ала жоспар жасап ... ... ... ... былай көрсетедi:
1. Монолог сөз әр кез белгiлi жоспарға сәйкес құрылады, бұл ... ... ... ... жағынан қатаң талаптар қойылады (мәселен, баяндамашы
мен лектор өз сөзiнiң ... мен ... ... ... Монолог сөз адамға әсер ететiн ... ... ... ... ... айту) көбiрек қажет етедi.
4. Монолог сөздiң грамматикалық құрылысы белгiлi жүйеден ... тiлiн ... ... ... ... ... ... дамытуда бiршама қолданылатын жұмыс түрi. Ол ... ... ... ... ... тезис,
аннотация, пікір, шығарма, әңгiме жазу кезінде қолданылады.
Жазбаша тiлдiк ... ... ... ... ... ... ... болған. Жазба тiл ауызша тiлдiң нәтижесiнде дамиды. ... ... ... ... ... ... етпейдi. Ол жөнiнде тiлшi-ғалым
Ф.Оразбаева: “Жазбаша қатынаста тiлдiк тұлғалардың ... ... ... көрiну ерекшелiгi басым болады. Мұндай қарым-қатынас таңбалардың
тұрақты жүйесi арқылы iске ... оны адам өз ... ... ... ... ... тiлдiк қатынас таңбалардың мағыналық жүйесi мен тiзбегi арқылы
адамдардың бiр бiрiмен қарым-қатынасы арқылы iске ... ... ... – адамның айтар ойын графикалық таңбалар арқылы қағаз бетiне
түсiруi. Жазбаша сөйлесуде сөздер, сөз ... ... өте ... ... ... ... ... байланыста болады.
Жазбаша сөйлесудiң өзiндiк ерекшелiктерi бар:
1. Жазатын адамның қасында сөйлесетiн адам ... ... ... ... ... ... ... жағына аса қатаң талап қойылады.
Мәселен, белгiлi бiр ... ... ... ... адам ... талаптарды
орындауға тырысады, көп ойланып, толғанады. Өйтпейiнше бұдан нәтиже шығару
мүмкiн емес;
3. Жазуда грамматикалық ... де ... ... Жазу ... адам ... зейiн қойып әр сөзiн ойлап қүрастырады,
мағыналы сөз iздейдi. Бұл ... ой ... ... ... ... тiлiн ... оқу ... дамыта оқытуда жазылым әрекетi
студенттердiң ойлауын дамытып, шығармашылығын ... ... ... ... ... ... деген еңбегiнде: “Дамыта
оқытудың басты мақсаты – ... ... ... ... ... - деп айтады [69,146].
“Шығармашылық” сөзiнiң мәнi (этимологиясы) бiр ... ... ... ... ... сәйкес келедi. Яғни, бұрын тәжiрибеде болмаған
жаңа нәрсенi ойлап табу, жаңа ... қол ... ... ... ... ... – баланың өз бетiнше iзденуi, мәселенiң
шешiмiн өздiгiнен, өзгеше ... ... ... ... ... ... ... жаңа жол табуы.
Дамыта оқыту мәселесi соңғы ... ... алға ... ... маңыз алуда. Студенттердiң барлық ақпаратты түгелдей есте ... ... ... ... ... дамыта оқытуда оқушыға
қойылатын талапты былай көрсетедi: “Идеалом развивающего обучения является
личность не с энциклопедически ... ... а с ... ... с быстрой
реакцией на все новое, с полноценно развитыми потребностями к дальнейшему
познанию и самостоятельному действию, с хорошими орентировочными ... ... ... [69,11]. ... ... ... ... арқылы өз бетiнше жұмыс iстеуге бейiмдеп, одан ары қарай ... ... ... ... ой ... ... ұштау керек.
Ал психологияда “ойлау” ұғымына түрлiше анықтама бередi. Б.М.Теплов:
“Ойлау – заттардың жалпы қасиеттерiнiң ... ... және ... өзара қатынастары мен байланыстарын табу деп айта аламыз” ... ... ... бiлу – яғни ... ... ойға ... салыстырып, ұқсастығы мен айырмашылығын тауып, әр нәрсе туралы
өзiнiң ойын айтып, пiкiр шығару” – дейдi [71,108].
Қазақ психологы ... ... ... ... ... ... ... баланы сөйлеуге, басқалардың сөзiн ұғуға, өз бетiмен
жазуға, оқуға төселдiру арқылы ойлауға да жаттығатындығын айта келiп, ойлау
мен сөйлеу ... ... Ол: ... бен ой ... ... ... ... Сөз – ойдың айнасы. Ойсыз сөз болмайды. Ой жетiлу мен
тiл ... ... ... Тiлдi ... ... ... мүмкiн емес”,-деген күнi
қазiрге дейiн мәнiн жоймаған құнды пiкiр айтады [72,306].
Ғалым В.С.Шубинский шығармашылық процестiң өту сатыларын, әрбiр сатының
өзiндiк ... мен сол ... ... ... қасиеттердi
кешендi жүйе тұрғысынан қарастырады:
бiрiншi кезең – жаңаны, тың дүниенi сезе бiлу, шығармашылық ... жан ... iшкi ... оята бiлу ... ... кезең – интуиция, шығармашылық қиял, әдемiлiктi сезiне бiлу, сөз
ұшқырлығы, қайшылықтарды түсiну, ой ... ... ... ... iшкi ... ... - өзiндiк сын, бастаған iсiн соңына ... ... ... ... оның ... таба бiлуi [73,36].
Ендеше, қазiргi таңдағы қазақ тiлi оқытушыларының мiндетi – ... ... ... бойында қалыптастыру және ... ... ... себепкер бола бiлуi керек. Кей кездерi
баланың көкiрегi қиялға толы ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабiлетiн тежейтiн үш кедергi бар
екенiн айтады:
бiрiншiсi – ... ... ... келмейдi, сәтсiздiкке ұшыраймын”
деген үей, қорқыныш сезiмi;
екiншiсi – не жазса да ұнамайды, жазғанына ... ... ... ... риза ... сезiмi;
үшiншiсi – жалғаулық десе [74,79-80], Б.Т.Тұрғынбаева кандидаттық
диссертациясында ғалымдар мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк кедергi;
- психологиялық кедергi;
- физикалық кедергi;
- педагогикалық кедергi; [62,35].
Қазақ тiлiн болашақ эколог мамандарға дамыта оқытуда олардың ... ... ... осындай кедергiлердi жоюға үлкен күш
салу керек.
Тiл мен ой бiрiнсiз-бiрi жеке ... ... ете ... Ойлаусыз
тiл, тiлсiз ойлау болуы мүмкiн емес. Тiл мен ойдың ... ... ... ... туындайтындығынан көрiнедi. Ой адамның әрекетi арқылы
көрiнедi, яғни ойды ... ... ......... ... ... құрал болып саналады. Сөйлесу
арқылы адамдар ой алмасады. ... ... ... ... құралы болуында,
ал екiншiсi – ойды бiлдiру құралы. Тiл арқылы адамдар өз ойын жеткiзе бiлу
және өзгенiң пiкiрiн қабылдауға мүмкiндiк ... мен ... ... ... өзара үндестiгiнен байқалады: ойлау
жүйесi анық, қисынды болса, соғұрлым тiлдегi айтылуы түсiнiктi, айқын бола
түседi. Егер адам тiлдi ... ... ... ... ... ... ... яғни айтылған ойдың мазмұнын бiлмеуi мүмкiн.
Тiл үш түрлi қызмет атқарады:
1) Адамзаттың қоғамдық тәжiрибесi. Бұл ... ... тiл ... ... ... танып бiлiуiн қамтамасыз етедi.
2) Тiлдiк қатынас нәтижесiнде адамдар тiлдесiп бiр-бiрiмен түсiнiседi.
Тiлдiң мґндай қызметiн ғылыми атауда коммуникативтiк қызмет деп ... ... ... өз ... мен ... ... ... тiршiлiкте қолданып отыруы, сөйтiп, сыртқы орта
мен жағдайлардың өзгеруiне бейiмделуi [75,156].
Адамның сыртқы ортадан алатын бiлiмi өзiнiң тәжiрибесi ... ... ... ... тiл ... ... Сөз ... адамзат жинақталған бiлiм
ұрпақтан-ұрпаққа берiлiп отырады.
Сөз ойлау процесiнiң жалғасы. Сөз - ойды ... үшiн ғана емес ... ... үшiн де қажет. Адам бiреу сөйлегенде ғана емес, iштей ойлағанда
да тiлдi пайдаланады.
Кәдiмгi ... ... ... ... адамның iшкi тiлi аталатын
өзiмен өзi сөйлесуiнен туындайтын күрделi жағы да ... Iшкi ... ұзақ ... ... ... iшкi ... ... өтетiнiн,
ойдың қозғалысы тiл сөйлемесе де жүре беретiнiн анықтады [76,304].
Ой бiрлiгi мен сөз ... ... ... Бұл екеуiндегi процесс
бiрлiктi бiлдiредi, бiрақ ... ... Олар ... ... Мұны ... ... жаңа ... де айғақтай
түседi. Н.И.Жинкин арнайы тәжiрибелер арқылы ... ... ... ... ... екенiн де байқаған. Ғалымның өткен өмiрiнде ... ... ... ... ... ... ... да, бұл туралы
әңгiмесi 15 минутқа созылған [77,37].
Ойлау мен iштей тiлдесу сөздi сыртқа шығарғанда ... өз ойын ... және ... тыңдағанда да маңызды. Iштей ойлағанда тiлдiң бұлшық
етi қозғалмайды, бiрақ тiлдiң үлкен жарты шардағы орталығында қозу процесi
жүредi. Бұл ... ... ... ... ... Өзге ... сөздi
түсiну үшiн, оны алдымен дауыстап айта бiлу керектiгi белгiлi.
Тiл адамның сырттай көргенiн сыртқы заттармен ... ... ... ... ... ... бiрi – оның ойды ... бейiмдiгi.
Сөз заттың, құбылыстың атауы, сөйлеушiнiң өзiндiк ойын айтуға қызмет
етедi. Адамдар затты, атауды әр жерде әрқалай атаса да, ол ... ... тiлдi ... ... Оны ... ... ... олай iстесе
адамдар бiрiн-бiрi түсiнбей тiл өзiнiң негiзгi ... ... ... ... ... ... тiл мен ... бiрлiгi жүзеге асады. Тiл
ойдың дыбыстық ... ... ... көру арқылы материалдық тiрегiне
айналады. Сонымен бiрге тiл мен ... ... ... жоқ ... ... ... арасында қарама-қайшылық та бола бередi, өйткенi ... ... ... бар. Ойлау жалпы адамзатқа тән қасиет, ал тiл
– ұлттiкi, демек ойлау заңдылығы әр ... ... ... үшiн ... ... әдiскерлерi өздерiнiң зерттеулерiнде дамыта оқытудың
көптеген шешiмдерiн ... ... ... де ... орыс ... және даму ... ретiнде айналып өтiп, оқыту мен дамыту
саласындағы психология мен ... ... ... ... ... ... меңгерту қажеттi тиiмдiлiк бермейдi.
И.А.Пономорев ол жөнiнде былай дейдi: ... ... ... ... и ... всех ... дает ... в развитии интеллекта... можно выучить наизусть
“Фауста”, “Евгения ... ... ... и т.п., но это не ... в ... умственных способностей... В этом процессе развиваются
познавательные силы, учащиеся приобретают способность ... ... к ... ... ... ... [78,11].
Дамыта оқыту идеясын психологиялық тұрғыдан зерттеп, өзiндiк үлесiн
қосқан ғалымдардың бiрi – З.И.Калмыкова. Ол ... ... ... ... ... ... тұлғалық дамуы мен
сабақтың тиiмдiлiгiн арттыру ... ... ... ... орай балалардың продуктивтi ойлауының дамуын қамтамасыз
ететiн ұстанымдар ... ... ... ... ... ... ұстанымдарын төмендегiше қояды:
1. Оқытудың проблемалығы;
2. Әр түрлi ойлау ойлау қызметiнiң қолайлы, орнықты дамуы;
3. Оқытудың индивидуализациясы мен ... ... ... ... ... ... ... Мнемоникалық iс-әрекеттiң арнайы ұйымдастырылуы [19,13-48].
1.4 Жоғары оқу орындарының қазақ тiлiн экология бөлім студенттеріне дамыта
оқытудың педагогикалық негiздерi
Қазақ тiлiн ... ... ... ғылымының жалпы заңдылықтары мен
оның негiзгi ұстанымдарын басшылыққа ала отырып ... ... ... ... болып жатқан жаңа жағдайларға байланысты дамыта оқыту мен ... ... ... күн ... негiзгi мәселелерге
айналды.
Соңғы кезде мәдениетi, экономикасы дамыған ... ... ... мен ... қатынасқа ерекше мән берiлiп отырғаны аян. Жоғары оқу
орындарының орыс бөлiмдерiнде ... ұлты ... ... ... ... ... ана тiлдерiнде, емiн-еркiн тiлдiк қарым-қатынас жасай
бiлуге, қазақтың ұлттық педагогикасы негiзiнде тәлiм-тәрбие беру ... ... ... Оның ... соңғы кездерi жоғары оқу орындарында
орыс бөлiм студенттерiн қазақ тiлiне оқытудың мақсаты - оларды қоғамдық,
мәдени ... ... ... тiлде тiлдiк қатынасқа түсiрудi
меңгерту.
Педагогика ғылымының ... ... ... ... ... К.Д.Ушинский т.б. ал қазақтың ұлттық
педагогикасының ... ... ... ... ... ... т.б. көп үлес қосты. Ғалымдардың сол
кездің өзінде айтқан пікірлері, ұстанған ... ... әлі ... ... тiлiн дамыта оқытудың педагогикалық негiзiн қарастыруда ғалымдар
Л.В.Занков, М.Н.Скаткин, М.А.Данилов, Т.К.Донская, ... ... т.б. ... еңбектерi басшылыққа алынды.
Жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн оқытудың бiлiм беру ... ... бiлiм ... ... пен дағдыны қалыптастыруға даярлау.
Тұлғаның жан-жақты, үйлесiмдi дамуы оқыту процесiнiң бiлiм ... ... ... ... ... Ж.Б.Қоянбаев пен Р.М.Қоянбаев қазiргi кезеңде бiлiмдi толық
игеру үшiн мынадай талаптар қояды:
- бiлiмнiң толықтығы – ... ... ... үшiн ... ... ... яғни ... iс-әрекетiнiң кезеңдерiн iске асыруды
қамтамасыз ету;
- бiлiмнiң жүйелiлiгi, үйлесiмдi, қисынды бiрiздiлiгi;
- бiлiмнiң ұғымдылығы – оқушылардың өз бетiмен ... ... ... ... ойын дамыту;
- бiлiмнiң әрекеттiлiгi – жаңа бiлiм алу үшiн бұрынғы бiлiмдi
- шеберлiкпен пайдалану мүмкiндiгiн жасау [68,203].
Бiлiм беру ... ... ... ... ... ... ... – жеке тұлғаны қалыптастыру және дамыту. Студенттердi оқыта
отырып тәрбиелеу оларды терең бiлiм алуға тәрбелейдi, ... ... ... ... ... тәрбиелейдi. Бiлiм беру,
оқыту және тәрбиелеу– бiр-бiрiмен өзара тығыз ... және ... ... Жас ... ... ... бiлiм ... ал бiлiм бере отырып
тәрбиелеймiз.
Педагог Ю.К.Бабанский дұрыс ұйымдастырылған тәрбиелеу ... ... ... ... ... ықпал ететіндігін және ... ... ... және ... да ... ... ... нәтижелi оқытуға жағдай жасайтындығын айтады [79,343].
Чехтың ұлы педагогы Ян Амос Коменскийдiң “Ұлы ... ... ... ... мен ... ... ... теория қарастырылады.
Еңбектiң жеке тарауларында ... ... ... ... ... ... Оқытуға қолайлы уақыт таңдау;
2. Оқушыларды сабаққа ынталандыру;
3. Материалды бiртiндеп күрделендiру;
4. Анық пайда келтiретiн нәрсенi ғана оқыту;
5. ... ... ... нәрседен басқаны жаттатпау;
6. Бала табиғатын ескерiп отыру; қалаған нәрсенi немесе оның меңгере алатын
нәрсенi оқыту;
7. Материалды ... үшiн ... ... сезiмдердi де қатыстырып
оқыту.
Я.А.Коменский “Ұлы дидактикасында” оқытудың ... ... ... ... ... ... ... сатылылығы,
оқытудың оқушы шамасына сай болуы, оқытудың негiздiлiгi. Сондай-ақ, ұлы
ұстаз оқытудың ... де ... ... ... ... ауырға”,
“белгiлiден белгiсiзге”, “нақтыдан жалпыға” қарай ауысып отыратын негiзгi
ережесiн құрды [80].
Дидактика - бiлiм беру мен ... ... және ... ... ... ... ... Педагогика – оқытудың
бiлiмдiлiк, дамытушылық және тәрбиелiк ... ... ... ... ... ... жан-жақты жетiлуiне, алуан салалы
бiлiмдердi жалаң түрде қабылдай салатын, оларды мәнiне түсiнбестен қайталап
айтып беруiне ғана ... ... ... жасампаз адамды
тәрбиелеуге жәрдемдесуi тиiс екендiгiне аса көңiл бөледi [81,12].
Студенттердiң тұлғасының, олардың барлық рухани және табиғи бейнесiнiң
неғұрлым ... ... бiлiм мен ... ... де қатысты.
Бүгiнгi таңда дамыта оқытудың негiзгi проблемасы ретiнде әр түрлi ғылым
саласындағы зерттеушiлер назарын ... ... ... - ... ... ... мен байланысы. Л.С.Выготскийдiң айтуынша, оқыту өсiп
келе жатқан адамның ... ... ... және ... ... ... ... дамытпайды.
Ғалым Т.К.Донская оқушының танымдық деңгейiнiң төмендiгi оның
күнделiктi алған ... ... ... ... ... және жаңа ... ... негiзгi мәселеледен қосалқыны ажырата алмауына әкелiп
соғатынын айта ... ... ... ойын ... әрi ... ... алмауы
мектеп жүйесiнде ауызша және жазбаша ... ... ... ... әсерi” деген қорытындыға келедi. Ол оқытуды жетiлдiру ... ... ... көрсетедi:
1. Оқыту мазмұнын жетiлдiру; орыс тiлiн оқу пәнi ретiнде бiр ... ... ... ... ... ... ... екiншi жағынан
балалардың жас ерекшелiгiне қарай теориялық бiлiм деңгейiн ... ... ... және жеке ... күшейтуге, дербес танымдық
қасиетiнiң қалыптасуына бағытталған оқыту әдiстерiн жасау;
3. Оқушының жан-жақты дамуына бағытталған “оқыту – ...... ... кешендi түрде iске асыру [26,3].
Жоғары оқу орындарында қазақ тiлi оқытуда ... ... ... ... ... ... талаптар қойылады. Қазақ тiлiн дамыта
оқыту барысында өсiп келе жатқан жас ... ... ... ... ... ... ... принциптер – оқыту iсiнiң заңдылықтарын, тәрбие мақсатын
анықтайды. Принциптер тарихи даму тұрғысынан ... ... ... ... туып, бастапқы негiздер өзгерiп қоғамдағы
жаңаруларға сәйкес өзiндiк жаңа iзденiстердi ... Бұл ... ... ... ... бiр ... ... догма
емес, олар өмiр талабына сай дидактиканың жаңа жетiстiктерiн бойына жинап
сiңiредi де, соның ықпалымен ... ... - ... ... ұстанымдары нақты тарихи кезеңге тән сипаттарға негiзделiндi.
Оқыту ұстанымдары оқудың мазмұнын, әдiстерiн, ... ... ... қызметiндегi басшылыққа алатын сенiмдi тiрегi ... ... бiрi – ... ... сипаты. Оқыту
арқылы жеке адамды жан-жақты дамытудың мәнi және ... ... ... ... кезiнде баланың кешегiден гөрi алдағы күнiн
дамытуды ... ... жөн деп ... Ол ой деңгейi әртүрлi екi оқушыны
мысалға келтiредi. Бiрiншi деңгей – белсендi даму деңгейi; бұл ... ... бар, яғни ол ... ... ... ... Екiншiсi –
дамудың жақын арадағы аймағы. Л.С.Выготский бұл аймақта бала өздiгiнен
сабақ iстемегенiмен, ... ... ... ... ... Ғалымның
айтуынша бүгiн үлкеннiң (оқытушының) көмегiмен iстей алатын оқушы, ертең
оны өздiгiнен iстеп кете ... ... ол ... ... ... аймағынан
дамудың белсендi аймағына өтедi.
Оқыту барысында оқушылардың бiлiм ... ... ... ... қоса жеке ... де ... ... оқумен бiрге үздiксiз
тәрбиелiк байланыс ... ... ... оқу ... бiлiм ... ... сенiм, ерлiк, еңбектегi табандылыққа баулиды, балаларды
пайдалы әрекетке үйретедi және қалыптағы ... ... ... деп
түсiндiредi.
Оқыту мен тәрбиенiң шынайы байланысы мен ғылыми шешiмдерiн дидактика
белгiлейдi. Тәрбие мен бiлiм беру ... ... ... ... ... ... ... дүние танымы
қалыптасып, адамгершiлiк қасиеттерi дамиды, ... ... ... iске ... ... ... оқытудың нәтижелi болуы оқыту ... ... ... ... ... байланысты, ал оқушыларды
дамыту дидактикалық ... ең ... ... айта ... “оқыту дегенiмiз оқушыларға бiлiм беру және олардың ойлау
қабiлетiн дамыту”,- ... ... ... [82,91].
Жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi де басқа ғылымдар
сияқты педагогиканың оқу-тәрбие беру ... ... яғни ... ... ... ... ... оқытудағы ғылыми
ұстанымы, оқытудың жүйелiк ұстанымы, теорияның тәжiрибемен байланысты
ұстанымы, ... ... ... оқытудың көрнекiлiк ұстанымы,
оқытудың берiк, тиянақты болу принципi, жеңiлден ауырға өту ұстанымы.
Оқыту ... ... ... ... ... ... ... бөлiм студенттерiн қазақ тiлiн дамыта оқытуда ғылыми ... ... ... ... тiлдiк материал ғылыми жағынан
дәлелденген, ... ... ... ... ... ... ... матералдар үнемi ғылымда, техникада, өмiрде болып жатқан
жаңалықтармен толықтырылып тұруы тиiс. Студенттердi сабақ үстiнде, әңгiме,
пiкiрталас т.б. ... ... ... ... ... ойын ... ... кәсiпке байланысты терминдердi қолдануға дағдыландыру
керек.
Жоғары оқу орындарындағы оқыту iсi ... ... мен ... ... ... жетiстiктермен тығыз байланыстағы қоғамдық сананың ғылыми
дамуын айғақтайды. Жоғары оқу орындарында қазақ ... ... ... ... ... ... алады. Тіл үйренуші студенттерге қазақ тілінің
ерекшеліктерін қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... ... тікелей байланыста меңгертіледі. Өйткенi ғылымилық сипат ең
алдымен ақиқат әлем мен ғылымдағы өзара байланыстардың заңдылығы ... ... ... ... дүниеге өзіндік көзқарасы мен
таным қабілетін қалыптастырып, табиғат, қоғам заңдылықтарын ғылыми негізде
білуді талап етеді. Дамыта оқыту ... ... ... ... ... білім, білік, дағды белгілі бір жүйеге негізделіп,
өзара бірлікте іске асырылады. Қазақ тілін дамыта оқытуда ғылымилық ұстаным
тіл үйренушілердің ... ... ... ... ойлауын дамытудың көзі
болып табылады.
Экология мамандығы негізінде қазақ тілін дамыта оқытуда жүйелілік
ұстанымының ... ... ... ... – жаңа ... ... мен дағдыларды бекітуде, біріккен ... ... ... ... ... пысықтау мен қайталауда, үй тапсырмасын беруде ... ... еске ... іске ... ... ... бағдарламасы
бойынша бірінші кезекте мемлекеттік тіл, рәміздер, туған ел, мамандығына
қатысты терминдерді, мәтіндерді терең игерту қалыптастырылса, одан ... ... ... ... ... мәселелерін шешудің
жолдарын табу жүйе бойынша ... ... оқу ... ... мен ... ... ... пен бiрiздiлiк ұстанымына
байланысты.
Жүйелiлiк ұстанымы ... ... ... ... ... мен тапсырмалар студенттердің танымын дамытатындай
белгілі бір жүйемен, біртіндеп күрделендіріліп құрылады. Мысалы:
Өндіріс қалдықтары
Ірі өнеркәсіп пен қалалар, ... ... ... суы мол, ... ... жерге салынады. Ол үшін ормандар қырқылыпр, құнарлы ... ... бәрі ... ... ... ... бірге өндіріс
қалдықтары мен түрлі тұтыну ... ... ... ... ... ... қоқыстар деп аталады.
Нағыз тұрмыстық қалдықтарға: қағаз, тамақ, шыны, металл, тоқымы
бұйымдары, ... ... ... ... т.б. ... ... қалдықтары көлемі мен зияндылығы жөнінен өте қауіпті болып
саналады. Олар су, дала, орман т.б. кешендерді ластап, айнала ... ... ... ... ... тіршілік атаулы және адамдар ауруға
шалдығуы мүмкін (Ә.Бейсенова).
Жаттығудың мақсаты: студенттерді емін-еркін ... ... ... ... ... жоспар құруға үйренеді. Өнеркәсіп
қалдықтары туралы білімі кеңейеді.
Теория мен тәжiрибенi байланыстыру дидактиканың негiзгi ... ... ...... ... танып бiлудегi бiрден-бiр шынайы дұрыс
жол болып ... ... мен ... ... ... ... қазақ тiлi пәнiнен игерген теориялық бiлiмдерiн тәжiрибелiк
дағдыландырады. Тәжiрибе негiзiнен студенттердiң ... ... ... ... ... және ... үшiн ... Мысалы: студенттердің
лексикадан алған теориялық білімдері олардың ... ... ... ... ... сөз тіркестерін, мақал-мәтелдерді қолдануға
дағдыландырылады.
Саналылық адамның бiлiм алу, дағдылану, үйренуiнен ... ... ... ... ... ұстанымының маңызын Ж.Б.Қоянбаев:
«Саналылық пен белсендiлiк дегенiмiз бiлiмдi саналылықпен белсене қабылдап,
оның өмiрмен, практикамен ... ... ... фактiлер мен
құбылыстардың мәнiне түсiну болады» – деп көрсетедi [68,218]. Жоғары ... бұл ... ... ... белсендiлiгi, өз бетiнше
әрекеттенушi, ... ... бой ... елiктеу, қызығушылық
танытумен тiкелей байланысты.
Бiлiмдi саналылықпен игеру тапсырманы нақтылы дұрыс ... ... алу ... ... ... ... зор, сол ... ғылыми түсінiк
қалыптасады, талдау арқылы заңдылықтарды таниды.
Оқыту барысында ... ... жете ... ... ... ... ... бiр белгiсi студенттiң қазақ тiлiнен алған бiлiмiн
сөзбен ... бiлуi және ... ... ... ... қатесiз жазуы т.б.
арқылы бiлiнедi. Саналылықтың тағы бiр ... ... ... ... ... ... ... алған бiлiмi негiзiнде тұрақты сенiмнiң
орнығуы, ойында ... ... ... ... ... ... ол студенттiң сенiмiне айналады.
Студент бiлiмнiң мағынасы мен мәнiн түсiнбей, санасына тоқымаса оның iс
жүзiнде мәнi болмайды. ... ... ... бiлiм ... ... ... түсiргенi болмаса, iс жүзiнде оны пайдаға асыра алмайды.
Студенттердiң ынталылығы мен өзiндiк ... ... ... ... ... белсендiлiгi мен дербестiгi оқу үстiнде
бiрiгiп, дидактикалық бiртұтас ұстанымдарды құрайды.
Саналы түрде терең бiлiм алуға ұмтылып дағдылану ақыл-ой белсендiлiгi
мен ... тағы ... оқу ... ... ... әр ... ... бiлiмiн пайдалана алу,бақылау түрiнде жетiледi. Бұған ... ... өз ... ... ... ... ... шығармашылық
мазмұндағы жаттығуларды орындау жатады.
Саналы оқу, ғылымға өз ... ... ... талап қою-
жауапкершiлiк пен тәртiптi сезiнбесе iске аспайды. Тәртiп дегенiмiз ... ... ... ал ... ... ғылым мен тәжiрибелi
әрекеттiң негiзiнде туындайды. Тәртiп студенттiң маман ретiндегi қасиетiн
дамытуға әсерiн тигiзедi. ... ... ... ... ... қою,
шыншылдық т.б. .
Болашақ эколог студенттердiң қазақ тiлiнде сөйлеуiн, ойлауын ... ... ... тiлiнде жүйелi қарым-қатынас жасауын қалыптастыру керек.
Сонда ғана олар өз ойын қазақ тiлiнде ... ... ... ... ... тiлiн көрнекiлiк ұстанымы арқылы ... зор. ... ... ... ... студенттердiң бiлiмге деген
қызығушылығын, ынтасын арттырады және ... ... ... ... түсiнудi жеңiлдетедi. Көрнекiлiктiң маңыздылығына Я.А.Коменский,
К.Д.Ушинский т.б. педагогтар еңбектерiнде тоқталады. К.Д.Ушинскийдiң
пiкiрi бойынша көрнекiлiктiк оқыту ... ... ... терең бiлiм
меңгертуге мүмкiндiк туғызатындығын айтады.
Мысалы, қазақ тiлiнде “Сын есiм” ... ... ... “Жазғы
табиғатты суреттеп жазыңдар” дегеннен гөрi суретшiлердiң жаз туралы салған
суреттерiн, картиналарын, көркем шығарма туындыларын т.б. қолдану ... ... ... ... ... өтілген сабақтар студенттердің
сезіміне тікелей әсер ... ... ... ... ... ... теориялық ережелердi есте жақсы сақтау және ... үшiн ... ... және белсендiлiк ұстанымы қазақ тiлiн ... ... ... ... басты ұстаным болып ... ... ... ... балсендi танымдық iс-әрекетi жоғары
оқу орындарында оқу үрдiсiнiң маңызды компонентi болып табылады. Жоғары оқу
орнында бiлiм беру болашақ ... ... ... ... үзiлiссiз
перспективасына негiзделуi керек. Оқытушының мақсаты – студенттердi ғылыми
бiлiмдi, саналы, зерделi ... ... ... ... ... ... ... Студенттердiң шығармашылық ойлауын
дамытуға проблемалық дамыта оқыту арқылы жетуге болады. Яғни, ... ... ... ... ... ... ұсыну. Мысалы:
«Байқоңыр бағымыз ба, әлде...?», «Атом азабын тартудай-ақ тартқан ... ... ... не болмақ?», «Каспий экологиясын
болашақта не күтіп тұр?», ... ... ... ... болады?» деген
проблемалы сұрақтар қою арқылы танымын ... ... ... ... оқу ... ... тұрғыдан қарастырған
ғалым Л.В.Занковтың дамыта оқыту жүйесi дәстүрлi бiлiм беруден ... ... ... жүйедегi оқытуда бүгiнгi күн талабына сәйкес ... ... ... ... оқыту. Ғалым А.А.Михайловский жоғары бiлiм беру қиын да
күрделi iс екендiгiн және оның сондай аспектiде құрылатындығын айта ... ... ... выработало принцип обучения на высоком уровне
трудностей. Он ... ... ... так ... ... ... ... овладения знаниями и умениями доступным каждому
студенту по научной глубине, объему (количеству) и физическому напряжению.
Малейшие ... от ... ... ... студентов в чрезвычайно
сложное положение” [83,79].
Бұл ұстанымның нәтижесi тәжiрибе кезiнде де анықталды. Бақылау ... ал ... ... ... ... ... ... дамытатын күрделi тапсырмалар берiлiп отырылады.
Бақылау тобындағы студенттер ... ... ... ... болып,
маңызсыз нәрселермен (сұранып шығып кету, сумкасын ақтару, басқа лекциясын
қарау, құрбысымен сөйлесу т.б.) ... және ... ... бастады. Ал тәжiрибе тобындағы студенттер керiсiнше ... ... ... ... ... ... жетiстiгiне шын
қуанып, оқуға қызығушылығы, ынтасы артып және оқытушыдан одан да күрделi
тапсырамалар берiлуiн ... ... ... ... ... ... ояна ... байқадық. Сондай-ақ бұл топта себепсiз сабақтан қалу
деген тiптi байқалмады.
В.А.Михайловский бұл ұстаным оқытушыдан студенттер жұмысына үлкен назар
аударуды талап ететiндiгiн айтады. Оларға: ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, студенттер iс-әрекетiнiң әдiс-
тәсiлдерiн түрлендiру, олардың ... ... ... және ... ... ... ... “жеңiл оқытуға”, формализмге жол бермеу; берiлiп
отырған материалдағы ең негiзгiнi атап ... ... ... аса қиындау
түрiнде жүргiзу және олардың қабылдау белсендiлiгi мен ойлау жұмысын
төмендететiн факторларды ... ... ... маңызын ғалым Б.А.Тұрғынбаева еңбегiнде: “Бұл
принциптердiң ... жету үшiн ... ... ... баланың тапқырлығын, зерделiлiгiн дамытатын шығармашылық
тапсырмаларды орындату ... ... ... ... ... ... деп ... [36,19].
Теориялық бiлiмнiң жетекшi рөлi ұстанымы – ... ... ... бiрi. ... ... ... ... жаттауы,
терминдердi есте сақтауы деп түсiнбеген жөн. Керiсiнше, оқыту барысында
қарапайым бақылаулар, зерттеулер жасау ... өмiр ... ... қорытынды жасауға дағдыландыру” [24,19].
Дамыта оқыту проблемасын зерттеушi ғалым-психолог В.В.Давыдов еңбегiнде
теориялық ... ... ... теориялық бiлiм мәселесi төңiрегiнде
қарастырды. Ол эмпирикалық бiлiм мен теориялық ... ... ... ... что ... ... – понятиям
соответствуют эмпрические (или формальные) действие, а ......... (или ... ... ... жасайды [18,147].
Л.В.Занковтың дидактикалық жүйесiндегi ерекшеленетiн ұстаным – оқу
материалын жылдам қарқынмен игеру ... ... ... алға ... ... ... өткiзу, асығыстықпен көп мағлұмат беру деп
түсiнбеген жөн. Мысалы, көп ... ... ... ... ... ... бұл ұстаным бойынша үнемi тек алға жылжып отыруды
талап етедi. Ғалым жоғары қарқынмен оқыту игерiлген бiлiмнiң түрлi жақтарын
ашуға ... ... ... мүмкiндiк беретiндiгiн айта келiп:
“Данный принцип ... не ... ... но ... ... характеристику” [24,52].
Сыныптың барлық оқушыларының (оның iшiнде үлгерiмi нашар оқушылермен
де) жалпы дамуына ... ... ... ... ... бiлiм ... ... оқушыларға қосымша сабақтар, машықтандыратын жаттығулар
мөлшерiн ... ... ... ... ... деп есептелiнетiн. Ал мұндай
iс-шара олардың құлықтық, адамгершiлiктiң санасына нұқсан ... Бұл ... ... ... ... ... ... жақсы, жаман деп бөлмей, жүйелi түрде жұмыс ... ... ... тәжiрибеде осы ұстанымды ұстанғанда үлгерiмi төмен оқушылардың бiлiм
меңгеруде үлкен нәтижеге жеткенiн ... ... ... ... жүйесiндегi мұғалiм мен оқушы
арасындағы ... жаңа ... ... ... ынтымақтастық, өзара сыйластық, түсiнiстiк сияқты қасиеттер
жататындығын айта ... ... өз ойын ... ... айта алатындай
ахуал болуы басты назарда ұсталынады. Ол үшiн оның ... ... ... ... мақталып, қатесi еппен түзетiлiп отырылады” [35,26].
Ынтымақтастық педагогикасы дегенiмiз - мұғалiм мен оқушы, оқытушы мен
студент, жеке ... ұғым мен ... ... ... оқушының,
студенттiң жеке тұлғасын, олардың адамгершiлiк қасиеттерiн сыйлау, ... ... ... ... түсiну және жеке тұлғаның дамуына
ең қажеттi жағымды жағдайлар жасау [83,64].
Қазақ тiлiн дамыта оқытуда ... ... ...... ... студенттердi адамгершiлiкке тәрбиелеу арқылы
олардың потенциалдық мүмкiндiктерiнiң өзектiлiгiн ... яғни ... ... жасау арқылы жүйелі және терең бiлiм, тәрбие ... ... ... ... студентпен араласу немесе
педагогикалық қатынас жасау айрықша маңызды. Оқытушы жасты, болашақ маманды
келешекте шығармашылықпен ... ... ... ... ... ... үрдiсiнiң маңызды құрамдас бөлiгi болып табылады.
Қатынас жасай бiлу ... ... ... өнiмдiлiгiн
қамтамасыз етедi.
Тәрбиенiң маңызды шарты ретiнде жоғары оқу ... ... ... ... ... олардың адамгершiлiк
қасиетiн сыйлауына, оның рухани сұранымын қанағаттандыруға ... ... ... ... ... қоса ... студенттiң
сезiмдiк қабылдауы, қиялы, ой қисыны, көңiл-күйiн түсiнiп, өзара сөйлесе
бiлу тәжiрибесiн үйретуге және сыртқы ... ... тиiс. ... ... ... ... олардың оқытушылармен, студенттермен, жалпы
адаммен қарым-қатынас жасау мүмкiндiктерiне ерекше көңiл бөлiнуi керек.
Қазақ тiлiн ... ... ... ... ... басымдылығын
тежеңкiреп, студенттiң оқытушымен емiн-еркiн араласуға деген ... оған ... ерiк ... ... ... ... ... студенттiң көңiл-күй,
өзара қарым-қатынас құрылымен есептесе отырып, олардың ... ... ... де ... оқу ... ... тiлiн ... жүйесiнде студенттердi оқу
материлының мазмұнын меңгеру басты орын алады. Студент басқа ... ... ... үшiн оның ... есте ... мiндеттi. Одан кейiн есте
сақтағанда қайта жаңғырта алуы қажет. Бұл жерде ... ... ... ... шындық өмiрмен байланыса отрып, оған өз пiкiрiн
бiлдiруi тиiс.
Алдыңғы қатарлы әдiстемеге сай жоғары орындарда қазақ тiлiн оқытуда оқу
әрекетiнiң негiзi – ... ... ... ... ... ... қатынас арқылы студенттердiң ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттердi т.б. оқу
үрдiсiнде өз ойын, сезiмiн бiлдiру, жеткiзу тәсiлдерiн меңгерту.
Қазақ тiлiн дамыта оқытуда дұрыс ұйымдастырылған педагогикалық қатынас
бiлiмдi iзгiлендiре ... ... бiр ... ... ... Ол
оқытушының кәсіптік деңгейi, ең алдымен педагогикалық ойлауы, өз пәнiн жете
меңгергендiгi, оның ... ... ... ... ... ... беделi арқылы ... ... ... ... ... ... ... негiзделедi, яғни студенттi өзiне жақын жан есебiнде ... ... ойын ашық ... сенiмi мен үмiтiн оятуға, өзiне тартуға күш
салады.
Педагогикалық қатынаста тәрбиешi мен тәрбиеленушi ... ... ... ... ... жинақтаған рухани байлық ұрпақтан-ұрпаққа
жеткiзiп отырады. Бұл ... ... ... ... ... шегi ... ... өнерiмен, соның iшiнде ... ... ... ... ... ... ... арттыруға,
сезiм әрекетiн тұрақтылыққа үйренуiн мақсатты түрде ... ... ... жақсы эмоция студенттiң психикасына, оның iшкi
субъективтi дүниетанымына, жан дүниесiн оятуына, қарым-қатынастың ... ... ... ... ... нәтижелi құралдардың бiрi
болып табылады.
Қазақ тiлiнен алған теориялық бiлiмнiң тәжiрибелiк мәнiн түсiну, сөйлеу
дағдысы мен бiлiм арасындағы тығыз байланыс, ... және ... ... ... меңгеру арқылы сөйлеу мәдениетiн дамыту – студенттердiң
танымдық қызығушылықтарын арттырады, танымдық ... ... ... ... ... негізгі ұстанымы - проблемалылық
болып табылатындығын айтады.
Ғалым М.И.Махмутов дамыта оқыту проблемалық ... ... ала ... ... айтқан. Ол еңбегiнде: “Егер проблемалық оқыту
заңдылықтары ... ... ... ... және ... ондай оқыту дамыта оқыту болып саналмайды. Қазiргi кезде
дамыта оқыту жүйесi проблемалық ... ... ... ... ... ... - дейдi [16,337].
Автор еңбектерiнде дамыта оқыту мен ... ... ... ... ... пiкiрiнше, егер оқыту шығармашылық ... алып ... ... онда мұны сөздiң қазiргi мағынасында дамыта
оқыту деп санауға болады, ал егер олай болмаған ... ... ... ... оның ... ... ... болады. Ол дамыта
оқытуға мынадай түсiнiктеме бередi: “Дамыта, яғни ... және ... ... ... оқыту деп мынадай оқытуды айтады: бұл оқыту жағдайында мұғалiм
ойлауды ... ... ... ... ... ... құралдар
арқылы оқушылардың ғылым негiздерiн оқып үйрену үрдiсiнде ойлау қабiлеттерi
мен танымдық қажеттiлiктерiн қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... проблемалық немесе дамыта оқыту болып
табылады” [84,17].
Проблемалық оқыту ... де ... ... ... ... ... бастапқы кезеңiнде әдетте проблемалық жағдай туындайды.
Адам бiр ... ... ... ... бастап ойланады. Өз бетiнше
ойланып, қиыншылықты жеңе отырып игерiлген бiлiм есте ұзақ қалып, ... ... ... ... ең ... ... ... Ғылыми
шешiмдердi хабарлау, дайын мiндеттердi шешуге ... ... ... қарағанда студенттердiң алдына белгiлi бiр мәселенi қойып, оны
шешуге ұйымдастыра отырып алған бiлiм ... ... ... ... ... әрекетке негiзделгендiктен ол ғылыми бiлiмге жетелейдi.
Оқытушы мен студенттiң өзара әрекетiнен келiп, мынадай схемалық әрекет
туындайды. Дәстүрлi оқытудың iске асуы ... ... ... ... ... түсiндiредi, тапсырмаларды, жаттығуларды орындаудың дайын
жолын, үлгiсiн ... ... ... да есте ... ... ... бойынша соның әрекетiн қайталай отырып, сол ... ... бұл ... ... ойлау белсендiлiгiн дамыту
мүмкiндiгi аздау.
Ал дамыта оқыту кезiнде бұл схема ... ... ... ... ... ... оны студенттер түсiнiп қабылдайды, ... ... ... ... ... шешу барысында iзденiп
бiлiм алады, сол тапсырманы шешу жолдарын тауып, ғылыми танымдық әдiстердi
үйренедi. ... ... ... ... ... оқыту мен дәстүрлi
оқытудағы студенттер iс-әрекетiнiнiң айырым белгiлерiн төмендегi ... ... ... мен ... ... барысындағы студенттер iс-әрекетi |
|Дамыта оқыту ... ... ... ашық ... өз ойын ... ... ... жеткiзе алмайды, пiкiр |
|алады, пiкiр таластыра бiледi, |таластыруға ... ... ... ... ... ... қорқыныш сезiмi билейдi, ой |
|келiсетiндiгiн немесе ... ... ... ... ... идея ... өз дәрежесiнде шеше |
|тастайды, салыстыра отыра ой |алмайды, өз жеке ... ғана ... ... ... ... бiледi,| ... арта ... ... | ... ... ... | ... дағдыланады | |
2- ... ... ... мен дәстүрлі оқыту барысындағы студенттер іс-
әрекеті
Ғалым Т.В.Кудрявцев проблемалық ... төрт ... атап ... ... ... және оны шешудiң алғашқы қадамы;
2) мәселенi терең түсiну және оны адамның қабылдауы;
3) мәселенi шешуге жауап iздеу әрекетi – ... ... ... бұрыннан өзiнде бар бiлiмiн iске қосу, қисынын iздеп оны сарапқа
салу және тексеру;
4) ақырғы нәтижеге жету және оны ... ... ... ... ... бiлу ... ... оқытуды “бiлiм алудың шығармашылыққа
негiзделген дидактикалық жүйесi және оның басты ... ... ... әдiс пен ... ... ... - деп анықтама бередi
[16,288]. Бұл анықтамадағы проблемалық оқытудың негiзгi ерекшелiгi – бiлiм
берудi ... ... ... ... жақындату болып
табылады.
Т.В.Кудрявцев проблемалық оқыту деп ойлану процесiн дамытатын ... ... ... ... алға ... Ол проблемалық оқу
дегендi былай түсiндiредi: “Проблемное обучение – ... ... ... на ... ... самостоятельной
мыслительной деятельности человека. Основой этого ... ... и ... различных типов проблемных ситуации перед учащимися
и управление их ... в ходе ... ... ... ... задач” [85,72]. Бұл анықтамада проблемалық оқытудың негiзiгi
белгiлерi дұрыс аталған. Проблемалық оқытуды ұйымдастырғанда оны шешу үшiн
қажеттi ... ... қою ... ол ... ... Ал студенттiң
негiзгi әрекетi мәселенi жете түсiну мен оны шешу.
Проблемалық жағдай дегендi психологтер мен әдiскерлер оны жаңа ... ... ашу ... ... ... әрекет деп есептейдi. Бұл
студенттiң беймәлiм нәтиженi ұғынып, қойылған мiндеттi шешу үстiндегi сәтi.
Психологиялық және ... ... ... ... ... бар ... мен ... да бiр мәселе шешуге ... ... ... ... келмеген жағдайда пайда болады. Сонымен жаңа
теориялық, практикалық бiлiм алуға және ... ... ... ... пен қажеттiлiк туындайды.
Ал М.И.Махмутов бұл анықтаманы нақтылай келе проблемалық жағдайға
толығырақ түсiнiктеме бередi: ... ... ... - ... ... психикалық кезi, яғни адам өзiне бұрыннан бар бiлiмi
арқылы жаңа iстiң көзiн шешу үшiн ... әдiс ... ... ... ... [16,125].
Проблемалық оқыту барысында оқушылардың белсендi ... ... ... жаңа ... ... ... итермелеп, оның ойлау
қызметiн күшейтедi.
Проблемалық жағдай оқытушының ... ... алға ... ... ... және студенттiң өзiндiк жұмысы кезiнде де ... ... ... ... ... ... яғни тапсырманы
дұрыс орындау барысында студенттiң жаңаша ойлап, ... ... ... ... ... үнемi туындай бермейдi. Ол ең алдымен оқу
материалын ерекше түрде ұйымдастырғанда туындайды. Ол үшiн:
1) дайындық деңгейi мен ... ... ... тиiс.
Әйтпесе мәселе санаға сiңбейдi.
2) Тапсырма не аса қиын, не өте жеңiл ... ... ... ... ... ... өткен сабақтардағы бiлiмiне
негiзделiнгенiмен, қойылған мәселе жаңа, тың болуы және iзденiп зерттейтiн
танымдық әрекетке бағытталуы тиiс;
4) проблемалық жағдай ... ... ... ... керек. Негiзгi
мәселенi шешу арқылы оған қатысты мәселелер тiзбегiн шешiп олардың өзара
ара қатынасын ажырата бiлу керек;
5) мәселенi жасанды ... ... ... ... ... ... қайта керiсiнше материалды зерттеу үстiнде туындатып, ... ... ... оята отырып, мәселенi шешуiне жағдай жасау керек.
Проблеманың деңгейi ... ... ... және ... тұрғыдан
алғанда аса маңызды саналады. Бұл мәселенi В.Оконь, М.И.Махмутов,
Т.В.Кудрявцев, ... т.б. ... ... ... ... ... ... проблемалық ситуацияның пайда болуы;
2) қиындық мәнiн ұғыну мен проблема қою;
3) ойлап табу ... ... ... мен ... негiздеу жолымен
шешу тәсiлiн табу;
4) гипотезаның дәлелдемесi;
5) проблема шешiмiнiң дұрыстығын тексеру [87,32].
Ал Т.В.Кудрявцев ... ... ... ... оқу ... олардың жасы мен дайындық деңгейi мен уақыттың ... ... ... ... ... ... деген тұжырымы жөн
демекпiз. Ол проблемалық оқытудың төрт деңгейiн анықтады:
1) педагогтiң iзденiс үстiндегi ... ... ... ... ... ... бағалауы:
2) педагог проблемалық жағдайды өзi туындатады және оны оқушылармен
бiрiгiп шешедi;
3) оқытушы проблемалық ... ... да ... ... ... ... ... материалдар негiзiнде оқушылар мәселенi ... және оның ... ... [86,17]. ... мен ... ... көбiнше педагогтың проблемалық оқыту сабағын жүргiзе
бiлу шеберлiгi мен балалардың жалпы дайындық деңгейiне және ... ... шеше ... ... деген қорытынды жасайды.
Жоғары оқу орындарында проблемалық оқыту тәжiрибелерi сабақ ... ... ... ... ... болатынын көрсетедi.
Проблеманы шешудi ұйымдастыру қойылған мәселе мен оқылатын ... ... ... ... ... деген мәселенi студенттер сол сабақ үстiнде шешедi
немесе аудиториялық ... соң ... ... Ал ... ... ұзақ iздену керек болатын күрделiлерiн бәрi бiрiгiп шешуiне рұқсат
етiледi.
Студенттердiң танымдық әрекетiн жетiлдiру үшiн бiр ғана ... ... ... ... туғызу жеткiлiксiз екенiн ... ... ... ... ... ... ... ғана, яғни оны iске қосу
кезеңi десе де ... ... ... ... ... ... ... – оқытушының қойылған ... ... өз ... шешуiн
ұйымдастыра бiлуi. Бұл процесте қойылған мәселеге қажеттi жағдайды ... ... ... ... қолдану және проблеманы шешу маңызды
орынға шығады.
Экология мамандығында ... ... ... ... ... ... ... ұстанымдарына негізделу арқылы іске асады. Аталған
педагогикалық ұстанымдар ... ... ... ... ... арттыру негізінің бірі болып табылады.
Қорыта айтқанда, оқытушы дидактикалық ұстанымдар негізінде сабақ ... ... ... бар ... ... тіл ... ісінде жақсы
нәтиже, табысқа жетеді. Қазақ тілін ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеуді қатар алып, оқыту әдіс-тәсілдерін ұтымды
қолдана біліумен тығыз байланысты.
1.4.1 ... оқу ... ... ... студенттеріне
дамыта оқытудың тәрбиелiк негiзi
Баланы тәрбиелеу, оқыту және дамыту iсi әр дәуiрдiң ... ... ... өзгешелiгiне қарай қалыптасып ... ... ... А.Н.Леонтьев, С.Л.Рубинштейн, Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов т.б.
баланың табиғи дамуы тәрбие мен оқуға тiкелей ... ... ... ... мен бiлiм беру ... тарихи тұрғыдан алғанда бала
тәрбиесiндегi негiзгi рөлдi атқарады. Тәрбие – бұл педагогикадағы ... кең ... ... ... ... Ш.Әмiралиев тәрбие ұғымының
кең және нақты мағынада қолданылатындығын айтады.
Тәрбиенiң кең мағынадағы ұғымы – мақсатты және ... ... дене және ... ... оның ... ... бейнесiн,
эстетикалық мақсаттары мен талғамдарын қалыптастыру; кең мағынадағы тәрбие
ұғымына бiлiм беру, оқыту және шағын, нақты мағынадағы ... ... ... тар, ... ... ... - көзқарастың, адамгершiлiк
мақсаттардың, қарым-қатынастардың ғылыми негiздерiн ... дене ... ... ету ... ... оқытудың дамытушылық қызметiн ешкiм жоққа шығара алмайды. Оның
есесiне оқыту мен тәрбиенiң арақатынасын ажырата бiлу мәселесi ... ... ... тұрғыдан тәрбие мен оқытудың арақатынасы оның
өзара бiрлiк заңы бойынша үйлесiм табады.
Тәрбие мен ... ... әр ... ... ... мақсаты балаларға
бiлiм берiп, дағдыландыру болса, ал тәрбие адамгершiлiк мұрат пен ... ... ... ... бiрге олардың бiрлiгi күштi байланыста
өрбидi: оқыту әрқашан тәрбиенiң, ал тәрбие оқытудың бөлiнбес ... ... мен ... ... ... ... ... сiңiру және
жан-жақты оқыту барысында айқындала түседi. Оқыту және ... ...... ... ал ... - ... ... өте қажеттi құрал. Олай
болса, тәрбие мен оқытудың ... тек ... не ... ғана емес,
тәрбиелей отырып оқыту, яғни қоғам мен бiлiм беру мекемелерi бiрлесе ... ... ... ... болмақшы.
Соңғы қабылданған Бiлiм туралы заңда, бастауыш, орта, жоғары ... ... ... ... ... ... iзгiлендiру – жаңа
мектептің негiзгi мiндетi екендiгi атап көрсетiлдi. Бiлiм берудiң осындай
бiр қыры жеке тұлғаны дамыту болып табылады. Бiлiм беру ...... ... мен ... ... iске ... ... бiлiм берудегi
негiзгi қағида жеке тұлғаның жалпы ... және ... ... ... оқытудың дамытушылық және тәрбиелiк бағытының
жетiмсiздiгiнен келiп оқытудың түрлi формасы ойластырылды. Оның негiзгi
мақсаты тек қана бiлiм ... қана ... ... ... ... ... Ш.А.Амонашвилидiң оқыту кезiнде адамгершiлiк, ынтымақтастыұ
қағидасы, Е.Н.Ильиннiң әдебиеттi өмiрмен ... ... ... ... ... ... ... тiлi сабағында негiзгi пән мiндетiне қоса тәрбиелiк мақсатты да
iске асырған жөн. ... ... ... ... ... мазмұнымен анықталады.
“Жалпы адамзаттық тұрғыдан қарағанда тәрбие мақсаты – ... ... және ... етiп ... Адам – жер бетiндегi тiрi
организмнiң жоғарғы сатысы, қоғамдық-тарихи ... ... ... ... ... мен ... иесi” [67,69].
Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында дамыта ... ... ... -
тiл жаттығуларының, мәтiндердiң, мақал-мәтелдердiң көмегiмен дұрыс ойлау,
жаңа ақпаратты қабылдауға, арқылы студенттердiң ... ... ... ... бiр ... ... ... жеке қасиетiн ескере отырып оқу процесiн ұйымдастыру тiл
қызметiн меңгертуге негiзделiп, үйренушiнiң қажеттiлiктерi мен ... және ... жеке ... ... де ескерiледi.
Дамыта оқытуда студент өз әрекетiнiң нақты тұлғасы болуы тиiс. Бұл
дегенiмiз әрекеттi өзiнше ... ... ... қоя бiлу, ... ... ... жолын табу, нәтиженi бағалауы болмақ. Өзiнiң талабы мен
мүмкiндiгiн дұрыс бағалау, ... ... қоя бiлуi ... ... ... ... жеңе ... кездескен қиындықтан шығудың жолын
табу.
Тiлдi үйренушi адам ... ... түсе ... ... және
оқу дағдысын қалыптастыру үстiнде өзiн-өзi бақылай бiлуi қажет.
Ғалым Т.Ю.Тамбовкина шет тiлiн ... ... ... ... ... ... ... артатындығын айтады [88,6].
Шындығында өзiндiк пiкiр, ой айту студенттердiң адамгершiлiк ... ... ... ... нәтижеге жеткiзедi. Қазақ тiлiн дамыта
оқытуда оларға қарым-қатынас жасау мақсатының қойылуының өзi ... ... ... ... ... ... болып қалыптасуы, негiзiнен адам
тәрбиесiндегi арнайы қойылған ... ... ... ... оқу ... ... - ... жан жақты, жарасымды етiп
дамыту, олардың жоғары адамгершiлiк позицияларын қалыптастыру, өмiрге
еңбекке ... ... ... ... ... ... нақты
мақсаты - өз мүддесi мен қоғам мүддесiн ... ... ... мол, ... ... ... ... туған халқына деген құрмет пен мақтаныш сезiмiн ұялатып
ұлттық рухты сiңiру, тiл мен әдебиеттi, тарихы мен ... ... ... ... ... интернационалистiк рухта, өзге халықтардың мәдениетiн,
дәстүрi мен тiлiн құрметтеуге баулу;
- әрбiр оқушының ... ... ... деген iзденiмпаздық қасиет
дарыту, оларға өз бiлiмдерiн ... ... ... ... ... ... ... қоғам туралы ең қажеттi ... ... бiлiм ... ... ... ... ... өздерiнiң әлеуметтiк сұраныстарына сай етiп оқыту; саралап,
даралап оқытуды кеңiнен пайдалану, қалауларына қарай алғашқы кәсiптiк ... ... ... ... ... күннiң талаптарына сай нарықтық экономика элементтерiн меңгерту,
таланты мен қабiлетiн жетiлдiру, ой-санасы мен еркiн ұштап өз ... аша ... ... жаңа ... қатынастар, әлеуметтiк сұраныс – жас ұрпақты өмiрге
еркiн араластыру үшiн, оларды ұлттық, бүкiл ... ... ... ... ... пен ... жаңартуға ұйытқы болатындай етiп
тәрбиелеу;
- өмiрде кездесетiн өзгерiстерге ... ... ... ... ... ... мәлiметтерiн, шығармашылық одақтардың, көркемөнер
ұжымдарының жұмыс нәтижелерiн тәрбие жұмысына тиiмдi ... ... ... жаңа ... ... ол үшiн педагогикалық озық
дәстүрлердi тәрбие мақсаттарына ... ... бiлу ... ... орыс тiлiн ... ... мәселесiн қарастырған әдiстемешi
– ғалым А.И.Власенков адамның жан-жақты дамуы ақыл-ой ... ... ... ... эстетикалық, дене тәрбиесi және қарым-қатынас
тәрбиесi ... ... ... қамтамасыз етiледi дейдi
[23,18].
Соңғы кездерi жас ұрпақты педагогика ғылымының құрамдас бөлiгi ретiнде
халықтық ... ... ... қалыптасып келедi. Халықтық
педагогика мәселесiне орыс ... ... ... ... ... ... ... т.б. көп көңiл
бөлсе, қазақтың ұлттық педагогика ... ... ... А.Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов,
Т.Тәжiбаев т.б. еңбегi зор.
М.Жұмабаев “Педагогика” ... бала ... ... тәрбиенiң
алатын орны туралы былай дейдi: “Әр тәрбиешiнiң қолданатын жолы – ... ... ... бала ... қылу туралы ескiден келе жатқан жеке-
жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесi баяғыдан берi сыналып, көп буын ... ... ... жол ... ... тәрбиешi, сөз жоқ, ұлт тәрбиесiмен
таныс болуға тиiстi. Және, әрбiр ұлттың баласы өз ұлтының арасында өз ... ... ... ... ... баланы сол ұлт тәрбиесiмен
тәрбие қылуға мiндеттi” [51,16]. М.Жұмабаевтың бұл ... ... ... қазақ тiлiн дамыта оқытуда және тәрбиелеуде негiзге алдық.
Халық ... - бұл ... ... мен ... ... ... ... педагогикасының студенттердiң бойында ұлттық дiлiн, ... ... ... ... зор. ... ... тiлiн
дамыта оқытуда халық педагогикасының бай тәрбиесiн пайдалану олардың ой-
өрiсiн, жоғары эстетикалық ... биiк ... ... ... халқының намысын қорғауға үйретiледi және
адамгершiлiкке, ... ... ... ... ... ... тәрбие берудi зерттеген С.Ұзақбаева ... ... ... ең ... өз халқының перзентi, өз отанына жан-
тәнiмен азаматы болуы ... ... ... болашағы тек өзiне байланысты
болатынын есте ... тиiс. Оның ... ... ... ... ... мен ... көптеп көмектеседi, солар арқылы ол жалпы адамзаттық
әлемге аяқ басып, өз халқының игiлiгiн басқа халықтарға жақын да ... ... ... ... ... өз кезi мен ... талаптары объективтi
факторлар кезiнде жеткiншек ұрпақты өмiрге даярлап, оны жинақталған
тәжiрибе негiзiнде ... ... ... ... ... түсуi керек”[89,11 ].
Бүгiнгi таңда ұлттық тiл, әдебиет, мәдениет, ... ... ... мен ... оның ... жоғары оқу орындарында қазақ
тiлi пәнiн оқыту мен болашақ мамандарды тәрбиелеуге де байланысты. Тәрбие –
халықтың ғасырлар бойы ... ... ... озық ... мен ... жас ... бойына сiңiру, баланың қоршаған ортадағы қарым-
қатынасын, дүниетанымын, өмiрге деген көзқарасын қалыптастыру[90,29].
Қазақ тiлiн мамандыққа қатысты дамыта ... және ... ... алар орны ерекше. Өйткенi әрбiр сабақта экология мамандығына
сай мәтiндер мен ... ... ... ... ... салт-сана,
кәсiбiмен байланыстыру негiзiнде алынады. Әрбiр халықтың тұрмыс-тiршiлiгi,
өмiр-салты және жалпы дүниетанымы ... ... ... әрi ... ... Халқымыздың да өмiрi табиғатпен тығыз байланыста өткен. Қазақ
халқының ежелден-ақ табиғаттың аясында өскенi тарихтан да белгiлi. Жер-
Ана, ... ... ... ... ... ... өзiн табиғаттың
төл баласы ретiнде санағанын байқауымызға болады. Бұрынғы ата-бабаларымыз
табиғаттың әрбiр қүбылысын жiтi зерттеп отырған. ... ... ... ... қастерлеп, кие тұтқан, пiр санаған. Сондай-ақ, аспан
денелерiн, жұлдыздарды зерттей отырып ... ... ... ... ... ... аң-құс, құрт-құмырсқаға
қамқорлықпен қарауға, оны қорғауға үйреткен. Өмiр сүрiп ... ... ... таза сол күйiнде келер ұрпаққ жеткiзудi мақсат еткен.
Табиғат әлемi – адамның өмiр сүретiн ... ... адам ... ... ... ... мен ... тепе-теңдiгiн
бұзбай сақтауға мүдделi. Бiрақ адам соған қарамастан өзiнiң табиғи қажетiн
өтеу үстiнде табиғат байлығын пайдаланып, оның ... ... ... ... Егер ... мұндай әрекетi ешқандай
бақылаусыз, экологиялық заңдылықтарды есепке алмай жүргiзiле берсе, орны
толмас шығынға ... адам ... ... ... ... ... ... бiрге қоғамдағы өмiр сүрiп жатқан әрбiр адам ... ... ... кетпеуiне, өзен, көлдер, су ... ... ... ... кездесетiн аң-құстар, өсiмдiктердiң
жоғалып кетпеуiне, яғни тiрi табиғаттың зардап шекпеуiне ат салысуы керек.
Табиғат – адамның танымдық және ... ... ... ... ... ... рухани дамуына, рахат сезiмге бөленiп,
шынайы ләззат алуға жетелейдi және эстетикалық талғамын өсiредi.
Экология ... ... ... ... ... оқытуда экологиялық
тәрбие де берiлiп отырады. Өйткенi, бiрiншiден, экология олардың негiзгi
мамандықтары. Студенттер өздерiнiң мамандықтары туралы ... бiлiм ... ... қыр-сырын бiлуi керек. Екiншiден, экология – қазiргi
кезде дүние жүзiнде тұратын әрбiр адамның негiзгi ... ... ... тiлiн ... арқылы өскелең ұрпаққа экологиялық бiлiм,
тәрбие бере отырып, оларға табиғатты көздiң ... ... ... Жер ... ... тепе-теңдiктiң бұзылуы орны толмас табиғи
апатқа ... ... ... санасына ұялату керек. ... ... ... ... ... мен жануарлардың, табиғат
пен адамның байланысын бiлу арқылы өзiндiк ... ... ... ... ... мiндетi – жоғары оқу орындарында оқитын ... ... ... ... көзқарасын қалыптастыру және
оған адамгершiлiк тұрғысынан қарауға, шынайы табиғаттың сұлулығы мен
әдемiлiгiне және ұлылығына ... ... ... ... ояту.
Туған жердiң табиғатын сүю, оны қорғау студенттердiң отаншылдық сезiмiн
оятады. Ал ... ... ... ... ... ... Экологиялық мәдениет табиғат қорғау iсiн ... оны ... ... ... ... ... эстетикалық
сезiмдi байытуға және табиғатқа деген жанашырлыққа толы экологиялық бiлiмдi
қамтиды.
Халқымыз Табиғат-Ана алдындағы перзенттiк парызына жоғары жауапкершiлiк
сезiммен қарап, табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... арқылы қалдырып отырды. Болашақ эколог
мамандардың сөз ... ... ... ... ... ... ... дағдыландыру керек. Сөз маржаны, тоқсан ауыз сөздiң
тобықтай түйiнi болып саналатын мақал-мәтелдердiң ... мәнi ... ...... ... дейтiн халқымыз бөбегiн ана тiлiнiң ақ
уызымен ауыздандырудан бастайды. Баланы ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде мақал-
мәтелдердi қолданған. Халықтық педагогиканың бiр тармағы ретiнде саналатын
мақал-мәтелдермен сусындап өскен жастарымыздың ... ... ... ... болып өсерi заңды да.
Қазiргi кездегi экологиялық мәселелер бүкiл адамзат баласын ойландырып
отырған ... ... ... ... мәнi зор мұраларына ерекше
көңiл бөлу қажет. Халқымыздың ... ... ... және ... ... сақтап, қорғау туралы үлгi-өнеге боларлық асыл-
мұраларды даналық ұғымдар түрiнде, мақал-мәтел, ... сөз ... ... ... ... еселеп дамуы Қазақстан экологиясына өте
көп деңгейде төмендеуiне әсерiн ... ... неше ... ... ... ... ... көбейiп кеттi. Бiздiң мақсатымыз –
болашақ эколог мамандарға осы ... ... ... ... ... ... қабылдауға үйрету. Бүгiнгi таңда табиғат заңдылықтарын жете
меңгерген бiлiктi ... ... ... және ... педагогика
бағытында бiлiм беру бүгiнгi күннiң негiзгi мәселесiне айналды.
Ата-бабаларымыздың табиғатты аялап, оны көздiң қарашығындай ... ... ... ... табиғат қорғау мәселесiнен де тыс
қалмағанын көрсетедi. Мысалы табиғатты қорғау, сақтау, күту ... ... тал ... Елдiң көркi мал болар”, “Ағаш ексең аялап, Басыңда болар
сая-бақ”, “Күте бiлсең – жер ... “Бiр тал ағаш ... ... ... адам өсiрсең – басыңа бақ қонғаны”, т.б. осы сияқты мақал-
мәтелдерiн келтiруге болады.
Ал су қадiрi туралы “Жылап ... арық ... ... жүрiп су iшерсiң”,
“Судың да сұрауы бар”, “Су iшкен құдығыңа ... “Су ...... жер, нулы жер”, “Көлдiң көркi - құрақ, Таудың көркi - бұлақ”,
“Бұлақты жер – ... ... ... туса елге құт, ... ... жерге құт”
деп судың адам өмiрiне, табиғатқа аса қажеттiлiгiн, пайдасын дөп ... ... ... ... суды аса ... оның ... ашып, таза ұстап,
бұлақ көздерiн тазартып отырған. Жолаушы ... ат ... ... ... ... кететiн болған. Бұлақ атауларын сол бұлақтың
көзiн ашқан кiсiнiң атымен атаған. Студенттерге ... ... ... ... ... Сырдария өзен-көлдерiнiң экологиялық проблемаларын
шешудi өздерiне ұсыну.
Ал жасыл ... жер ... ... мал ... тал ... ... кессең, он тал ек”, “Ер – елдiң көркi, Орман-тоғай – ... ... ер ... Орманымен жер сұлу”, “Жұпар ауа – жанға дауа”, “Ағаш
көркi – жапырақ, Адам көркi – ... т.б. ... ... ... ұқыпты пайдалана бiлуге, сақтап қорғауға шақырады. Қазақ халқы
көктем шыға бастағанда үй айналасын кұл-қоқыстан тазартып, шыбықтар ... ... ... ... ... ... табиғат сұлулығын, жануарлар, құстар әлемiн
қатты бағалаған, ... ... ... ... ... пәктiктiң символы ретiнде санаған. Ал ... ... ...... ... деп ... ... сәнiн келтiрген, даламыздың көркi болған ақбөкендердiң қазiргi
кезде жағдайы тым ... ... ... ... қорғауға қатысты көптеген ырым-тыйымдарын болашақ
эколог мамандарымыздың құлағына сiңдiре бiлу парызымыз. ... ... ... ... ... ... жердi сабалама, талды кеспе, құстың
ұясын бұзба, құсты ұясынан үркiтпе, жәндiктi iнiнен қума, суға ... ... ... ... ... ... ... сияқты тыйымдар көптеп
кездеседi.
Халқымыз “үкiнi атпа, киесi ... ... ... ... ... түседi”, “Құмырсқаның илеуiн бұзсаң, үй iшiңе кесапаты тиедi”,
“Құмырсқаның илеуiн бассаң, аяғың ақсақ болып ... деп ... ... да табиғат әлемiн қалай да сақтап қалуға тырысқан.
Көшпелi халқымыз табиғатты, ... жыл ... ... ... ... ... психологиясына қарай отырып
болжаған. Мысалы: Қыста тауық ерте қонақтаса, күн суытады. Бозторғай ... күн ашық ... Ит ... боран болады. Сүмбiле туса, су суиды,
таразы туса, күн суиды. Қаз ... жаз ... ... болмай, тәуiр
болмас. Үркер жерге түспей, жер қызбайды деген ... ... ... ... ата-бабаларымыздың табиғат құбылыстары терең
түсiнгендiгiн байқатуымызға болады.
Бұрынғы ... ... ... де табиғатты қосып
отырған. Мысалы,
Жаңбырсыз жаздан сақта!
Жапа шеккен аздан сақта!
Жаудың жаласынан ... ... ... ... ... өлке ... аң-құстар туралы мақал-
мәтелдер мен ... ... ... жаңа ... ... ... Олардың
ойлары дамып, санасының қалыптасуына ... ... ... ... мәнi мол ... ... ... сөз қадiрiн бiлуге,
ой-пiкiрiн дұрыс әрi шебер жеткiзуге дағдыланады.
Ғалымдар З.Әбiлова, Қ.Қалиева мақал-мәтелдер халық творчествосың ... ... ... ... ... теориясы деп санайды [91, 237].
Шын мәнiнде де қазақ халқы бала тәрбиесiне бесiкте жатқан кезiнен ... жыр, ... ... ... ... ... бойына сiңiре
өсiредi. Халықтық туындылармен жастай сусындаған баланың болашақта туған
елiн шын ниетiмен сүйетiн, ... ... ... қаны қалғанша қорғайтын нағыз
патриот болары сөзсiз.
“Адамдардың ... ... ... ... ... ... ... болулары, тiптi жан-жануарлар
және өсiмдiк әлемiмен нәзiк байланыста болулары, ... ... ... пен әдептiлiкке негiзделедi” [92, 10]. ... ... ... ... яғни мiнез-құлық нормасы ... ... ... ... алдын кесiп өтпе, үлкен адамның сөзiн
бөлме, үлкен адамнан бұрын асқа қолыңды салма, үлкен ... ... ... бер, кем-тарға күлме, көктi жұлма, малды теппе, ақты төкпе, нанды
баспа т.б. тиымдардың тәрбиелiк мәнi зор.
Адамның ... ... ... мән-мағынасы, бағыт- бағдарын саналы
түсiнген жағдайда ғана жеке ... ... ... ... ... педагогикасында жас жеткiншектердiң ақыл-ойын, ой-
санасын дамыту мен ... ... ... ... ... ... Қ.Жарықбаев, С.Қалиев адамның қабiлетiн жан-жақты ... үшiн дене ... ... ... ... ... аса ... санайды: “Ақыл-ой тәрбиесi көрiп-бiлу, жүрекпен терең сезiну – толыға,
молыға қалыптасатын ... ... ... ... нәтижесi. Көрген-
бiлгендi ой елегiнен өткiзiп, оны түйiндеп миға тоқу, үнемi сарапқа ... ... ... пен ... ... ... [93,18].
Қазақ халқы баланың ойлау, тiлдiк және басқа да ... ... ... есеп-жұмбақ, басқатырғыштар арқылы дамытып жетiлдiредi.
Баланың ақылды, алғыр, шешен болып ... ... ... Ата-
бабаларымыз ұрпағының тәрбие мәселесiне көп мән берген. Сондай-ақ, ұл бала
мен қыз бала тәрбиесiне ... ... ... халық “Қызды қырық үйден
тыю”, “Қыз – ... ... деп, ... ... ... ... етiп
тәрбиелесе, ұлды “Жiгiтке жетi өнер де аз”, “Жiгiттiң құны – жүз жылқы, ... мың ... “Ер – ... гүл ... ... ... ... он бес
жасында баспын дейдi, Болмас ауылдың баласы жиырма жасында ... ... ... ... ... ... арлылыққа, отаншылдыққа,
ерлiкке, мейiрбандылықққа үндеген. ... ... ... ... ... жақсы әдетке үйiр қылған. “Этнопедагогика бiлiмдерiн
қолдану рухсыздыққа, ұлттық жоққа шығаруға, тарихи ессiздiкке ... ... ... мен ... халықтық құндылықтар мен
дәстүрлер, ұлттық мәдениет, мұрагерлерi ... ... ... жете
түсiнуге, оларды өзiнiң ата-аналары, ... ... ... ... ... үйретуге көмектеседi” [90,19].
Жоғары оқу орындарында қазақ тiлiн экология мамандығы негiзiнде дамыта
оқытуға ... ... ... әдiстемелiк және ғылыми
зерттеу еңбектерге еңбектерге шолу ... ... ... ... өз ... ... ғалымдардың (Л.С.Выготский, В.В.Давыдов,
Т.К.Донская, Р.П.Мильруд, З.И.Калмыкова, Б.Т.Тұрғынбаева т.б.) еңбектерiне
талдау жасалынды. Ғалымдардың дамыта оқыту ... ... ... негiзге алынды.
Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында экология мамандығы негiзiнде дамыта
оқытудың лингвистикалық, психологиялық, педагогикалық және ... ... ... ... ... ... оқытуда студенттердiң зиялылық iскерлiктi меңгеруiнiң оқу-тәрбие
жұмысында алатын ... ... Оқу ... нәтижелi болуы үшiн
студенттердiң оқу iс-әрекетi iскерлiктерi тобын меңгеруi маңызды ... ...... алған бiлiмiнiң негiзiнде практикалық
әрекеттiң жүзеге ... ... ... қалыптастыру жоғары оқу орындағы ақыл-
ой тәрбиесiнiң негiзгi мiндеттерiнiң бiрi. Өйткенi ғылыми дүниетаным ... ... ... ... ... пен ... дамуы заңдарын
ұғынады.
Қоғам өмiрiнде аса маңызды рөлдердi иеленетiн тәрбие мен тiл көбiнше
жалпы ұқсастықтары мен айырмашылықтарға толы ... ... Бұл ... ... ... процестердi жүзеге асыратын мәңгiлiк категориялар,
екеуi де қоғам дамуының деңгейiне ... ... ... ... ... ... ... жасау құралы болумен бiрге, ұрпақтар жалғастығын
қамтамасыз ететiн құрал болып саналады.
Тәрбие мен тiл ... ... қоса ... ... iске
асырады және жаңа ұрпақты өмiрге бейiмдеп дайындайды. ... ... мен ... да ... тiл ... ... ... жүзеге асыруға, адамзат баласы жинақтаған тәжiрибенi ... ... және өз ... ... ... ... ... оны
игеру, жетiлдiру, қолдануын iске асырып отырады. Тәрбие ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып, олардың жинақтаған тәжiрибесiн өзара қоғамдық өмiр мен ... ... ... ... ... ... орын алады. Ол
қоғамдық тәжiрибелердi, ... ... ... ... және осы
ақпаратты келесi басқа ұрпаққа жеткiзетiн басты құрал ретiнде қолданылады.
Ғалымдар ... ... ... ... тұрғыдан
қарағанда оқушылардың ақыл-ойын дамытуға бағытталған оқыту ... ... ... орын ... және бұл тұжырымдаманың
мәнi оқытуды шамалай отырып қиындықтың неғұрлым жоғары ... ... баса ... ... “Мазмұнды әдiстемелiк дұрыс ашып беру,
дамыта оқытудың әдiстерi мен тәсiлдерiн таңдап алу ... ... ... ... қол ... ... шынайы шығармашылық
еңбегiнiң ауқымы болып табылады”,-деп қорытады [68,126].
Жоғары оқу орындарында орыс топтарында қазақ тiлiн ... ... ... ... ... оқу-логикалық тапсырмалар,
дамытушылық тапсырмалар мен жаттығулар, рөлдiк, iскерлiк ойындар, әр түрлi
тақырыптағы пiкiрсайыстар, мазмұндама, шығарма жазу, басқатырғыш, ... т.б. ... ... Бұл ... жұмыстың келесi тарауында
айтылады.
Қазақ тiлiн экология мамандығы бойынша ... ... ... педагогикалық негiздерiн және тәрбиелiк жақын қарастыра
отырып мынадай ... ... ... ... ... оқытудың зерттелуiн қарастырып, әдебиеттерге шолу жасау
арқылы зерттеу жұмысымыз туралы кең мәлiметтер алуға мүмкiндiк бердi;
2) Қазақ тiлi әдiстемесiнде дамыта оқыту мәселесiнiң ... ... ... тiлiн ... ... ... ... Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында дамыта ... ... ... ... ойлау, сйөлеу қабiлеттерiн, қиялын,
танымын дамытуға тiкелей әсерi анықталды;
4) Болашақ экологтарға қазақ тiлiн ... ... ... ... ... ... этнопедагогика бойынша
мағлұматтар беруге жол ашады;
5) Қазақ тiлiн жоғары оқу ... ... ... ... ... мамандығын сүюге, құрметтеуге тәрбиеленедi;
6) Қазақ тiлiн экология мамандығы негiзiнде дамыта оқытуда экологиялық
тәрбие беру болашақ мамандарға ... ... ... ... ... шешуге даярлайды, елiнiң табиғат байлығын ... ... ... ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯ БӨЛІМ СТУДЕНТТЕРІНЕ ҚАЗАҚ ТIЛIН ДАМЫТА
ОҚЫТУДЫҢ ӘДIСТЕМЕСІ
2.1 Жоғары оқу ... ... ... студенттеріне қазақ тiлiн
дамыта оқытуға арналған жаттығулар
Қазақ тiлiн орыс ... ... ... ... ... сөйлеу,
тiлдiк қабiлеттерiн, шығармашылығын, сауаттылығын, ... ... ... және ... ... мен тапсырмалар орындату арқылы
iске асырылады. Тiлдi меңгерту дағдыларын қалыптастыруда жаттығулар мен
тапсырмалар оқыту ... ... ... бiрi ... табылады.
Эксперименттiк оқыту нәтижелерiне жүргiзiлген талдаулар оқу ... ... мен ... ... ... студенттердiң танымдық
әрекетiн, ақыл-ойын, сөйлеу қабiлетiн дамытуға мүмкiндiк ... ... ... ... бірі - ... ... ... Сауатты жазуға баулу, дұрыс, еркiн сөйлетудi меңгерту жаттығу
жұмыстары арқылы iске асады. Тiлдi ... ... яғни ... мен ... ... iрiктелiп, сұрыпталған материалдар
алынуы керек. Дамытушы жаттығулар мен тапсырмалардың ... ... ... ... ... олардың танымын, ақыл-ойын, тiлдiк қабiлетiн, сөйлеу
тiлiн дамытатындай деңгейде болуын қарастырған жөн.
Зерттеу жұмысы бойынша дамытушы тапсырмалар мен жаттығулар жаңа ... ... және сол ... ... жаңа әдiстерiн студенттердiң бiр
мезгiлде меңгеруiн, тапсырманы орындау үстiндегi студенттердiң ... ... ... ... қабiлетiнiң өсуiн, жалпы айтқанда,
ақыл-ой жұмысына бейiмделуi болып табылады.
Жоғары оқу орындарының орыс топтарында ... тiлiн ... ... ... мен ... сұрыптауда мынадай талаптар
ескерiлді.
1. Дамытушылық жаттығулар мен тапсырмалар бiр жағынан ... ... ... екiншi жағынан қазақ тiлiнде тiлдiк дағдылары ... ... ... ... ... ... ... жаттығулар мен тапсырмаларды орындағанда студенттердiң өз
бетiнше күрделi логикалық байланыстарды таба ... ... ... керек.
Мысалы, сөйлемдегi сөздердiң өзара байланысы, жеке сөйлемдер, абзац,
мәтiндер арасындағы байланыс т.б.;
3. Дамытушылық ... мен ... ... бiлiм беру,
бақылау, дамыту мiндеттерiн бiр мезгiлде орындап шығуға бейiмдейдi. Сол
себептен де бұл ... мен ... ... ... ... толықтыру, күнделiктi және аралық бақылау,
сауаттылықтарын тексеру кезiнде т.б. жағдайларда пайдаланған жөн;
4. Дамытушы жаттығулар тiл ... ... ... ... ... фонетика, грамматиканы қамтуы керек. Осыған сәйкес дамытушы
жаттығуларды шартты түрде фонетикалық-дамытушылық, ... деп ... ... ... ... ... мен тапсырмаларды төмендегi суреттен көруге
болады.
1-сурет – Дамытушылық жаттығулар
Фонетикалық-дамытушылық тұрғыдан ұсынылған ... ... бiр ... бұрын жаз айында мен ұшақпен Арал теңiзiнiң үстiнен
өттiм. Күн шайдай ашық едi, ерiксiз төменге көз жiбердiм. ... ... ... ... ... ... ... шаңды, тұзды дауылды
көрермiн деп ойлаған едiм. ... неге ... ... ... ... теңiз де, дала да - бәрi де тып-тыныш. Тек ... ... суы ... ... жағалауынан iркiт сияқты көлкiп жатқан бiрдеңе
көрiндi. Қасиеттi де ... ... ... ... ... жара.
Жазылары, жазылмасы әзiрге белгiсiз жара... .
Мұндай нәрсенi бiреу айтса өтiрiк дер едiм, өз ... ... ... ... ... қалмады.
Мiне содан берi Арал туралы әңгiме болса, осы сурет көз ... ... ... ... ... ... ... ұрпақ бiр
замандарда Аралдың үстiнен ұшып бара жатқанда іркiт боп ... ... ... ... ... ... ... жағасындағы көк шалғынды даланы
көретiн болар деген үмiт оянады. Және сол ... ... ... ... С. Жер-ананың жарасы. //Арал тағдыры. ... ... ... 1989. 272 ... ... қазақ тiлiнің дыбыс жүйесін, емле заңдылықтарын
меңгерту, дауысты және дауыссыз дыбыстардың ерекшеліктерін үйрету, әсіресе
қазақ ... тән ... ... мен ... көңіл аударту, олардың
себептерiн тапқызу, тіл үйренушілердің ... ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Тиімділігі: студенттер қазақ тiлiнiң ... ... ... ... ... ... ... дұрыс сөйлеуге және қарым-
қатынаста дұрыс қолдануға ... ... ... мен айтылуы арасында айырмашылығы бар
сөздерді теріп жазып, сол ... ... ... ... ... ... байланысты сөздерді атаңыздар. Тапқан
сөздеріңе байланысты мақал-мәтел тауып жазыңыздыр.
Тапсырма.
1. Арал экологиясының бұзылуының антропогендік ... ... ... ... ... ... ұсынылған жаттығулар
Қайран, Бетпақдала, құлазып қалдың-ау!
Сонау жылдары, дәл осы уақытта Бетпақдалада ығы-жығы болып жатар едi. О
да бiр қызық дәурен екен ғой. Жер ... ... қоса ... де
Сарыарқаға бет алатын. Машинамен ызғытып келе жатқаныңда ... ... ... ... ... орағыта кесiп өтетiн. Жанасып кеткен
малшылар бiрiн-бiрi қонаққа шақырып, ... ... ... ... ... ... Бетпақдалада өмiр дегенiң осылай қайнап жатушы едi.
Қазiр сол дала құлаққа ұрған ... ... ... ... Топырағына
мал тимегелi қашан! Елсiз құлазып жатқан даланың түсi ... ... ... тартып, тымырайып жатыр. Бұрынғыдай жер қайысқан ... киiк ... Оны ... ... ... ... ... бiрен-саран
киiк қана көз ұшынан көрiнiп, жанын қоярға жер таппай безе ... ... ... Оның осы ... көрiп тұрып бұрынғы
даналардың «Ел жағалай қонбаса, бетегелi бел ... ... сөзi еске ... мал кетсе бел құлазымағанда қайтедi?
(Д.Шалқарбаев, Ә.Қожагелдиев //Атамекен)
Мақсаты: студенттердiң сөздiк ... тiл ... ... ... ... ... ... бiлуге, мағынасын жете ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуге
үйрету, сөздiктермен жұмыс iстей бiлуге машықтандыру, ... ... ... студенттердiң сөздiк қоры молаяды, сөздiң ... ... ... ... қазақ тiлiн бiлуге, үйренуге,
сөздiң ... ... ... ... ... ... артады.
1-жаттығу. Мәтіннен ауыспалы мағыналы сөздерді теріп жазып, мағынасын
түсіндіріңіз.
2-жаттығу. Сөздіктен ... ... ... тауып
жазыңыздар. Сол синонимдерді пайдалана отырып, сөйлем ... ... ... ... ... “Ел ... қонбаса, бетегелi бел жетiм” деген ... ... ... ... ... ... кiм деп ... Даналық
сөздiң екiншi қатарын өз беттерiңiзбен толықтырыңыз. Жауабыңызды
салыстырыңыз.
Тапсырма:
1. Сіз ... ... ... қалпына келтiру үшiн қандай iс-
шаралар жасау қажет деп ойлайсыз? Бетпақдаланы ... ... ... ... ... ... ... дайындаңыз.
Лексикалық-дамытушылық жаттығулар арқылы тіл үйренушілер сөздердің
мағынасын, мамандыққа қатысты терминдерді игеріп, ол сөздерді сөйлесім
әрекетінде ... ... ... Әрбір сөзді қатысым әрекетінде
қолдану арқылы олардың сөйлеу қабілеттері қалыптасады.
Морфологиялық-дамытушылық тұрғыдан ұсынылған ... ... ... тыс ... ... кейінгі кезде қышқылды
жаңбыр деп аталатын жаңбыр жауатын болды. Оның химиялық құрамы өте күрделі.
Оның құрамында күкірттің қос ... мен ... ... ... қара күйе, шаңдық бөлшектер және радиоактивті элементтер де
болады. Жер шарының солтүстік жарты шарында бір гектар ... ... ... жарты тоннадан төрт тоннаға дейін күкірттің қос тотығы
түседі. Қышқылды ... ... ... ... әсер ... ... төмендетеді. АҚШ-та арнайы жүргізілген ... ... ... ... ... ... 71 %-ы, ... 34 %-ы, үйеңкінің 41 %-ы қышқылды жаңбырдың
әсерінен бірнеше есе азая түскен. ... ... ... ... қырылып қалған жағдайлар болған (Ж.Жатқанбаев).
Мақсаты: студенттердің зат есім, оның түрлерін меңгерту арқылы ойын
сауатты, еркін ... ... Зат ... ... ... ... бар
жаттығуларлар эколог-студенттердің сөз байлығын, сөздік қорын молайтады,
танымын дамытады.
1-жаттығу. Мәтіннен ... және ... зат ... ... қосымшасын
анықтаңыз.
2-жаттығу. Мәтіннен мамандығыңызға қатысты дара және күрделі зат
есімдерді теріп жазыңыз. ... ... ... сұхбат құрастырыңыз.
3-жаттығу. Сөзжұмбақты дұрыс шешсеңiз, ортадағы торкөздерден қоршаған
ортаға ... зат есім ... | ... ... кiтаптағы” тiзiмдер қатарының жыл сайын көбеюiн |
| ... ... Ақын ... не ... ... |
| |деп ... ... ... ... ... ... маңыздылығы қандай? |
| ... ... ... ... немесе жойылып |
| ... ... ... мен ... |
| ... ... ... кiм, не кiнәлi деп |
| ... ... бара ... ... мен |
| ... ... ... жолдары бар? |
|Талдау ... ... ... ... ... кең пейiл”, |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ию” ... сөздер мен сөз тіркестерінің |
| ... ... ... Ақын ... өз |
| ... не ... едiңiздер? ... ... ... ... адам мiнездерiн енгізудi өтiну |
| ... ... ... ... тақырыбына шағын |
| ... ... ... ... ... жазыңыздар. Ақын өлеңiнiң маңыздылығы |
| ... ... ... әсерiңіз негізінде өз ойларыңызды |
| ... ... ... ... ... – экология бөлiм
студенттерiнiң ... ... ... сөйлеу қабiлетiн дамытады.
Студенттердiң шығармашылығын дамыту мақсатында жұмыс соңында ... өте ... ... оқу ... ... тiлiн ... оқытуда студенттердiң тiлге
қызығушылығын, ынтасын оятып, тұлға ретiнде дамытуда пiкiрталастың маңызы
айрықша.
Пiкiрталас – әлдебiр сауал, сұрақ немесе ... ... ... ... ... әр ... ... болып, бiрыңғай пiкiрге
келмеген күрделi мәселеге арналады.
Пiкiрталас басқа ... ... ... құрылымы, студенттер
әрекетiнiң мазмұны, өткiзу әдiсi және де басқадай ...... ... тiлдiк қарым-қатынас жасау
қабiлетiн жетiлдiрiп, тұлға ретiнде қалыптасуға әсерiн тигiзедi. ... ... ... ... былай деп ашып көрсетедi.
“Дискуссионное общение позволяет формировать у ... ... и ... своиства познавательной деятельности,
коммуникативные умения ... и ... ... свои ... и контраргументировать в споре” [28,15].
Дидактикада iстiң ... ... ... ... және ... табу үшiн ... ... отырып iздену, талқылау,
таласу, өздiгiнен шешуге талпыну үстiнде ... ой ... ... – бұл ... ұжымдық ойлау. Оған қатысу, әртүрлi көзқарас
бiлдiру ойды белсендi дамыта түседi. ... ... ... ... ... ... дағдыланады, мұқият ойланып, өз көзқарасын
орнықтыруға, мәселенi өзiнше ... ... ... ... сын ... қарауға, ойлануға итермелейдi. Ғалым Л.С.Панов
оқушылардың оқу үрдiсiнде өзара ... түсе ... ... ... айту ... ... тiлдiк қатынас беру дағдысын меңгеретiндiгiн, ал
сөздiк қоры төмен оқушылардың мұндай жағдайда сөз таба алмай қиналатындыған
алға тартады ... ... ... ... ... бiлiм қоры мен оның ... да айқындалады. Олар пiкiрталаста
алған бiлiмiн ... ... және ... ... игерiп,
баға беруге, сын айтуға үйренедi.
Мәселенi талқылауда ... ... ... ... қана ... ... олардың ақыл-ойын дамытып, жаңаша iзденуге, жолдастарының,
әрiптестерiнiң өзiндiк басқа да ... ... ... сабыр сақтай
бiлуге тәрбиелейдi.
Пiкiрталасты өткiзу үшiн арнайы дидактикалық ережелердi сақтау талап
етiледi. ... ... мен ... алда ... ... ... ... сайлау, оның пiкiрталас барысын басқаруы,
жүргiзушiнiң соңында одан ... ... ... т.б. ... көпшiлiкпен топтық әңгiме жүргiзе алатын, қарым-қатынас ... ... ... ... өткiзудiң ең маңызды кезеңi оған барлық
студентердiң дайындығы болып табылады: ... ... оқу ... мәселенi аздаған топ iшiнде ... Егер бұл ... онда ... ... ... өтуi ... студенттердiң пiкiрталасын ұйымдастыру үшiн оларға жазбаша
жоспар берiлуi қажет. Онда ... ... ... ... ... қоса ... ... пікірталастың тақырыбы:
«Қазақстандағы радиациялық ... ... ... - ... мәлелердің бірі.
2. Семей ядролық полигоны.
3. Қошқарата улы көлі проблемасы.
4. Халық ... ... шешу ... жер асты ... ... ... ... атомдық кәсіпорындар.
6. Радиоактивті қалдықтар.
Ұсынылатын әдебиеттер:
1. Мұса С. Семей полигоны //Егемен Қазақстан, 2000 ж., 26 ... ... Ж. ... ... РБК. А. ... ... Нығметуллаев М. Қошқарата улы көлінің радиациялық зардабы ... ... 2003, 5 ... ... Ж. Атом ... ... ... еліміз енді радиактивтік
қалдықтармен былғанса не болмақ? //Заң, 2003, №26, 26-31 б.
5. Бозтаев К. Семей ... ... ... ... 1997. -296 б.
Мұндағы ең жауапты кезең – пiкiрталастың өткiзiлуi. Жүргiзушiнiң
мiндетi – ... ... ... пiкiр таластырар ой туғызу,
оны дәлелдеудi талап етiп, пiкiрдi негiздеу. Пiкiрталас қаралған ... ... ... ... ... ... қатынаста өтуi
тиiс. Жүргiзушi әрқилы ... қоя ... ... барысын бағыттап,
мәселенiң толық қамтылуын қадағалайды. Пiкiрталасты жүргiзушi жұрттың
ауанын тап басып, студенттердiң ... ... ... оның ... ... қозғауы тиiс.
Пiкiрталас кезiнде жүргiзушi бағыт сiлтейтiн, мәселенi нақтылай түсетiн
сұрақтарды қолданады. Студенттер жүргiзушiге қарсы сауал қоюы да ... ... ... тек өз ... ... тырыспай, орынды қойылуы
шарт.
Сауал тастаудың негiзгi ...... ... Яғни ...... емес, баланы ойландыру ғана дамыту болып саналады [123, 5].
Негiзгi қойылатын сұрақтар пiкiрталасқа дайындық ... ... ... құрылымы бiрдей бола бермейдi. Кейде пiкiрталасты
мынадай құрылым бойынша өткiзуге болады:
1. Кiрiспе ... ... ... не ... ... ... ... мәселенi ортаға салады, оның маңызын дәлелдейдi.
Алайда ол кiрiспе сөзiнде қойылған сауалға нақты жауап қайырмай, ең ... ... ... ... ынтасын оятып, соған бағыттайды.
2. Көтерiлген мәселенi талқылау. Оқытушы (жүргiзушi) сауал бере отырып,
мәселеге студенттердiң қызығушылығын ... ... пiкiр ... ... ... дәлел-дәйектемелардi келтiру үшiн түрлi
анықтамалық, газет-журнал, дереккөздер т.б. пайдалана алады.
3. Жүргiзушi студенттердiң сөздерiн толықтыра отырып, тың ... Бұл ... ... қате ... тұстарын ұғындырып, мәселенiң қай
бағытта жүрiп жатқаны көрсетiледi.
4. Қорытынды бөлiм. Жүргiзушi студенттерге пiкiрталас үстiндегi негiзгi
мәселеге назар салуын ... ... ары ... ... түсу ... ... ұсынады. Студенттердiң өз бетiнше осы мәселенi
дамытып, ... ... үшiн ... ... ... Қорытынды бөлiмде оқытушы сабақтан тыс уақытта да осы осы
жұмысты жалғастыруға кеңес берiп, студенттердiң сұрағына ... ... ... ... ... ... құмартушылар мол
болады. Бұл мәселенi шешуге келгенде оқытушы ... жеке ... оның ... ... топ ... ... және ... да
жағдайларды ескеруi қажет. Сонымен бiрге айтыстың өткiр қойылған сөтiн
бағамдап, пiкiрталастың құрылымдық ... ... де ... ... тыңдаушылардың назарын аудартып, оларды бәсекеге
қызықтыру үшiн өткiр тiлдi, беделдi студентке сөз берген жөн. Ал керiсiнше
талас ... ... ... бастағанда пiкiрталасты жалғастыру үшiн
мiнезi байсалды студентке берген қолайлы болады..
Талқылауға шығуға ыңғай танытпағандарды да тарта бiлу ... ... ... ұяң ... ... алдына шығарып, олардың ұяңдылығын
жеңуге көмектескен ұтымды.
Пiкiрталасты ұйымдастыру мен өткiзу барысында оқытушы студенттердiң
пiкiр таластыра бiлу машығын тәжiрибелеуге ... ... ... Яғни ... ... ... ... түсiнуге, сыйлап-санасуға, өз атына
айтылған сынды ... ... ... ... шын ... өзiнiң жеңiлгенiн мойындап, әдеппен қабылдай бiлуге баулып,
айтар сынды қарапайым тiлмен, сенiмдi түрде жеткiзе алуын қадағалауы тиiс.
Кейде ... ... ... ... ... үшiн әңгiмелесу,
көрсету, түсiндiру, т.б. әдiс-тәсiлдердi қолданады. Студенттер жүргiзушi
мен жолдастарының айтқанын зейiн сала тыңдап, ... ... ... ... толтықтырады. Содан кейiн жүргiзушiге және ... ... ... ... өтуi ... ... ... таласты, даулы мәселенi дұрыс қоя бiлу;
3) қойылған мәселенiң студенттердiң шамасына лайықтылығы;
4) студенттердiң арнайы даярлығы (әдебиеттредi оқу, ... ... ашық айту т.б.) ... ... кезiнде оған қатысушылар әр алуан ... ... ... ... ... ... баға беруге, сын айтуға, көзқарасын
бiлдiруге және ғалымдардың пiкiрiн нақтылап, логикалық зерттеуге үйренедi.
Пiкiрталас арқылы ... ... ... ... ... дамиды, дұрыс болмаса да ойын еркiн айтуға ... және ... ... өз ... пiкiрiн қорғап үйренедi. Пiкiрталас, ең
бастысы, студенттердi шыдамдылыққа, ұстанымдыққа ... және ... ... ... ... оқу орындарында экология мамандығы негізінде
дамыта оқытудың тиімділігін эксперименттен өткізу нәтижелері
Эксперименттiк әдiс ғылыми таным ... ... ... ... орын ... ... сынақтан өткiзу әдiсiн
ғалымдар ғылыми болжам, ережелердi тексерiп көру үшiн ... ... ... ... ... ... дұрыстығы мен бұрыстығы
анықталады. Содан кейiнгi зерттелетiн нысанаға сол тәжiрибенiң ... мен ...... ... ... бұл әдiс ... тараған және алға қойған мақсатқа
орай әртүрлi сипат алады. Тәжiрибелiк эксперименттiк ... ... ... ... ... т.б. ... болады.
Қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында экология мамандығы ... ... ... жүргiзiлген эксперимент нәтижелерiнен көремiз.
Эксперимент ғалымдар Э.А.Штульман [126], ... [127], ... т.б ... ... негiзге ала отырып және дамыта оқыту
идеясын негiздеушi, ... ... ... В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин
т.б. және орыс, шет тiлдерiн дамыта оқытуға байланысты эксперименттiк
тәжiрибелерi басшылыққа ... ... ... тiлiн оқыту әдiстемесiнде эксперимент жүргiзудiң теориясы мен
практикасын зертеушi ғалым ... ... ... ... ... ... ... көңіл аудару керек:
1) алғашқы болжамның дұрыстығы тексерiледi, анықтала келе ... ... ... ... божамдардың дәлелденуi да немесе
бүтiндей не iшiнара жоққа шығарылуы да мүмкiн;
2) алғашқы болжам (гипотеза) одан әрi дамытылып, ... ... жаңа ... шығуы мүмкiн;
3) тәжiрибелiк сынаққа дейiнгi немесе сынау кезiнде теориялық мәселенi
негiздейтiн, не ... ... ... ... ... ... бойынша осыған дейiнгi теориялық және
тәжiрибелiк негiзде ... ... ... ... аша ... ... ... тiлдiк құбылысқа, оқушылардың бейiмiне қарай
сатылып оқыту әдiстемесi бойынша қолдану керек ... бұл ... ... ... ... дегенiмiз сынақ
жүргiзушi мен сыналушылардың мәселенi бiрлесе шешуге бағытталған әрекетiнен
туындайтын шешiмдерi. Оның негiзгi белгiлерi мынадай:
1) белгiлi ... ... ... ... ... ... ... болжамдарға сүйенедi;
3) алынған болжамға сәйкес жоспар жасалып, оны ұйымдастырудың құрылымы
бекiтiледi;
4) зерттелiнiп отырған бастапқы және ... ... ... ... бiлiмi, шеберлiгi, дағдылануы, қойылған мақсатқа қаралған
мәселенiң ерекшелiктерiне сәйкестiлiгi таразыланады [127,39].
Эксперименттiк тәжiрибе 1999-2006 ... ... ... ... ... ... Ш.Есенов атындағы Ақтау
мемлекеттік университетінде жүргiзiлдi. Эксперименттiк тәжiрибеге осы ... ... ... ... мен ... да ... ... эксперимент үш кезеңнен тұрады:
Бiрiншi кезең – анықтау ... ...... ... ... - ... ... зерттеудiң негiзгi мақсаты – оқу ... ... ... тiлiн дамыта оқытудың тиiмдiлiгiн анықтау.
Бiрiншi кезең 1999-2001 оқу жылын қамтыды.
1) ... ... ... мемлекеттiк университетiнiң орыс
топтарында қазақ тiлiн оқыту тәжiрибесiмен танысу;
2) Жоғары оқу орындары ... ... ... қазақ тiлiн дамыта
оқытуда жүргiзiлетiн жұмыс түрлерiн анықтау; Бұл жұмыс түрлерiн тәжiрибе
кезiнде iске асыруға қадам жасау;
3) Орыс ... ... тiлiн ... ... ... және тәжiрибе
топтарын белгiлеу;
4) Жоғары оқу орындарының экология ... ... ... ... оқытуда қажет болатын материалдарды iрiктеу;
5) Жалғастырушы топ студенттерінің қазақ ... ... ... ... анкеталардың нәтижесін сараптау арқылы студенттердің
танымдық ... ... ... ... тапсырмалар жүйесiн жасау;
7) Экология бөлiм ... ... ... ... қатысымдық-дамытушылық тапсырмалар жүйесiн жасау;
8) Қазақ тiлiн дамыта оқыту жүйесiнiң әдiстерi мен негiзгi түрлерiн
анықтау және оны оқу ... ... ... ... студенттерiнiң танымдық, тiлдiк, ойлау әрекетiн
жетiлдiруде дамытушылық жаттығуларды ... ... ... ... нәтижесiн жинақтап, қорыту;
Екiншi кезең 2001-2003 оқу жылдары аралығын ... Бұл ... ... ... ... тiлiн жоғары оқу орындарында экология мамандығы ... ... ... ... оқыту жүргiзу.
2) Тәжiрибелiк оқыту бойынша алынған нәтижелерге талдау жасау:
3) Салыстырмалы тәжiрибелiк мәлiметтер негiзiнде ЭТ пен ... ... ... ... ... ... ... тиімді әдiс-тәсiлдерi іске асыру.
Үшiншi кезеңде (2004-2006 оқу жылдары) бақылау тәжiрибесi жүргiзiлдi.
Мақсаты:
1) Қазақ тiлiн ... ... ... ... оқыту бойынша
анықтау, оқыту тәжiрибелерiнен кейiнгi студенттердiң байланыстырып сөйлеу,
ойлау қабiлеттерi деңгейiн тексеру.
2) Жоғары оқу ... орыс ... ... тiлiн ... ... мен
дәстүрлi оқыту бойынша салыстыра отырып, қорытынды ... Орыс ... ... ... ... ... қалыптасу
дәрежесiн тексеру.
4) Студенттердiң дамытушылық тапсырмаларды орындау қабiлетi деңгейiн
тексеру;
Анықтау экспериментi.
Анықтау экспериментiнiң мақсаты – ... ... ... ... ... ... оқыту тәжiрибесiне дейiнгi қазақ тiлi пәнiнен
бiлiм деңгейiн, ойын ... ... ... ... ... сөйлеуiн, сауатты
жазуын, тiлдiк қарым-қатынас жасау, шығармашылық ... ... ... ... ... және жүргiзiлетiн жұмыс түрлерi
айқындалады. Эксперимент жүргiзу үшiн ... ... (ЭТ) мен ... (БТ) ... ... ... ... топта қазақ тілін
қатысымдық тұрғыдан дамыта оқыту бойынша жүргізілді де, тәжірибе ... ... келе ... әдістеме бойынша жүргізілді. Кәсіби
бағытталған қатысымдық-дамытушылық тапсырмалар беріліп, студенттердің білім
дәрежелері тексеріліп, сарапқа салынды.
1-кезеңде ... ... ... ... университеті
оқытушыларының сабақтарына қатысып, оқу үрдісіне ... ... ... ... ... ... сұрақ-жауап әдiсi негiзге
алады. Сұрақ-жауап әдiсiн ... да, ... да ... болады. Педагогика
ғылымының докторы М.М.Поташниктiң басшылығымен 1999 жылы жарық ... в ... ... и ... деген еңбекте бұл әдiстiң
маңызы туралы былай дейдi: “Устные вопросы - это и ... ... ... ... с ... учащимися, родителями по
специально подготовленным вопросам (или программе) – ... ... ... ... ... ... ... атмосферу доверия
между беседующими, соблюдать чувство меры в продолжительность опроса, ибо
всякая перегрузка по времени, количеству вопросов и сложности их ... ... ... ... [129,17].
Анықтау экспериментiне М.Х.Дулати атындағы ... ... ... ... ... бiлiм ... студенттер
қатыстырылды. Оларға таратылған анкета сұрақтары төмендегiдей:
- Сенi қазақ тiлiнiң болашағы толғандырады ма? Не ... Р. ... ... тiлiм ... ... ... онда мен ... өлуге
даярмын” деген сөзiн қалай түсiндiресiң?
- Тiл мен ... ... мен ... ... ... тілі мен табиғатының өркендеуі үшін қандай үлес қосасың?
- Табиғат туралы қандай мақал-мәтел бiлесiң?
- Мамандығың жайлы не ... ... ... ... орыс ... студенттерiнiң қазақ
тiлiнде шебер сөйлеу бiлiк-дағдыларының бiр жүйемен қалыптаспағаны, олардың
сөйлеуде ой-пiкiрлерiн белгiлi бiр жүйемен, тапқырлықпен, әсерлi етiп ... ... ... ... басында студенттердің қазақ тілінен алған білік, білімдерін
анықтау мақсатында мынадай тапсырмалар берiледi:
1-жаттығу. Төмендегі берілген ... мен сөз ... ... ... құрастырыңыз:
Табиғи ресурс, тұрмыстық қалдық, экологиялық дағдарыс, қоршаған орта,
зиянды ... ... ... су ... жер байлығы, ауаны ластаушы
көздер.
2- жаттығу. Төмендегі суретке тақырып қойып, мәтін құрастырыңыз.
4-сурет
3-жаттығу. Сурет бойынша бірнеше ... ... ... ... тәжірибесінің қорытындысынан төмендегі жайлар анықталды:
- пiкiрталас, әңгiмелесуде ойын, ... ... ... ... ... ... ... қолданбайды;
- шығармашылық қабiлетi төмен;
- өз ойын еркiн бiлдiре алмайды;
- пiкiр таластыруға икемсіз;
- логикалық ... өз ... ... алмайды;
- сөздi өз орнымен қолдана алмайды;
- сөйлеу ... ... ... көп ... ... студенттердiң жазбаша тапсырмалар мен ... да ... ... ... ... фонетикалық-
дамытушылық, лексикалық- дамытушылық және грамматикалық дамытушылық
жаттығулар берілді.
4-сурет – Бақылау тобының ... ... ... – Эксперимент тобының тәжірибеге дейінгі көрсеткіші
Студенттердiң бөлiп алу (кесiндi) бақылау ... ... ... ... ... ... ... баяндауда, жазуда ойын
еркiн жеткiзе алмауы – сөз байлығының, сөздiк қорының тiлдiк қабiлетiнiң
төмендiгiнiң ... ... ... ... ... ... ... тәртiбiн бiлмеуi, стильдiк орфографиялық, пунктуациялық қателердi көп
жiберетiндiктерi байқалады.
Анықтау экспериментi барысында ең алдымен орыс ... ... ... мен ... әңгiмесi негiзiнде орта есеппен қолданылған
сөз санын анықтаудан бастадық. Өйткенi олардың жыл басында ... ... ... ... ... жыл ... ... жетiстiкке жеткенiн
бiле аламыз. Мысалы, жыл басындағы жазба жұмыстар бойынша қолданған сөз
соңының кестесi.
Кесте
|Топтар ... саны ... ... қызықты |Сурет бойынша |
| | ... ... ... ... жазу ... |
| | ... (сөз саны орта ... қолданған |
| | ... |сөз ... ... |14 |54 |48 ... |14 |46 |39 ... ... ТТ пен ... ... ... ... әңгiме жазуда
қолданған сөздер санына қарағанда олардың басынан кешкен қызықты оқиғасы
бойынша ... ... ... ... оқиғаның тiкелей куәгерлерi
өздерi болған, өз көздерiмен оқиғаның анық-қанығын көрген, көп жағдайда
қызықты оқиғаның тууына ... ... ... және бұл қызықты оқиға туралы
көп рет ата-анасына, достарына ауызша баяндаған.
Қазақ тiлiн ... ... ... ... сөз ... сөз
қолдану, өз ойын айту, дәлелдеу, шығармашылық ... ... ... ... Пiкiрталас – бұл белгiлi бiр мәселе
жөнiнде әртүрлi пiкiрлердi ... ... ... ... ... ... таласы.
Пiкiрталасты жоғары оқу орындарында студенттердiң ойлауын дамытуда, өз
көзқарасын дәлелдеп, негiздеуде жүйелi түрде қолдануға ... ... ... ... және ... ... ... Студенттер мәселенi түсiну, өз позициясын қорғау, басқалардың
пiкiрiмен санаса бiлу дағдысы қалыптасады.
Пiкiр таласу шеберлiгiн студенттердiң ... жете ... ... ұсынуы, сөз бен ой сәйкестiлiгi, өз ... ... ... сөз ... жеңiске жетуi сияқты шарттар бойынша
анықтадық.
Қазақ тiлiн дамыта оқытуда пiкiрталасты қолдануда студенттердiң ... яғни ... ... ... ... ... ақпаратын
тыңдап түсiну, олардың пiкiрiмен ... өз ... ... ... ... ... өз ... дұрыстығын дәлелдей
бiлу, жұрт назарын өзiне аудару, өз аргументiн қысқа, анық жүйелi түсiнiктi
және сенiмдi түрде ... ... ... ... ... қалыптасты.
Бұл екi кестенiң нәтижелерiн салыстыра ... ... ... ... дамыта оқытуда пiкiрталас әдiсiн қолдану студенттердiң
ойлау ... ... ... ... ... кеңейедi.
Оқыту экспериментi
Жүргiзiлген эксперименттiң екiншi кезеңi дамыта оқытудың ... ... ... арқылы меңгерудi негiзге алады. Оқыту
тәжiрибесiнiң негiзгi мақсаты – жоғары оқу ... орыс ... ... студенттердiң қазақ тiлiнен бiлiмдерiн көтеру, оларды еркiн
тiлдiк қатынас жасауға төселдiру, дағдыландыру, ойын ... ... ... ... ... қабiлетiн, сөздiк қорын, танымын
дамыту, тұлға ретiнде ... ... ... тiлiн ... ... орыс ... ... сөйлесу, ойлау өбiлетiн, шығармашылдығын, танымын дамытуға
берiлетiн мен жаттығулар жүйесi олардың ... және ... ... тiлiн
дамытуға бағытталды.
Оқыту экспериментiн жүргiзуде ғалым Ф.Ш.Оразбаеваның еңбегiнде сөз
болған сөйлесiм әрекетi ... ... ... ... ... ... тiлiн жоғары оқу орындарына дамыта оқытуда қолдануды
негiзгi ... деп ... ... ... ... ... ... қазақша сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруда, сөйлесу, ойлау, қабiлетiн байланыстырып
сөйлеуiн, ... ... тiл ... ... ... ... ... жұмыс жүргiзу барысында осы аталған сөйлесiм әрекетiнiң барлық
түрiн қамтуға тырыстық.Мысалы:
1. Мәтiндi ... ... ... бiр ... ... үнемi байланыста болған
күнде ғана тiршiлiк ете алады. Адамның өмiрi үшiн ең қажетiнiң бiрi – ... ... ... тiрi организмдер атмосфералық ауамен тыныс алады.
Адам тамақсыз бес жетiге, сусыз бес ... ал ... бес ... ғана ... екен.
Жердi айнала қоршап тұрған газды қабатты атмосфера деп атайды. Жер
бетiндегi тiршiлiк тек ауа бар ... ғана ... Күн ... ... ... ... ... да ауа.
Ең негiзгi маңызды қорғаныш қабаты – озон. Ол ... ... ... күн ... ... ... бiр түрi.
Атмосфера жердегi ауа-райын белгiлi бiр қалыпта реттеп отырады. Ауада
болып жатқан түрлi құбылыстар жердiң ... ... ... ... ... ... Күн ... әсерiнен ең алдымен жердiң бетi және
мұхиттар жылынады. Соның ... ... ... ... ... ... оның температурасы төмендей бередi.
Күн сәулесi қуатының әсерiнен су буға ... ... Мiне, ... жер ... таратуда атмосфералық ауаның атқаратын қызметi орасан
зор. Күн сәулесi қуатының арқасында бу күйiнде ауаға ... ... жер ... ... бiр ... жеткiзiп, жаңбыр немесе қар
күйiнде жерге түсуiн ... ... ... ... атқарады.
Ауа табиғи және адамның iс әрекетi нәтижесiнде ластанады. Ауаның ... ... ... атқылағанда, тау жыныстарының үгiтiлуiнен, шаңды
дауылдардан, орман өрттерiнен болады. Ауаның табиғи жолмен ластануы қандай
дәрежеде өтсе де, ... ... ... бұза алмайды. Сол
арқылы бiр аймақта болған улы заттарды шалғай ... ... ... ... ... ... ластануы негiзгi тау жыныстарымен
топырақтың беткi қабатының бұзылуынан да болады.
Адам қызметiнiң нәтижесiнде ауаны ластау атмосфера үшiн ең ... ... ... тұрмыстық қалдықтар т.б. жатады. Ауаның көбiрек
ластанатыны – ... ... ... оған өндiрiс орындарының шаң-тозаңдары
күнде қосылып отырады. Сондықтан да атмосфералық ауаны ластамай таза ұстау
бүгiнде барлық жұртшылықтың алдына ... ... ... ... Қ.Ә. және т.б. ... ... және оны ... А. Экономика. 2000.-186 б. Экология және табиғат қорғау. Мет/қ
оқу құралы. А. 1990.-99 б.\
2. Орыс ... ... ... ... қаншалықты деңгейде
түсiнгендерiн бiлу үшiн мынадай сұрақтар қойылады. Мысалы:
Мәтiнде не жайлы айтылады?
Мәтiнде қандай мәселе ... ... ... не ... Ал бұдан кейiн мәтiннiң жеке бөлiктерi бойынша сұрақтар ... ... ... тiрi ... үшiн маңызы қандай?
Ауа қандай жолдармен ластанады?
Адам қызметiнiң арқасында ауаның ластануы ең қауiптi деп саналады.
Неге?
4. ... ... ... деректердi пайдаланып, хабарлама
жасаңыздар.
5. ... ... ... Мәтiндi негiзге ала отырып, өз қаламыздағы, елiмiздегi ... ... ... ... Ауа ... ... ... мысалдармен айтқызу. Мысалы:
Сiз болашақта ауаны таза ұстаудың қандай амал-тәсiлдерiн ұсынар едiңiз?
Бiздiң қаламыздың ... ... ... ... ... дайындалған сұрақтар арқылы студенттердiң сұрақтарға өз
сөзiмен қаншалықты жауап бере алатындығын, ... ойды дәл ... ... ... ... ... олардың
арасындаңы байланысты қаншалықты бiлетiндiгiн анықтауды мақсат тұттық.
Ал жасалынған жоспар арқылы студенттiң ойы ... ... ... мен ... ... ... ... болады. Жоспар студенттiң тақырыпты
қаншалықты терең түсiнгенiн және ... ... ала ма, ... ... келе ме, өз ... пiкiрiн бiлдiре ала ма, оқиға, деректердi
салыстыра ала ма соны ... жол ... ... ... ... ... оқытушы студенттерге тапсырма
бергенде ең алдымен олардың ойлау белсендiлiгiн оятуға тырысуы керек.
Оқытушы тiлдердi оқыту ... ... ... тiл ... ... яғни әңгiме оқыту, үлгi бойынша суреттеу, редакциялау, реферат,
пiкiр жазу, баяндама дайындау, ... ... т.б. ... болады.
Оқытушы әсiресе студенттерге салыстыру, ... ... ... кеңейтуге үйретуi керек. Мұндай жұмыста олар ынталанып, iзденуге
құлшынады.
Бақылау экспериментi
Бақылау экспериментiнiң мақсаты – орыс ... ... ... ... бiлiм деңгейлерiн тексеру, дамытушылық тапсырма
түрлерімен жұмыстың тәжiрибеге дейiнгi және тәжiрибеден кейiнгi ... ... ... ... оқу ... орыс ... тiлiн дамыта оқытудың тиiмдiлiгiн тексеру.
Эксперименттiң қорытындысы жыл бойы алынған бақылау нәтижелерi бойынша
шығарылады. Жыл бойында мынадай бақылау түрлерi ... ... ... - ... ... ... ... қазақша
ойын бiлдiруде, сөйлеуде және жазуда кездескен қиындықтар ескерілiп, алдағы
сабақта жүргiзiлетiн түрлерi айқындалды.
1. ... ... – әр ... ... ... ... ... тексеру
түрі мазмұндама, шығарма, диктант, реферат, т.б.)
2. Аралық бақылау – семестр соңында сынақ не емтихан түрiнде ... ... ... – оқу жылының соңында емтихан түрiнде алынды.
ЭТ пен БТ- ғы ... ... ... ... сөз ... ойлау қабiлетiнiң нәтижесiн тексеруде
сурет бойынша әңгiмелесу тапсырмасын ... ... ... ... айту ... ... өлшеудi дұрыс деп таптық.
Сурет бойынша әңгiме ... ... ... “Еділ жағасында”
картинасы көрнекілік ретінде пайдаланылды.
6-сурет
БТ ... ... ... айтқан әңгiмесi:
Ә.Қастеевтің бұл картинасы “Еділ жағасында” деп аталады. ... ... ... ... қала ... ... үйлер, заводтар өте
көп. Заводтардан шыққан түтін ауаға жайылуда. Аспанда аппақ бұлттар қалқып
барады. ... ... ... ... ... ... жалғастырудың ретiн таппай, әңгiменi үздi. Әңгiме 1,5
минутқа созылды. Дәл осы сурет бойынша ЭТ ... ... ... ... ... Ә.Қастеевтің туындыларымен мектеп
кезінен таныспыз. Ә.Қастеевті қазақ ... ... ... деп атасақ
болады. Қазір суретшінің ... ... ... ... қаласындағы
мұражайына қойылған. Ол қазақтың ұлы ақыны Абайдың, халық батыры Аманкелді
Имановтың, т.б. көптеген ғалым-жазушылардың портреттерін ... ... сұлу ... ... ... мен ... ... жайлы
көп суреттер жазды. Маған ... ... ... өмірінің шынайы
көріністерін мен табиғат құбылыстарын толғайтын туындылары ... ... мына ... «Еділ жағасында» деп аталады. Бұл картинада
Еділ ... ... ... алып ... қала ... Өзеннің бойына
салынған заводтар қала үйлерімен ұласып жатыр. Заводтың биік ... ... улы қара ... соққан желдің әсерінен өзеннің үстімен
аспанға көтеріліп, атмосферағаны ластауда. Өзенді мекен еткен ... ... ... ... жасыл желек осы улы газбен демалып, ағзаларын
улап жатыр. Ал егер жел ... ... ... онда қала ... ... улы газбен демалады. Ал егер осы кезде жаңбыр жауа ... ... ... ... ... еді. ... ... дегеніміз ол өнеркәсіптерден
бөлінетін зиянды қосылыстардың жаңбыр арқылы жерге түсуі. Негізі ластаушы
заттары көп кәсіпорындарды жобалағанда оларды елді ... ... ... деп ... ... 6 минутқа созылады.
Екi топтың студенттерiнiң сурет бойынша ... ... ... ... ... анықталды: БТ студенттерiнiң әңгiмелесу
ұзақтығы 2-3 ... ... БТ ... ... ... тән, сол ... ойларын шашыранды жеткiзедi, сөздiк қоры аз,
байланыстырып сөйлеуi тиiстi дәрежесiнде дамымаған және ұяңдық басым. Ал ... ... ... ... ... ... ... әжептәуiр дамыған, ойлауы, танымы, сөздiк қоры жетiлген және
ойларын көркемдеп ... ... ... ... ... өзiн еркiн ұстап,
ойын ашық айтуға дағдыланғандығын байқадық.
Тәжiрибелiк топ пен бақылау тобының ... ... ... ... ... болды:
Тәжірибелік топ студенттерінің білім деңгейінің көтерілгенін олардың
дамытушылық тапсырмалар мен ... ... ... болады.
Дамытушылық тапсырмалармен жұмыс барысында мәселен, эксперимент тобының
студенттері мынадай көрсеткішке жетті: «бес» деген баға - 68 %, ... баға - 23%, «үш» ... баға - 9 %, ... ... баға ... ...... тәжірибесі бойынша берілген дамытушылық жаттығуларды
орындау көрсеткіші
Бақылау тобы мен эксперименттiк топтық көрсеткiштерiн диаграммадан
көрiп отырғанымыздай алғашқы ... мен ... ... ... бiршама
өзгерiстiң болуы бiз ұсынып отырған әдiстеменiң тиiмдi екендiгiн ... бұл ... ... ... ... көзiмiз жеттi. Дамыта
оқыту бойынша оқыған топ ... бiлiм ... ... ... ... сезiмдерiнiң артқанын, ойлау, тiлдiк,
сөйлеу қабiлетiнiң дәрежесi өскенiн көрдiк. ... ... және ... ... ... ... тiлiн ... оқу орындарында экология мамандығына сәйкес дамыта
оқытуда жүргiзiлетiн ... мен ... ... ... ... ... және
грамматикалық-дамытушылық жаттығулар деп бөлiп, оларға қойылатын талаптар
мен ерекшелiктерiне тоқталдық.
Қазақ тiлiн дамыта ... ... ... ... ... ... мен айырмашылықтары сөз етiлдi. Мысалы,
дамытушылық-бiлiмдiк тапсырма арқылы студенттiң теориялық бiлiмiн бекiтуге,
бiлiк-дағдыларын ... ... ... ... студенттерге проблемалық жағдай
туғызу арқылы, оларға өзiндiк шешiм қабылдап, ой қорытуға негiзделедi. Ол
көбiнесе ... ары ... ... өлең шумағын, мақал-мәтел т.б.
тапсырмалар кезiнде пайдаланылды.
Дамытушылық-танымдық ... ... ... ... ... ... Оған ... әр түрлi ситуациялық жағдайларды
шешу, ... ... ... мен шешу ... тапсырма қазақ тiлiн дамыта ... ... ... ... ... оларды жеке тұлға
ретiнде қалыптастыруға көп септiгiн ... ... ... ... ... ... реферат жазу кезiнде
қолданылды.
Тәжiрибеде педагогикалық ... ... ... ... т.б. ... зерттеу еңбектерi басшылыққа
алынды. Эксперимент барысында қазақ тiлiн ... оқу ... ... ... ... жаттығуларды сабақта ұтымды қолданудың
жолдары мен ... ... тiлiн ... оқу ... дамыта оқытуда ... ... ... ... мен тапсырмалар арқылы
оқытудың ұтымдылығы дәлелдендi. Дамытушылық жаттығулар мен тапсырмалар және
пiкiрталас, рөлдiк ... ... ... т.б. ... ... ... ... оянуына себепкер болатындығын
байқадық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгiнгi таңда елiмiзде, қоғамда болып жатқан әлеуметтiк, экономикалық
және саяси өзгерiстер бiлiм беру ... ... ... ... ... жеткiзген табыстарға сыни көзбен бағалауды талап етедi. Сондай-ақ
мемлекеттiк тiлдi оқыту, сөйлеуге, ... ... ... ... ... ... бiрi ... ақиқат. Кейiнгi кездерi
Қазақстандағы қабылданған бiлiм туралы ... мен ... ... жеке тұлға ретiнде қалыптастыру ... ... ... ... ... осындай талаптарға сай оқыту мен тәрбиелеуге дамыта ... ... ... ... оқыту – бұл дәстүрлi оқытуға қарама-қарсы
оқыту деп саналады. Дәстүрлi ... ... ... ... ... ... Әсiресе, жоғары оқу орындарында олардың бар табиғи
мүмкiндiктерi тiптен төмендеп кетедi. Ал мұның ... өз ... ... ... өздiгiнен өмiр сүруге икемсiз адамдар қалыптасатыны шындық.
Дәстүрлi оқытудың негiзгi ...... ... ... қалыптастыра отырып, оларға қоғам мүшесi есебiнде бiлiм беру.
Дәстүрлi оқыту барысында студенттердiң де ... ... ... мүмкiндiктерi төмендеп кететiндiгi туралы бiрқатар
ғалымдардың еңбектерi мен ... ... ... ... ... ... iстеуге икемсіз жастар бiлiм ... Ал ... ... ... ... талабына сай келмейдi. Соған
байланысты қазiргi өмiрдiң талабына қарай түрлi оқыту ... ... ... енуде. Елiмiздiң жоғары оқу орнын бiтiрушi
студенттер мемлекетiмiздiң болашағын ойлайтын, мемлекеттiк ... ... ... жасай алатын, шығармашылықпен жұмыс iстейтiн маман ... ... ... ... сана-сезiмi дамыған, елмен қарым-қатынас
жасауда мәдениеттi мамандарды дайындауда қазақ тiлi ... ... ... ... тiлiн ... ... ... мақсаты – баланың оқыта отырып,
жалпы дамыту. Дамыта ...... ... ... байланысты,
яғни оқытуды ұйымдастыру, студенттердiң ... ... ... ... ... танымдық белсендiлiген арттыру, шығармашылық
ойлануының негiзiнде бiлiм алуын қамтамасыз ету.
Жалпы ... мен ... ... ... ... Ал оның ... ... таратқан ғалымдар С.Л.Рубинштейн,
А.Н.Леонтьев, П.Я.Гальперин, Е.Н.Кабанова-Меллер, ... т.б. ... ... ... ... ... дамыту әр түрлi пәндер
тұрғысынан қарастырылып кең етек жая ... ... ... В.В.Давыдов, И.С.Якиманская, Н.Құрманова, Б.Т.Тұрғынбаева,
Т.А.Каржiгiтова т.б. ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбымыз –жоғары оқу ... ... ... қазақ дамыта оқыту. ... оқу ... ... ... ... ... ... да тiл бiлiмi, психология,
педагогика ғылымдарының жетiстiктерi және ... ... ... ... ... назарда ұстайды. Әдістеме ғылымда соңғы кездерi
кең етек жая бастаған қатысымдық әдiс негiзгi басшылыққа алынды. Сондай-ақ,
жоғары оқу ... ... ... ... бiлiм алатын
студенттердiң тiлдiк, ойлау, шығармашылық қабiлеттерiн дамыту ауызша ... ... ... ... жүзеге асырылды. Қазақ тiлiн дамыта
оқытуда қатысымдық тұлғаларды меңгертудегi ... ...... ... да, жазбаша да өз ойын айтып, бiр-бiрiмен және ... ... ... пiкiр ... ... ... ... ету.
Қазақ тілін жоғары оқу орындарында экология мамандығы негізінде дамыта
оқытудың лингвистикалық негіздерін қарастыруда студенттердің танымын, ойлау
қабілетін, ... ... ... ... ... тіл
мәдениетіне баулуда қазақ тілінің лексикасын меңгерту ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін дамыта оқытудың психологиялық
негіздерін қарастыруда студенттердің сезімін, қиялын, ... және ... ... дамыту міндеті алға қойылды.
Болашақ эколог мамандарды қазақ ... ... ... ... деп ... тармақта жас ұрпақты қоғам мүддесіне сай, ... адам ... ... мен тәрбиелеу үшін ұлттық педагогика,
ұлттық тәрбие негіздеріне сүйенілді. Болашақ экологтарды дамыта оқытуда
халқымыздың ... бойы ... ... ... етіп ... жатқан табиғатымызды қорғауда қолданған мақал-мәтел, ырым, тыйым
сөздерін құлағына сіңдіру, ... ... ... ... ... тілін дамыта окытуда ... ... бірі - ... ... танылды. Студенттерді сауатты жазуға баулу, дұрыс, еркiн
сөйлетудi меңгерту жаттығу жұмыстары ... iске ... Тiлдi ... яғни дамытушылық жаттығулар мен тапсырмаларға арнайы iрiктелiп,
сұрыпталған материалдар ... ... ... мен ... ... ... бiлiм берумен қатар, олардың танымын, ақыл-ойын,
тiлдiк қабiлетiн, сөйлеу тiлiн дамытатындай деңгейде болуы қарастырылды.
Қазақ тiлiн ... оқу ... ... мамандарға дамыта оқытуда
дамытушылық жаттығулардыңдың ... ... ... 1) сөз ... ... жаттығулар; 2) ақпараттық-дамытушылық ... ... ... 4) ... ... 5)
интеллектуалдық-дамытушылық жаттығулар.
Дамытушылық жаттығуларды орындау барысында студенттер ойын ... ... ... мен ... ... алған бiлiмiн
орнықтыруға, мәселенi жаңаша өзiндiк саналылықпен шешуге, жаңа ... ... ... яғни ... ... ... Қазақ тілін
болашақ эколог мамандарға дамыта оқытуда шығарма, мазмұндама, поэзиялық
шығармалармен жұмыс, іскерлік ойындар, пікірталас т.б. ... ... ... жұмыста қазақ тілін дамыта оқытуда қолданылған негізгі
әдіс - профессор Ф.Ш.Оразбаеваның ғылыми зерттеуіндегі қатысым ... ... ... ... ғалымның ұстанған әдістері болашақ эколог
мамандардың сөздік қорын, ... ... ... ... ең ... ... бірі ... тәжірибе дәлелдеді.
Қазақ тілін экология мамандығы негізінде дамыта ... ... ... ... ... Эксперименттiк тәжiрибе үш кезең
бойынша 1999-2006 жылдар ... ... ... ... мемлекеттiк
университетiнде, Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде
жүргiзiлдi. Эксперименттiк тәжiрибеге осы оқу ... ... ... ... мен ... да ... ... қазақ тiлiн жоғары оқу орындарында экология мамандығы
негiзiнде ... ... ... тiлiн ... ... ... орны ... зор әдiс екендiгiне көз жеткiзе отырып, мынадай қорытындыға
келдiк:
- қазақ тiлiн дамыта ... ... ... бағытталған мәтіндер
студенттердің экологиялық сана мен тәрбие негiздерiн қалыптастыруға
септігін ... ... ... ... ... ... тіл үйренушінің
танымдық белсенділігін, логикалық ойлау ... ... ... жаттығулар студенттерге қазақ тiлiнің дыбыс
жүйесін, емле заңдылықтарын меңгертіп, тіл үйренушілердің ... ... ... ... ... ... қалыптастырады;
- жұмыста ұсынылған лексикалық-дамытушылық жаттығулар студенттердiң
сөздiк қорын, тiл байлығын ... тіл ... ... орнымен
қолдана бiлуге, мағынасын жете түсiнуге дағдыландырады;
- өзіндік ізденіске ... ... ... мамандықтарына қатысты жаңа мәліметтер мен ақпараттар алуына
бағыттала отырып, олардың танымын кеңейтеуге әсерін тигізеді;
- ғылыми-дамытушылық жаттығулар тіл үйренушілердің ... ... ... ... қалыптастырады;
- зерттеуде қолданған ... ... ... ой ... үйретіп, олардың сөйлеу мәдениетi мен
шешендiгiн қалыптастырады, кәсіптік білімін жетілдіреді;
- қазақ тiлiн ... ... ... тiлдiк ойлау механизмдерiн басқаратын
тiл-ойлау-сөйлеудiң өзара әрекеттестiгi негiзiнде құрылып, ойлауы мен тілін
дамытуға ықпал етедi;
- қазақ тілін ... ... ... ... ... ... тексеру ұсынылып отырған әдістеменің ұтымды екенін
дәлелдеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi
1. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... өсіп-
өркендеуі және әл-ауқатының артуы: Ел ... ... ... ... Білім. 1997, 256 б.
2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2006 жылдың
наурыз айындағы қазақстандықтарға арнаған ... // ... -2006. -№ ... ... ... 2015 жылға дейінгі білім беруді ... // ... ... 2003, 26 ... ... ... Бiлiм ... Заңы. Алматы.Жетi жарғы.
1999. 96 б
5. Выготский Л.С. Собрание сочинений. Т.2. Проблемы общей психологии.
Под редакцией ... М. ... 1982. 504 ... ... ... трактаттар. Алматы.Ғылым. 1973. 446 б
7. Коменский Я.А. Избранные педагогические сочинения. М. Учпедиз. 1939.
-/.
8.Ушинский К.Д. Собр. ... Т.6. ... Изд. АПН ... 1949. ... Макаренко А.С. Избранные педагогические сочинения. В 7 томах. Т.5.
М.АПН ... 1957. 510 ... ... Ы. ... бар жұрттар. Алматы. Жалын, 1991. 240 б.
11. Абай. Қара сөз. Книга слов. Семей. Международный клуб Абая. 2001.
260 с.
12. ... Ж. Бес ... ... жинағы. Том 4. ... ... 1998. 447 ... ... А.А. Восприятие и обучение. М. Просвещение. 1969. 365 с.
14. Обухова Л.Ф. Этапы ... ... ... ... МГУ. ... ... ... З.И. //Особенности генезиса продуктивного мышления детей
с задержками ... ... ... 1978, №3. стр. ... Махмутов М.И. Проблемное обучение. М. Педагогика. 1975. 367 с.
17. Якиманская И.С. Развивающее обучение. М.Педагогика. 1979. 144 ... ... В.В. ... ... ... Опыт теоретического и
экспериментального психологического исследования. М. Педагогика, 1986. 240
с.
19. Занков Л.В. Обучение и развитие: Экспериментально ... ... 1975. 440 ... Калмыкова З.И. Психологические принципы развивающего обучения.
М.Знание. 1979. 48 ... ... Е.Н. ... ... и ... ... ... 1981. 96 с.
22. Кириллова Г.Д. Особенности урока в ... ... ... Л. ... 1976. 147с.
23. Власенков А.И. Развивающее обучение русскому языку. (IV-VIII кл.)
Пособие для учителей. М. Просвещение. 1982. 208 ... ... Л.В. ... ... ... М.Педагогика. 1990.
424 с.
25. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: Опыт теоретического и
экспериментального исследования. М. Педагогика. 1986. 240 ... ... Т.К. ... ... развивающего обучения русскому
языку, д.п.н. М.1990. 416 с.
27. Мильруд Р.П. ... ... ... ... языка в
средней школе. Автореф. дис. на соискание д.п.н. М. 1992. 32 ... ... Қ. ... тiлi грамматикасы. Алматы.Қазақстан. 1936.
29. Сарыбаев
30. Бегалиев Ғ. Бастауыш мектепте қазақ тiлi методикасының мәселелерi.
Алматы. ОҚБ. 1950. 192 б.
31. Рахметова С. ... тiлiн ... ... ... 1975. 184 б.
32. Өмiрбаева К.О. Оқу орыс тiлiнде жүретiн мектептердiң 5-сынып
оқушыларының ... тiлiн ... ... ... ... ... атағын
алу үшiн дайындалған диссертация. Алматы. 2001. 190 б.
33. Құрманова Н.Ж. Қазақ мектептерінде сөз ... ... ... технологиясының әдістемелік негіздері: педагогика ғыл. докторы...
дисс: 13.00.02. -Алматы, 13.00.02. -Алматы: ҚазМемҚызПи, 2004. -365 ... ... Ж. ... тiлiн ... ... ... Әдiстемелiк құрал.
Алматы. Ғылым. 2001. 129 б.
35. Тұрғынбаева Б.А. ... ... ... ... ... 2000. 90 ... Жалпы бiлiм беретiн мектептiң бастауыш сатысында бiлiм ... ... ... 1997. № 9-10, 3-11 ... ... Б.Н. ... в ... Изд. 4-е. М.Высшая школа.
1983. 231с.
38. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және ... ... 2000. 207 ... ... тiлiн ... ... Ред. ... Б.Құлмағамбетова. А.
Мектеп. 1988. 240 б.
40. Қазақ тiлiнiң түсiндiрме ... ... ... ... ... ... Ғылым. 1974.-624 б.
41. Болғанбаев Ә. Қазақ тiлiнiң синонимдер сөздiгi. Алматы. Қазақ
мем.оқу.пед.бас. 1962. 420 ... ... М. ... ... ... ... қазақ тiлiн
тыңдалым әрекетi арқылы оқыту әдiстемесi (жоғары оқу орындарының орыс
бөлiмдерiне ... ... .2002. 156 ... ... Г. ... ... ... Алматы. Сөздiк-
словарь. 2002. 192 б.
44. Оралбаева Н., Жақсылықова К. Орыс ... ... ... ... ... А. Ана тiлi. 1996. 208 ... ... М. Қазақ халқының ауыз әдебиетi. А. Мектеп. 1974. 320 б.
46. Аханов К. Тiл ... ... А. ... 196 ... ... А.А. ... в ... М. Аспект Пресс. 2000.
536 с.
48. Шаханова Р. Ә.Техникалық жоғары оқу орындарының орыс ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік негіздері.
Алматы. 2002. п.ғ.д. ғылыми дәрежесiн алу үшiн ... ... ... ... Т. ... психология. Алматы. Қазақ университетi. 1993. 240
б.
50. Жарықбаев Б. Психология. Педагогикалық училищелерге арналған
оқулық. Алматы. 1982. 280 ... ... М. ... ... Ана тiлi. 1992. 60 б.
52. Психология. Под. Ред. ... М. ... 2000. 584 ... Зимняя И.А. Психология обучения иностранным языком в школе. ... 1991. 222 ... ... Н.И. ... ... Изд. АПН РСФСР. 1958. 370 с.
55. Құдайқұлов М.Ә. Қабiлеттiлiк. Дағды. Шеберлiк. Алматы. ... 126 ... ... Е.А. ... ... творчества школьников. М.
ЛГПИ. 1983. 82 с.
57. Крутецкий В.А. Психология математических ... ... ... 1968. 431 ... ... Б.М. ... музыкальных способностей. Избранные труды. В
2-х томах. Т.1. Педагогика. 328 с.
59. ... Л.И. ... ... ... ... М.
Просвещение. 1980. 160 с.
60. Киреенко В.И. ... ... к ... М. АПН. ... 1959. 304 с. 53. ... Л.Т. Психологические
основы урока. М. Просвещение. 1977. 96 с.
61. Лукашенко Н.И. Лингвистические способности и их ... ... ... ... ... ... ... Киев. 1983. 22
с.
62. Тұрғынбаева Б.А. Оқыту барысында бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... алу үшiн
дайындалған диссертация. Алматы. 1998. 148 ... ... ... ... ... ... дамыту.
Алматы. 1994. 80 б.
64. Крутецкий В.А., Белбасова Е.Г. ... ... ... ... условия формироавния и развития. Учебное пособие.
М. Прометей. 1991. 110 с.
65. Щерба Л.В. ... ... и ... ... Л. Наука. 1974.
428 с.
66. Крутецкий В.А. Психология. М. Просвещение. 1980. 352 с.
67. Сағындықұлы Е. Педагогика. ... ... ... РБК. 1999. ... ... Ж.Б., Қоянбаев Р.М. ... ... ... оқу ... ... Е.А.У.1998. 379 б.
69. Охитина Л.Т. Психологические основы урока. М.Просвещение. 1977. 96
с.
70. Теплов Б.М. Психология. Қазмемоқупедбас. 1954. –240 б.
71. Қазақтың ... ... ... Т.2. А. ... 1998. 416 ... ... Ж. ... жетекші
73. Шубинский В.С. Педагогика творчества учащихся. М. Знание. 1988. 79
с.
74. Лук А.Н. Мышление и творчество. М. ... 1976. 144 ... ... Ә. Жалпы психология. Алматы. 1996.
76. Выготский Л.С. ... и ... Т2. ... ... ... ... 1982. 504 ... Жинкин Н.И. О кодовых переходов во внутренней речи. //Вопросы
языкознания. 1964. №6. стр. 26-38.
78. ... И.А. ... ... и умственное развитие. М.
Просвещение. 1967. 264 с.
79. Педагогика. Учеб. пособие для студентов пед. ... Под. ... ... 2-ое изд. Доп. и ... М. Просвещение. 1988. 479
с.
80. Ян Амос ... Ұлы ... ... ... 1993. 100 ... ... Қ.Б., ... Ш. Тәрбие мен оқытудыкң бiрлiгi. ... . 1973. 52 ... ... ... ... Под ред. М.А.Данилова, М.Н.Скаткина. М.
Просвещение. 1975. 303 ... ... В.А. ... ... ... Учебное пособие.
Харьков. ХГУ. 1991, 187 с.
84. Махмутов М.И. Теория и практика проблемного обучения. ... ... ... Т.В. ... ... вопросы
проблемного обучения.//Советская педагогика. №8. 1967. С. 61-72.
86. Проблемное и программированное обучение. Под. ред. Т.В.Кудрявцева ... М. ... ... 1973. 56 ... Махмутов М.И. Мектепте проблемалық оқытуды ... ... ... А. ... 1981. 248 с.
88. Тамбовкина Т.Ю. Коммуникативные задачи как ... ... на ... ... ... ... 1987. ... Ұзақбаева С. Тамыры терең тәрбие. Жоғары оқу орындары студенттерiне
арналған оқу құралы. Алматы. Бiлiм. 1995. 232 ... ... К. ... ... ... жүйесi. Теория мен практика.
Оқу құралы. А. РБК. 1997. 141 б.
91. Әбiлова З., Қалиева Қ. Этнопедагогика оқулығы. Алматы. ҚазХҚ. ... 1999. 394 ... ... Н., ... Ж. Әдептiлiк қағидалары. Алматы. Өнер.
2000. 320 б.
93. Жарықбаев ... С. ... ... Оқу ... ... 1995. 352 ... ... тiлiн оқыту әдiстемесi. Жалпы редакциясын басқарған ф.ғ.к.
Б.Құлмағанбетова. Алматы. Мектеп. 1998. 240 ... ... С. ... ... ... 2-рет ... ... бiрiккен мемлекет баспасы. 1946. 116 б.
96. Әлiмжанов Д., Маманов Ы. Қазақ тiлiн оқыту ... ... 248 ... ... С. ... тiлi ... ... Рауан. 1990.112 б
98. Қоянбаев. Лекциялар.
99. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. “Тарихи тұлғалар” сериясы. ... 1996. 296 ... ... ... ... ... Тiл тағылымы. А. Ана тiлi. 1992. 448 б.
102. Әбiлқаев А. Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi (оқу ... А. ... 120 ... ... ... школы. Некоторые проблемы современной дидактики.
М.Просвещение. 1975. 303 с. Лернер. Скаткин
104. Пассов Е.И. Основы коммуникативной ... ... ... М. ... 1989. 276 ... Рахманов И.В. Обучение устной речи на иностранном ... М. ... 1980. 120 ... ... С.Л. ... ... ... В 2-х томах. Т 2. ... 1989. 488 ... ... Г.Е. ... ... ... ... языкам. М.
Просвещение. 1961. 165 с.
108. ... Е.И. ... ... ... иноязычному говорению.
2-ое изд. М.Просвещение. 1991. 223 ... ... А.А. Речь и ... ... ... в ... ... 80с.
110. Мицич П. Как проводить деловые беседы. Сокращенный перевод с
сербскохорватского. 2-ое ... ... ... 1987. 208 ... ... С. Метод изложения в свете задач развивающего обучения.
Якутск. Кн.изд-во, 1973. 96 с.
112. Исабаев Ә. Қазақ тiлiн оқытудың ... ... А. ... 1993. 160 б.
113. Бархаев В.П. Применение видеотехнологии в ... ... 1998. №3. Стр. ... ... С. ... оқу ... орыс бөлімдерінде қазақ тілін
оқытуда техникалық оқу құралдарын қолдану. п.ғ.к. ғылыми ... алу ... ... Алматы. 1999.
115. Қадашева Қ. ... ... ... ... ... ... дәрiсханалардағы қазақ тiлi. п.ғ.д. ғылыми дәрежесiн
алу үшiн дайындалған диссертация. А. 2001. 415 б.
116. Габрусевич С.А., ... С.А. От ... игры к ... Учеб.-метод. пособие. Минск. Университетское. 1989. 125 с.
117. Основы вузовской ... Под ред. ... Л. Изд. ... 312 ... Вервицкий А.А. Игровые формы контекстного обучения.М. Знание.
1983. 95 с.
119. Арстанов М.Ж., ... П.И., ... Ж.С. ... ... ... ... и ... А. Мектеп. 1980. 280 с.
120. Пассов Е.И.Урок иностанного языка в средней школе. 2-изд. дораб.
М. Просвещение. 1988. 223 с.
121. ... И.Д. Виды ... и ... их ... Пособие для
учителя. М. Просвещение. 1984. 128 с.
122. Методика преподавания русского языка в ... ... ... Л.З. ... ... Ленинградское отделение. 1990. 416
с.
123. Жиенбаев С. Қазақ тiлiнiң методикасы (орта мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... 2- рет ... А.
Қазақтың бiрiккен мемлекет баспасы. 1964. 116 ... ... А.М. ... ... кәсiби бағытталған лексикасын
жазылым әректi арқылы оқыту әдiстемесi (жоғары оқу ... ... ... ... ... ... 2003. 180 б.
125. Панов Л.С. Обучение иностранному языку в школе. Пособие ... ... ... ... 1989. 144 ... ... Н. Оқушылардың лингвистикалық ойлау қабiлетiн ... тiлi мен ... 1997. № 1-2. Б. ... ... Э.А. ... ... в методике обучения иностаннным
языкам. Изд-во Воронежского университета. Воронеж. 1971. 144 ... ... В.П. ... и ... эксперимента в методике преподования
иностранных языков. Владимир. Изд. Владимировского гос. унив-та. 1980. 104
с.
129. Эксперимент в школе; организация и ... Под ред. ... М. Изд. ... 1991. 215 с.
-----------------------
Пiкiрта
ласқа, пікірса
йысқа, пресс-конфе
ренция
ға, дебат
қа қатысу
диалог, сұхбат құрасты
ру,іскерлік ойындар,
қатысым дық бірлік термен еркін ... ... ... реферат, тезис, аннота
ция, пікір, шығар
ма, әңгiме жазу,
Аудио
мәтін, репортаж дайындау, мақала әзірлеу,
Нақыл сөздердi мақал-мәтелдердi аяқтау,
мәтiндi, өлең шумағын, әңгiменi, ... ... ... дамыту
шылық тапсыр
ма
Сөз бай-
лығын дамыту
шылық тапсырма
ма
Ақпарат-
тық-дамы
тушылық тапсырма
Қатысымдық-дамытушылық
жаттығулар
тапсырмалар
Грамматикалық -дамытушылық жаттығулар
Фонетикалық- ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласының жоғарғы оқу орындарының тарихи музейлері49 бет
Григорий Уманов-Қазақстан педагогикасын дамытушы ғалым (1931)3 бет
Еңбек ресурстарын ұйымдастыру жайлы ақпарат7 бет
Еңбек қолдаудың инновациялық модельдері25 бет
Жер асты қазба байлықтары6 бет
Химиялық энергия және шикізат. Қазақстандағы уран кен орындары, түсті металлургия және пайдалы қазба кен орындары12 бет
Қазақстан Республикасында техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2008 – 2012 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы23 бет
Қазақстан үшін мәдениет пен өнер мамандарын даярлаудағы ресей өнер оқу орындарының рөлі (30-50жж.)9 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Әлемдік экономикадағы жаңа құбылыстар және білім беру47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь