Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру

Кіріспе
I БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ СӨЙЛЕУ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ. ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI.
1.1. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру мәселесiнiң зерттелуi.
1.2. Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастырудың лингвистикалық негіздері.
1.3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысына әсер ететiн психологиялық факторлар.
I.4. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың педагогикалық негiзi мен тәрбиелік мәні.
II КІШІ ЖАСТАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ АУЫЗША СӨЙЛЕУ ДАҒДЫСЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ӘДIСТЕМЕСI
ІІ.1 «Әліппе» оқулықтарын оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру тұрғысынан талдау
II. 2 Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдылары мен қалыптасу деңгейлері.
2.3 Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдіс. тәсілдері
ІI. 4 Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесiнiң тиiмдiлiгiн эксперимент жүзiнде дәлелдеу
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi
Зерттеудің өзектілігі: Қазіргі кезде қоғамда түрлі экономикалық-әлеуметтік реформалар жүріп жатыр. Мұндай өзгерістерден орта мектептерде сырт қалмады, себебі бүгінгі күнде білім беру салаларынан тәрбиелі, ұлттық мәдениетті меңгерген, шығармашыл ойлай алатын жастарды даярлау талап етілуде. Осыған орай,мемлекет тарапынан білім беру салаларына реформалауға ерекше көңіл бөлінуде.
Елбасы Н.Назарбаев: «Білім беру реформасы - Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі»-,деп, білім беру жүйесінде жүргізіліп жатқан реформалар бүгінгі кұннің талабынан туындап отырғанын атап көрсеткен. Сондықтан «...экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін» жас өскелең ұрпақты тәрбиелеп шығару оқушылардың ана тілінде шешен сөйлеуі,өз пікірін жүйелі жеткізуіне байланысты [1]. Ал мұның іргетасы бастауыш сыныптарда қаланады.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм берудi дамыту Тұжырымдамасында бастауыш мектепте бiлiм берудiң маңыздылығын атай келiп, қазақ тiлiн оқытудың басты ұстанымдарын: «Бастауыш мектептiң негiзгi мiндетi – баланың жеке басын бастапқы қалыптастыруды қамтамасыз ету, оның қабiлеттерiн анықтау және дамыту. Осы сатыдағы оқу мен тәрбие оң уәждi қалыптастыруға, оқу қызметiн бiлуі, оқу, жазу, санаудың берiк дағдыларын үйренуге, тiлдiң қарым-қатынастық қарапайым тәжiрибесiне, өзiн-өзi шығармашылық тұрғыдан таныта бiлуге бағдарланады», - деп белгiленген [2].
Бастауыш мектептiң қазақ тiлi сабағында жеке тұлғаны қалыптастыру оқушының өз ой-пiкiрiн ана тiлiнде еркiн, дұрыс, түсiнiктi жеткiзе бiлуден басталады. Оқушы айтайын деген ойын, бiрiншiден, жасқанбай жеткiзе бiлуi; екiншiден, сөйлемдердi дұрыс та нақты құрастыра алуы; үшiншiден, сөйлеу мәдениетiнiң алғашқы қарапайым элементтерiн меңгеруi; төртiншiден, қоршаған ортаға сай қарым-қатынас жасай бiлуі тиiс. Сайып келгенде, осының бәрi, Тұжырымдамада көрсетiлгендей, тiлдiк қатынастың басты қағидалары мен ұстанымдарын менгерудi қажет етедi. Сондықтан бастауыш мектепте қазақ тiлiн Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сұранысына орай оқытып, қатысым арқылы балалардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру өзектi мәселеге айналып отыр.
Қазіргі кезеңде білім беру салаларында жаһандану үрдісі жүріп жатыр. Осы үрдіс арқылы бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесіне жаңа инновациялық технологиялар көптеп енуде. Әлемдік педагогиканың озық тәжірибелерін ұлттық педагогикада сапалы қолдану - бүгінгі күннің аса маңызды мәселелерінің бірі болып отыр. Ендеше, І сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын интерактивті әдістер, диалогті оқыту т.б. технологиялары арқылы қалыптастыру мәселесі оқушылардың жеке тұлғалық
1. Қазақстан Республикасының президенті Н.Назарбаевтың Қазақстанның халқына жолдауы // Университет №9-14.03.2006ж
2. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм беру тұжырымдамасы // Қазақстан жоғары мектебi. 2004 ж № 1.
3. Байтұрсынов А . Тiл тағылымы. А: Санат-1992-448 бет.
4. Жұбанов Қ. Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер А.: Ғылым, 1966.-362
5. Жұмабаев М. Педагогика Алматы: Ана тiлi, 1992.-155 б.
6. Аймауытов Ж Таңдамалы шығармалар жинағы Алматы:1998,302 бет
7. Шонанов Т. Тіл дамыту. Қызылорда. 1935
8. Бегалиев Ғ. Әрiп,дыбыс,буын. Қызылорда, Қазақстан, 1935.- 23 б
9. Бегалиев К. Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикалық мәселелерi 1950-192 бет.
10. Садуақасов Ә. Қазақ тiлiнен методикалық құрал А.,Қазмембас,1941-81б.
11. Жиенбаев С. Қазақ тiлiнiң методикасы. А.,Қаз.бiрiккен мемл. баспасы. 1946-118 б.
12. Ұйықбаев И.Қ. Қазақ тiлi методикасының очерктерi. А.: Қаз. мемлекеттiк оқу пед. баспасы 1962-108 б.
13. Сарыбаев Ш. Қазақ тілін оқыту методикасы. Қазмембас, 1941
14. Бозжанова К. Бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту.. А., 1964-88 бет.
15. Жұбанова М. Бастауыш мектепте сауат ашу методикасы п.ғ.к. ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А.,1965ж
16. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.А, Өлке,2003-124.
17. Жазыбаев М, Нағашыбаев Ә. Бастауыш кластар үшiн грамматикалық ойындар, Алматы, Мектеп 1981-48 б.
18. Ұйықбаев И.Қ. Қазақ тiлi методикасы
19. Қазыбаев С. Бастауыш кластарда қазақ тiлiн оқыту. 1985-636.
20. Әбдікерімова Т. Бастауыш мектеп оқушыларының текст арқылы тілін дамыту әдістемесі. 1993
21. Уаисова Г.И. Методика обучение лексическую систему родного языка в казахской школе. А.: 1993-26б
22. Жұмабаева Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл дамыту жұмыстарының әдістемесі. педагогика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайндалған автореферат. А,:1998-26б
23. Ермекбаев М. Бастауыш мектеп оқушыларының қазақша сөздiк қорын молайту әдiстемесi. п.ғ. к., ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А., 2003-183б
24. Томанов М 3 класта сын есiмдi оқыту тiл. Бастауыш мектепте қазақ тiлiнiң методикасының мәселелерi. А., 1957-85-99 б.б.
25. Рахметова С. Бастауыш мектеп оқушыларының тiлiн дамытудың ғылыми - әдiстемелiк негiздерi (ауызша және жазбаша тiл дамыту) п.ғ.д. ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А.,1994ж
26. С.Ахметов Әліппе кезеңіне дейінгі сабақтарды оқыту.// Қазақ тілі мен әдебиеті, 1958, № 2, 13-17 б.б.
27. Ермеков Ә.1 класс оқушыларын оқу- жазуға үйрету.// Қазақ тлі мен әдебиеті, 1958, № 4.
28.
29. Әмiров Р. Асқарбаева А 2-3 класс қазақ тiлi оқулығына методикалық нұсқау ( орыс мектептерi үшiн) А. Мектеп 1983.
30.
31. Разиев Р. Балалардың 66 күнде сауатын аштым.// Халық мұғалімі, 1946, № 13-14
32. Нүкеев Ә.1 класс оқушыларын жазуға үйрету.// Қазақ тілі мен әдебиеті, 1958, № 5.
33. Жолаев Ж.Әліппеге дайындық кезеңі.// Халық мұғалімі, 1946, № 13-14
34. Жолаев Ж.Әліппені жақсарту туралы.// Халық мұғалімі, 1946, № 13-14
35. Бәкішева Т. Бейтаныс әріптер қонақта // Бастауыш мектеп, 1989, № 12.- 16-18 б.б.
36. Өтегенова З. Ашық сабақ // Бастауыш мектеп, 1983, № 3.- 28-30 б.б
37. Әбішева Ф. Ойлануға үйрету// Бастауыш мектеп, 1989, № 11.- 12-13 б.б
38. Сабыров Т. Оқушылардың оқу белсендiлiгiн арттыру жолдары.А., Мектеп. 1978-109б.
39. Байқуатова О. Бастауыш мектепте синоним материалдарын оқыту. А., Мектеп-40.
40. 18.Буртовой И.Д, Әбдiғалиева Т,Балтабаева Ж. Бастауыш класс оқушыларының оқу икемдiлiгi мен машығын қалыптастыру. А., Мектеп. 1987-95 б.
41. Ладыженская Т.А. Методика развитие речи на русском языке. Москва 1978-68 стр.
42. Ақбаева Қ. Оқу орыс тiлiнде жүретiн мектептiң бастауыш сыныбында оқушының сөздiк қорын байыту әдiстемесi. п.ғ.к., ғылыми атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А., Ғылым .2001
43. Рахметова С. Кіші жастағы оқушылардың жазу тілін дамыту. А, Мектеп 1978,70б.
44. Бейнеш Ш. Немiс тiлi лексикасын оқыту әдiстемесi. А., Ғылым.2001.
45. Ф. де Соссюр Труды по языкознанию М. Прогресс. 1977-696.
46. Звегинцев В.А. Язык и лингвистика теория тiлiнде МГУ. 1973-248стр.
47. Солнцев В.М. Язык как структурна-системной образование. М., Наука. 1977-342 стр.
48. Қазақ совет энциклопедиясы.А.,1982.
49. Оразбаева Ф. Тiлдiк қатынас: теориясы мен әдiстемесi А: РБК. 2000-208 бет
        
        Кiрiспе
Зерттеудің өзектілігі: Қазіргі кезде қоғамда түрлі экономикалық-
әлеуметтік реформалар жүріп жатыр. Мұндай өзгерістерден орта ... ... ... ... ... ... беру салаларынан тәрбиелі, ұлттық
мәдениетті меңгерген, шығармашыл ойлай алатын жастарды ... ... ... ... тарапынан білім беру салаларына реформалауға
ерекше көңіл бөлінуде.
Елбасы Н.Назарбаев: ... беру ... - ... ... ... ... етуге мүмкіндік беретін аса ... ... ... беру ... ... ... ... кұннің талабынан туындап отырғанын атап көрсеткен. Сондықтан
«...экономикалық және қоғамдық ... ... сай ... ... ұрпақты тәрбиелеп шығару оқушылардың ана тілінде шешен сөйлеуі,өз
пікірін ... ... ... [1]. Ал ... іргетасы бастауыш
сыныптарда қаланады.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейiнгi бiлiм ... ... ... ... бiлiм берудiң маңыздылығын атай келiп,
қазақ тiлiн оқытудың басты ұстанымдарын: ... ... ...... жеке ... ... ... қамтамасыз ету, оның
қабiлеттерiн анықтау және дамыту. Осы сатыдағы оқу мен тәрбие оң ... оқу ... ... оқу, ... ... берiк дағдыларын
үйренуге, тiлдiң қарым-қатынастық қарапайым тәжiрибесiне, ... ... ... ... ... - деп ... [2].
Бастауыш мектептiң қазақ тiлi сабағында жеке тұлғаны қалыптастыру
оқушының өз ой-пiкiрiн ана тiлiнде еркiн, ... ... ... ... ... ... ... ойын, бiрiншiден, жасқанбай жеткiзе бiлуi;
екiншiден, сөйлемдердi дұрыс та нақты құрастыра алуы; ... ... ... ... ... ... ... ортаға сай қарым-қатынас жасай бiлуі тиiс. Сайып келгенде, осының
бәрi, ... ... ... қатынастың басты қағидалары
мен ұстанымдарын менгерудi қажет етедi. ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекеттiк сұранысына орай оқытып, қатысым
арқылы ... ... ... ... қалыптастыру өзектi мәселеге
айналып отыр.
Қазіргі кезеңде ... беру ... ... ... ... Осы үрдіс арқылы бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесіне
жаңа ... ... ... енуде. Әлемдік педагогиканың озық
тәжірибелерін ұлттық педагогикада сапалы ... - ... ... ... ... бірі ... отыр. Ендеше, І сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... т.б. технологиялары
арқылы қалыптастыру мәселесі оқушылардың жеке ... ... ... ... деген қызығушылықтарын арттырумен сабақтасуда.
Бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамыту ... ... ... ... т.б. ұлы ... өз кезінде
ерекше көңіл бөлген болатын. Бірақ, қазақ мектептеріндегі тіл дамыту
мәселесі ... ... ел ... ... ғана ... зерттеу пәніне
айнала бастады. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... Т.Әбдікерімова, Г.Уаисова, Ә.Жұмабаева т.б. сияқты
ғалымдардың зерттеулері мен еңбектерін түрлі кітапшалар, мақалалардың жарық
көргенін айтуға болады. ... кіші ... ... ... ... ... әдістемесі күні бүгінгі күнге дейін ғылыми ... жоқ. ... ана ... өз ... ... тартымды
жеткізу дағдылары нашар қалыптасқан. Мұны мектеп бітіріп келген оқушылардың
сөйлеу деңгейінен-ақ байқауға ... ... ... ... мектепке
алты жастан қабылдануы да бұл проблемеға орасан зор ... ... ... ... ... ... дағдысын кіші жастан бастап қалыптастыру ... ... ... ... мұғалімдерге қиындық туғызуда.
Оқушылардың өз ойын дәл, ... ... ... осы ... ... мақсатсыз жүргізілуінде. Мұның барлығы ... ... ... ... І сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру
үрдісі.
Зерттеу ... І ... ... ... ... ... әдістемесі.
Зерттеу мақсаты: І сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... соның негізінде
кіші мектеп жасындағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру
әдістемесін жасау.
Зерттеудің міндеттері:
- Кіші ... ... ... ... ... дағдысын
қалыптастыруға байланысты лингвистикалық, психологиялық, педагогикалық
әдебиеттерді оқып, ... ... ... ... теориялық негізін
анықтауға пайдалану;
- Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастырудың тәрбиелік ... ... ... ... ... ... жаңа инновациялық технологиялар
негізінде қалыптастыру әдістемесін жасау;
- Кіші жастағы оқушылардың қазақ тілі ... ... ... қалыптастырудың ұтымды әдістерін айқындау;
- Кіші жастағы оқушылардың қазақ тілі сабағында ... ... ... ... ... мен ... жүйесін
жасау;
- Ұсынылған әдістеменің тиімділігін тәжірибе жүзінде дәлелдеу.
Зерттеу болжамы: Бастауыш мектеп оқушылары ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... заңдылықтарын тілдік қатынас
кезінде еркін қолданады, екiншiден, орынды сөйлеуге үйренедi сол арқылы
жеке ... ... ... ... өз ойын орынды, дәл,
жүйелеп ... ... ... кіші мектеп жасындағы
оқушылардың білімін ... ... ... ... Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысы бірінші
сыныптан бастап қалыптастырылуы ... жеке ... ... дамуына,оқу-
танымдық әрекеттерінің жандануына, бiлiмдi жан-жақты меңгеруiне, тiлдiк
қатынаста өз ойын дұрыс әрi толық ... игi ... ... ... және ... ... Зерттеудің
әдіснамалық және теориялық негіздеріне ... ... ... ... ... психологияның, ұстаз психологиясы мен ... ... ... ... ... ... және
ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға арналған еңбектер негізге алынды.
Зерттеу әдістері: Ғылыми зерттеу жұмысында ... ... ... баяндау, талдау, салыстыру, ... ... ... ... ... ... озат ... талдау-жинақтау, қорыту, эксперимент
нәтижелерін тексеріп жүйелеу, математикалық-статистикалық ... ... ... ... рет қазақ тілі сабақтарында кіші жастағы оқушылардың ... ... ... ... ... І сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыруда тиiмдi жаңа
инновациялық технологиялар: диалогты ... ... ... ... ... кейс ... негізінде оқытудың
өзiндiк белгiлерi айқындалды;
- Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын ... ... ... ... ... ұсынылды;
- Диалогты оқыту, топтық, ойын т.с.с. сабақтардың оқушылардың шығармашылық
қабiлетiн дамытудағы ұтымдылығы айқындалды.
Зерттеудің теориялық ... ... тiлi ... кіші жастағы
оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыруға байланысты ... мен ... ... тiлiн ... ... теориялық
тұрғыдан толықтырады, сонымен қатар ... жаңа ... ... ... үлес ... Ауызша сөйлеу дағдыларын
қалыптастыру мәселесiнде белгiленген ұстанымдар бастауыш мектепте ... ... мен ... ... игi әсер ... ... ... мектепте және жоғары оқу орындарында қазақ тілін
оқыту әдістемесі, тіл ... ... ... ... курс ... ... практикалық маңызы: Зерттеу жұмыстарының нәтижелері
бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... көрініс тапты: «Кіші ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу
жұмысының нәтижелерінің тиімділігі педагогикалық эксперимент барысында
дәлелденді. ... ... ... нәтижелердi бастауыш мектеп
мұғалiмдерi мен әдiскер ғалымдар ... ... ... ... мен ... ... үлгiлерiн мектеп мұғалiмдерiнiң
күнделiктi оқыту процесiнде пайдалануына ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
облысы, Шымкент қаласындағы №38 Н. Оңдасынов атындағы, № 50 А.Байтұрсынов
атындағы, Шардара ... М. ... және ... ... ... алынды.
Зерттеу үш кезеңде жүргiзiлдi:
Бiрiншi кезеңде (2003-2004 ж.ж.) зерттеу ... ... ... ... ... Тақырыпқа байланысты
лингвистикалық, педагогикалық, психологиялық, ... ... ... ... ... ... берiлдi. Осының
негiзiнде ғылыми зерттеу жұмысының мақсаты мен мiндеттерi, пәнi мен ... ... ... ... тiлi ... оқушылардың ауызша
сөйлеу дағдысын қалыптастырудың ... ... ... ... оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... ... (2004-2005 ж.ж.) ... ... озық ... мұғалiмдер мен алдыңғы қатарлы әдiскерлердiң
жұмыстарына сүйене ... ... ... ... дағдысын
қалыптастырудың тиiмдi жолдары қарастырылды. Мектептерде бастауыш мектеп
оқушыларының ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастыру
тапсырмалары, мәтіндер жүйесі белгiленiп, жүйеге келтiрiлдi. Диалогты және
монологты сөйлеуге үйрететiн тапсырмалардың, жаттығулар мен ... ... ... ... ... ... ... сұрыпталып алынды.
Үшiншi кезеңде (2005-2006 ж.ж.) Кіші мектеп жасындағы ... ... ... ... ... алдыңғы кезеңдерде
анықталып, сараланған әдістеме іске асырылды. Бастауыш мектепте қазақ ... ... ... ... ... ... тәжiрибе
материалдары тексеруден өткiзiлiп, нәтижелерi ... ... ... ... ... ... тұжырымдар:
- Кіші жастағы оқушылардың ... ... ... ... теориялық жағынан негіздеп, оны практикада жүзеге асыру
механизмдерін жан-жақты талдау ... ... ... ... ... ... тілінің болмысын тәжірибе жүзінде ... оны ... ... ... Кіші ... оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыруға арналған
жаттығулар мен мәтіндердің ұтымдылығы, олардың тілін ... ... Кіші ... ... ... ... ... қалыптастыруда
қолданылатын жаңа инновациялық технологиялардың оқушылардың ой-өрісін
кеңейтіп, жеке тұлғалық қабілеттерін дамытатындығы;
- ... ... ... ... ... ... жұмысының талқылануы және жариялануы: Зерттеу жұмысының
мазмұнын ... ... ... мен ... Әл Фараби атындағы Қазақ
ұлттық мемлекеттік университетінде, М. Әуезов атындағы ... ... ... өткізілген республикалық және халықаралық
ғылыми-практикалық конференцияларда, республикалық әдiстемелiк журналдарда
жарық көрді. Абай ... ... ... ... ... ... ана тiлiн ... теориясы мен әдiстемесi және қазiргi
қазақ тiлi ... мен ... ... мәжiлiстерiнде,
әдiстемелiк семинарларда талқыланды. Зерттеу нәтижелері барлығы 1
әдістемелік ... 17 ... ... ... ... ... ... кiрiспеден, екi
тараудан, қорытындыдан, әдебиеттер тiзiмiнен және ... ... ... ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI.
1.1. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру мәселесiнiң
зерттелуi.
Қазақ тiлiн ... ... ... ... ретiнде қалыптасу жолын ХIХ
ғасырдың соңы мен ХХ ... бас ... ... ... Бұл қазақ халқының
көрнектi ғалымдары, қоғам қайраткерлерi, ақындары мен ... ... ... немқұрайдылықпен қарамай, қазақ тiлiнiң өркендеуiне,
тiлдiң өзiндiк ерекшелiктерiн айқындаудағы ... ... ... ... сауаттандыру үшiн ұлтжанды азаматтар тiлдiң ... ... ... ... бiлiм ... қолдануды өздерiне
парыз санады. Ұлт мектептерiнде қазақ тiлiн оқыту ... ... сол ... ... ... «Шолпан», «Мұғалiм», «Сана» т.б
басылымдарда жарияланып отырды. Сол жылдары ... ... ... ... Ж.Аймауытов, Т.Шонанов, ... ... ... қазақ тiлiн оқыту жөнiнде елеулi пiкiрлер,
қазақ тiлi сабағының құрылымы және сабақта қолданылатын негiзгi әдiстер ... ... ... ... [3], [4], [5], [6],[7], [8], [9].
Бастауыш мектепте ... тiлiн ... ... ... ... ... ... еңбектерiнiң басты құндылығы – осы еңбектер
арқылы мұғалiмдерге қазақ тiлiн қалай ... ... ... ... Сондай-ақ бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiн
теориялық және әдiстемелiк ... ... оның жеке ... ... ... зор елеулi үлес қосты.
Кейiнгi жылдары осы ... ... ... ... ... М.Жұбанова, С.Рахметова, М.Жазыбаев, И.Ұйықбаев,
С.Қазыбаев, Т.Әбдiкәрiмова, Г.Уайсова, Ә.Жұмабаева, М.Ермекбаев және ... ... ... ... ... ... ... дамытты [10], [11], [12], [13], [14], [15], [16]. [17], ... [20], [21], [22], ... ... ... ... ... тiлiн ... үшiн жаңа буын
оқулықтары, оқыту кешендерi, дидактикалық материалдар мен әдiстемелiк
нұсқаулар шыға ... ... ... ... мектепте қазақ тiлi
саласын оқытуға, оқыту үрдiсiнде жаңа әдiстер мен технологияларды қолдануға
аса назар аудара бастады. ... ... ... ... ... ... оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру, шәкiрттерге бiлiмдi
теориялық тұрғыдан ғана меңгертпей, олардың осы ... ... ... ... ... ... үйрету. Бастауыш мектепте қазақ тiлiн
оқытуға арналған ғылыми жұмыстарда оқушылардың тiлiн ... ... ... ... мен ... қалыптастыру туралы пiкiрлер
айтылғанымен осы кезге дейін ... ... ... ... ... ... түсiрiлмеген. Біздің зерттеуіміз осы мәселені арнайы
ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... ... «тiл ширату», «тiл жетiлдiру»,
«тiл ұстарту», «тiл дамыту», «байланыстырып сөйлеу дағдысы» ... ... Осы ... мағынасын алғаш рет айқындап, олардың
өзiндiк ерекшелiктерiн ... ...... ... ... терминдердiң әрқайсысына ... ... ... ... тiл дамыту» терминiн қолданып отырмыз, өйткенi «тiл ширату»
балалардың бiлетiн ... ... ... ... ... «тiл
жетiлдiру» (усовершенствование) көбiне баланың тiлiн ... ... Ал «сөз ... ... - ... ғана ... Бiздiң
ойымызша, «тiл дамыту» терминi ... ... ... [16, ... ... тiлiн ... ... тiлiн жетiлдiруге, шәкiрттердi
байланыстырып сөйлеуге үйретуге арналған жұмыстардың барлығы балалардың
тiлiн ... ... ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыру» терминдерiнiң өзiндiк ... ... ... аударған жөн. Оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету
жұмыстары көбiнесе шығарма және мазмұндама, яғни ... ... ... қалыптастыру жұмыстары болса, оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын
қалыптастыру жұмыстарына «сөйлеудегi, жазудағы тiл ... ... ... ... ... ... [16.4] ... жатқызылады. Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
жұмыстарының тiл дамытумен ара-қатынасы жоқ деген ой тууы ... ... ... ... ... ... негiзiнде тiл
дамытудың негiзгi заңдылықтары мен принциптерi тұрады.
Сондықтан оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын ... ... ... ... күнделiктi пiкiрлесуi ғана емес, олардың тiлдiк
қатысым барысында өз ойын анық, дұрыс және ... ... ... тiлдiк нормаларын сақтап, iзеттi сөйлеуге үйрету. Оқушылардың
ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... ... Ғ.Бегалиев, Ә.Сәдуақасов, Р.Әмiров, К.Бозжанова, С.Рахметова
т.б. ғалым-әдiскерлердiң жұмыстарын атауға болады
Қазақ халқының прогрестiк ағартушысы ... ... ... ... алғашқы туындылары «Қазақ хрестоматиясы» ... ... ... ... ... санасын көтеруге, қара халықтың
баласын оқытуға арнаған ағартушы ... ... жаңа ... мектептер керек
екенiн заманынан бұрын түсiнген. Ы.Алтынсариннiң «Мектеп-қазақтарға бiлiм
берудiң басты құралы. Бiздiң ... ... ... ... келешегi
осында, тек осы мектептерде ғана», – деуi, оның қазақ ... ... ... ... ... Кейiнгi өмiр ағартушы
ғалымның пiкiрi орынды екенiн дәлелдедi.
Ғалымның еңбектерiнде оқушылардың ... ... ... ... ... ... бар ... не әдiстер
көрсетiлмегенiмен, оқушылардың сөздiк қорын ... және ... ... ... әңгiмелерi мен ертегiлерi баршылық. ... ... ... ... ... ... бiлiм бар жұрттар»,
«Бай баласы мен жарлы баласы», «Әке мен ... ... ... ... ... жеке ... ... мәдениетiн қалыптастыруды
мақсат еткенiн көруге болады.
Бастауыш мектептегi қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде ... ... ... мектептегi оқу ағарту мәселелерiне арналған
«Қай әдiс жақсы?». «... Жалқылау ... ... ... әдiс». «Бастауыш мектеп», «Тiл-құрал», «Оқу құралы» т.б.
оқулықтары мен мақалаларында айтылған ... мен ... ... ... өз құнын жоймаған. Ғалымның еңбектерiнде оқушылардың ауызша
сөйлеу ... ... ... ден ... ... мектеп
мұғалiмдерiне тәжiрибе жүзiнде түсiндiрiлген. Ғалым «Түркологтардың
бүкiлодақтық бiрiншi ... ... ... ... ... оның ... тiлден енген сөздерден арылуы керектiгi ... как ни одна ... ... так ... не ... с духовной жизнью
как язык, то ... с ... и ... ... ... и литература
и светского содержания, а вместе с последней незаметно заимствовались слова
из ... ... ... ... испещрялись, терялись природные
собственных языков», деп, тiл ... ... үшiн ... ... ... ... қажеттiгiн атап көрсетедi [3. 420].
Ғалым қазақ тiлi басқа елдерден ... ... ... ... ... iшкi ... оның ... сай өзгертiлуi керектiгiне
назар аударған. Сонымен қатар қазақ тiлiнiң варваризмдермен ... ... ... қадағалау қажет дейдi:
а) Для терминов предпочтительно перед другими брать казахские слова ... ... ... ... ... в ... ... в казахском языке подобного рода слов,
заимствовать таковые из родственных ... ... ... ... ... ... приниматься ... ... ... ... ... Все ... слова, не согласующиеся с природой казахского языка,
точно должны подвергаться изменениям соответственно ... ... ... ... ... бүгiнгi таңда кеңiнен қолданылып жүр.
Бұған ... ... ... ... ... аудару болып табылады. Таможня-
кеден, ... ... ... - ұшақ ... ұсынған принциптерді бүгінгі күнде әліппеде әлі де
болса назар аударылмай келеді. ... ... ... ... ... ... алынған сөздер қазақ тіліне аударылмай сол ... ... Бұл ... орыс ... ... (ь,ъ,в,ё және т.б.) үйрету
жұмыстарында анық байқалады. Осының әсерінен қазақ ... ... ... ... ... ... ... дағдыланады. Мұндай
дағдылардан арылу үшін орыс не басқа тілдерден енген сөздерді қазақ ... ... ... ... ... ... ... орынды
деп ойлаймыз.
А.Байтұрсынов оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға
назар аударған. А.Байтұрсынов «Тіл ... ... ... ... ... ... ... үлгілерін ұсынады.Оқушыларға мақсатты
түрде сұраулар беріп, сол сұраулар,а ... ... ... ... ... ... «Сөз ... «Құрастыру» сияқты жұмыс түрлерін
кезегімен бере отырып, А.Байтұрсынов оқушылардың ... ... ... ... ... Мұны А. Байтұрсынов қолданған тәсілдерді
талдау негізінде толық көз жеткізуге болады:
Мысалы «Буыншы әріптер» атты ... ... ... ... ... шыққан соң жиылыс жасап жібердік. ... ... ... ... тату ... ... ... құр бетімізге шулай бермейік.
4-нші, әсіресе сабақ үстінде ... ... деп бере ... ... ... ... ... ететін мынадай сұрақтар береді:
Жиылыс қайда болған?
Тәртіпті неге керек қылған?
Тәртіпші сайлау керек деген кім?
Кімдер жиылған?
Жиен ағасы кім ... ... ... ... ... өз ... ... айтуға, топ алдында
қысылмай жауап беруге, қорытындыда оқушылардың ауызша сөйлеу ... ... ... оқушылардың сөздік қорын молайтуға да ... ... ... мына мысалдан анық байқалады:
Сөз тудыру.
Тәртіп-тәртіпші ... ... ... ... ... ... [3. ... ... ... жоғарыда «Шәкірт әңгімесінен» атты мәтінде
берілген сөздерді түрлендіруге, осы ... ... ... да ... ... - ... ... болашағына, тұрмыс-ахуалына жаны
күйзелген алаш жұртының бiртуар азаматы. Ғалымның бастауыш мектеп жайында,
оқыту туралы айтқан ... ... ... ... ... ие. Себебi,
ғалым, керексiз нәрселердi үйретiп, балалардың өмiрiн босқа ... ... ... ... кем үйретпес үшiн, балалардың күшi жетпейтiндi өте
алысқа сүйреп кетпес үшiн, бастауыш мектепке үйрететiн бiлiмiн алдын-ала
жоспарлап, ... ... ... сай ... ... ... [3.439]. ... А.Байтұрсыновтың бастауыш мектепке ... ... тiлiн ... ... ... ... ... оқушылардың жас ерекшелiктерiн ескере отырып, тiлдiк материалдарды
жүйелеп беру жолдары, қазақ тiлiн ... ... мен ... ... қазақ тiлiн оқытудың мазмұны жан- жақты ашылған.
А.Байтұрсынов бастауыш мектеп оқушыларын ... ... ... ... бір ... сөздер беріп, оларды балалардың
күнделікті тілдік қатынаста қолданылуын қадағалап отырған. ... ... ... ... анық көруімізге болады:
1. Үй саймандары: Шаңырақ, уық, ... ... ... ... ... ... тегене, шара, табақ, тостаған және т.б.
3. Тамақ сусындар: нан, ет, кеспе, тары, сөк, ... ... ... шұжық, бөртпе, құрт, ірімшік, жент, малта, сары май, тоқ май, ... ... ... бал, ... ... нан, ... ... көже, қатық,
айран, сүт, қымыз, саумал, шай, қант, шалап, уыз.
4. Дене мүшелері: бас, ... ... қол, аяқ, көз, ... ... иек, тіл, тіс, ... өкпе, бауыр, жүрек, қолқа, қарын, талақ,
өт, ішек, ұлтабар,бүйен, сан, сан, жанбас, сирақ, бақай, тобық, иық, ... ... ... ... тон, ... ... ... тымақ, құлақшын,
бөрік, тақия, жаулық, орамал, ... ... ... ... ... етік, мәс, кебіс, байпақ, шұлғау, шәркей.
6. Туысқан-туған іліктес: ата, баба, әке, ана, әже, ... аға, ... ... ... келін, қайын ата, қайын ене, қайын аға, қайын іні,
қайын бике, балдыз, жезде, абысын, күйеу, бажа, сіңлі.
7. Түйе : ... ... лөк, нар, ... ... құнанша, буыршын, тайлақ,
бота.
8. Жылқы: айғыр, ат, құлын, байтал, тай, ... ... ... бие,
дөнежін, құнажын, сәурік, құлық, бедеу, қысыр.
9. Сиыр: бұқа, ... ... ... ... ... тайынша, бұзау, дөнежін,
құнажын, қашар, баспақ, торпақ, қысыр.
10. Қой: ... ... ... ... ... ... ... марқа,
қозы.
11. Ешкі: теке, серке, серкеш, туша, шыбыш, ылақ.
Осындай тақырыптаррға керекті сөзер бере отырып, ... ... ... меңгеруге арнайы жаттығу жұмыстарын да берген. Ғалым оқушылардың
ауызша сөйлеуге жаттығу арқылы дағдыландыруға болатынын ... ... түйе ... ... ... сиыр мөңірейді, қой
маңырайды, ит үреді, ұлиды, қыңсылайды, ... ... ... ... алып ... ... ... жалпы ат
қойыңдар: 1. ит, сиыр, ... ... ... түйе
2. сиыр, қой, бұғы, жылқы, түйе.
Демек А.Байтұрсынов оқушылардың тілін ... ... ... алдымен олардың ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіру жұмыстарын
жүргізуді тиімді санаған.
Ғ.Бегалиев-бастауыш мектепте қазақ тiлiн ... ... ... саралаған ғалым. Ол оқушылардың сөйлеу ... ... мен ... арқылы қалыптастыру жолдарын атаған. ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар олардың
ауызша және ... ... ... ... ... да қарастырған.
Ғ.Бегалиев «Әрiп, дыбыс, буын» атты еңбегiнде оқушылардың сөйлеу
дағдыларын мынадай жолдармен ... ... атап ... ... тiлiн ... үшiн ... жұмыстар үшке бөлiнедi.
2. Сөз запасын көбейту;
3. Өз пiкiрiн дұрыс айтуға жаттықтыру;
4. Өз пiкiрiн жазып түсiндiруге ... – деп ... ... ... қоса ... ... оқушыларының
сөйлеу дағдыларын қалыптастыру үшiн төмендегiдей жұмыстар орындатылуы керек
дейдi:
1. ... өз ... ... ... үйрету мақсатында дұрыс жауап
алу:
а) Оқылған мақала бойынша оқушыларға сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... iстегенiн, сөйлегендерiн байқап
отырып, қате айтқандарын соңынан түзету, дұрысы былай болады деп ... ... ... ... өз ара пiкiр ... оқушыларды үйрету,
сұрауларды қалай беру, толықтыру, қарсы пiкiрiн бiлдiру жолдарын үйретуi:
д) Жиналыстарда шығып сөйлеуге үйрету;
2. Бiткен ойды жазуға ... ... ... ... ... ... ... қарау, сұрау-жауаптар айтып,
оларды жазып ... Тiл ... ... ... есту ... айтылғандарды жазып
алу, соңынан оның дұрыс-бұрысын анықтау;
б) Анкет, мәлiмдеме, әдiс, тiл-хат, ... ... ... т.б. ... Оқушы бұған тек оқу процесiнде ғана үйренiп ... ... ... өту, ... ... ... алу керек болады.
Мысалы: Жазуға төселу, жазу ... ... емле ... ... ... алу, ... ... тиянақты етiп бiлдiруге
қалыптасу. Мiне, мұның бәрi көп жаттығуды, машықтануды керек қылады.
Оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалыптастыру ... ... ... ... ... Ғ. ... ... мектепке келген
балалардың сөйлеу тiлiн ауызша да, жазбаша да дамытып, олардың дағдылары
мен икемдiлiктерiн қалыптастыру ... ... ... оның:
«Пысықтау жұмысы нашар ұйымдастырылады да, оқушылар бар оқығандарын ұмытып
қалады, ... ... ... мен жаңа ... ... ... ... Сондықтан да оқушылардың бiлiмi жүйелi, тиянақты болып шықпайды.
Оқушылар бүгiн ... ... ... ... не ... ... әрбiр оқыған,
үйренген сөз үлгiсiн, емле ережесiн ойланып тұрмай-ақ, iске ... ... ... ... ... машық деп осыны айтамыз. Пысықтау бұл жөнiнде
маңызды орын алады», – ... ... ... ... қатар ғалымның пiкiрi бойынша ... мен ... ... ана ... ... ... ... сөздердi сөйлем
iшiне кiргiзiп, бiр-бiрiмен байланыстыруға үйренедi. Оқушылар сөйлемнiң
түрлерiмен, сөз өзгерту, сөз ... ... ... отырып, оларды
өздерiнiң сөйлеу тiлдерi мен жазбаша тiлдерiнде дұрыс пайдалануға үйренедi.
Еңбекте тiлдiң қалыптасуы және оқып ... үшiн ... және ... ... ... екенi айрықша аталған:
«Ауызша және жазбаша жаттығу жұмыстары бiр-бiрiмен тығыз ... ... тiлi ... ... ... болып табылады: жазбаша тiл сөйлеу
тiлiнiң дамуына жәрдемдеседi.
Оқушылардың сөйлеу тiлi ... ... ... тiлден бұрынырақ
жүредi: балалар мектепке келгенде, азды-көптi дамыған сөйлеу тiлiмен
келедi, бiрақ ол ... олар ... тiлдi әлi ... ... ... тiлi мен жазу тiлiн ... ... көздеп
жүргiзiлетiн арнаулы жаттығулардың негiзгi түрлерiне ауызша және жазбаша,
мазмұндама мен шығармалар жатады», - деп, ... ... ... ... ... ... немесе тыңдаған әңгiмесiнiң мазмұнын кейiннен
толық етiп, қайта айтып беру ... ... ... ... ... балалардың берген жауаптарын жинақтай отырып, қайта ... ... ... жеке-жеке сұрақтар бойынша әңгiменi немесе ертегiнi ... ... ... ендi ... айтып шығуға кiрiседi.
2. Әңгiменiң желiсiн көрсететiн суреттердi ... ... ... ... ... ... ... шығып, мұғалiмнiң көмегiмен сол
суреттер бойынша әңгiменiң тәртiбiн белгiлейдi.
3. Балалардың өздерiнiң ... ... ... айта ... сол ... тұтас мазмұнының жеке-жеке негiзгi мәлiметтерiн
көрсетедi.
4. ... оқып ... не ... ... ... ... ... не мұғалiм жасап берген жоспарға қарап, әңгiменiң мазмұнын
айту. Бұл ауызша ... ... ... ... ... болып
табылады» [9.391].
Ғ. Бегалиевтің тұжырымдаған пікірі профессор Қ.Жұбанов ... ... ... ... өз ойындағысын ауызша бiлдiргендегiдей етiп жазуша
бiлдiре алмайды, ауызша тиянақты түрде мазмұндай ... ... ... ... ... ... ... [4.166] - деген пікірінің
жалғасы іспеттес.
Қорыта айтқанда Ғ. Бегалиевтің бастауыш мектеп мәселесіне жазылған
еңбектерінде ... ... тiлiн ... және ... ... ұйымдастырылған жаттығулардың көмектесетiндiктерi айтылған. Мұндай
жаттығу түрлерiн бiз өз жұмысымызда ... ... ... ... құндылығы ― бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға арналған кешендi жұмыстар ... ... ... қандай да болмасын дағды ... ... ... ... бiр ... бағынуы қажет, яғни:
«Оқу жұмысын дұрыс ұтымды ұйымдастырып iстеуге дағдыландыру үшiн
оқушылар мына тәртiпке төселуге тиiс: ең ... ... ... ... дәптер, кiтап) дайындап, орын-орнына қою, ... ... ... ашып, тапсырманы табу, тапсырманы оқып, түсiну, содан кейiн барып
орындауға кiрiсу; сөйлем, сөздердi түгел оқып алып ойша ... тиiсi ... жазу ... ... бiрден қойып отыру, тиiстi сөз, сөйлемдердi
жазу үстiнде бiрден ... ... ... отыру. Оқушылар сөз, сөйлемдердi
жатқа да түгел ұғып ... ... ... жазуға төселуге тиiс. Мұғалiм
оқушылардың жұмысты ... ... де ... оларды бiр кезеңде
кiрiсiп, қатар бiтiруге дағдыландырады» ...... ... оқушыларының оқу дағдысын қалыптастыру
мәселесiн арнайы қарастырып, әдiстемелiк еңбек ... ... ... ... ... ... әдiстемелiк нұсқаулары оқушылардың
қазақ тілiнiң дыбыс жүйесi мен орфографиялық ... ... ... ... ... ... дұрыс жазу және көркем
әдебиеттердi оқу арқылы бүкiл жан-дүниесiн дамытып, ... ... ... ... ... пен ... шыққан әдiстемелiк құралда оқушылардың ауызша сөйлеу
дағдыларын ... оқу, сол ... ... жаңа сөздердi түсiндiру, сол
арқылы оқушылардың сөздiк қорын молайту секiлдi мәселелерге баса ... ... «Тiл ... негiзi – оқушылардың
сөздiк қорын байыту және сол сөздердi дұрыс айтуға дағдыландыру. Сондықтан
қазақ тiлi сабағында бұл ... баса ... ... тиiс. ... ... ... арқылы енетiн жаңа сөздердiң мағыналарын түсiндiрiп
беру – iстiң ... ... ... - деп көрсете келе, оқушылардың ауызша
сөйлеу тiлiн қалыптастыру жұмыстары ... ... мен ... қорды
молайтуға арналған жұмыстардан құралатындығын атайды» [12]. Бұл еңбекте
басты ... ... ... ... ... - ... сөйлеу дағдыларын сын есiмдердi ... ... ... ... сол ... ... сын есiмдердi
оқушылар сөйлеген сөздерiнде орынды қолдану жолдарын дұрыс көрсеткен. «Сын
есiмдердi оқыту тек грамматикалық және емле ... ... ... сын есiмдердi оқытуды оқушылардың сөздiк қорын молайту, ... ... ... Ауызекi сөйлеуде сын есiмдердi орынды
қолдану арқылы жас балалар өз ... ... ... айтып беруге
жаттығады. Сондықтан мұғалiм әр сабақта оқушылардың ... ... ... сөздерiн кiрiстiрiп, оның мағынасын түсiндiрiп отыруы керек. Сурет
бойынша шығарма жаздыру, басқа да ... ... ... ... сын есiм ... ... оларды өз бетiмен қолданып үйренуiне
себеп болады»[24] - деп ғалым сын ... тек ... ... ... есiм ... ... ауызекi сөйлеу тiлiнде орынды пайдалануы
қажет дейдi
Бастауыш ... ... тiлiн ... ... ... ... ғылыми тұрғыда қарастырған, бастауыш ... ... ... ескере отырып, олардың тiлiн дамытуда қандай әдiстер тиiмдi
екенiн айқындау, лексикалық ... ... ... ... ... ашу ... ... тiлiн жетiлдiру, сөздiк қорды
молайту мәселелерiне арналған бiрнеше iргелi ғылыми жұмыстар ... ... ... ... ― бастауыш мектеп оқушыларының тiлiн
дамыту мәселесiн түбегейлi қарастырған әдiскер-ғалым профессор
С. ... ... ... өз ... ... тiлiн ... ... балалардың сөздiк қорын молайту керектiгiн айтып, сөз ... ... ғана ... ... ... келген күннен
бастап байыту қажет екенiн, ол үшiн сөз мағынасын түрлi лексикалық тәсiлдер
арқылы ұғындыру жолдарын ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыру қажеттiгiн көрсетедi. ... ... ... ... тiлiн ... ... ненi ... деген сұраққа былай деп жауап бередi: «Мұнда бiз мына ... ... ... ... яғни ... бiр ... ... отырып,
баланың сөздiк қорын дамытатын сөздердi үйрете отырып, жаңа сөздер жасайтын
формаларды меңгеру барысында оларды ... ... ... сөз
тiркесiне, сондай-ақ ойларын ауызша жазбаша сауатты, жүйелi, дұрыс
жеткiзуге, сөйлей ... ... ... ... осы ... ... жұмысы, сөз
тiркесi мен сөйлем құрау және байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ашу, ... оқу ... ... ... отырса, тiл дамыту жұмысы да ... ... ... ... ... ... ... қорын молайту жұмыстары олардың тiлiн
дамытудың бiр бағыты екендiгiн дұрыс ... ... ... тiлiн ... үшiн олардың сөздiк қорын молайту қажет екендiгiн
анық ... ... ... ... ... ... ... қорытқан: «Сөйтiп сөздiк жұмысының ... ... ... ... ... ... қабылдап, оның мағыналық ... ... ... яғни ... жағдайларда дереу ... ... ... өз ... айналуын қамтамасыз ету;
оқушылар алуан түрлi жаттығулар арқылы үйренген сөздерiнiң мағынасын терең
түсiнiп және ... ... ... ... өз ... оны дұрыс
қолдана алатын дағдыға төселедi. Мұның өзi оқушылардың бiлiм сапасының
жоғары ... ... ... [25].
Ғалым оқушылардың тiлiн дамытудың негiзгi бағытына байланыстырып
сөйлеуге ... ... ... ... докторлық
диссертациясы қазақ мектебiнде оқушы тiлiн ... ... ... ... Мұнда айтылған әдiстемелiк тұжырымдарды басшылыққа алып,
кеңiнен қолдануға болады.
С.Қазыбаев ― бастауыш мектепте ... тiлiн ... ... ... тiлiн ... ... ... мынадай дағдылар мен iскерлiктер
қалыптасуы қажет дейдi: «Концентрлi-сатылы бiлiм беру ... ... тiлi ... ... ... берiлетiн iскерлiк
пен бiлiм, дағды негiздерi нақтылап көрсеткенде төмендегiлер:
1. Дауысты және дауыссыз дыбыстарды танып, ажырата алу. ... ... ... ... айта, жаза бiлу.
2. Орыс графикасынан алынған дауысты және ... ... ... олардың әрiптерi мен айыру ... (ъ,ь) ... ... Программада көрсетiлген емле ережелерiне сай бас әрiптердi дұрыс
қолдана бiлу.
4. ... ... жуан және ... ... дыбыстардың қатаң,
ұяң, үндi болып жұпталып келетiн түрлерiн ажыратып, олардың жазылу емлесiн
бiлу.
5. Құрамы айқын, ... ... ... бөлшектерiн (түбiр,
жұрнақ, жалғау) айыра бiлу.
6. Сөйлем iшiндегi сөздердiң өзара ... ... ... ... әр ... ... қоя бiлу.
7. Бастауыш сыныптарда оқып үйренiлетiн сөз таптарын және ... ... ... ... ... белгiлерi, септiктер мен
олардың түрлерiн, шақтар және жiктелу жолдары) ажырата бiлу.
8. Сөйлемдердi (хабарлы, сұрауы, бұйрықты, ... жай ... ... ... тану.
9. Сөйлем мүшелерi: тұрлаулы (бастауыш, баяндауыш) және тұрлаусыз
мүшелер (анықтауыш, ... ... ... ... ... алу.
10. Сөздердiң айтылуы мен жазылуын (орфографиялық сөздiктi пайдалану
арқылы) ... ... ... ... ... белгiсi, деп белгiсi т.б.) дұрыс
қолдана бiлу.
12. Оқу ... ... ... ... салаларынан бiлiм беру,
оларды практикада қолдануға дағдыландырумен қатар сабақ процесiне әр ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуге
үйрету мiндеттерi көзделген [19].
Ғалым осы аталған бiлiмдiк дағдылар оқушылардың ... ... ... ... ... қолдануға негiз болатындығын көрсетедi.
Бiрақ ... ... ... ... ... ... ... мен ерекшелiктерi туралы айтылмаған.
Соңғы жылдары бастауыш мектғепте оқушылардың тілін ... ... ... бастады. 1990 жылдарға дейін қазақ ... ... ... ... ... қорғаған екі ғалым М.Қ. Жұбанова
мен С.Р. Рахметова ... ... ... К. ... ... Г.Уәйісова, Ә. Е. Жұмабаева, М.Ермекбаев, және т.б. ғалымдар
осы салаға арнайы ғылыми зерттеулер жүргізген [20],[21],[22],[23]. ... ... ... ... ... ... қатысты
құнды тұжырымдар мен пікірлер мол. Атап айтқанда, М.Қ. Жұбанова мен
Ә. Е. ... ... ... ... мектептің сауат ашу
кезеңі туралы пікірлер құнды. ... М.Қ. ... ... ашу кезеңдерінде
қазақ тілінің дыбыстарын үйретуге ... ... ... ... ашу ... ... тілін дамытуға арналған. Ғылыми жұмыстарда
бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... ... осы тақырыпқа тоқталмаған.
Бастауыш мектеп ... ... ... ... ... озық тәжірибелі мұғалімдердің еңбектерінде көрініс
тапқан. Атап айтқанда ... ... ... ... ... Ә. ... «1 ... оқушыларын оқу- жазуға үйрету»,
Қ. Разиевтың «Балалардың 66 күнде сауатын аштым»,Ә. Нүкеевтың «1 ... ... ... Ж. Жолаевтың Әліппеге дайындық кезеңі» ... ... ... ... ... атты мақалаларында бастауыш
мектепте сауат ашу ... ... ... ... Озық ... еңбектерінде сауат ашу кезеңінде жүргізілетін ... ... ... ... ... ... молайған [26], [27],
[28],[29],[30]. Бұл мақалаларда авторлар сауат ашу кезеңінде жүргізілетін
жұмыстар жөнінде өздерінің тәжірибелерін ортаға ... Бұл ... ... сауатын тиімді әдістер мен тәсілдер арқылы ашуға өзіндік үлес
қосқан ... ... ... ... ... М.И. Калинин атындағы орта
мектептің бастауыш сынып мұғалімі Т Бәкішеваның сауат ашу ... ... ойын ... ... ... ... отыруы-
құптарлық іс. Ұстаздың өткен сабақ пен жаңа ... ойын ... ... оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіруге
арналған жетекші сұрақтар беруі, «Қ,қ» дыбысы мен әрпін өтуде осы ... ... ... сөз ... ... ... ойынын
өткізіп, оқушыларды топ-топқа бөліп жарыстырып жаңа материалды меңгертуі –
назар аударарлық тәжірибе.
Мысалы, осы сабақта
Тісі десең – тісі ... ... – күші ... ... ... – ісі бар. – деген сияқты ... ... ... ... ... ... оқушылардың
назарын ертегі кейіпкерлері арқылы өзіне аударып,қиялы мен ... ... ... [31].
Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіруде, сөздік қорларан
молайтуды дидактикалық ойындардың маңызы зор.
Ақтөбе облысы, Қ. ... ... ... қазақ орта мектебінің
бастауыш сынып мұғалімі З. Өтегенова оқушылардың ауызша ... ... ... ... ... ... ... келген балалардың
жас ерекшелігін ескере отырып, тіл дамыту сабағын ойын ... ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда
оқушыларға өздігінен сөйлем құрату, осы сөйлемдер ... ... ... сұрақтарға ауызша жауап беруді талап ету тапсырмаларының тиімді
екені байқалады. Мұндай ойындар оқушылардың ауызша өз ойын ... ... ... ... Абай атындағы орта мектептің бастауыш
сынып мұғалімі ... да өз ... ... ... ... қалыптастыруға баса назар ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу қабілеттерін
жетілдіруге арнайы тапсырмалар беріп және осы ... ... ... ... қадағалаған. Ұстаз сабағын басқа пәндермен ұштастыра
отырып, түрлі жұмбақтар, жаңылтпаштар, ... ... ... осы ... қолымда – бес саусақ,
Сол қолымда – бес саусақ.
Алақанды ашамыз,
Бесті беске қосамыз.
Кел, санайық ал мұны,
Нешеу болды барлығы? ,- ... ... ... ... ... ... ... бе оны,- секілді жұмбақтар
жасырып, оқушылардың ауызша ... ... ... ... ... шақты оған бала ерді.
Омарташы оларға
Ожау- ожау бал берді.
жаңылтпаштары айтылған [33].Берілген мысалдар арқылы Ф. Әбішева оқушылардың
ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын озат тәжірибелі
мұғалімдер ... ашу ... ... ... көрсетеді. Сабақта
ұлттық ауыз әдебиеті үлгілерін (жұмбақтар, жаңылтпаштар, санамақтар және
т.б.), дидактикалық ойындар мен ... ... ... ... тапсырмаларды тиімді пайдаланған. Бұл мәселенің қажетті, ... ... ... ... ... күні ... ... мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру мәселесi
нақты ... ... ... ... ... ... ... арналған тапсырмалар жүйеленіп, бір ізге түспеген.
Қорыта айтқанда, бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын
қалыптастырудың қажетті, маңызды ... ... ... ... ... баса көрсеткендерімен оны қайда, қашан, қалай іске ... ... сөз ... ... ... осы ... дейін өз
шешеуін таппай жатқан бұл ... ... ... ... ... жөн ... Кіші ... оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастырудың
лингвистикалық негіздері.
Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру деп-оқушылардың
сөздерді дәл қолдана білуге, өз ... ... ... біреуге жеке
сөйлемдер арқылы , логикалық, ... ... ... ... ... әңгімелеу арқылы ауызша дұрыс білдіруге яғни «нәрсенің жай-
күйін» түрін түсін, ісін,сөзбен ... ... ... ... жұмысын
айтамыз.
Бастауыш мектепте ауызша ... ... ... ... ... мақсаттарды көздейді:
1. Оқушылардың бақылағыштық,ойлау қабілеттері мен ... ... әр ... ... талдап, жинақтап, жалпылап, нақтылап,
салыстыру негізінде өз беттерімен қорытынды шығара білуге үйрету.
2. Оқушыларға ... тілі ... сай, өз ... ойын ... ... бере алатындай дағдылар беру .Сөйлеу-әрекет, адамның әрекеті, ... ... ... ... ... ... ... жеткізу
үшін тілді қолдану болып табылады.
3.Оқушыларға ана тілін сүюге, оның алтын қорын, тамаша ... ... сөз ... ... ... және оны ... ... білуге
тәрбиелеу.
4. Қазақ тіл ғылымы табыс негізінде оқушылардың ауызша және жазбаша тілін
дамытуға септігі тиетінін жұмыстардың оңай да тиімді түрлерін ... ... ... ... ... ... үшін біз мына
сияқты негізгі ... ... ... яғни белгілі бір тақырыпты
оқыта отырып, баланың ... ... ... сөздерді үйрете отырып, жаңа
сөздер жасайтын формаларды меңгерту барысында оларды байланыстырып ... сөз ... ... ойларын ауызша сауатты, жүйелі, дұрыс
жеткізуге, ... ... ... мақсат етіледі. Сонда осы үшеуі (сөздік
жұмысы, сөз тіркесі мен сөйлем құрау және байланыстырып сөйлеуге үйрету).
Күнделікті ... ... ашу, ... ... ... ... ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру жұмысы да біршама
жүйелі өткізілді деуге болады.Яғни ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру ... үш ... ... ... ... ... жұмысы сөйлем құрау үшін
де, байланыстырып сөйлеу үшін де негіз болады: ал әңгіме айтуға ... сөз бен ... іске асуы ... емес. Сондықтан бұлайша
топтаудың өзі –шартты түрде ... яғни ... ... ... ... нені ... ... – адамзаттың даму эволюциясында қол жеткiзген
жетiстiктерiнiң бiрi. Адамдарды ... ... ... ... да осы-
сөйлеу. Сөйлеу процесiнде адамдар бiр-бiрiнiң ойын түсiнедi, ... ... ... және ішкі ... ... бөлінеді. Сыртқы сөйлеу ауызша
және жазбаша, сондай-ақ диалогтық және монологтық болып бөлінеді.
Диалогтық сөйлеу екі ... ... ... арасында өтетін
болғандықтан түрлі ... ... ... ... ... ... көп
кездеседі.Бет әлпет көрінісі, ымдау, интонация қолданылады.
Әдiскер- ғалымдардың көзқарас-пiкiрлерi негiзiнде диалогтық оқыту
амал-тәсiлдердiң ... ... ... ... ... амал-
тәсiлдердiңең негiзгi және кiшi бөлшегi – оқыту ( ... ... ... ... оқушылар жұп болып та, топ болып та, ұжым
болып та ... ... ... ... Бұл ─ ... ... белгiлерi. Диалогтық оқыту ... ... ... ... пiкiр ... ... Әрбiр диалогтық
оқыту технологиясы сөйлеу ситуацияларын туғызып, оқушылардың ауызекi
сөйлеуiне, пiкiрлесуiне әсер ... ... екi не одан да көп ... ... ... ... ... ауызша ақпарат беруi, жауап қайтаруы, пiкiр
алмасуы жатады. Диалог барысында пiкiрлесiп тұрған ... «әрi ... әрi ... ... ... ... атқарады.
Диалогтық сөйлеуде хабар жеткiзушi кең көлемде оқуға, өзiнiң жағдайы
жөнiнде айтса, онда ... ... ... сөйлеуге ұштасады. Тiлдесiм
әрекетi ... ... ... мен ... ... ... өзара байланыста жұмсалады. ... ... ... ... ... ... былай тұжырымдайды:
«Диалогическая речь является ... из ... ... форм ... ... Монологическая форма речи занимает меньше места ... ... ... ... ... ... ... представляет
собой обмен высказываниями, ... одно ... ... [34.15]. ... ... ... тiлi екi формада жүзеге
асады. Бiрiншiсi, диалогтық сөйлеу, яғни ... ... ... екi
адамның тiкелей қатынас жасап, бiр-бiрiмен көзқарас, ой-пiкiр алмасуы.
Диалогтық ... ... ... оның ... асу ... С.Нұрғали, К.И.Соломатов, К.Холодович, Р.К.Миньяр-Белоручев,
Я.Яноушек т.б. әдiскер-ғалымдар айқындап, диалогтық сөйлеудiң мынадай басты
белгiлерiн көрсеттi: «Олар: ... ... екi ... одан да ... ... ... екiншiден, диалогқа қатысушы адамдардың бiрде
тыңдаушы, бiрде сөйлеушi болып кезекпе-кезек олардың ... ... ... үшiншiден, диалог барысындағы ақпараттардың жеткiзiлу
жағдайы және оларды қабылдау ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары, реакциясы
және оны жеткiзудегi бет-әлпетi, ... ... ... ақпараттық хабардың аяқ асты туындап, тiлдiк ... ... ... ... ... ... ... жатады [35], [36],[37].
Ал монологтық ─ сөйлеу бiр адамның өз ойын, көзқарасын бiлдiруi.
Монологты ... ... ... ... ... ... толық ойды
бiлдiрiп, құрылысы жағынан күрделi болып келедi. Монологты ... ... бiр ... ... ... жаңа тақырыпта
баяндауы, хабарлама, баяндама жасауы жатады. ... ... ... ... ... тақырыпқа жоспар құрып, сол жоспар бойынша сөйлеу үлгiсi
жасалады.
Монологтық сөйлеу мен диалогтық сөйлеу өзара ... ... ... мен ... ... ... қойып, хабар айтып тұрса, ол
диалогтық сөйлеу түрi болады, ал диалогтық сөйлеуде сөйлеушi өз ... ... ... дәлелдей сөйлесе, онда монологтық сөйлеу болады.
Демек, диалогтық сөйлеу – екi не одан да көп ... ... ... түсу ... ... ... ... С.Әбдiғалиев диалогтағы
репликаны екiге бөлiп қарастырады: «Диалогтағы репликаның екi түрi ... ... ... ... оның ... ... ... болатын
реплика. Репликаның бұл түрiн ... ... ... ... ... деп ... (побуждающая реплика); ә) түрткi (қозғаушы) репликаға
жауап болатын, яғни ... ... ... ... ... екi түрiнiң бiр-бiрiмен тығыз ... ... ... ... ... себепкер болып отырады. Қозғаушы реплика әрқашан жауап
репликаны тудырады, қозғаушы реплика болған ... оған ... ... ... Ал ... ... ... репликасыз жеке тұрса, түсiнiксiз реплика
болып шығады. Олай болса, репликаның бұл екi түрi ... ... ... бiр ... ... ... бiрiгедi.
С.Нұрғали С.Әбдiғалиевтiң пiкiрiн дамыта отырып, ... екi ... ғана ... ... және ... да ... ... қарастырған ұтымды деп тұжырымдайды
[38 ].
Ғалымдардың ... ... ... - ... ... ... ... не қабылдаушының өзiндiк пiкiрiн, сұрағын,
жауабын жатқызамыз. Диалогтық ... ... ... ... ... ... жұмсалады
Мысалы,
- Сабақтың басталуына неше күн қалды?
- Екi күн.
- Сен әлi оқуға қажеттi киiм-кешек алмадың ғой?
- Қорқынышты ештеңе жоқ, мен ... алып ... ... ... ... ... ... бiрлестiкте бiрнеше реплика бар. Диалогтық ... ... - ... ... – мұғалiм түрiнде диалогтар құрылады.
Диалогтық оқытудың ең ... ...... мен ... тең ... ... ... оқыту амал-тәсілдерін бастауыш оқытуға, оның
ішінде кіші ... ... ... ... ... ... зерттелген
жоқ. Дегенмен, біз кіші жастағы оқушылардың ауызша ... ... ... әдістердің бірі болады деп, зерттеу тақырыбымызға
бейімдеп, диалогтық амал-тәсілдерді пайдаланып көрдік. ... ... ... ... ... жасанды түрі іске асады.Әдетте оқушы
мен мұғалімнің арасындағы әңгімелесуді диалог дегенімізбен, мұнда сөйлемдер
толық болады. Біздің кейбір мектептеріміз ... ... ... өз ... ... жасамайды. Ондай мектептерді бітірген
балалардың пікір таластыру, ... ... ... ... қатыспауларының өзі осының бір айғағы деуге болады.
Бастауыш сыныптарда кейбір балалар ұялшақ болады да, ... ... ... ... немесе «бар»,жоқ «ия» деп, бір сөзбен ғана
жауап береді. Мұғалім бірінші сыныптан бастап әрбір ... ... ... ... ашық сөйлетуді үнемі қадағалап, қолға алса, онан әрі ауызша
сөйлеу дағдылары тиісті дәрежеде қалыптаса бастайды. І ... ... ... ... ... ... тақпақтар оқыту,
жаттату жұмыстарына қатты назар ... ... ... сөзі мен жазбаша сөзін салыстыра зерттеген
белгілі педагог Т.Тәжібаев былай деп көрсетеді: «Ауызекі сөз бен ... ... ... ... бір, ... де ... ... адам
қоғамы себеп болған, екеуі де адамдардың ... ... ... ... екеуінің арасында үлкен айырмашылықтар бар. Ол айырмашылықтар
баланың тілінде анық көрінеді...» дей келіп, ауызша сөздің ... ... ... іске ... және ... ... мен ым, ... құралдары
қосымша көмектесетінін көрсеткен.
Шынында да пікірді ... ... ... ... ... ... үстінде дауыстап сөйлесіледі.
Ауызша сөйлескенде кейбір пікірлерді қысқартып айтуға немесе ... ... де ... өйткені ауызба-ауыз сөйлескенде сөздің олқысын
ыммен, қас-қабақпен ... ... бар. ... ... сөзге
психологиялық сипат тән, өйткені әңгімелесуші адамдар бір-бірінің ... бет ... ... ... ... [39].
Ауызша сөздің ерекшелігі жөнінде атақты ғалым,профессор Қ.Жұбанов былай
деген болатын: «Дыбыстап сөйлеген сөздің ... ... ... ... ... ... бірі білмеген, иә болмаса, бірінің тілі мүлде ... ... да, ... ... ... ... ... жігін дыбыс
сазымен бірде айырып, бірде қосып айтқасын, сөздің орны жылжып кеткені ... ... әні де ... ... ... сөздерді айырып
тұрады.Дұрыс айтылмағанын сезсе, сөйлеушінің өзі де ... ... ... түсінікті қылады. Мұның бәрі ... ... ... адам ... ... ... ... [40]. Себебi, қазақ тiлiнiң
тазалығын сақтау үшiн ең ... ... ... ... сөйлеуін
қалыптастыру қажет. Бұл тұрғыда Т. Қордабаев төмендегiдей тұжырымдаған:
« Өмiр өрiне ... ... ... жас ... ... ... нәрдi
мектептен алатыны белгiлi. Мектеп беретiн сондай нәрдiң бiрi, бiрi ... ...... ... ... жазу ... жоқ, бұл салада мектептерiмiздiң өнiмдi iсi әзiрше ... бiз ... ... ... оқу ... түсу үшiн
жылма-жыл келiп жататын оқушылар бiлiмiн тексеруден де байқаймыз. Солардың
басым көпшiлiгiнде кездесетiн ең ... ... бiрi ― ... жазуда
болсын, ауызша емтиханда болсын өз пiкiрлерiн, тiптi бiлiп ... ... ... ... ... элементтердi өзiне лайықты
орынды дұрыс қолдана бiлмейтiндiктерiнде.
Әсіресе ауызша сөйлеуді меңгеру ... ... ... ... ... ... ... негiзiнде тiлдiк тұлғалардың
ерекше күйге түскен, қатысымдық тұлғалар ... ... ... ... тiл ғылымының зерттеу объектiсi болып табылса, қатысымдық тұлғалар
тiл бiлiмiмен қатар психологияның да ... ... Тiлдi ... ... ... тiл қатынас құралы ретiнде бiр-бiрiмен қарым-
қатынасқа түсуге қажеттiлiгiнен ... ... ... ... ... ... үшін адамдардың қарым-қатынасында өзара түсiнiсуiнен
туындайды. Тiл мен ... ... рет тiл мен ... ... ... ... ... язык и речь мы тем самым отделяем:
1)социальное от индивидуального; 2) существительное от побочного и ... ... ... деп ... көрсеткен [42, 8]. Ғалымның тiл ... ... ... ... кейiнгi ғалымдарға бағыт-бағдар
көрсеттi. Бұл жөнiнде В.А.Звегинцев: ... ... ... по ... но несмотря на это, она должна носить абсолютный
характер», - деп, Ф.де ... ... ... сөз ... ... ... тiлдi кең көлемде қарастырып, сөйлеу тiлдiң тек
бiр-ақ қыры деп түсiнедi:
а) с точки зрения функции языка: язык есть ... ... ... ... ... есть ... ... выражения и сообщения мысли;
б) с точки зрения устройства (механизма) ... язык есть ... ... и ... ... этих ... т.е. комбинирования
единиц:
в) с точки зрения существования языка: язык есть ... ... ... «деления» единиц их смыслом:
г) с семиотической точки зрения: язык есть ... ... ... ... ... ... наделенных свойством обозначать
что-то, существующее вне их самих:
д) с ... ... ... информации: язык есть код, с помощью
которого кодируется семантическая информация, и др. [43.9].
Қазақ совет энциклопедиясында ... ... ... ... ... ... тiлдiң негiзгi қызметi қарым-қатынас ... деп ... «Тiл адам ... ең ... ... құралы.
Дыбысты тiл-адам қоғамымен бiрге туып, қатар ... келе ... ... Тiл - өте күрделi, сан-салалы құбылыс».
Ал сөйлеуге мынадай анықтама бередi: «Сөйлесу – адамның тiл амалдарын
пайдалану ... ... ой ... ... ...... ... iске асқанымен, негiзiнен, кiсiнiң психикалық ... ... ... ... – сөз ... сөз ... сөйлем құрау ережелерi
көпшiлiкке ортақ, объективтi категориялар. Осы сипаты ... тiл ... ... ... ... құралы ретiнде қызмет етедi.
Сөйлеудiң әр коммуникативтiк жағдайға сай ыңғайланған стилi болады.
Мұнымен бiрге сөйлеу үстiнде әр кiсiнiң өзiне ғана тән ... ... сөз ... ... ... ерекшелiктерi болады» [44]. Демек,
тiл мен сөйлеудiң арасында мынадай байланыс бар:
1. Тiлдiк құралдар ... ... ... ... ... ... ... айналады.
2. Тiлдiк тұлғалар мен қатысымдық тұлғалардағы заңдылық, екеуiне
ортақ тұлғалар: сөз, ... ... ... сөз ... Тiлдiк тұлғалар мен қатысымдық тұлғалар тiл бiлiмiнiң заңдылықтары
арқылы айқындалады.
Сөйлеу ... ... ... ... жүзеге асады.
Тiлдiк тұлғалар: фонема, сөз, морфема, сөз тiркесi, сөйлем, мәтiн жүйесi
бойынша анықталса, ... ... ... ... бүтiн ойды беретiн;
2. Iшкi мағынаны, бүтiн ойды бiлдiретiн;
3. Қарым-қатынас процесi кезiнде ғана жұмсалатын;
4. Қатысымдық заңдылықтарға бағынылатын қасиеттерге ие.
Тiлдiк қатынаста өзiндiк орны мен ... бар ... ... фразеологиялық тiркестер, сөйлем және мәтiн [44.25]. ... ... ... ... ... ... бiр ойды ... тiл бiлiмiнде алғаш қатысымдық ... ... ... ғалым-профессор Ф.Оразбаева. Ол сөйлеу процесiнде қатысымдық
тұлғаларды қолдану үшiн оқушылардың ... ... ... ... ... ... деп, ... дағдысын сөйлеу процесiнде қатысымдық
тұлғаларды шығармашылықпен қолдану қабiлеттiлiгiне жатқызады [45.24].
Кіші жастағы оқушылардың тiлдiк ... ... ... ... мен ... ... үшiн қатысымдық тұлғалардың
қолданылу заңдылықтары мен ережелерiн қарапайым түрде болса да, шәкiрттер
меңгеруi ... ... ... мектеп оқушылары ауызша сөйлеуге дағдылану
барысында өз ойларын болжайды, жоспарлайды, даярлайды, орындайды, бақылайды
және бағалайды. Демек, ... өз ойын ... ... ... ... ... ... белгiлейдi, жеткiзбек пiкiрiн ойша
болжайды. Ол ... ... ... ... ойластырады, тiлдiң сөз,
сөйлем т.б. бөлшектерiн таңдайды да жинақтап тұтас мазмұнға ... ... ... ... ... ... ... сөз, сөз тiркесi, сөйлем, мәтiн туралы тiл бiлiмiнiң ... ... ... ... рөл атқарады.
Тiл бiлiмнiң әр саласы өзiндiк ... ие. Бұл ... ... – сөз. ... ...... ... дыбысты қарастырса, грамматика ғылымы – сөз бен ... ... Сөз – ... пен мағынаның бiрлiгiнен тұратын
күрделi тiлдiк, әрi қатысымдық тұлға,
Демек, сөз - дыбыс пен мағынаның бiрлiгiнен тұратын әрi ... ... ... ... ... мынадай қасиеттерiн атайды:
1. Сөз адам санасында бейнеленген ұғымның ... ... ... Сөз басқа қатысымдық тұлғалардың жасалуына ұйытқы болады.
3. Сөз өмiр ... ... ... арқылы түсiндiре келiп, адам ойын
екiншi бiреуге жеткiзуге әсерiн ... Сөз ... ... тiлдiк қатынасты жүзеге асыруға негiз
болады.
Демек, сөз ... ... ... ойды ... ... тiлдiк
қарым-қатынасты жүзеге асырушылардың барлығына аса ... ... ... табылады. [45.29].
Сөздiң осындай ерекшелiктерiн ескергендіктен 1 ... ... ... ... ... үшін сөз ұғымын, оның мағыналық
реңктерiн, мағыналық түрлерiн меңгеруге аса ... ... ... бiр ғана ... өзгертiп беру арқылы оқушыларға сөздiң мағынасын
толық ұғындыру дағдылары жетiледi:
І сыныпта оқушыларға «Р» дыбысы мен ... ... ... ... сөз ауызша айтылады.Сонда ара сөзінің ағаш кесетін құрал ... ... ... ... түрі ... ... ... көрсету
барысында немесе бір дыбысын өзгерту арқылы мата, маса ұғымын ... ... ... ... ... ... дағдысын
қалыптастыру үшін арнайы берілген тапсырма, жаттығулар, мәтіндер ... Олар тек ... ... ... үшін ғана берілген.
Сондықтан біз оқушыларды ауызша сөйлеу дағдысын ... ... ... мәтіндер беріп сабақ өткізу ... ... ... ... оқу ... ... ... сөйлеу
дағдысын қалыптастыруға болатындығын байқадық. Мыс: мына сияқты мәтіндерді
оқып, тапсырмаларды орындаса балалардың әрі ойы ... әрі ... ... жұрт ... құрметтейдi. Маған арнап шкафтар жасап, үстiне шаң
жуытпай, таза ұстайды. Менi ... мұра етiп ... Мен ... ... ... ... ... етемiн.Мен адамның досымын. Менiң
атым - ... ... ... ... ... ... секiлдi тақырыптарға
мәтiн құрастырады. Сондай-ақ өзiнiң ... ... орта ... ... ... 39 мектептің 1 сынып оқушылары өзінің ... ... ... ... Соның бір үлгісін, 7 жастағы Мараттың құрастырған
мәтінін келтірейік:
Менiң әкем.
Мен әкемдi үлгi ... Ол ... ... ... ... ... адам, оқудың жақсы екенiн түсiнедi. ... мен әкем ... ... ... ... ... 16 сы құрастыра алды. Осы сияқты
«Біздің жанұя», «Біздің сынып», ... т.б. ... ... ... ... алды.
1.3. Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысына
әсер ететiн психологиялық факторлар.
Төрт жылдық ... ... ... ... ... ... шәкiрттерiне әр пән бойынша меңгеруге тиiстi бiлiм мөлшерiн
саналы түрде ... ... ... ... қалыптастыру
болып табылады», - ал мектептегi «Қазақ тiлiн оқытудың мазмұны мен әдiстерi
бағдарлама талаптарына сай оқушылардың тиянақты бiлiм мен ... ... ... ... тиiс»,-деп жазылған [46,3-4]. Бастауыш сыныпқа
арналған типтiк оқу жоспары негiзiнде жасалған бұл бағдарламада белгiленген
бiлiм ... ... ... ... мен дағдыларын анықтау саласында
көптеген ... ... ... мен ғылыми-зерттеу
мекемелерi шұғылдануда. ... ... ... ... ... ... ... С.Рахметовалар өз еңбектерiнде сөз
етсе, саналы бiлiм алуға ықпал ететiн, бiлiм алуға жетелейтiн бiлiктер мен
дағдыларды ... ... ... Н.А.Лошкарева,
И.Д.Буртовой, Т.Әбдiғалиева, Ж.Балтабаева, Б.В.Беляев, Б.Г.Пинский т.б.
құнды пiкiрлер айтқан. [47], [48], [49], [50], [51], [52], [53], ... [56], ... және ... бiлiк пен ... ... мектептегi
бiлiм мазмұнының бөлiктерi қатарына жатады. Оқушы жалпы бiлiм жүйесiн, ... ... ... ... оқу ... ... бiлiм ... жетелейтiн біліктер мен дағдыларды меңгередi .
Қалыптасқан бiлiктер мен дағдыларды кез ... жаңа ... ... ... шығармашылық ауқымы кеңейедi. Iс жүзiне асқан iс-
әрекет арқылы оқушы ... орта ... ... ... ... Мiне,
сондықтан білiк пен дағды оқу процесiнде үлкен мәнге ие. Жас ... жаңа бiлiм ... ... ... сол ... ... болуына ықпал
ететiн икемдiлiк пен дағдыларды қалыптастыру - маңызды мәселе. Мұғалiмнiң
басты мiндетi-оқушыны өздiгiнен кiтап, ... және ... ... ... кез ... ... ... асыруда жоспарлы түрде уақытты
үнемдеп, саналы орындауға жаттықтыру.
Олай ... ... ... ... ұғымдарды анықтап алайық.
Психологиялық әдебиеттерде бұл түсiнiктерге әр ... ... ... ... жай, ... Қазақстан Республикасында әр пәннiң
қамтитын материалдары ... ... ... ... ... ... ... пен дағдылар бiрыңғай шешiмiн таппаған.
Психолог Н.И.Жинкин: «Сөйлеу интеллектінің даму каналы...Тіл неғұрлым
ерте меңгерілсе, білім де соғұрлым оңай және ... ... Онан әрі ... ... ауызша сөйлеуге дағдыландыруды тіпті
баланың тілі шыққаннан бастап іске асыруға болатындығын ... ... ... ... ... ... кейiн сол
түсiнiктердi қабылдау процесi кезiнде пайда болады дейдi. Ол ... ... ... ... ... бiлiк-дағды-бiлiк.
Ғалымның сөзiнше: « ... если учащиеся может сказать что-либо
изучаемом ... ... ... ... что он сознательно использует
соответствующие знания, то это ... быть ... лишь ... ... не ... Умением называется такое ... ... ... ... и с ... Но ... речь есть ... умение,
которое основывается не столько на знаниях, сколько на навыках. Под навыком
же подразумевается ... ... ... ... ... ... сознания, т.е. автоматически, ... ... что ... ... это ... в ... ... болып шығады. Ол
сөйлеу дағдылары жөнінде айтқанда оны ... ... ... ... ... ... ... но речь-это всегда
творческая ... ... речь ... человека творчески создается им
в целях сообщения другим таких ... ... ... у него ... в связи с каждый раз по-новому складывающимся жизненными событиями
и ситуациями и под их влиянием. Пользуясь языком в ... ... ... не ... ... а ... характеризуется речевым творчеством.
Речевая деятельность может быть поэтому расчленена только на ... - ... ... говорить, читать и писать, ... что ... ... такое действие, которое совершается человеком всегда с
учетом ... ... ... и на ... приобретенных
навыков». [56]. Деп дағдыны бiлiктен кейiн қалыптасатын iс-әрекет ... ... ... ... ... нәтижесiнде
қалыптасқан әрекет. Мысалы, оқыту дағдыларына ... ... және ... ... ... ... арқылы үйренеді.
Психолог Қ. Жарықбаев дағды iс-әрекеттерiне мынадай анықтама бередi:
1. ... - ... ... және басқа нәсiл арқылы пайда болған
биологиялық әрекетпен салыстырғанда адамның жеке басының тiршiлiгiнде ... ... ... ... ... бiр ... бiрнеше рет қайталаумен,
дәл ... ... ... ... адамның бұрынғы тәжiрибесiндегi
әрекеттермен байланысып, жүзеге асады.
3. Дағдылануға алғашқы кезде әдейiлеп зейiн, ерiк-жiгер, күшi жұмсалса ... ... ... ... жүзеге асып отырады. Бiрақ барлық
дағдылану ... ... ... деуге болмайды. Кейбiр өте күрделi
дағдыланулар (мәселен, ақыл-оймен байланысты) ... ... ... де ... ... бiр қалыпта өзгермей тұратын әрекет емес. Егер адам өзiнiң
әрекетiн де, ... да, ... да ... ... ... болса, сол әрекетiне басқа әрекеттерге де көшiре алады. Мысалы,
адам әр уақытта оң қолымен ... сол ... еш ... жазып көрмесе де,
ол сол қолымен де жаза алады[59,108] .
Е.В. Гурьянов дағды: 1. ... ... ... ... ... ... барысында қалыптасады, - дейді. Бұл пiкiр бойынша
дағдыға кез-келген ... ... тек ... ... ... ... жатады[60].
Демек, психолог ғалымдардың көрсетуі ... ... ... ... ... ... түрде орындалуы деңгейі екендігін
байқаймыз. Кіші жастағы ... ... сөй леу ... қалыптасуы
олардың қарапайым болса да, алған білімдерінің іс-жүзінде пайдалануы деп
түсінуі қажет. Мыс: оқушы ... ... ... ... өзін нақты ұғына алмайды, сондықтан бұл сөздерді ... ... ... түсіндіреміз. Содан кейін ғана бала алған білімін ... ... ... ... ... ... бастайды.
А.А.Люблинская, П.Я.Гальперин негiзiн салған ақыл-ой әрекетiн сатылап
қалыптастыру теориясын былай ... ... ... салған
«ақыл-ой әрекетiнiң сатылап қалыптасу» концепциясы практикалық iс-әрекет ... ... ... жоғары формаларының даму процесiндегi алғашқы
баспалдақ (саты) ... ... ... ... ... бала ... үшiн ... материалдық әрекеттердi қолданады. Екiншiде-бұл әрекеттер
тек елестетiледi де, бала оларды ... ... ... ... ... ... Тек соңғы, үшiншi кезеңде сыртқы-заттық әрекет «жинақталып», iшкi
жоспарға енедi. Кең ... ... ... жинақы ақыл-ойлық
модельге айналуының әрбiр ... үшiн ... ... ... ... оқушыға, бағыт-бағдардың белгiлi бiр түрi тән. ... ... ... ... ... түрi үшiн өте ... ... тану белгiлерi жатады (олар заңдар мен ұғымдарда
көрсетiлген ... ... ... ... ... өзін ... және әрбір сатыны қайталап отыру ... ... ... ... ... ... әрекет жатады. Iс-әрекеттi
игертудiң бастапқы кезеңiнде бұл әрекеттер оның ... ... ... ... ... ... ... буын, буындарды қосу
арқылы мағыналы ... ... ... ... ... болып табылады.
Оқуға жаттығу үстiнде оқушы жылдам оқуға дағдыланады. Яғни ол бұдан былай
дыбыстан буын құрауды, ... ... ... етiп ... ... оның
әрекетi ендi, жеңiл, жүгiртiп оқитын дағдыға айналады.
Қандай да ... ... ... ... ... ... және бекiту жатады. Iс-әрекеттi үнемi қайталау ... бiр нерв ... қозу ... ... ... ... Сөйтiп,
реакция мерзiмiн қысқартатын, бiр жүйеден екiншi жүйеге дәлме-дәл ... ... ... ... жүйесi пайда болады.
Қалыптасқан нерв механизмдерi әрекеттi орындау процесiнде ... ... ... ... ... нәтижесiнде әрекеттi
орындау мерзiмi қысқарады. Екiншiден, артық қимыл ... ... ... ... оқушылары жазуға үйренудiң алғашқы кезiнде едәуiр
дене және бұлшық ет күшiн жұмсайды. Ал жазу ... ... соң, ... және күш ... ... ... жеке ... қимылдар бiртұтас
әрекетке тоғысады. Дамудың ең ... ... ... ... әрекет деп атайды [62]. Д.Б.Элькониннің осы ... ... ... ... ... үш ... ... 1)
Талдау кезеңi. Оқушылар сауат ашу кезеңiнде әрiптермен танысады. Бұған
қоса, сол ... тiл ... ... ... ... буын құрауы,
буыннан сөз, сөзден ... ... ... ... Балалардың
әрiптен буын, буыннан сөз құрау дағдылары өте баяу ... ... ... ... бар. Бiрiншiден, бала әрiп таңбаларын жөндi
ажырата алмайды. Бұлар ... ... ... ... ... ... кезеңi. Бұл кезеңде оқушы әрiптердi бiр-бiрiмен жеңiл ... ... ... ... ... ... да, оның жеке бөлшектерi әрiп
айырмашылықтары ... аз ... ... ... ... ... ... 3) Автоматтану кезеңi. Үшiншi кезеңде бала әрiптердi
тез танып, бiр-бiрiне қосып оқи алады. Ендi ... ... бiр ... ... ... Біз ... осы пікірге сүйендік.
Дағды жаттығу процесiнде қалыптасады. Жаттығу дегенiмiз нысаналы түрде
сан рет қайталап орындалатын әрекет, ондағы мақсат - осы әрекеттi ... ... ... ... ... бiр iс-әрекет ұйымдастырылады.
Бұл әрекет бiрнеше бөлiктерден ... ... ... ... ... ... ... бастапқыда болашақ атқаратын iс-әрекеттiң
құрамды бөлiгiне енетiн жеке операцияларға көңiл бөлмей, бірден ... ... ... ... ... үшiн оқушы
бiрнеше ай уақыт жiберген; ... ... ... ... ... кеміген. Бұл- оның оқып үйренуге де ықыласын жойған.
Қалыптастырмақшы дағдыға оқушының ынталы ... сол ... ... рөл ... ... ... ... тапсырманы
табысты орындау және оған дер кезiнде ... баға ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларын оқыту iсiнде және оларды дамыту
жолында маңызды ... ... ... ... ... материалдарды меңгеруi алдымен
олардың ... ... ... басталады. Қабылдау - бiрнеше
түйсiктер арқылы заттар мен құбылыстардың адам миында ... ... ... еске ... ... ... ... жалпылау, дерексіздендіру
және топтау, жіктеу сияқты жұмыстар жүргізгенде балада ой ... ... ... ... ... ашу ... қолданылатын негізгі әдістің өзі─
талдау –жинақтау әдісі; жаңа дыбысты үйрету үшін оны ... ... ол ... бөлу немесе талдау арқылы бөліп аламыз.Сонан соң оны қосып сөз
құраймыз─ мұны жинақтау ... ... өз ... ... ... ... берілетін
материалдарды меңгеру барысында олардың ... ... ... үшін ... ... ... туғыздық. Онда естің
заңдылықтарына (ұмыту,тану,жаңғырту,есте сақтау т.б.) сүйене отырып,өтілген
материал бойынша қалыптаса бастаған ... ... рет ... ... ... Мысалы, Маржан Әліппеден кейінгі кезеңдегі «Әлия мен әже»
тақырыбын өткеннен кейін мектепке бұрылар тұста Әлияның ... ... ... ... Әлия ... ... үшін қандай сөздерді
қолданды екен? Әже ше? Кәне Әже мен Әлияның арасындағы амандасу ... ... ... ... де ... ... және олар ... дейін үйренген сөздерін қолданады, кейбіреулері оқулықтағы
жаттығуларды өзгертіп оқып ... де ... ... ... ... ... мен құбылыстардың адам миына
сақталып, қайтададан жаңғыртылып, танылып,ұмытылуын бейнелейтін процесс.
Ес – ... ... ... ... Ес есте ... қайта
жаңғырту, тану,ұмыту секілді процестерден тұрады.
Ес процестерінсіз адам ... ... ... ... ... ... де, жан-жақты жетіле де алмас еді. Егер ... ... ... ... ... бізге өмірді әр кез
қайта жасап отыруға тура келер еді, не болмаса ... ... ... әр ... белгісіз, не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
Ес адамның басқа жан құбылыстарымен де (қабылдау, ойлау, қиял т.б. ... ... ... Ол, ... ... үшін аса ... Нәрсе есте
дұрыс сақталмаса, бұл жәйт ойлауға қиындық келтіреді. Ж.Аймауытов: ... ... ...... өнері... Байланыстардың мәнісі – ойлау
деген сөз», - дейді.
Баланың жеке ... ... оның есін ... айрықша орын
алады. Мектептегі оқу-тәрбие процесінің негізгі ... бірі ... есін ... ... Әр жастағы оқушылардың есінің қалайша
дамып отырғандағы психологиялық зерттеулеоде ... ... ... ... ... ... Осы ... сүйеніп, баланың оқу
материалдарын ұмытпай, есте сақтауына қолайлы жағдайлар жасау - ... ... ... ашу ... ... ... басқа да амалдары түгелдей іске
асады. Ендеше біздің жұмысымызда оқушының ойлау ... ... ... ... ... ... ... мен тапсырмалар дайындалды.
Бұл жұмыстар толық эксперименттен өткізілді және осы ... ... ... барысында оқушы ауызша сөйлеуге едәуір дағдыланып
қалғанын ... ... ... ... ... ... оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыру үшін оқу материалын
жүйемен мәнiсiне қарай ұғынуда салыстыру ой амалы да ... рөл ... ... ұқсастық, айырмашылық қасиеттерi айқындалады.
Топтау-салыстырудан барып шығатын күрделi ой ... ... ... ... ... ... ... класс тек, түр сияқты топтарға
бiрiгедi.
Белгiлi зат не құбылыстарды топтастыру үшiн осы зат не ... ... ... ... және осы ... негiз боларлық
класс не тектi табу қажет. Мәселен, ас, аспаз, асхана ... бiр ... ... ... ... ... бұл ... түбiрi ас сөзi екенiн
бағдарлайды. Осыған сәйкес «Асханада» деген тақырыпқа осы сөздерді тірек
сөздер етіп ... ... ... ... ... оралымдығын байқатады.
Заттар мен құбылыстарды бір топқа топтастыру үшiн ... ... ... бiлуi ... Егер ... зат не құбылыстар тобын
бiлдiретiн ... ... ... ... белгiлерiн танымайды,
сондықтан белгiлi бiр категорияға жатқыза алмайды, яғни ... ... жеке ... ... ... Топтау барысында құбылыстар мен
заттардың жаңа қасиеттерін, мағыналарын тану арқылы ауызша сөйлеу дағдылары
қақалыптасады, сондықтан мұндай жұмыстар ... рөл ... ... ... ... ... жіктеу негізін дұрыс ажырата білу; сол
объектісінің негізін межелеу.
Оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыруда ойлау ... ... да ... өз орны ... ... ... талдау,
жинақтауды, дұрыс меңгеруiне байланысты.
Жалпылау дегенiмiз бiр ... ... ... ... ... ... Жалпылау үшiн заттардың,құбылыстардың бір
ерекше маңызды белгiлерiн таба бiлу ... ... ... лақ, ... ... ... белгiлерi жиналып келiп, «Төлдер» деген жалпы ... ... ... ... ... ... жеке ... талдайды;
олардың барлығына ортақ мағыналы сөз табады. Олар осы жұмыс арқылы ауызша
сөйлеуге, оны ... ... және ... дүние заттарының,
құбылыстарының мәнді белгiлерiн ажырата бiлуге үйренедi.
Қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстарды жалпылау ... оның ... ... ... ойша ... ... дерексіздену деймiз.
Ойлаудың амалының бұл түрі ... ... ... нң
жоғарғы көрсеткіші болып табылады.Оның негізгі мағынасын оқушыға нақтылау
арқылы ұғындырамыз.
Нақтылау дегенiмiз-жалпыланған бiлiмдi жеке ... ... ... осы жеке ... тағы да ... оның ... ереже, ұғым, заңға сай
келетiн белгiлерiн айрырамыз. ... ... ... ... ... ... не екенін білмейді. Әйтеуір бір заттың түсі, қасиеті ... ... Ал оны ... су, ... мұз, ... шыны т.б.» ... ... түстің, қасиеттің қандай заттарға қатысты екенін
білдіргеніміз болып табылады. Нақтылау қандай затты, ... ... етiп ... ... ... ... тілін оқыту барысында жеке
мысалдар келтіру, көрнектi құралдар жасау нақтылаудың түрлi формалары ... тiлi ... ... ... материалдарды оқушылардың дұрыс
қабылдауы олардың зейiнiне байланысты. Оқушылардың зейiнiн ескермей, қазақ
тiлiн меңгерту нәтижелi болмайды. Сондықтан мұғалiм ... ... ... ... үшін ... түрлі жұмыстар ұйымдастырады.
Бұл жұмыстарымыздың қай-қайсысы болмасын оқушының ауызша сөйлеуге
дағдыандыруға қызмет ... ... ... ... тақырыбының
ерекшелігіне қарай, оның ұйымдастыру кезеңіне өзі ... ... ... ... үшін ... Бұл ... балалардың зейінін сабаққа
бағыттап, тұрақтандыру, сабақ тақырыбына ерекшелігіне қарай түрлі ... ... алу, ... ... қаратып, оларда жақсы сезім көңіл-күй
тудыру арқылы еріксіз ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру кезеңінен кейінгі үй тапсырмасын еске ... ... ... ... жаңғырту процесін іске асыру, яғни ... үшін ... ... ... ... кезеңінде де, әліппе кезеңінде де үйге ... ... ... ... ... сыныпта қайталану барысында,
әсіресе өтілген тақырып пен жаңа өтілген ... ... ... балаларды ауызша сөйлеуге дағдыландыру сұрақтарға
жауап алу арқылы, ... ... ... ... орындату арқылы
үздіксіз іске асырылып отырады. Мұнда ең алдымен оқушылардың ... ... ... ... ... болуына қатты
көңіл аударылады. Өйткені кіші жастағы балалардың, жоғарыда көрсетілгендей,
еріксіз зейіні басым болғандықтан, оларда әлі ерікті зейін ... ... ... ... ерік ... жете бермейді.
Қорыта айтқанда, бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу
дағдылары олардың жас ерекшелiктерiне және ... ... ... ... ... Сондықтан оқушылардың ауызша ... ... ... ... ... қабылдау, ес, ойлау,
қиял ерекшеліктері және темперамент, ... ... ... ... ... ... оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастырудың
педагогикалық негiзi мен тәрбиелік мәні.
Тiлдi үйрету әдiстемесi ... ... ... тығыз байланысты. Осыған орай қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi
дидактикалық заңдылықтар мен ережелерге сүйене отырып, қазақ тiлiн ... ... ... ... және ұйымдастыру формасын
белгiлейдi.
Жалпы бiлiм беретiн мектептерде бiлiм ... ... ... ... әдiс-тәсiлдердi қолдану – бүгiнгi ... ... бiрi. ... ... ... ... процесi - бiлiм
мазмұнын сапалы меңгертетiн бiрден бiр жол. ... ... ... ... ... ... қолдана бiлсе, оқушының ... ... ... Оқушының ... ... ... ... ... ... дұрыс
қолданбауынан келiп шығады. ... ... ... ... ... ғана ... ... сабақ барысында бiр ғана сүреңсiз
әдiстi қолдануынан. Себебi, бүкiл сабақ ... бiр ғана ... ... жұмыстарын немесе мұғалiмнiң монологтi сөзi) ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерi
төмендейдi. Сондықтан мұғалiм оқыту процесiнде қандай әдiс-тәсiлдердi
қолданатындығын алдын-ала ескеруi ... ... ... әдiс тек ... ... ғана әсер етiп ... сонымен қатар оның шығармашылық
қабiлеттерiн де ... орай ... ... ... ... қай ... қай әдiстен кейiн қолдану қажет деген мәселе - бүгiнгi
күннiң талабында тұрған өзектi мәселе. Педагог – ғалымдар ... ... ... мұғалiмнiң алдына қандай оқыту мақсатын қойғанына
байланысты екендiгiнде деп есептейдi. Олай ... ... ... ... ... мен ... ... қандай iс-әрекеттiң
орындалатыны, мұғалiм оқушының қандай қабiлетiн жетiлдiретiнi маңызды рөл
атқарады. Сондықтан әрбiр педагог – ... бiлiм ... мен ... ... ... әдiстерiн анықтауда өзiндiк көзқарас ұстаған. Мысалы,
Д.Әлiмжанов, Ы.Маманов салыстыру, индукция-дедукция, ... ... ... т.б. ... ... десе[63],
А. Әбiлқаев: Оқушылардың бiлiм алу кезеңiне қарай – мұғалiмнiң сөзi,
әңгiме, көрнекiлiк, жаттығу;Оқушылардың қатысу дәрежесi мен ... ... ... ... ... ... ... сипаты мен орнына
қарай – бақылау тапсырмалары, ... ... ... ... ... ... оқушының бiлiм алу, қатынасу, орындау жұмыстарына
қарай екшеп, саралады [64].
Ә.Исабаев: Қазақ тiлiн педагогикалық жақтан ... ... тiлiн ... ... ... өту, түсiнiксiз сөздердi
үйрету, диалогтық және монологтық сөйлеудi ... ... ... ауызша
мазмұндау және мәнерлеп оқыту әдiстерiн;Қазақ тiлiн теориялық жақтан үйрету
әдiстерiне: әңгiме, хабарлау, тәжiрибе, түсiндiру және кiтапты ... ... тiлiн ...... ... үйрету әдiстерiне:
талдау, тiлдiк материалдың түрiн ... ... ... ... ... диктант жаздыру әдiстерiн жатқызды [65].
Әдістердің бір ізге түсе ... айта келе әдiс ... ... оқу ... қызметiн ұйымдастыруда мұғалiм жүргiзетiн ... ... ... – осы ... бiр ... құрамдас бөлшегi.
Қазақ тiлi сабақтарында мұғалiм ... ... ... түсiндiру,
оны талдау, жаттығу, дәлелдеу, жаттықтыру, қорыту секiлдi көптеген әдiс-
тәсiлдердi қолданады. Орынды және ... ... ... бiрi ... ... ғана ... алдына қойылған мақсатын ақтайды,
оқушылардың шығармашылық қабiлетiн жетiлдiредi. Сондықтан, бастауыш ... ... ... ... қалыптастыруда пайданылатын негiзгi
әдiстер төмендегiдей:
Диалогтық оқыту технологиясы;
Интерактивтi және ойын әдiстері;
Оқытудың топтық әдісі (кейс)
Бұл әдiстердiң жеке дара ... ... ... ... ... ... қолданылғаны нәтижелi болады және бұл ... ... ... іске ... ... ... ... ашу
барысында оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыру ... ... ... ... ... ... тумайды.
Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде қатысымдық ... ... ... негiздерiн ғылыми тұрғыдан алғаш рет қарастырған ... ... ... қатысымдық әдiстiң анықтамасын: «Қатысымдық әдiс –
тiлдiк қатынас ...... ... ... ... мен
тәжiрибелердiң жиынтығы»,- деп тұжырымдайды [45.127].
Бұл оқыту процесiнде кем дегенде екi адамның арасындағы тығыз ... ... ... жүзеге асуы нәтижесiнде болады.
Диалогтық оқыту технологиясы үйретушi мен ... ... ... тiл ... сөйлеуiн қамтамасыз ете келiп, адам мен ... ... жол ... ... ... мен ... ... өзiне тән
мiндеттердi бөлек алып, ал олардың алдына қойған мақсаттарының ортақ болуын
талап етедi.
Диалогтық технология оқыту ... ... ... ... бiрiктiредi.
Диалогтық технологияның басты белгiсiнiң бiрi – тiлдi ... ... ... ... ... белгiлi бiр тiл туралы бiлiм берiлмейдi. Қарым-
қатынас құралы тiлдiң өзiн қалай қолдану керек, сол жөнiнде ... ... ... ... үйретiледi.
Демек, қатысымдық әдiс – мұғалiм мен оқушы арасындағы ... ... ... ... сөйлеу формаларын, тiл мәдениеттерiн
жетiлдiретiн, тiлiн дамытатын, осы мәселелердi бiр ... ... ... бiрi ... ... ... зерттеуімізде осы әдісті
кеңінен қолдану арқылы тиімді нәтижелерге жеттік. Ендеше балалардың ауызша
сөйлеу ... ... ... ... ... болады.
Интерактивтi әдiсте – соңғы кездері кеңінен қолданыс табуда. Ол
әсіресе ... бір ... жаңа ... ... көшу барысында жиі
қолданылуда.Интерактивті әдіс кіші ... ... ... ... да өнімді нәтиже беретін әдіәстің бірі деп есептейміз.Бұл
әдіс ... ... ... ... ... ... ... беруiмен
құнды. Оқыту барысында оқушылар бiр-бiрiмен ... ... ... ... және осы ... ... оқытады, үйретедi. Интерактивтi
сөзiнiң өзi ( латынша interaction ― интеракция, яғни өзара әсер ету) өзара
әсер етудi ... ... ... ... ауызша сөйлеуге
дағдыландыруда интерактивтi әдiстер арқылы балалар сабақта белсендi ... ... ... ... және ... ... тапсырмаларды
ұжым болып шешеді, бiрiн-бiрi оқытады, үйретеді.Интерактивтi әдiстер арқылы
өтiлген сабақтарда оқушылардың үш жақты ... ... ... ... ... ... ... қимыл белсендiлiгiн арттыру жолдары;
• Оқушылар түсiнбеген жерiн орнынан тұрып, екiншi оқушыдан ... ... ... ... ... ... ... оқитын оқушыларға
үйретуi, оқушылар тапсырма бойынша бiр-бiрiмен ... ... ... ... Оқушылардың тапсырманы орындап болғаннан кейiн өзара бiрiн-бiрi
тексерi.
2) Оқушылардың әлеуметтiк белсендiгiн ... ... ... ... ... не ... түрiнде бiр-бiрiне
сұрақтар беруi;
• Бастауыш мектеп оқушылары ... ... ... ... қарсы топтың оқушылары жауап беру еркiндiгi болуы;
3) Оқушылардың танымдық белсендiгiн арттыру жолдары:
• Оқушылар қарсы жақтың пiкiрiне ... пiкiр айта ... ... ... ... ... дәлелдеуге;
• Өзiнiң микротобындағы жолдастарының сөздерiне қосымша не пiкiрге
қосылатыны жөнiнде өзiндiк пiкiр бiлдiруіне еркіндік жасалуы;
4) ... ... ... арттыру жолдары:
• Сабақ барысында оқушылар бiр-бiрiмен еркiн тiлдiк қатынасқа ... ... ... ... ... ... нақты әрi қысқа жеткiзуi;
• Айтар ойларының әсерлiгi болуы;
• Сөйлеген сөздерiнiң жаргон, диалект, бөтен сөздерден таза болуы қажет.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ойын ... ... табылады.Ойын -әсіресе кіші жастағы оқушылардың
сөйлеу ... ... әрі ... ... ... бірі.
Ойын - адамдар генiнде қаланған инстинктi жеткiзушi. Балалар ойнау
арқылы өмiр тәжiрбиесiмен танысады, ересектердiң ... ... ... ... ... ... ... және ойлау,сөйлеу дағдыларын
меңгередi.
Ойын балалардың қиялынан туындайды, ойын - бала ... ... ойын ... шарықтайды, олар ойнау процесiнде «басқа
әлемге» енедi.
Демек, ойындарды бастауыш мектеп оқушыларын белгiлi бiр ... ... етiп ... ... ... ... кіші ... ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру үшін ойындарды ... да ... ... болатындығын байқаймыз.
Оқыту процесінде орынды қолданылған ойындар оқушылардың тілдік
материалдарды ... ... ... ... ... ... жалпы қоршаған ортамен тілдік ... ... ... ... ... ... әдiсi Кейс-стади амал-тәсiлi немесе
оқытудың нақты жағдаяттар әдiсi (метод ... ... ... ... ... америка Құрама Штаттарының Гарвард университетiнiң бизнес
мектебiнде пайда болған. Кейс-стади ... ... ... ... ... ... ... пайдаранылған. Копленд 1921 жылы
оқытудың топтық технология әдісінің жинағын ... ... ... ... ... көрсеткен.
Кейс амал-тәсiлi алғашқы кезде бизнес мектебiнде ғана қолданылып
келсе, бүгiнде бұл әдiс арқылы оқытудың ... аясы ... ол ... ... және т.б. ... ... ... Қазiр кейс-
стади амал-тәсiлiн педагогикалық оқыту үрдiсiне енгiзу әдiс-тәсiлдерiн: Л.
Барис, К. Кристенсен, Э. Хансен, А.И.Наумова, ... ... ... Д. Эткинсон, Й.Уилсон, О.Г. ... ... ... ... оқушылардың мұғалiм ұсынған
реальды немесе қиялдық (мұғалiмнiң алдын-ала құрастырған) ... және осы ... ... баға ... ... ой-пiкiрiн нақты әрi
толық айтып беруi т.б. шәкiрттiң жеке тұлғалық ... ... ... ... ... ... дағдыларын
қалыптастыруда кейс-стади технологиясын ...... бiлiм ... сай ... мен ... ... тығыз белсендi әрекетiнен тұратын,
оқушының сабаққа деген қызығушылығын ... және оның жеке ... ... нәтиженi алдын-ала жоспарлайтын педагогиканың жаңа
инновациялық ... ... ... аталған кіші жастағы
оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... сүйене отырып жүргізіледі.Ал, мұндай сабақтарда
оқушылардың ауызша сөйлеу дағдылары профессор Т. ... ... ... ... сабақты бекiту барысында ... ... ... ... «Оқу ... ... оны пәннiң
негiзгi, жетекшi идеясына ... ... ... ... әр түрлi әдiстер мен құралдарды (түрлi жаттығулар, пәндiк
дидактикалық ойындар, ... ... және ... ... жөн. Сабақты бекiту барысында оқушыларда түрлi икемдiлiк пен
дағды қалыптасады. Дағдыны қалыптастыруда педагогикалық дұрыс ... ... ... ... ерекшелiктерiн бiлу керек.
Дағдыны қалыптастыру жолы, негiзiнен, төрт кезеңнен тұрады:
1. танысу (дайындық); 2. талдау (анализ); 3. ... ... ... ... [66,19], - деп, дағдыларды қалыптастыру үшiн мұғалiм
оқушы бiлiмiн практика жүзiнде қолдануын қамтамасыз етуi керек және ол ... ... ... және дағдының сапасы мен нәтижесiнiң көрсеткiшi - практика.
Егер оқушы бiлiмдi ... ... ... бұл оның ... ... жете ... болады. Бiлiмдi практикада
қолданудың оқу процесiнде екi түрi жиi кездеседi. Бiрiншiсi – ... ... ... ... ... ... жаңа оқу мiндеттерiн шешу
үстiнде қолдану. Бұл кезде ... ... ... бiлiмiн жаңа көрнекi құралдар
мен техникалық ... ... т.б. [16, 19-20] ... ...... еңбегiнде бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу
дағдыларын қалыптасу ... ... ... ... ... ... неше кезеңнен тұратыны жөнiнде мағлұмат беру
көзделген.
Педагог ғалымдар оқыту теориясында дидактикалық принциптердi ... ... әр ... пiкiр ... ... тiлi ... сыныптарда мынадай принциптер бойынша
оқытылады деп, принциптердi төмендегiдей тізеді:
ғылыми принцип; жүйелiлiк принцип; ... пен ... ... практикамен байланыстыру принципi; ... ... ... оқушылардың психикалық ерекшелiктерiн ескеру принципi
.
Бастауыш оқыту педагогикасымен шұғылданып ... ... ... ... ... оқытудың жүйелiлiк принциптерi; оқытудың
материалды дұрыс орналастыру принципi; оқытудың алдын ала болжау принципi;
оқытудың берiк, тиянақты болу ... ... ... және ... байланыстыру принципi; оқытудың ... ... ... ... тiлдi ... ... тiлiн ... тұрғыдан оқыту
әдiстемесi мынадай принциптердi басшылыққа алады;
Тұтастық (комплекстiк); сөйлесiмге қатысты басты ережелердi меңгеру;
грамматикалық заңдылықтарды есте ... ... ... ... ... ... ... игеру; сөйлеуге қатысты iшкi күштi
пайдалану; орта мен жағдайды ескеру [65. ... ... әдiсi ... ... ... ... ... принциптердi басшылыққа алады:
-ауызша сөйлеу негiзiне құралған принцип;
-тiл бiрлiктерiн бiр-бiрiмен байланысты ... ... тiлi ... ... ... ... жаттығулар арқылы жүзеге асыру принципi; [67,
86].
Біз зерттеу жұмысымызда бастауыш ... ... ... ... мынадай педагогикалық,лингвистикалық принциптерді
басшылыққа алдық:
1.Ғылымилылық принципі
2.Оқушылардың жеке ... ... ... практикамен байланыстыру принципі
4.Көрнекiлiк принципi
5. Жүйелiлiк және бiрiздiлiк принципi
6. Саналылық пен белсендiлiк ... ... сай ... қою ... Сөздің мағынасын түсіну принципі
9. Тілдік сезімге сүйену және оны дамыту ... ... ... ... ... ... ... ерекшелiктерi әсер еттi. Себебi, ... ... ... ... ... ... әдiсi арқылы қалыптастырудың өзiндiк
ерекшелiктерi бар:
1. Ана тiлiнде оқитын оқушылар тiлдi ... ... ... яғни
тiлдiк заңдылықтарды сақтау, фонетика, ... ... ... ... ... ... ... бойында ауызша сөйлеу дағдылары
мектепке келгенге дейiн қалыптасқан.
Балалар кішкене кезiнен қоршаған ... ... ... ... ... олар грамматикалық заңдылықтар мен ... ... ... де ... да, ... алуға сөздiк қорындағы
сөздердi пайдалану бiлiктерi мен ... ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан
бірінші сынып оқушыларын ауызша ... ... ... ... жиі де,сирек кездесетін сөздерді қамтып, үйрету жұмыстары
жүргізіледі.
Ауызша сөйлеу ...... рет ... ... ... ... сөйлеу iс-әрекетi екенін жоғарыда
айтқанбыз.Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын жетілдіру онан әрі ... және ... тілі ... ... барысында дидактикалық принциптерді
дұрыс іріктеп алу қажет, ... ... тiлi ... оқып ... ... өздерiнiң ауызша сөйлеу дағдылары да ұштала түседi, олар өз
ойларын ауызекi және жазба тiлде бейнелеп ... ... ... түсiнудi
үйренедi және тiлдiк мұраны, материалдарды осы тiлдi қолданудың ең жарқын
үлгiсi ... ... ... ... жеке-жеке бөлiктер арқылы
түсiндiрiлетiн тiл теориясы – осының бәрi қазақ тiлi ... ... ... ... ... ... ... Ғылымилық принципi. Бірінші сыныпта ... ... ... ... қатар баланы ауызша сөйлеуге дағдыландыруда ең маңызды
принциптерiнiң ... ... ... ... Ғылымилық принцип бойынша
тiлдiк фактiлердi таңдап, оларды ой елегiнен өткiзiп, ... ... ... бiлiм ... қатар дағдыларын қалыптастырып, бiлiктердi
меңгертуге болатыны топшыланды. Сөйтiп, бағдарлама ... сай ... ... ... ... ... іске ... қазақ тiлi сабағында қолданылатын ғылыми принцип төмендегi
өлшемдерге сай болуы қажет дейдi:
а)Меңгерiлетiн объектiнiң терминi анық болуы қажет.
ә)Қазақ тiлiнен берiлетiн тақырыптардың ... ... ... ... сай ... ... дәл, анық ... мектеп оқушылары
түсiнiгiнiң кеңеюiне септiгiн тигiзедi.
б) Тiлдiк тақырыптардың өзiндiк белгiлерi сараланып ... ... бiр ... пен ... ... ... ... iшкi
өзiндiк қасиеттерi енедi. Бұл сияқты өзiндiк белгiлер тақырыптың нақтылы
көлемiн ... ... ... ... ... материалдардың анықтамалары мен ережелерi
дәл болғаны абзал. Негiзгi берiлетiн ... мен iшкi ... ... ... мен ... шығарылады.
г) Тiлдiк тақырыптарға байланысты берiлетiн практикалық дағдылардың
да көлемi дәл болғаны жөн [68, 78]. ... ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру сабақтары осы өлшемдерге сай
болуы қажет. Бұл жерде айта ... жайт ... ... ... ... 1. ... теорияларды оқушылардың жас ерекшелiктерiне сай
игерген бiлiмдер мен ... ... ... 2. Тек ... ... ... ... қатысым барысында оқушылардың ... ... ... да ... 3. ... ... ... емес, бастауыш мектепте қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде
көрсетiлген тiлдiк мағлұматтардан алынуға ... ... жеке ... ... принципi бойынша тiлдiк
фактiлер, тiлдiң ауызша сөйлеуге ... ... ... жеке ... (темперамент,қабілет,мінез) ескеру және
психикалық таным процестерінің өту ... мен ... ... ... ... ... ... сыныптағы
оқушылардың жеке және жас ерекшелiктерi ескеріле ... ... ... ... ... ... ... дұрыс сөйлей алмайтын балалардың
жеке өзiне ғана қосымша ... ... ... ... ... барысында ауызша сөйлеуге дағдыланбаған, сынып алдында өз ойын
толық жеткiзе алмайтын, ... ... ... да ... қатарға қосу үшiн бастауыш мектеп оқушыларының ауызша ... ... ... ... ... әр ... түрлi ойындар
мен пiкiр сайыстары ұйымдастырылды.Ойындар мен пiкiр сайыстар оқушылардың
зейiнiн өзiне аударумен, ... ... ... ... Осы ... мен пiкiр ... өткiзу барысында оқушылар өз
ойларын жасқанбай айтуға, толық және әсерлi жеткiзуге дағдыланды.
3 Теория мен практиканың байланысы принципi тұрғысынан кіші ... ... ... ... ... ... жаңа амал-
тәсiлдер тiлдiк материалдарды терең меңгертумен қатар игерген ... ... ... ... ...... ... пайдаланып, олардың дұрыс
сөйлеуiн қамтамасыз ету көзделді.Сондықтан ... ... ... ... iрiктелiнiп алынды. Қазақ тiлi ... жаңа ... ... ... ... ... ... қабiлеттерi жетiлдiрiлдi,екiншiден, олардың
сөздiк қоры молайтылып, тiлi дамытылады,үшiншiден, диалогтық ... ... ... ... ... ... дамытылып, шығармашылық қабiлеттерi жетiлдiрiлдi, бесiншiден, сөйлеу
әдебi туралы түсiнiктерi нығайтылып, тiл ... ... ... ... ... түсiп, өз ойын, пiкiрiн,
көзқарасын дәл жеткiзуді іске асыру көзделді. ... ... ... фактiлерiнен алған бiлiмдерi тәжiрибе жүзiнде өмiр қажетiне
қолданулары арқылы iске ... ... ... ... тiл
бiлiмiнiң қамтыған негiзгi салаларымен тiкелей байланысты.
Бірінші сынып «Қазақ тiлi» пәнiнде дыбыс және әрiп, ... ... ... Бұл ... ... сынып оқушыларына тiл бiлiмi
жөнiнде алғаш мағлұматты практикалық түрде игеруге ... ... ... ... ... ... ... теорияны
игерумен бірге өз ойын толық және нақты ... ... ... ... тек тiрек материалдарды игеруімен ғана шектемей, олардың
сол тiлдiк заңдылықтар мен үлгiлердi өздерiнiң ... ... ... ... ... сөздердi орынды пайдалануға, ана тiлiнде таза
және әсерлi сөйлеуге үйрету көзделді. Сондай-ақ пiкiр- сайыстар оқушылардың
шығармашылық ... мен ... ... қалыптастыратын жұмыстар да
қамтылды.Біз зерттеуімізде осы принципке ... ... ... ... де ... ... ... дағдыландыру жұмысын көбіне тәжірбиелік
тұрғыда ... ... ... ... ... сондай-ақ тіл дыбыстары сабағында бұл жұмысқа баса
көңіл аударылуы тиіс.
4.Көрнекiлiк ... ... ең жиi ... бiрi. ... оқыту ... ... төрт ... ... ... ... ... сала бақылай отырып, оның ... ... өз ... ... Мұғалiмiнiң мiндетi:
бақылаған кезде неге мән беруге бағыт берiп отыру.
ә) Сөз бен көрнекiлiк ұштасуының ... түрi ... ... өзi ... ... Яғни балалар мағлұматтарды көрсетiлген
нәрселерден алмайды, мұғалiмнiң әңгiмесiнен ... Сөз бен ... ... ... түрi де ... нәтижесiнде алынған мағлұматтар мен осы ... ... ... ... ... Бұл ... оқушы бiлiмдi
көрнекiлiктен ашпай, өзiнiң бұрынғы бiлетiндерiне сүйенедi.
в) Сөз бен ... ... ... ... ... көрнекiлiктен жинақтаған мәлiметтерi бойынша ой ... ... ... ... мән ... ... ... ұстаз
өзi толықтырып, айтып шығады [69,52].
Бiздiң зерттеуiмiзде оқушылардың ауызша сөйлеу ... осы ... ... сөз бен ... ... ... ... рөл атқарды. Себебi тәсiлдiң осы түрi көрнекiлiк арқылы
тапсырманы ... ... ... ... ... ... жинақтау арқылы дағдылары қалыптастырылды. Оқушы осы тәсiл
арқылы бақылампаздыққа ие ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiк алды. Бірінші сынып
оқушыларының ... тiлiн ... ... көтеру, игерген бiлiмдерiн
естерінде берiк сақтау қабiлеттерiн жетiлдiруде, дидактикалық ойындарды
қолдану ... ... ... ... ... ... Жүйелiлiк және бiрiздiлiк принципi бойынша оқыту мазмұнына ... ... ... отырып, бiрiнен соң бiрi сатыланып қолданылды.
Тiлдiк материалдардың оқыту ... ... соң ... ... ... деп ... да, сабақта өтiлген тақырып пен жаңа тақырып
арасындағы байланысты ... ... деп ... ... ... тiлi ... оқушылардың сөйлеу дағдысын қалыптастыруда жүйелілік
принципi, бiрiншiден, қолданылған ойындардың бағдарлама мен ... ... ... ... екiншiден,
дидактикалық ойындарды,жаттығулар мен тапсырмаларды орынды қолданумен,
үшiншiден, оқушылардың сөйлеу тiлi ... ... ... ... сай етiп құрастырылуымен анықталды. Сондықтан тiлдiк
материалдарды ұғындыру барысында, алдымен, оқушылардың ... ... ... ... шығармашылық қабiлеттерiн нығайтатын, соңына
қарай оқушылардың ауызша сөйлеу ... ... ... өз ойын еркiн жеткiзуге дағдыландыратын тапсырмалар ұсынылды.
6. Саналылық пен белсендiлiк принципi ... ... ... ... меңгеруіне оңай, түсінікті болуы қажет.Сабақта өтілетін
материалдарға ... ... ... ... ... отырса ғана,
балалардың белсенділігі артады және қазақ ... ... ... ... етіліп,балалар ауызша сөйлеу арқылы өз ... ... ... Ол үшiн біз ... ... ... iске асырдық:
а) қазақ тiлiнен түсiндiрiлетiн материалдардың анықтылығын, нақтылығы;
ә) түсiндiрiлетiн материалдардың әсерлiлiгi;
б) берiлген және ... ... ... тұрақтылығы және оған
қатысатын оқушылардың белсендiлiгiн;
в) сыныпта және үйде орындалатын жұмыстардың сапасы;
г) қайталау жұмысының жүйелiлiгi [69. ... ... ... ... ... ... ... активтi және интерактивтi әдiстердi пайдаландық.
7. Тіл табиғатына зейін қою принципі бойынша оқушыларды сауат ашу
кезеңінде тіл ... ... ... жұмыстары жүргізіледі. Мысалы,
Сауат ашу кезеңіне дейін оқушылар мен ... ... ... ... ... ... айтқызу жұмыстары орындалады. Бұл сабақтарда
бастауыш мектеп мұғалімдері оқушыларға тіл табиғатын түсіндіруі ... ... ... ... жыл ... қысты бейнелейтін суретті ... осы ... не ... ... сұрайды. Оқушылардың бірқатары
суретке қарап, « қар, жолдың үстінде қалың ... ... ... » ... кейбірі « ағаштың басындағы қарды » айтады, мұғалім: осы
суретке қарап ойлап тұрғандарыңды қалай жеткіздіңдер, ойды жеткізуде ... ... ... етіп ... не қолдандыңдар ... деп
қарсы сұрақтар беріп оқушыларға тіл табиғатын түсіндіреді.
Осылай етіп, мұғалім тілдің ойды ... ... сол ... ... ... ... аңғартады. Мұғалім келесі
суреттерді көрсетіп, олардың сөздерді сөйлемдерді дұрыс айту ... Тіл ... ... ... ұғындыру үшін мынадай
жұмыстар ұйымдастырылады:
1. Берілген сурет бойынша әңгіме ... ... әр бір ... ... ... өз ... талап ету;
3. Сыныптасы айтқан ойға оқушылар өзіндік ой қосуын
қадағалау;
4. Оқушыларға өз ... ... ... ... ... ... берілген кейіпкерлердің не істеп
жатқанын, не ойлап тұрғанын айтуға дағдыландыру;
Мұндай жұмыстар оқушылардыңтіл табиғатына деген ... ... ... ... ... ... даусыз.
Мұның өзі, біріншіден оқушылардың дұрыс сөйлеу дағдыларын дұрыс
қалыптастырса, ... ... өз ... ... айтуға
дағдыандырады, осы арқылы оқушылардың жеке тұлғалық қабілеттері артып,
сабаққа ... ... ... ... ... ... принципі бойынша оқушыларға әрбір сабақ
барысында түсініксіз сөздер түсіндіріліп, оларды белсенді қолдану үжолдары
үйретіледі.Бастауыш ... сөз ... тек ... тілі ... ... ғана ... ұғындырмай, басқа да пәндерде ұғындырылса жөн
болады. Себебі оқушы матетатика және ... ... тек ... ғана оқып ... ... ... күнделікті өмірде қолданылатын
сөздерді қайталайды, олардың мағынасын меңгереді, ... ... ... оқушыларына сөз мағынасын ... оны ... зор. ... ... сөз ... ұғындыру жұмыстары мынадай
бағыттарда жүргізілгені дұрыс:
1. Оқушыларға жаңа сөздер үйрету;
2.Бастауыш мектеп оқулықтары мәтіндерінде кездескен сөздердің
мағыналарын ... ... ... ... ... ... Оқушылардың сөлеген сөздерінде сөздерді өз мағыналарында
қолданылуына дағдыландыру;
5. Сөз ... ... ... ... , ... омоним,
сөздің көп мағыналығы арқылы » және граматикалық ... ... ... ... ... ... мағынасын түсіндіру жұмыстары күнделікті жүргізіліп тұрғаны
абзал. ... ... ... ... жаңа ... ... олар ... мазмұнын ұғынбайды.
Сондықтан оқушыларға әр бір сөздің мағынасын ұғындыру- тек мәтінді
дұрыс қабылдау үшін ғана қажет емес, сондай –ақ ... өз ... ... де, ... ... ... ... түсінуіне де оң ықпалын
тигізеді.
9. Тілдік сезімге сүйену және оны дамыту ... ... ... кездескен түрлі тілдің көркемдік құралдары ... ... ... Сөйлеуде метафораны кіші ... көп ... «Күн көзі ... кетті», «Шөп су ішкісі келеді»,
т.б. Дегенмен мектептегі оқу ... олар ... ... ... танудан шындық ретінде тани бастайды.
Метафора, аллегориямен ... ... ... ... «Өмірде
ондай болмайды» деп, балаларға шындығын ... ... жоқ. ... ... ... ... немесе өздері түрлі ойындар ойнағанда, ... ... ... ... ... ... ... міедеті- сол
табиғи жағдайда бір нәрсені баса ... үшін ... ... ... бөлу ... ... түсіндіру І сыныптан басталады. Ол көбінесе, жұмбақ айтуда
үлкен рөл атқарады. Өйткені метафорада зат пен ... ... ... ең ... ... тән ... жасырылады. Мыс: «Жіпке ілдім мен
өзім, кіп-кішкентай күн көзін» ( ... ... ... ... қолы жоқ, Өзі ... ... жолы көп. ... ізі сөйлейді.
(Қарындаш).
Мұнда бірінші жұмбақта неліктен «кішкентай күн көзі» деп айтылған, ... « ... ... ... несі?» сияқты сұрақтар қойылады.
Балалар оның күннің көзіндей жарқырағанын және жоғарыда, ... ... ... ... неге аяғы ... екені, т.с.с. анықталып, шешеуіне
жасырылған қасиеттерінің сай келетініне балалардың көзі ... ... ... ... құралдары туралы теориялық мәлімет
білмейді; бұл тұрғыда жүргізілген ... ... тіл ... ... ... ғана іске ... педагогикасының iргесiн қалаушы Ы.Алтынсариннен басталған
оқушыларды оқыта отырып тәрбиелеу мәселесінің ... ... ... тіпті
күшеюде. Қазір сонымен қатар баланы оқыту үстінде ... және ... да іске ... ... еңбектерiнде
балаларды мейiрмандыққа, ұқыптылыққа, iзгiлiкке ... ... ... ... ... ... баласымен бiрге жасасып, бiрге өмiр сүрiп келе ... ... және ... ... бiрi – ... Әр түрлi ... ... ... әр елде ... ... мен ... ... нақты талаптарына сай кейбiр өзгерiстерге ұшырағанымен тәрбиенiң
негiзгi ... – жас ... ... ... Оған өз ... ғасырлар
бойы жасап, қалыптастырған әлеуметтiк тәжiрибелерiн үйрету негiзiн ... ... Олай ... ...... ... ... оған қарамастан
тәрбие әрдайым толықтырып, жаңарып отыруды, тiптi ... ... ... де ... ... ... ... Ал оны тар
шеңберде қалдырып қоймай, озық тәжiрибеге, ғылымға ... ... ... – маңызды мiндеттердiң бiрi.
Әрбiр халықтың мәдени-рухани қазынасы өскелең буынға бiлiм берiп,
оларды тәрбиелеуде орасан зор ... ... ... заманымыздың
ғұлама ғалымдары жақсы түсiнген. Осыған орай әлемдiк ой-сананың ... ... ... «... ... ... сол ... тәрбиесiмен
тәрбие қылуға мiндеттi» деген. Бүгiнде сол ... ... ... ... әлi ... ... қайта ауыр сыннан өтiп,
әлеуметтiк-педагогикалық маңызы артып отырғанына ... ... ... ол ... ... екi ... ... мәселесiн қарастыратынын
айтқан. Оның бiрiншiсi - дене тәрбиесi, екiншiсi - жан тәрбиесi.
Дене тәрбиесi қозғалыс негiзiнде ... жан ... ... ... ықпалы зор екендiгiн былайша атап көрсеткен: «Бастапқы
кезде жөпшендi бiлiнбейтiн баланың жан ... бала ... ... бiрте-бiрте
бiлiне бастайды. Сондықтан баланың дене тәрбиесi мен жан тәрбиесiн ... бару ... ... алып бару ... бала ... ... тәрбиешi күшiнiң
көбiн баланың жан тәрбиесiне жұмсай беруге мiндеттi. ... ... ... ... қымбат нәрсесi де, жұмбақ нәрсесi де сол жан. Қиын тәрбие
тiлейтiн де сол жан. Жанды ... ... қылу үшiн ... ... ... таныс болу керек »[5,53].
С.Рахметованың «Қазақ тiлiн оқыту методикасы» атты оқулығында бастауыш
мектептердегi оқу сабақтарының мақсаты деп ... ... ... ... ... және ... тәрбие беру.
2. Дүниеге дұрыс көзқарас қалыптастыру.
3. Балаларды, жас өспiрiмдер мен ... ... ... ... таныстыру арқылы қоғам игiлiгiне адал ниетпен еңбек ... ... ... ... пен ... ... тәрбиелеу.
4. Отанымыздың мейлiнше бай, көркем де сұлу табиғаты жайлы материалдармен
танысу арқылы табиғатта кездесетiн ... мен ... ... ... жоқ ... пен ... ... бiлуге, елiн, жерiн
қадiр тұтып, сүюге тәрбиелеу.
5. Балалардың ... ... мен оқу ... шеберлiктерiн жетiлдiру,
тiлiн онан әрi дамыта түсу.
6. Халықтардың ... ... үшiн ... ... таныстыра отырып, Отанды сүю, бейбiтшiлiк пен халықтар достығы
рухын қалыптастыру.
7. Саналы тәртiпке, дұрыс мiнез-құлық ... ... ... ... ... тәрбиелеу [71].
Бастауыш мектептiң оқу сабақтарына қойған бұл талаптар жоғары оқу
орындарында өтiлетiн қазақ тiлi сабағында да ... ... ... ... мақсатында көрсетiлген тәрбиелiк мәнi бар тақырыпта салт-сананың,
ұлттық дәстүрiмiз, бiлiм, отбасы, достық, адамгершiлiк, адам ... ... пен ... ... мағлұмат берудi көздейтiн,
тәрбиелейтiн мақал-мәтелдер таңдалып iрiктелдi.
Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаевтар мектепте тәрбиенiң ... ... ... ... ... ... ... қаруландыру, кәсiптiк
бағдар беруге тәрбиелеу. Олай болса, әрбiр азамат тәрбиеге ... ... ... ... мен мекемелер тәрбиенiң мәнiне, мiндеттерi мен
мақсатын жете ... ... ... орай, тәрбиенiң ... ... ... ... және дене ... ... ... талғамдары мен сезiмдерiн қоғамның талапттарына сай
тәрбиелеу,- деп көрсетедi [68].
Ж.Аймауытов тәрбие мақсаттары ... қай ... ... ... сол ... ... ... пiкiр айтады.
Тәрбиенiң мақсаты – дененi күшейтiп, ұлтшыл қылу ... ... ... ... ... жағы да болу керек. Жақсы жағы: Бiр ... ... ... өзi көркейедi. Бiр ұлт бақытты болса, сол бақыт сол ұлттың
iшiндегi ... да ... ...... түзеу деп ненi айтадыңбекпен, өмiрмен
байланыстыра жүргiзу, оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... ету.
Адам жанды нәрселердiң iшiндегi – ақылдысы, сезiмдiсi, қайраттысы.
Iшiп-жеу жанды нәрселердiң ... бар. Адам ... ... зат ... ... де бiр ақылды мақсаты болуы керек [6].
Баланы ... ... ... ... бiр шарт жас ... ... ... өнеге әке-шешенiң тәрбиесi болу керек. Ата-ананың берген тәрбиесi –
баланың мiнезi қаланған iрге . ... ... ... және ... тыс сан
алуан жұмыс процесiнде жүзеге асады. Олай ... ... ... ... рөл ... ... сынып оқушыларын сөйлеуге дағдыландыру
барысында қолданылған ... ... ... ... ... сұрақтар т.б. оқушының ақыл-ой тәрбиесiн
дамытуды көздейдi. Мәселен, мына ... ... ... әр ... ... сөйлемдер құрастырыңдар тапсырмасы
арқылы оқушылар біріншіден,бір сөздің бірнеше мағынада ... ... ... ... ... ... ... арнасы бiздiң ауылдың жанынан ... мен осы ... ... ... ... ... ... атап
өт. Өз сөзiңдi құрбыларыңның алдында дәлелде» тапсырмасы оқушылардың қиялын
дамытып, оларды сыныптастарының ... өз ойын ... ... ... ... ... тәрбиелеуде пiкiрсайыс
түрiнде өткен сабақтың рөлi ерекше.
Оқыту процесiндегi ақыл-ой тәрбиесiнiң мiндеттерi өте күрделi. Олар
оқу ... ... ... ... ... ... ... бiлiмдi
меңгеру процесiнде оқушылардың ойларын жандандырып, оларды ауызша сөйлеуге
дағдыландыра ... ... ... да ... ... ... ... адамгершiлiк тәрбие беру – мектептiң маңызды мiндеттерiнiң
бiрi. Адамгершiлiкке тәрбиелеу – ... жеке ... ... мен
дамытудың аса маңызды саласы. Ол ата-анаға, айналадағыларға, ... ... ... ... ... ... өзiнiң жеке басына қатынасын
қалыптастырады. Осыларды шешу үшiн ... ... ... ... ... ... қалыптасуы оның туған күнiнен басталады да
мектепке дейiн ... ... ... ... мен ұғымдары,
адамшылық мiнез-құлықтың ең қарапайым дағдылары қалыптасады.
Ұлы Абай отыз екiншi қара сөзiнде: «Күллi адам баласын қор ... ... бар. ... ... керек: әуелi – надандық, екiншiсi – ...... деп ... ... - бiлiм - ... жоқтығы,
дүниеден ешнәрсенi оларсыз бiлiп болмайды.
Бiлiмсiздiк – ... ...... ... ... дұшпаны. Талапсыздық,
жiгерсiздiк, ұятсыздық, кедейлiк – бәрi осыдан шығады.
Залымдық - адам ... ... Адам ... ... ... адамнан
бөлiнедi, бiр жыртқыш хайуан қалыбына қосылады», - дедi.
Оқушылардың өзiндiк қасиеттерiн қалыптастырудағы мiндеттердiң бiрi –
оның ... ... мен ... жетiлдiру. Балалардың бұларды
меңгеру дәрежесi түрлiше. Ол баланың жалпы ... өмiр ... ... тағы да оқу ... рөлi зор. Бала ... ... ... мәтiндердi оқи отырып, өмiрмен, табиғатпен,
адамдардың еңбегiмен танысады. Көркем сөз ... ... ... ... да бiр ... ... ... Адамдық өзара қарым-
қатынастарды түсiнуге, мiнез-құлық ережелерiмен танысуға ... ... ... ... ... ... ... iнжу-маржандары мақал-мәтелдердi ұғындыру, түсiндiру оқушылардың
халқына құрметпен қарау, сыйласу сезiмiн тудырды.
Оқушылардың ... ... ... үшiн ... классик
ақын, жазушыларының еңбектерiнен үзiндiлер түрiнде алынған тапсырмалардың
пайдасы зор.
«Жер – ... ... ... мақал-мәтелдерден халықтың табиғатқа деген
сезiмi, аялы алақаны сезiлетiнiн түсiндiру арқылы оқушылардың жердi ортақ
мекен, Қазақстанды ... Отан деп ... көру ... ... үй мен ... ... ... сезiмi секiлдi қасиеттерi ... ... ... ... елге деген сүйiспеншiлiгiн, сезiмiн
төмендегiдей мақал-мәтелдердi қолдану арқылы тәрбиелендi. Мысалы:
«Туған жер – алтын ... адам – ... ... ... туың тiк» т.б. ... Бұл мақал-мәтелдер, сертте
тұру, бiр сөздiлiк, алған бетiңнен қайтпай қайсар болуға, жiгер, талап иесi
болуға баулиды.
Адамға ең ... ... - деп ар, ... ... ... орынға қояды.
Намыс – адамдық қасиеттердi қалыптастырып, оны сақтай бiлудiң көрiнiсi.
«Қоянды қамыс өлтiредi,
Ердi ... ... - деп ... ер ... ... бағалайды. Ер намысы
ұлттық намыс ... ... ел үшiн ... үшiн ... - деп ... ... үшiн ... қиятынын мақтаныш етедi.
Жiгiтке «Сегiз қырлы, бiр сырлы» болу керектiгiн де баса айтады. ... ... оқ ... ... тон ... ... ұлағатты сөз де бекер айтылмаған. Бұл мысалдан
арғы ... ... ... ... ... ... аңшы
сияқты азамат етiп тәрбиелеудi алдына мақсат етiп ... ... ... еңбекке баулуда, тәрбиелеуге болады.
Себебi, екеу болып немесе топ болып жұмыс iстеудің зор ... бар. ... ... ... ... ... ... ортаға салады.
Бiлмегендерiн бiлгендерi сүйрейдi, яғни ... ... ... ... ... ... ойнау кезiнде анық байқалды. Сол сияқты, ... ... ... ... ... ... арасында өткен сайыс сабақ
кезiнде де анықталды.
Ойындар оқушының дербестiгiн, ... ... ... ... қолданылған ойын түрлерi осы ... ... Ойын ... ... ... олардың арасында байланыс
орнауына, iштарту сезiмдерiнiң тууына ... ... ... бәрi
бiрдей белсендi болмайтыны ... ... ... ... ... ... гөрi ойын ... кезiнде жүзеге асыру оңайырақ. Мақсатты
бағытты көздеген ойын балаларды адамгершiлiкке тәрбиелеудiң ... ... ... ... ... арасында белгiлi бiр ... ... жол ... ... бала ... бағыт ұстайды. Оқушы
өзiнiң алған бiлiмiн ойында пайдалануға мүмкiндiк ... Ойын ... ... пен ... ... жүредi. Мұндай жағдаяттар балаларды әдiлеттiлiкке
тәрбиелеуге мүмкiндiк туғызады. Ол iзгiлiкке – ... ... ... ... ... ... ... негiзделдi оқушыларға
тәрбиелiк мәнi зор мәтiндер беру арқылы оларды iзгiлiкке, мейiрiмдiлiкке
тәрбиелей аламыз.
Қорыта ... ... ... қоя бiлу, оның ... ... ... тәрбиелеудегi басты әдiстердiң бiрi. Өйткенi оқушыға тиiстi талап
қойылмаса, тапсырылған iс қадағаланбаса, ... ... ... кезiнен бастап түрлi талаптар өзiнiң борышын түсiне бiлуге
тәрбиелейдi.қойып, мiндеттер жүктеп ... оны ... өз ... ... ... және ... ... іске
асыруда оқушы ауызша сөйлеуге дағдыланады.
II КІШІ ЖАСТАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ... ... ... ҚАЛЫПТАСТЫРУ
ӘДIСТЕМЕСI
ІІ.1 «Әліппе» оқулықтарын оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... ... Ы. ... атымен
тығыз байланысты. Ағартушы ғалым қазақ балаларына ... ... мен ... жазған. Ғалымның аталған еңбектері сол
кездегі алдыңғы қатарлы дидактикалық ... ... ... ... ұлттық ауыз әдебиетін жұмбақтарды, жаңылтпаштар мен
ертегілерді еңбегінде ... ... ... ... ... молайтуға,
ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға назар аударғаны байқалады. Сонымен
қатар еңбегінде синонимдік және антонимдік қатарлар беру арқылы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, қарындас–
сіңлі, көйлек– жейде, еріксіз– шарасыз және жаман– жақсы.
Ы.Алтынсарин – бастауыш мектеп ... ... ... ... жүйемен оқыту тиімді екенін атап көрсетеді: «Мен әуелі оларға
зат есімге ғана жататын зат аттарын үйрететін, ... ... сын ... ... ... зат ... ... сынымен қосып: ақ адам деген
сияқты сөйлемдерді құрып үйретемін» [72].
Демек, Ы.Алтынсарин балалардың ... ... ... ... ... ... ... жасаған.
Сол кезеңде патшалық бұратана халықтарды ... ... ... ... ... ретінде, басқа ұлттардың балаларын орыс
графикасы арқылы сауатын ашуға тырысты. Осының әсерінен ХІХ ... ... ... ... орыс ... ... ... бірнеше
мақалалар мен әдістемелік оқулықтар жарық көрді. Сондай ... А.Е ... «К ... ... атты ... А.Е. Алектров
қазақ тілі мен орыс тілінің ортақ дыбыстарын алғаш меңгертіп, кейінірек
қазақ ... төл ... ... ... ... әліппесінде
барлығы 21 дыбыс меңгертіліп.қазақ тілінің «ө», «й», «к», «м» ... тыс ... Ол ... ... қоры мен ауызша сөйлеу тілін
қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... а–аз–аза–таза,а–аш–шаш.
Тағы бір оқулық А.В.Васильевтың әліппесі А.Е.Алектроватың оқулығына
қарағанда көлемі жағынан да, үйретілетін ... ... ... ... қомақты. А.В.Васильев қазақ тілінің 29 дыбысын игертуге ... рет ... ... ... ... ... ... тілі мен қазақ тіліне ортақ дыбыстары мен ашық ... ... ... ... ... тән ... мен шұғыл дауыссыз дыбыстарын
кейін оқытқан. Сонымен қатар, А.В. Васильевтың әліппесінде өзіндік ұтымды
жақтары да бар.Солардың ... А.В. ... ... ... дыбыстардың
ашық- қысаң, жуан – жіңішкелігіне қарай және дауыссыз дыбыстардың қатаң-
ұяң ... ... ... сай ... ... Мысалы, «б» мен «п»
дыбыстарын салыстыра отырып бар және пар ... ... «қ» және ... ақ, аға ... ... ... «т» және «д» дыбыстарын ... ... ... ... ... А.В. ... ... қазақ тілінің ықшам әрі ... ... ... ... ... кезеңдегі оқулықтарды қазақ халқының төл азаматтары емес,орыс
миссионерлері жазғандықтан қазақ тілінің ... ... ... ... орын ... ... ... тілі дыбыстарының толық
еместігі,дыбыстар,а мысалдарды жат орыс тілінің сөзін беру ... ... ... ... басында қазақ елінің төл азаматтары ... ... ... ... де шыға ... ... ... М.
Нұрбаевтың «Әліппесін»/1910 ж./, З. Ерғалиұлының «Қазақ әліппесін» / 1910
ж./, М. Молдыбаев және Ж. Андамасовтардың ... ең жаңа ... ... ... ... ең жаңа ... / 1912/,Қ. Сәрсекеев
және А.Арабаевтардың «Алифба яки төте оқу» / 1912/, Қ. Серғалиннің ... ... /1913/ ... ... [73], [74], [75], [76], [77], ... 1912 жылы ... «Оқу құралы» оқулығының сөздікт
қорын дамытуға мейілінше қолайлы еңбек. Ғалым алғашқы сабақта «з», «р», ... өту ... ... ар,ара,араз,аз, аза, зар секілді толық
мағыналы сөздер ... ... ... ... ... ... Үшінші сабақтан бастап оқушыларға жай сөйлемдерді ... ... ... ... ... «Ат сат,Тал төрт,
Ас,асат,Тас,таза» деген ... ... ... ... ... ... 7–12 сөзден меңгертсе, кейінгі ... ... 15–20 ... сөздерді үйреткен. Бұл балалардың сөздік
қорын молайтып қана ... ... ... ... ... ... таныс
сөздері меңгерілгендіктен, ауызша сөйлеу дағдылары да қалыптасады.
Мысалы, А.Байтұрсынов «Г» дыбысын өту барысында төмендегідей сөздер
ұсынады:
Гүл ... ... ... ... оқушылар көп жүрген білмес,көп көрген ... ... ... ... ... ... ... жеті өнер де аз ... ... ... ... ... ... ... әрекетінде
орынды пайдалануға дағдыланған.
А.Байтұрсынов сөздердің бір дыбысын өзгерту арқылы ... ... сөз ... ... ... арқылы ұғындырып, осы әдісті
«Әліппе» оқулы,ында кеңінен қолданған. Мұнда,ы мақсат ... ... ... жете ... ... жетілдіру.
Көрік–көлік,
керек–кезек,
терек–тезек,
елек–есек,
кек–кет,
керек–терек,
кек–тек.
А. Байтұрсынов аталған еңбегінде оқушылардың оқу–жазу және сөйлеу
дағдыларынт бекіту ... ... ... мен жаңылтпаштар, сондай–ақ ... ... ... берген Мұның өзі ғалымның оқушылардың сөздік қорына,
сөйлеу тілінек қаншалықты мән ... ... жылы ... жаңа ... оқулы,ы жарыққа шықты.
«Әліп–би » ... ... жас ... ... ... ойындар енгізілген.Жаңа оқулықтағы ермек–еңбек, ... ... ... ... ... т.б ... тәсілдер мен дидактикалық
ойындар А.Байтұрсынұлының тыңнан туғызған әдістемелік ... ... ... сөздерді жалаң үйретіп қоймай, сол сөздерден
сөйлемдер мен жаңылтпаштар жасату арқылы актив ... ... ... аударған.
ХХ ғасырдың отызыншы жылдарында ( 1929 жылдан кейінгі жылдар)
қазақ алфавиті латын графикасына көшті. Бұл ... ... жаңа ... ... ... сауат ашу проблемасын ... ... ... бұл ... ... ... мектеп оқушыларының ауызша
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға назар ... Бұл ... ... /1929/, А. ... ... ... Ғ. ... пен А. ... ... ... 1930/, Ғ ... ... ... /1930/, Ө. ... Ш.Х. Сарыбаевтың «Пионері» /1931/, ... ... ... / 1931/, Қ. ... ... / 1930/,
Б. Майлиннің «Жаңаша оқы, жаз» ... ... ... «Жұмысшы
әліппесі» /1934/ жарыққа шығып, қазақ елін ... ... ... ... ... ... [80], [81], [82], [83], [84], [85],
[86], [87], [88].
Сол кезеңде шыққан әліппелердің барлығына тән ... ... ... ашуда сөз әдісінің қайтадан белең алды.
Әліппелерде қазақ тілінің ... жеке ... ... ... ... ... сөз арқылы таныстыру тәжірибелері жиі
кездеседі. Мысалы, қойдың маңырап тұрған суретінің астына «мә» ... ... ... ... ... ағын су ... ... арқылы
«су» сөзін жазудан кейін осы сөздер оқытылған. Мұндай ... ... ... ... ... Сол ... ... әліппелерде 6-7 жасар балалардың жас
ерекшеліктері ескерілмеген.Бұл сол ... ... ... 7 ... ... 14-15 ... жас өспірімдер де, сондай-ақ 30-40 жасар
жігіт ағалары да бір сыныпта оқытыла бергендігімен түсіндіріледі.
3. Әліппелерде берілген материалдар ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің бай сөздерін
үйретуден бұрын, кәсіби сөздерді үйретуге тылысқан. Бұл әсіресе Ғ.
Мүсірепов пен А. Байділдиннің «Қызыл ... ... ... пулемет, жолдас т.с.с сөздер мен Т. Имашұлының ... ... ... ... балға, балта т.с.с. сөздерден анық
көрінеді.
Сол кезеңде шыққан ... ... ... ... ... сауат ашу ісін ... ... ... ... 1931 жылы 5 ... БК(б)П Орталық Комитетінде
қабылданған қаулыда сол кезеңдегі қолданылған ... ... ... да,
әдістемелік жағынан да талапқа сай ... ... ... ... ... мен ... ... болуы қажеттігі
ескертілді.
Ал БК(б)П Орталық Комитетінің 1932 жылы 25 ... ... және орта ... оқу ... мен ... атты ... мектепке арналған оқулықтар мен ... « ... ... ... дәл ... ... үйренуді қаматамасыз етуге
тиіс, сол сияқты ... оқу, ... ... ... ... нық ... ететіндей болсын»-, делінген.Осы қаулыда балалардың сауатын
ашуда оңай әдістер мен жолдар іздестірілсін делінген.
БК(б)П Орталық ... 1935 жылы 7 ... ... ... және орта мектептер оқулықтар шығару және сату туралы»
атты қаулысында бастауыш мектепте ... ... ... ... ... ... және бастауыш ... ... бір ... ... жайы ... ... ... қаулылардан кейін әліппелерді құрастыру және бастауыш мектеп
оқушыларының сауатын ашу жұмыстары бір ізге ... ... ... ... ... құрастырылатын болды. Бірақ, сол кезеңде
жарық көрген бағдарламалар мен қаулыларда әліппені қай ... ... ... ... жас ... ... ... қандай материалдар
беру керегін айқындамаған.
1938 жылы шыққан профессор С. Кеңесбаевтың ... ... ... ... ... ... дұрысталған. Ғалым оқулықта
бірінші қазақ дыбыстарының ... ашық ... ... ... ... ... деп есептеген.Ғалым «а» дыбысы мен «ә» дыбысын,
«о» дыбысы мен «ө» дыбысын салыстыра оқытуды ... ... ... ... оқыту арқылы оқушылардың сөз мағынасын түсіну
дағдыларын жетілдіреді. Әліппеде берілген суреттер де ... ... ... ... ... сапалы игеруін көздеген.Алайда ғалым
қазақ тілінің басқа вариантты ... осы ... ... ... ашық, тұйық буындармен қатар бітеу буындарды да берген.
Біздің ойымызша ... ... әріп тану ... ... ... ... ... игеруде елеулі қиындықтарға әкеледі[89].
1940 жылы қазақ тілі кириллица графикасымен жазылатын ... ... ... ... ... жат ... әріп қосылды. Бұл
әріптер қазақ тілінің төл сөздерінде кездеспесе де, орыстандыру ... ... ... ... жылдарда шыққан әліппелер орыс тілінің
заңдылықтарын көшіріп алуымен ерекшеленеді. Орыс ... ... ... С. ... 1944 жылы ... ... харпімен басылған «Әліппесінде», 1951 жылы шыққан ... да ( ... Ғ. ... және С. ... қазақ тілінің
дыбыстарын тұйық буыннан бастамай, орыс тіліндегідей ашық ... ... ... Қазақ тілінің тұйық буынды сөздерінің орнына орыс тіліндегі
одағай сөздерді көбірек берген ... ... ... І. ... ... ... ... авторлар тобының шығарған «Әліппе» ... ... ... ... ... ... сауат ашу ісі тарихында
елеулі із қалдырған. Осы «Әліппе» ... ашу ... ... ... ... ... әр кезеңде жүзеге асырылатын ... мен ... ... ... ... ежелеп оқудан буындап оқуға үйретуге
көшуді бастаған оқулық ... ... ... ... талдау- жинақтау
әдісіне құралған бұл «Әліппедегі » әр дыбысты ... үшін ... ... ... одан сөйлем шығарып, сөйлемді сөзге, ... ... ... ... ... сөйтіп, бүкіл сауат ... өн ... ... ... ... ... назар аударылып
отырды.
Сонымен бірге, осы «Әліппеде» балалардың ... анық ... (оқу) ... мен ... меңгертуге де мән берілген. Осы кезеңдегі
оқу бағдарламасына сәйкес Әліппені өтуге дайындық кезінде 6-7 күн ... 74 күн, ... ... ... ... 16 күн
бөлінгенін ескерсек сауат ашу барысында оқушылардың тілін дамыту ... ... ... ... байқаймыз. Бірақ, ол кезеңде ... ... ... ... бөліктерден тұратынының толық
айқындалмауы, бұл іс тек ... ... ... дамытумен, оларды сөйлем
құрауға үйретумен шектеліп ... ... ... ... да
қалыптастыру қажеттігі бағдарламалаық ... ... ... ... ... да әсер ... Авторлар оқушыларға суретке қарап сөйлем
құрату, жаңа сөздерді үйрету ... тек ... ... ... және ... әдісі деп қараған. Сондай-ақ, әліппеге дейінгі
кезеңде оқушыларға сөйлем құратып, сөйлемді ... ... ... ... ... (яғни дыбыстық талдау) дағдысын мңгертуге арналған суреттер
мен әліппеден кейінгі кезеңде оларды оқуға, жазуға дағдыландыру ... ... ... ... ... гөрі саяси
идеологиялық ықпалы ескеріле отырып іріктелген т.б.
Жалпы қазақ мектептеріне арналған ... ... оқу, ... ... ойы мен ... ... ... суреттер мен
мәтіндердің әдістемелік және танымдық тиімділіктерінен гөрі, көбінесе,
кезеңдік саяси қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... алынуы бұл оқулықтардың
жиі алмасуына себепші ... ... жас ... ... ... ... ... т.б. баулып, ... ... ... ... – мектептегі оқу-тәрбие процесінің басты темірқазығы
болуы қажет. Бұл орайда, әсіресе, сауат кезеңінде алғашқы оқу және ... мен ... ... ұғымдар мен түсініктердің маңызы зор. Бірақ,
мәселе балалардаң санасына сіңірілетін әлгі құндылықтардың өтініші саяси –
қоғамдық ахуал жетегінде ... ... және ... ... бағдарға
алуында, әрі осы мақсатты көздеген ... мен ... ... ... ... және ... ... қатаң ескерілуге тиіс.
Біз сөз етіп отырған « Н. Миршанов ... » де осы ... құр емес ... ол 1964 ... ... қолданылды да, жаңа
оқулықпен алмастырылды.
1964 жылы жарық көрген жаңа «Әліппе» ... М. ... пен ... ... ... Ғ. Бегалиев ) төрт жыл қолданылды /80/.
Бұл «Әліппенің» тіл дамыту жұмыстарын жүргізуге оңтайлы жетістіктері
мен кемшіліктеріне баға ... ... осы ... негізіне алынған оқу
бағдарламасын қарастырып көрейік.
1963-64 оқу жылына арналған бағдарламада сауат ашу ... 221 ... ... оның 18 сағаты дайындық кезеңіне, яғни әліппеге ... ... 103 ... ... ... 100 ... жазуға бөлінеді.
Қазақстан Республикасына мектептеріне арнап, жаңа ... ... ... ... ... орай 1995 жылы ... ... оқу бағдарламасы /88/ жасалынып, жарық көрді. Жаңа оқу бағдарламасы
бойынша сауат ашу кезеңі бұрынғы бір жылдан ... ... ... ... ... ... мектеп оқушылары оқу жылының ... ... оқу мен ... ... ... сөйлеу дағдыларын меңгеріп
шығуға тиіс. Жаңа бағдарламада сауат ашуға бөлінген 112 сағат уақыттың 14
сағаты әліппеге ... ... 81 ... әліппе кезеңге, 7 сағаты
әліппеден кейінгі кезенге мөлшерленген.
Осы оқу ... ... ... жаңа ... ... ... ... Р.Ізғұттынова, А. Құлажанова) /89/ 1997 жылы жарық
көріп, алғашқы ... ... ... ... мен ... ... тәуелсіз
еліміздің болашақ азаматтарын тәрбиелеуге бағдарланып жарыұ көрген жаңа
«Әліппе» оқулығы ... ... ... әр қилы. Оларды талдап, жүйелеп,
қорытынды шығару-келешек күндердің міндеті.
Ал біз жаңа ... тек өз ... ... ... ... төмендегідей пікір түюге болар еді.
Ең алдымен, «Әліппе » - сауат ашу құралы . Оның құндылығы ... ... ... ... қолайлылығы мен өлшенеді. Осы тұрғыдан
келгенде, жаңа ... ... де бар, ... де ... ... ... ... сауатын ашудағы тиімділіктері
және балалардың ойы мен ... ... ... тұрғысынан талдай
бастасақ, олқы тұстардың да жеткілікті екендігін бірден байқар ... жаңа ... Ш. ... ... жоғарыда атап өткен
оқулығы негіз етіп алынғандықтан, ... ... сол күйі ... ... Нақтылап айтсақ, жаңа «Әліппеде» «а» дыбысынан кейін тоғыз (егер
«у» - д есептемесек) дауыссыз дыбыс ... он ... оқып ... үйренгенше оқушылар қарапайым мәтінді де оқи алмайды. ... ... оқу ... тек 11-ші ... «о»- ны ... ... ... болады. Онда да, «Ол – Шолпан. Ол –Орал. Ол- Шора » ... ... ... ... ... ... ... жаңа «Әліппенің» 69-
бетінен, оқушылар 17-ші дыбысты оқып ... ... ғана әзер ... ... оқушылардың сауатын ашудың тиімді жолы және олардың алған
білімі мен дағдысын орнықтырудың ең ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі мүлде тарылып кеткенін дәлелдеу артық.
Екіншіден, сауат ашу барысының бірінші бөлігінде ... ... ... ... ... сауат ашу буындап оқыту ... ... ... ... жаңа ... авторларының «а»
дыбысынан соң, «Т», «П» дыбыстарын неге бергені түсініксіз. Қазақ тілінің
лингвистикалық ... ... «Т», «П» ... көбінесе тұйық,
бітеу буындарда қолданылады және бұл дауыссыздар буын басында бір ... ... бір ... ... ... дауыссыздардың дәл осындай
қолданылуы балалардың сауатын ашу кезінде едәуір қиындық ... ... ... бері ... жүрген жағдай. Бұл
қиындықтан шығудың ... ... әлгі ... ... оларды буын
басында да, буын соңында да айтылу ерекшеліктерін ... ... ... ... мысалдарды, яғни сөздерді көбірек оқыту
және жаздыру.
Бірақ жаңа «Әліппе» құрылымындағы ... ... ... ... Мысалға, «Т» дыбысын өткенде оқушылардың оқитыны екі – ақ ... және АТ . ... ... ашық буын екенін ескерсек, жоғарыда айтқан
жұмысқа жалғас «АТ» сөзі мүлде аздық ... ... ... ... бірде-бір тұйық буынды сөз бермеген. Сонда ... ... ... ... ... «П» дыбысына кезіккенде, мұғалім бұл дыбыстың буын
соңында басқашалау ... ... ... бір ... нәрсеге
айналып соғып жатады.
Үшіншіден жаңа «Әліппе » ... ... жаңа сөз ... ... ... ... жүйе оқулығының орнын толтыру
мақсатымен кейде ... ... ... қиын ... ... ... ... / Туу
ау/ ... 89,49 ... ашу ... ... ... ... ... сөздердің мағынасын
алты жастағы балаларға түсіндіріп жату артық болар. ... ... ... ... ... кешен, «Әліппе» оқулығында бастауыш
мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіруге көңіл айтарлықтай
бөлінбеген ... ... ... «А» ... өткеннен кейін тоғыз дауысты
дыбыс беруі, оқушылардың сөздік қорларын, олардың ауызша сөйлеу дағдыларын
дамытпайды, қайта ... ... ... ... «Т» ... өтерде
оқушыларға тек екі- ақ сөз берілген, «Л» дыбысын өткенге ... ... ... ... Сөйтіп, оқушылардың ауызша сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруға жағдай жасалмағаны ... ... ... жою ... ... жұмыстар жүргізу маңызды:
1. Қазіргі бірінші сыныпта беріліп жүрген тапсырмалар, мәтіндер талданып,
оларды толықтыру қажет екендігі ... ... ... сөйлеу
дағдысын қалыптастыруға арналған, олар меңгере алатын тапсырмалар,
мәтіндер жүйесі ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруда сюжетке құрылған ... ... ... алуан түрлі тартымды, оқушыларды
ынталандыратын мәтіндер жинақталды. Жұмысымызда ... ... ... ... ... Кіші ... ... ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда
ұтымды ... ... ... ... өту ... жан- ... ұсынылды.
II. 2 Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдылары мен қалыптасу
деңгейлері.
Бастауыш мектепте қазақ тiлiн ... ... күн ... сайын дамып,
өркендеуде. Қазақ елiнiң ғылымы мен ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттегi елдерден қазақ елiнiң салт-
дәстүрлерiне қайшы ... ... сана - ... ... келетiн әлем
бiлiмiнiң озық әдiс-тәсiлдерi, жаңа инновациялық технологиялары ұлттық
бiлiм беру ... ... ... ... тiлiн ... ... ұтылмасы анық. Бұл қадам арқылы қазақ елiнiң болашақ ұрпақтарының
бiлiмi әлем алды елдерi ... ... тең ... ... кезеңде бастауыш мектепте қазақ тiлiн дәстүрлi емес ... ... ... ... ... ... - қазақ тiлiн оқыту мәселесiн
жетiлдiрудi көздеген еңбектер. Себебi, ... ... ... ... 2015 жылға дейiнгi бiлiм берудi ... ... « ... бiлiм ... еңбек рыногындағы
бәсекеге қабiлеттiгiн қамтамасыз ету... » қажет [2].
Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеуге дағдыландыру және,оны
жетiлдiру-бүгiнгi ... ... ... ... ... күнгi тiлiмiздiң
хал-жағдайын бүгiннен ойлап, алдымен ауызша ... ... ... ... ... ... ғана ... тiлiн таза күйiнде сақтауға
болады. Бұл қажет те. Бұл ... ... ... былайша
пайымдаған: «Қажеттiктiң бiр себебi ― жалпы мәдениетiмiздiң, оның ... ... ... ... ... отыр. Сол дамуға
талаптың да күшеюiнде болып отыр. Бұл ― бiр. ... ... ... ... тiл, ... мәдениетi деген мәселелер қазiргiдей белгiлi бiр
мақсат көздеп, кең түрде жан-жақты сөз ... ... ... ... жайт ... ... Үшiншi бiр себебi, жасыратыны жоқ, ауызша сөйлеу
практикамызда не бiлместiктен, не ... не өзге ... шыта ... ... ақаулар етек алып бара жатқандығынан болып
отыр.» / 91. ... ... ... ... сөйлеу дағдысын қалыптастырудың
жоғарыда айтылған жайттардан басқа да бiрнеше маңызды қажеттiлiктерi ... ... ... оқушыларының ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... тәрбиеленiп, жеке бас
тұлғасын iзгiлендiруге болады, екiншiден, топ алдында қысылмай ... ... ... ... қабiлет жетiлiп, өзiндiк ой-пiкiр
айтуға үйренедi, ... ... ... ... ойын ... әрi ... дағдыланған оқушы сабаққа қызығып, бiлiм үлгерiмi жоғарылайды,
төртiншiден, сөйлер сөзiнде әрбiр сөздi орнымен, өз ... ... ... ертеңгi күнi қазақ тiлiнiң мәртебесiн көтерер ұлттық
тәрбие негiздерiмен ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын мақсатты
түрде әрбiр сабақ сайын әдiстемелiк жүйеде қалыптастырып отырылған жағдайда
ғана ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге балаға ... ... ... ым, ... жылы ... ... аса ... әсері туралы И.М.Юсупов былай
дейді: « Педагогикалық қарым-қатынаста ... ... ... ... ... қажетті құралы болып табылады. Сөйлесетін адамың неғұрлым кішкентай
болса, ол өзінің іс-әрекетіне үлкендердің соғұрлым үнсіз де жылы ... ... ... қана оқу ... ғана ... жай қарым-
қатынастарда да кіші жастағы ... жылы ... ... ... ... мектеп оқушыларының жас ерекшелiктерiне ... , ... ... ... ... мектеп
оқушылары мақтағанды ұнатады, құрбыларының алдында өзiн көрсеткiсi келедi.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... кiшiпейiл, өзi мен оқушылардың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа тезiрек жетедi.
Бастауыш мектепте сауат шу кезеңінде ... ... ... ... балалардың өздерінің сөйлеу дағдылары да ұштала
түседі, олар өз ойларын ауызекі және жазба тілде бейнелеп, ... ... ... ... және тіл туралы материалдар осы тілді қолданудың ең
жарқын ... ... ... ... ... жеке-жеке бөліктер арқылы
түсіндіріліетін тіл ... ... бәрі ... тілі ... ... меңгертіледі.Осыған орай бағдарламада көрсетілгендей сауат
ашудың негізгі мақсаты-оқу дағдысының негізін ... ... ... ... ... ... сөздің дыбыстық құрылысы ... ... әріп ... ... ... ... соң ... сөзді, сөйлемді,
мәтінді оқуға үйрету, сауатты жазу негізін қалыптастыру, өз ... ... / ... білуге / қызығушылығын ояту, ауызша диалогтық және
монологтық сөйлеуін дамыту баса назарға алынады.
Сауат ашу ... ... ... үш ... бойынша жүргізіледі:
1.Әліппеге дейінгі кезең
2.Әліппе кезеңі
3.Әліппеден кейінгі кезең.
Әліппеге дейінгі ... ... ...... маңызын
білдіру. Сөйлем, сөз және дыбыс туралы ұғым қалыптастыру, сөйлеу дағдыларын
жетілдіру, жазуға ... Осы ... ... ... ... ... және ... дағдыларын қалыптастыруға байланысты жұмыстар
кезеңдерде де үздіксіз жүргізіледі.
Әліппе кезеңі сауат ашудың ең негізгі бөлігі болып саналады, ... ... мен ... ... ... таныту, оқуға үйрету,
әріптердің жазба түрін баспа ... ... ... ... ... ... жазуға үйрету жұмыстары осы кезеңде жүзеге асырылады, әрі
бұған уақыттың да негізгі бөлігі ... Бұл ... ... ... ... ... сөйлеу, сөйлеу мәдениеті туралы түсініктері айқындала
түседі, бейнелілік және сөз ... ... әр ... ... ... дағдылары, қалыптаса бастайды.
Әліппеден кейінгі кезеңнің міндеті- оқу дағдысын жетілдіру, саналы
түрде түсініп, мәнерлеп оқуға ... ... ... ... ... ... мазмұнға қарапайым баға бере білу. Әсіресе, мәнерлеп
оқуға айрықша ... ... оқу ... ... күші мен сазын құбылтып
оқуға үйретіледі.
Сауат ашу жұмысы бірінші жарты жылдықта аяқталады. Бұл ретте ... ... ... ... отырып, олардың сөздік қорының мол болуы,
тез ... көп сөз оқу, жазу ... ие ... көзделіп, буындап және
біртіндеп тұтас оқу әдісі басшылыққа алынады.
Демек, бастауыш мектеп ... ... ... ... ― бүгiнгi күннiң өзектi мәселелерiнiң бiрi. Сонымен қатар,
оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... тiкелей оң әсер етуге болады.
Бастауыш мектепте мұғалiмдер оқушыларға жалаң бiр жақты тiлдiк
матералдарды ... қана ... ... ... тiлдiк
материалдардағы тiл заңдылықтары мен ережелердi өз сөздерiн қалай қолданып
жатқандығына баса ... ... тиiс. ... қате ... ... оларды қате жiберуге дағдыландырмау керек. Бұл үшiн
мұғалiм әрбiр сабақта ... ... ... сөйлеген сөздерiнде
қандай сөз қолданғанын байқауға, синоним сөздердi мағыналық ... ... ... ... қажет. Оқушыларды ауызша сөйлеуге
үйрету арқылы олардың тiлдiк ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу дағдысын меңгерген оқушы ауызша болсын,
жазбаша болсын тiлдiң негiзгi ... ... Бұл ... былайша ой қорытқан: « Сөйлеу ерекшелiктерiн ... ... ойын ... және ... түрде iске асырады. Бұл ― тiлдi қолданудың
тәжiрибелiк көрiнiсi. Сол себептi ... тiлдi ... ... ... үйренгенi дұрыс.» /45, 143/
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдыларын ... ... ... және жазбаша тiлдiк қатынаста өз ойын ... ... сай ... ... және тiл ... ... ... айтамыз.
Қазақ тiлiн оқыту әдiстемесiнде оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын
қалыптастыру мәселесi аз зерттелген. ... ... ... ... iсi күнi ... ... бiр ... келген жоқ.
Бірінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
жұмыстарының көздеген басты ...... ... ... ... қатар олардың шығармашылық, ойлау ... ... ... ... ... жаргон, варваризмдер
мен қыстырма сөздерден арылту. Осы ... ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруға арналған жаттығулар
мен тапсырмалар жүйесі оқу бағдарламасының мазмұнына ... ... ... ... ... қалыптастыру жұмыстары сатыланып,
жеңiлден қиынға қарай принципiн негiзге алып жүргiзiлдi.
Педагогикалық эксперимент жұмыстары ... кіші ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру тиімді екені
анықталды :
1. ... ... ... ... ... жинақы әрi толық жеткiзу
дағдысы. Кіші жастағы ... ... ... тiлiнде айтылатын
ойларына қатысы жоқ сөздер көптеп кездеседi. Кейбiр сөйлемдерде бiр
сөз бiрнеше рет ... ... не ... деп ... ... ... кемшiлiктер баяншының ауызша сөйлеу
дағдысының төмен ... ... ... ... ... ... ... олардың айтатын ойларын жинақы әрi толық ... ... рөл ... Бұл үшiн ... ... ... ... Оқушыдан өз ойын шашыратпай, жинақы айтып беруi талап ... ... әдiсi ... ... ... ... ... құрғызу
жолдары;
• Қазақ тiлiнен алған бiлiмдерiн мен бiлiктерiн ... ... ... ... басқа тілдерден енген таза болу дағдысы. Бірінші
сынып оқушылары сөйлеген ... басы ... ... ... сөздердi көп қолданады.Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруда басы ... ... ... ... жою.
Оқушылар сөйлеген сөздерiнде ... сол, сол ... ... сосынғы, i-i-i-i т.б. жаргон сөздер мен уже, вообще, ну
деген сияқты кiрме сөздердi жиi ... ... ... ... ... бірінші сынып оқушыларының сөздерінде жиi
байқалды, сондықтан біз жұмысымызда ... ... ... ... ... ... Оқушылардың сөйлеген сөздерiнде кездескен кiрме сөздердiң қазақша
баламасын түсiндiрудi;
• Оқушыларға асықпай, әр сөзiн орынды қолдану ... ... ... ... ... ... ... жүрген жаргон
сөздердiң зиянын айтып ұғындыруды есте ... ... ... ... орфоэпиялық заңдылықтарды қатаң сақтауын
қалыптастыру дағдысы. Оқушылар ... ... ... ... сақтауы қажет.Бастауыш мектеп оқушыларының
сөздерiнде кездесетiн тағы бiр кемшiлiк – ... ... ... ... ... сол түрiнде айнытпай оқиды. Бұл дұрыс емес.
Мұндай жағдайда сөйлеген сөздiң нақышы ... Бұл ... ... ... ой ... ... ... сөздер бiр-бiрiмен
« тiл табысып », үндесiп, үйлесiп жатады. Ол үйлесiмдiк үшiн ... ... ... ... тiптi ... дейiн барады. Ал жазылғанда бұлар «
сынбай», өзгермей, жоғалмай тұруы мұмкiн. Сондықтан әрдайым ... ... ... ... ... Дұрыс жазу мен дұрыс айту (оқу) әрқашан бiрдей
түспейдi. Қалай естiлсе, сөздi солай жазу ... қате ... ... ... ... оқу ... сондай өрескел қате ... біз ... ... ... ... қалыптастыруда олардың
орфоэпиялық заңдылықтарға сәйкес ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... болу ... . ... баланың бет бейнесі,
ым, ишаралары айтып тұрған сөзімен үндес болуына, ... ... ... ... іске асуына зор көңіл бөлінеді.
Оқушылардың сөйлеген сөздерiнде, тiлiнде кездесетiн тағы бiр
кемшiлiк – күнделiктi ... ... ... болған, әбден ести-ести құлаққа
түрпiдей тиетiн дайын формаларды пайдалануы.Сонымен бiрге тiлдерiнде ... аз ... ... бірінші сынып оқушылары мақал-
мәтелдердiң мағынасын ... ... да, оны ... ... ... бала ... әсерлiлiгiн бәсеңдетеді. Сонымен қатар
оқушылардың ауызша ... ... ... олардың сөйлеу
әуендерiне, сөзді нақышына келтіріп сөйлеуіне қатты назар аударылады. Әрбiр
ойдың, сөйлеген сөздiң өзiне тән ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердiң әуендерi бiрдей болмайтындай, айтылатын ойға
қарай сөйлеу тiлiнiң де өзiндiк әуенi болады. ... осы ... ... өз ойын, пiкiрiн жан-жақты дәлелдеу дағдысы. Оқушылардың
ауызша сөйлеу тiлдерiнде кездесетiн тағы бiр ... – өз ... ... ... ... кемшiлiктiң болуына үш түрлi фактор
әсер етедi. Бiрiншiсiне – оқушылардың жұрт алдында сөйлеу дағдыларының
болмауы, яғни ... ... ... ... ... қысылуы;
екiншiсiне – оқушылардың тiлдiк норманы сақтамауы. Сөйлеген сөздерiнде
әдеби, диалект, жаргон сөздердi ... ... ... ...... тiл ... ... болуы, бұл жерде
сөздiк қорында неше сөз бар деген мәселе емес, бала тiлiндегi мақал-
мәтелдердiң, ... ... ... тiлдiң көркемдеуiш
құралдардың аз болуы жатады. Сондықтан оқушылардың ... ... ... бұл ... баса ... ... аталған жайттардың барлығы ... ... ... ... ... ... ... белгiлерiне жатады.
Ескеретiн бiр ... ... ... дағдыларының қалыптасу белгiлерiнiң
барлығы бiрден, бiр сабақта, бір сыныпта ғана қалыптасып біте ... ... ... ... оқушылар тiлi басқа тiлден енген
кiрме сөздерден, қыстырма сөздерден варваризмдер мен жаргон сөздерден таза
болса ғана ... ... ... Сондай-ақ өз сөзiн нақты әрi қысқа
жеткiзiп үйренген оқушы ― айтатын сөзiн де жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... белгiлерi осы ғана екен
деген, ой тумауы керек. Сонымен қатар, оқушылардың ауызша ... ... ... ... ... қатар, сөздердi орынды,
мағыналық реңктерiне қарай өз орнында қолдана алу талғамдарының болғаны да
ерекше маңызға ие. ... ... ... өз ... дәл әрi анық ... да
оның сөйлеу дағдысының қалыптасуында ... рөл ... ... топ
алдында өз ойын әсерлi де ... ... ... ... ... ... қоймай, сөйлеудiң әсерлiлiгiн игередi.
Ауызша сөйлеу дағдыларының қалыптасу белгiлерi бiр-бiрiмен тығыз ... ... ... Біз ... ... ... саналы түрде
қалыптастыру үшiн мына мәселелердi:
1. Бірінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастырудың
сапалы ... және ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру жаттығулары ... оқу ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыру тапсырмаларының
тәрбиелiк, бiлiмдiк және ... ... ... және ... жолдарын анықтау;
Бірінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларының қалыптасу
деңгейлерi мынадай түрлерге бөлiнiп ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу деңгейi
3. Қатысымды- шығармашылық сөйлеу деңгейi
Бірінші сынып оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларының ... ... ... тән ... мен ... ... ... оны іске асыру құралдары, мұғалiмнiң сабақта қолданатын iс-
әрекетiнiң түрлерi бар. Мысалы, қатысымды-ақпаратты сөйлеу ... - ... ... заңдылықтардың өзiндiк ерекшелiктерiн
меңгертуге ... Осы ... ... жаттығулардың мазмұны,
әдiс-тәсiлдердiң, (сұрақ-жауап әдісі,баяндау т.б.) құралдардың қолданылу
жүйесі т.б. жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының ауызша сөйлеуін қалыптастыру
дағдысы оқушылардың өзара қарым-қатынасы, мұғаліммен қарым-қатынасы, тіпті
үйде ... ... ... ... ... қарым-қатынасы
барысында қалыптасады.
Бірінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларының қалыптасу
сабақтарында тапсырмалар ұжымдық, топтық және ... ... жеке ... ... ... мен ... оқушылардың ауызша сөйлеу
дағдыларын қалыптастыру тапсырмалары мен жаттығуларға және әдіс,тәсілдерге,
құралдарға, ... ... ... ... қазақ тiлi
сабақтарында теориялық бiлiмдi жалаң түрде емес, сол ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың ауызша
сөйлеу дағдыларын дұрыс ұйымдастырған кезде ғана оқушылардың ауызша сөйлеу
дағдыларының дұрыс қалыптасатыны тәжiрибеде ... ... ... ... ― бұл ... ... дайындық
кезеңінде жүргізіледі. Қолданылатын әдістің негізгісі қатысымдық әдіс.
Мұнда бірінші сынып оқушыларының тiлдiк қатынаста ақпараттарды ... ... ... ... сөз, ... ... сөздерінің мағыналарын
дұрыс түсiнуiн қалыптастырады. Қатысымды-ақпаратты деңгейдiң
мақсаты–оқушыларға дайындық ... ... ... ... өзiндiк ерекшелiктерiн меңгерту, үйрету ... ... ... ... ... ... ...
ақпаратты деңгей сауат ашу кезеңіне дейін жүргізіліп, диалогтық оқыту
әдісі негізінде жүргізіледі. Бұл деңгейде оқушылар өз пйын ... ... ... ... Мұғалім бұл деңгейдегі тапсырмаларды
оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландырады. Осыған орай бастауыш мектеп
оқушыларына төмендегідей тапсырмалар ... ... ... ... мәтін құрастырыңдар.
Тапсырманаың мақсаты: Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын
қалыптастыру, сынып алдында өз ойын ... ... ... ... сұрақтарға дұрыс жауап беруге
үйренеді.
Тапсырманың маңызы: Оқушылар сұрақтарға жауап беру арқылы
сөздерді орынды қолдануды, сөйлем құрауды ... ... » ... ... ... ... Әңгіме сұрақ – жауап
арқылы жүргізіледі. ... ... ... ... ... Сіздің үйде неше адам бар? (Біздің үйде 6 адам бар)
2. Олар кімдер? (Әкем, шешем, әжем, апам, тәтем, інім, ... Әкең не ... ... мұғалім.)
4. Шешем не істейді? (Шешем дәрігер.)
5. Апаң ... не ... ... ... Ол нешінші сыныпта оқиды? (Апам бесінші сыныпта оқиды.)
7. Інің нешеде? (Інім алтыда.)
8. Сіңілің нешеде? (Сіңілім төртте.)
9. Олар оқуға неше ... соң ... ... ... ... сіңілім екі
жылдан соң барады.)
10. Әжең не істейді? (Әжем үй ... ... Сен ... ұйқыдан сағат нешеде оянасың?
12. Сен төсектен сағат нешеде тұрасың?
13. Төсектен тұрған соң не істейсің?
14. Әжеңе ... ... Үйде ... жұмыстар істейсің?
16. Кешке сағат нешеде ұйқтайсың? т.б. жөнінде баларды сөйлетіп, үйретіп,
күнделікті режим ... ... ... ... таза ... ... таза жүрудің, ұқыптылықтың пайдасы жөнінде айтылады.
Қорытындыда төмендегі сияқты мәтін құрастырылады:
«Менің жанұям»
Біздің үйде 6 адам бар. Олар - ... ... ... апам, тәтем,
інім, сіңілім. Әкем мұғалім болып жұмыс істейді. ... - ... ... ... ... олар- оқушылар. Апам бесінші сыныпта оқиды. Інім
алтыда. Сіңілім төртте. Інім оқуға биыл ... ... екі ... соң ... Әжем үй ... ... тапсырмалар оқушыларды тек сөйлетуге ғана үйретіп қоймай,
сонымен қатар олардың мәтін құрастыру қабілеттерін де дамытады.
2- тапсырма. ... ... ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіру,
қоршаған ортамен таныстыру.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар сұрақтарға жауап бере отырып, кішігірім
мәтін ... ... ... Оқушылар өздерін қоршағын ортасы ... ... ... артады.
Осы сияқты «Біздің сынып» тақырыбына ауызша әңгіме құрастырудың сұрақ-
жауап түрін көрсетейік. ... ... Кім ... ... не? ( ... Ал ... қалай аталады? (Ол-парта).
сияқты болып келеді, осындай сұраулар ... ... ... бор, ... ... соң мұғалім осылардың барлығы «Сынып заттары» екендігін
ескертеді.
- Мына затты кім ... ( Ол – ... ... не істейді? ( Бормен жазу жазады).
- Үстел үстінде не жатыр, ... кім ... ... үстінде кітап
жатыр).
- Үстел үстінде тағы не ... ... ... тағы дәптер,
қарындаш, бор,өшіргіш,сызғыш жатыр)
Енді өздерінің парталарындағы заттары: қарындаш, қалам, дәптер, ... ... ... ... Олардың «Оқу жабдықтары » ... ... ... не үшін ... ... ... сол жағымыздағы қабырғада неше терезе бар ? (Біздің сол
жағымыздағы қабырғада төрт терезе бар).
- Терезелерден жарық қалай ... тұр ? ... ... ... Біздің оң жағымызда не бар ? (Оң жағымызда есік бар).
- Алдымызда не бар ? (Алдымызда ... ... ... біз не ... ? (Оған біз жазып үйренеміз)
Осыдан соң балалардың көңілі сыныпта неше терезе, неше ... тағы ... ... ... ... ... балалардан оң жақта немесе сол жақта
тұрғандығы сұралады. Сонымен қатар балалар терезенің, ... тағы ... не үшін ... ... тиіс.
Қорытындысында мына сияқты әңгіме құрастырылды:
«Біздің сынып»
Біздің сыныпта парта, үстел, орындық, ... ... ... ... ... ... бор, ... сызғыш жатыр. Біздің үстел
жағымыздағы қабырғада төрт терезе бар. Терезелерден жарық жақсы түседі. Оң
жағымызда есік бар. Алдымызда тақта тұр. Оған біз ... ...... ... ... ... ... мақсаты: Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту, сөздік
қорын жетілдіру.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар ... ... ... ... маңызы: Оқушылардың байқағыштық қабілетін жетілдіріп, олардың
қиялын дамыту.
Сурет бойынша ... ... ... ... келтіруге
болады.
Алдымен «Қияр мен қырыққабаттың суға баруы» тақырыбына байланысты
тақтаға төрт сурет ілініп қойылды. ... екі ... ... бірлескен
түрде суреттегі оқиғалар бойынша ... ... Қияр ... ... ... суға ... Қырыққабаттың шешініп жатуы,
Кеш батса да, қырыққабаттың әлі ... ... ... ... ... мағыналары түсіндірілді. Екі оқушыға суретте тағы
қандай оқиға ... ... айту ... ... ... тегі ... оқушы қияр мен қырыққабаттың суға келгенде күннің ыстық екенін,
олардың ыстықтап суға ... суға көп ... ... батқанын,
қырыққабаттың көп және қалың болғандықтан кешке дейін шешініп үлгермегенін
айтты. Екінші, ... ... тегі ... қырыққабатттың қиярға
көмектеспегенін, достардың арасында ... ... ... ... ... дос ... жөнінде айтты.
Сонан кейін оқушылар достық туралы өз ойларын ортаға ... іс- ... ... ... ... Мұғалім, әрбір оқушының пікірін
тыңдап, достық жөнінде ой қорытындылады. Кейінірек, ... ... ... ... ... ... тірек сөздер ретінде суға
бару, ұзақ шешінді, қиярдың жаурауы, кеш батты ... ... ... ... ... тапсырды.
Оқушылар осындай тапсырмаларды орындауға дағдыланған кейін,
тапсырмаларды ... ... ... ... айтуға үйрету керек.
Мұндайда өмірде кеңінен орын ... ... ... ... құратыудың да
маңызы зор. Мысалы, оқушылар «Дүкенде» тақырыбында ... ... ... болады. Мұнда оқушылардың бірі- сатушы, екіншісі- сатып алушы ... ... ... ... ... ... дағдыларын жетілдіреді.
Осындай тапсырмалар орындағаннан кейін сұрақтарға дұрыс жауап
беруге, кішігірім мәтін құратыруға ... ... ... ... ойын ... ... сыныптасының сөзін тыңдауға үйренді.
4-тапсырма. Өзіннің досыңның жақсы қасиеттерін ата.
Оқушылар өзінің досының ... ... ... ... ... ... ... болатынын түсіндіреді.Басқа
сыныптастарымен достық жөнінде пікір алысып, өздерінің ойларын ... Сен ... ... көмектесесің?
Бұл тапсырманы орындау барысында оқушылар ... үйде ... ... ... ... ... сөйлеуге
жаттығады.
6-тапсырма. Қандай үй жануарларын жақсы көресің.
Мұндай тапсырманы орындау барысында ... ... ... ... ... ... үй ... жақсы
жақтарын айтуға тырысады.
Сонымен қатысымды-ақпаратты сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдірді;
- Оқушыларды мектепке ... ... ... ... ... сөйлеуге
үйретті;
- Өз ойларын сынып алдында қысылмай айтуға дағдыландырды;
- Оқушылардың өзара сөйлесуіне, өзара пікір алысуына ... ... ... ... ... ... құрауға дағдыландырды.
2. Қатысымды-ауызша сөйлеу деңгей «Әліппе» кезеңінде іске асады. Бұл
деңгейде оқушыларға жаңа әріпті таныстыруға байланысты диалогтық оқыту ... ... ... алуан түрлі тапсырмалар, пайдаланылады.
Бастауыш мектеп оқушылары сөйлеген сөздерiнде ... ... ... ... ... орай дұрыс пайдалануға, ... ... ... ... Сабақ үстiнде оқушылар дайын үлгiге
қарай мәтiн құрастырады, оның ... ... ... ... өз ... айтып бередi, дайын үлгiге қарап тақпақтар, қарапайым
жұмбақтар, жаңылтпаштар шығарады. ... ... ... ... ... осы проблеманы шешудi талап етiлдi. Алдарына қойылған
проблеманы шешу барысында оқушылар шығармашылықпен жұмыс ... ... ... ... - проблемалық сабақ түрiнде ... ... және ... ойындарға құрылған сабақтар да қолданылды.
Мұндай сабақтарда оқушылар шығармашылық, iзденiмдiк әдiс ... ... Бұл ... қалыптастыру үшiн интерактивтi әдiстер қолданылған
сабақтар өтiлдi. Осыған орай ... ... ... ... ... Жұмбақтың шешімін табыңдар.
Тапсырманың мақсаты: Оқушылардың ауызша ... ... кез – ... ... ... ... ... тиімділігі: Оқушылар заттарды дұрыс суреттеуді
үйренеді, осыған орай олар мәтін құрастыруға дағдыланады.
Тапсырманың маңызы: ... ... ... ... қоюға дағдыланады, екіншіден, осы ... ... ... ... ... ... ... суреттеу арқылы қиялы дамиды.
Оқушылар осы тапсырмада ... ... ... ... атын ... оның ... ... Мысалы, допты жасырып тұрған оқушы алдымен
доптың түрiн, ... ... ... Қалған оқушылар жасырған
балаға сұрақтар беру арқылы оның не зат екенiн табуға тырысады. Бұл ... бала ... пiкiр ... ... ... жауабы не екенiн ... оны ... ... ... ... ... тапсырмалар
арқылы ауызша сөйлеу дағдылары ғана қалыптасып қоймай, сонымен қатар
олардың ... ... ... ... қызығушылықтары артты.
Тапсырманың бұл түрi әсіресе кіші ... ... өз ... ... бiр ... не ... көзқарасын құрметтеуге, сол
көзқарасқа өзiнiкi дұрыс болса, ... шығу ... ... ... ... ... төмендегiдей үлгіде өтті.
Алдымен тақтаға бір оқушы шығып, оқушыларға өзінің ойлап тұрғанын
жасырады. ... ... ... ... күні ... ... ... сабақ үстінде мұғалімнің нұсқауымен орындайды.Мысалы,
- Бірінші оқушы: Балалар мен ... ... бір ... ... ең ... ... ... Оның белгiлерiн айт,- деді сыныптағы қалған оқушылар.
- Ол көзге көрiнбейдi, қолға iлiнбейдi, сатып алуға болмайды, ... те ... ... ... ... жұмбақтың жауабын табу үшін біраз уақыт үндемей
ойланып отырды. Сонан кейін олар өздерінің пікірлерін айта ... Ол ... жел,- дедi ... Азат ... оқушы.
Азаттың пікіріне басқа оқушылар келіспей, өздерінің көзқарастарын
білдірді.
- Жоқ, самал жел ... ол ... дедi ... ... Жоқ,- дедi ... бір ... найзағай көрінеді ғой, ол емес.
- Ендi не?- деп оған басқа сыныптағы жолдастары ... ... ... Ол бiлiм емес пе?, - деді оған ... ... Неге олай ойладың?, - деді Меруерт.
- Бiлiм көзге көрiнбейдi, қолға iлiнбейдi, сатып ала алмайсың. Менiң
айтқаным дұрыс қой.
- Жоқ.
- Неге? ... ... ... ... ... қолға ілінбейді
ғой.
- Ол емес.
- Сонда ол не болды?
- Ол-уақыт. Уақыт бiлiнбей жүредi, сенi күтiп тұрмайды ғой.
Бұл ... ... ... ... ... сұрақтар беріп,
жұмбақтың жауабын бiрлесе отырып тапты. Мұндай тапсырмалар ... ... айту ... ... ... ... қарсы өз ойларыңмен әңгіме құрастырыңдар.
Тапсырманың мақсаты: Оқушылардың монологты және диалогты
сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.
Тапсырманың тиімділігі: ... ... ... ... ... осыған орай олар мәтін құрастыруға дағдыланады.
Тапсырманың маңызы: Мәтіннің мазмұнын талқылауға дағдыланады,
өз ойларымен әңгіме құрастыруға үйренеді.
Сабаққа арнайы ... ... ... алып ... оны оқушыларға оқып
берілді. Оқушылар мәтiннен түсiнбегендерiн сұрап ала ... ... ... басқа бiреуден қысылып, сөйлей алмау, қате болып қалады деп
қорықпау қасиеттерiн жөндеуге көмектестi. Осы тәсiл арқылы ... өз ... ... ... ... ... Мысалы, оқушыларға мынадай
мазмұнда мәтін берілді:
«Бұлақ»
Біздің ауылдың маңында бұлақ ағып ... ... суы ... Бұлақ бірнеше жылдардан бері қараусыз қалып, тазаланбаған. Жан –
жағына ... өсіп ... ... мазмұнына қарама – қарсы мағынада әңгіме ... ... ... ... ... ... ... құрастырды:
Біздің ауылдың маңында бұлақ бар. Бұлақтың суы ... ... ... ... ... ... ... таза ұстайды.
Мейірбек Самат деген оқушы: Бұлақтың суы таза болуы керек.
Себебі, бұлақтың суымен ... ... ... ... ... ... ... Сәкен деген оқушы: Бұлақ көрсең – көзің аш деген
сөз бар. Сондықтан балалар мен үлкендер ... ... ... ұстауы керек.
Оқушылар осындай тапсырманы орындау барысында мәтіннің мазмұнына
қарама – ... ... ... ... Бұл ... оқушылардың өз
сөздерін дәлелді айтуға жәрдемдеседi.
3-тапсырма. Мына сөздерді қатыстырып ... ... ... ... ... жуа, ... тор, ... сөздері іріктеліп алынды,
Оқушылар осы сөздерді қатыстырып мынадай сөз ... ... ... ... ... торға салды, үйге жетті, жақсылап жуды.
Бұл сөз тіркестерінен оқушылар төмендегідей мазмұнда ... ... ... енді өсіп ... ... ... Тапқан олжаларына олар
ерекше қуанды. Жуаны теріп өздерінің торларына ... Кеш ... ... жетті, Алып келген жуаларын жақсылап жуды.
Бұл сөйлемдерден оқушылар төмендегідей мәтін құрастырды:
Қыр басында
Балалар қырдан енді өсіп тұрған жуаны ... ... ... ... ... Жуаны теріп өздерінің торлрына салды. Кеш қарайғанда шаршап-
шалдығып үйлеріне жетті, Алып келген жуаларын жақсылап жуды
Мұндай тапсырмалар ... ... ... жете түсінуіне,
сөздерден сөз тіркестерін құрауға дағдыландырады
4-тапсырма. ... ... ... ... сөз ... сөздерден
сөйлем құрату.
Бiр сөз берiп, сол сөздiң ... ... сөз етiп ... ... Б А Л ... ... ... алды.
Бұл тапсырма оқушылардың логикалық ойлауын, сөйлемді дұрыс құрау
дағдыларын жетілдірді.
5-тапсырма. Төменде берілген сөздiң әр ... ... сөз ... сөздердi қатыстырып сөйлем құра.
Мысалы:
О – Қ – У – Ш – Ы
Оқу, қуыршақ, уық, шырша, ыдыс т.б.
6-тапсырма. Сөздерге ... ... сөз ... түрi берiлiп, оқушыларға сол ... өлең ... ...... емен – кеме; айды – сайды; алды- ... ... ... ... ұйқас сөз табу керек. Мысалы, сан – сән, қал
– бал т.б.
Мұндай тапсырмаларды орындау барысында оқушылар сабаққа ... ... ... ... Бұл ... «Әліппеден»кейінгі
кезеңде іске асады. Мұнда қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... интерактивті, ойын әдістері де
қолданылады. Мұнда оқушылар бітпей ... ... ... ... ... ... ... құрастырды. Мәтін бойынша диалог құрады.
Сынып алдында қысылмай саспай сөйлеуге,өз ойын ... ... ... ... ... пікір айтуға ізденімпаздықпен жұмыс
жасау ... ... ... ... ойын жалғастыратын, бiтпей ... ... ... сөйлеу дағдылары қалыптасады. Бұл деңгейге арналған
тапсырмаларды оқушылар дайын үлгiсiз мәтiн құрастырып, ... ... ... дағдыларын жетiлдiредi. Оқушыларға арнайы дайындалған
үлгiде тапсырмалар берiледi. Оқушылар сабақта ... ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды шешуге
белсене қатысады. Мұғалiм сабақта бағыт-бағдар ... ... ... ... ауызша сөйлеу дағдысын жетiлдiруге арналған тапсырмалар
берiлдi. Сондай-ақ сабақ үстiнде ... ... пiкiр ... сөздерiн анық және толық жеткiзуге арналған тапсырмалар берiлдi.
Бұл диалогта оқушылар бiр-бiрiмен ... ... ... ... дәлелдеуге ынталанды. Талас туғызатын жағдаяттарды ... ... ... ... ... ... ... тiлiнiң
заңдылықтарын үйретiп қана қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту, сөздік
қорын жетілдіру.
Тапсырманың ... ... ... оқиға бойынша мәтін
құрастырады.
Тапсырманың маңызы: Оқушылардың байқағыштық қабілетін жетілдіріп, олардың
қиялын дамыту.
2 –тапсырма.
Тапсырманаың ... ... ... сөйлеу дағдыларын дамыту, сөздік
қорын жетілдіру.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар ... ... ... ... ... ... байқағыштық қабілетін жетілдіріп, олардың
қиялын дамыту.
Оқушыларға мәтін беріліп, осы ... ... ... ... ... патша бәйге жариялапты. Бір қазан суды қайнаттырып:
- Осы суды кім ішіп қойса, көп сыйлық ...... ... ... соң бірі ... қып-қызыл ошақта сақырлап тұрған қазанды
көріп қорқады. Қоян келіп, қазанды тік көтеріп алып:
- Ыстық ішуді жаным сүйеді, — деп жан-жағына ... ... соң ... тізіліп тұрған аңдарды жағалап жүріп:
- Мінеки, достарым, ... ... су, ... ...... ... шығады.
Қоян аңдарды түгел аралап шыққанша, қазандағы су да суып қалады. Сонан
соң қоян суды ... ... ... ... ... Шошынған аңдар
ауыздарын ашып, көздеріп жұмыпты.
Ал алданған арыстан қоянға көп сыйлық ... ... ... ... шығармашылдық жұмыстар жасады:
- Балалар пікір-талас құруға дағдыланды.
- Олар пікір-талас арқылы сөйлеуге дағдыланды.
- Тапсырмада берiлген ... ... ... өзiндiк пiкiр айтуға
тырысты.
Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... зор. ... ... арқылы оқушылар екiншi адаммен
әңгiмелесуге, айтылып тың тақырып бойынша ары қарай жалғастыруды үйрендi.
Тапсырманы орындау арқылы ... ... ... ... Ауызша сөйлеуге дағдыланды.
2. Өзi құрастыратын мәтiннiң жобасын жасауға ... ... ... бастады.
4. Екiншi адаммен сұхбат жүргiзудi үйрендi.
Мыс:
3-тапсырма. Бiр сөздiң құрамынан әрiптердiң орнын ауыстырмастан басқа,
бiрнеше сөз шығаруға бола ма? ... ... ... (Жан, у, ар, темiр, қаз,
ық). Жануар, темірқазық.
4-тапсырма. Тез ... ... ... буындарының орнын өзгерткенмен
мағынасы өзгермейтiн сөздердi атаңдар. ( баба, мама ... ... оңға ... ... - бiр ... ал оңнан солға қарай –
басқа мағына ... ... ... ... – қысым, тарақ – қарат).
6-тапсырма. Төмендегi берiлген ... ... ... ... Ол үшiн
көп нүктелердiң орнына қажеттi ... ... ... ... бұл не өзi? Құс па, аң ба? ... пе, әлде өзен бе? Жоқ, әлде ….
Иә, ойланып көрiңiз, мұнда бәрi-бәрi бар.
Қар... ... ... ... ... ... ... ... әрбiр жаңа инновациялық амал-тәсiлге негiзделген
сабақтарды дұрыс ұйымдастыру нәтижесiнде ... ... ... деңгейлерi мен негiзгi белгiлерi анықталды.
2.3 Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру
әдіс- тәсілдері
Қазiргi ... ... ... ... жеке ... ... түрлi жаңа инновациялық амал-тәсiлдер мен әдiстер
қолданылуда. Бұл - ... ... ... алып келе ... ... ... ... педагогика оқушы мен мұғалiмнiң арасындағы
қарым-қатынас белсендi, оқушылардың сабақта бiрiн-бiрi ... ... ... ... обьект емес, субьект түрiнде қаралуын қарастырады.
Активтi педагогика ... ... ... ... ... мен ... ... сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда
С.Рахметова төмендегі тұжырымы ... ... ... ... Сөз ... және ... жұмыс.
3. Байланыстырып сөйлеуге үйрету жұмысы.
Әдіскер–ғалым осы жұмыстар өзара ... ... ... «Бұл ... бір–бірімен байланыстырыла қатар жүргізіледі, –
дейді одан әрі ғалым, әсіресе байланыстыра сөйлеуге ... ... ... ... ... дағды, шеберліктері ұштасады, яғни ойлау,
жүйелеу, мәтін құрастыру, материал жинау, сондай–ақ графико–орфографиялық
шеберліктері іске асырылады» ... осы ... ... ... оқушыларының ауызша сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруда негізгі жүйе ретінде басшылыққа алынды. Сонымен
қатар, бұл жүйе тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... ауызша сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруда жаңа инновациялық амал-тәсiлдердi іздестіріп, ... ... ... ... ... ... мынадай
технологиялар арқылы қалыптастыру ұтымды екені тәжірибе жүзінде дәлелденді:
1. Диалогтық оқыту технологиясы
2. Ойын технологиясы
3. Пікірталас технологиясы
4. Кейс ... ... ... ... ... технологиясы ( технология грек ... tache ... өнер және loqos ― заң, ... дегендi бiлдiредi) ― оқушылар мен
мұғалмнiң шешiмдi бiрге iздеуiн, оқыту процесiнде өзара ... ... ... ... ... ойын, көзқарасын ... ... ... жаңа ... ... ... ... оқыту процесiнде диалогтық ... ... әдiс - ... ... орыс және шет ... мен әдiскерлерi арасында түрлiше көзқарастар, ... осы ... ... ... ... ... ... оқыту амал-тәсiлiн пайдалану заңдылықтарын, оның өзiндiк
ерекшелiктерi М.М. Бахтина, И.Е. ... В.И. ... С.Ю. ... ... еңбектерiнде қарастырылған.
Диалогтық оқыту технологиясының белгiлерiне:
1. Бiр ... ... ... ... мен пiкiрлердi қарастыру;
2. Мұғалiм мен оқушының арасындағы өздерiнiң пiкiрiн дәлелдеуге,
нақтылауға арналған ... ... ... ... ... ... өзiндiк ойлауы мен өзiндiк көзқарасын, оқушының жеке ... ... ... ... пiкiрталастық көзқарастардың көп болуы;
5. Диалогтар арқылы оқушыға беймәлiм ақпараттарды, сөйлесу формалары ... ... ... ... ... ... арналған түрлi тапсырмалар
беру жатады. Қатысымды-ақпаратты деңгейдiң мақсаты ... ... ... ... тiлдiк заңдылықтардың өзiндiк
ерекшелiктерiн меңгерту, үйрету және соның барысында оларды ауызша ... ...... ... ... ашу ... ... диалогтық оқыту технологиясы негізінде жүргізілді. Бұл
деңгейде оқушылар сұрақ қоюға, сұраққа жауап ... өз ойын ... ... тұруға, сөйлеуге үйренеді. Диалогтық оқыту технологиясы ―
оқушылар мен мұғалмнiң шешiмдi ... ... ... ... ... ... қатынаста болуын, бiр-бiрiнiң пiкiрiн, ойын, көзқарасын
сыйлауға, құрметтеудi қажет ететiн жаңа ... ... ... ... ... оқытудан мынадай ерекшеліктері бар:
1. Оқушылардың бiр тақырыпқа ... ... ... мен пiкiрлер
білдіру;
2. Мұғалiм мен ... ... ... ... ... арналған өзара сыйласымдыққа негiзделген ерекше қарым-
қатынас туғызу;
3. Оқушының өзiндiк ойлауы мен өзiндiк ... ... ... ... ... ... өзара пiкiрталастық көзқарастардың көп болу;
5. Диалогтар арқылы оқушыға ... ... ... формалары
мен үлгiлерiн үйрету;
6. Оқушылардың сабақта ... ... ... әрекетiн белсендiру.
Диалогтық оқыту технологиясына негізделген сабақтарда оқушылар бір-
бірінен сұрауға, өз ойын ... ... ... ... ... жүйесі оқушылардың өзіндік
психологиялық ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... ... оқушылар мынадай тапсырмаларды: «Өзара
диалог жүргізу», «Досыңнан сұқбат ал», «Моделмен жұмыс» ... ... ... ... ... ... бір ... бойынша
(өзінің жанұясы,үй жануарлары туралы т.б.) , суреттердегі ... ... ... ойын, пікірін жеткізуге үйренді. «Досыңнан сұқбат
ал» тапсырмаларында ... ... ... ... кім болатыны,
иектеп және сыныптастары және т.б. мәселелер ... ... ... қоюды,
қойған сұрақтарына жауап алуды меңгерді. «Моделмен жұмыс» ... ой ... ... ... ... ... ... Мен...., Сен... моделіне негізделген тапсырма.
Сабақтың тақырыбы: Сөйлем ұғымын оқушыларға ... ... ... сөйлем туралы түсінік беру. .
2) Балалардың ой-өрісін, ... ... ... ... ... ... ... ұғымталдыққа, әдептілікке тәрбиелеу.
4) Алдыңғы сабақта өтілген балалардың ой, сөз туралы ... ... ... « Мен жанұяда бесінші баламын. Мен оқуды
жақсы оқып, өскенде үлкен азамат боламын. Мен ... ... үй ... Мен ... ... ... ... дос боласың ба? Сен
сабақты жақсы оқисың ба? Сен анаңның айқанын тыңдайсың ба?
Өзіне сұрақ қойылған оқушы сұрақтарға ... ... ... ... ... Оқушыларға бір- бірінің жауаптарын қайталамауы ескертілді.
Тапсырманың ұтымдылығы төмендегідей болды:
- оқушылар сөйлемдерді дұрыс құрастыруға үйренді;
- оқушылардың сөйлем туралы түсінігі қалыптасты;
- ... ... ... ... меңгерді;
- өзара белсенді пікірлесуіне, ауызша сөйлеу дағдыларының қалыптасуына
игі ықпал етті.
Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... ... ... ... тиiмдiлiгiн
көрсеттi:
Сабақ тақырыбы: Сөйлем ұғымын оқушыларға ... ... ... ... ... түсінік беру. .
2) Балалардың ой-өрісін, сөздік қорын, тіл ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
4) Алдыңғы сабақта өтілген балалардың ой, сөз туралы ... ... ... жұмбақтар, буындар, үлестірмелі кеспелер.
Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі.
Мұғалім оқушыларға ...... ... көрсетіп, олардың
аттарын сұрады:
- Бұл не ... ... ... ... Алманы біз не істейміз?
- Алманы біз жейміз.
- Алма тәтті ме, әлде ащы ма?
- Тәтті алма да, ащы алма да ... Енді осы алма ... ... ... сөздер айтайық.
- Қызыл алма, көк алма
- Дұрыс. Енді осы сөздерді бір-бірімен байланыстырып, айтып ... апам ... алма ... алма ... екен. Мен апама рахмет
айттым.
- Балалар, мен ... алма деп бір ... ... ма, әлде ... ... алма ... деген кезде ой түсінікті ме?
- Толық айтқанда ой түсінікті. Балалар, біз ... ... ... ... оның ... ... үйренеміз.
- Алма қайда өседі?
- Алма бақта өседі.
- Алма, бақ, әдемі ... ... ... ... ... ... өседі.
- Сөздер бірігіп, белгілі аяқталған ойды білдіреді. Сөйлем ... ... тұр. ... ... ... ... тұр. Енді
өздеріңнің аналарың жөнінде сөйлем құрастырыңдар.
Сонан кейін оқушылардың өздерінің аналары туралы ... ... ... ... жеке ... ... үшін ... жеке-жеке
сурет салынған қима қағаздар беріп, сөйлем құрастыруды тапсырды.
- Енді қолдарыңдағы суретке ... атын ... оған ... ... тапсырмаларды орындағаннан кейін оқушыларға жұмбақтар жасырылып,
олардың жауаптары тыңдалды.
Көк ала костюм киеді,
Күннің ... ... ... ... ... Сөздер мен дыбыстар.
Сабақтың мақсаты: Сөз, дыбыс ... ... ... ... құралатын құралатын, дыбыстың дауысты, дауыссыз болып
бөлінетіні түрінде түсінік ... ... ... жетілдіру.
Сабақтың көрнекілігі: Ойыншықтар, суреттер, үйлестірмелі материалдар,
текшелер кеспе әріптер.
Сабақтың барысы:
Мұғалім балаларды сабаққа ... ... ... ... ... есік ... да, ... не естігенін сұрайды.
Мұғалім дабылды (Барабанды) соғады да, не естідіңдер деп ... ... ... сендер дұрыс естідіңдер? Бірақ ол дыбыстар біркелкі
ме?
- Дыбыстар әр түрлі болады. Мысалы: А-а десек? Оны ... ... ... ... ... енді бір дыбыстардың айтылуы қысқа.
Мысалы: Д дыбысы. Қане, бәріміз осы екі дыбысты айтып көрейік.
Айырмашылығы қандай? Ол ... ... ... ол ... Енді
осы дыбыстардан сөз құрайық. Топта көргендеріңнен, ойыншықтардың
атарын, заттарды атаңдар.
- Сөз бір нәрсе туралы ұғымды білдіреді. Мысалы қуыршақ ... ... ... Осы ... басқа сөздерді де айтуға болады. Сөз
дыбыстан құралады. Енді Ана сөзін талдайық ... ... ... бар?
- Дұрыс айтыңдар, ана сөзі үш дыбыстан құралған. Келесі сөзді өздерің
ойлап, кезекпен айтыңдар.
- Жеке дыбыс ойлаңдар.
Балалардың ... ... көп ... ... ... жеке ... ... жарысады. Ең аз айтқан бала жеңілген
айыбын өтейді.
Қорыта айтқанда, диалогтық оқыту технологиясында ... ... ... ... ... бүкiл сабақ бойы жүредi. Бұл оқушылардың
ауызша сөйлеу ... ... ... ... арттырып,бiлiмдерiн
толықтырды.
Интерактивті әдістер арқылы өтілген сабақтар оқушыларға еркiндiк
беруiмен құнды. ... ... ... ... ... танымдық,
қатысымдық байланысқа түседi және осы арқылыолардың ауызша сөйлеу дағдылары
жетіледі. Бірінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын ... ... ...... ... белсендi iс-әрекеттер
жасап, өтiлген материалдарды және алдарында тұрған тапсырмаларды ұжым болып
шешеді, бiрiн-бiрi оқытады,бір-біріне ... ... ... ... өздігінен ізденуіне, олардың танымын және оқу
әрекетін ... ... ... ... ... мен жеке тұлғалық ... ... ... ... ... игі әсер ... Оқыту эксперименті кезеңінде
интерактивті әдістердің ішінен:
1. Ақыл- ой шабуылы әдісі
2. Сөз жарысы әдісі
3. «Тез тап» ... ... ... ойындардың ұтымдылығы айқындалды.
Ақыл-ой шабуылы әдісінің оқыту эксперименті кезінде екі ... ... ... ... ... таза параққа белгілі бір
зат не құбылыс туралы өздерінің не ... сол ... не ... қатысы
бар сөздерді жазды. Кейінірек өзінің жазған ... ... ... ... ... сөздердің мағыналарын сыныптастаына
ұғындырады.Екінші түрінде қысқа мерзім ішінде туындаған идеяларын ... ... ... таза ұстау керек деген сұрақ қойылып, оқушылар өзі
сұрақ төңірегінде өздерінің идеяларын жазады. Ролдік ... ... еніп сол ... жақсы қасиеттерін өзіне сіңіруге тырысады.
Ролдік ойындар арқылы оқушылар өзара ... ... ... ... Бұл ... ... ... қасиеттерін
дамытады. «Тез тап» дидактикалық ойынында оқушылар ... сөз ... ... шарты: Алдыңғы айтылған сөздің соңғы дыбынан келесі оқушы
жаңа сөз ойлап табуға тиіс.Мысалы, ............ – зәру ... – еден ... сөздерді айтуға жарысады. Мұндай әдіс оқушылардың тілін
дамытып, лексикалық тіл байлығын жетілдіреді. «Сөз ... ... әріп ... неғұрлым көп сөз табуға ... ... ... сөздік қорын молайтуға оң ықпал етеді. Оқушылар сыныптастарынан
жаңа сөздерді үйреніп, мағыналарын ұғынады. «Сөз жарысы» әдісі оқушылардың
эвристикалық ... ... ... тез ... ... ... ... «Қ» дыбысы мен әріпін меңгерту
Сабақтың мақсаты:
1)«Қ» дыбысы мен әріпін таныту, «Қ» дыбысының дауыссыз дыбыс екенін, баспа
және ... ... ... «Қ» ... ... жаңа сөздерді оқыту арқылы оқушылардың білімі мен
тілін ... ... ... ... ... ... кездесетін сөздерді тез әрі көп табу. Ол ... ... Ол мал ... ... Бұл шөп шабу құралы
Қо-зы Қойдың ... ... ... ... киетін бас киім
Тор-пақ Сиырдың ... ... ... ұтымдылығы төмендегідей:
- оқушылар өтілген материалды сапалы меңгереді;
- балалардың сөздік қорлары молаяды;
- сөздердің мағыналарын жете түсініп, кейінірек сөйлер сөздерінде орынды
пайдалануға дағдыланады;
- ... ... ... ... ... ... ... жетіледі.
Оқыту үрдiсiнде ойындарды қолдану жолдарын қарастырып, әдiстемелiк
негiздерiнiң қалыптасуына үлес қосып, ... ... ... еткен,
теориялық және әдiстемелiк тұрғыдан зерттеп, оқыту технологиясы болып
қалыптасуына ... ... ... ... М.Жазыбаев,
Ә.Нағашыбаева, Р.Нұртазина, Ш.Таубаева, ... ... ... ... Р.Кенжебекова, Б.А.
Нарқұлова өз үлестерiн қосты [92], [93], [94], [95], [96], [97], ... [100], [101], [102], [103], [104] ... ... ... жер жүзі ... ойнайды.Оларды ойынға
итермелейтін қандай күш ... ... ... ... алуан түрлі пікір
айтқан. Мысалы, ойын әрекетiн жүзеге ... үшiн ... ... ... күш
болуы қажет (бұл жерде энергиялық күштi бiз баланың ... ... ... тұрғысында түсiнемiз). Балалар осы энергиялық күш
негiзiнде ойнап, қанағаттанады.
Ойын - адамдар генiнде қаланған ... ... ... ... өмiр ... ... ... қимылын қайталайды, сол
арқылы өмiрге қажет қимылды, iс-әрекеттi және ойлау, сөйлеу ... ... ... ... ойын - бала ... ... ойын ... шарықтайды, олар ойнау процесiнде «басқа
әлемге» енедi.
Ойындар - белгiлi бiр бiлiмдi, iс-әрекеттi үйретушi ... ... ... ... ... ... ... мен стратегиясын
үйреткен. Кейiнгi ... ... кең ... ... ойын түрiне
жатқызылды.Мұндай мысалға қазақ халқының аударыспақ, жамбы ату ... да ... ... [70],т.с.с.
Демек, ойындарды бастауыш мектеп оқушыларын белгiлi бiр іс-әрекетке
үйрететiн құрал етiп ... ... ... ... кіші ... ... ... дағдыларын қалыптастыру үшін ойындарды ... да ... ... ... ... ... ... қолданылған ойындар оқушылардың ... ... ... ... ... ... олардың
сыныптастарымен, жалпы қоршаған ... ... ... ... ... ... меңгеруге әсер етеді.Бұл тұрғысында ... ... В ... игры у ... ... ... мыслить самостоятельно, развивается внимание, стремление
к знанием. Увлекшись дети не замечают, что учаться: познают, запоминает
новое, ... в ... ... ... ... ... ... фантазию. Даже самые пассивные из детей включаются в
игру с огромным желанием, прилагая все ... ... не ... ... игре » ,- деп ... тақырыбы: Буын
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыру.
Бір-біріне көмектесу қасиетіне тәрбиелеу.
Көрнекілігі: аңдардың суреттері, 1-10 ... ... ... ... ... ... Үй тапсырмасын сұрау
Жана сабақ . Балалар біз ... ... ... бәріміз автобусқа отырайық
Саяхатымызды әнмен бастайық. «Айгөлек» әнін ... ... Аю ... көтеріп тұр. Тоқтаймыз ба?
Ол қолына түрлі-түсті шарлар ұстап тұр. Ол шарларда сыз, -ғыш, қа, ... -тап, ... -гіш, ... т.б ... жазылған.Балаларға табуға оңай
болу үшін бір сөзді бірдей түсті шарларға жаздық. Осы сөздерді ... ... Оқу ... тағы ... ... Аялдамадағы Түлкіге көмектесейік.
а
а * ... * * ... * * * ... ... ... а-та, ... а-ра-ла т.б.
3 Аялдамада ит қолына ... ... тұр. Кім ... не? ... біз осы ... буындардан бірнеше сөздер құрастыруымыз
керек.(құлақ, лақ, салақ, құрау, ұл, т.б.)
4 Аялдамада тоқылдақ ... ... ... біз ... ... жоқ етеміз,
Жоқ, жоқ, жоқ.
5 Аялдамада мысық жылап тұр. Сөздерінің әріптері ұшып кетіп оқи ... ... ... ... о*ыр, ... қа*аз, саба*, та*та, а*а*.(ө,т,е,ғ,қ, қ, д, м.)
6 Аялдама. Үйге келдік.
Сабақтың тақырыбы: С дыбысы мен ... ... С ... мен оның әріп таңбасымен таныстыра отырып,
дидактикалық материалдарды пайдаланып, балалардың ... ... ... ... С дыбысы бар сөз, сөйлем табуына назар аудару.
Көрнекілік ретінде кеспе әріптер, әріп ... ... ... ... қай ... ... өзгерістер болады?
Құстар жайлы не байқадыңдар?
Күз айларын атаңдар.
Апта аттарын кім айтады? Аптада «С » дыбысынан басталатын қанша ... с ... ... ... ... дыбыс ?
-Неліктен дауыссыз?
-С дыбысына байланысты кім кім тез сөздер ... ... Жоқ ... бас ... та, ... ... ... тұр бойында.
(Сызғыш)
Сызғыш сөзіне дыбыстық талдау жүргізіледі.
Ойын: «Сөйлемді толықтыру»
1. Өзімнен кіші бауырым..................(сіңлі)
2 Қыз құлағындағы әшекей................(сырға)
«Орамал тастамақ » ойыны, ойын ... ... ... әріп ... ... ... ... лақтырылады. Қағып алған бала сөз ойлап келесі
балаға тастайды. Ойын осылай жалғаса береді.
2-Сабақ.
Сабақтың ... «Е» ... мен ... ... 1.«Е» ... ... ұғым қалыптастыру.
2. Баланың тыңдау, есте сақтау қабілетін арттыру.
3. Инабаттылыққа, сыйластыққа үйрету.
Сабақ түрі : Аралас ... ... ... ... ... кезеңі: 1.Сәлемдесу
2.Түгелдеу
3.Оқу құралдарын тексеру .
2. Үй тапсырмасын тексеру:
1. «Аңдар » ... ... ... ... екі ... ... жарыс ретінде «ң» әріпі
кездесетін сөздерді сұраймын.
Жаңа сабақ.
1. «Е » әріпін ... жаңа ... «Е» деп ... ... ... ... ... ортасында, соңында кездесетінін мысалдар
келтіру арқылы көрсеткен. Оқулықта мысал ... ... ... Әр ... ... ... қанша «е» әріпі кездесетінін,
орналасу орнын анықтаймын.
2.«Емен » мәтінін 5-6 оқушыға кезекпен оқытамын. 5-6 оқушыдан мазмұнын
сұраймын.
3. ... ... ... ... ... ... ... Буынға бөлейік.
Сабақтың мақсаты: (а) сөздердің бір быуыннан да, көп ... ... ... неше ... ... ... буын боатынын түсіндіру.
б) буындық белгіні қол жаттықтыру дәптеріне жаздыру.
в) ойын ... ... ... үлгі құралы- қыз баланың суреті, текшелер,
ойын, ... ... ... ... ... қарап ат қою, қыз баланың есімі- Сара.
- Енді, Сара неше ... ... ... ... көрейік. Са-ра.
- Бірінші буынын кім айтады?
- Бірінші буыны Са.
- Екінші буыны –ра.
- Дұрыс. Екі буыннан тұрады. ... екі ... ... бар. Дауысты
дыбыс жеке өзі ғана бір буыннан ... ... ... а-па, а-та, ... ... ... екі топқа бөлу.
- Бірінші буынды көрсетемін, сендер жоғалған буынды ... ... ... ... ... буынды табу. Қай қатардағы топ бұрын
аяқталса, сол топқа бір-бірден ойыншық қойылыды.
- Ал енді ойынымызды ... ... , бө- .. не, қар- .. , ... ... , тар- .. , кө- ... , ... бүр- ... ... ... ... ... түсті жалауша беріледі.
- Балалар, енді мына сызбаға қарап ... ... ... санын тор көзге жазайық.
Қарлығаш
Қол жаттықтыру жұмысы.
Тақтаға текшелер мен сөз ... әр ... ... ... ... сөзі ... ... жазылады: көк, қызыл, көк, қызыл.
- мына сызбаның көшірмесін дәптерге түсірейік.
- Бұл өрнек неше торкөзден тұрады.?
- Енді осы өрнектен қолымызды ... ... ... Енді әуе ... ... ... сөз құрау: Ұ-зақ, кө-кек, қар-
лы-ғаш, тор-ғай, тыр-на, боз-тор-ғай.
Осы сөздерді құрастырып сөйлем құрау.
Ұзақ-жыл ... ... ... ... ұшып ... ... Буын ... білімдерін тиянақтау.
Ойыннан кейiн оқушыларда мынадай бiлiктер қалыптасты:
- сұраққа дұрыс жауап ... ... ... ... ... ... жетiлдi;
Бүгiнгi таңда оқушыларға сапалы бiлiм беру үшiн көптеген жаңа амал-
тәсiлдер, жаңа әдiстер қолданылуда. ... жаңа ... ...... ... ... оқыту.
Интерактивтi әдiстер,әсіресе бірінші сыныпта оқушыларға сабақ
үстiнде еркiндiк беруiмен ... ... ... оқушылар бiр-бiрiмен тығыз
танымдық, қатысымдық байланысқа түседi және осы ... ... ... ... ... өзi ... ... ― интеракция, яғни
өзара әсер ету) өзара әсер ... ... ... ... оқушыларының
ауызша сөйлеу дағдыларын интерактивтi әдiстер арқылы қалыптастыруда ―
оқушылар сабақта ... ... ... ... ... ... тұрған тапсырмаларды ұжым болып шешеді, бiрiн-бiрi оқытады,бір-
біріне ... ... ... арқылы өтiлген сабақтарда оқушылардың
үш жақты белсендiлiгi артады:
1. Оқушылардың қимыл ... ... ... ... ... ... ... тұрып, екiншi оқушыдан еркiн
сұрауы;
... ... ... ... микротобындағы нашар оқитын оқушыларға
үйретуi;
• Оқушылар тапсырма бойынша бiр-бiрiмен (өздерiнiң микротаптарында)
сөйлесiп, ... ... ... тапсырманы орындап болғаннан кейiн ... ... ... ... ... ... Оқушылар өзара оқушы-оқушы не оқушы-мұғалім түрiнде бiр-бiрiне
сұрақтар беруi;
• Оқушылардың сабақта өзара пiкiрлесiп отыруы;
• Қиын сұрақтарға қарсы топтың ... ... беру ... ... ... белсендiгiн арттыру жолдары:
• Оқушылар қарсы жақтың пiкiрiне өзiндiк пiкiр айта алу;
• Келiспеген жағдайда өзiнiң көзқарасын дәлелдеу;
• Өзiнiң ... ... ... ... не ... жөнiнде өзiндiк пiкiр бiлдiру.
4. Оқушылардың қатысымдық белсендiгiн арттыру ... ... ... ... ... ... тiлдiк қатынасқа
шығуы;
• Жауаптарын бiрге жоспарлауы;
• Сөйлеген сөздерiн нақты әрi қысқа жеткiзуi;
• Айтар ойларының әсерлi болуы;
• Сөйлеген сөздерiнiң ... ... ... ... ... ескерiледi.
1. Интерактивтi әдiстер қолданылған сабақтарда сыныпты екi немесе
үш, төрт микротоптарға бөлiп, барлығына бiрдей бiр ... не ... ... ... берiлуi мүмкiн. Бұл оқу
бағдарламасына қарай сабақ мақсатын таңдағанда анықталады.
Интерактивтi ... ... Н.К. ... Н.Р.Юсуфбекова, М.В.
Кларин, Г.К. Селевко,В.М. ... ... т.б. ... ... ... ... ... бастауыш мектеп оқушыларының жас ерекшелiктерiн ескере отырып, ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруда
пiкiрталасқа негiзделген және оқыту процесiнде қолданылатын ... ғана ... ... ... оқушыларының ауызша сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруда ... ... ... ... ... үлгілері мен онда пайдаланылатын тапсырма, жаттығу үлгілерін
келтіруге болады.
Пiкiрталас сабақтарында ... ... ... ... ... және ... сөйлеу дағдыларын жетiлдiруге, ауызша
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталды. Оқушыларға тәрбиелiк ... ... ... элементтерi бар шешендiк сөздер, ... ... «Ү ү ... мен әрпі»
Сабақтың мақсаты: Балаларды ү дыбысынмен таныстыру, аталған дыбысқа сөз
ойлату арқылы ... ... ... бiлiмдiлiк: Ойын арқылы ойлау қабілетін дамыту.
ә) дамытушылық: ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру.
б) тәрбиелiк мәнi: Құстардың ұясын бұзбауға, оларды сүюге тәрбиелеу.
Өткiзу ... ... ойын ... ... баяндау,
жаттықтыру әдiсi.
Көрнекілігі: суреттер, кеспе әріптер.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру. Оқушыларды түгелдеу, ... үйге ... ... ... Оқушыларға сұрақтар
берiп, өтiлген материал туралы жауап алады.
Ұйымдастыру кезеңі: - Балалар, бір-бірімізге тілек айтайық.
Жаңа сабақ:
- Балалар, бізге бүгін ... ... ... ... туралы не
білесіңдер?
- Үйрек бізге көптеген жаңалықтар ала келіпті.
- ... ... ... ... қай дыбыс бірінші естіліп тұр?
- Ендеше, бүгін «Ү» ... ... ... ... ... Ү дыбысы бар сөздерді айтайықшы.
- Үй, үкі, күз, күшік, күрек, сүзбе т.б. ( ... ... ... ... сәті: Тербеледі ағаштар,
Алдымнан жел еседі.
Кіп-кішкентай ағаштар,
Үп-үлкен боп өседі.
Енді, балалар, ... ... ... ... ... ... Алдымыздан бүркіт шықты.
- Сіз сондай биікте ұшасыз қаздың анасын ... ба?- ... ... ... ... ... буынға бөліп, қанша буын бар, қанша дыбыс бар
екенін айтып беріңдер. Содан соң ... ... ... ... -2 ... 6 дыбыс бар .
- Жоқ ,балалар, мен көре алмай тұрмын.
Жүріңдер, балалар, ... ... ... ... шығар.
- Күшік, сен қаздың анасын көрдің бе?
- ... ... ... ... не ... ... мен іздеп
берейін.
- Сүйек, сүт т.б.
- Жоқ, балалар, мен таба алмадым.
Гүл теріп жүрген қыз кездесті.
- Сен ... ... ... ... ... ... ... жауап берсеңдер, мен сендерге қаздың анасының
қайда жүргенін айтып беремін.
- Сұрақтарыңызды айтыңыз, біз ... ... ... ... Өзі ... жері –ду. ( ... ... - бірінші,
«Бүйрек» десек - екінші.
Бұл қайсы әріп екенін,
Біреу айтып берсінші. ( Ү ... ... ... жүріп үйретті.
Су жұқпайтын тонына
Кім біледі.............? ( Үйректі)
Балалар сұрақтарға жауап беру ... ... ... ... ... қорытындылау.
Оқушыларды бағалау.
Сабақтың тақырыбы: Құмырсқа мен көгершін мәтінін оқыту
Сабаққа қажеттi көрнекi құралдар: ... ... ... ... ... ... кестелер.
Сабақ үйге берiлген тапсырмаларды сұраудан басталды. Оқушылардың
барлығы бiр-бiрiмен ... ... ... тырысты. Үй ... ... ... мәтiннiң жоспарын берiп, мәтiн жазуды
тапсырдық.
- Балалар, мәтiннiң аты ... мен ... ... ... ... ... атауларына қарап, мәтiн жазыңдар:
1. Құмырсқа суға ағады.
2. Көгершiн құтқарады.
3. Көгершiн құс торушының қолына түседi.
4. Құмырсқа ... ... ... ... ... барып қарасам, бір құс қуысқа қысылып қалыпты. Қанатымен
отынды сабалайды. Қолымды ... екі ... ... ұстап, қуыстан
шығарып алдым. Үйге әкеліп, ... ... ... да, ... жем, су ... кірістім.
Қолға түскен кекілік болсын, құр болсын алдына қойған ... ... Мына құс ... ... ... тәуліктен асты. Алдына қойған жемге
тиісті назар аудармай қойды, ... суды ... ... ... ... сыртқа шығуға талпына берді. Мұны байқаған атам: - Балам, мынауың,
шіл ғой. Ол қолға үйренбейтін құс. ... ... ... сал, — ... кісінің айтқанын істедім. Шілді тордан босатып тоғайға ... ... Пыр етіп ... ... құс ... ағаштың арасына
сіңіп, көрінбей кетті.
Осы тапсырмалар арқылы оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... Бұл тапсырмалардан кейiн
оқушылармен оқулық ... ... ... ... Үйге ... ... оқушыларының сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
тапсырмалары ... ... ... ... мен ... қалыптасты:
а) Оқушылар продуктивтi ойлауға дағдыланды.
ә) Шәкiрттердiң iзденiмдiк қабiлеттерi ... ... ... үйрендi.
б) Балалар өз ойларын дәлелдеп беруге, логикалық жүйелiкпен айтуға
дағдыланды.
в) Жаңа ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, интерактивтi әдiстердi пайдалану нәтижесiнде
бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдылары қалыптастырылды.
4. Кейс ... ... ... ... ... ... әдiсi ... конкретных учебных ситуаций) ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... мектебiнде пайда
болған. Кейс-стади амал-тәсiлi ... ... рет ... ... ... ... ... 1921 жылы оқытудың нақты
жағдаяттар жинағын ... ... ... ... ... ... ... кезде бизнес мектебiнде ғана қолданылып
келсе, бүгiнде бұл әдiс арқылы оқытудың қолданылу аясы кеңiп , ол ... ... және т.б. ... ... ... Қазiр кейс-
стади амал-тәсiлiн педагогикалық оқыту үрдiсiне енгiзу ... ... ... ... ... ... А.М.Зобина, М.С.Керимбаева, В.А. Канн – Калик, Н.Д.Никандров,
Б.Н.Киселева, И.В.Липсина, Г.А.Полонский, ... ... ... [86], [87], [88], [89], [90], ... [93], ... ... ... назар оқушылардың ұсынылған реальды
немесе қиялдық (алдын-ала ... ... ... және ... ... баға ... ... ой-пiкiрiн нақты әрi толық айтып беруi
т.б. шәкiрттiң жеке тұлғалық қабiлеттерiн ... ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруда
кейс-стади амал-тәсiлiн қолдану ― қазiргi бiлiм беру ... сай ... ... өзара тығыз белсендi әрекетiнен тұратын , оқушының сабаққа
деген қызығушылығын туғызатын және оның жеке ... ... ... ... жоспарлайтын педагогиканың жаңа инновациялық
жүйесi.
Кейс амал-тәсiлдерiн пайдалануда мына мәселелер:
1.Оқушылардың ... ... ... ... ... дайындалған
мәтiндер не тапсырмалар беруi;
1. Оқушылардың тапсырмадағы ... ... ... ... ... ... ... өздерiнiң ойларын бөлiсу, бiрге талдау,
басшының оқушылар түсiнбегенде микро ... ... ... бiрнеше микротоптарға бөлiнуi;
4. Әрбiр топтың өзiнiң басшысы ... ... ... ... ... ... ... қатар кейстiк амал-тәсiлде жағдаяттарға байланысты
мынадай бес түрлi пiкiрсайыс ұйымдастырылды.
1. Мұғалiм- ... ... ... бередi.
2. Мұғалiм- оқушыдан пiкiрiнiң дәлелiн сұрайды
3. Оқушы-оқушы рөлдiк ойындар да қолданылады.
4. Мұғалiм оқушыдан өзiнiң тапсырма жайлы болжамын сұрайды.
5. Оқушы-оқушы пiкiр ... ... ... ... ... ол үш түрлi бөлiмнен тұрады:
1. Кейс дайындау бөлiмi
2. Нақты жағдаяттар бөлiмi
3. Кейске кiретiн ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда кейс
мынадай кезеңдер бойынша дайындалды.
1- кезең. Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша ... ... ... ... ... Кейстi түзуге материалдар жинау. Сыныптағы оқушылар саны және
олардың қазақ тiлi ... бiлiм ... мен ... ... ... . ... ... оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын
қалыптастыруға арналған тапсырмаларды жинақтау;
4- ... қай ... ... ... ... кезең.Оқушылардан күтiлетiн нәтиженi болжау.
6- кезең. Нәтижеге қол ... үшiн ... ... ... ... кезең. Бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... ... тапсырмаларды қазақ тiлi сабағына енгiзу.
Кейс амал-тәсiлдерi қолданылған сабақтарда сыныпты төрт
адамнан тұратын микротоптарға ... ... ... ... топтың өзiнiң экспертi болады. Эксперттiң мiндетi
микротаптарға қатысып отырған оқушылардың ... ... ... ... өту. ... жауаптарының дұрыстығы не
бұрыстығын экспертке тексертедi.
2. Жол сiлтеушi- бұл- оқушы тапсырманы басқалардан ерте ... ... ... ... ... ... таба алмай жатқанда дұрыс
жолды айтады.
3. Баяндаушы - бұл оқушы тапсырмада ... ... не ... жағдаяттарға
енiп, басқа оқушыларға түсiндiредi.Өзi ойнап тұрған образдың жүрiсiн
, қимылын , ым-ишарасын айнытпай салу ... ... ... ... доп ... жұмбақ жасырылғанда доптың келбетiн салуы керек.
Қарсы сұрақ қоюшы- бiр оқушы басқа оқушылардың ... ... ... ... ... Бұл ... басқа оқушылар жауап берулерi
қажет. Бұл оларды өз пiкiрлерiн басқа ... ... ... Кейс
сабақтарында берiлетiн тапсырмалар оқушыларды қызықтыруға, ... және ... ... ... ... ауызша сөйлеу
дағдыларын қалыптастыруға бағытталды. Оқушыларға тәрбиелiк мағынасы жоғары
ұлттық педагогика ... бар ... ... ... ... ... оқытудан басты айырмашылығы мұнда
оқушы өздігінен ізденетін, алдарында тұрған ... ... ... ... тек бағыт–бағдар беруші қызметін атқарады. Кейс
технологиясында ... жұп ... та, кіші және ... топтарға да
бөлінеді. ... ... ... ... ... ... топ проблеманы шешуде өзінің пікірін дәлелдейді.
Кейс амал-тәсiлдерiн пайдалануда мына мәселелер:
1. ... ... ... ... ... дайындалған мәтiндер
не тапсырмалар беруi;
2. Оқушылардың тапсырмадағы жағдаятты өздерi талдап, ... ... ... ... ... ... ... бiрге талдау,
басшының оқушылар түсiнбегенде микро сабақтар өтуi;
4. Сыныптың бiрнеше микротоптарға бөлiнуi;
5. ... ... ... ... ... Мұғалiм бағыт- бағдар берушi, бақылаушы ролiнде ойнауы ескерiлдi.
Кейс сабақтарында алдын-ала дайындалып қойылған ... ... ... ... жас ерекшелiктерiне қарай және игерген
бiлiмдерiне қарай проблемалық сипатта ... ... ... ... ... да ... ... тапсырма берiлiп, әрбiр топ проблеманы өздерiнiң
бiлiмдерi мен ерекшелiктерiне қарай жан-жақты, әр қырынан немесе ... ғана ... ... топтың өзiнiң экспертi болады. Ол эксперт
микротоптың жауаптарына талдау жасайды, бағалайды, қажет ... ... ... ... ... сабақ үйретедi. Кейс амал-тәсiлiн
қолданғанда бағыт- бағдар ... ... ... талдап қорытынды сөз
сөйлеушi қызметiн ... ... ... әрбiр топ өзiнiң шығарған
шешiмдерiн басқа топтардың алдында дәлелдейдi. Дәлелдеуге барлық оқушы
қатысуға рұқсат ... ... ... ... ... ... адамнан тұратын микротоптарға бөлдiк. Бөлінген топта әрбір оқушының
өзіне жүктелген қызметі ... ... ... ... ... ... экспертi болады. Эксперттiң мiндетi
микротаптарға қатысып отырған ... ... ... дұрыстығы не бұрыстығын экспертке
тексертедi.
5. Жол сiлтеушi- бұл- ... ... ... ерте ... ... оқитын оқушы.Ол оқушылар жауап таба алмай жатқанда дұрыс
жолды айтады.
6. Баяндаушы - бұл оқушы тапсырмада берiлген мәтiнді, ... ... ... ... ... ... бірінші
білдіреді.
7. Қарсы сұрақ қоюшы- бiр оқушы басқа ... ... ... ... ... ... Бұл ... басқа оқушылар жауап
берулерi қажет. Бұл ... өз ... ... ... дәлелдеуге
үйретедi.
Кейс технологиясы қолданылған сабақтар мынадай ... ... ...... ... барлығына бірлей сабақтың
мақсатына қарай белгілі бір проблема ... Осы ... ...... ... ... ... бойынша өз
пікірлерін дәптерлеріне жазады. Әрбір ... өз ... ... ... оқушылардан көшірмейді. Оқушылардың жазған ұстанымдары
кейінірек проблеманы топ болып талқылағанда қажет болады.
c. Проблеманы талқылау – ... ... топ ... ... ... шығарады. Топ ішінде оқушылар бір- біріне үйретеді,
үйренеді.
d. Шешім ... топ ... ... ... ... топтарға айтып,
өзінің пікірін дәлелдеу. Басқа топтарда айтылған ... ... ... ... ... ... мынадай
мазмұнда мәтінді тақтаға жазады:
«Бұлақ»
Біздің ауылдың маңында бұлақ ағып жатыр. Бұлақтың суы лас, лай.
Бұлақ бірнеше жылдан бері ... ... Жан – ... ... өсіп
кеткен.Бұлақтың суын ауыл тұрғындары пайдаланбайды.
Мұғалім мәтінді оқып, оқушыларға мынадай проблеманы шешуді ұсынды.
Шешілетін проблема: Бұлақтың суы қандай болуы керек.
Оқушылар ... ... топ ... ... ... топ өздерінің
көзқарастарын ортаға салды.
Бірінші топтың ... ... ... ... құрастырды:
Біздің ауылдың маңында бұлақ бар. Бұлақтың суы мөлдір, таза болуы
керек. Ауыл адамдары ... ... ... ... ... ... ... үнемі тазалау қажет. Сонда оның суы
таза болады. Бұлақтың суымен адамдар шөлін қандырады.
Үшінші топтың ... ... ...... аш ... бар.
Балалар, үлкендер үнемі бұлақты тазалап ұстауы ... суы ... ... ... ... технологиясының ұтымдылығы төмендегідей:
- Балалар өзара пікір таластыруға, өзінің ... ... ... Топ ... ... ... ... болды;
- Проблеманы өздігінен шешуге ұмтылды, шығармашылық жұмыстарды орындауға
үйренді;
- Тапсырмада берiлген сұрақтарға жауап iздеп, өзiндiк пiкiр айтуға
дағдыланды;
- Ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... дамыды.
Сабақ тақырыбы: Үй жауарлары
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыру.
Ертегі кейіпкерлерінің жағымды және жағымсыз ... ... ... ... ... ... барысы:
3. Ұйымдастыру. Оқушыларға мәтінді оқып беру.
«Үндемес ит»
Ерте заманда үй жануарлары түйе, қой, сиыр, ... ит- бәрі ... Түйе ... ... адам ... ... ... Көшсе көлікпін. Сүтімнен
шұбат жасап ішеді. Жүнімнен неше түрлі киім ... ... ... ... да өз ... ... ... Бәрі де өстіп
шалқып отырғанда, ит тырс етіп үндемей, қалғып-мүлгіп отыра береді. Сонда
түйе:
Әй, салпаң құлақ! Неғып аузыңа құм құйылып қалды? Ауыз ... ... жоқ –ау ... Сол ... бұл ... ... ... бұл ит сендерді күзетпесе қасқыр бәріңнің түбіңе жетер еді,-
депті.
(Балдырғаннан)
Бұл мәтінді оқып берген соң оқушыларды ... ... ... ... ... ... жылқы, бірін қой, бірін ит етіп сөйлетеміз.
Баяндаушы: Өздеріңнің жақсы пайдалы ... ... сүт ... ... ... ... ... түйенің
шұбатын, жүнін т.б. пайдалы жақтарын айтады.
Қарсы сұрақ қоюшы: Енді кемшіліктеріңді айтыңдар.
Балалар, суда жүзе ... ... ұша ... ... айтады.
Дәлелдеуші: Оларға аспада ұшудың, суда жүзудің ... жоқ ... Үй ... ... да ... ... ... тапсырма: Жануарлардың төлдерін ата.
4-тапсырма Қандай жануар өзіңе көбірек ұнайды? Деген ... ... беру ... ... сәті: Ормандағы аюдың,
Құлпынайы көп екен.
Теріп, теріп алайық,
Қалтамызға ... ... ... ... қойылған тапсырма бойынша жұмыс
iстелдi. Оқушыларға жас ерекшелiктерiне ... және ... ... ... ... ... берiлдi. Сыныпта қанша топ болса ... ... ... ... ... топ ... ... бiлiмдерi
мен ерекшелiктерiне қарай жан-жақты, әр қырынан немесе барлығы бiр ғана
қырынан ... ... ... экспертi болады. Ол эксперт
микротоптың жауаптарына талдау жасайды, бағалайды, ... ... ... ... ... ... ... үйретедi. Кейс амал-тәсiлiн
қолданғанда бағыт-бағдар берушi сонымен қатар ... ... сөз ... ... Кейстiк амал-тәсiлде әрбiр топ өзiнiң шығарған
шешiмдерiн басқа топтардың ... ... ... ... ... ... берiледi.
Мысалы, Оқушыларға мына тектес мәтiн берiлдi.
Тапсырмалар
1. Мәтiндi оқып шығыдар, ... ... ... жазыңдар.
2. Мәтiннен дауысты және дауыссыз дыбыстарды тауып астын сызыңдар, ... ... бiр ... ... ... екi сызықпен сызыңдар.
3-тапсырма. Әдеп туралы өзiң не айтар едiң?
Әдеп. Бiр жұрттың үлкен әкiмi екiншi бiр ... ... ... ... бiр жарлы мұжық өтiп бара жатып иiлiп, бас ұрып сәлем
бередi ... Оған ... әлгi ... әкiм төре онан да ... ... ... Қасындағы бай:
- Тақсыр, осынша жұрттың үстiнен қараған ... осы бiр ... ... бас ... – деп ... ... ... Ешбiр iлiм-бiлiм үйренбеген мұжық ... ... ... мен онан ... ... қалайын ба? – дейдi.
Немесе
Тапсырмалар.
1. Мәтiндегi диалогты монологқа ауыстырыңлар.
2. ... ... ... ... ... жерiн тауып
түсiңдiрiңдер.
3. Мәтiннiң мағынасын қандай мақал- мәтелдермен бересiңдер.
Мейірімді ... ... араш өсіп тұр. ... ... үстіне ақ көйлек кигізіп
үлбіретіп қойған. «Дәуде болса, бір бала ... ... деп ... бергенім сол еді, оң қапталымдағы қызыл қақпадан төрт-бес жасар қыз
бала шыға келді. Мен қуыршақты алып соған ... ... ... ... ... Жөндеп көтермейсіз бе, бір жерін сындырасыз ғой, - деді ... ... ... ... ұстап келеді екен. «Жаны ашып кетті
ғой, қандай мейірімді қыз», - деп ойладым ішімнен.
Әрбiр топ сабақ соңында өз ... ... ... ... соңында
тапсырманы қорытындылап, балалар бағаланды.
Тапсырманы орындап болғаннан кейiн бастауыш мектеп оқушыларында қалыптасқан
дағдылар мен бiлiктер:
1. ... ... ... ... ... Оқушылар бiрiн – бiрi үйреттi.
3. Оқушыларда топтық оқу дағдылары қалыптасты.
4. Оқушылар ... ... ... ... ... дағдыланды.
ІI. 4 Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу ... ... ... ... арқылы дәлелдеу жұмыстары Оңтүстік
Қазақстан облысы, Шымкент қаласындағы №39
М. Жұмабаев ... №33 Қ. ... ... орта ... ... Шардара қаласындағы Шардара және М.Әуезов атындағы ... ... ... ... оқу жылдары аралығында өттi.
Эксперимент үш кезеңде жүргiзiлдi:
1. 1- сынып оқушыларының қазақ дыбыстары ... ... ... мен оқушылардың сөйлеу дағдыларын қалаптастыруға арналған
тапсырмаларды анықтау экспериментi;
2. 1- сынып ... ... ... ... ... ... арналған оқыту экспериментi;
3. Оқушылардың оқыту экспериментiнен кейiнгi ауызша сөйлеу дағдыларын
қаншалықты дәрежеде ... ... ... дәлелдеп,
қорытынды эксперимент жүргізу.
Эксперименттiң мақсаты - бастауыш ... ... ... ... ... ... әдiстеменiң тиiмдiлiгiн анықтау. Осы
мақсатқа қол жеткiзу үшiн алдымен анықтау экспериментi жүргiзiлдi. Анықтау
экспериментi кезiнде мынадай ... ... 1- ... ... ... оқыту тәжiрибесiмен танысу және оқушылардың
ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда қандай жұмыстар жүргiзiлiп
жатқандығын айқындау;
2. Әліппе сабағының ... ... ... ... және бақылау топтарын және осы топтардағы ... ... ... ... ... мен ... ... танысу;
5. Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларының деңгейлерiн анықтау;
6. Бастауыш мектеп «Әліппе» сабағында шәкiрттердiң сөйлеу ... ... ... мен ... орнын айқындау.
Анықтау экспериментi кезiнде базалық мектептердiң 1-сынып мұғалiмдерiмен
әңгiме-пiкiр өткiзiлiп, оларға оқушылардың ... ... ... және ... үшiн ... жұмыстар жүргiзгендiгi, оқушылардың
ауызша сөйлеу дағдыларын қалай анықтайтындықтары туралы мынадай ... ... ... ... ... үшін ... ... Қазақ тiлi сабақтарында оқушыларды сөйлетуге арналған арнайы жұмыстар
жүргiзiле ... ... ... ... ... ... жағдай жасайсыз?
3. Қазақ тiлiн қатысымдық тұрғыдан меңгертудiң ... ... ... ... мұғалiмдерден осы сұрақтарға шын көңiлмен жауап беру
өтiнiлдi. Мөлшерлi уақыттан кейiн ұстаздардың жауаптарын жинақтап,
талдау ... ... ... ... ... ... тек ... сөйлеу тiлiн дамытуға
баса назар аударады. Жазба жұмыстары (шығарма, диктант, мазмұндама т.б)
арқылы балалардың байланыстырып сөйлеу тiлiн ... ден ... ... ... ... ауызша сөйлеу тiлiн ... ... ... ... ... ... Бiрқатар
мұғалiмдер сөздiк дәптерлерiн пайдаланатынын жазды.
ә) Мұғалiмдер қазақ тiлi ... ... ... ... тек оқулықтармен ғана шектелетіндіктерін ... ... тек ... ... (өтiлген тақырыптар
бойынша) әдiстерi қолданылатынын атап көрсеттi. Бiрақ оқушылардың ауызша
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... ... сабақта активтi қатысуына
қамтамасыз ететiн жұмыстарға сергiту жаттығуларын ғана қолданатынын атап
көрсеттi. Сабақта ... және ... ... қолданатын
мұғалiмдер барлық мұғалiмдердiң тек 23% ғана құрады. Бұл мұғалiмдердiң
сабақта жаңа амал-тәсiлдердi ... ... және жаңа ... ... мен ... бiлмейтiндiктерiн байқатты.
в) Мұғалiмдер оқушыларға теориялық ... ... тiлi ... ... ... ... қалыптастыру жұмыстарын ана тiлi сабағында
дамытқан орынды деген ... Бұл ... ... көбiнiң
теориялық бiлiм мен тiлдi қолдану (тәжiрибе жүзiнде, яғни қатысымдық
бағытта) заңдылықтарын ... алып жүру ... ... ... мектеп мұғалiмдерiнiң бiрқатары қазақ тiлi ... ... ... ... ... ... жұмыстар
атқарғанымен, көпшiлiгi тiлдi қатысымдық тұрғыдан меңгерту жөнiнде
бiлмейтiндiгiн ... ... ...... экперименттiк сыныптары
болып, 1б сыныбы бақылау сыныптары болып ... ... ... саны 98, ... ... 107 оқушы болды.
Эксперимент сыныптарында қазақ тiлi ... ... оқу ... ... болып, бiрақ сабақ құрылымына оқушылардың сөйлеу
дағдыларын қалыптастыратын ... ... мен ... ... Кіші
мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға арналған
әдiстемемен бастауыш сынып мұғалiмдерi ... ... ... ... ... отырды. Барлық сын-ескертпе пiкiрлер ескерiлiп,
эксперимент барысында әдiстемеге ... мен ... ... ... ... тiлi ... ... өтiлiп жүрген әдiс-
тәсiлдермен өтiлдi. Бұл - эксперимент және бақылау сыныптарының ең негiзгi
айырмашылығы. Ал, екi сыныпта ... ... ... оқу ... ... ... жуық ... теңдiгi,
4) бастапқы бiлiм деңгейлерi,
5) қазақ тiлiнен ... ... ... бас және соңғы
кезеңдерiнде тексеру ... ... ... ... ... ... бiлiм ... тексеруде бiрiншi жаттығу, екiншi тест ... ... ... ... ... ... арналған тәрбиелiк маңызы жоғары, мәтiндер мен жаттығулар
iрiктелiнiп ... Осы ... ... қай бөлiгiнде қолдану
жолдары ... ... ... тапсырмалар оқушылардың жеке
қабiлеттерiне және сабақты ... ... ... берiлдi.
Сонымен қатар сабақта оқушылардың бiр-бiрiмен ... ... ... балалардың тiлдiк қатынаста өздерiн еркiн ұстай білуін жетілдіру
үшін төмендегiдей жұмыс түрлерi пайдаланылды:
а) сөйлеу жаттығулары арқылы ... ... ... ... ... түрлi жағдаяттарға байланысты оқушылардың сөйлесiм әрекеттерiн еркiн
пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... қарай орынды
қолдануға үйрету;
в) өз ойын толық, анық жеткiзуге үйрету.
Экперимент және бақылау ... ... ... ... ... үшiн ... тапсырмалар берiлдi. Тапсырмаларды
iрiктеуде бастауыш мектеп оқулықтары мен бағдарлама, ... ... ... мен ... жас ерекшелiктерi басшылыққа алынды.
Анықтау эксперименті кезінде балаларға «Біздің жанұя» тақырыбында мәтін
құрастыру тапсырылды..
Балалардың көпшілігі: ... үйде ... ... и інім ... ... төрт адам ... Олар ... папам, інім, сіңлім
деген сияқты жауаптардан аса алмады.
Осы сияқты ... ... ... ... ... ... ... Суретте бейнеленген заттарды ғана атайды да, әрі қарай сөйлем
құрауға келгенде ... Мыс: ... ... ... ... осы ... ... сөйлемдер құрау тапсырылған болатын.
-Балалар: Сыныпта парталар, орындықтар, тақта бар. Екі ... есік ... ... ... ... бала жоқ. ... сабаққа дайындалып келеді.
Апайымызды жақсы көреміз деген сияқты қысқа жауап берумен ... ... ... ... ... ... ... орынды қолдану, сөзден сөйлемдердi дұрыс ... ... ... ... ... қалыптасу деңгейлерiн анықтау нәтижелерi
мыналарды көрсеттi:
1. Оқушылар өлең және мәтiнде берiлген әдеби ... ... ... ... Өз ойларын толық, дәлелдi жеткiзе алмайды;
3. Топ алдында ... ... ... ... пiкiр алмасулары, өз пiкiрлерiн дәлелдеу бiлiктерi төмен;
5. Оқушылар сөздердiң мағыналарын түсiнбегендiктен, олардың ... ... ... Оқушылардың қазақ тілінен игерген бiлiмдерiн iс ... ... ... ... ... өз ... тек күнделiктi қолданып жүрген сөздерiн ғана
пайдаланады, өз сөзiн әдеби тұрғыда жеткiзу дағдылары төмен;
8. Оқушылардың мәтiндер мен өлең ... өз ... ... ... ... ... Оқушылар мұғалiмнiң жетелеуiмен ғана сөйледi.
10. Мұғалiм логикалық сұрақтар бергенде қиналады, өз ... ... ... ... тек ... ... жағын ғана үйретумен
шектеледi;
12. Шәкiрттердiң ... өз ... ... ... ... Оқушыларды сөйлетуге, олардың ауызша сөйлеу ... ... ... ... кемшiлiктер бастауыш сынып мұғалiмдерiнiң сабақтарына қатысқанда ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
үшiн бiрдi-екiлi әдiстердi ғана қолданғаны байқалды.
Анықтау ... ... ... ... ... - ... және эксперимент сыныптарының экспериментке дейінгі
білім көрсеткіштері:
Бақылау сыныптарының экспериментке дейінгі білім ... ... ... ... ... ... ... экспериментi мынадай қорытындыға алып келдi:
1. Оқушылардың қазақ тiлiнiң заңдылықтарын меңгеру пайызы салыстырмалы
түрде 46% ... ... ... ... тiлiн ... ... игередi.
3. Балалардың шығармашылық қабiлеттерi төмен деңгейде.
4. Шәкiрттердiң ауызша сөйлеу дағдылары жетiлмеген.
5. Оқушылардың ауызша сөйлеу тiлiн қалыптастыруға назар аударылмаған.
6. ... ... ... ... ... ... беруге
қиналады.
Эксперименттiк және ... ... ... ... бiрдей екендiгiн анықтау үшiн ... ... ... ... ... ... тексерiлдi. Мұнда Но
белгiсi бақылау және ... ... бiлiм ... ... ... Н1 ... ... және эксперименттiк сыныптардағы
бiлiм деңгейлерiнде маңызды айырмашылық бар ... ... ... ... көрсеткiштерiнiң орташа мәнi төмендегiдей: ол үшiн
бақылау сыныптардағы орташа баға ... мына ... ... ... = n ∑ mi ... = ... сыныптарының орташа баға көрсеткiштерi мына формула бойынша
есептелiп алынды:
yop= ( mi ... = ... ... ... ... салынды:
t=
Сонан соң t көрсеткiшiн Стьюдент Критериiндегi t q ... ... < t q ... Н о қабылданып, бұл эксперименттiк және бақылау
сыныптарындағы оқушылардың бiлiм дәрежелерi бiрдей екендегiн, ... > t q ... , Н1 ... ... екi ... бiлiм ... еместiгiн көрсетедi.
8- кесте
Бастапқы бақылау нәтижелерi (бақылау сыныптары)
|Бақылау | Қайталану | y:-yop| |.m: ... ... | | | |
|5 |12 |1.65 |2.72 |32.64 |
|4 |26 |0.65 |0.42 |12.6 |
|3 |52 |-0.35 |0.12 |5.04 |
|2 |15 |-1.35 |1.82 |32.76 ... Но - ... ... - альтернативті болжам.
Хор- экспер. сынып орташа мәні
Уор – ... ... ... ... - ... квадраттық ауытқу.
mi - қателік
N – оқушылар саны.
N 1 - экспер. оқуш. саны
N2 - ... ... ... ... ... (бірнеше қосудың белгісі)
yop табу үшiн yop=формуласын қолданамыз.
yop= 3.35
= = 0.82
m2 = = ... ... ... ... сыныптары)
|Бақылау |қайталау | x:-xop | |.m: ... ... | | | |
|5 |13 |1.63 |2.66 |29.26 |
|4 |24 |0.65 |0.4 |14.4 |
|3 |50 |-0.35 |0.14 |14.4 |
|2 |8 |-1.35 |1.88 |35.72 ... ... = = ... нәтижелердi t= формуласына саламыз.
t= 0.18
яғни t < t 0.05 ... t ... ... H0 ... ... бастапқы кезеңде бақылау сыныптары мен эксперимент
сыныптары оқушыларының бiлiм дәрежесi бiрдей.
Педагогикалық ... ... ... оқыту кезеңi деп аталады. Бұл
кезеңде эксперимент ... ... ... ... ... арналған тапсырмалар енгiзiлдi. Анықтау экспериментi кезiнде
орын алған кемшiлiктердi жою ... ... ... ... ... және ... сөйлеу дағдыларын жетiлдiруге, ауызша
сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға бағытталды. Оқушыларға тәрбиелiк мағынасы
жоғары ұлттық педагогикалық ... ... ... мақал-мәтелдер
үйретiлдi.
Бастауыш мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдылары үш деңгейде,
үш кезеңде қалыптасты.
Қатысымды-ақпаратты сөйлеу деңгейі ― бұл ... ... ... ... Қолданылатын әдістің негізгісі қатысымдық әдіс.Мұнда
бірінші сынып оқушыларының тiлдiк қатынаста ... ... ... ... ... сөз, ... ... сөздерінің мағыналарын дұрыс түсiнуiн
қалыптастырады. Қатысымды-ақпаратты деңгейдiң мақсаты –оқушыларға дайындық
кезеңіндегі лингвистикалық ... ... ... ... меңгерту, үйрету және соның барысында оларды ауызша сөйлеуге
дағдыландыру.Қатысмды – ... ... ... ашу ... ... диалогтық оқыту әдісі негізінде жүргізіледі. Бұл ... өз пйын ... ... ... сөйлеуге үйренеді. Мұғалім бұл
деңгейдегі тапсырмаларды оқушыларды ауызша сөйлеуге ... ... ... ... ... төмендегідей тапсырмалар беріледі:
Тапсырма. Өздеріңді қоршаған орталарың туралы әңгімелесіңдер
Тапсырманаың мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі: Оқушылар сұрақтарға жауап бере отырып, кішігірім
мәтін құрастыруға дағдыланады.
Тапсырманың маңызы: ... ... ... ... ... ... танымы артады.
Осы сияқты «Біздің сынып» тақырыбына ауызша әңгіме құрастырудың ... ... ... ... сұрақтар:
- Кім айтады, мынау не? ( Ол-тақта).
- Ал мынау қалай аталады? (Ол-парта).
сияқты ... ... ... сұраулар арқылы үстел, орындық, бор, гүл
аталады. Сонан соң мұғалім осылардың барлығы «Сынып ... ... Мына ... кім ... ( Ол – ... Бормен не істейді? ( Бормен жазу жазады).
- Үстел үстінде не жатыр, кәне, кім айтады? (Үстел үстінде кітап
жатыр).
- ... ... тағы не ... (Үстел үстінде тағы дәптер,
қарындаш, бор,өшіргіш,сызғыш жатыр)
Енді өздерінің парталарындағы заттары: қарындаш, қалам, ... ... ... кітаптар аталады. Олардың «Оқу жабдықтары » ... ... ... не үшін ... ... Біздің сол жағымыздағы қабырғада неше терезе бар ? (Біздің сол
жағымыздағы қабырғада төрт терезе бар).
- Терезелерден жарық ... ... тұр ? ... ... жақсы
түседі).
- Біздің оң жағымызда не бар ? (Оң жағымызда есік ... ... не бар ? ... ... ... Тақтаны біз не істейміз ? (Оған біз жазып ... соң ... ... ... неше ... неше ... тағы нелер бар
екеніне назар аударылып, олардың ... оң ... ... сол ... сұралады. Сонымен қатар балалар терезенің, есіктің тағы ... не үшін ... ... ... мына ... әңгіме құрастырылды:
«Біздің сынып»
Біздің сыныпта парта, үстел, орындық, тақта, гүлдер бар.Үстел
үстінде кітап, ... ... бор, ... ... жатыр. Біздің үстел
жағымыздағы қабырғада төрт терезе бар. Терезелерден жарық жақсы түседі. ... есік бар. ... ... тұр. Оған біз жазып үйренеміз.
Сабақтың тақырыбы: «Ә дыбысы мен әрпі»
Сабақтың ... ... ә ... ... ... дыбыстарды қатыстырып сөз, сөйлем құрату.
а) бiлiмдiлiк: Жеке сөздерді оқуға, сөз тізбектері мен сөйлемдерді
дұрыс ... ... ... ... қол ... ... отырып, оқушыларды
еңбекке тәрбиелеу.
б) тәрбиелiк мәнi: Тапқырлыққа, логикалық ... ... ... ... ойын ... ... баяндау,
жаттықтыру әдiсi.
Көрнекілігі: суреттер, өтілген әріптердің суреттері.
Жаңа сабақ: Үнтаспадан мәтін тыңдату.
Әсемнің әжесі алпыс жаста. Ол ажарлы, әрі ... ... ... ... Әсем әжесіне үнемі көмектесіп отырады. Әжесі ... ... ... ... ... кім туралы? (Әже)
1.Оқулықтағы суреттпен жұмыс. (Әліппе 85-бет)
- Суреттен кімді көріп тұрсыңдар?
- Әже деп кімді айтамыз?
- Әжеміздің қолында не бар? ... ... ... ... ... ... айтып көрейікші, қандай дыбыс естіледі?
2.Ә әріпінің баспаша, жазбаша түрін көрсету.
3. Ә дыбысына берілген сөздерді оқу, беретін мағынасын ашу,
түсіндіру.
- Әже ... ... ... Әке – ... ... ер адам.
- Әнші - әндерді орындаушы адам т.б.
Әже,
Таныстырар әріппен
Әке, ... - ... ... ... аты ... ... деп. ... қай ... Әбдірашев. Ә. ... ... Ұзын ... ... ... біз ... үйреніп.
4. Дамыта оқытуға арналған тапсырмалар: балаларды екі топқа бөлу.
«Бүркіт», «Сұңқар»
а) Сөздерді сызықшамен буынға ... ... ... ... ... неше әріп бар екенін санмен көрсет.
Ән ( ), сән ( ), әке ( ), дәрі ( ), әріп ( ), ... ( ), әже ( ... ( ), ... ( ... Жалғасын тап. Ә-де-..., ән-..., ...-теш, ...-ріп т.б
в) Сөздердегі дауысты дыбыстардың астын сыз.
Әлем, әсем, ... ... ... ... ... ... сыз.
Дәптер, тәртіп, тәулік, жәшік.
6 Сурет бойынша әңгіме.
Сабақты қорытындылау.
Екі топтың жұмысына баға беру. Марапаттау.
Үйге тапсырма : Ә ... ... ... ... сабақ . Сабақтың тақырыбы: Сөз
Сабақтың мақсаты:
а) бiлiмдiлiк: Сөз туралы ұғым қалыптастыру.
ә) дамытушылық: ... ... ... тәрбиелiк мәнi: Тапқырлыққа, логикалық ойлауға тәрбиелеу.
Өткiзу әдiстерi: Сұрақ-жауап, ойын ... ... ... ... ... ... суреттері
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру. Оқушыларды түгелдеу, сабаққа
әзiрлеу.
Мұғалiм үйге берiлген ... ... ... ... ... материал туралы жауап алады.
Жаңа сабақ:
-Балалар бізге әліппе не үйретті?
-Әріптерді, дыбыстарды үйретті.
- Дыбыстарды біз ... ... ал ... ... ... ... ... көрсетіп, бірге айтуын сұраймын.
Ал, енді осы әріптерден біз буын, буындардан сөз құрайды екенбіз.
Ал-ма, ал-мұрт, тақ-та, ... а-та, а-па ... ... ... теру ... ... ағашта жеміс-жидектер өсіп тұр. Бірі алма ... бірі ... ... ... өсіп тұр. ... ... ... ойынын
ойнайық. Алма ағашында араласып өрік өсіп тұр, ал өрік ... ... ... Енді осы ... өз ... ... ... бірінші буындары алма ағашында жазылған, өрік ағашындағы жемістерде
екінші буындары жазылған. Екеуінен ... ... ол ... сөйлем құрау
керек. Алма ағашындағы буындар: кі-, жү-, қар-, шыр-, те-, қа-, сау-, ... мы-, өрік ... ... -тап, -зім, -быз, -ша, -рек, ... -лық, -тер, ... кітап, жүзім, қарбыз, шырша, терек, қалам, саусақ, балық,
дәптер, мысық ... ... ... Енді осы ... ... құрап көрейік. Бану кітап оқыды. Апам жүзім әкелді, Қарбыз жазда
піседі, Шырша ... ... ... ... ... ... ... қорытындылау үшін балаларды екі топқа ... ... ... Буындарды неден құраймыз?
- Сөздерді қалай құрамыз?
- Сөздерден не жасауға болады?
Қарсы топ сұрақтарға жауап береді.
Балаларды бағалаймын.
Қатысымды-ауызша сөйлеу деңгей ... ... іске ... ... оқушыларға жаңа әріпті таныстыруға байланысты диалогтық оқыту ... ... ... ... тапсырмалар,пайдаланылады.
Бастауыш мектеп оқушылары сөйлеген сөздерiнде сөздердi орынды қолдануға,
сөздердiң мағыналық ... орай ... ... ... ... ... ... Сабақ үстiнде оқушылар дайын үлгiге
қарай ... ... Осы ... ... ... де мәтiн құрастырады,
мәтiннiң мазмұнын жалғастырады. Мәтiннiң мазмұнын оқушылар өз ... ... ... ... ... тақпақтар, қарапайым жұмбақтар, жаңылтпаштар
шығарады. Сабақта проблемалық жағдайлар қоя ... ... ... ... ... етiлдi. Алдарына қойылған проблеманы шешу барысында
оқушылар шығармашылықпен жұмыс iстейдi. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Iшiнара пiкiрталасқа және дидактикалық
ойындарға құрылған сабақтар да ... ... ... оқушылар
шығармашылық, iзденiмдiк әдiс арқылы әрекет жасайды. Бұл ... үшiн ... ... қолданылған сабақтар өтiлдi. Осыған
орай бастауыш мектеп оқушыларына төмендегідей тапсырмалар берілді:
3-тапсырма. Мына ... ... ... ... ... ... сөздерге: жуа, қуан, тор, жет, жу сөздері ... ... осы ... қатыстырып мынадай сөз тіркестерін құрады. Жуаны
көрді, ерекше қуанды, торға салды, үйге жетті, жақсылап жуды.
Бұл сөз ... ... ... мазмұнда сөйлемдер
құрады. Балалар қырдан енді өсіп тұрған жуаны көрді. Тапқан олжаларына олар
ерекше қуанды. Жуаны теріп ... ... ... Кеш ... үйлеріне жетті, Алып келген жуаларын жақсылап жуды.
Бұл сөйлемдерден оқушылар төмендегідей мәтін құрастырды:
Қыр басында
Балалар ... енді өсіп ... ... ... ... олжаларына олар
ерекше қуанды. Жуаны теріп өздерінің торлрына ... Кеш ... ... үйлеріне жетті, Алып келген жуаларын жақсылап жуды
Мұндай ... ... ... ... жете түсінуіне,
сөздерден сөз тіркестерін құрауға дағдыландырады
Сабақтың тақырыбы: Б.б дыбысымен таныстыру.
Сабақтың мақсаты: 1) Б ... ... ... ... ... ... 2) Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру,сөздік
қорларын молайту, орынды сөйлеуге үйрету.
Көрнекілігі: Кеспе әріптер, б әрпінен ... ... ... ... :
Кел, балалар оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық
Балалар, бүгін жаңа сабақ бастамас бұрын сендерге жұмбақ жасырайын. ... сол ... ... ... ... ... ... жүзер жалтылдап.
«Б» әрпінен басталған,
Сол жүзгіштің атын тап.
(Балық)
- Енді осы жұмбақты кім айтады?
- Суда не жүзеді?
- Балық, бақа,қайық
- ... «Б» ... ... деп тұр. Ендеше бақа мен ... ... ... ... бар . ... терісі
жалтылдайды?
- Балықтың
- Дұрыс
Ендеше балық бізге қонаққа келді. Ол түрлі жұмбақтар мен ... ... ... ... ... тақпақ
Жатқандай-ақ жаттап.
Қане бәріміз бірге қайталаймыз. Буынға бөліп ... ... ... ... ... :
«А» мен «Б»
«А» дегенің- ана ғой,
Ана деген дана ғой. «Б» дегенің- бала ... ... бара ... ... да ... ... ... қайталаймыз. Ал, енді
балықтың алып келген жұмбақтарын шешіп көрейік.
Баланың ... мұзы ... ... ... ... думанда тілегі
(бата)
«Б» дыбысынан келетін сөздерді табайық: балапан,бала, баға, балға, Бағила.
Б дыбысына ... ... ... ... ... | | | ... | | | |
|Л | | ... | | ... | | | | ... ... ... *** тілі бал ... ... серігі (ошақ)
3. Ешкінің төлі (лақ)
4. Ең қымбатты жан (ана)
5. Өзі қу,
жүрген жері ду(түлкі)
Сабақты қорытындылау
Сабақтың тақырыбы: «У у ... мен ... ... Оқушыларды у әрпінің таңбасымен ... ... ... сөз, ... ... бiлiмдiлiк: Жеке сөздерді оқуға, сөз тізбектері мен сөйлемдерді
дұрыс айтуға дағдыландыру.
ә) дамытушылық: Оқушылардың сөздік қорын, ауызша ... ... ... мәнi: ... ... ... ... әдiстерi: Сұрақ-жауап, ойын әдiсi, түсiндiру, баяндау,
жаттықтыру әдiсi.
Көрнекілігі: суреттер, ... ... : ... уық, ... ауа, ... ... бауырсақ,
әуен, саусақ сөздерін айтып, ондағы у дыбысы бар буындарды созып ,
балалар қандай дыбысты естіп ... деп ... ... Оң ... бес ... ... бес саусақ.
Қосып едім екеуін,
Болып шықты он саусақ.
Балалар, енді «Бәйге » ойынын ойнайық.
10 10 ... 20 ... 30 ... Оң жақтағы 10 – у дыбысынан басталатын сөз айт.
2. Сол ... 20 - ... ... ... буынға бөл.
3. Ортадағы 30 – ... ... ... ... ... ... ... 20 - Та...ық, қа...ын, ...ық түсіп қалған дыбысты
тап.
5. Сол жақтағы 10 – Уық ... не? т.с.с ... ... ... ... бағалаймын.
Оқулықпен жұмыс.
Сабақты қорытындылау.
3. Қатысымдық- шығармашылық деңгей. Бұл ... ... іске ... ... қолданылатын әдістің негізі-оқытудың топтық
технология әдісі. Сонымен қатар қатысымдық, интерактивті, ойын ... ... ... ... бітпей қалған мәтінді жалғастырады. Дайын
үлгіге қарап, жаңылтпаш, жұмбақтар құрастырды. ... ... ... ... ... ... саспай сөйлеуге,өз ойын дәлелді жеткізуге
дағдыланды. Оқушылар сабақта өзіндік ... ... ... ... ... ... бiреудiң айтқан ойын жалғастыратын, бiтпей қалған
ойды ... ... ... ... қалыптасады. Бұл деңгейге арналған
тапсырмаларды оқушылар дайын үлгiсiз ... ... ... ... ... ... жетiлдiредi. Оқушыларға арнайы дайындалған
үлгiде тапсырмалар ... ... ... ... ... Диалогтық оқыту амал-тәсiлдерiне сәйкес түрлi тапсырмаларды шешуге
белсене қатысады. ... ... ... ... ... ... бағалаушы.
Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын жетiлдiруге арналған тапсырмалар
берiлдi. ... ... ... ... өзiндiк пiкiр айтуына,
сөйлеген сөздерiн анық және толық жеткiзуге арналған тапсырмалар берiлдi.
Бұл диалогта ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге ынталанды. Талас туғызатын жағдаяттарды алдын-ала
дайындап, сабақта оқушыларға бердi. ... ... ... ... ... қана ... ... қатар оқушылардың өзiндiк
пiкiрiн дәлелдеуге, ... ... ... ... ... ... сөйлеу дағдыларын дамыту, сөздік
қорын жетілдіру.
Тапсырманың тиімділігі: ... ... ... ... ... ... ... байқағыштық қабілетін жетілдіріп, олардың
қиялын дамыту.
Оқушыларға мәтін беріліп, осы мәтіннің мазмұнын бір-ақ мақалмен жеткізу
тапсырылды.
Арыстан патша бәйге жариялапты. Бір ... суды ... Осы суды кім ішіп ... көп сыйлық беремін — деп
шарт қояды.
Аңдар бірінен соң бірі келіп, қып-қызыл ошақта сақырлап тұрған ... ... ... тік ... алып:
- Ыстық ішуді жаным сүйеді, — деп жан-жағына қарайды. Сонан соң ұзыннан-
ұзын тізіліп тұрған аңдарды ... ... ... достарым, мынау ыстық су, көздеріңмен көріңдер! — деп
басқасына көрсетіп ... ... ... ... шыққанша, қазандағы су да суып қалады. Сонан
соң қоян суды басына бір-ақ көтеріп, ... ... ... ... ... ... жұмыпты.
Ал алданған арыстан қоянға көп сыйлық беріпті.
(«Балдырғаннан»).
Сабақтың тақырыбы: «Еліміздің рәміздері»
Сабақтың ... ... ... ... ашып ... сүюге баулу.
а) дамытушылық: Оқушылардың сөздік қорын, ауызша сөйлеу дағдысын
қалыптастыру,ойлау қабілетін ... ... мәнi: ... ... ... сезімдерін
қалыптастыру.
Көрнекілігі: Оқулық, рәміздер бейнеленген суреттер, сөзжұмбақ.
Сабақтың барысы: Ұйымдастыру кезеңі
Топқа бөлу
Жаңа сабақ
Топқа тапсырма беру.
Топпен ... ... ... ... ... ... оқушыарға мына ережені ескерту.
1. Бір-бірімізді тыңдауға, сұрақ қоюға.
2. Топта түгел жұмыс істеуге.
3. Жұмысқа белсене қатысуға.
4. Ойлауға, ойларын ... ... ... ... ... Кане ... қандай тілек
айтасыңдар.
Бақытты бол, оқуыңды жақсы оқы, денсаулығың мықты болсын, ұзақ өмір
тілеймін.
Топқа бөлу.
Әр түрлі гүлдер ... ... ... ... Оқу ... ... ... Бейнелеу орталығы
4. сахналау немесе ән орталығы.
Жаңа сабақ. ... ... ... ... отырып, олардың
маңыздылығын айтамын.
Топқа тапсырма беремін.
Оқу орталығы. «Менің Отаным» тақырыбында шағын мәтін құрау.
Зерттеу орталығы. Елтаңбаға, туға түсінік ... ... ... ... Астанам атты тақырыпқа байланысты
сурет салу.
Ән орталығы. «Менің ... әнін ... ... Әр ... ... қорғағанда бағалап, оқушыларды
мадақтау.
Сабақты қорыту. Астанамыз қай ... ... ... қаламыз қалай аталады? -деген сұраулар беру
арқылы сабақты қорытындылаймын.
Бастауыш мектеп оқушыларының ... ... ... қалыптастыру
тапсырмалары арқылы оқушыларда мынадай дағдылар мен ... ... ... ... ойлауға дағдыланды.
2. Шәкiрттердiң iзденiмдiк қабiлеттерi дамып, шығармашылықпен жұмыс
iстеуге үйрендi.
3. Балалар өз ойларын ... ... ... ... айтуға
дағдыланды.
4. Жаңа тақырыпты игердi.
5. ... ... ... ... ... ... ... сыныптары)
|Бақ нәтижелерi |5 |4 |3 |2 ... |30,37 % |42,96 % |27,73 % |1,2 % ... |16,76 % |20.4 % |54,17% |10,64% |
Э – ... ...... сыныптары
I. Ендi қорытынды бақылау нәтижелерiнiң көрсеткiшiн саралау қажет. Бақылау
және эксперимент сыныптарында бiлiм дәрежесi бiрдей емес ... ... үшiн, ... және ... ... ... ... критериясы бойынша тексерiлдi.
11- кесте
Қорытынды бақылау нәтижелерi (бақылау сыныптары)
|Бақылау |қайталану |y yop | |.m: ... ... | | | |
|5 |14 |1,53 |2,34 |32,76 |
|4 |29 |0,53 |0,28 |9,52 |
|3 |50 |-0,47 |0,22 |8,8 |
|2 |12 |-1,47 |2,16 |30,24 ...
= = ... = = ... = = ... кесте
Қорытынды бақылау нәтижелерi (Эксперимент сыныптары)
|Бақылау |қайталану | y yop| |.m: ... ... | | | |
|5 |28 |1.15 |1,32 |30,36 |
|4 |39 |0,15 |0,02 |0,88 |
|3 |28 |0,85 |0,72 |28,08 |
|2 |- |- |- |- ...
= 0.75
m2 = = 0.072
t= ... > t = t.>t ... ... Н1 ... ... Бұл ... ... бiлiм дәрежесiнен бақылау сыныптарындағы оқушылардың бiлiм
дәрежесiнiң жоғары ... ... Н1 ... ... ... нәтижелi болды.
3-кесте- Бақылау мен эксперимент сыныптарының эксперименттен кейінгі
білім, білік, дағды көрсеткіштері:
- Бақылау сыныптарының эксперименттен кейінгі ... ... ... ... ... білім көрсеткіші
Қорытынды экспериментте оқушылардың оқытудың ... ... ... ... ... бiлiмдерi анықталып, ауызша
сөйлеу дағдыларының қалыптасу ерекшелiктерi, әдiстеменiң ... ... ... ... қалыптастыру сабақтары арқылы
меңгерту барысында ... ... ... еске ... жаңа ... ... қабiлеттерi жетiлiп, тiлдiк қарым-қатынасқа еркiн ... ... ... ... ... ... ... сабақтары
арқылы оқушылар өзгенiң пiкiрiн тыңдауға, ... ... ... ойын ... ... дағдыланды. Сонымен қатар олардың
диалогтық және монологтық сөйлеу қабiлеттерi ... тiлi ... ... ... ... ... ... төмендегiдей қорытынды
шығарылды:
1. Әліппе сабағында күнделiктi қолданған ауызша сөйлеу ... ... ... ... ... қызығушылықтарын, сабақ
үстiнде белсендiлiктерiн арттырды.
2. Әрбiр ... ... ... ... ... ... тапсырмалары оқушылардың тiлдiк материалдарды
сапалы меңгеруге әсер етті.
3. ... ... ... ... ... ... тұрғыдан меңгерту барысында оқушылардың тiлдiк қарым-қатынасқа
еркiн түсу қабiлеттерi, түрткiлерi артты.
4. Диалогты оқыту, ... ... ... оқыту, кейс
технологияларын негізге алған сабақтар оқушылардың сөздік қорын байытып, әр
сөздің мағынасын жете түсінуге мүмкіндік берді.
5. ... ... ... ... ... ... ... олардың диалогтық және монологтық сөйлеу қабiлеттерiн
өркендеттi.
6. Сабақта қолданылған ... ... ... өз
пікірін дәлелді жеткізу дағдыларын қалыптастырып, ойын көркем де ... ... ... Жаңа инновациялық технологияларға негізделген тапсырмалар
оқушыларды өзара белсенді ... ... ... ... жеке ... ... игі ... тигізеді.
8. Эксперимент нәтижелерi ғылыми болжамды бекiттi және ұсынылған
әдiстеменiң тиiмдiлiгiн дәлелдедi.
Қорытынды
Қазiргi заманда ғылымның ... ... ... ... жатыр. Бұл-Қазақстан Республикасының жүргiзiп жатқан саясатының
нәтижесi. Мұндай үрдiстен бiлiм беру ... да шет ... жоқ. ... ... тiлiн ... әдiстемесiнде жаңа инновациялық амал-тәсiлдер
көптеп енгiзiлiп жатыр. Шәкiрттердiң жеке тұлғалық қабiлеттерiн жан-жақты
дамытуға, тiлдiк ... ... де ... ... ... ... С.Рахметова, Ф.Ш.Оразбаева, К.Жақсылықова, Қ.Қадашева,
Н.Т.Тулепбергенова, ... т.б. ... ... қарастырылған. Нәтижесiнде қазақ тiлiн ... ... ... ... ... ... ... саралап, деңгейлеп
т.б. оқыту амал-тәсiлдерiнiң ғылыми және әдiстемелiк негiздерi қаланып,
қазiр орта және ... ... ... тiлiн ... iсiнің сапасын
арттыруда зор үлес қосылуда. Сондықтан ... ... ... ... тiлiн ... жаңа технологиялар енгізіліп, сабақты ... ... ... ... ... орайда сауат ашу барысында кіші жастағы ... ... ... ... өте ... да күрделілігін анықтауда тіл
мен сөйлеудің ... ... ... және ... ... өзі не ... айтылды. Онан әрі сөйлеу дағдыларына анықтама
берген Б.В.Беляев, П.Я.Гальперин, А.А. ... ... ... И.Я.Лернер, Ю.К.Бабанский, ... ... ... ... ... отырып берілді.
Ертеректе қазақ халқын сауаттандыру үшiн ұлтжанды азаматтар тiлдiң
теориялық заңдылықтарын зерттеп, нәтижелерiн халыққа бiлiм ... ... ... деп ... Ұлт ... қазақ тiлiн оқыту әдiстемесi
жөнiнде пiкiрлер сол кезеңдегi «Айқап», ... ... ... т.б ... жарияланып отырды. Сол жылдары жарық көрген
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, ... ... ... Т.Шонанов,
Ә.Садуақасов, С.Жиенбаевтардың еңбектерiнде бастауыш мектепте қазақ ... ... ... ... ... тiлi ... құрылымы және сабақта
қолданылатын негiзгi әдiстер мен мұғалiмге қойылатын талаптар айқындалды.
Бастауыш мектепте қазақ тiлiн ... ... ... ... осы ... аталған еңбектерiнiң басты құндылығы мұғалiмдерге
қазақ тiлiн қалай ... ... ... және ... ... ... ... «Әліппені» оқыту барысында оқушылардың тілін
дамытуға, оларды ауызша сөйлеуге ... үлес ... ... ... ... ... ... материалды оқушылар өмірде алған білімін
кеңінен қолдана алатын дағдылар ... ... ... ... ... сөйлеу үшін: «Ойнайық та ойлайық» деп ... ... ... жұмбақтар арқылы сөйлету: «Төлептің төрт ұлы бар. Төрт
ұлдың адам басына бір апа, бір ... бар. ... ... ... ... ... мәнді оқыту арқылы балалардың ауызша сөйлеу дағдысын
қалыптастыру. Мысалы: «Қата оқыған жақ ... ... ... ... ... ... мәселесін кейiнгi
жылдары осы мәселенi Ә.Сәдуақасов, С.Жиенбаев, ... ... ... ... ... ... Г.Уайсова, Қ.Молдабек, Ә.Жұмабаева, М.Ермекбаев және т.б
ары қарай тереңдетiп, келелi зерттеулермен, монографиялармен, ... ... осы ... ... жұмыстары тақырып тұрғысынан жан-
жақты талданып, кіші ... ... ... ... ... ... ... айқындалды. Ауызша сөйлеу дағдысын
қалыптастыруда адамгершілік тәрбие, елін, жерін, халқын сүю сезімі, «жан ... ... ... ... тәрбиелеу, саналы тәрбиелікке
дұрыс мінез-құлық нормаларына үйрету және оны ... ... ... ... ... айтылды.
Кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеу дағдысын жаңа технологиялар
арқылы қалыптастыру әдістемесін жасауда ең алдымен ... ... ... ... белгілері мен деңгейлері анықталады: оқушы айтайын
деген ойын жинақы, ... ... ... ... орфоэпиялық
заңдылықтардың қатаң сақталуы, сөздің әсерлілігі, ... ... ... ... ... ... ... белгілері болып табылады.
Бірінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру
деңгейлері: 1. ... ... ... лингвистикалық мақсатты
көздейтін «Әліппеге» дайындық кезеңінде іске асады; 2. ... ... ... ;- ... ашу, яғни ... ... іске ... 3.
Қатысымдық шығармашылық деңгей- «Әліппеден » кейінгі кезеңде іске асады.
Кіші жастағы оқушыларды ауызша ... ... ... әдістер төмендегідей:
1. Диалогтық технология
2. Интерактивтi әдiс және ойын технологиясы
3. Топтық технология (кейс)
Бұл әдiстердi жеке дара ... ... ... ... ... бiрлiкте қолданылғаны нәтижелi болды.
1. Диалогтық технология. Бұл оқыту процесiнде кем ... ... ... ... ... белсендi iс-әрекеттiң жүзеге
асуы нәтижесiнде болады.
Диалогтық оқыту технологиясы ... мен ... ... ... тiл ... сөйлеуiн қамтамасыз ете келiп, адам мен адамның
өзара түсiнуiне жол ашады.
Диалогтық технология ... мен ... ... өзiне тән
мiндеттердi бөлек алып, ал олардың алдына қойған мақсаттарының ортақ болуын
талап етедi.
Диалогтық технология ... ... ... ... тәсiлдердi,
амалдарды бiрiктiредi.
Диалогтық технологияның басты белгiсiнiң бiрi – тiлдi ... ... ... ... ... ... бiр тiл туралы бiлiм берiлмейдi. Қарым-
қатынас құралы тiлдiң өзiн қалай қолдану керек, сол ... ... ... ... ... ... қатысымдық әдiс – мұғалiм мен оқушы арасындағы тiлдiк
қатынасты жүзеге асыратын, ... ... ... тiл мәдениеттерiн
жетiлдiретiн, тiлiн дамытатын, осы мәселелердi бiр ... ... ... бiрi ... Сондықтан біздің зерттеуімізде осы ... ... ... ... ... ... Ендеше балалардың ауызша
сөйлеу дағдыларын қалыптастыру әдістерінің негізі деуге болады.
2. ... және ойын ... ... ... – соңғы
кездері кеңінен қолданыс табуда. Ол әсіресе ... бір ... ... ... көшу ... жиі ... әдіс кіші
жастағы оқушыларды ауызша сөйлеуге дағдыландыруда да өнімді нәтиже ... бірі деп ... әдіс ... ... ... оқушыларына
сабақ үстiнде еркiндiк беруiмен құнды. Оқыту барысында оқушылар бiр-бiрiмен
тығыз танымдық, қатысымдық байланысқа түседi және осы ... ... ... Интерактивтi сөзiнiң өзi ( латынша interaction ―
интеракция, яғни ... әсер ету) ... әсер ... ... ... ... ауызша сөйлеуге дағдыландыруда интерактивтi ... ... ... ... ... жасап, өтiлген материалдарды
және алдарында тұрған тапсырмаларды ұжым ... ... ... ... ... арқылы өтiлген сабақтарда оқушылардың үш
жақты белсендiлiгiн арттыруға болады. Ол үшiн ... ... ... ... ... ... ... жерiн орнынан тұрып, екiншi оқушыдан еркiн сұрауы;
жақсы ... ... ... ... ... ... оқушыларға үйретуi,
оқушылар тапсырма бойынша бiр-бiрiмен (өздерiнiң ... ... ... ... ... ... ... өзара бiрiн-бiрi тексереуi.
2)Оқушылардың әлеуметтiк белсендiгiн арттыру жолдары:
Оқушылар өзара оқушы-оқушы не оқушы-мұғалім ... ... ... ... ... ... ... пiкiрлесiп отыруы;қиын сұрақтарға
қарсы топтың оқушылары жауап беру ... ... ... ... ... ... ... жақтың пiкiрiне өзiндiк пiкiр айта алуға;
Келiспеген жағдайда өзiнiң көзқарасын дәлелдеуге;
Өзiнiң микротобындағы жолдастарының сөздерiне ... не ... ... өзiндiк пiкiр бiлдiруіне еркіндік жасалуы;
4)Оқушылардың қатысымдық белсендiгiн арттыру жолдары:
Сабақ барысында оқушылар бiр-бiрiмен еркiн тiлдiк қатынасқа шығуы;
Жауаптарын бiрге жоспарлауы;
Сөйлеген сөздерiн ... әрi ... ... ... ... ... сөздерiнiң жаргон, диалект, бөтен ... таза ... ... ... ... ... ... ойын әдісі болып табылады.Ойын -әсіресе кіші жастағы оқушылардың
сөйлеу дағдысын қалыптастыруға әрі ... ... ... ... - ... ... қаланған инстинктi жеткiзушi. Балалар ойнау
арқылы өмiр ... ... ... ... ... ... ... қажет қимылды, iс-әрекеттi және ойлау,сөйлеу дағдыларын
меңгередi.
Ойын балалардың қиялынан туындайды, ойын - бала ... ... ойын ... ... олар ... ... «басқа
әлемге» енедi.
Демек, ойындарды бастауыш мектеп оқушыларын белгiлi бiр ... ... етiп ... ... ... ... кіші ... ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру үшін ойындарды қолдану
арқылы да нәтижеге жетуге болатындығын байқаймыз.
Оқыту ... ... ... ... оқушылардың тілдік
материалдарды саналы ... ... ... қатар олардың
сыныптастарымен, жалпы қоршаған ортамен ... ... ... ... туғызады.
3. Оқытудың топтық технологиясы. Оқытудың топтық технологиясы Кейс-
стади амал-тәсiлi ... ... ... ... әдiсi ... учебных ситуаций) ХХ ғасырдың басында америка Құрама Штаттарының
Гарвард университетiнiң бизнес ... ... ... Кейс-стади амал-
тәсiлi терминi алғаш рет ... ... ... еңбектерiнде
пайдаранылған. Копленд 1921 жылы ... ... ... ... ... кейс-стади амал-тәсiлiн қолдану жолдарын көрсеткен.
Кейс амал-тәсiлi алғашқы кезде бизнес мектебiнде ғана қолданылып
келсе, бүгiнде бұл әдiс ... ... ... аясы ... ол ... ... және т.б. ... жемiстi қолданылуда. Қазiр кейс-
стади амал-тәсiлiн педагогикалық ... ... ... ... ... К. ... Э. Хансен, А.И.Наумова, А.М.Зобина, Б.Н.Киселева,
И.В.Липсина, ... Д. ... ... О.Г. ... ... ... ... оқушылардың мұғалiм ұсынған
реальды немесе қиялдық (мұғалiмнiң ... ... ... және осы жағдаятқа өзiндiк баға беруi, өзiнiң ой-пiкiрiн нақты әрi
толық айтып беруi т.б. шәкiрттiң жеке ... ... ... ... оқушыларының ауызша ... ... ... ... ... ― қазiргi бiлiм беру
талабына сай мұғалiм мен оқушының өзара тығыз белсендi әрекетiнен ... ... ... ... ... және оның жеке тұлғалық
қабiлеттерiн дамытатын, нәтиженi алдын-ала жоспарлайтын педагогиканың ... ... ... ... деңгей ― оқушылардың тiлдiк қатынаста ақпараттарды
дұрыс игеруiн, сөз ... ... ... қалыптастыратын қатысымды-
ақпаратты деңгейдiң мақсаты -оқушыларға тiлдiк заңдылықтардың өзiндiк
ерекшелiктерiн ... ... . Осы ... ... ... ... ... - сұрақ-жауап
әдiсi, баяндау, мазмұндау әдiстерiне лайықталған тапсырмалар жатады.
Оқушылардан ... ... ... ... бiлуi ... етiледi.
Басым бөлiгi репродуктивтi әдiспен жүредi. Оқушыдан өтiлген тапсырманы
игерiп, үйге берiлген тапсырманы ... келу ... ... ... өзi ... өзi ... ... орындағанын,
орындамағанын бақылап, iс-әрекетi активтi болады.
2. Қатысымды-жатық сөйлеу деңгейде ... ... ... айтқан ойын
жалғастыратын, бiтпей қалған ойды бiтiретiн ... ... ... Бұл деңгейге арналған тапсырмаларды оқушылар дайын үлгiсiз
мәтiн құрастырып, монологты және ... ... ... ... арнайы дайындалған үлгiде ... ... ... ... ... iстедi. Диалогтық оқыту технологиясына
сәйкес түрлi тапсырмаларды шешуге белсене қатысты.
3. Қатысымды- шығармашыл сөйлеу деңгейде ... ... ... ... ... орынды қолдануға, сөздердiң мағыналық реңктерiне орай
дұрыс пайдалануға, ... ... ... құрауға дағдыланды.
Сабақ үстiнде оқушылар дайын үлгiге қарай мәтiн құрастырды, мәтiннiң
мазмұнын ... ... ... ... өз тiлiмен айтып бердi,
дайын үлгiге қарап тақпақтар, қарапайым жұмбақтар, жаңылтпаштар ... ... ... ... ... осы ... ... етiлдi.Алдарына қойылған проблеманы шешу барысында ... ... ... Бұл деңгейде сабақ типтерi- проблемалық
сабақ түрiнде болады.. Iшiнара пiкiрталасқа және дидактикалық ... ... да ... Мұндай сабақтарда ... ... әдiс ... ... ... көпшiлiк алдында қысылмай, саспай сөйлеу, өз сөзiн ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалар берiлдi. Сондай-ақ сабақ үстiнде оқушылардың өзiндiк
пiкiр айтуына, сөйлеген ... анық және ... ... ... берiлдi. Сабақ барысында оқытудың ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жағдаяттарға талдау
жасады, өзiндiк пiкiр айтты, өз ойын дәлелдедi.
Сонымен:
1. Психолог ғалымдардың кіші жастағы оқушылардың ауызша сөйлеуі жақсы
дамыса, ол ... ... де тез ... ... ... сөйлеудің дәл
дұрыс, жүйелі дамуына әсер етеді. ... ... ... ... ... ... әлдеқайда күштірек болады деген пікірі зерттеу жұмысымыздың
теориялық негізін анықтауға пайдалы болды. Сондай-ақ М.Мұқановтың «Тексттің
ойды ... ... ... ой-өрісі» еңбектеріндегі қағидалар басшылыққа
алынды.
2. Оқушылардың ... ... ... ... үшін жасалған
тапсырмалар,жаттығулар және мәтіндер балалардың ... ... ... ... пен ... ... ... сабағында күнделiктi қолданған ауызша сөйлеу дағдыларының
қалыптастыру тапсырмалары ... ... ... ... сабақ
үстiнде белсендiлiктерiн арттырды.
4. Әрбiр ... ... ... ... ... ... тапсырмалары оқушылардың тiлдiк материалдарды
сапалы меңгеруге әсер ... ... ... ... қалыптастыру сабақтары арқылы
қатысымдық тұрғыдан ... ... ... ... ... түсу ... түрткiлерi артты.
6. Диалогты оқыту, ... ... ... ... ... ... алған сабақтар оқушылардың сөздік қорын байытып, әр
сөздің мағынасын жете түсінуге мүмкіндік берді.
7. Ауызша ... ... ... ... ... ... ... диалогтық және монологтық сөйлеу ... ... ... шығармашылдық тапсырмалар оқушылардың өз
пікірін дәлелді жеткізу дағдыларын қалыптастырып, ойын көркем де ... ... ... Жаңа ... ... негізделген тапсырмалар
оқушыларды өзара белсенді түрде қарым- қатынасқа ... жеке ... ... игі ... тигізеді.
10. Эксперимент нәтижелерi ғылыми болжамды бекiттi және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... жолдауы //
Университет №9-14.03.2006ж
2. Қазақстан ... 2015 ... ... бiлiм беру ... ... жоғары мектебi. 2004 ж № ... ... А . Тiл ... А: ... ... ... Қ. ... тiлi жөнiндегi зерттеулер А.: ... ... ... М. Педагогика Алматы: Ана тiлi, 1992.-155 б.
6. Аймауытов Ж Таңдамалы шығармалар жинағы Алматы:1998,302 бет
7. ... Т. Тіл ... ... 1935
8. Бегалиев Ғ. Әрiп,дыбыс,буын. Қызылорда, Қазақстан, 1935.- 23 б
9. Бегалиев К. Бастауыш мектепте ... ... ... ... 1950-
192 бет.
10. Садуақасов Ә. Қазақ тiлiнен методикалық құрал ... ... С. ... ... ... А.,Қаз.бiрiккен мемл. баспасы.
1946-118 б.
12. Ұйықбаев И.Қ. ... тiлi ... ... А.: Қаз.
мемлекеттiк оқу пед. баспасы 1962-108 б.
13. Сарыбаев Ш. Қазақ тілін оқыту методикасы. Қазмембас, ... ... К. ... ... ... тiлiн ... А., 1964-88 бет.
15. Жұбанова М. Бастауыш мектепте сауат ашу методикасы ... ... ... үшiн ... ... А.,1965ж
16. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.А, Өлке,2003-124.
17. Жазыбаев М, ... Ә. ... ... үшiн ... ойындар,
Алматы, Мектеп 1981-48 б.
18. Ұйықбаев И.Қ. Қазақ тiлi методикасы
19. Қазыбаев С. Бастауыш кластарда ... тiлiн ... ... ... Т. ... ... ... текст арқылы тілін дамыту
әдістемесі. 1993
21. Уаисова Г.И. Методика обучение лексическую систему родного ... ... ... А.: ... ... Ә.Е. Бастауыш мектептегі сауат ашу кезеңінде жүргізілетін тіл
дамыту жұмыстарының ... ... ... ... алу үшін ... ... А,:1998-26б
23. Ермекбаев М. Бастауыш мектеп оқушыларының қазақша сөздiк қорын ... п.ғ. к., ... ... алу үшiн ... ... ... ... М 3 класта сын есiмдi оқыту тiл. Бастауыш мектепте ... ... ... А., 1957-85-99 б.б.
25. Рахметова С. Бастауыш мектеп оқушыларының тiлiн дамытудың ... ... ... ... және жазбаша тiл дамыту) п.ғ.д. ғылыми
атағын алу үшiн дайындалған диссертация. А.,1994ж
26. С.Ахметов Әліппе кезеңіне дейінгі сабақтарды оқыту.// ... тілі ... 1958, № 2, 13-17 ... ... Ә.1 класс оқушыларын оқу- жазуға үйрету.// Қазақ тлі ... 1958, № ... ... Р. Асқарбаева А 2-3 класс қазақ тiлi оқулығына ... ( орыс ... үшiн) А. ... 1983.
30.
31. Разиев Р. Балалардың 66 күнде сауатын аштым.// Халық мұғалімі, 1946,
№ 13-14
32. ... Ә.1 ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті,
1958, № 5.
33. Жолаев ... ... ... ... ... 1946, № 13-14
34. Жолаев Ж.Әліппені жақсарту туралы.// Халық мұғалімі, 1946, № 13-14
35. Бәкішева Т. ... ... ... // ... ... 1989, № ... б.б.
36. Өтегенова З. Ашық сабақ // Бастауыш мектеп, 1983, № 3.- 28-30 ... ... Ф. ... ... ... ... 1989, № 11.- 12-13 б.б
38. Сабыров Т. ... оқу ... ... ... ... ... О. Бастауыш мектепте синоним материалдарын оқыту. А.,
Мектеп-40.
40. 18.Буртовой И.Д, ... ... Ж. ... класс
оқушыларының оқу икемдiлiгi мен машығын қалыптастыру. А., ... ... ... ... Т.А. ... ... речи на ... языке. Москва 1978-
68 стр.
42. Ақбаева Қ. Оқу орыс тiлiнде жүретiн мектептiң бастауыш ... ... ... ... ... ... ғылыми атағын алу
үшiн дайындалған диссертация. А., Ғылым .2001
43. Рахметова С. Кіші жастағы ... жазу ... ... А, ... ... Ш. ... тiлi ... оқыту әдiстемесi. А., Ғылым.2001.
45. Ф. де Соссюр Труды по языкознанию М. ... ... ... В.А. Язык и ... ... ... МГУ. ... Солнцев В.М. Язык как структурна-системной образование. М., Наука. 1977-
342 стр.
48. Қазақ совет энциклопедиясы.А.,1982.
49. Оразбаева Ф. Тiлдiк қатынас: теориясы мен ... А: РБК. ... ... А. ... ... тiлi, ... Ана тiлi, 1991, 384б ҚазМУ
хабаршысы. Филология ... №34. ... ... ... ... ... А., 1995-357.
52. Лошкарева Н.А Формирование системы ... ... ... и ... М., ... ... Б.В Очерки по психологии обучения ... ... ... 228 ... ... Р. М Қысқаша педагогикалық сөздiк. А., Алту, 2003-626.
55. Жарықбаев Қ. Психология. А, 1994-271б.
56. Гурьянов Е.В. Психология обучения ... и ... ... ... ... ... ... Бабанский Б.К. Рациональная организация учебной деятельности.М.,1981-
316стр..
58. Люблинская А.А. Бастауыш мектеп оқушыларының психологиясы жөнiнде. А.,
1981.
59. Гальперин П.Я. ... ... ... ... ... в
педагогических науках.
60. Эльконин Д.Б. Психологтя обучения младшего школьника. М., 1979.
61. Жаппаров А. Мектеп ... тiлiн ... ... ... ... 1997-200б.
62. Әлiмжанов Д, Маманов Ы. Қазақ тiлiн оқыту методикасы, Алматы: мектеп,
1996, 248 б.
63. Әбiлқаев А. ... тiлiн ... ... ... Санат, 1995, 120 б.
64. Исабаев Ә. Қазақ тiлiн ... ... ... ... ... 1993, 160 б.
65. Құлмағамбетова Б., Исанова А., Исанғарин М., Көкзаков М., Құрманғазиева
Р., ... П. ... тiлiн ... ... – А., Бiлiм ... ... Е.И. Основы методики обучения иностранным языком. М., Рус.яз
1977.
67. Жалпы бiлiм беретiн мектептiң оқу бағдарламалары. (1-12 ... ...... ... Л.В. ... и ... ... учащихся. М. 1960.
69. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. А, ... ... М. ... А.: Ана тiлi ... ... Ж. ... Р. Педагогика. Астана. ЕҰУ 1998-378б
72. Алектров А. Е. К мудрости ступенька. Москва: 1891 г.
73. Васильев А.В. Букварь для киргиз. ... 1910, ... ... ... М. ... букварь, Уфа, 1910 ж.
75. Ерғалиұлы З. ... ... ... ... баспаханасы, 1910 ж.
76. Серғалин Қ. Қазақша ... ... ... ... ... ... Ысқақұлы Д. Балдырған. Ташкент,1929 ж.
78. Байділдин А. Жаңа әліппе. Ташкент, 1929 ж.
79. ... Ғ., ... А. ... әскер әліппе, Қызылорда. 1930ж.
80. Тұрманжанов Ө., ... Ш.Х. ... ... басқыш мектептеріне
арналған әліппе кітабы, Ташкент. 1931 ж.
81. Бақұлы Қ. ... ... - ... 1930 ж.
82. Майлин Б. Жаңаша оқы, жаз» ... ... ... 1934 ... ... А. ... әліппесі, Қызылорда . 1934 ж.
84. Жолдыбаев М. Әліппе. Қызылорда, төртінші рет ... 1936 ... ... С. ... Бастауыш мектептің 1-класына арналған оқу құралы.-
Аоматы: ҚБМБ, 1944.- 79 б.
86. Бегалиев Ғ., ... С. ... ... мектептің 1-класына арналған
оқу құралы.- Алматы: ҚБМБ, 1951.- 82 б.
87. Сыздықова Р. Орфоэпиялық нормалар жайлы. Өрелi ... А. 1990 37-42 ... ... ... ... Т. ... тiл ... мәселелрi. А. Рауан 1991 256 б.
90. Скворцов Л.И. ... ... ... речи. М.: Наука 1980
91. Головин Б.Н. Основы культуры речи. М. ... ... ... ... М.В. ... русской речи учащихся и IХ-ХI классов
национальых школ/В сб. ... ... язык в ... ... ... с. 112
93. Михайлов М.М. Культура русской речи и ... ... ... ... 1955 с. ... Сомашко Н.И. Культура русской речи учащихся старших классов таджикской
школы АКД П.И. М. 1964 с. ... ... Г.О. ... ... М. 1975 с. 163-206
96. Кондубаев М.Р. Культура ... речи (в ... ... А. ... 1993 – 112 ... БалақаевМ. Тiл мәдениет және қазақ тiлi оқыту А. ... 1989 – 96 ... ... Е.Ш., ... А.Г. Технология проведения традиционных и
инновационных форм организации ... в ... ... ... ... ... изд-во ЮКГУ им. М. Әуезова 2004 – 186 б.
99. Ахметов Н.К ... и ... ... ... в подготовне учителя
Дис. к.п.н А: 1996-244 б.
100. Хайдаров Ж.С ... и ... ... ... ... в ... ... дис. к.п.н А: 1982 – 121 стр.
101. Нұрахметова А.Р Влияния ... ... ... на ... ... студентов по химии Дисс. к.п.н Алматы 202 стр.
102. ... Т ... ... оқу ... ... ... ... А. 1995 Диссерт. п.ғ.к – 143 б
103. Ляпина Г.А Игра как ... ... ... – воспитательного
процесса в средных классах общеобразовательной школы дис. к.п.н ... – 172 ... ... Ұ ... ... топ ... ... ойын арқылы
адамгершiлiкке тәрбиелеу. диссерт. п.ғ.к Атырау 2002-118 б.
105. Сардарова Ж ... ... ... дидактикалық
мүмкiндiктерi (6-10 сынып аралығындағы оқыту процесiнде) Диссерт. п.ғ.к
Алматы 1996-178 б.
106. Кенжебекова Р сыныптан тыс ... ... ойын ... әдiстемесi. диссерт. п.ғ.к Шымкент. – 183 бет
107. Оралбаева Н, Жақсылықова К. Орыс мектептерiнде ... тiлiн ... ... «Ана тiлi» 1996 – 208 б.
108. Дидактикалық ойындар, (құрастырған К.Оразбекова) Алматы, РОМК 1990-39
б.
109. Занимательная ... ... ... Р.Б) ... ... ... ... Ш.Т, Барсай Б.Т Оқытудың қазiргi техналогиялары // Бастауыш
мектеп 1999 №3 3-8 б.
111. Молдабеков Қ, ... М, ... Б, ... К Бастауыш мектеп
Қазақ тiлi сабағында дамытушы орындарыд қолдану әдiстемесi. Алматы ... ... ... К.И. ... ... ... ... Иностаранные
языки в школе, 1967,№6 ,- С.29
113. Нұрғали С. Жоғары оқу орындарында қазақ тiлi үстеулерiн ғылыми әрекетi
арқылы оқыту ... (заң ... орыс ... ... ... ... ... 30.10.03. Алматы: АлМУ, 2003,
27 б.
114. Мешiнбаева Ф.Ш. Гуманитарлық бөлiм студенттернiң қазақша пiкiрлесiм(
диалог) ... ... ... ... ... .... диссерт. .- А.:
АлМУ, 1999
115. Кинжекова Р.С. ... оқу ... орыс тiлдi ... оқытуда қазақша сөйлеу дағдысын қалыптастырудың теориялық
негiздерi : п.ғ.к., .... ... - А.: ... 1998- 141 ... ... В.И. Инновационные процессы в образовании и
педагогических ... ... ... в ...... – 3 – 9 ... ... обучение: стратегия и практика// Под. ред. В.Я. Ляудис ... ... ... А.Г. ... ... ... методические
рекомендации. М. – 1997 – 50 с.
119. Канн – Калик В.А., Никандров Н.Д. Педагогическое ...... 1990 – 144 ... ... М.С. ... ... в школе: проблемы, перспективы,
поиск – Алматы. 1995 – 26 с.
121. Кларин М.В. Инновационные ... ... в ... ... Пособие к спецкурсу для высших педагогических ... ... ... ... ... ... образования – М.: Арена, 1994 – 221 с.
122. Кларин М.В. Инновации в мировой педагогике: ... на ... игр, ...... НПЦ ... 1995 – 176 ... ... М.В. Педагогика ХХI века: Прогноз//Гуманизация образования –
императив ХХI века. – ВЫп. 2. – Наб. ... 1996 – с. ... ... Г.К. Современные образовательные технологии – М. Народное
образование, 1998 – 58 с.
125. ... В.А. ... ... от ... к ... - 1997
126. Т.Тәжібаев. Бастауыш мектеп оқушыларының ауызекі сөзі мен жазба
сөзінің салыстырма ... ... ... 1939, № 8, 17-27 ... С.Рахметқызы. Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ... ... А, ... 1997ж
128. Қ.Жұбанов. Қазақ тілінің грамматикасы, «Қазақстан», 1936, 3 ... ... ... система человека и развитие речи ... ... ... содержания и методов обучения
русскому ... 4-8 ... ... 1969, стр.104.
130. К.Д.Ушинский. Балаларды тәрбиелеу және оқыту ... ... ... 72 ... Бастауыш мектеп мұғалiмдерiнiң күнделiктi пайдалануына арналған ... ... Қаз. ... оқу пед. ... ... мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру
тапсырмаларының үлгілері
1-тапсырма. Өздерінің жанұяларын ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын
қалыптастыру, сынып алдында өз ойын жеткізуге дағдыландыру.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар сұрақтарға дұрыс жауап беруге
үйренеді.
Тапсырманың маңызы: Оқушылар сұрақтарға ... беру ... ... қолдануды, сөйлем құрауды меңгереді.
«Біздің жанұя » тақырыбына ауызша әңгіме өткізу. Әңгіме сұрақ – жауап
арқылы жүргізіледі. ... ... ... ... ... Сіздің үйде неше адам бар? (Біздің үйде 6 адам бар)
2. Олар кімдер? (Әкем, шешем, ... ... ... ... сіңілім)
3. Әкең не істейді? (Әкем мұғалім.)
4. Шешем не істейді? (Шешем ... ... ... не ... ... ... Ол ... сыныпта оқиды? (Апам бесінші сыныпта оқиды.)
7. Інің нешеде? (Інім алтыда.)
8. ... ... ... ... Олар ... неше жылдан соң барады? (Інім оқуға биыл, сіңілім екі
жылдан соң ... Әжең не ... ... үй ... істейді.)
11. Сен таңертен ұйқыдан сағат нешеде оянасың?
12. Сен төсектен сағат нешеде тұрасың?
13. Төсектен тұрған соң не істейсің?
14. Әжеңе көмектесесің ... Үйде ... ... ... ... сағат нешеде ұйқтайсың? т.б. жөнінде баларды сөйлетіп, үйретіп,
күнделікті ... ... ... ... ... таза ... судың, таза жүрудің, ұқыптылықтың пайдасы жөнінде айтылады.
Қорытындыда ... ... ... ... ... үйде 6 адам бар. Олар - ... шешем, әжем, апам, тәтем,
інім, сіңілім. Әкем мұғалім болып жұмыс істейді. Шешем - ... ... ... ... ... оқушылар. Апам бесінші сыныпта оқиды. ... ... ... інім ... ... ... екі жылдан соң барады.
Әжем үй жұмысын істейді.
Мұндай тапсырмалар оқушыларды тек ... ғана ... ... ... ... мәтін құрастыру қабілеттерін де дамытады.
2- тапсырма. Өздеріңді қоршаған орталарын туралы ... ... ... ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіру,
қоршаған ортамен таныстыру.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар сұрақтарға ... бере ... ... ... дағдыланады.
Тапсырманың маңызы: Оқушылар өздерін қоршағын ортасы туралы ... ... ... ... «Біздің сынып» тақырыбына ауызша әңгіме құрастырудың сұрақ-
жауап түрін көрсетейік. Қойылатын ... Кім ... ... не? ( ... Ал ... ... аталады? (Ол-парта).
сияқты болып келеді, осындай сұраулар арқылы үстел, орындық, бор, гүл
аталады. Сонан соң мұғалім осылардың барлығы ... ... ... Мына затты кім айтады? ( Ол – бор).
- Бормен не істейді? ( Бормен жазу жазады).
- Үстел үстінде не ... ... кім ... ... ... кітап
жатыр).
- Үстел үстінде тағы не жатыр? ... ... тағы ... ... ... ... парталарындағы заттары: қарындаш, қалам, дәптер, өшіргіш,
сызғыш, ... ... ... ... «Оқу ... » ... ... әрқайсысының не үшін керектігі сұралады.
- Біздің сол жағымыздағы қабырғада неше терезе бар ? (Біздің сол
жағымыздағы қабырғада төрт ... ... ... ... ... түсіп тұр ? (Терезелерден жарық жақсы
түседі).
- Біздің оң жағымызда не бар ? (Оң ... есік ... ... не бар ? (Алдымызда тақта тұр)
- Тақтаны біз не істейміз ? (Оған біз жазып үйренеміз)
Осыдан соң балалардың көңілі ... неше ... неше ... тағы ... бар
екеніне назар аударылып, олардың балалардан оң ... ... сол ... ... Сонымен қатар балалар терезенің, есіктің тағы басқа
нәрселердің не үшін керектігін айтуға тиіс.
Қорытындысында мына сияқты ... ... ... ... ... үстел, орындық, тақта, гүлдер бар.Үстел
үстінде кітап, дәптер, қарындаш, бор, өшіргіш, ... ... ... ... ... төрт ... бар. Терезелерден жарық жақсы түседі. Оң
жағымызда есік бар. Алдымызда тақта тұр. Оған біз жазып үйренеміз.
3 – тапсырма. ... ... ... құрастырыңдар.
Тапсырманаың мақсаты: Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту, сөздік
қорын жетілдіру.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар ... ... ... мәтін
құрастырады.
Тапсырманың маңызы: Оқушылардың байқағыштық қабілетін жетілдіріп, олардың
қиялын ... ... ... ... ... мысалдар келтіруге
болады.
Алдымен «Қияр мен қырыққабаттың суға баруы» тақырыбына байланысты
тақтаға төрт сурет ілініп ... ... екі ... ... ... ... ... бойынша сөйлем құрастырылды.Мысалы, Қияр мен
қырыққабаттың кездесуі, Қиярдың суға ... ... ... ... ... да, қырыққабаттың әлі шешініп ... ... ... ... ... ... Екі ... суретте тағы
қандай оқиға болып жатқанын айту тапсырылды. Бірінші, ... тегі ... ... қияр мен қырыққабаттың суға келгенде күннің ... ... ... суға түскенін, суға көп түскендіктен кештің батқанын,
қырыққабаттың көп және ... ... ... ... ... ... ... оқушы Әбілда тегі ... ... ... достардың арасында мұндай ... ... ... ... дос ... ... ... кейін оқушылар достық туралы өз ойларын ортаға ... іс- ... ... ... ... ... ... оқушының пікірін
тыңдап, достық жөнінде ой ... ... ... ... қарап, жоғарыда келтірілген сөйлемдерді тірек сөздер ... ... ұзақ ... ... ... кеш батты сияқты сөздерді қатыстырып
ауызша сөйлем құрау тапсырды.
Оқушылар осындай тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... үнемі айтуға үйрету керек.
Мұндайда өмірде кеңінен орын алатын жағдаяттар ... ... ... да
маңызы зор.Мысалы, оқушылар «Дүкенде» жағдаятын ролге бөлініп ойнауына ... ... бірі ... ... ... ... ... ойнап,
өзара тілдеседі.Бұл олардың ауызша сөйлеу дағдыларын жетілдіреді.
Осындай ... ... ... сұрақтарға дұрыс жауап
беруге, кішігірім мәтін құратыруға дағдыланды.Атап ... ... өз ойын ... ... сыныптасының сөзін тыңдауға үйренді.
4-тапсырма. Өзіннің досыңның жақсы қасиеттерін ата.
Оқушылар ... ... ... қасиеттерін атап,достық туралы
әңгімелейді. Жақсы достың ... ... ... ... ... пікір алысып, өздерінің ойларын білдіруге
дағдыланады.
5-тапсырма. Сен үлкендерге қалай көмектесесің?
Бұл тапсырманы орындау барысында оқушылар өздерінің үйде ... ... ... ... ... сөйлеуге
жаттығады.
6-тапсырма. Қандай үй жануарларын жақсы көресің.
Мұндай тапсырманы орындау барысында балалар ... ... ... ... ... үй ... ... айтуға тырысады.
7-тапсырма. Жұмбақтың шешімін табыңдар.
Тапсырманаың мақсаты: Оқушылардың ... ... ... кез – ... ... ... беруге үйрету.
Тапсырманың тиімділігі: Оқушылар заттарды дұрыс суреттеуді
үйренеді, осыған орай олар мәтін ... ... ... біріншіден, оқушылар бір- біріне сұрақтарды
дұрыс қоюға дағдыланады, екіншіден, осы сұрақтарға дұрыс ... ... ... ... ... ... ... қиялы дамиды.
Оқушылар осы тапсырмада өздерi жасырып тұрған заттың атын ... оның ... ... ... допты жасырып тұрған оқушы алдымен
доптың түрiн, түсiн, қасиеттерiн суреттейдi. Қалған ... ... ... беру ... оның не зат ... ... тырысады. Бұл жерде
әр бала өзiндiк пiкiр айтып, жасырылған заттың жауабы не ... ... оны ... ... ... осындай тапсырмалар
арқылы ауызша сөйлеу ... ғана ... ... ... қатар
олардың логикалық ойлау қабiлеттерi, ... ... ... бұл түрi ... кіші ... ... өз пiкiрiн
дәлелдеуге, басқа бiр оқушының не мұғалiмнiң көзқарасын құрметтеуге, сол
көзқарасқа өзiнiкi дұрыс ... шығу ... ... ... ... ... төмендегiдей үлгіде өтті.
Алдымен тақтаға бір ... ... ... ... ... ... ... мұндай тапсырмаларды алдын- ала күні бұрын дайындап
келеді немесе сабақ үстінде мұғалімнің нұсқауымен орындайды.Мысалы,
- ... ... ... мен ... ... бір жұмбақ жасырамын.
Дүниеде ең ... ... ... Оның ... айт,- деді ... ... оқушылар.
- Ол көзге көрiнбейдi, қолға iлiнбейдi, сатып алуға болмайды, жүрмейдi,
күтiп те тұрмайды,білінбей жүреді.
Оқушылар айтылған жұмбақтың жауабын табу үшін ... ... ... ... Сонан кейін олар өздерінің пікірлерін айта бастады.
- Ол самал жел,- дедi Бекбосын Азат деген ... ... ... ... ... өздерінің көзқарастарын
білдірді.
- Жоқ,самал жел білінеді,соғады, ол найзағай,- дедi ... ... Жоқ,- дедi ... бір оқушы,найзағай көрінеді ғой, ол емес.
- Ендi не?- деп оған ... ... ... ... ... ... ... ол бiлiм емес пе?, - деді оған басқа оқушы.
- Неге олай ... , - деді ... Бiлiм ... ... ... iлiнбейдi, сатып ала алмайсың. Менiң
айтқаным дұрыс қой.
- ... ... ... ... Бiлiмде жүрмейдi,көрінбейді,қолға ілінбейді
ғой.
- Ол емес.
- Сонда ол не болды?
- ... ... ... ... сенi ... тұрмайды ғой.
Бұл тапсырма барысында оқушылар осылай бiр-бiрiне сұрақтар беріп,
жұмбақтың жауабын ... ... ... ... ... ... пікір айту дағдыларын қалыптастырды.
8-тапсырма. Мәтіннің мазмұнына қарсы өз ойларыңмен ... ... ... ... монологты және диалогты
сөйлеу ... ... ... Оқушылар үлгідегі мәтін бойынша пікір
алысады , ... орай олар ... ... ... ... ... мазмұнын талқылауға дағдыланады,
өз ойларымен ... ... ... ... ... ... мәтiн алып келiп, оны оқушыларға оқып
берілді. Оқушылар мәтiннен түсiнбегендерiн сұрап ала ... ... ... басқа бiреуден қысылып,сөйлей алмау, қате ... ... ... ... ... ... Осы ... арқылы оқушылар өз ойын
басқа бiреуге ... ... ... ... ... мынадай
мазмұнда мәтін берілді:
«Бұлақ»
Біздің ауылдың маңында бұлақ ағып жатыр.Бұлақтың суы лас, лайқа.
Бұлақ бірнеше жылдардан бері қараусыз қалып, ... Жан – ... өсіп ... ... ... ... – қарсы мағынада әңгіме құрастыру
тапсырылды.
Құдайбергентегі Марал деген оқушы мынадай мазмұнда ... ... ... ... ... бар. ... суы ... таза. Ауыл
адамдары бұлақтың басындағы шөптерді жұлып,таза ұстайды.
Мейірбек Самат деген оқушы: ... суы таза ... ... ... ... адамдар шөлін қандырады.Сондықтан бұлақты үнемі
тазалау қажет.
Ал, Оспантегі Сәкен деген оқушы: Бұлақ көрсең – ... аш ... бар. ... ... мен үлкендер үнемі бұлақты тазалап ұстауы керек.
Оқушылар осындай тапсырманы орындау барысында мәтіннің ...... ... ... ... Бұл тапсырма оқушылардың өз
сөздерін дәлелді айтуға жәрдемдеседi.
9-тапсырма. Мына сөздерді ... ... ... ... ... ... жуа, қуан, тор, жет,жу сөздері іріктеліп алынды,
Оқушылар осы сөздерді қатыстырып мынадай сөз ... ... ... ... ... ... ... үйге жетті, жақсылап жуды.
Бұл сөз тіркестерінен оқушылар төмендегідей мазмұнда ... ... ... енді өсіп ... ... көрді. Тапқан олжаларына олар
ерекше қуанды. Жуаны теріп өздерінің торларына салды. Кеш ... ... ... Алып ... жуаларын жақсылап жуды.
Бұл сөйлемдерден оқушылар төмендегідей мәтін құрастырды:
Қыр басында
Балалар қырдан енді өсіп тұрған ... ... ... олжаларына олар
ерекше қуанды. Жуаны теріп өздерінің торлрына салды. Кеш қарайғанда шаршап-
шалдығып үйлеріне жетті, Алып келген ... ... ... ... ... ... мағыналарын жете түсінуіне,
сөздерден сөз тіркестерін құрауға дағдыландырады
10-тапсырма. Төмендегі сөздің әрбір әрпінен сөз құрап, ... ... сөз ... сол ... әрбiр әрпiн сөз етiп ... ... Б А Л ... ... ... алды.
Бұл тапсырма оқушылардың логикалық ойлауын, сөйлемді ... ... ... ... ... сөздiң әр әрпiнен жеке-жеке сөз құрап,
сол сөздердi қатыстырып сөйлем құра.
Мысалы:
О – Қ – У – Ш – ... ... ... ... сөз тап.
Ұйқастың түрi берiлiп, оқушыларға сол ... өлең ... ...... емен – ... айды – ... ... қашты
т.б).
Оқушылар мұғалім айтқан сөзге ұйқас сөз табу керек. Мысалы, сан – сән, ... бал ... ... ... ... ... сабаққа белсене
араласты.
13–тапсырма.
Тапсырманың мақсаты: Оқушылардың ауызша сөйлеу дағдыларын дамыту, сөздік
қорын ... ... ... ... оқиға бойынша мәтін
құрастырады.
Тапсырманың маңызы: Оқушылардың байқағыштық ... ... ... ... мақал-мәтелдерде жасырылған сөздерді мағыналарына қарай
қою тапсырылды.Төменде берілген сөздерге мағыналас сөздер табу тапсырылды.
Өткір тіл – ... тіл – ... – тас ... ... ... сөз алтын,жемісті ... алтын.тоқсан ауыз сөздің,тобықтай ...
бар, ... ... ... ... ... ... ... ... ... алтын тұлғасы.еңбекті сүйгенді ... ... ... дей бер ... т.б.
Керекті сөздер: есімін, іс, мақсатқа, жұмысымен,орынды, талант,
қорытынды.
14 –тапсырма.
Тапсырманаың мақсаты: Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... Оқушылар суреттегі оқиға ... ... ... ... ... ... жетілдіріп, олардың
қиялын дамыту.
Оқушыларға мәтін беріліп, осы мәтіннің ... ... ... жеткізу
тапсырылды.
Арыстан патша бәйге жариялапты. Бір қазан суды қайнаттырып:
- Осы суды кім ішіп қойса, көп ... ...... ... ... ... ... шыққанша, казандағы су да суып қалады. Сонан
соң қоян суды ... ... ... ... ... ... ... ашып, көздеріп жұмыпты.
Аңдар бірінен соң бірі келіп, қып-қызыл ... ... ... ... ... алып:
- Ыстық ішуді жаным сүйді, — деп жан-жағына қарайды. Сонан соң ұзыннан-
ұзын тізіліп тұрған аңдарды жағалап жүріп:
- Мінеки, ... ... ... су, ... ...... ... шығады.
Ал алданған арыстан қоянға көп сыйлық беріпті.
15-тапсырма. Бiр сөздiң құрамынан әрiптердiң орнын ауыстырмастан басқа,
бiрнеше сөз шығаруға бола ма? ... ... ... (Жан, у, ар, ... ... Тез ... ... Құрамындағы буындарының орнын өзгерткенмен
мағынасы өзгермейтiн сөздердi атаңдар. (Папа, Мама т.б).
17-тапсырма. Солдан оңға қарай оқысаң - бiр ... ал ... ... ... ... ... ... сөздердi атаңдар (Мысық – қысым, тарақ – қарат).
18-тапсырма. Төмендегi ... ... ... ... ... Ол үшiн ... ... қажеттi буындарды дұрыс тауып орналастырыңыз. Сонымен,
бұл не өзi? Құс па, аң ба? ... пе, әлде өзен бе? Жоқ, әлде …. ... ... ... ... ... мектеп оқушыларының ауызша сөйлеу дағдысын қалыптастыру
сабақтарының үлгілері
1— сабақ
Сабақтың тақырыбы: ... мен ... ... оқыту
Сабаққа қажеттi көрнекi құралдар: плакаттар, кеспе қағаздар, сөйлеуге
жағдаят туғызуға арналған кестелер.
Сабақ үйге берiлген тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... беруге тырысты. Үй ... ... ... ... жоспарын берiп, мәтiн жазуды
тапсырдық.
- Балалар, мәтiннiң аты «Құмырсқа мен ... ... ... негiзгi бөлiктерiнiң атауларына қарап, мәтiн жазыңдар:
1. Құмырсқа суға ағады.
2. Көгершiн құтқарады.
3. Көгершiн құс торушының ... ... ... ... көмекке келедi.
Қолға үйренбейтін.
... Жақын барып қарасам, бір құс ... ... ... ... сабалайды. Қолымды жүгіртіп, екі қанатынан қысып ... ... ... Үйге ... ... ... қамадым да, алдына жем, су қойып,
бақылауға кірістім.
Қолға -түскен кекілік болсын, құр ... ... ... ... ... Мына құс ... ... Жарты тәуліктер асты. Алдына қойған жемге
тиісті назар аудармай қойды, құйылған суды ішпеді. Қанатымен ... ... ... ... ... ... Мұны байқаған атам: - Балам, мынауын,
шіл ғой. Ол қолга үйренбейтін құс. ... ... ... сал, — деді.
Үлкен кісінің айтқанын істедім. Шілді тордан босатып торайға ... ... Пыр етіп ... ... құс қалың араштың ... ... ... ... болғаннан кейiн сынып екi топқа бөлiндi. Бiрiншi
топқа – «Балдырған», екiншi топқа – «Бүлдiршiн» деген ат ... Екi ... ... ... ... бердi.
«Балдырғанның» сұрақтары:
а)Сөзден не жасауға болады?
ә)Бiр сөз берiп, сол сөздiң әрбiр әрпiн сөз етiп, бiртұтас жақты ... ... ... Б А Л ... ... лезде алды.
б)Сөз тудыру шығармашылығы.
Бiр оқушы атайды. ... ... оған ... реңк жұрнақтарын
тiркестiрiп, жаңа сөз жасады. Онда жаңа ... ... аясы ... ... ... Ұйқастың түрi берiлiп, оқушыларға сол бойынша өлең құрастыру
тапсырылады (барғанда – алғанда; емен – ... айды – ... ... ... ... ... тапсырмалары:
а)Бiр сөздiң құрамынан әрiптердiң орнын ауыстырмастан басқа, ... ... бола ма? ... ... ... (Жан, у, ар, ... қаз, ... орындау керек. Құрамындағы буындарының орнын ... ... ... ... (Папа, Мама т.б).
б)Солдан оңға қарай оқысаң - бiр мағына, ал оңнан солға қарай – басқа
мағына беретiн сөздердi атаңдар ...... ...... берiлген сөздердi нақты ажыратыңдар. Ол үшiн ... ... ... ... ... ... орналастырыңдар.
Сонымен, бұл не өзi? Құс па, аң ба? Өсiмдiк пе, әлде өзен бе? Жоқ, ... Иә, ... ... ... бәрi-бәрi бар.
Осы тапсырмалар арқылы оқушыларды сабаққа қызықтырып, олардың өз
сөздерiн дәлелдеу дағдыларын ... Бұл ... ... оқушылармен оқулық бойынша жұмыс iстелдi.
V. Бағалау.
VI. Үйге тапсырма.
3-тапсырма. Әдеп туралы өзiң не ... ... Бiр ... үлкен әкiмi екiншi бiр байға жолығысып сөйлесiп
тұрғанда, қастарынан бiр жарлы мұжық өтiп бара ... ... бас ұрып ... ... Оған қарсы әлгi үлкен әкiм төре онан да төменiрек басұрып
сәлем алды. Қасындағы бай:
- ... ... ... үстiнен қараған әкiмсiз, осы бiр мұжыққа неге
сонша бас ұрасыз? – деп айтты дейдi.
Сонда әкiм:
- Ешбiр ... ... ... ... иiлiп, әдептiлiгiн
көрсеткенде, мен онан әдепсiз болып ... ба? – ... ... ... монологқа ауыстырыңлар.
2. Мәтiннен әдептiлiк туралы ... ... ... ... ... мағынасын қандай мақал- мәтелдермен бересiңдер.
Мейірімді қыз.
Көше жақтауында араш өсіп тұр. Басына, тақия, үстіне ақ ... ... ... ... болса, бір бала ұмытып кеткен-ау» деп жан-жағыма
қарай бергенім сол еді, оң ... ... ... ... ... ... шыға келді. Мен қуыршақты алып соған қарай жүрдім. ... қыз ... ... ... бе, бір жерін сындырасыз ғой, - деді кейіп.
Қарасам, қуыршақтың қолынан, ... ... ... ... ... ашып кетті
ғой, қандай мейірімді қыз», - деп ойладым ішімнен.
2— сабақ
Сабақ тақырыбы: Сөйлем ... ... ... мақсаты:
1) Балаларға сөйлем туралы түсінік беру. .
2) Балалардың ой-өрісін, өздік ... тіл ... ... дамыту.
3) Балаларды ұғымталдыққа, әдептілікке тәрбиелеу.
4) Алдыңғы сабақта өтілген ... ой, сөз ... ... ... ... жұмбақтар, буындар, үлестірмелі карточкалар.
Сабақтың барысы:
2. Ұйымдастыру кезеңі.
Мұғалім оқушыларға жеміс – жидектердің ... ... ... ... Бұл не ... ... Бұл ... Дұрыс айтасыңдар балалар. Алманы біз не істейміз?
- ... біз ... Алма ... ме, әлде ащы ... ... алма да, ащы алма да ... алма қышқыл болады.
- Енді осы алма сөзін пайдаланып бірнеше сөздер айтайық.
- Қызыл алма, көк алма
- Дұрыс. Енді осы сөздерді бір-бірімен ... ... ... апам ... алма ... алма тәтті екен. Мен апама рахмет
айттым.
- Балалар, мен сендерге алма деп бір ... ... ма, әлде ... ... алма ... ... ... ой түсінікті ме?
- Толық айтқанда ой түсінікті. Балалар, біз бүгін сендермен сөйлем
туралы түсініп,оның ... ... ... Алма ... ... Алма ... өседі.
- Алма, бақ, әдемі сөздерді біріктіріп айтайық.
- Бақта әдемі алмалар өседі.
- Сөздер бірігіп, ... ... ойды ... Сөйлем төрт
сөзден құралып тұр. ... ... ... ... тұр. ... ... жөнінде сөйлем құрастырыңдар.
Сонан кейін оқушылардың өздерінің аналары туралы құраған сөйлемдері
тыңдалды. Мұғалім оқушылармен жеке жұмыс ... үшін ... ... қима ... ... ... ... тапсырды.
- Енді қолдарындағы суретке қарап атын тауып, оған сөйлем құрайсындар.
Осы тапсырмаларды орындағаннан кейін оқушыларға жұмбақтар ... ... ... ала костюм киеді,
Күннің көзін сүйді.
(Қарбыз)
Аспай піскен
Қайнамай түскен.
(Жеміс)
Қорытындау.
3— сабақ
Сабақтың тақырыбы: Сөздер мен дыбыстар.
Сабақтың мақсаты: Сөз, дыбыс туралы ... ... ... ... ... ... дауысты, дауыссыз болып
бөлінетіні түрінде түсінік беру. Естің қабілетін ... ... ... суреттер, үйлестірмелі материалдар,
текшелер кеспе әріптер.
Сабақтың барысы:
Мұғалім балаларды сабаққа ... ... ... ... ... есік ... да, ... не естігенін сұрайды.
Мұғалім дабылды (Барабанды) соғады да, не естідіңдер деп сұрайды.
- Дұрыс, балалар, сендер дұрыс естідіңдер? Бірақ ол ... ... ... әр түрлі болады. Мысалы: А-а десек? Оны созып айтуға
болады, ... ... ... енді бір ... ... ... Д дыбысы. Қане, бәріміз осы екі дыбысты айтып көрейік.
Айырмашылығы ... Ол ... ... ... ол дыбыс. Енді
осы дыбыстардан сөз құрайық. Топта көргендеріңнен, ойыншықтардың
атарын, заттарды атаңдар.
- Сөз бір нәрсе ... ... ... ... бұл ... Осы ... басқа сөздерді де айтуға болады. Сөз дыбыстан
құралады. Енді Ана сөзін ... ... ... дыбыс бар?
- Дұрыс айтыңдар, ана сөзі үш дыбыстан құралған. Келесі сөзді өздерін
ойлап, кезекпен айтыңдар.
- Жеке дыбыс ойлаңдар.
Балалардың ... ... көп ... ... ... жеке ... ... жарысады. Ең аз айтқан бала
жеңілген айыбын өтейді.
4— сабақ
Сабақтың тақырыбы: С ... мен ... ... С ... мен оның әріп ... ... отырып,
дидактикалық материалдарды пайдаланып, балалардың ... ... ... Балалардың С дыбысы бар сөз, сөйлем табуына назар аудару.
Көрнекілік ретінде кеспе әріптер, әріп таңбасы, ... ... ... қай ... ... ... болады?
Құстар жайлы не байқадыңдар?
Күз айларын атаңдар.
Апта аттарын кім айтады? Аптада «С » дыбысынан басталатын қанша ... с ... ... ... ... дыбыс ?
-Неліктен дауыссыз?
-С дыбысына байланысты кім кім тез сөздер тауып айтады?
Жұмбақ: Жоқ өзінде бас та,
Қас та, мойын ... ... тұр ... ... ... ... жүргізіледі.
Ойын: «Сөйлемді толықтыру»
1. Өзімнен кіші бауырым..................(сіңлі)
2 Қыз құлағындағы ... ... » ... ойын кезінде мұғалім өтілген әріп бойынша
сөз айтып, балаға орамал лақтырылады. ... ... бала сөз ... келесі
балаға тастайды. Ойын осылай жалғаса береді.
5 -Сабақ.
Сабақтың тақырыбы: «Е» әріпі мен ... ... 1.«Е» ... туралы ұғым қалыптастыру.
2. Баланың тыңдау, есте сақтау қабілетін арттыру.
3. Инабаттылыққа, сыйластыққа ... түрі : ... ... ... ... қағаздар.
Сабақ барысы:
Ұйымдастыру кезеңі: 1.Сәлемдесу
2.Түгелдеу
3.Оқу құралдарын тексеру .
2. Үй тапсырмасын тексеру:
1. «Аңдар » ... ... ... ... екі ... ... ... ретінде «ң» әріпі
кездесетін сөздерді сұраймын.
Жаңа сабақ.
3. «Е » әріпін көрсетіп, жаңа әріптің «Е» деп ... ... ... ... ... ортасында, соңында кездесетінін мысалдар
келтіру арқылы көрсеткен. Оқулықта мысал ретінде келтірілген ... Әр ... ... ... ... «е» ... кездесетінін,
орналасу орнын анықтаймын.
2.«Емен » мәтінін 5-6 оқушыға кезекпен оқытамын. 5-6 оқушыдан мазмұнын
сұраймын.
3. Сергіту ... ... ... қадам басайық.
Сабақтың тақырыбы; Буынға бөлейік.
Сабақтың мақсаты: (а) ... бір ... да, көп ... ... сөзде неше дауысты дыбыс болса,сонша буын боатынын түсіндіру.
б) буындық белгіні қол жаттықтыру дәптеріне жаздыру.
в) ойын «Жоғалған буын».
Көрнекіліктер: Суретті үлгі ... қыз ... ... ... ... қалаи.
Сабақтың барысы.
1Ұйымдастыру кезеңі.
Тақтадағы суретке қарап ат қою, қыз баланың есімі- Сара.
- Еді, Сара неше ... ... ... ... ... ... ... буынын кім айтады?
- Бірінші буыны Са.
- Екінші буыны –ра.
- Дұрыс. Екі буыннан ... ... екі ... дыбыс бар. Дауысты
дыбысжеке өзі ғана бір буыннан құрай ... ... ... ... буын»
Балаларды екі топқа бөлу.
- мен бірінші буынды көрсетемін, сендер ... ... ... ... ... ... келесі буынды табу. Қай қатардағы топ бұрын
аяқталса, сол топқа бір-бірден ойыншық қойылыды.
- Ал енді ойынымызды бастайық:
Үй- ... , бө- .. не, қар- .. , ... ... , тар- .. , кө- ... , ... бүр- ... ... соңында жеңімпаз топқа түсті жалауша беріледі.
- Балалар, енді мына сызбаға қарап сөйлем ... ... ... тор ... ... ... ... текшелер мен сөз жазып, әр қайысын буындық бергңменбергілету.
Мысалы «Сара» сөзі текшемен былай жазылады: көк, қызыл, көк, ... мына ... ... ... ... Бұл ... неше торкөзден тұрады.?
- Енді осы өрнектен қолымызды үзбей, сатылып көшіреміз.
- Енді әуң ... ... ... сөз ... ... ... қар-
лы-ғаш, тор-ғай, тыр-на, боз-тор-ғай.
Осы сөздерді құрастырып сөйлем құрау.
Ұзақ-жыл ... ... ... ... ұшып ... қорыту. Буын туралы білімдерін тиянақтау.
Сабақтың тақырыбы: «Қ» дыбысы мен әріпі
Сабақтың мақсаты:
1)«Қ» дыбысы мен әріпін таныту, «Қ» дыбысының дауыссыз ... ... ... түрін меңгерту. Буынға дұрыс бөліп оқи білу, ... ... ... «Қ» дыбысына қатысты жаңа сөздерді оқыту арқылы оқушылардың білімі мен
тілін ... ... ... ... ... оны ... ... тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Аралас сабақ, ойын сабақ.
Сабақтың көрнекілігі: Кеспе өрнектер, тақырыптық суреттер мен үлестірмелі
суретті парақшалар.
Сабақ әдісі. Түсіндіру, сұрақ-жауап, ... ... ... ... ... Оқушылар зейінін сабаққа ... ... ... ... ... керекті кітап, дәптерлерімзді алып тыныш үй
тапсырмасына дайындаламыз (Бүгініг күнді тақтаға жазып қоямын).
Үй тапсырмасын сұрау. Кане, ... үйге ... ... ... ... не өттік?
- О дыбысын
- О дыбысы қандай дыбыс?
- О дыбысы дауысты дыбыс
- О ... ... ... ... білдік?
- Ораз, орақ, оқы, оймақ т.б.
- Кітаптағы сөздерді буынға бөліп оқытамын.
- О-ру, ой-ма, ой-ла, -тар, то-ғай, шор-тан.
Жаңа сабақ. ... ... ... «Қ» ... мен ... көрсету. «Қ»
дыбысы дауыссыз дыбыс «Қ» әріпінің баспа және жазбаша ... ... ... ... ... ... келетінін мысал келтіру арқылы көрсету.
«Қ» дыбысының орнын ажырату қар-ға, ақ-пан, тор-пақ.
Сергіту сәті. Әтеш ерте ... ... ... ... ... 1-деңгей.
«Қ» дыбысына берілген бағандағы сөздерді буындап, қосып оқыту. Ол сөздердің
мағынасын түсіндіру.
Қо-ра. Ол мал ... ... Бұл шөп шабу ... ... ... ... ... Қыста киетін бас киім
Тор-пақ Сиырдың төлі
2-деңгей.
Оқушылардың ... ... ... толық қайтаруға үйрету. Қанша? Не? сұрақ-
жауап
- Балалар 56- беттегі мына суретке қараймыз.
- Суретте қанша ат бар?
- ... екі ат ... Ал ... қой көрсетілген?
- Суретте төрт қой бар.
- Қанша торғай?
- Үш торғай
- Қай ат асау?
- Қара ат ... Анау қай ... Ол қой ... Анау қай қора?
- Ол ат қора
3-деңгей.
Ат, қой, торғай сөздерімен сөйлем құрату. ... ат; 2)Ақ қой ... ... ... ... ... ... сөйлемді оқытып, дәптерге жазу.
Қар ақ. Қант ақ. ... ... ... ... Қар, қант сөздерімен
дыбыстық талдау жасату. Ойын «Жалғасын тап» ... ... көп ... ... буынды қою.
Қош ...(қар), ар...(қар), ... ... ... ... Ойын «Жоқ ... ... ... буынды қой.
Қа....ғай(ра), қо...(ра), а....(қан)(ла), қа..(лақ), ....(зы) ... ... сөз ... қо, ... қал, ар, қош, қар,/ ... қара, ақпан, торпақ, қалақ
қайрақ, арқар, қошқар, қарға.
3-топ. Сөздерде неше буын ... ... ... ... ... ... ... қошқар(2).
Сергіту сәті. Қаз қанатын жайды.
Аққу мойнын созды.
Үйрек келіп қонды
Сабақты қорыту. Балалар ... біз не ... Не ... Оқушыларға
суретті парақшалар таратып онда бейнеленген ... («Қ» ... ... «Қ» ... ... ... айту.
Сөзжұмбақ шешу. Қорада бар. / Қалада бар
Балада жоқ. / Далада жоқ («Қ» дыбысы)
Із ... ... ... ... ... «Қ» ... берілген сөздерді оқу «Ақ», ... ... ... ... Белсенді қатысып отырған оқушыны бағалаймын.
Сабақтың тақырыбы: «Д» дыбысы мен әріпі.
Сабақтың мақсаты: 1) Д дыбысымен әріп таныстыру.
Өтілген дыбыстарды ... ... және ... ... еске ... ... дыбыстық талдау жасау. Балалардың буын
туралы түсінігін кеңейту.
2) Дамытушылық: Балалардың ойлау, есте сақтау ... есте ... ... үйрету.
3) Тәрбиелік. әдептілікке, ұжымдылыққа, адамгершілікке тәрбиелп баулу.
Көрнекі құралдар: Кеспе-әріптер ... ... ... ... т.б.
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру кезеңі.
Балалармен сәлемдесіп, оқушылардың назарын сабаққа аудару. Сабаққа қажетті
жабдықтарын рет-ретімен түгелдеу.
- Ьалалар өткен сабақта біз қандай дыбыспен ... ... ... біз «Д» ... ... ... Д дыбысын хормен айтқызып, жеке-жеке сұрап шығу.
- Д дыбысынан басталатын қандай сөздерді айттық?
- Доп, домбыра,дос, ... ... ... ... ... үшін сергіту сәтін ұйымдастыру.
Қуыр-қуыр, қуырмаш
Балаларға бидай шаш
Қасқыр келсе есікке
Аяғыңмен мықтап бас.
Жаңа сабақ.
Дөңгейлік тапсырмалар.
Жаңа сабақтың тақырыбы: Д ... мен ... ... ... астын сыз.
Дала долана доп Дулат доға ... ... ... деңгей
Келесі сөздерге дұрыс жалғау жалға.
Қайда?
Қала да тау да оқу да дала да аула де үй ... ... ... дәптердегі суреттерді қарап, заттың атын ... ... ... қимылымен)
До-ла-на Ду-лат дуа-дақ Ай-дар до-ға доп-тар
«Д» дыбысы сөздің басында, ортасында, соңында кездеседі.
Сабақты қорытындылап, балалардың ... ... ... ... сабаққа қатысу деңгейіне қарап өз деңгейінде бағалау және оны
сыныпқа хабарлау. Белсенділік ... ... ... деген бағаны қойып,
мадақтау.
Үйге тапсырма беру.
Доп, дос, дала суретін оқушыларға салдырып, осы ... ... ... тақырыбы: Ұ дыбысы мен әрпі
1)Білімділік. Ұ дыбысымен таныстыру, дыбыстату. Жуан ... ... ... ... ... ... жасауға үйрету
.2)Тәрбиелік. Ұ дыбысының әріпімен таныстыру, әріп ... ... ... ойлау ауызша сөйлеу, қаблетін дамыту. Сабақтың
көрнекілігі: Ұ ... ... ... ... ... ... ... суреттері.
Сабақтың барысы:
І Ұйымдастыру кезеңі
-Оқушылармен сәлемдесіп, оқушыларды түгелдеу. Оқушыларды сабаққа даярлап,
назарын сабаққа толық аудару.
ІІ Үй тапсырмасын тексеру
-Қане, балалар ... ... ... дыбыспен таныстық ?
-Ж дыбысы мен әрпі
-Оқулықтағы Ж дыбысына берілген бағандағы сөздерді оқыту.
Мәтінді 4-5 балаға тізбектей оқыту.
-Қане, ... ... Ж ... ... ... жаңа ... алып
келдіңдер ?
-Қаржы, жылы, жыл, жастар, жастық, әже, жылқы, жақсылық т.б.
Ал, енді балалар «Мен қай ... ... ... ... ... ...аға, ә...ей, ...астық.
-Ж дыбысын дұрыс дыбыстату үшін, буындарды атай отырып, сөз ойлау.
Жа – жа – жақсы
Же – же – ... – аз – ... – жу ... Ж ... ... қайталатқызу.
ІІІ Сергіту сәті.
Әдемі әтеш
Таң атпай тұрыпты
Ойқастап жүріпті
Жан-жақа қарапты
Айдарын тарапты.
Жаңа сабақ
-Ал, бүгін біз балалар Ұ дыбысы мен ... ... 3 рет ... ... ... екеніне дыбыстату арқылы көңіл аудару.
-Жұмбақтың шешуі арқылы бүгінгі танысатын дыбысымызды табуға ... ... ... ... ... ... ... ? (Ұ дыбысы)
Деңгейлік тапсырма
Ұ дыбысына арналған деңгейлік тапсырмалар.
Дұрысын тауып, орын тәртібі арқылы қой.
Ұшақ ... ... ... ... ... ... ... жеді
Оқулықпен жұмыс.
а) Сөздерді буындап оқу
б) тексті мәнерлеп оқу
в) Ұсақ, құран ... ... ... ... сөздерді оқыту
Жаңа сабақты қорыту
а) Қандай дыбыспен таныстық
ә) Ұ дыбысын дұрыс дыбыстату
б) Жаңылтпаш: Тұз-мұздай
Мұз –тұздай
Үйге тапсырма
Бағалау
Сабақтың тақырыбы: Ю дыбысы мен ... ... Ю ... ... ... екенін меңгерту, әрпін таныту,
ю дыбысын дұрыс айтуға төсілдіру.
ә) Дамытушылық: Ю дыбысын білдіру арқылы оқушылардың тіл ... ... ... сын ... ... қаблетін дамыту.
б)Тәрбиелік: Ұқыптылыққа, тиянақтылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың көрнекілігі: суреттер, қима әріптер, әліппе дәптер т.б.
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру кезеңі
-Балалармен сәллемдесіп, баларды ... ... ... ... ... қажетті құрал жабдықтарын рет-ретімен түгелдеу.
Үй тапсырмасын сұрау.
-Қане, балалар үйге ... ... ... ... Ё ... мен ... Ё әрпі мен ... хормен айтқызу және жеке сұрап шығу.
Сергіту сәті.
Балалардың сабаққа деген ынтасын арттыру үшін сергіту ... ... ... көп ... ... салайық.
Жаңа сабақ
Деңгейлік тапсырма
Жаңа сабақтың тақырыбы: Ю дыбысы мен әрпі
Сөз ойла – тез ойла
Ша-ю ... ... ... жұмыс.
Жұмбақ шешу.
Аюда бар,
Тілінде жоқ.
Аюда бар,
Түйінде жоқ. (Ю ... ю әрпі ... ... ... және ... ... ішетін қоюлап,
Жақсы көрем атамды
Сырмақ сырған оюлы,
Жақсы көрем апамды.
Әжем ою ойды,
Оюды сәндеп ойды.
Бағалау.
Оқушылардың сабаққа қатысу деңгейіне қарап өз ... ... және ... ... ... ... отырған оқушыларды мадақтап өту.
Үйге тапсырма беру.
Ю әрпінен келетін сөздер жазып келу және суреттерін салдыру. Осы сөздерге
сөйлем ... ... ... Е дыбысы мен әрпі.
Мақсаты: 1) Е дыбысын оқи білуге және е әрпін жаза білуге үйрету.
2)Емен ағашының келтіретін ... ... оны ... зиян ... айтып. Балаларды табиғатты қорғай ... ... ... ... ... ... ... өтлу әдісі: Баяндау, әдістемелік, сұрақ жауап.
Көрнекілігі: Әртүрлі Е дыбысы құралатын суреттер: ешкі; емен; ... ер ... ... ... буындар т.б.
Оқыту түрі: Ұжымдық, деңгейлік оқыту.
Сабақтың барысы: Ұйымдастыру кезеңі.
Балаларды тынышталдырып, зейінін сабаққа аудару.
Өткен сабақты қайталау.
Балалардан өткен ... ... әріп ... ... Ң ... хормен
оқыту. Сөздерді буынмен оқыту: Дәптерлерін тексеру.
Жаңа сабақ
Балалар, бүгін біз жаңа әріп өтеміз. Біз осы уақытқа ... ... ... ... А, Ы, О, ... дұрыс айтасыңдар, балалар!
Қане балалар мына суретте не суреттелген?
– Суретте ешкі бейнеленген
- Бізге бірінші қандай дыбыс естіліп тұр, тағы бір ... ... Е ... ... біз бүгін Е әрпінің жазылуы мен айтылуын өтеміз. Е әрпі ... ... келе ... Е ... болып келеді. Е әрпінің сөз
алдында, ортасында ... ... ... е-р , ... е-л, не-ме-не
Сергіту сәті.
Ақ қанатты көбелек,
Көк қанатты көбелек,
Қызыл қанат көбелек,
Біздің үйге келе кет
Көбелек-ау, ... ... ала ... ... ойла - тез ойла.
....р – те ... ... ... ... тап
Емен үй ... ... ағаш ... ... ат ... ... ... ... ... ... ... әңгімесін өздеріне хормен оқыту.
Дәптермен жұмыс
Е әріптерін дәптерге жазып көрсету кіші әріпін тақтаға жазу. Ауаға ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы: Ж дыбысы мен әрпі
Сабақтың мақсаты:
1)Білімділік: Ж ... ... сөз ... үйрету арқылы баланың тілін
ұстарту.
2)Тәрбиелік: 2)Емен ағашының келтіретін пайдасын түсіндіріп, оны кесуге,
зиян клтіруге ... ... ... ... қорғай білуге
тәрбиелеу. 3)Балалардың ... ... ... ... дамыту.
3)Дамытушылық:
Сабақтың түрі:
Көрнекілік құралдар:
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
1)Сәлемдесу
2)Түгендеу
3)Оқу құралдарын түгендеу.
Үй тапсырмасын тексеру:
«Қақпаны мәтінін мәнерлеп оқытып, мазмұнын ... ... ...... ... деген сөзде қанша буын бар? (Үш).
Неліктен ? ... бұл ... ... ... бар)
Қақпаны сөзінде қандай дыбыстар қайталанады.
(Қ-д/сыз дыбыс 2 рет, а-д/ты дыбыс 2 рет)
Жаңа сбақ
-Балалар, біздің бүгінгі жаңа сабағымыз Ж ... ... Ж ... ... ... әрпі дауыссыз дыбыс. Ол сөздің басында, ортасында ... ... Ж ... ... ... ЖА,ЖУ,Жо
-Ал енді балалар 69 беттегі бағдардағы қарамен жазылған сөздерді хормен
оқимыз: жаға, ... ... ... ... т.б. ... сендер не
байқадыңдар ?
-Сөздер Ж әрпінен басталып, екі буыннан құралып тұр.
-Дұрыс балалар, демек Ж әрпі ... ... ... тұр. Сөз ... ... неліктен сөз екі буыннан құралған?
-Себебі онда екі дауысты дыбыс бар.
-БСөзде қанша дауысты дыбыс болса, сонша буын болады.
-Жарайсыңдар балалар! Енді осы ... ... ... ... ... дыбыстың атын бір рет, ал дауыссыз дыбыстың астын екі ... енді ... ... ... ... ... оқимыз. (Мәтін оқылады)
Жусан
Далада жусан бар. Жусанға мал жақсы жайылады. Жарас малды жусанға жайды.
Мал ... ... ... аты. Оны мен мал ... «Жусан» көрек
еткен мал жақсы семіреді.
-Жусан –екі буыннан құралған Ж басында кездеседі, екі дауысты дыбыс – у – ... а, екі ... ... ... ... ... Жарас.
Сергіту сәті.
Қане, қалды созайық
Алақанды ашайық
Былай –былай қозғалып
Біз біз ... ... ... 70 беттегі Жарас мәтінін оқиық. (Балалар мәтінді кезектесіп
оқиды)
Жарыс
Ауылда ат жарысы болды. ... ... ... ... Олар жай жарысына
қатысты.
-Мәтінде не баяндалған ?
-Ауылдағы өткізілген тай жарысы
-Жарысқа кімдер қатысты ?
-Жомарт, ... ...... ... кім алды ... ... алды.
Үй тапсырмасы: Жарыс, Жусан, мәтіндерін оқып, мазмұнын айту.
Бағалау.
Сабақтың тақырыбы: Б дыбысы және оның әрпі.
Сабақтың мақсаты: Б дыбысымен ... ... ... ... ... Б ... байлынысты сөздер айтып, талдау.
Көрнекілігі: Кеспе әліппе, сюжетті сурет – ... ... ... балапан.
Сабақтың барысы:
а)Ұйымдастыру кезеңі
ә)Жаңа сабақ
б)Сергіту сәті
в)Дыбыстық талдау
г)Әліппемен жұмыс
д)Қол жаттықтыру ... ... ... ... ... құрау. Балалар колхозға көмекке барады. Колхозда
комбайн бидай орып жүр. Бидай қасиетті ... ... біз жаңа б ... Б ... ... ... ерінге ерін тиіп дыбыс қосылып
айтылады. Сондықтан Б дыбысы дауыссыз ... Көп ... ... ... ... ... Екі буыннан тұрады.
Бидай қырманда өседі, Бидайдан нан дайындайды.
Нан туралы тақпақ.
Нан қоқымын шашпаңдар
Жердде жатса баспаңдар
Теріп алып қастерлеп
Торғайларға тастаңдар
Қасиетті алтын нан
Қадіріне ... кім ... ... көтерген
Егіс алқабының бір бөлігінде дем алады.
Сергіту сәті
Апам ... ... ... қауыншы
Жеңгем менің тігінші
Ағам менің ол ұста
Отырмаймын мен текке
Кеттім мен де ... ... бір ... көл бар ... ... не болуы мүмкін ?
-Бақа болады Суретті үлгі бойынша бақа сөзіне талдау ... Тор ... ... ... неше ... бар ... анықтауға үйрету.Төрт тор
көзді жалауша пайдалану керек. Кеспе әліппемен БАҚА ... ... ... ... неге ... ... көп киіп
Басым содан жалпақ
-Бақа-бақа балпақ
Бұтың неге талпақ
Су бетінде көп жүзңп
Бутым содан талпақ
-Көлде тағы не болуы мүмкін ?
-Балық болды. ... ... ... аулайық
-Неше балық бар ?
-Сегіз балық. Балықтың сыртындағы сөздерді буынға бөліп оқу.
Оқулықпен жұмыс.
Ба-ла ... бор ... ... бал ... ... ... Ауаға жазу. Дәптерге Б әрпін жазу
Бекіту сұрағы: а, т, п, н, ғ, р, л, у, ш, й, о, қ, д, м, б ... ... ... ... текшемен белгілету. Өтілген дыбыстарды қайталаау
мақсатында баспа әріптермен ... ... ... үшін ... ... ... ... түсіндіру.
Бақа суреті шығу керек.
Қорытынды. Үш қатардың жауабын кезкізіп Отанымыздың ұл-қызы болып өсіңдер,
жақсы оқыңдар деп, ауыспалы туды ... ... ... ... ... ... ауылым
Отан- туған ауылым.
Балалардың білімін бағалау.
Оқушылардың сабаққа ... ... ... өз ... ... және оны
сыныпқа хабарлау. Белсенді қатысып отырған оқушыларды мадақтап өту.
Үйге тапсырма беру.
Б әрпінен ... ... ... келу және ... ... Осы ... ... жазу.
Сабқтың иақырыбы: М дыбысы мен әрпі.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: М дыбысы мен әрпімен ... ... ... ... және ... дыбыстардың ерекшеліктерін еске түсіру. Сөздерге
дыбыстық талдау жасау. Балалардың буын туралы ... ... ... ... есте ... ... ... ттіл
байлығын дамыту, байланыстарып сөйлеуге үйрету.
Тәрбиелік: Ұқыптылыққа, әдептілікке, ұжымдылыққа, ... ... ... ... түсіндіру.
Көрнекі құралдар: Кеспе-әріптер қалтасы, үлестірмелі суреттер, ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың назарын сабаққа
аудару. Сабаққа қажетті құрал жабдықтарын ... ... ... ... ... үйге ... тапсырма берілді ?
Үйге. Д әрпі мен дыбысы.
Дала, доп, долана, ... Д әрпі мен ... ... айтқызу және жеке –жеке сұрап шығу.
Сергіту сәті.
Балалардың сабаққа деген ... ... үшін ... ... аюдың,
Құлпынайы көп екен.
Теріп-теріп алайық,
Қалтамызға салайық.
Жаңа сабақ
Жаңа сабақтың тақырыбы: М дыбысы мен әрпі.
Сөз ... тез ... – ал м – ... – ол ... ... ... ... мақта ... ... мата ... ... далада. Мақта ақ.
Оқулықпен жұмыс.
Жұмбақ шешу.
Өзі жап-жас, мұрты ... пен ... ... жылы ... тонын шұп-шұбар /мысық/
-Мысық деген сөзде бірінші қандай дыбыс естіледі ?
- М дыбысы
Бұзау м-ны о-ге ... - ... б-ны ө-ге ... - ... мен м-ны а-ға қосып
«ма» - деймін
«ма», «ма» - ... - ... - м ... ... жұмыс.
Әліппе дәптердегі суреттерді қарап, заттың атынатайды, буындарға бөледі
/қол шапалақтап/.
Май-мыл, мыс-ық, ал-мұрт, бағдар-шам. М ... ... ... ... ... ... бар да – «суда» жоқ
«Менде» бар да – «сенде» ... қай әріп ? /М ... ... ... ... қатысу деңгейіне қарап өз деңгейінде бағалау және оны
сыныпқа хабарлау. Белсенді қатысып отырған оқушыларды мадақтап өту.
Үйге тапсырма ... ... ... ... ... келу. Осы сөздерге сөйлем
құрап жазу.
Сабақтың тақарырыбы: Г дыбысымен таныстыру.
Сабақтың мақсаты: Г ... ... ... ... Жаңа ... ... сөйлеу қаблеттерін, оқу жылдамдықтарын дамыту. Балаларды
білімділікке тәрбиелеу.
Көрнекілігі: кеспе әріптер, Г әрпін ... ... ... ұжымдық, дербес.
Оқыту әдісі: баяндау, ізденушілік, сұрақ-жауап
Технологиялық: деңгейлік оқыту.
Сабақтың барысы: Ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... қайталау.
Балалардан өткен сабақта қандай әріп өткенімізді сұрау. Жазу дәптеріне
жазған Ү ... ... және ... ... сөздерді.сұрау.
Жаңа сабақ
Балаларға дыбыс екенін Г әрпін үйретпес бұрын, оның дауыссыз дыбыс
екенін. ... 26-шы ... және Т ... ... келетінін үлгісінің
суретін көрсетіп тақтаға жызып көрсетемін. Және де Г әрпі ... ... ... ... ... көрсетемін. Мыс: гүл, ... ... ... ... сөздерді жазу дәптерлеріне жыздырамын. Содан соң, К ... ... ... ... Г ... ... өзгеріске ұшырайтынын
айтып кетемін және де жазылу үлгісін көрсетемін.
Мыс: тірек-тірегі ... ... ... «Ақ көгершін» өлеңін алдымен өзім оқып шығамын, кейін оқушыларға
оқытамын.
Сергіту сәті.
Теңсемді ағаштар,
Алдымнан самал ... ... ... өседі.
Үлгіге қарап к әрпінің г әрпіне айналуын көрсет.
Көбелек-көбелегі. ... - ... - ... ... - ..................
Жөргек - ........... ... - ... ... құлақ, сұр қолы
Естіп қалып сыбдырды
Ойлы-қырлы жерлермен
Ытқып-ытқып жүгіреді
Қарап еді артына,
Қиыған салып ... ... ... екен өзінің.
Қорыту
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуына, тапсырмаларды оқуына қарап бағалау.
Үйге тапсырама.
Жазу дәптерге Г әрпін жазу Г әрпі бар сөздерді пайдаланып сөйлем ... ... “Г” ... мен ... ... Білімділік: “Г” дыбысы туралы түсінік беру, дұрыс
айтуға және дұрыс жазуға үйрету
Дамытушылық: Тақырыпты ... өз ... ... ... жаза ... Жеке тұлғаны қалыптастыру,
сынып
ынтымақтастығын нығайту, дербес,
жұптық, топтық
жұмыстарға ... ... ... Жаңа ... ... Ой – шақыру, сұрақ – жауап
Сабақтың формасы: Дербес, жұптық, топтық.
Сабақтың көрнекілігі: ... ... мен ... ... ... дүниетану, ана тілі.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезең.
Оқушыларды ... ... ... ... Үй ... ... Жаңа ... Оқушылар, кәне бәріміз мына суретке ... Бұл ... Бұл – ... ... ... мен гүл ... анықтап айтайын, сендер ол сөздердің
дыбыстарына ерекше ... ... Гүл ... ... ... ... г. Г дыбысы ... ... ... ... да, ... да, аяғында да кездесе ... ... ... ... ... ... ... шеге, неге,
шеңгел, мезгіл т.б.
- Ал, енді балалар мына өлеңді мәнерлеп ... ... ... көгершін,
Қолғанат құс сен едің.
Бар, ... ... ел ... ... көлемін,
Әділеттің құсы деп,
Көз алмастан ... құсы ... ... ... Баймұхамедов.
Сергіту сәті
Кәне қанат жазайық!
Қарлығаш боп ұшайық.
Ұшып – ұшып ... ... ... енді ... деңгейлік тапсырмалар орындаймыз. Тақтада
үш деңгейлік тапсырмалар тұр. Бірінші деңгей өте ... ... ... ... ... ... ... Мына берілген сөздердің ішінен г әріпінің астын сызыңдар.
Ілгек, мерген, ... ... ... ілгіш, жігер, әңгіме, ... ... үлгі ... ... ...... ...
Ілгек –
Жәшік –
2. деңгей
1. Көп нүктенің орнына тиісті (г немесе к) ... ... ... ... ... ... де...ен, іл...іш,
әң...іме.
2. Берілген ... мына ... ... толтыр.
1. Менің әжем қызықты ____________ айтты.
2. _________ 1 ... ... 8 – ... күні мен ... ________ ... _______ қырлы, бір сырлы.
3 - ... ... ... сөз құрастыр.
Л г ү , р е м г е н, е г і с з, е г е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... аты ... |қатысты ... ... ... ... ... ... ... пысықтау
Бағалау
Үйге тапсырма “Құлагерді” мәнерлеп оқу
1 - сынып
Әліппе
Сабақтың тақырыбы: “Г” дыбысы мен ... ... ... “Г” ... туралы түсінік беру, дұрыс
айтуға және дұрыс жазуға үйрету
Дамытушылық: ... ... өз ... жұмыс
жасауына
және көркем жаза ... Жеке ... ... ... ... топтық
жұмыстарға тартуға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Жаңа сабақ
Сабақтың ... Ой – ... ...... ... ... ... топтық.
Сабақтың көрнекілігі: Қима қағаздар мен суреттер.
Пәнаралық байланыс: Математика, дүниетану, ана тілі.
Сабақтың ... ... ... ... ... ... ... Үй тапсырмасын сұрау.
ІІІ. Жаңа сабақ
- Оқушылар, кәне бәріміз мына ... ... Бұл ... Бұл – гүл.
- Дұрыс балалар, мен гүл сөзді ... ... ... ол ... ... көңіл аударыңдар.
- Гүл деген сөздің бірінші дыбысы г. Г ... ... ... ... басында да, ортасында да, аяғында да кездесе ... ... ... егеу, сегіз, кереге, бетеге, ... ... ... ... Ал ... балалар біз қазір “Қай әріпті ... ... ... Бұл ... ... сөздердің арасында бір
әріп (г немесе к) әріпі қалып кеткен соны ... Мен ... 3 ... бөлінген тапсырмаларды беремін.
1 – топ
2 – топ
3. – топ
- Ал, енді балалар мына ... ... ... көгершін
Ақ көгершін, көгершін,
Қолғанат құс сен ... ... ... ел ішін,
Кең дүниенің көлемін,
Әділеттің құсы деп,
Көз ... ... құсы ... ... қолыңнан.
Н. Баймұхамедов.
- Балалар, “Не жоқ?” деген ойынын ойнаймыз. Мен ... ... ... ... ... ... доп, ... аңдар т.б.)
ал, сендердің араларыңнан бір оқушы шығады. ... соң ... ... қойған бір затты тығып қоямын. Сол оқушы ... атау ... ... ... ... ... ... Қима қағазда сөйлемнің басы ... аяғы ... ... ... аяқтау керек.
Қима қағаздар
1. Мен шеге .................
2. Ақан серінің аты бәйгеге ..................
3. ... ... гүл ... ... ... ... ............. ексең тыңға,
Шықтым дей бер ... Ер ... ел үшін ... үшін ... ... ... келсе,
Қой ........... табады.
( егіз, шеге, ... ... ... ... ... ... мен сендерге мына бір өлеңдерді оқып берейін.
Гүлсім
Галстугі желбіреп,
Гүлсім күле ... ... ... ... - ... Гүлге әжесі балайды.
Гаражда
Газонды баспай ... ... ... ... ... жөндеп, майлады,
Газ құйып, жолға сайлады.
Бағалау
-----------------------
СА-ҢЫ-РАУ-ҚҰ-ЛАҚ
Гүл Гүлдана ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 168 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Академиялық сөйлеу кезіндегі шешендік өнер. Көркем шығарма стилі. Оның түрлері, эстетикалық қызметі12 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь