Қазақтың ұлттық киімдері туралы

Кіріспе
1. Қазақтың ұлттық киім түрлеріне сипаттама.
2. Ұлттық бас киімдер
3.Қазақтың ұлттық аяқ киімдері
ІІ.Негізгі бөлім
1. Киіз басу.
2. Жүннің түрлері.
3. Киізден жасалатын киімдер мен бұйымдар
4. Шеберлікке шек бар ма
5.Ою.өрнек тарихы маталар сыры.
6. Жібек және жүн маталар туралы түсінік
IІІ. Бағдарлама және ашық сабақтар
IV.Эскиздері, суреттері
V. Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер
Қазақ қолөнерінің өсу жолы өзіне тән даму тарихы бар. Ол тарих сонау көне замандардан басталады. Оған Қазақстан жерінде бұрынғы-соңды жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде анықталған ежелгі мәдениеттің үлгілері дәлел бола алады. Мұның өзі қазақ өнерінің Қазақстан жерінде мекендеген сақ, үйсін, қыпшақ, ғұн, қарлық және тағы басқа көне түркі тайпаларының мәдениетімен төркіндестігінің айғағы.
Қазақ халқы – кең байтақ жеріндегі ертеден қалыптасқан көне мәдениеттің тікелей мұрагері және сол дәстүрді дамытушы, жаңғыртып байытушы. Бұл процесске әр кезеңде Қазақстан жеріне жан жақтан келген көшпелі тайпалар мен халықтардың, сондай-ақ Оңтүстікте Сібір, Орта-Азия мен орыс халқының да мәдениеті әсер етті. Сайып келгенде, жергілікті мәдениет әлементтерінің сан толқының бойына сіңіріп, үнемі жақсарту, жаңғырту үстінде болды. Осындай талассыз дамудың нәтижесінде XIX ғасырдың дәстүрі қолөнері өз дамуында айтарлықтай жоғары деңгейге көтерілді.
Қазақ қолөнер шеберлері, көбінесе кедейлер әулетінен шықты. Олардың белгілі бір қолөнер түріне мамандана кәсіп етуі шеберлердің негізгі күн-көріс көзіне айналатын.Соның өзінде қолөнер шеберлерінің өнерлі еңбегі, тіпті ғажап туындыларының өзі де жете бағаланбады.
Қазақ қолөнерінің бірнеше салалары болды, оның ішінде ағаш, металл, тас, сүйек, мүйіз,тері мен былғарыдан әр түрлі үй бұйымдарын шаруашылық құрал- сймандары, киіз- басу, тоқымашылық тігіншілік, кесте тігу сияқты қолөнер түрлері жаңғыра даму үстінде.
Еңбекте “үйші”, “ерші”, “зергер”, “ұста”, “көнші”, “асшы”, “етікші”, “иіші”, “тамшы” сияқты халық шеберлерінің өнерлеріне, олардың қолынан шыққан бұйымдардың жасалу тәсіліне, көркемдік сапасына жергілікті ерекшеліктеріне көңіл бөлінеді.
Қазақ халқының өмірінде ежелден бері ағаштан жасалатын үй бұйымдарының алатын орны ерекше. Көшпелі мал
шаруашылығымен немесе жартылай отырықшылдыққа ауысып, егіншілікпен айналысқан қазақ қауымының күнделікті тұрмысына қажетті ағаштан жасалатын бұйымдардың түрі сан алуан. Ағаш өндеуді кәсіп еткен шеберлерді халық, олардың өндіретін бұйымдарына қарай “үйші”, “ерші”, “арбашы”, “ұста”, деп даналады. Әсіресе ұста атанған шеберлер үй бұйымдарына қарай көптеген түрлерінің жасалумен бірге әр түрлі металл және сүйек өңдеу ісімен де айналысты. Ұсталық пен зергерлік өнер әр түрлі металдардан сан алуан үй бұйымдары сәндік әшекейлер жасаумен байланысты.
Қазақ зергерлері, негізінен, түсті металдардан сан алуан әсемдік бұйымдар жасады. Әсіресе, күмістен соғылатын көптеген сәндік бұйымдар – сәукеле, әшекейлері, сырға, шолпы, шекілік, алқа, өңіржиек, қолтықша, тұмарша, білезік, сақина, жүзік, белбеу, қапсырма, түйме, тана, тіс шұқығыш, сондай – ақ, ерлерге арналған кемер-белбеу, кісе, ер- тұрмандарының күмістелген, алтындаған әшекейлердің неше түрлісі өте әдемі жасалынған.
1. «Қазақтың ұлттық киімдері.» Сымбат, Алматы: Атамұра 1995 ж-208 бет.
Авторы: Сабыркүл Асанова.

2.Төленов С. Өмірбекова М. «Ою-өрнектің жасалу жолдары.»
Алматы: «Қағанат ЛТД». 1993 ж. «Қазақстан»-48 бет.

3.Көрші (мәдени әмбебап журнал). 2006 ж. №8. Лянбаң-Оусылұң.
Бас редакторы: Ж.Ш.С. «Әбіжан»

4. «Еңбекке үйрету» Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал.
2006 ж. №3-4. Бас редактор: Әбиева Фарида Бейбітқызы Басылу жері: «Алжан». Ж.Ш.С. 2005 ж. №6.

5.Жолдасбекова С.А. «Костюм композициясының практикумы»

6.Литвинова И.Н. Шахова Я.А. «Әйел сырт киімін әзірлеу»

7.Мальцева Е «Тігін өндірісіндегі материалтану»

8..Шаңырақ үй тұрмыс энциклопедиясы Бас редактор: Р.Н.Нұрғалиев.
Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы
Алматы 1991 ж.

9.Мұқанов К. «Жүннен жасалатын бұйымдар» Алматы, Кайнар баспасы, 1990ж
        
        Кіріспе
Қазақ қолөнерінің өсу жолы өзіне тән даму ... бар. Ол ... көне ... ... Оған ... ... бұрынғы-соңды
жүргізілген археологиялық ... ... ... ... ... ... бола ... Мұның өзі қазақ өнерінің
Қазақстан жерінде мекендеген сақ, үйсін, қыпшақ, ғұн, ... және ... көне ... ... мәдениетімен төркіндестігінің айғағы.
Қазақ халқы – кең ... ... ... ... ... ... ... және сол дәстүрді дамытушы, жаңғыртып
байытушы. Бұл процесске әр ... ... ... жан жақтан келген
көшпелі тайпалар мен халықтардың, сондай-ақ ... ... ... орыс ... да ... әсер ... ... келгенде, жергілікті
мәдениет әлементтерінің сан толқының бойына сіңіріп, үнемі жақсарту,
жаңғырту ... ... ... ... ... ... XIX
ғасырдың дәстүрі қолөнері өз дамуында айтарлықтай ... ... ... шеберлері, көбінесе ... ... ... ... бір ... түріне мамандана кәсіп етуі шеберлердің
негізгі ... ... ... ... ... ... ... тіпті ғажап туындыларының өзі де жете бағаланбады.
Қазақ қолөнерінің бірнеше салалары болды, оның ішінде ... ... ... мүйіз,тері мен былғарыдан әр түрлі үй бұйымдарын шаруашылық
құрал- сймандары, киіз- басу, тоқымашылық ... ... тігу ... ... жаңғыра даму үстінде.
Еңбекте “үйші”, “ерші”, “зергер”, “ұста”, “көнші”, ... ... ... ... ... шеберлерінің өнерлеріне, олардың қолынан
шыққан бұйымдардың ... ... ... ... ... көңіл бөлінеді.
Қазақ халқының өмірінде ежелден бері ... ... ... ... орны ... ... ... немесе жартылай отырықшылдыққа ауысып, егіншілікпен
айналысқан қазақ ... ... ... ... ... ... түрі сан ... Ағаш өндеуді кәсіп еткен шеберлерді
халық, олардың өндіретін бұйымдарына қарай “үйші”, “ерші”, ... деп ... ... ұста ... ... үй ... ... түрлерінің жасалумен бірге әр түрлі металл және сүйек
өңдеу ісімен де ... ... пен ... өнер әр ... сан ... үй бұйымдары сәндік әшекейлер жасаумен байланысты.
Қазақ зергерлері, ... ... ... сан алуан әсемдік
бұйымдар жасады. Әсіресе, күмістен соғылатын ... ... ... ... ... сырға, шолпы, шекілік, алқа, өңіржиек, ... ... ... ... ... қапсырма, түйме, тана, тіс
шұқығыш, сондай – ақ, ... ... ... ... ... ... алтындаған әшекейлердің неше түрлісі өте
әдемі жасалынған.
Қазақ халқы ата – ... өнер ... ... ... және жоғары дамығандығын Алматы облысының Есік қаласының маңынан
1970 жылы ... ... көне ... да ... Бұл ... ... V ... жатады. Қазу кезінде алтыннан жасалған
төрт мыңнан астам түрлі әшекей ... мен қару ... бой ... бізге жеткен аса қызықты ескерткіштердің ... ... ... ... ... және Орта Азияның
қалаларын Таяу ... ... ... ... ... Жібек
жолының өн бойында жолығатын тас мүсіндер.
Орта ... ... ... ... Сауран, және
басқа көптеген қалалар мәдениетінің, ғылымның, өнердің айтұлы орталықтары
болды. Бабаджахатун (X-XI ғ.ғ), Айша ... ғ.ғ), ... ... ... Жошы Хан (XIII), Қозы - ... (VIII-Xғғ.) мавзолейлері мен Темірланның мұнарасы осы кезеңнін
ғажайып ... ... ... ескерткіштері арасында
Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи мавзолейі өзінің мокументтігі
жағынан ... ... ... тұрады. Ол Орта Азия мен Қазақстандағы
архитектура ескерткіштерінің ең ... ... ... ... ... мәнгі өшпес шығармалары, киіз үйді әшекелейтін
заттар, жүн, жібек, атлас, ... ... ... ... кефриттен
жасалған зергерлік бұйымдар және ... ... ... ... ... ... аса мұқият ойып жасалған ... аса ... ... ... ет астаулары ерекше көзге
түседі.
Қазіргі күндерде ... ... қол ... ... ... асыл ... жалғастырып, атакәсіпті игеріп жандандыру,
тұрмысымызды елмен ... ... ... ету ... парызымыз.
Атакәсіп деген бір- бірімен сабақтас, салалас ... ... ... ... қол ... дамыту біздің, ... ... Киіз ... ... ... ши ... арқан, шылбыр есіп,түскиіз
кестелеп, ағаштан түйін түйіп, ат әбзелдерін, зергерлік әшекейлер ... ... ... ... қажет заттардың ... ... ... әр ... әр ... ... оны ... дамыту бала- шағаға, жастарға үйрету, халқымыздың ұлт ... ... ... көтеруілуімізге үлкен әсерін ... ... жоқ. ... ... ... қара ... ... мүлік, жер, байлық ... ... ... ... ... біздің сонау көне замандардан бастап өмір ... ... ... қай ... болмасын қасиеттеп, қадірлеп, тіптен пір
тұтып, көздің қарашығындай аялап сақтаған. ... да ... ... ... қай ... қай кездерде, қандай жағдайда болмасын өмір
сүрген ортасының тыныс тіршілігінен мағлұмат беретін жерінің, ... ... ... ... ... танытып, сұлулық пен
сезімталдыққа ... ... ... ... қаз ... жеткізетін
өсиетіндей, өлмейтін мәңгілік алтын қазына, асыл мұралары жетерлік. Сондай
кейінгі ұрпақ үшін қасиеті мен ... мәні мен ... ... ... мен ... ... асыл мұра ... ұлттық киімдері дер едім.
Жасыратыны жоқ, ... ... ... сан ... бері ұрпақтан
ұрпаққа жалғаса жаңғырып жеткен сол қазынамыздың бетін тот басып, ... ... ... ... сәл-пәл санамыздан сызылып қала
жаздағаны рас емес пе? Енді міне, тәуелсіз мемлекет атанып, көк ... ... ... ... төл ... ... барлық
мемлекеттермен тереземіз тең болып жатқан тұста ұлттық сана – ... ... ... ... ... туып, даңғыл жол ашылады.
Бабаларымыздан жеткен асыл мұраны шаң басқан бетін ... ... ... кез ... деп ... ... ... бәрімізге де Қазақстанның
әрбір аймақтарында, тіптен әрбір облысында кездесетін бірін- ... ... ... ... ... ... кез жеткен сияқты.
Өкінішке орай, бүгінгі күнде қазақтың ұлттық киімдері, оның әр алуан ... сыры ... ... ... Ықылым заманнан, адамдар алғаш аң
терісін алып, өздеріне жамылуды, одан ... ... ... ... ... ... кезден бастап санада «киім» деген ұғым пайда
болды. Бұлдыр-бұлдыр уақыттар ... ... ... ... сахарадағы
халықтардың киім жөніндегі түсінігі кеңейе түсті. Әуел баста тек суықтан
қорғану, бойды жылыту үшін ғана керек ... ... ... ... орны
анағұрлым кеңейді. Адамзат тарихындағы мың-мыңдаған ... мен ... киім – ... құралы болды. Талай тарихымыз жыр кестесіне
төгілген қазақтың «Батырлар ... ... « ақ ... « ... ... ... көптен кездеседі. Олар- батырлардың киімдері. «Еруліге
– қарулы» дегендей, содан кейін «көбебұзар» деген жебелер де ... ... ... кейін дұшпаннан қорғану үшін қажет болған
киімдер ... ... ... ... де ие бола ... Ол сән ... байқататын бірден-бір құралға айналды. Моральдық және рухани
жағынан адамды ашатын дүниенің бірі де осы киім ... ... ... ... ... ... қажеттілік пен қазіргі талғамның тарихи дамыу
жолдары осындай болғанында дау бар ма? Жұмыр жер дөңгелеп жүр ... ... ... ... ... мен ... ... Сол сан нәсілдегі,
тектегі және ұлттағы халықтарды бірін- бірінен ерекшелейтін ... ... ... ұлт ... ... ұлттық киім үлгілері қалыптасқан. Өйткені,
әрбір ұлт ... ... ... жер ... қарай өздерінің киім
үлгілерін қалыптастырған. Бұл киім үлгілері бір күнде, бір шебердің қолынан
шықпағаны да оны ... сән ... ... ... ... жеткен «Батырлар жыры», ғашықтық дастандары, ертегілер мен аңыздар
секілді бұл ұлттық киім ... де ... ... кімнің қолынан шыққанын,
кім ойлап пішкенін, кім тоқығанын немесе тіккенін ... де ... ... ... көші ... сайын ұлттық киімдер дами түскен, үнемі
байытылып отырған. ... ... ... де ... сипатымен, сырымен,
сұлулығымен, сәнімен осындай сан ғасырлық тарихтың иісін ... ... ... ... ... ... ... қандай халық
болғанын айтқызбай немесе өзін көрмей білуге болады дер едім.
2.Қазақтың ... киім ... ... ... ата- бабамыздың жауынгер, жаугер, жаужүрек халық
болғанын көрсетер еді. ... ... ... ... ... ... ... көбіне мамыра-жай, жайма- шуақ жүре алмаған. Аты ауыздықпен
су ішіп, өзі етігімен мұз ... ... үшін ... ... қу толағай бастанып” немесе ”Жайық үшін жандасып, Қиғаш үшін
қырылып” өмір сүрген. ... ... алып ... оған ... ... қалу бабаларымызға оңай түспеген. Сол үшін «ақтабан
шұбырынды, алқакөл сұлама» да болды. Осындай замандарда ... ... ... жата ... ... лайық киім болар ма. Ол өзі ... ... ... жылы болуы үшін қандай материалдан жасалу керек ? Әрине жүннен.
Өйткені, өмір бойы мал баққан халықтың ... ең мол ... ... ... мен жүні ... ... Онда да ... шапанды түйенің
жүнінен сырып жасаған. Осылайша өзі ... өзі ... осы ... ... ... ... ... келгеніне ешкімнің дауы мен таласы болмас.
ТОН – қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны қойдың, ... ... ... ... Тон тігетін теріні ең алдымен шел майынан
арылтады. Одан соң оны ... ... не ашық ... ... иі ... кезде жүн жағын жуып тазартады да, тақыр бетіндегі идің ... ... ... ... оны ... ... Қой мен ешкінің
терісінен тон тіккенде ... жүні және ... ... ... Оның ... ... қарағайдың қабығы және рауғаштың ніліне бояйды. Бұл ... ... үшін ... ... ... ... ... негізгі екі
үлгісі болған. Оның бірі- тік тон, екіншісі-бүрме тон. Тік тонның екі өңірі
мен артқы бойы ... және ... ... ... Оның ... мен ... да, одан соң етегін кеудесіне ... ... ... ... кең етіп пішіледі. Тонның белінде бүрме шығатындықтан, оны “бүрме
тон” деп атаған. Бүрме тон тік ... ... ... болады. Тонға
елтіріден, сеңсеннен, кейде аң терісінен жаға салып,етегі мен өңірін,
жеңінің ұшын ... ... ... сәндеу үшін оның екі өңіріне,
етегіне, жеңіне жібек жіппен кесте тігіледі. Құлынның ... ... ... деп ... ... тігісі ішіне қарағанмен, терінің
жүні сыртына қарайды.Ол сәнді болу үшін. Құлынның жалын тонның арқасына ... ... ... ... ... қалыптасқан ұлттық киімдерінің ортасында бешпеттің
жөні бөлек. Ол сонау мыңжылдықтардан осы заманға дейін ұлтымыздың басты
киімдерінің бірі ... ... ... ... ... ... Сонау
тастағы суреттердегі адамдардың киіміннен бешпеттің сұлбасын байқау қиын
емес. Күні кеше ... ... ... ақын ... ... жырына
құлақ түрсек те бешпеттің орны бөлектігін байқаймыз. “Жүрегіміз жақыннан
бірге соқсын, ағытшы бешпетінің түймелерін” демей ме ... ... ... әмбебап киім. Оны еркектер де, әйелдер де кие алады. Жігіттерге де,
қыздарға да жараса кетеді. Оның ... ... ... ... да ... ... ... салқынында, көктемнің сәл ызғарында, күздің қоңыржай
кезінде үстіден ... ... үшін ең жылы да ... ... жүні бешпет үшін де
керек. Бешпетті түйенің жүнінен басып, соның жұқа матасынан ... ... ... ... ... әсем мұндай бешпет ... ... ... ... кездестіреміз.
Осы заманғы сән үлгілерінің қатарынан орын алуы ... ... ... ғасырлар тозаңында тұншықпаған киім екенін аңғартады.
Камзол
Қазақ әйелдерінің киімінде камзолдың орны ерекше болған. Ол да әрі
жылулық, әрі сәндік ... ... ... сырт ... болып
табылатын бұл камзолды тек қазақ қана емес, басқа да түркі халықтарының
тұрмысына кездестіуге болады.
Әйелдердің ... ... ... немесе жеңсіз болып тігіледі.
Өйткені, мұндай камзолдар ... ... өте ... ешқандай кедергі
келтірмейді. Әйелдердің күні ұзақ үй шаруасымен ... ... ... бұл ... ... ... ... оның үстіне оның
иіліп-бүгіліп жұмыс істеуіне өте қолайлы келеді.
Камзолдардың материалы ... ... ... ... ... шұғадан да тігіледі. Ал, түсіне келсек, ол міндетті түрде бір
түсті матадан ... Онда да ... ... ... ... ... ... камзол түрі де өзгеріп отырған. Қыздар мен жас келіншектер
көбінесе алқызыл түсті камзолдар киген. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... алыстан мен-мұндалғандай болған. Ал, орта
және одан жоғары жастағы ... ... көк, ... ... ... ... ... алқызыл түс оларға енді жараспас еді.
Камзолдарда жең болмайтыны сияқты жаға да жасалмаған. Тек омырауға
дейін жететін ойықтар қалдырылған. ... ... тек ... ... ... ... мойынға дейін жауып тұратын тұйық жағалы көйлек
кигенін ескерсек, оларға енді ... ... еш ... ... ... камзолдар омырауға дейін ашық қалдырылған. Осы мойын мен омырау
тұсын және ... ... ... ... ... бар. Бұл ... негізгі түрі мен оның өңіріне әдіптелетін матаның түрі бір-біріне
жақындау ... ... ... ... ... өңірі қызғылтым немесе
қоңырқай мауытымен әдәптелсе, бұрынғыдан да көз тартып тұратыны анық.
Қазақстанның көп бөлігінде камзолдың ... ... ... ... түрлі жылтырақтардан ою немесе өрнек жүргізу әдеті бар. Қазіргі
шеберлер ондай өрнектерді сәнді жіптермен салуға да машықтанған.
Камзолдарға ... ... ... оны ... ... ... безендіруге болады. Осылай безендірілген камзолдар
өте салтанатты көрінеді. Оларды көбінесе, мереке кезінде, той – ... ... ... ... ... болған.
Оның есесіне камзолдар түймеленбеген. Көп жағдайларда ұсталар
соққан әшекейлі күміс ілгешектер арқылы ... ... ... ... да дала гүліндей алаулап, көркімен көз тартар камзолға ... ... ... ... белі ... ... тігілген. Оны-
қазақтың ежелгі сән ... ... ... ... ... ... мен ... қарағанда белдің тұсының анағұрлым тарылып тігілуі
қыздардың байқатып тұрған талшыбықтай немесе құмырсқадай ... ... әрең ... ... теңеулер мен тіркестерді қазақ ақындары осы
қыздың белінің нәзіктігін байқататын ... ... ... ... тігу тәжірибелі шеберлерге еш қиындық тудырмаса керек. Ол
көбінесе тұтастай пішіледі. Кейде оны тура ... екі ... ... біріктіріп те тігуге болады.
Әр түрлі көйлектерге үстеме ретінде кейде жеке камзолдар алып
қоюға болады.
Олар ... ... ... ... ... аяқ астынан киіп
баруға таптырмайды.
Камзолдың пішілу үлгісі классикалық денеге жыртылай қонып тұрады.
Алдыңғы өңірлерінің ойылулары да әр ... ... ... тоғалармен
ілгектенеді.
Көйлек
Әйел - әдемілік деген ұйыммен егіз ... ... Әйел ... ... оны жан ... ғана ... ... көрік, көңілге өрт құятын
киім екендігі даусыз. Неше түрлі қос етек көйлекті қыздар тобын ... көру ... мен ... ... ... ... ... алаулап, көзге оттай басылатын мұндай көркем ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Халық әніндегі:
“Қос етек, бұраң бел, қуалай соғар қоңыр жел” деген сазды ... ... ... ... ... ... де ... жібек, шәйі көйлектер кеудеге
самал соққандай сезімдер ұялатар еді.
Әйел көйлегін пішудің екі түрі болған: бірі-ұзыннан тұтастай ... ... ... ... ... ... қосып тігу. Қазақтар ... ... ... жең ... ойластырған. Сол жеңнің өзіне бір
немесе екі қатар ... ... ... да ... жағы ... ... ... тобыққа дейін төгіліп тұратын көйлектер әдетте
ерекше мәнді жағдайларға арналады. ... ... ... ... ... мен келіндерінің көйлектері осылай тігіліп, бір ... ... ... ... мақсат етеді.
Көйлектерді сыртынан біз бұған дейін ... ... ... ... ... той ... арналған бір киер көйлектер жібектің,
шұғаның, барқыттың және басқа құнды ... ең ... ... ... Оның ... бұл ... қосымша әшекей бедерлері
жасалады. Көйлектердің көрініп тұратын кеуде ... атын ... ... ... ... ... төгіледі. Жиын-тойларда киілетін
көйлектердің ұзындықтары да ерекше болған. Олар тура жерге тиер-тиместей
етіп өте ұзын ... Оның ... ... ... әйел ... ... ... Соның өзінде жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарына дейін
қазақ әйелдерінің ... ... ... бас ...... ертеден қалыптасқан ұлттық бас киімі, оны бағалы
аң терісінен және жас төлдің ... ... Оның ... және ... ... Терінің түріне қарай бөрік әр алуан аталады.
Құндыз бөрік, сусар бөрік, кәмшат бөрік, жанат ... ... ... ... т/б деп ... Оны ... де, ... да киеді. Бөріктің
төбесі көбінесе алты сай ( ... төрт сай ... ... Оны ... ... ... жұқа киізден төрт не алты сай етіп пішеді. Әр сайдың
төбеде түйісетін ұштары үш бұрыш ... етек ... тік төрт ... Осы ... бір ... шүберектен астар, екі арасына ... ... ... ... жиі етіп ... Одан соң ... сайларды
біріне-бірін өбістіріп ішінен де, сыртынан да жөрмеп тігеді. Оның ... ... ... ... т/б) ... ... іші сай болса, оның
тысы да сонша сай болады. Бұдан кейін бөріктің төбесінің етегін жай матамен
астарлап тігеді де ... ... төрт ... ... ... ... ... қазақ халқы сияқты қарақалпақ, қырғыз, башқұрт, татар,
ұйғыр т/б ... да ...... ... ... жеңіл бас киім. Айырқалпақ
жұқа етіп басылған ақ киізден тігіледі. Ол негізгі екі бөліктен құралады.
Олар – қалпақтың ... және ... ( ... ... деп те ... ... төбесі төрт сайдан (бөліктен) тұрады. Шебер пішілген төрт ... ... қара ... ... ... қайып тігеді. Сонда қалпақтың
төбесі күмбез тәріздес болып шығады. ... ... ... төрт елідей
етіп, дөңгелектеп қиып алынған ақ киізден жасалады да, оны жоғарғы ... ) ... ... ... ... Сәнді болу үшін, қалпақтың
қайырмасының астыңғы жағы кейде қара ... ... ... қара не басқа түсті шашақ тағып, төбесінің төрт сайы әр түрлі
жібек жіптермен кестеленеді. Ақ ... ... ... әрі ... әрі
салқын, әрі сәнді болып келеді. Соңғы кезде жергілікті ... ... әр ... ... ... ... ... - әйелдің бас киімі, оны ұзатылған қыздар және оның жанына
еріп жүретін құрбылар киген.Сәукеленің төбесі қиық ... ... ... Оның ... ... деп ... ... дөңгелек айдары болады.
Оны асыл тас, ... ... ... ... ... алтын жіппен
әшекейлейді. Сәукеленің төбесінің биіктігі екі сүйем, кейде одан да ... ... ... ... ... астар,сырт жағына бидай шүберек
ұстап жиі етіп сыриды. Одан соң оның ... ... ... тоғын сияқты асыл
матамен тыстайды. Сәукелені әшекейлеу үшін оның тысының сыртынан зер ... ... ... басады. Оның етегін мақпалмен не қара барқытпен
әдіптеп көмкереді. Ал маңдай тұсына зер не ... ... ... ... ... ... тұсын асыл тастан көз орнатқан алтын, күміс
түйреуіштермен бекітеді. ... ... ... ... жібек
матамен
төгілтіп жауып қояды. Ол көйлектің етегі сияқты жерге сүйретіліп
жүреді.Сәукелеге ұзын ... бау ... Оның ... шыр ... зер ... жіппен шалып көмкереді, түбіне сәнді түйреуіш түйрейді. Қазіргі кезде
де ... ... ... ... сәукеле кигізіп, ақ желек жабатындар
да ...... ... бас ... ... түрлері өте көп. Биік
төбелі, ... ... және ... ... ... ... бар. Ерлер киетін
тақияда теңге, моншақ, тана ... ... олар ... “ат ... ... ... кестеленеді, машинамен, қолмен “ таңдай”,
“ирек”, қабырға тігістерімен ... ... ... пүліштен,
қыжымнан ал астарын жібек, сәтеннен тігеді. Биік ... ... мен ... ... ... ... Ал ... төбелі тақияны тіккенде оның
етегінің жалпақтығын үш елідей етіп тік төрт ... етіп қиып ... ... үш ... формалы төрт не алты сайдан құралады. Алдымен олардың
тігісін ішіне ... ... да, одан соң ... ... ... ... мыжылмай өз формасын сақтап тұру үшін оның ... қос ... ... жиі етіп ... Одан ... ... жауып шетін
басқа түсті матамен әдіптеп көмкереді. Сайлардың және тақияның ... ... ... ... ... үшін сол ... ... жібек жіппен
әдемілеп шалып тігеді. Қазіргі кезде жергілікті кәсіпорындар әр түрлі тақия
жасап шығарады.
ЖАУЛЫҚ- әйелдердің бас ... Оны ақ ... ... ... ... тігеді. Жаулықты кимешектің сыртынан тартады. Ол тарту тәсіліне
қарай қарқара, күндік деп аталады. Жаулық ... ... ... ... ... ( бір ... ен ) ... ұзындығын бір жарым – екі метрдей ... ... ... ... ғана ... ... Қарқара тартқанда
әйелдер жаулықтың бір ұшын желке тұсына келтіре сәл шығарып ... ... ... кимешектің сыртынан айналдыра, шашын көрсетпей ... етіп ... ... ... байланысты қарқараның
биіктігі де әртүрлі болып келеді. Күндік жаулықты үш ... ... ... және ... желкесіне келетін тұсынан түйреуішпен түйреп
бекітеді. Қазақстанның әр облыстарында ... ... ... ... әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... , жастар тартпайды.
МАЛАҚАЙ (құлақшын) – ерлердің салқында киетін бас киімі. Оны ... ... ... ... ... суыр т.б. аңдар мен құлын, бұзаудың
терісінен, қозы мен лақтың елтірісінен ... ... ... екі
құлағы мен төбесінен және артқы құлағынан тұрады. Малақайдың маңдайы ... ... ... дәл ... төрт ... ... ... Артқы
құлағының биіктігі маңдайының биіктігінен сәл кемдеу, кейде бірдей етіп
алынады. Оның ... екі ... ... дәл сиып ... ... ... тіккенде теріге өлшеп пішілген астарға мақта не жүн ... ... ... салып сыриды. Мұның сыртынан терімен тыстап
астары мен тері ... бір ... ... ... ... болған соң қалыпқа
кигізіп кереді. Малақай әрі ... әрі ... бас ... ... ... өте ... малақай тігіп шығарады. Малақайды ерлермен бірге
әйелдер де киеді.
Қасаба
Қасаба- әйелдер киетін сәнді бас киім үлгісі. Оны ... жағы ... ұзын етіп ... ... ... ... елестетуге болар еді,
қасабаның қас ... ... деп ... ... ... ... ... жоғары тұсымен бірге пішіп-
тігу керек. Егер төменгі жалбағайы жалғанғаны көрініп тұрса оның ... ... Оның ... де сол ... ... да ... тақиясы сияқты алтын немесе күміс паршамен әдіптеледі.
Желкені жауып тұратын жағына да тура сондай ... ... ... ... өте ... толықтырады.
Кимешек
Кимешек –қазақ әйелдерінің дәстүрлі ұлттық бас киімі. Кимешекті жас
келіншектерден бастап егде жастағы әйелдерге ... ... Ол ... ... ... Жас ... арнап кимешекті үлбіреген ақ ... Ақ ... ... ... ... ... ... иықты және жауырынды жауып тұрады.
Оның өңірге, жауырынға түсіп тұратын бөлігін күндік деп атайды. Біздің ... ... сәні ... бас ... ... ... ... де сәнді безендірулеріне ерекше мән берген. Сол алдыңғы ұрпақтан
жеткен дәстүр бойынша жас ... ... ... ... ... ... ... кестеленіп, оқаланып, кей жағдайда
алтын, ... асыл ... ... ... ... ... уақытта салт-дәстүріміз қайта жаңғырып, Иран, Пәкстан, Араб
елдері ... ... ... байланысымыз жиілегеннен кейін
әжелеріміз киген ... ... ... ... ... қойыла бастады.
Қазақтың ұлттық аяқ киімдері
Қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... бойы ... де жалаңаяқ өтпейтіні түсінікті. Оның ... ... ... ... де ... Бұл даланың қысқы аязы, өң
меніңнен өтер ызғар желі, көктем мен күзгі лайсаңы және ... ... ... тобын талап еткен. Әрі қазақ қауымының өмір салты, табиғи жағдайы
да аяқ киістерге айтарлықтай мән берген. ... ... ... ... ... “Дос –басқа, дұшпан аяққа қарайды” деген нақыл сөз. Сол
себепті де халқымыз сықырлатып, ... аяқ киім ... ... ол ... ... ... жатып, арнайы өтінушілер үшін аяқ
киім тігетін ... ... ... ... шыққан, өзіндік
ерекшеліктерін сақтаған мұндай аяқ ... ... ... кезі ... ... ... ... пәлен еткішіге тіккені үшін пәлен жылқы
атапты дегендей мақтаныш сөздер сымсыз телефондар арқылы ол заманда бүкіл
даланы ... ... ... ... ең ежелгі аяқ киім үлгілерінің бірі болып
табылады. Ең көне аяқ ... ... ... ... әлі күнге дейін
сұранымға ие болып келе жатқаны –таңырқауға тұрарлық ... Оны мен ... ... деп ... ... ... біздің сауда салондарымызда,
базарларда мәсіні аса ынтамен сатып алады және ... мәсі ... ... Олардың көбі үйде әжеміз немесе шешеміз бар еді деп бұл сұранымның
қай тараптан болып ... ... ... ... ... үйге ... аяқ киім ретінде жоғары
бағалайды. Бұл ретте басты ... ... ... Оны бұрындары
тері-былғары, ал қазір резина калоштармен қосып киген – бұл ол мәсінің таза
және ... ... ... мәсі сыртынан калош киіп алған соң
көшеде, аулада көп тірлікті еркін ... ... ... ... ... ... босағаға қалдырып, табаны да жұлығы да таза мәсімен
үйдің ішінде еркін жүруге, ... ... ... ... жақсылап иленген, өте жұқа етіп иін қандырған ешкі терісінен
тігеді.Ешкі ... ... мәсі ... өте ... Әрі ... әрі жылу
сақтайды. Мұндай теріден тігілген мәсі басқа көнтерелердей ... ... ... ... ... аяқ киім ретінде мұндай мәсілер көп
ретте өрнектеле бермейді. Оны тек ... ... ... ... ... өзіне өрнектеп киген. Бірақ, біз сән ... ... жөн ... ... мен ... үшін ... және сыртқа шығуға керек аяқ
киім түрі болып табылады. Етіктерде ... ... өкше ... ... ... ... осы ... басқа етіктерга қарағанда өте ұзын болып тігіледі. Ол
тізеге жетіп ... ... ... ... ұзын ... де, ... болмайды.
Кебіс
Қазіргі әйелдер туфлиі сияқты аяқ киімді ... ... ... ... оны ... деп атаған.
Қазақ жатқа жалаң аяғын көрсетпейтін болғандықтан, бұл кебістің ... ... Осы ... неше ... ... де қазақтың өзінің ұлттық
оюлармен алынған. Және бір айта ... ... ... ... түріне
қарсы түстермен таңдалады. Мәселен, ақ кебіске қара түсті ою, ... ... ... ... көк ... сары ... ою саламыз.
Жалпы, аяқ киімдердің сәнді болуы бүкіл костюмнің ажарын ашады.
Етігің тар болса ... ... не ... ... алдымен аяқ киімді
дұрыстап алмай, сәнді кісілердің қатарына қосылу туралы сөз ... ... ...... ... қол өнері көне заман ... ... біте ... келе жатқан бай қазына. Оның бір ұшығы туысқан
Орта Азия ... және орыс ... қол ... де ... ... өнерінің басты бір саласы- киім тігу. Ерте заманнан күні бүгінге ... ... ... ... қол ... озық ... ... ғана емес,
әрі әсем, әрі ыңғайлылығымен де пайдаланудан қалмай келе жатқан ... ... әлі де аз ... ... ... ... көзі ... киіп жүрсе, енді біреулерін қыз ұзату, келін түсіру тойларында
ойын – ... ... ... ... ...... ... жайған қолданбалы өнерінің сарқылмас қазынасы, қазіргі сән өнері
шеберлерін тамсандырар құпия сырларға толы бай ... ... Киіз ... ... ... ... ... жетіліп, біте қайнасқан
өміршең өнер. Шеберлердің қолынан ... ... ... ... ... ... алып ... мүмкін емес. Өйткені, бұл ... ... сән ... адамдарға рухани ләззәт әкелген. Көз салып, байыптаған
адамға қолөнер бұйымдарына ... ... ... ... адамзат
дүниесінің табиғатпен біте қайнасқан сонау заманнан келе жатқан қарым-
қатынасын, бөлінбес ... ... ... ... ... табиғат
сұлулығын өнер туындыларына арқау ете білген. Осы ... ... ... ... ... ... ... бір тілмен ақтарыла сыр
шертетіндей. Қолөнер дүние жүзінің әр халқына тән, ... ... ... ... орай әр елдің, әр халықтың ... ... ... ... мен ... ... ... қолөнері
өзіндік ерекшелігі мен халық өмірінде өшпес із қалдырып отырған.
Қазақ қолөнерінің бүгінгісі мен болашағын айтар болсам, оның ... ... кете ... ... ... ... ерекшелікпен
қалыптасуына үлкен әсерін тигізген жайт-көп ... ... ... Демек, күнделікті тұрмысқа қажетті ... ... ... ... ... сәйкес сыртқы формасын тауып, әр шебердің
талғамына, ой-өрісіне тән ... ... ... отырған. Алдымен
бұйымның мықтылығы, ... ... ... де, олардан бояуы,
әсемдігі жағынан табиғи үндестік байқалады.
Адамзат дамуының қай сатысында болсын қоғаммен бірге дамыған қол ... ... ... өшпес ізін қалдырып, әлеуметтік көркемдік жағынан ... қалт ... ... тигізіп отырады. Көне заманнан келе жатқан
қазақ қолөнері де өз халқының дәстүрлі ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстары кезіндегі табылған
әр кезеңде жасалған қолөнер бұйымдары соны ... Осы ... бойы ... тәжірибе, халықтың даналығы мен таланты
байқалады.
Қазақ қолөнерінде ... ... ... бірі және ең ... ... ... ... зерттеп, оның бар сырын бар мүмкіндіктерін ... ... үшін ... ... ... ... материалдың табиғи
қасиетіне зер салып, оны өңдеуде техникалық тәсілінің барынша тиімді және
күнделікті тұрмысқа ең ... ... ... отырып, әсемдік,
әдемілік дүниесіне де көңіл бөле білді. Күні бүгінге дейін өз ... ... ... ... ... ... ... басу.
Киіз басу өнері адамзат өмірінде сонау көне заманнан бері белгілі.
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде Алтай ... ... ... ... ... бұйымдар осының айқын дәлелі.
Тарихи деректерге ... ... қола ... тас ... ... ... ... көшпелі өмір жағдайына көшкен тұста киіздің
алғашқы нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... қола
дәуіріндегі тас үйлердің нұсқасы қазіргі киіз үйлердің сыртқы ... ... ... ... төбесінен түсетіндей етіп жасалынған.
Киіз үйдің сыртқы формасы сол қола ... тас ... ... ... ... ... күрделіленіп байытыла келе біздің уақытқа дейін
жеткен.
Әрине, дүние жүзіндегі әр халыққа ата-баба ... ... қол ... қалу ... Атадан балаға мирас болған қол ... ... ... ... азая ... ... ... теңдесі жоқ
ғажайып өнер туындылары болашақ ұрпақты қуантып, өнерден жаңаша ... ... арта ... сөз ... киіз басу өнерімен басқа халықтардың да ... ... ... ... ... кездесетін киізді оюлау әдісінің тәсілдері
Қазақстан территориясының ... ... ... ... да ... басу ... ... халқының еншісіне тиген қолөнері деп атауға әбден
хақым бар.
Халық өмірімен бірге жасасып, біте қайнаған қазақтың киіз басу ... өз ... ... жоқ. ... ... ... текемет пен сырмақтар ауыл
және қала ... ... ... сән беріп, жандандырып, үй
тұрмысында төзімділігімен және көркемдігімен жоғары бағалануда.
Киіз пайдалану мақсатына ... ... не ... ... да мықты
немесе босаң етіп басылады. Киіз үйдің сыртына жабылатын туырлық пен үзік,
түндік ... жылу ... ... аптабында ыстық өтпейтіндей
қалың, жаңбырлы ... су ... ... да ... ... ерекше
ұқыптылықпен басылады. Киіздің қазақ ... тек ... ... ... ... сапасының мықты болуы ғана емес ... ... де ... ... ... Мысалы: дөдегеге арнап жеке киіз
басылған. Сонымен қатар киізден тұрмысқа қажетті ... ... ... ... тігіп, әр түрлі аяққаптар, теңдер, дорбалар, шайкиіздер
жасалынған. Жұқа басылған ақ ... әр ... бас ... мен сырт ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты киіз басу
тәсілінің ... ... ... Киіз басу ... ... ... ... өрнек салу тәсілі. Ал енді ... киіз ... өзі ... әр бұрышында әр түрлі. Ал оған өрнек салу,
оюлау деген тіпті де сан алуан.
Киіз ... ... ... ... ... киіз басуға алынған қой
жүні мен қойдың тұқымы ерекше орын ... Киіз ... ... қой ... және оның сапасына қойылар талап өз алдына бөлек әңгіме.
Киіз басу өнерінде ... ... кең ... ... сырмақ
ою түрлері. Текемет-тұрмыста жылу ұстағыш, екінші ... киіз ... ... сән ... керегеге ілінген әсем кілем, түскиіз, ... ... ... ... ... басу тәсілінің негізгі
ұзынырғасы бір ... оның ... әр ... ... жүнмен оюлау әдісі
әр елдің өзіне тән белгілі бір жүйемен жасалынады.
Киіз басу, текемет ойыстыру ісі алдымен жүн ... ... киіз ... ... ... ... жүні мен қозы жүні ... орайда жүн түрлеріне қысқаша анықтама бере кеткен жөн секілді.
2. Жүннің түрлері.
Жабағы жүн ... күн ... ... ... яғни ... ... ... қырқылуы оның теріден тұтас көтеріле бастаған
кезіне сай келуі тиіс. Өйткені, қой ... жаңа ... ... жабағы жүнді көтеріп, біріншіден, қырқым жұмысын оңайлатады,
екіншіден, мал ... ... ... ... ... ... жүн қойдан күз мезгілінде қырқылып алынады. Тағы да жергілікті
жердің ауа райын ескере отырып, қара суыққа ... ... ... рет
тоғытып, жүні кепкеннен кейін қырқады.
Қозы жүні-қозы туған жылғы бірінші қырқылған жүн. ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Текемет, киіз басу жұмысына осы жүндерден ... ... бір ... ... пайдалануға да болады.
Егер жабағы жүн шайырлы әрі лас болса, әбден жуылып, кептірілгеннен
кейін ғана пайдаланылады. ... ... жүн ... ... ... оның ... ұзын, ұйысып, қол байлайды.
Осы сұрыпталған жүндерді одан әрі өңдеуге кірісу ... жүн ... Жүн ... да оңай ... ... Оған ең алдымен
ұзындығы ... ... ... таяқ ... ... жыңғылды
ң, ырғайдың бүрін тегістеп немесе бұтақсыз жас ... ... ... жасайды.
Жүн сабайтын жер тегіс әрі кең болуы керек. Жүнді ... ... ... ... Ал, ... ... ... жағдайда, бөлмедегі нәрселерді
шаң-тозаң, қиқым түспейтіндей етіп түгел қымтап ... ... соң ... сабауға кірісуге болады. Сабар алдында жүн 2-3 сағат күн көзінде жатса
тіпті жақсы.
Тулақ-жүн сабауға арналып, ірі малдың ... ... ... ... ... ... киімдер мен бұйымдар
Шаруашылықта мал жүнінің ең асылы және түрлі ... ... ең ... түйе және қой жүндері, ешкі түбіті, оның қылшығы, ... ... жүні ... және ... ... ... ... Жабағы жүнінің
астынан өскен жүн боздақ жүн деп ... ... ... ... Жалпы, тұтынуға түйе жүні түрлі киім-кешек, төсеніш, қоржын, ноқта,
көген жіптер, бау, ... ... ... өте қолайлы.
Қой жүнінен, әлгінде айтқандай, тұрмыста пайдаланылатын кілемдер мен
алашалар, текемет пен сырмақтар, бау-басқұрлар, сондай-ақ киіз ... ... ... ... ... күзейді, оны қыл деп атайды. Қылдан ... ... ... ... ... ... жастық, ұлттық музыкалық
қобыз аспабына тағуға пайдаланылады.
Айыл (айылқұр)-түйені мінуге, жүк артуға ... ... ... қом, ... ... ... үшін оның жазы не қомдау ағашының
оң жағынан алып, төсінен не қарнының шапқа жақын тұсынан орай сол ... ... ... ... жазы мен ашамайдың (көтеп, қом салғанда
да осылай ... ... ... ... Оның екі түрі ... төс айыл
(төсінен тартылатын), шап айыл (шабынан ... ... ... ... қой не түйе ... кемі 3-4 ... етіп ызып ... Бірқатар
жерде айылды-«тартпа», тартпаны –«айыл» деушілік бар. Кейбір зерттеушілер
бұл сөзді «Таңғыш сияқты ызып ... ... ... ... түйенің
тартпасы» деп өте қысқаша түсіндірген.
Асмалдық (аспалдақ)-көшкенде, ... ... ... жабатын,
оюланып әшекейленген арнайы жабу кілем мен мойнына ... ... ... жібек шашақты ызба аспалар. Кейбір зерттеуші ғалымдар бұл ... ... ... оны ... түсіндіреді: «Жүк артылған түйелер
кілем, арнайы жабулармен, мойын аспалармен (аспалдақ) безендіріліп, қыз –
келіншектер ...... ... ... киіп, күміс ер – тоқымдар
ерттеліп, жабуланған жуас жорғалар мен ... ... ... көш ...... мал ... күні ... дейін қолданылады.
Арқан- жіптің ішіндегі ең берігі, ең ұзыны және ең жуаны. Арқанды көшіп
-қонуға, жүк артуға, мал ... тағы осы ... көп ... ... ... керек ететін жұмыстарға пайдаланады.
Жіп деп жүннен есілген кішігірім арқаншаларды айтады. Жіп әр ... ... ... да ... ... ... түрлерін айтуға
болады: бас жіп- мал байлауға арналған жіп; жан жіп- ... ... ... ... жазы ... қақ ... ... жондығынан (үстіңгі кенересі) тесіп өткізіп, жазыға
жазы ағашты жапсыра байлайтын не тігетін сырма жіп, ... жіп ( төс ... ... төс ... ... ... ... жүк артады, төсіне ... ... да, ... артып болған соң, соңғы рет айқастыра тартып,
мықтап байлайтын жіп, керме; бауыр жіп (төс арқан) – ... төс ... ... ... жүк ... ... ... ұзынынан тастайды да
жүкті артып болған соң, ... рет ... ... мықтап байлайтын жіп;
бұғалық жіп - жылқы ұстайтын жіп; ... жіп – ат ... ... тұсау
жіп - тұсамыз; күрде жіп - биені сауғанда бір ... ... аса ... жіп; ... жіп, ... жіп, бұғалық, шылбыр, бұйда т.б.
Бау - әрқашан өзі ... ... ... ... тағулы жүреді, ол
өз алдына шумақталып бөлек жиналмайды. Тұрмыста кездесетін ... аяқ бау – ... ... аяқ ... бау – киіз ... тастамасы, үзік бау, түндік бау, жел бау,
мұрындық бау, құйрық бау т.б.
Есу, өру ... ... ... ... өз аты ... ... –қойды қосақтағанда, сауғанда пайдаланылған;
Жел арқан-дауыл, жел болғанда киіз үйді ... ... ... үшін ... арқан-ат арқандауға, кейде қашаған жылқының мойнына байлап сүйретіп
жіберуге пайдаланылған. ... ат ... бір ... ... қазығы
болады, оны жолаушы қоржынға салып, өзімен бірге алып та жүрген.
Бұйда (бүйде, ... ... жел ... ... ұзындығы екі құлаштай, жуандығы (мықтылығына қарай) шынашақ пен
сұқ саусақ шамасындағы, жүннен есіліп ... (бұл ... ... ... ... ... ... жібі.
Бұғалық-ұзындығы 15-20 метр, жүннен және қылдан ... ... ... бір жағын күрмеп байлап, өткізбе ілме жасаған да, екінші
жағын сол ... ... асау ... мойнына салып тұзақтап ұстаған.
Ноқта –құлынның, сондай-ақ бұзаудың, ботаның басына кигізетін, жүннен
өріп жасалған жіп-бау.
Желі бау-мал байлау үшін ... ... ... жерінен бұршақтар өткізілген, қозы-лақ байлайтын шағын
бүлдіргі жіп.
Тұсау жіп –аттың алдыңғы екі аяғының тірсегінен байлап, ... ... атқа ... ... ... ... жіп.
Құрық бау-жылқының мойнына салып ұстайтын арқан
Өре-үш аяқтан тұсауға ... өре жіп, бір жағы ... ... қалған екі
жағында өткізбе тұйыршықтар болады.
Жүген-салт мінілетін аттың басына кигізілетін тұрман.
Керме-ат байлау үшін екі ... ... ... екі ... тартып
байланған арқан.
Тізе жіп-түйені тізерлеп байлауға арналған, екі басы тұйық жіп.
Шүйке-есуге алдын ала әзірленген ... ... ... арқасына батпау үшін ердің астына ... ... ... ең ... ... қойдың, түйенің
жазғытұрымғы салалы жүнінен жасалынатын жұқалау жабағы киіз.
Тебінгі-жолаушының аяқ киіміне ... тері ... үшін ... ... қапталының астынан салынатын, оюланған былғарымен қапталған киіз.
Жабу-мал төлінің үстіне жабатын киізден жасалған ... ... бел ... ... ерге ... кішкентай
әбзел.
Жабдық-астарына қой жабағысын не жұмсақ зат салып, екі бет ... ... ... ... жазысы астынан төселетін өркештік
төсеніш.
Жады (жазы) – ... жүк арту үшін екі жақ ... ... келген,
ішіне қамыс қоға не сол сияқты шөп- шалам салып, ... ... ... ашық ... ... не ... ... сыртқы екі жағына жазы
ағаш деп аталатын күрек саптай екі ағашты бақалақтап өткізіп, ол ... және ... ... жақын айнала кертіп, берік жіппен байланыстырып
қоятын арнайы әбзел.
Жазы ағаштың бас жібі- екі жазы ... ... екі жақ ... ... байлайтын, тұсаудан жіңішкерек жіп.
Жауық- суық ызғар жел, жауын өтпес үшін арық не кәрі ... ... ... ... ... ... ... жабу.
Жез бұйда- жіңішке жез орап немесе бір ... оқа ... ... ... ... ... ... не оның буына ұстаған, түйенің жетек ... ... бас ... ... түйенің мұрындық ағашына байланатын шуда жіп бүлдірге.
Желдік- ... ағаш ... ... ... ... ... ашамайдың
үстіне салынатын тоқым сияқты қалың киіз.
Жондық- жалғыз өркешті түйелерге жүк арту үшін, ... екі ... ... ... киіз не ... ... қоға т.б. толтырып
шиыршықталып жасалып, ... ... ... ... қарапайым әбзел.
Кежім- салтанат, сәндік үшін әшекейленіп, өрнектеліп, тағымдар тағылып
киізден жасалатын, таңдаулы ат пен ... ... ... ... жіп- ... ... жазы ... етегін орнықты, бірқалыпты
ұстату үшін көктеп тігетін, шуда жіптен мықтырақ жіп.
Күйме- арбаның үстіне ... киіз үй, ... ... ... су ... үшін тымақтың сыртынан киетін бас киім.
Қанар- түрлі өнімдер салуға арналып жүннен, мақтадан тоқылған үлкен
қап.
Қолтұзақ- құс, аң ... ... ... ... жазы ... ... ... киізден жазы сияқты иіп,
оны жазы ағаш тәрізді екі кеспекке жіппен танып, жүк арту үшін ... ... ... ... ... жерге жүк тасу, көші-қон кезінде жазы ... ... ... ... ... ... ашамай, ауыт,
кәтептердің астына салынатын төсеніш киіз.
Қомша жабу- жауын-шашында арық-тұрақ, ... ... ... ... қоятын жабу.
Қомарқан-түйеге қом жасап, оны түйенің үстіне жайлы етіп орналастыру
үшін пайдаланылатын ... ... ... түйе ... табылмаса ешкі қылынан есілген жіңішке
жіптерді қабаттап, жалпақтығын екі-үш ... ... оны шуда ... ... ... не ... төс және бауыр тартпасы.
Түйе ноқта- қой не түйе жүнінен ызып, ... ... ... ... не
былғарымен сәнделіп жасалатын, түйенің мұрындық ... ... оның ... кигізіп ұстайтын әбзелі.
Байтаба (майтаба)- жүннен тоқылған қалың шұлғау.
Бауыр киіз- түйеге жүк артарда, түйенің бауырына жіп батпас үшін ... ... төс ... ... ... ... қоятын жең сияқты киіз.
Бота ішік- иленген бота терісі жүнін ішіне қаратып, тыстап ... ... тік жаға ... жүн салмай, ұзындығын тізерлікке жақын етіп
астарлап тіккен жеңіл киім.
Белдік- айыр өркешті түйелерді ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі жұмсақ киіз не арасына жүн
салынған көнелеу ... ... ... түйенің не қойдың жабағы жүнінен бір адамға ... ... не ... ... қой мен түйенің жүнінен тысталып, жұқа ... ... сырт ... түйе ... тоқылатын, астарсыз, ал кей жерде жұқалап қана
қой және түйе жүні салынып тігілетін астарлы жеңіл шапан.
Има (име, шекпен)-алдымен ... ... ... ... биязы
жүнінен сәндеп тоқып алып, сонан соң пішіп тігілетін ер кісілерге арналған
жеңіл киім.
Кебентай (кебенек)-қарлы, жауын-шашынды күндері киетін, жұқа ... ... ... сырт ... ... ... ... уақытында киетін бас киім.
Киіз етік- қыстыгүні киетін ... аяқ ... ... арасына майдалап түтілген түйе жүнін ... ... ... сыру аралықтары күмпиіп, көтеріліп тұратын шапан.
Күпі- түйенің не қойдың ... ... ... ... сыртын
тыстап тіккен, қыста суықта киетін сырт киім.
Күпі көрпе- ... ... түйе ... ... ... ... жылы жамылғы.
Мойынша- ешкі мен түйе түбітінен тоқылатын, мойынға салатын ... жүн ... ... түйе ... ... ... кигенде
кісінің кеудесіне түсетін далбай тәрізді бас киім.
Түйе жүн ... ... ... құяң ... емдік қасиеті үшін
иірілген жас түйе жүнінен тоқылатын жеңсіз, жағасыз, тоқыма киім.
Шекпен (түйе жүн шекпен)- ... ... ... кию үшін ... ... ... тығыз тоқылған киім атауы.
Биязы шекпен- иірілген түйе жүніне түйін жіп қосып тоқылған шекпен.
Боз ... ... ... боз ... ... бір тін етіп ... тоқылып, пішілетін сырт киімдердің бірі.
Шидек (шидем шекпен)- түйе ... ... ... ... ... ... қой, түйе жүнін салып, сырып тігілген, қысқы киімдердің
сыртынан ... ... ... ... қой не түйе жабағысынан бидай ... ... ... ... ... тысталған түрі.
Шуда жіп- түйенің шудасынан иірілген түрліше тұрмыстық қажетке
пайдаланылатын ... ... ... ірі малдың көнінен не шикі терісінен жасалған сандық,
киім-кешек, бұйым салатын үй ... ... ... түйе ... қой ... ... қолғап.
Жүн шұлық- түйе немесе қой жүнінен тоқылған шұлық.
Байпақ- қыстың суық, боран кезінде саптама етіктің ішінен киетін ... ... ... ... ... жүнінен, қозы жүнінен басылатын қыста киетін аяқ
киім, басылу әдісі киіз басу ... ... ... бояу ... ... ... ... түрлі – түсті жіпті сатып ала
алмайды. Сондықтан, ... ... ... ... жіп, ... ... бояп алуға болады. Бұл негізінен ... ... ... ... те ... ... үшін ... бояу, дұрыс пайдаланған жүн, жіп (жүн не түбіт жүні ... ... ... және жүн, жіп ... арнайы ыдыс болғаны
дұрыс.
Боялатын жіпті дайындағанда оның құрамын біліп алу қажет. Егер ... екі ... жүн және ... жібін бояуға арналған бояғыштар алынады.
Бояуды дайындау. Бояуды 0,5 л ыдысқа салып үстіне ыстық су құйыңыз. ... ... ... ... 0,5 кг жүн не жіпке 1,5 – 2 шәй қасық ... ал ... ... үшін ... шәй ... ...... Жүн, жіп боялатын эмаль ыдыс болғаны дұрыс. Бояуы бар судың көлемі
боялатын жүн немесе жіптің көлемінен ... есе көп ... жөн. ... ... жүн не жіп бояу үшін 10 литр су ... Суды ... (30 – 40 С-де). Оған 2 – 3 ас ... тұз ... үш ... дәкеден өткізілген бояуды құйыңыз. Резинкалы қолғап киіп ... жүн не ... ... ... ... ... 5 – 10 ... суды
ысыта беріп жүнді үзіліссіз араластырып тұрыңыз да, әзірленген ... ... ... (4 – 5 литр ... суға 1 ас қасықтан дайындалады)
құйып, бояулы суды қайнатыңыз, жүн жіпті баппен 20 ... ... ... суы ... ... құйып, жақсылап араластырады (эссенция
құйылмас бұрын жүн не жіпті ыдыстан ... ала тұру ... да, тағы 20 ... ... ... Отты ... тастап, боялатын жүн, жіп су суығанша сол
ыдыста болады.
Жүн не жіпті сірке суы қосылған жылы суға ... ... жылы ... ... Шеберлікке шек бар ма
Тоқыма әліппесі
Тоқу өнері – қазақ халқының ежелден қолданып келе ... ең ... ... үй ... негізі болған қадірменді өнер. Бұл тамаша өнер қазіргі
талап – ... ... ... ... ... ... байытылып, тұрмыспен бірге ұласа дамып, онан сайын әсерленіп,
адамдарды жылылыққа, сұлулыққа, ... ... ... ... ... үнемі өрлеуіне сай, олардың мәдени тұрмыстық
тілектері де өсе ... ... да әр адам ... киімінің қазіргі сән
үлгісіне сәйкес бола ... одан ... ... ... ... ... таныта білуге тырысады. Міне, осыған орай,
бізге көмекке келген өнердің бірі – ... ... ... адам жеке
басына аса қажет нәрсені жасау үшін ғана тоқымайды: осы тоқу ...... ... ... үйлесімділігі, алуан түрлі сән мен фасондар,
түрлі тоқу әдістері оның талғамын, шеберлігін, ой - ... ... ... ... ... Соған орай тоқу өнері де басқа істер
сияқты ... ... ... ... үшін таза ... мақтадан, вискозадан, сондай – ақ ... ... ... ... ... – ақ бұрын пайдаланылған
жіптерді де тарқатып, қайта пайдалануға болады. ... ... ... ... ... өрнекті кофта, орамал т.б. ... ... ... ... тегістелген жеңіл сым темірлер алу керек, оның ... ... де, тым ... да ... ... ... – ақ, ... бамбуктен, сүйектен жасалған сымдар да пайдаланылады. Сымның ең
тәуірі – никельді ... сым. Әр ... ... ... ... ... Мысалы, 3 – номерлі сымның диаметрі 3 мм, 5 – номерлінікі ... мм ... ... 1 – ден 10 – ға ... нөмерлі сымдардың бәрі
болған жөн. Өйткені, ... ... ... жіптің сипатына қарай
әртүрлі номерлі ... ... ... үшін ең ... 1,5 – 2,5 ... 30 – 40 см сымдар. Сымдар тоқылатын жіптен екі есе жуан ... ... ... ... заттың берілген чертежге сәйкес үлгісін
қағаздан қиып алу керек.
Тоқыманың оң және ... жағы ... ... ... тақ ... оң ... Жұп қатарлар теріс жағы болып есептелінеді. Бастапқы
қатарға қажет шалулар ... ... шығу ... оны 10 см тоқып көру керек.
Ол үшін ұсынылатын өрнекпен 30 – 40 ... 8 – 10 см ... ... алады. Үлгіні созбай үтіктеп, әрбір 10 см тоқу үшін қажет шалу санын
есептеп шығарып алынады.
Шалудың ... ... ... оңға ... теріс шалу, қосымша шалу, тоқылмай
алынатын шалу.
Шарф
Шарф тоқу үшін 100 ... жіп ... ... 39 шалу ... оны 90 ... ... ... Оның екі шетіне шашақ жасалады. Шарф жай ... де (1х1) ... ... ... де ... ... ... бас киімге 70 грамм жіп кетеді.
Сымға 61 шалу іліп алып, оны 23 ... бойы ... ... ... да,
сосын бір қатар бойы әр екі ... ... ... ... тоқылады. Тоқыма
25 сантиметрге жеткен кезде барлық шалулар арқылы екі ... ... оны ... ... тура төбесіне помпон жасалады.
Бас киімді байлау үшін екі жағынан ілмек бізбен бау тоқып, екі ... ... ... жасап қояды.
5.Ою-өрнек тарихы маталар сыры.
Қай халықтың да өнеріне бейнелеу мәдениетіне байыптап көз ... ... ... ... мен ... ... көзқарасына орай
белгілі бір өнер түрінің басым дамып ... көз ... ... ... ... өнері-қазақ халқының өмір тіршілігінен айрықша
орын алып, ғасырдан ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа ... ... келе ... түрі ... те ... Жалпы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінен ою-
өрнек қатыспайтын саланы табу ... ... ... біз ... үй ... мен ... де, зергерлік бұйымдары мен құрал-
саймандарынан да, ер-тұрман, әбзелдері мен қару-жарақтарынан да молынан
табамыз. ... ... ... ... халқының ою-өрнек өнері
ежелгі замандардан бастау алып, қазақ жерін мекен еткен көшпелі ... ... сан ... бойы ... ... тән белгілі бір
жүйеге келгенін қапысыз аңғарар едік. Бұған дәлел –айғақ ... ... ... ... ... ... мен ... сақ, ғұн, үйсін
мұраларынан ұшырататынымызды ... та ... ... ... ... бір ... ғана ... стильдік
ерекшеліктері сол халықтың бейнелеу, әсемдікті қабылдау мәдениетінің ... ... ... тікелей сабақтасып жатады. Сондықтан да
оқымысты ғалымдар, өнертанушылар қайсы бір халықтың өнерін ден қоя ... баға ... ... ... ... ... басшылыққа алып
отырады.
Әрине, қазақ халқының ою-өрнек өнері күні бүгінге дейін жан-жақты,
толығымен зерттеле қойған жоқ. Дей ... бұл өнер ... бір ... жүйеленуіне бірқатар ғалымдар мен өнертанушылар,
тарихшылар мен этнографтар атсалысқанын да атап өткеніміз орынды болмақ.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... (жапырақ, үш жапырақ, шиыршық, гүл, ағаш және ... ... ... ... және ... бейнелері,
қошқар мүйіз және оның түрлі нұсқалары: қос мүйіз, қыңыр мүйіз, сынық
мүйіз, сондай-ақ ... ... қаз ... және т.б.) ... өрнек
(сүйір, шаршы, шаршы мен тұмарша, жұлдызша, көпбұрыш, балдақ, қармақ және
т.б.), космогониялық өрнек (дөңгелек, төрт құлақ, шұғыла, шимай, ... т.б.) ... ... бөлу ... Сол ... ... ғалымдар
барлық ою-өрнек түрлерін физикоморфты және биоморфтық деп екі топқа ғана
бөліп қарастырады. Жалпы алғанда бүгінгі күнге дейін өнертанушы ... екі ... ... ... ғана шектелмейтінін өзінен -өзі
түсінікті. Өмірдің өзінің тынымсыз даму үстінде ... ... өнер ... ... әр ... ... сұраныс-қажеттілігіне қарай
дамып, жетіліп, өркендеп отырады.
Сан ғасырлар бойы халықтың рухани да, ... та ... ... ... ... ... күннің талабына орай, халық арасынан
шыққан ісмер-шеберлердің шығармашылық ізденістері нәтижесінде одан ... жаңа түр, соны ... ие бола ... ... ... зерттеген зерттеушілер “қазақтар-бейнебір оюлар
мен өрнектер арасында өмір сүретіндей” деп жазған. Киіз ... ... мен ... басталатын ою мен өрнек үйдің ішінде төдегі текеметтен
де, төңіректегі кілемдер мен түскиіздерден де, ... ... ... ... ... ... ... де көзді баурап,
көңілді жаулап тұрған. Тіпті, азаматтың етігі мен ер-тұрманына ... ... ... өз ... былай безендіруі бұлардың
көңілді, өмірге құштар және жаны ... ... ... әйгілеп тұрған жоқ па?
Бесіктен бастап хан ордаларына дейінгі салтанатты безендіруді, мүлтіксіз
әшекейлерді ... ... ... ... өрнектер арасында
өмір сүретіндей демеске лажы қайсы?
Біздің бүгінгі күнімізге ... ... ... қалмай жеткен
әшекейлердің болмысы ата-баба санасынан бастау алып жатқаны шындық. Осы ою-
мен өрнекке қарап ... ... ... ... ... елестету
қабілеттерін қапысыз анықтауға болады. Олардың өз ... ... ... қабылдағаны сол қалпында оюларға түскен. Демек, көне әжелердің
қолынан шыққан ... көне ... ... қашалған Орхон-Енисей
жазуларына теңеудің толық қисыны бар. Киімге, киіз үйге, ер-тұрманға ... ... ... ою ... ... үшін ... бір түрі деп
саналған. Өнер болған жерде жарыс бар, озу бар, дамыту бар. Сол себепті ою-
өрнек өнері ... ... бойы өз ... де, ... ... ... ... Сөйте тұра, сонау көне замандағы ою түрлерінің аты-мен
затының сақталуы таңғаларлық жағдай. ... ... ... сирек те болса
кездесетін ою түрлерінің кейбірі бұдан сан ғасыр бұрын ойлап табылған. ... сол ... және сол ... ... ... отыр.
Әр өрнектің өз аты болған. Және ол ... ... ... Шебер
немесе үй адамдары оны бір нәрсені мезгеп немесе ырымдап ... ... ... ... бұл оюды ... ... көрген адамдар жаңағы ойды,
нышанды оқыған немсе түсінген. Мұның өзі ... ... емес пе? ... қазақтың оюы -өте ертедегі жазу деп те жүр. Тікелей бұл саланың
тарихи зерттеушісі ... оған ... ... ... оюлардың
мәні болғаны және кейінгілердің сол мәнді қапысыз ұққаны талассыз екенін
айта ... ... ... ... оюдың негізінде бір образ немесе кейіп
алынған. Қазақтар оюларды өзін ... ... пен ... іздеген.
Зерттеушілердің қазақ оюларын төрт ... ... ... ... ... ою мен ... өзі үнемі көретін және байқайтын тұстардан
табатын еді.
Сол себепті де ою-өрнектер ... ... төрт ... ... ... -өрнектің бірінші тобы –жан-жануарлар әлемінен алынған топ. Қазақ-
ежелгі көшпелі халықтар негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. Сондықтан
оның дүниетанымында ... көп орын ... ... ... түсі мен түрін,
тегі мен қаңқасын танудан әлемдік қазіргі ғылымдарға жауап ... ... Сол ... ... қатысты оюлар біздің тұрмысымыздан елеулі
орын алған.
Оның үстіне көшпелі өмір малдан ... да аң мен ... ... ... ... ақ түз құстарын қолға баулыған. Оларды
даланың аңына ... ... ... ... ... аң мен ... қасиеттерін қапысыз зерттеген. Тіпті, үй маңында ұшқанмен қолға
жуымаған ... ... да ... ... ... Түлкі, қоян, қасқыр
да бабаларымызға өздерінің мінездерімен қасиеттерін “танытқан”.
Осындай өмірлік ... мен ... орта ... оюы мен ... ... мүмкін емес еді. Оюларда түйе, жылқы, бүркіт, сұңқар, бөрі ... ... ... ... ... кейде олардың белгілі бөліктері-
мүйізі, табаны, өркеші, тұмсығы, ізі, құйрығы кездесетін болған.
Міне оюлардың бұл тобы осылай қалыптасқан және ... ... ою ... дәл ... ... ... аңғартып тұрған. “Қошқар мүйіз” –қазақ
дәстүрінде ең көп ұшырасатын ою. Ежелден қой баққан халықтың қошқар мүйіз
оюға ... ... ... ... ... мүйіз” атты “бұғы мүйіз” және “қыңыр
мүйіз” атты ... ... көп ... ... ... ... ... да аты мен затын сақтап
бүгінгі күнге дейін жетіп отыр.
“Жіліншек”, “ботакөз”, “төртқалақ”, ... ... “ит ... ... “тышқан із”, “омыртқа” тектес оюлар мен таңбалар да тұрмыстан
ұшырасып отырған.
Мұндай оюларға негіз болудан ... да құр ... ... ... “қаз мойын” аталған оюлар осыған куә болғандай.
Бірақ, бір тарихи жәйт бар. Бұл мал мен жануарлар өмірінен ... ... еш ... киім ... Бұл ... тек ... Олар әсіресе, киіз үйдің сырты мен ішін безендіруге
пайдаланылған. ... ... ... ... ... келе ... өрнектің келесі тобы-ғарыш сипатты
(космогонические) оюлар. Қазақ-қашан да ... ... ... Кең ... аспан ғажайып болып көрінген. Қазақтар ежелгі заманнан –ақ ... ... ... ... ... ат ... олардың әр тобына немесе
жеке өзіне бір емес, бірнеше қиял-ғажайып ... ... ... ... ... ... ... ай, түні бойы дөңгеленіп шығатын жұлдыздар, сиқыры
мол “Құс жолы”, ағып түсетін аспан денелері ... ... ... ... халық сол қиялдарды өздерінің тұрмысындағы заттарды жасауға немесе
безендіруге ... ... бұл ... аттары да сан алуан болған.
Аспаннан жерге жеткендей әсер ... бұл ... ... ... ... Өйткені, олардың жаңағы жан-жануар әлеміне қарағанда
мағынасы терең, мәні тұңғиық саналған.
Ғарыштық сипаттағы өрнектер арасында алдымен ... жөні ... ... бәрі Күнге табынған. Қазақтың да Күнге құрметі
ерекше еді. Күннің ... ... ... ... өте көп киім ... себеп болған. Күн шапағы мен күн құйыны сипатты ... ... ... ... ... Сол ... ... киелі нәрсе
ерге қуат береді деп есептеліп, белдіктерге, қару-жараққа да ... ... ... ... ... ... халқымыздың аспандағы басты
шырақты жіті бақылап келгенін көңілге түйер едім. Төменде ... ... ... ... ... ... көзі”, “Күн сәулесі”, “Шыққан
күн”, “Күн шеңбері” және басқалары.
Сондай-ақ түнгі аспаннан да талай ою алынған. Небір ... ... Құс ... қарап бабаларымыз “шимай” және “бітпес” деген ... ... де ... ... бітпейтіндей болып, айнала
беретін шеңберлер түрінде кездеседі. Осы екі ... ... ... ... аспан сырын, оның шексіздігі мен ... ... ... ... “ай гүл” деген өрнектер аспанның басты тұлғасы ... ... “Ай ... ... ... алғашқы өрнектердің бірі болған
деуге негіз бар.
Жұлдыздар да өрнектер үшін таптырмас үлгі еді. Соларға ... ... ... ... және ... ... деген ою түрлері жасалған. “Жұлдыз
гүл” де “топ жұлдыз” да сырт ... ... ... тон өрнектеуге
пайдаланып жүр.
Қазақ ою-өрнегінде кейде түзу, кейде қисық, кейде доға сызытар
көптеп кездеседі. ... ... ... ... үшінші топты құрайды.
Бұл топқа жататын ... мен ... киім ... ... ... ... ... су сияқты ирек кестелер кездеседі. Оны ... ... ... өмір ... ... ... көрнекі жерге-киім өңірлеріне түсіріледі: Толқын ... ... ... жануарлар немесе аспан әлемінен ... екі ... ... тұру үшін ... Бізге бұл топтан
“сүйір”, “ирек”, ... ... ... тәрізді атаулы оюлар да
белгілі. Бірақ, атамыз қазақ оларды киім безендіруге ... ... ... ши, ... және ... тұрмыстық заттар үшін таптырмас
безендіру үлгілері.
Ою-өрнектің төртінші үлкен тобы-өсімдік тектес оюлар. Қазақ ежелден
табиғатты ... ... ... пана ... Табиғатты өмірінің арқауы
деп санаған. Қысы-жазы табиғаттың ең қалың ортасында жүрген көшпелі ... көп ... ... Жаз ... ... ... гүлдері, қыс
қыстаудың қарауытқан түрлері халық санасында берік ... ... ... ою мен ... ... үй ... ... көше бастаған.
Өсімдік тектес ою-өрнекті өз кезегінде екі ... ... ... және ... ... тектес ою-өрнектің өз негізгі тобына -ағаш, ... ... ... ... ... ... жатады. Әйел және еркек
киімдеріне мұндай өрнектер молынан ... ... бұл түрі сан ... ... болады. Олармен безендіру қайталанбас көрік береді. Мұндай
өсімдік тектес өрнектерді тығыз және басып ... ... ... ... ... ... ... сән түлерінің ерекшелігі сол –бірден
осы екі, ... үш ... ... ... ... безендіруде өсімдік тектес топтың жанама түрлері де
жеткілікті түрде көрініс берген. ... түр ... ... ... оның бір ғана ... ... ... жапырақ тектес
безендіру түрі киімдердің етек-жеңінде көптеп кездеседі. Жапырақ гүл,
жапырақ ою, түйе ... қос және үш ... ... ... ... жиі қолданылады.
Әрине, кез–келген жерге кесте тігуге немесе жапсырма жапсыруға
болмайды.
Ондай жағдайда бұл киім ... ... ... ... ... ... өзінде де күлкі тудырар еді. Атамыз қазақтың бұл ретте
бояушы-бояушы дегенге сақалын бояпты ... ... сөзі бар. Бәрі ... өз ... істелгенде ғана биік талаптың тұрғысынан шығады.
Өрнектердің көлемі, түсі иімінің жалпы түсімен, ауқымымен ... ... ... ... ... ... жапсырма киімнің әрін
кіргізбек түгіл, ажарын қашырып жібереді.
Жапсырманың гүл ... ... ... сол жақ ... ... Ал киімнің етек жағына ... ... ... етектеріне негізінен түрлі кестелер төгемін, ... ... оның дәл ... ... ... Әр ... тек ... тұрғанда ғана тартымды болмақ. Бұл орайда талғам таразысы қажет.
Алдымен қандай ... ... ... ол қай ... ... ... ... аламын. Одан кейін енді сол өрнектің түсі ... ... ... ... ... ... екі бағытты ұстанған. Біріншісі-
матаның немесе оның кестесінің өңін ашып ... Бұл үшін ... ... матаның түсіне қарсы, яғни контраста болады. Ақ матаға қара ... ... ... ... ... ... қалған. Мұндай тәсіл шынында
тігілген киімнің өңін ашу үшін керек. Олар ... ... ... да ... ажарын ашады. Екінші тәсіл-тектес түрлер арқылы
кесте тігу. Қызылдың немесе көктің, яғни ... ... ... солғын,
көмескі, ақшыл түстері арқылы сол бояудың бүкіл ... ... ... ... бояулар бір-бірін толықтыру үшін қолданылады. Олар ... одан ... ... немесе тереңдете түседі. Дұрыс ретін таба білсе
тектес түстер арқылы қайталанбас түстер әлеміне сүңгуге болады. Ол ... бай ... ... ... жерде қазақтың ұлттық киім үлгілерінде әр түстің өзінің нышаны
болғанын айта ... жөн. ... ... өзін ... тіршілкпен
астастырған. Кез-келген түсті бекер таңдамаған. Қай түсті қандай жағдайда
қолдануды ойластырған. Бояулардың ... ... біле ... ... ... ... ... ашқан, оған әлеуметтік мән берген.
Қазақтың ұғымында көк түс –аспанмен ... Көк ... ... ... ... ... ... Сол себепті көк көйлекті
қыздар көлбеңдеп, өздерін жоғары ұстаған. Аспан ... ... ар ... яғни ... ... ... жатты.
Қызыл түс-көзге отты, күнді елестеткен. Қызыл көйлекті ... ... от ... ... ... ... ... лебі де, қызыл көйлегі де
қандай жігітті болмасын ерітіп ... еді. ... ... Сол ... ... түсті негізінен жастар киетін болған. Жасы
жастық аулынан өтіп кеткен адамдар қызыл ... киім ... лала ... ... тау ... көз қарықтыратын ақ түстің
жөні бөлек. Атамыз қазақ ақ түсті ... ... ... ... деп
бағалаған. Ақ түс адалдықты, шындықты әйгілеп тұрған. Ақ түс бақыт әкеледі
деп саналған. Өйткені, таза жүрген, ... ... ... ... ... ... бақытты болуы керек қой. Сол себепті ақ түсті
көйлектерді қалыңдықтар ... ... ... ... Мұның өзі
шаңырақты жаңа аттаған жастарға бақыт, ақ жол тілеудің бір белгісіндей еді.
Сары түс –сабырдың, ... ... Сары ... ... ... ... енді ... одан әже боларда киген. Сары түс ... ақыл ... ... ... ... Мұнда да қазақтың табиғат пен жер
құбылысын қапысыз танитын ... ... ... бәрі сары ... ... ... берекенің уақыты. Бүкіл қыр сары түске боялып,
көктемгі қуаныштың, жазғы еңбектің ... ... ... ... ... ... ... сабыр, байлыққа балауының қисыны бар.
Оның есесіне қара ... ... ... ... пен
бейнеттің түсі деп танылған.
Жасыл түс кез-келген адамды жайнатып жібермек. Жасыл түс ... ... ... інкәр көктемді елестеткен. Көктемдей көкөрім жастар ... ... ... киіп ... ... Ақ ... ... түсті
кесте тіккізген.
Сонымен қандай түс болмасын негізсіз түспеген. Олардың әрқайсысының
өз ... ... ойы ... ... ... ... ... Олар қандай
киімге бомасын жан-жақты әлеуметтік мән берген, оның ... киім ... ... ұмытпаған.
Мен түстерді түгел таныстырып болсам, енді ... ... ... оның ... мен ... ... ... сұраққа ауысайын.
Өрнектеудің үш түрі болады. Олардың бәрі киімді ... ... ... ... ... ... ... және тығыз, одан кейін түртік
кестелеу. Әшекейге сонымен бірге жапсырма да жатады. Тығыз яғни біз кесте-
өрнек ... ең қиын ... ... Біз ... үшін ... шеберлік керек.
Тығыз кестелеу үшін шеберлер жібек мақта жіптерді қолданған. Жүн шүйкелерді
басып тоқу үшін пайдаланған. ... ... ... ... мен күміс
жіптерді, сондай-ақ парша, пүліш және барқыт маталар жапсырма қолданған.
Қазақ киім ... ... ... түсірген. Ол үшін ілмек сүйек
біздер жасаған. Бұл үшін қойдың кәрі ... ... ... ... ол арнайы өңделетін болған. Әрине, қазір ... ... ... еш қажеті жоқ. Оның орнына мұндай тығыз кестелерді ... да ... ... Және машина арқылы түскен өрнек сапасы жағынан
қол өрнегінен еш кем ... ... ... көп ... өсімдік тектес
өрнектерді түсіруге қолданылады. Көп шеберлер оны жаңағы тығыз кестелеумен
астастырып жібереді.
Кесте тігу-ежелден ... ... ... ... бірі
болған. Қыз атаулы кесте тоқуды білетін болған.
Халық арасында көп айтылатын “кестелі ... ... ... қызы қой ... ... тігеді.” Дегендей мақалдар содан қалған.
Кестенің керемет өнер болғаны соншалық, қазақтар бір кездері алтын
жіптермен кесте тіккен. Оны атамыз ... ... ... ... көйлек,
кимешек, шапан аса бағалы болғаны түсінікті. Бұл ... ел ... ... ғана жетік меңгерген. Олар халықтың ең беделді де атақты адамдарды
үшін ғана зерді киімге тіккен. Оны ... ... ... мен аузы ... кисе керек.
Әшекейлерді түсіре білу-үлкен өнер. Ол екінің ... ... ... ... ине ... киім ... ... көбі де
әшекейлеуге келгенде шорқақтық танытады. Бұл заңды да.
Өйткені, әшекей салу- өнер. Оның ... ... ... ... ақ ... өлең жазғаннан, кенепке сурет салғаннан
немесе ... ... ... ... ғимарат жобалағаннан бір кем
емес.
Әлбетте, жалтырақты қалай болса солай жапсыра салу ... ... ... түсіріп қою-әшекей болып табылмайды. Оның өзінің стандарттары,
әлемде қабылданған және халық арасында ежелден болған қағидалары бар. ... ... ... барысында әшейкейлеу емес, күлкі шақыру ғана болып
қалар еді. ... ... ... ... ... ... ... топ
артында қалып қоймақ.
Жапсырманы алдымен қарастырайық. Қандай киімге болмасын ... ... оның әрі ... шыға ... ... бұл ... ... “Жылтырығанды үстіне жапсырып” деген сөз тіркесі кез-
келген ауылда естілері анық. Оны сән ... ... ... ... ... ... ... талаптарының бірі болып табылған және солай
қала ... ... ... ... және оның ... ... ... білу керек. Жапсырма көрік беріп, көңіл қуантып тұру үшін ... ... ... ... ... ... ... үй ішіне киетін киімге жапсырма түсіріп әуре болудың қажеті ... ... ... ... және ол үшін ... маталармен жіптер
пайдаланылады, оның орындалуы да асқан шеберлікті қажет етеді. Сондықтан да
кештерге бір киіп шығатын киімдер қарастырылады.
Енді ... ... ... ... орналасуы керек дегенге
келсек, оның берден көзге түсіп тұруы заңдылық. Сол себепті ... ... ... ... ... қос өңірге, жеңге, етекке және
ретіне қарай иыққа, арқаға орналастырады. Қалай болғанда да ол ... ... ... ... ... ... үшін ... талапты ескеру керек. Ол-жапсырманың матасы қандай
болуы керек дегенге саяды. Жапсырма үшін тек қана ... ... ... ... ... паршалар таңдалады. Ешқандай жағдайда да
арзан және көз тартпайтын ... ... ... ретінде
пайдаланылмайды. Моданың қатаң талабы ... Егер ... ... нұр шашып тұрған маталар болмаса, онда жапсырмадан бас тарту
керек.
Содан кейін жапсырманың қандай ... ... ... ойлау керек.
Бұл көбінесе суретшінің немесе үлгілеушінің, болмаса тігіншінің қиялына,
ойлау қабілетіне байланысты. Сондықтан да жапсырма тура ... ... ... ... деп ... айта алмаймын. Қаншама қиял қанат қақса, жапсырманың
да ... түрі ... ... ... оның әрқайсысы талғамды болуы
керек. Тек ... ... ... ... және ... көп ... ... кіргізу орнына қашырып жіберетітін ескермей болмайды. ... ... ... ... әлеміндегі талаптарға және ұлттық киім үлгісіндегі дәстүрлерге
қарасақ, жапсырмалардың көп ретте ... ... ... келерін аңғаруға
болады.
Суретшілер түрлі гүлдерді-раушынды, қалампырды және ... ... ... ... болмаса өсімдіктің бір бөлшегі-жапырағын,
күлтесін жапсырма ретінде қолдануға құмар.
Болмаса, жоғарыда біз ... ... ... ... ... ... жұлдыз, ай, күн, құс жолы сияқты да жасала береді. Тотықұстың ... ... ... ... өзі, еліктің мүсіні ... ... ... ... Жаңа айтқаным, қаншама қиял болса, соншама
жапсырма жасауға болады.
Жапсырманың таза орындалу техникасын сөз етсек, оның екі түрі ... ол ... ... үстіне келесі жапсырма матаны қою ... ... ... ... ... ... матаны арнайы жұқа
желімдегіш матамен желімдетіп қоямыз. Содан кейін оған суретті немесе басқа
белгілеу құралымен түсіреміз. Содан соң ... ... ... тігіп шығу
керек. Осы тігілген өрнекті жалтырақ ... ... ... ... Енді
суреттің шеттерін ара тісіндей зиг-заг тігіспен ... етіп тігу ... үшін ... ... ... ... Өрнек толық жапсырылған соң
оны үтікпен жақсылап үтіктеп жіберсе, тырысып, ... ... ... ... ... екінші орындалу түрінде жұмыстардың реті сәл өзгереді.
Алдымен өрнектің өзін алтын не күміс паршадан кесіп алады. ... ... ... ... ... өте ұсақ ... ... матаға тығыз етіп тігіліп
шығады.
Егер біз жапсырманың одан да бедерлі болуын қаласақ, оны ... ... те ... ... жоқ. Өрнектің шет-шеті тағы да ... ... ... ... ... әдіптеледі.
Жапсырманың сондай-ақ үшінші техникалық орындалу түрі бар. Ол ... да, ... ... ... тұрады. Бұл –желіммен жапсыру. Жұқа
полиэтилен түріндегі арнайы пленка жапсырмалық ... ... ... ... ... бойынша кесіледі. Содан кейін қыздыру тәсілімен негізгі
матаға жапсырылады. Қыздыру үшін үтік болмаса қысым аппараты ... ... ... ... де түсірілетін айтқанбыз. Енді осы
кестелердің техникалық тәсілдермен толық баяндап беретін кез болса керек.
Біз кесте ... ... ... көп ... ... ... тәсілімен түскен әшекей бүртіктері өзінен бірден назар аудартады.
Бұрындары бұл өрнек аты ... ... ... бізімен жасалатын болған.
Ақын Абай атамыз ... ... ... бізі деп ... ... ... ... техника дамыған заманда киімге біз алып кестелеудің қажеті
болмады. ... ... ... ... де ... ... ... болады.
Сөйте тұра, оның біз кесте деген аты сақталып отыр.
Біз кестені түсіру үшін ... ... ... ... ... ... кесте төгілетін жерге желімделетін мата қойылады. Содан кейін
матаға кестенің бедерін ... ... ... ... ... ... Мата міндетті түрде кергішке керіледі. Содан ... ... ... ... ... ... түсірудің өзінің бірнеше түрі бар.
Біріншісі-өрнек бойымен тік тігістер түргізу. Оны бүкіл өрнек бойына
бірнеше қатар етіп жүргізіп шығу.
Екіншісі-өрнектің іші гүл, ... ... және ... ... толтырылып, олар 1-3 қатар нәзік желілермен шектеледі.
Үшіншісі –біз кесте оған дейінгі жапсырманы әдіптеп тұрады.
Төртіншісі-біз кесте оған дейін ... ... ... ... ... кестенің өрнегін қолмен түсіргенде жүн, жібек және ... ... ... Ал машинамен біз кесте түсіргенде жүн,
жібек немесе ... және ... ... ... қолданылады.
Біз кестенің өрнек салудың басқа тәсілдеріне елене ... ... бар. ... ... ... ... ... болуы міндетті.
Кейде алтын, күміс немесе басқа ... ... ... ... басқа тәсілмен салынған өрнектің астында тұруы да мүмкін. Ол ... ... ... үшін ... ... де киім ... бір түрі. Оның өрнегі жатық және
өте үйлесімді болып тұрады. Тығыз кестелеудің ... мата ... ... ... ... ... ... матаның астынан тағы қосымша
желімделетін мата төселеді. Бұл кесте түскен соң матаның қырысып-бүрісіп
қалмауы және ... өте ... ... үшін керек.
Мата кергішке қатты керіледі. Тығыз кесте үшін №65 –інші жібек жіп
қолданылады. Жіптердің бір-бірінің ізін ала ... ... ... ... ... ол бүртік түрінде сыртқа байқалып тұрады.
Тығыз кестенің ... көп ... ... бере алады. Бір
түстің өзінің бірнеше реңдерін байқату үшін осы тығыз кестенің ... ... ... ... ... ... ... реңдерін осы кестеден
шығара аламыз.
Сыртқы көзге көрінуі, қонымдылығы жағынан тығыз кесте ... ... ең ... ... ... Сырт ... ... тығыз кестеде кейде жүн жіптер де қолданылады. Өйткені, олар матамен
үйлеседі, егер сырт киім үшін драп, жұқа ... ... ... ... олардың ажарын ашады және кестелегенге ыңғайлы.
Бау-әшекей детальдарының бірі. Қолдана білсе бау арқылы да небір
өрнектердің ... ... ... ... ... ... ... баудың өзі қалай
жасалатынына назар аудартайын.
Ол –жіптен гөрі қалың болады. ... ... үшін ... ... ... ... ... етіп алады да, өріп шығады. Бау өру-бабаларымыздың
ежелгі кәсіптерінің ... Көне ... ... ... талшықтар мол
болмаған. Ал, жиі көшіп-қонатын және түрлі киімдерге түйме ... ... емес ... ... жүннен, қылдан және аттың құйрық-жалынан бау
есіп ... Сол ... ... да ... ... бұйымдарының бірі деп
есептеудің ерсілігі жоқ. Міне, осылай бірнеше жіпті қатар қабаттау тәсілмен
өрілген бау қазіргі сән ... де ... ... бір ... ... өріп шықса, ол бір түсті болары түсінікті.
Кейде әшекей үшін ... ... ... де өруге болады. Оған мықтылық
немесе басқа жіптер қосатындар да ... ... ... ... үйіруге де келетіндігі. Сол
себепті бау арқылы небір өрнектерді ... ... ... бар. Енді ... ... техникасымен таныстырайын. Алдымен өрнек түсетін ... ... етіп ... Оған ... өрнек белгіленеді. Содан кейін
жаңағы өрнектің матадан кескінін қуалап бауды шетінен бастап тігіп шығады.
Бұл үшін 22-класты тігін ... ... ... ... ... ... болмауы тиіс. Ол бір
шетінен келесі шетіне ... ... ... ғана ... әшекейленеді.
Өрнек бау арқылы түскен соң оны ... ... ... ... ... ... ... бұрынғыдан да бейімделіп, ... ... ... ... ... сыртқа шығып тұруы оны бедерлі етеді.
Баумен өрнектеу үшін қандай түсті матаға қандай түсті бау қажеттігін
ескерген жөн. Мұнда негізгі ... ... оған ... ... өңін ... талап болып есептеледі. Сондықтан ақ матаға қара баудың өрнегі, қара
матаға ақ баудың өрнегі, көк матаға қызыл ... ... ... ... ... контрасты өрнектер де көп пайдаланғаннан ұтылмайсыз.
Решилье (торлы тоқыма) –сәндегі безендірудің ең ... тұр. Ол өте ... және ... ... түрі ... ... ... киімнің жағасына, жеңіне, етегіне жарасады. Әйел
көйлегінің омырауына осындай торлы тоқыма жасау киімді де оны ... ... ... ... ... тек ... арқылы түсіреді. Оған жоғары талап
қойылған. Көбінесе жібек, сондай-ақ алтын және ... ... ... ... ... ... ... сән береді.
Кейде торлы тоқыманы көзге бірден түсіру үшін оған негізгі матадан
астар етіп те жасайды. Мұндай ... ... ... ... торлы
тоқыманың өзі де, ар жағындағы жанама мата да көріктене түседі.
Міне, киімді осылай әшекелейді. Қандай киімді ... ... ... ... ... алмай тұрып, бет –албаты әлеміштей берудің ... ... ... керек өрнектің сұлбасын жасайды. Кескін
талғамнан шығып, бекітілген соң оны жұқа қағазға ... ... ... ... ... ... ... де бала кезінде
кітаптарды, ашық хаттардағы открытка) ... ... алу ... анық. Содан кейін жұқа қағаздағы кескін матаның бетіне
көшіріледі. Калькадағы ... ... ... өз ... бар. ... ... бетіне берік бекітіп қойып, жіп сабақталмаған мәшинемен бір
рет жүріп ... ... ... ... ұсақ ... ... тампонмен,
түсті далаппен немесе бормен суретті қалпына келтіреді.
Міне, осы ... ... ... ... киім бетіндегі
әшекейлер адам ажарын аша ... ... ... ... да ... ... жетсін! Сәнді киіну үшін оның талаптарымен таныс болған да дұрыс.
Қазақ үшін ең дәстүрлі болып саналатын әйел көйлегінің өзі ... ... әрі ... ... белдемшелермен өзгеше болып көрінеді.
Міне дамыту деген осы. Егер өспей, дамымай бір орнында тұрып ... ... өзі мезі ... ... жіберер еді. Сондықтан сән әлеміндегі
ілгерілеу мен ізденудің ұлттық мода үшін еш зияны жоқ. ... ... ... ... ... табу.
Айталық, қазақтың дәстүрлі бүрмелі қазір қатпарлар мен тік қатпарлар
түрінде жасалады. (плиссе, гофре). Керек десеңіз, бір ... ... тік ... кездесуі мүмкін. Айталық етегінде, жеңінде және
мойнында.
Ұлттық киім ... ... ... ... кездеспейтін еді.
Қазіргі костюмдерде жиектеу –ең көп ... ... ... ... тіккенде және әшекей ... ... ... ... ... ... ... ойықтары, жеңнің ұшы қазір
көп ... ... ала ... ... таспамен өрнектің шеті
тігіледі. Керек десеңіз, жиектелген таспаның өзі дербес әшекей ... ... ... Ол ... ... әшекейге таптырмайды.
Өндірістің қазіргі қуаттар үшін сансыз материалдар жасап шығаруда.
Оның атын атап тауысу қиын. Топтап айтсақ: тоға, ... ... ... ... ... және ... ... әшекей ретінде пайдалану
сұлулық сыйлайды. Олар үлгілеуші-суретшілердің қолдарын анағұрлым ұзарта
түсті.
Әсіресе мұндай әйелдің әрін аша ... ... аса ... ... ... сәнін одан әрі шырайландыра түседі.
Тек өз орнын тапқан әшекей ғана киімнің әрін кіргізеді. ... қай түрі және ... түсі ... білмеген жағдайда әрі өз
орнына қондыра алмаған кезде ол әшекей емес, әрін ... ... ... ... ... өте ... қажет етеді.
Маталар сыры.
1. Үлбіреген, әсем әдемі,
Көркімді, бәрі біледі.
Сондықтан да тек мені
Жас адамдар киеді.
Қынай тіккен көйлектен,
Қыздар көркі ... ... ... ... ... кім ... ... мені біледі.
(Крепдешин)
2.Жеңіл, жұмсақ матамын,
Жазғы үлгіге жатамын
Бояуларым қанық түсемін
Әсеммін, көз ... ... қыз, ... киіп ... ... ... ... көркем күйге енер.
Атауымды айта ғой
Тереңнен тартады ой
(Жібек мата)
3.Мені іздесең әр кезде,
Табасың ұлттық киімнен,
Зер төгілген ... ... ... ... да әр ... ... ... сән берем
(Парша)
4.Менен тіккен халатты,
Аналар қалап ұнатты
Қыс кезінде ағалар
Шұлғау ғып та орапты
Жылы, жұмсақ ... ... ... ... ... жаратты
Сонда мен ғой матамын
Кәне жылдам атағым.
(Бәйке)
5. Матамын әр кезде төзімді
Мақтадан алар бөзімді
Үлкендер де, кіші ... киер ... жуса тез ... ... ... де сан ... жақсарам.
(Шыт)
6. Қалың мата саналам,
Мал жүнінен алады
Суықта жұмсақ түгімнен
Адамдар пана табады
Күздік, қыстық киімді
Ұл қызын киіп сүйсінді
Менің атым не екенін
Қыздарым ... ... ... киім ... ... ... киім нышаны
Қасиетті затқа жатамын
Сондықтан да аналар
Қызына қояр атымды
Атауымды кім табар,
Айта ғой, қызым ... және жүн ... ... ... және жүн ... ... ... табиғи талшықтардан
дайындайды, сонымен қатар оларды химиялық жолмен алуға болады. Табиғи жүн
қой, ешкі, ... ... ... ... ... жүнді сорттайды-талшықтарды сапасы
бойынша іріктейді; қоқымдарынан тазалап, түтеді, қопсытады, ыстық сабын
сумен жуады; арнайы машиналарда кептіріледі.
Табиғи жібек- өте жіңішке, нәзік жіп. Оны тұт ... ... ... Бұл ... ... ... кеңінен қолданылады. Қуыршақтағы жібек
жібінің ұзындығы 700-800 м-ге дейін жетеді. Жіп өте жіңішке болғандықтан,
бір емес, бірнеше қуыршақтың ... ... ... ... ... ... атайды. Жібекті алғашқы өңдеу жұмысы былайша орындалады: жібекті
тасымалдау және ... ... ... ... ... ... ... және ыстық ауамен кептіру; жібек шикізатын алу- жібек желімін
жұмсарту үшін, қуыршақты бумен өңдеу және бірнеше қуыршақтан жібек ... Бұл ... ... орау ... орындалады.
Талшықтардың құрамы. Матаның сапасы көбінесе талшықтардың құрамына
байланысты. Матаның сапасына талшықтың ұзындығы, жуандығы (жіңішкелігі),
мықтылығы, ... ... ... қасиеттері әсер етеді.
Ұзын және жіңішке талшықтан жіңішке, мықты, біркелкі жіп алады. Әрине
мұндай жіптен тоқылған мата да ... ... ... әрі ... ... келеді.
Ирек талшықтар жақсы жылу сақтағыш қасиетімен ерекшеленеді.
IІІ. Бағдарлама және ашық сабақтар
9-10 сынып оқушыларына бір ... ... ... ... ... ... ұсынамын
|Сабақтың |Сабақ |Технологиясы |Пәнаралық ... ... ... | ...... ... | | | | | ... ... ... ... |Сабақ жоспары |1 |
| ... | ... ... | | |
| | | ... | | ... ... ... |Өнертану, ... ... |
| ... | ... |жуу, тарау | ... ... иіру ... ... |2 |
| ... | | | | ... |Тәжірибелік|Шығармашылық |Геометрия, |Метр; ... |2 |
| ... ... байланысты,|сызу, бейнелеу|түсін; сапасын| |
| | ... идея ... ... | |
| | ... | | | ... ... ... |Сызу, бейнелеу|Түрлі-түсті |2 |
| ... ... ... ... ... төр көз| |
| | | | ... бояу | ... ... ... ... ... |4 |
| ... |Жобаны орындау |технологиясы. |өлшеуіш, үтік,| |
| | | ... |жүн, ... | |
| | | ... |(бояуы), мәрлі| ... ... ... | ... ... сай |1 |
| ... |(ылғалды жылумен | ... ... | |
| | ... | ... бас | |
| | | | ... қол | |
| | | | ... | ... |Қорытынды ... ... ... таныту |1 |
| | ... ... | | |
| | | ... | | ... | | | | |15 |
| | | | | ... |
1. Оқушыларды қол еңбекке баулу
І. Ұйымдастыру бөлімі. (1-3 мин)
ІІ. Оқушыларды жаңа тәжірибелік жұмыстың мазмұнымен таныстыру. ... ... ... ... мәліметтер беріледі.
1. Қолөнер дегеніміз не?
2. Қолөнердің адам өмірінде атқаратын маңызы қандай?
3. Қолөнердің қандай салалары бар?
4. Қазіргі кезде өрмектің қажеттілігі, жас ... ... ... ... бұрын осы төрт сұраққа жауап іздейміз.
Халық қолөнері ғасырлар бойы дамып, қалыптасып келе жатқан
шығармашылықтың сарқылмас қайнар көзі, халық мәдениетінің айнасы. Ол
талай ... ... ... ... ... ... ... балаға
қалған мұра ретінде бізге жеткен дәстүрлі де қастерлі өнер.
Қандай ... ... ... да оның ... мен қоғамдық құрылысы әдет-
ғұрып, салт-санасымен үндесіп қатар өркендейді. Ол адам баласының
әсемдікке, ... ... ... ... ... ... ... арқылы үлкен рухани эстетикалық тәлім-тәрбие алып, өнер әлеміне
қанат қағамыз. Өйткені адам өнер жасаушы, табиғат оны жаратушы. ... мен ... ... ... ... ... ... үй жиһаздары, ат әбзелдері,
қару-жарақ, музыка аспаптары, киім-кешек, ыдыстар, сәндік бұйымдардың
барлығы да халық қолөнерінің туындылары.
Қазақ халқының тоқу өнерінде ... ... ... ... Кілем тоқу өнері.
2. Алаша тоқу өнері.
3. Тоқыма киімдері.
4. Тұрмыстық ... ... ... мал жүнін өз игіліктеріне шебер пайдалана білген. Малдың
көктемгі ... ... ... ... жасаған. Күзгі (күзем) жүннен
үй тұрмысқа қажетті бұйымдар жасаған. Осыны сабақ барысында ... ... ... ... өнер ... жасаймыз.
2. Жаңа сабақ
Тақырыбы: Жүнді иіру
Мұғалім мен ата-ана, оқушы арасындағы байланыс.
Сабақтың мақсаты: оқушыларды жүн иіруге үйрету.
Жүнді иіру операциясы (1 ... ... ... жуып ... станоктан немесе жүн тарақтан өткізіп
тараймыз. Оны шүйкелеп ұршыққа салып 0,2-0,3 дм шамасында иіріп аламыз.
Оқушыларға еңбек кезінде жүнді қайдан алатымызды, оның ... ... ... рөл ... ... Мысалы, тоқып үйрену
оқушылардың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне қажет, сондықтан тоқу әдісіне
жеке дара үйретемін. ... ... ... ... ... кейін
келесі операция жасалады.
Жүнді бояу операциясы (1 сағат).
Әр оқушы өз анасымен жасауға болады. Алдымен қазанға суды ... ... 1 ас ... бояу ... ... батырып 10-15 минут бетін жауып
қайнатамыз. Содан кейін қазанда дайын ... ... ... ... ... 30 минут бетін жауып қоямыз. Сабақты қорытындылағанда
оқушыларға бояу әдісінің философиялық терең мәнін түсіндіремін.
Өрмек бетіне ... ... ... ... ... жөн. Ал
осы ою-өрнек өнерін белгілі бір өнер туындысына орналастырып, құрастырып
шығару үшін композиция заңдылықтарын білу ... жылы ... ... өткен дүние жүзілік көрмеде қазақ халқының
қолөнері өте жоғары бағаланған. Батыс Еуропа халықтарын таңқалдырған.
Түсті кілемдер мен киіздерді композициялық құрылымы ... әсер ... ... ... ... ... өте шебер, сауатты орындалған.
Өрмек тоқу- өнер, кәсіп, салт-дәстүріміз, мәдениетіміз, асыл ... ... ол ... ғылымдардың пайда болуынан туындаған
өнер, әлем халықтарының тамашалайтын көрмесі, қазақ халқының
философиясы.
IV.Эскиздері, суреттері
V. Қорытынды.
Жаңа ... ... ... әсте оңай ... ... ... жүз ... тура
келеді. Творчестволық шабыт жоқ жерде қарабайыр үлгі ғана жасалмақ. ... де ... ... жұмыс істейтін сән үлгілеушілерді жинадым.
Дүниеде, оның ішінде Қазақстанда енді қайталанбайтын киімге ие болу ... ... ... деп ... ... дана ғана ... ... аз бақыт
емес. Ол жеке адамды басқалардан да дараландырып тұратыны анық. Жұртшылық
қаншама шабытпен, ізденіспен, керек десеңіз ... ... ... ... ... ... киім салонынан адам арылмауы – ... ғана ... ... да болса керек. «Болмасаң да ұқсап бақ» ... сөз бар. Біз де ... ... және ... ... ... жұртын жақсы киіндіруде алдына жан ... ... ... ... ... фирмалар сияқты болғым келеді.Болуға ұмтыламын.
Модалық киімдер жасау, сән ... өз ... айту – ... әсте оңай ... Оның ... ... толғағы өз алдына,
қазіргі дүниеде бәрі заңдастырылуы керек. Кез-келген сәнді ... ... ... Ол үшін ... кеңестердің отырыстары да болады. Бар
тірлік олардың батасымен де тынбақ ... Енді әлгі ... ... ... Жағасы, жеңі, тіпті түймесі мен тігісіне дейін
талдау мен таңдаудан өтеді. Конструкциялық құрылымды бір ... ... ... де таліне төмен баға берілсе, үлгінің ... ... ... ... ... ... оның бәрі ... түсіріледі. Түсінікті тілмен
айтқанда, сипаттап жазылады. Кейде тіпті матамен, материалмен жақсы жұмыс
істеп, одан неше ... ... киім ... ... өз ... ... сипаттап жазуға шорқақтау келеді. Мұны жаңа, ... ... оның ... ... ... ... ... Бірақ, өндірістің талабы бойынша сипатталып жазылуы керек. Керек
десеңіз, көркемдік кеңестер көп ... ... ... емес, қағаздағы
сипаттамаларын талдай береді. ... олар сол ... ... оқып ... мұны ... киім ... көз алдарына әкеле
алады. Мәселен, менің өзім де дәл осылай істеймін.
«Қазақ халық не ... ... ... өте ... ... Оған
жалпылама немесе жанама жауап бере салуға болмайды. ... ... ... ... ... қандай үлгідегі киімдерді іздейтінін
анықтаймын. Мода ешқашан ырғалып – ... ... ... «таз
тарағанша – той тарқап кетіпті» деген сөз бар.
Қазіргі заманда ... ... ... ескерген жөн. Нарықтық
қатынастар тұсында тұрғандардың көптеген әлеуметтік топтарға ... ... ... мен ... ... киіндіру мүмкін емес. Жастарға
ұнаған киімді қарттар жағы ұдайы сынға алып отыратыны даусыз. Оның есесіне
қарттардың киім киісіне ... жағы күле ... Сол ... де ... ... әлеуметтік топқа арналатынына назар ... Әр ... ... ... ... ... көптеген өлшемдерді есептеймін. Бірде өте
ұзын киімдер мода болса, жыл ... ... ... қысқа, келте киімдер еніп
жатады. Ендеше қанша ұзындықта немесе қысқалықта ... ... ... ... тар болуы керек деген өлшемдерді де алдын ала зерттеймін.
Сән әлемі басқа өмірден бөлек ... ... ... ... ... мен ... осы модадан көрініс тауып отырады. ... ... ... ... ... ... ... мыңдаған жылдық дәстүрінде, тұрмысында жатыр. ...... ... мен ... талапты ұштастыру. Қазіргі киімнің ең сәнді
үлгілерінде қазақтың ұлттық ерекшеліктері, тым болмаса сол ... ... ... ету.
Ұлттық қайнарлар мен үшін сарқылмастай көрінеді. Одан осы заманғы кез-
келген суретші – үлгілеуші өзінің қиялына қанат, ... азық таба ... ... ... бай ... ... ... аса құмартатынын
мен «Сымбат» модалар театрының талай елдегі қойылымдары барысында байқадым.
Европаны бір бағындырсақ, ұлттық ... бен ... ... сол дәстүріміз бен салттарымызды дамыта отырып қана ... ... ... ... ... ... тігу ... өте үлкен жауапкершілікті
талап ететін нәрсе. Таңдалған ... ... көп. ... ... ... ... тігілетін киімге орай түсі, түрі, беріктігі, қалыңдығы
немесе жұқалығы ескеріледі. Үшіншіден, ол адам денесіне тек ... ... ... ... ол ... құны болашақ киім ... оның ... құны ... ... ... кезеңде батыс
елдерде қолдан жасалған бұйымдар жоғары бағаланады. Сондықтан мен ... ... жаңа ... ... ... жүннен жасалынған
бірнеше бұйымымды ұсынып отырмын. Бұл жаңа моделдің ерекшелігі ол ... және ... ауыл ... жүн ... иіретін станоктар жоқтың қасы.
Соған қарамастан ... бар ... ... ... жөн. ... басты бағыты жүннен түрлі сәнді ... ... ... өте ... өнер ... дүниеге әкеліп,
қолөнерді кең түрде дамытып, ата-баба мұрасын төрге шығару.
Экономикалық негіздеу.
|Керекті ... ... ... ... ... | ... | | | |
| | | | |
| | | | ... | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... әдебиеттер
1. «Қазақтың ұлттық киімдері.» Сымбат, Алматы: Атамұра 1995 ж-208 бет.
Авторы: Сабыркүл Асанова.
2.Төленов С. Өмірбекова М. ... ... ... ... ... 1993 ж. ... бет.
3.Көрші (мәдени әмбебап журнал). 2006 ж. №8. ... ... ... ... «Еңбекке үйрету» Республикалық ғылыми-әдістемелік журнал.
2006 ж. №3-4. Бас редактор: ... ... ... ... ... ... 2005 ж. ... С.А. «Костюм композициясының практикумы»
6.Литвинова И.Н. Шахова Я.А. «Әйел сырт киімін әзірлеу»
7.Мальцева Е ... ... ... үй ... ... Бас ... ... совет энциклопедиясының бас редакциясы
Алматы 1991 ж.
9.Мұқанов К. «Жүннен жасалатын бұйымдар» Алматы, Кайнар баспасы, 1990ж
-----------------------
Талшықтар
Табиғи
Химиялық
Өсімдік талшықтар
Жан-жануар талшықтары
Жасанды
Синтаксис
Талшықты өңдеу
Жіп
Мата
Мақта ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы мәлімет8 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Қазақстың ұлттық киімдері8 бет
Қосымша мәліметтер Қазақстандағы модельер дизайнерлері5 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Қазақ халқының ұлттық киімдері39 бет
Қазақ ұлттық киiмдері15 бет
Қазақтың ұлттық киім түрлеріне сипаттама10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь