Солтүстік Қарамұрын кен орны


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1. Кен орнының геологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Кен орны ауданының геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Кен орнының гидрогеологиялық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Кеннің түзілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4 Геотехнологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.5 Уранның қорын есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2 Ұңғымаларды орналасу торы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 УКО ұңғымалармен ашу түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Ұңғымалардың қатар орналасу тобы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Ұңғамалардың тікбұрышты тобы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4 Ұңғымалардың ұялы орналасу торы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3 Кен орнын ашу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Жалпы ереже ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 Аймақ көлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.3 Ұңғымалар саны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... .
3.4 Технологиялық ұңғымаларды орналастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.5 Аймақтық технологиялық торап кестесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.6 Қышқыл айдау желісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4 Бүленді пайдалануға дайындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... .
4.1 Жалпы мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.2 Бұрғылау жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4.3 Бұрғылау қондырғысының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.4 Ұңғыманың құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4.4.1 Сорып алу ұңғымаларының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.4.2 Құю ұңғымаларының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.4.3 Қадағалау ұңғымаларының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.4.4 Барлау және бақылау ұңғымаларының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... .
4.4.5Қарнақты ұңғыманың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4.4.6 Тұрақты ерітіндінің қозғалуын тоқтату ұңғымасының құрылымы ... ... ..
4.5 Ұңғыманы игеру жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
4.6 Бүленді ашыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
4.7 Электр қуатымен қамтамасыздандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5. Уран кен орнының басты геотехнологиялық шамашарттары ... ... ... ... ... ...
5.1 Сору ұңғымаларының өнімділігін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5.2 Таукен массасының мөлшерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5.3 “Ашыту” ерітінділерінің көлемін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5.4 Бүленді бүкіл қазымдалу кезеңіндегі ерітінділер көлемін анықтау ... ... ...
5.5 Бүленді ашытуға жұмсалатын күкірт қышқылының көлемін анықтау ... ...
5.6 Блоктың ерітінділеуге жұмсалатын күкірт қышқылының көлемін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
5.7 Бүленді “ашытуға” жұмсалатын уақытын мөлшерін анықтау ... ... ... ... ... .
5.8 Бүленді қазымдалу уақытын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
5.9 Өнімді ерітінділердегі металдың орташа мөлшерін анықтау ... ... ... ... ... ...
5.10 Ерітінді көтеру әдісін таңдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5.11 Эрлифт әдісімен ерітінді көтеру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5.12 Ерітінділерді сорғылармен көтеру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6 Сілтілеу технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
6.1 Сорбция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
6.2 Десорбция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
6.3 Уран концентратын созу және тұндыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7 Арнаулы бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7.1 Уран кен орнын ашу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.1.1 Аумақтың көлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7.2 Уран кен сілемдерінің ашу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.3 Төтел санын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.4 Уран кен орнын ашу тәсілдерін таңдау әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8 Өндірістегі үдірістерді автоматтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8.1Өнімді ерітіндіні қайта өңдеу бөлімін автоматтандыру ... ... ... ... ... ... ... ...
8.2 Өнімді ерітіндіні қайта өңдеу цехының өлшем бірліктері УППР ... ... ... ...
8.3 УППР бойынша бақыланатын параметрлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8.4 УППР бойындағы тығын арматурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
8.5 УППР бойынша реттеуші арматура ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8.6 Геотехнологиялық аймақ бойынша сораптар мен реттеуші ысырмалар ...
8.7 Өнімді ерітіндіні өндіру үшін тиеуші центргеартқыш сораптар ... ... ... ... .
9 Жер қойнауын және қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
9.1 Пайдаланылымдағы тәлімдерді және жер бетін қорғау ... ... ... ... ... ... ... ...
9.2 Ауа бассейнін қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.3 Жер асты және жер бетіндегі суларды қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.3.1 Жер беті суларының радиациялық ластануын қадағалау ... ... ... ... ... ... ..
9.3.2 Жер асты суларының радиациялық ластануын қағалау ... ... ... ... ... ... ...
9.3.2.1.Өнімді денгейжиектердің жер асты суларының радиациялық ластануын қағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.3.2.2 Өнімсіз деңгейжиектердің жер асты суларының радиациялық ластануын қадағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10 Табиғатты қорғау және еңбекті қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.1 Өнеркәсіптік санитария ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
10.2 Радиациялық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.3 Персоналға қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.4 Күкірт қышқылын сақтау қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
10.5 Жер астында ерітінділеу және өнімді ерітінділірді қайта өңдеу
үдірістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.6 Электржабдықтарын пайдалану және оларға күтім жасау барысындағы қауіпсіздік ережелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
10.7 Жер ресурстарын қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.8 Жер қойнауын тиімді пайдалану және қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
10.9 Қауіпті және зиянды факторларды таңдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.10 Ұйымдастыру шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11 Экономика және өндірісті ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.1 Қызметкерлер саны. Еңбекті ұйымдастыру. Басқару жүйесі ... ... ... ... ... .
11.2 Өнімнің өзіндік құнын есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
11.2.1 Пайдалану кезіндегі шығындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11.2.1.1 ТКДЖ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
11.2.1.2 Еңбекақысыз өндірістік шығындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
11.2.1.3 Капиталға айналдырылмайтын ТКДЖ бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.2.1.4 Жалақысыз және амортизациясыз кезеңдік шығындар ... ... ... ... ... ...
11.2.1.5 Жалақы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.2.1.5.1 Негізгі өндірістің қызметкерлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11.2.1.5.2 Қосалқы өндірістің қызметкерлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.2.1.5.3 Өндірістік емес қызметкерлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
11.2.2 Капиталданған активтер амортизациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.2.2.1 Негізгі құралдар мен материалдық активтер амортизациясы ... ... ... ..
11.2.2.1.1 Өндірістік амортизация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
11.2.2.1.2 Кезеңдік шығындар амортизациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.2.2.2 ТКДЖ.ді өтеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
11.2.3 Жерді қалпына кетіруге кететін шығындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
12 Өндірістік алаң және жер бетінің жоспары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
12.1 Жерасты ерітінділеу әдісінің беткі кешенінің құрылысы және оны пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
12.2 Бүленді қазымдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
12.3 Ерітіндіні тасымалдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
12.3.1 Тасымалдау құбырларының жіктемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
12.3.2 Тасымалдау құбырларын құрастыру және пайдалану ... ... ... ... ... ... ... .
12.4 Бүленді жерасты ерітінділеу циклінен шығару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОРЫТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Язиков В.Г., Забазнов В.Л., Петров Н.Н., Рогов Е.И., Рогов А.Е. Қазақстан кен орындарындағы уранның геотехнологиясы. Алматы.: 2001.
2. Петров Н.Н., Язиков В.Г., Аубакиров Х.Б., Плеханов В.Н. и др. Қазақстандағы уран кен орындары(экзогенді). Алматы.: Ғылым, 1995.
3. Шумилин М.В., Муромцев Н.Н., Бровин К.Г. Жерасты ерітінділеу әдісімен қазымдау үшін кен орындарын барлау. М.: Недра, 1985.
4. Абдульманов И.Г., Фазуллин М.И. Жер асты ерітінділеу кешендері. М.: Недра, 1992 .
5. Бровин К.Г., Грабников В.А., Шумилин М.В., Язиков В.Г. Жерасты ерітінділеу әдісімен қазымдау үшін кен орындарын барлау, іздеу, болжамдау және өнеркәсіптік бағалау. Алматы.: Гылым, 1997 .
6. Башлык С.М., Загибайло Г.Т. Ұңғымаларды қазу. М.: Недра, 1983 .
7. МамиловВ.А., Петров Р.Ф., Шушанина Г.Р. Жерасты ерітінділеу әдісімен уран өндіру. М.: Атомиздат, 1980.
8. ДСП-7121. Жерасты ерітінділеу әдісімен қазымдалатын гидрогендік кен орындарын пайдалану жөніндегі нұсқау. 1 бөлім.1979.
9. Кен орындарын ұңғымалардың көмегімен жерасты ерітінділеу әдісімен қазымдау барысындағы қауіпсіздік ережелері (ПБПВ-86).
10. Ю. Калицун В.И. Суқашыртқы жүйелерінің гидравликалық есептері . М.:СТРОЙИЗ ДАТ, 1988.
11. Прозоров И.В., Николадзе Г.И., Минаев А.В. Инженерлік жүйелердің гидравликасы. М.: Высшая школа, 1975.
12. Луценко И.К., Белецкий В.И. Давыдова Л.К. Кен орындарын шахтасыз игеру. М.: Недра, 1986.
13. Арене В.Ж. Пайдалы қазбаларды ұңғымалар арқылы өндіру (геотехнология). М.: Недра. 1986.
14. «КАЗАТОМӨНЕРКӘСІП» ҰАК. Еңбекті қорғауды басқару жүйесі(СУОТ). Алматы. 2001.

Пән: Тау-кен ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 106 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге


МАЗМ¦НЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………………..............
1. Кен орнының
геологиясы..................................................................
.................
1.1 Кен орны ауданының геологиялық құрылысы…………………………......
1.2 Кен орнының гидрогеологиялық
сипаты........................................................
1.3 Кеннің түзілуі………………………………………………………................
1.4 Геотехнологиялық ерекшеліктері……………………………………............
1.5 Уранның қорын есептеу……………………………………………………...
2 Ұңғымаларды орналасу
торы........................................................................
...
2.1 УКО ұңғымалармен ашу
түрлері.....................................................................
2.2 Ұңғымалардың қатар орналасу
тобы..............................................................
2.3 Ұңғамалардың тікбұрышты
тобы...................................................................
2.4 Ұңғымалардың ұялы орналасу
торы...............................................................
3 Кен орнын
ашу.........................................................................
...........................
3.1 Жалпы
ереже.......................................................................
..............................
3.2 Аймақ көлемі…………………………………………………………............
3.3 Ұңғымалар саны...........……………………………………………… .....
3.4 Технологиялық ұңғымаларды
орналастыру..........................………….........
3.5 Аймақтық технологиялық торап кестесі……………………………............
3.6 Қышқыл айдау желісі………………………………………………………...
4 Бүленді пайдалануға
дайындау.................................................................
.........
4.1 Жалпы мағлұмат……………………………………………………………...
4.2 Бұрғылау жұмыстары………………………………………………………...
4.3 Бұрғылау қондырғысының сипаттамасы………………………………........
4.4 Ұңғыманың құрылымы………………………………………………….........
4.4.1 Сорып алу ұңғымаларының құрылымы……………………………….......
4.4.2 Құю ұңғымаларының құрылымы…………………………………….........
4.4.3 Қадағалау ұңғымаларының құрылымы……………………………….......
4.4.4 Барлау және бақылау ұңғымаларының құрылымы…………………........
4.4.5Қарнақты ұңғыманың түрлері
......................................................................
4.4.6 Тұрақты ерітіндінің қозғалуын тоқтату ұңғымасының құрылымы..........
4.5 Ұңғыманы игеру жұмыстары………………………………………………...
4.6 Бүленді ашыту…………………………………………………………...........
4.7 Электр қуатымен қамтамасыздандыру……………………….......................
5. Уран кен орнының басты геотехнологиялық
шамашарттары........................
5.1 Сору ұңғымаларының өнімділігін
анықтау....................................................
5.2 Таукен массасының мөлшерін
анықтау..........................................................
5.3 “Ашыту” ерітінділерінің көлемін анықтау ……………………....................
5.4 Бүленді бүкіл қазымдалу кезеңіндегі ерітінділер көлемін
анықтау............
5.5 Бүленді ашытуға жұмсалатын күкірт қышқылының көлемін анықтау.......
5.6 Блоктың ерітінділеуге жұмсалатын күкірт қышқылының көлемін
анықтау.....................................................................
................................................
5.7 Бүленді “ашытуға” жұмсалатын уақытын мөлшерін
анықтау.....................
5.8 Бүленді қазымдалу уақытын
анықтау.............................................................
5.9 Өнімді ерітінділердегі металдың орташа мөлшерін
анықтау.......................
5.10 Ерітінді көтеру әдісін
таңдау......................................................................
.....
5.11 Эрлифт әдісімен ерітінді
көтеру....................................................................
5.12 Ерітінділерді сорғылармен
көтеру................................................................
6 Сілтілеу
технологиясы................................................................
.........................
6.1
Сорбция.....................................................................
.........................................
6.2
Десорбция...................................................................
.......................................
6.3 Уран концентратын созу және
тұндыру.........................................................
7 Арнаулы
бөлім.......................................................................
..............................
7.1 Уран кен орнын ашу
ерекшеліктері...............................................................
.
7.1.1 Аумақтың
көлемі......................................................................
.......................
7.2 Уран кен сілемдерінің ашу
тәсілдері..............................................................
7.3 Төтел санын
анықтау.....................................................................
...................
7.4 Уран кен орнын ашу тәсілдерін таңдау
әдістемесі.......................................
8 Өндірістегі үдірістерді
автоматтандыру...........................................................
8.1Өнімді ерітіндіні қайта өңдеу бөлімін
автоматтандыру...............................
8.2 Өнімді ерітіндіні қайта өңдеу цехының өлшем бірліктері
УППР................
8.3 УППР бойынша бақыланатын
параметрлер...................................................
8.4 УППР бойындағы тығын
арматурасы.............................................................
8.5 УППР бойынша реттеуші
арматура................................................................
8.6 Геотехнологиялық аймақ бойынша сораптар мен реттеуші ысырмалар....
8.7 Өнімді ерітіндіні өндіру үшін тиеуші центргеартқыш
сораптар.................
9 Жер қойнауын және қоршаған ортаны
қорғау.................................................
9.1 Пайдаланылымдағы тәлімдерді және жер бетін
қорғау...............................
9.2 Ауа бассейнін
қорғау......................................................................
.................
9.3 Жер асты және жер бетіндегі суларды
қорғау...............................................
9.3.1 Жер беті суларының радиациялық ластануын
қадағалау..........................
9.3.2 Жер асты суларының радиациялық ластануын
қағалау............................
9.3.2.1.Өнімді денгейжиектердің жер асты суларының радиациялық ластануын
қағалау.....................................................................
..............................
9.3.2.2 Өнімсіз деңгейжиектердің жер асты суларының радиациялық ластануын
қадағалау...................................................................
............................
10 Табиғатты қорғау және еңбекті
қорғау...........................................................
10.1 Өнеркәсіптік
санитария...................................................................
...............
10.2 Радиациялық
қауіпсіздік.................................................................
...............
10.3 Персоналға қойылатын
талаптар...................................................................
10.4 Күкірт қышқылын сақтау
қауіпсіздігі..........................................................
10.5 Жер астында ерітінділеу және өнімді ерітінділірді қайта өңдеу
үдірістері
............................................................................
....................................
10.6 Электржабдықтарын пайдалану және оларға күтім жасау барысындағы
қауіпсіздік
ережелері...................................................................
...........................
10.7 Жер ресурстарын
қорғау......................................................................
..........
10.8 Жер қойнауын тиімді пайдалану және
қорғау.............................................
10.9 Қауіпті және зиянды факторларды
таңдау...................................................
10.10 Ұйымдастыру
шаралары....................................................................
..........
11 Экономика және өндірісті
ұйымдастыру........................................................
11.1 Қызметкерлер саны. Еңбекті ұйымдастыру. Басқару
жүйесі.....................
11.2 Өнімнің өзіндік құнын
есептеу.....................................................................
11.2.1 Пайдалану кезіндегі
шығындар..................................................................
11.2.1.1
ТКДЖ........................................................................
.................................
11.2.1.2 Еңбекақысыз өндірістік
шығындар.........................................................
11.2.1.3 Капиталға айналдырылмайтын ТКДЖ
бөлімі.......................................
11.2.1.4 Жалақысыз және амортизациясыз кезеңдік
шығындар........................
11.2.1.5
Жалақы......................................................................
.................................
11.2.1.5.1 Негізгі өндірістің
қызметкерлері..........................................................
11.2.1.5.2 Қосалқы өндірістің
қызметкерлері.......................................................
11.2.1.5.3 Өндірістік емес
қызметкерлер..............................................................
11.2.2 Капиталданған активтер
амортизациясы...................................................
11.2.2.1 Негізгі құралдар мен материалдық активтер
амортизациясы..............
11.2.2.1.1 Өндірістік
амортизация.................................................................
........
11.2.2.1.2 Кезеңдік шығындар
амортизациясы....................................................
11.2.2.2 ТКДЖ-ді
өтеу........................................................................
....................
11.2.3 Жерді қалпына кетіруге кететін
шығындар..............................................
12 Өндірістік алаң және жер бетінің
жоспары....................................................
12.1 Жерасты ерітінділеу әдісінің беткі кешенінің құрылысы және оны
пайдалану...................................................................
..............................................
12.2 Бүленді
қазымдау....................................................................
........................
12.3 Ерітіндіні
тасымалдау..................................................................
...................
12.3.1 Тасымалдау құбырларының
жіктемесі......................................................
12.3.2 Тасымалдау құбырларын құрастыру және
пайдалану.............................
12.4 Бүленді жерасты ерітінділеу циклінен
шығару...........................................
ҚОРЫТЫНДЫ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
АНДАТПА
Бұл диплом жобасында Қызылорда облысының Шиелі ауданында орналасқан
Солтүстік Қарамұрын кен орнының №9-112 табиғи уранды жерасты ұңғымалармен
ерітінділеу әдісі арқылы өндіру геотехнологиялық бүленінің құрылысын салуды
ұйымдастыру мен пайдаланудың жұмысшы құжаттарын әзірлеу және өнімді
ерітінділерді қайта өңдеу арқылы дайын өнімді, табиғи уранның химиялық
концентратын «сары кек» түрінде алу, қоршаған ортаны қорғау және технико-
экономикалық есептеу жұмыстары көрсетілген.
КІРІСПЕ.
Әділ себептердің күшіне жүгінсек қазіргі дүние жүзілік металлургия
өндірісінде бұдан әлдеқашан бұрын қарама-қайшы ахуал қалыптасқан болатын.
Металдың шығару көлемін арттырған жағдайда , олардың минералдық шикізат
базасы әрдайым азайып отырады және сапасы нашарлайды. Концентраттар алатын
кендер мардымсыз болып келеді. Кен өндіретін тау-кен машиналарының қуаты
арта түсуде, ал концентраттарды алу және оларды байыту процесстері кезінде
реагенттер мен улы заттар көптеп қолданылуда. Концентраттар көлемі артқан
сайын металлургия зауыттарында оларды өңдеу кезінде пайдаланылатын отын
мен флюстердің де мөлшері артады. Сөзсіз, бұл себептер қоршаған ортаның
экологиясына техногенездік теріс ықпалын күшейтеді.
Нью-Йорк қаласындағы 1997 жылғы маусымның 28 жұлдызында өткен Біріккен
Ұлттар Ұйымының XIX-інші Арнайы Сессияның Бас ассамблеясында Елбасы
Н.Ә.Назарбаев айтқан болатын:
«Әңгіме планетарлық ауқымда қоршаған ортаға әсері жөнінде болмақ.
Келесі ғасырдың басында бұл процесс күшейе түспек. Көптеген мемлекеттер
өздерінің өтпелі экономикасымен бірге табиғи ресурстарды өндіруші қызметін
атқара отырып, табиғаттың басты ластаушысына айналып кетуі мүмкін.
Сенімдімін, бұл орайда дүние жүзілік қоғамдастық қызығушылық танытпайды.
Дұрысы ол барлық өндірістерді таза, қалдықсыз және экологиялық қауіпсіз
күйінде көргісі келеді.»
Мұндай жағдайда пайдалы қазбаларды геотехнологиялық тәсілмен өндіру
және өңдеу жағдайдың жақсы жағына өзгерген ұтымды айғақтардың бірі болуы
мүмкін.
Геотехнология – көп жоспарлы тау-кен ғылымы, жер асты байлығын сақтау
және игеру тәсілі, жер қойнауынан пайдалы қазбаларды физикалық және
химиялық әсер ету арқылы алуға мүмкіндік беретін технологиялық үдірістер
мен техникалық әдістер жайлы бірлестірілген білімдер жиынтығы.
Ерітінділеу – бұл қатты материалдың бір немесе бірнеше компоненттерін,
әдетте сумен ерітіндіге аудару. Тау-кен жұмыстарында жер асты ерітінділеу
әдісі жер қойнауында жатқан металды алу мақсатында жүргізіледі. Бұл үдіріс
қатты жер бетіне әсер тигізетін заттардың келуінен, химиялық реакциядан
және ерітінділер күйінде оның өнімдерінің қайтарылуынан тұрады.
Жер асты ерітінділеу кезінде металл иондық алмасу жолымен реагент
ерітінділерінің басқарылатын қозғалыс үдірісінде табиғи немесе жасанды
құрылған өткізгіш массиві арқылы алынады. Оны қолданудың қажетті
жағдайлары – пайдалы компоненттердің минералдық немесе органикалық ерігіш
қышқылдардың қосылыстарында, сілті мен тұз ерітінділерінде болуы, кенді
табиғи жеткілікті суландыру, реагенттің кенге әкелу және өнімді
ерітінділерді қайтару мүмкіндігін жүзеге асыратын қолайлы таулы-
геологиялық және гидрогеологиялық жағдайлар, сонымен қатар өнімді
ерітінділерден пайдалы компонентті тиімді алу мүмкіндігі.
Өткен ғасырдың 60 жылдарында табиғи уранды өндіру барысында жер асты
ерітінділеу әдісін өнеркәсіптік игеру басталды.
Уранды жер астылық ұңғымалық ерітінділеу әдісімен өңдеу және енгізу
шартты тұғын, біріншіден Қазақстанның бұрынғы СССР кезінде тау-кен
шығарушы республикалардың алдыңғы қатарында орын алуы, сонымен қатар сол
уақытта оның аумағында лайықты кен орындарыңың болуы. Бұл су тұтқыш құмды
деңгейжиектегі эпигенетикалық қабатты-инфильтрациялық (фильтрден
өткізілетін) кен орындар.
Бұл дамушы өндірілім әдісін игеру осы сияқты кен орындарға
көзқарастың шұғыл өзгеруіне себеп болды, яғни уранның аз мөлшері,
біріктіруші жыныстарды суландыру сияқты тау-кен әдісіне қолайсыз жағдайлар
олардың тау-кен массасын жазықтыққа алып шықпай-ақ жұмыс істеу
ерекшелігіне айналды.
Қабатты-инфильтрациялық кен орындарды қарқынды игеру 80 жылдардың
ортасында Қазақстанда уранды жер асты сілтілеу әдісімен өндіруші жаңа
өнеркәсіптік үлгіде қуатты кәсіпорынның құрылуына әкеліп соқтырды.
Жаңа өндіру тәсілін қолдану және оған ұзақ уақыттық үлкен шикізат
базасын құру басқа үлгідегі (типтес) уран кен орындарымен қатар тау-кен
шығарушы өндірістерде бәсекелестікті азайтты.
Республикамызда шығарылатын барлық уран кені жер асты ерітінділеу
тәсілімен өндіріледі.
1997 жылы Елбасының Жарлығымен республикамыздың бүкіл атом комплексін
жандандыратын, Батыс елдерімен экономикалық , технологиялық және ғылыми
байланыстарды нығайтатын Ұлттық атом компаниясы «Казатомпром» құрылды.
Жер астылық ерітінділеу өндірісін жетілдіру және жаңадан құру негізінде
табиғи уран өндіру көлемінің ұлғаюы компанияның стратегиялық жоспарымен
алдын ала қарастырылған.
Ерекше айта кету керек , республикамыздағы бүкіл тау-кен өндірісінің
ұңғымалық жер астылық ерітінділеу тәсіліне қайта бағдар алуының себебі
өндірістің қоршаған ортаға теріс әсері. Осы әдіспен игерілген кен орын
алаңының жер бетінде бұзылым белдемі мен опырылған жер, бос жыныстардың
үйінділері мен қойма қалдықтары болмайды.
Өндірістен түгелімен шаң-тозаң бөлу көздері алынып тасталған,
атмосфераға шығатын радиоактивті заттардың көлемі азайтылған.
Осымен уран өндірісінің тиімділігі бірнеше есеге артты. Әрбір кезек
тиісті кенорын учаскелерін өңдеу үшін қажетті ғимараттардың толық кешенін
қосқанда, сонымен қатар өнімділіктің өсуі бірнеше блок-модульдердің
параллель жұмысымен қамтамасыз етілгенде , модульдық принципті пайдалана
отырып, геотехнологиялық өндіруші кәсіпорындар құрылуы және ұлғаюы мүмкін.
Осыған лайық елеулі айырмашылық тек ұңғымалық ерітінділеудің дәстүрлі
тау-кен тәсіліне қарсы кәсіпорын өнімінің өзіндік құны шығыны көлемінде
ғана емес, сонымен қатар құрылымында да. Егер пайдалану шығыны өзіндік
құнының үлесі соңында 65-70% құрса, ал капиталдық жұмсалымның амортизациясы
– 30-35%, онда ұңғымалық ерітінділеу кәсіпорындарында өнімнің өзіндік құны
пайдалану шығынының үлесі әрдайым жоғары және 77-90%, амортизациялық
аударымдардың бір мезгілдік азаю барысында23-18%-ге жетеді. Бұл кезде
капиталдық жұмсалымның бастапқы мөлшері кәсіпорындардың тау-кен шығару
тәсіліне қарағанда соңғы жағдайда 2-4 есеге төмендеді.
1977 жылдан бастап Солтүстік Қарамұрын кенорнында уранды жер астылық
ұңғымалық ерітінділеу әдісімен өндіріп жатыр.
Таулы-дайындық жұмыстар технологиялық ұңғымалар ғимаратымен өнімді
деңгейжиекті бұрғылау арқылы ашуды , жердегі құбырлық байлауды және
энергиямен қамтамасыз етуді өзіне қосады.
Технологиялық бүлендерді пайдалану жер бетіне өнімді ерітінділердің
шығарылуын, сіңіру (сорбция) сап тізбегіне оларды тасымалдауды және осы
ерітінділердің регламенттік дайындықпен жер қойнауына қайтарылуын
қарастырады.
Ерітінділердің айналысы жер қойнауынан металдың 90% шығарылғанға дейін
жүргізіледі. Қорытынды кезеңінде, технологиялық бүлендерді жұмыстан шығару
барысында жер қойнауы мен жер бетінің одан әрі қалпына келтірілуімен қатар
бүлендер «шайылып кету» сатысына ұшырайды.
ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТ
Солтүстік Қарамұрын кен орны Қызылорда облысының Жаңақорған және Шиелі
аудандарының аумағында орналасқан және Сырдария уран кенді аймағына кіреді.
Сырдария өзенінің оң жағалауына Шиелі темір жол стансасынан 4-20 км
қашықтықта орналасқан.
Кен орнының кенді аймағы 450-550 м тереңдікке шоғырланған да,
субмеридионалды бағытта ұзындығы 11-13 км, ені 1-5 км –ге созылған .
Кен орны Харасан кен алабының солтустік бөлігін алып жатыр да,
солтүстігінде Алматы-Қызылорда-Ақтөбе темір жол желісімен, оңтүстігінде
Сырдария өзенімен шекараланады.
Аудан климаты шұғыл континентальды, шөл далалы, қысы қатал, жазы ыстық,
көктемі қысқа, бұлттылығы аз, ылғалы аз, унемі соғып тұратын желімен
сипатталады. Жаз айларында ауа температурасы +43-+46 оС, қыс айларында -37-
-40 оС дейін жетеді. Орташа температура жазда +20-+25 оС, қыста +2,5- -4 оС
болып келеді.
Жауын-шашынның көп бөлігі (130-150 мм) көктемгі-күзгі кезеңдерге
келеді, қыс кездерінде қар ұзақ жатпайды.
Желдің басым бөлігі солтүстік және солтустік шығыс бағытынан соғады
және жылдамдығы жыл бойына 3-15 м/сек аралығында өзгеріп тұрады да, орташа
шамасы 3,8-4,6 м/сек құрайды.
Кен орнының аумағы сейсмикалық жағынан Рихтер шкаласы бойынша алты
балды аймаққа жатады.
Аң және өсімдік әлемі жұтаң, тек қана шөл және шөлейтті түрлері
кездеседі.
Ең жақын орналасқан ірі елді мекендерден - Ташкент - Самара тас жолының
бойында орналасқан облыс орталықтары Қызылорда қаласы (130 км) және Шымкент
қаласы (350 км); аудан орталықтары – Жаңақорған (50 км), Түркістан (150
км); кен поселкелері – Шалқия (65 км), Кентау (100 км), Шиелі (0,5 км). Ең
жақын темір жол стансасы Шиелі 4 км қашықтықта орналасқан.
Ауданның электр қуатымен жабдықталуы «Южказэнерго» жүйесінің ЛЭП-220 кВ
желісінен қамтамасыз етіледі..
1 Кен орнының геологиясы
1.1 Кен орнының геологиялық құрылысы
Ауданның домезозойлық субстраты орта дезонның терригенді қабатымен және
де әк тастармен, төменгі карбон және фамен доломиттарымен, жоғарыполезойлық
граниттердің жыртымды интрузияларымен күрделі. Негізгі домезозойлық
құрылымы – оңтүстік-батыс қанатында кен аумағы орналасқан Қаратау
антиклинорийі. Бұл қанат солтүстік-батысқа созылған тектоникалық аймақтар
жүйесімен күрделенеді.
Шөгінді қап платформалы бор қыртыстарымен, палеоген және суборогенді
позднеолигоценді-төрттік шөгінділерінен түзілген.
Шөгінді қап қимасының төменгі жағы қиыршық тас қабаттарынан түзілген.
Жоғарғы турон қыртыстары әртүрлі түйіршікті сұр түсті көл саз қабатты
жасыл-сұр түсті аллювиальды құм байламдарынан және алевролиттерден,
құмдақтардан түзілген. Кен аумағының оңтүстік-шығыс аумағында жоғарғы турон
аллювиальды түзілімдері қызыл түсті негізінен сазды делювиальды-
провилюальды қыртыстармен аумастырылады. Жоғарғы турон қыртысының қалыңдығы
40-50 м.
Коньяк қыртысының көлемінің көпшілік бөлігі ашық сұр түсті қиыршық тас
жыныс қабаттары мен ұсақ құмдардың алмасуы түрінде орындалған. Қиындының
жоғарғы қабаттарында бұл жыныстар ұсақ түйіршікті слюдалы құмдарға
айналады, одан да жоғары қабаттарда - әртүрлі түйіршікті қоңыр-сары түсті
және қызыл түсті құмдарға, құмдақтарға, саз және алевролиттерге айналады.
Коньяк қыртысының жалпы қалыңдығы 60 м жобасында.
Сантон шөгінділері қызыл түсті жалпы қалыңдығы 80 м болатын арналық,
жайылымдық және шалғындық жиынтықтар кешенінің алаңдық дамуы арқылы
түзілген. Бұл кешен кен аумағында сазды жыныстардың басымдылығы орын алған
жағдайда фациалды өзгерістерге бейім болады.
Кампан қыртыстары қалыңдығы 20 м келетін құм-сазды жыныстардың
аллювиальды шөгінділерінен түзіледі. Оларға Солтүстік Қарамұрын кен орнының
есепке алынған кен түзілімдері де жатады..
Маастрихт қабатының батыс бөлігінде қабыршақ қуысты детриттермен
байытылған қабатты теңіз-жағалаулы ұсақ түйіршікті сұр түсті құмдар жинала
берді. Дегенмен де, жыныс алабының көптеген бөлігінің маастрихт қабатының
кесіндісі аллювиальды-делювиальды шөгінділерден тұрады. Маастрихт қабатының
жалпы қалыңдылығы 40 м. Олардың аллювиальды деңгейжиегінде Солтүстік
Қарамұрын кен орнының негізгі кен сілемдері орналасқан.
Палеоген қабаты доломитті құмтардардан, доломиттардан, алевролиттерден,
ангидриттерден және де дата-палиоцен әк тастарынан(20-45 м дейін), төменгі
эоценнің құмдарынан және сұр түсті саздарынан(35 м), орталық эоценнің
саздары мен мергелінен(50 м), жоғары эоценнің жасыл-сұр түсті
алевролиттарынан және саздарынан түзілген(220 м).
Жоғарғы-олигоценді-төрттік құрылымды-формациялық кешенінің табаны
қызғылт құмдардан, қызыл-қоңыр әк тасты алевропропелиттерден және кеш
олигоцен – ерте плиоцен саздарынан(220 м), тауетегі тегістіктерінің орта-
жоғарыплиоцен шөгінділерінен(100-120 м) және аллювиальды-эоло
тегістіктерінің төрттік түзілімдерінен жиналған.
Солтүстік Қарамұрын кен орны маастрихт және кампан жасындағы сулы
деңгейжиекке шоғырланған және қыртысты тотығу аймағының сынамалау
облысымен бақыланатын рудалы аймағына жатады және Қарамұрын кен ауданына
кіреді.
Кен орнында кенді жыныс болып әртүрлі фациалды кешенді ұсақ–орта
түйіршікті құм түрінде түзілген кампан және маастрихт қабатындағы
шөгінділер болып табылады. Кен деңгейжиектеріндегі қыртысты тотығу
аймағының сынамалануының негізгі ерекшелігі болып олардың кеңістікте
фациалды-геохимиялық жағдайлармен бақыланатын қабатты дамуы болып табылады.
Кен сілемдерінің сұлбасы ирелеңдеген лента түрінде келеді. Көлденең
кесінділерінде кен денесі төменгі және жоғарғы қанаттары мен қапшық
бөлігінің әртүрлі сызықтық үйлесімде болатын 25 м-ден 500 м-ге дейінгі ролл
пішінді болып келеді.
Кен орындарында ролл пішінінің негізгі үш түрі ерекшеленеді: қарапайым,
сарқырама және линзалар жүйесі немесе кенқанықтырылған қабат.
«Радиоактивті кен орындарына топтастыруларды пайдалану нұсқауына »
сәйкес Солтүстік Қарамұрын кен орнының кен сілемдері «а» түріне, ал кен
орнының өзі 2-ші топқа жатады.
1.2 Кен орнының гидрогеологиялық сипаты
Солтүстік Қарамұрын кен орнының гидрогеологиялық сипаты оның Сырдария
артезиандық бассейнінің солтүстік шығыс қанатында, Қарамұрын білігінде және
Жаңақорған синклиналінде біршама жеңілденетін қыртыс суларының транзитті
облысында орналасуымен анықталады.Кенді борлы сулы деңгейжиек қатпарлы сулы
жыныс қабаты түрінде берілген. Ол сутіректермен жоғарғытурон-коньяк, сантон
және кампан-маастрихт деңгейжиектеріне бөлінеді. Барлық деңгейжиектерде су
солтүстік батыс бағытында 1-10 м/жыл сүзу жылдамдығымен қозғалады.
Кампан - маастрихт тегеурінді су қабатының сулы деңгейжиектері
Солтүстік Қарамұрын кен орнының негізгі кенді деңгейжиегі болып табылады.
Жоғарғы сутірек қызметін палеоген және неоген қабаттарының саздары
атқарады. Төменгі сутірек ролін сантонның жоғары бөлігінің сазды-алеврит
қабаттары атқарады. Сулы деңгейжиек тереңдігі оңтүстікке қарай 95 метрден
700 метрге дейін тереңдей түседі. Бұл қатпарларда су сүзілу коэффициенті 2-
7 м/тәу. Химиялық құрамы бойынша бұл сулар натрий-калийлі сульфат-хлорид-
гидрокарбонатты. Жалпы минералдану мөлшері әдетте 0,5-0,8 г/т. Қабатты
тотығу және уран кендену аймақтарының суларында уран мөлшері 2,6х10-5 –
2,4х10-4 г/л болып келеді. Батысқа қарай бұл шама 1,4х10-6 дейін азаяды.
Кен аймағының суларында 7,5х10-6 дейінгі мөлшерде селен кездеседі.
Кен орналасқан маастрихт деңгейжиегінің қалыңдығы 30-40метр де, соның
30-70% ғана өнімді байламдарды құрайтын өткізгіш жыныстардың үлесіне тиеді.
Солтүстік Қарамұрын кен орнының есепке алынған қорының 85,6% маастрихт
қабаттарында түзілген.
Кен орналасқан кампан деңгейжиегінің литологиялық құрамы маастрихт
деңгейжиегінікіне ұқсас, жалпы қалыңдығы 25-30 метр, бір ерекшелігі
литологиялық құрамының жоғары өзгергіштігі және қиындысында сутірек
қабаттың қалыңдығына байланысты олардың өнімділігінің аздығы болып
табылады.
Кен орнының есепке алынған қорының 14,4% кампан қатпарында түзілген.
Жер асты суларының мынадай күшті кері әсерлері бар: сульфатты және
магнезияльды. Көмірқышқылдық әсері анықталмаған.
Өнімді кенді деңгейжиек(маастрихт кампан) сулары бұрыннан да құрамында
Радий 226 түзілімінің 31 ПДК, селеннің 79 ПДК мөлшеріне дейінгі қатысуына
байланысты ешқандай кәдеге аспайтын.
Ауыз су және техникалық сулармен жабдықтау мақсатында Жиделі және Ақмая
жер асты суларының қоры зерттеліп, бекітілген.
Жалпы алғанда кен орнының гидрогеологиялық жағдайы кенді жер астында
ерітінділеу әдісімен игеруге қолайлы деп бағаланған.
1.3 Кеннің түзілуі
Қарамұрын кен алаңы селенуран кен түзілімі жағынан екі ірі
субмеридиональды кен түзілімдерін бақылайтын қабатты тотығу облысында
шоғырланған. Олар кампан-маастрихт деңгейжиегіндегі Қарамұрын және коньяк
деңгейжиегіндегі Иіркөл. Олардың біріншісі Қарамұрын кен орнындағы кен
сілемдерінің негізгі бөлігін құрайды. Бұл кен орнының кен сілемдерінде
әрқайсысы салыстырмалы сынғыш матералдан басталып, алевролит және сазды
құмдақтармен аяқталатын, шөгіді жиынтықтарының аяқталған қалыпын беретін
екі деғгейжиекшклкр ерекшеленеді.Бұл тотығу аумағының дамуына әсерін
тигізеді.
Уран кен түзілімі қалпына келу қасиеті жоғары тотықпаған жыныстарда
шоғырланады.
Кен орнының кен сілемдерінің ұзындығы 750-5500 м, ені 25-50 метрден 300-
450 метрге дейін болады. Жоспарда олар ирелеңдеген лента түрінде(ені
өзгермелі) болып келеді. Көлденең кесіндісінде қыртысты тотығу аймағының
сынамалау облысының сатылы құрылымына сәйкес бір-біріне үйлесімі қиын
роллдардан, роллға ұқсас, линзатүрлес және қабат денелердің жиынтығы
тәріздес дене түзеді.
Кен денелерінде уранның мөлшері кең ауқымда өзгеріп тұрады да, әдетте
кен денесінің қалыңдығы 6-24 м болғанда 0,09 – 0,07% болып келеді. Кен
денесінің табаны 300 метрден 700 метрге дейін өлшенеді де, кен алабының
солтүстігінен оңтүстігіне қарай тереңдей береді.
Руда құмының минералдық құрамы рудасыз жыныстардан айырмасы болмайды:
кварц – 65-80%, кремнийлі және алюмосиликатты жыныс сынықтары – 10-25%,
дала шпаты – 7-15%, сазды минералдар(монтмориллонит жәнен каолинит) – 8,3-
9,2%, слюдалы минералдар(мусковит, биотит, флогопит, хлорит) – 1-2%,
көмірлі детрит – 0,1-1,6%. Сазды-алевритті толтырғыштардың мөлшері 1% – 15-
20% жетіп жатады.Аутигенді минералдардан пирит, кальцит, доломит, сидерит
орын алады.
Уранды минералдар жұқадисперсиялы коффинит - 70% және настуран - 30%
түрінде сазды-алеврит түйіршікаралық толықтырғыштарында шашыранды түрінде,
сынық түйіршіктердің сыртқы жұқа қабығы түрінде, көмірлі детриттің өсімдік
арқауларында түрінде қалыптасады.
Уран кендерінде ППК құрамы: рений – 0,18 г/т, скандий – 3,25 г/т,
ванадий бестотығы – 79,44 г/т, иттрий – 18 г/т, сирек кездесетін металлдар
қосындысы – 70,07 г/т. Барланған сілемдердің кен құмдарында зиянды қоспалар
өте аз мөлшерде кездеседі: СО2 – 0,63%, Сорг – 0,11%, фосфор бестотығы –
0,03%, сульфидті күкірт – 0,17%, темір – 0,64%.
1.4 Геотехнологиялық ерекшеліктері
Кен орнының технологиялых сипаты жер асты ерітінділеу әдісіне сәйкес
зерттелген.Кен орны кендерінен салмағы 30 дан 130 кг дейін технологиялық
сынама алынып өңделген. Өңдеу жұмыстары «Краснохолмск» ЦАЛ және ВНИИХТ
лабораторияларында тотықтырғыштар қолданылып күкірт қышқылының 5-15 г/л
құрамды ерітінділерімен ерітінділеудің сүзгілену режимінде жүргізілген.
Уранды алу күкірт қышқылының таукен массасына меншікті шығыны 90 кг/т және
Ж:Т қатынасы 1,1 – 14,1 жағдайында 70-99%-ті құрады.
Солтүстік Қарамұрын кен орнының уранын ерітінділеу бағытында
жүргізілген лабораториялық және өнеркәсіптік-тәжірибелік жұмыстар уранды
жер астында күкірт қышқылымен ерітіндіге айналдырып алу әдісінің жоғары
технологиялық екендігін және уранмен қатар ерітінділерден рений, скандий,
иттрит және ванадий сияқты жер бетінде сирек кездесетін металлдарды да
алуға болатындығын дәлелдеді.
Өнімді деңгейжиектердің кенді қатпарлары орта және майда түйіршікті құм
түрінде кездеседі. Құмдардың су-физикалық қасиеттері мына шектерде өзгеріп
отырады: сазды және алеврит топтары 10-14%, кеуектігі 34,0-46,2%, табиғи
ылғалдылығы 20,9-25%, тығыздығы 2,6-2,62 г/см3.
Тау жыныстарының түйіршіктік және заттық құрамының біркелкілігіне
байланысты кеннің көлемдік салмағы Солтүстік Қарамұрын кен орны бойынша 1,6
т/м3 болып қабылданған.
Кен орнының геотехнологиялых ерекшеліктерін екжей-текжейлі зерттеулер
төмендегідей қорытындылар жасауға мүмкіндік береді:
Кеннің негізгі қоры өткізгіштігі өте жоғары (1-12 м/тәулік)құмды және
қиыршық тас-құмды қыртыстарда шоғырланған және де кенді құмдардың кенсіз
құмдарға қарағанда өткізгіштігі жағарылау;
Жыныс түзегіш минералдар құрамының инертті, қиын еритіндігіне және кен
минералдануының тез ерігіштігіне қарамастан кенге тән қасиет - оның
карбонаттығының (СО2 2%-тен аз)төмендігінде;
Кен орналасқан сулы деңгейжиектер әдетте ауданы мен қалыңдығы жағынан
қалпына келген сутіректермен шектелген және жер асты суларының деңгейінен
төмен жатыр;
Лабораториялық, тәжірибелік, өнеркәсіптік және пайдалану жұмыстары
көрсеткендей, күкірт қышқылымен ерітінділеу үдірісі негізгі
геотехнологиялық көрсеткіштердің(уранның жерден алыну дәрежесі, Ж:Т
қатынасы, реагенттердің меншікті шығыны ) жоғары мәндерінде өтеді.
Ерітінділеу үдірісі деңгейжиектегі су ортасының температурасының
жоғарылығымен(35оС және жоғары) ынталандырылады;
1.5 Уранның қорын есептеу
1. Жобаланушы бүленнің пайдалы қоспасының қорын мына кейіптеме бойынша
анықтаймыз:
т,
(1)
мұнда - жобаланушы бүленнің ауданы, м2, 126000;
- ерітінділенетін кен денесінің орташа қалыңдығы, м,
3,78;
- ерітінділенетін кен денесіндегі пайдалы
қоспалардың орташа мөлшері, % , 0,090;
γ – кеннің көлемдік салмағы, т/м3, 1,6.
2. Шамаларды формулаға қою арқылы, жобаланушы бүленнің пайдалы
қоспаларының қорын анықтаймыз:
т
2 Ұңғымалардың орналасу торы
2.1 УКО ұңғымалармен ашу түрлері
Уран кен орындарының пәрменділігі қолданылатын қазу жүйесіе
байланысты. Мұндағы қазу жүйесінің түсінігіне ұңғымалардың орналасу торы
ұңғымалардың жұмысқа қосу реті, олардың жұмыс тәртібі (режим роботы),
сілтілеуді қарқындату, істен шыққан ұңғымалардың жабу (жою) және жерасты
суларын экологиялық шарттарына сай тазарту жұмыстары жатады.
Жерасты сілтілеу тәсілдерін бастапқы қолданған кезінде ұңғымалардың
қатар орналастыру сүлбесі (линейное расположение) ғана болған себептері кен
сілемдері жер бетіне жақын жатты, кен орнының геологиялық құрылымы анық
және қарапайымды еді.
Кен сілемдерінің жату тереңдегі өскен сайын, олардың құрамы –
морфологиясы күрделенген сайын, кендердің сапасы төмендей берген соң
ұңғымалардың орналасу торын да жаңарту қажеттігі туды. Соңғы кездері уран
кен орнын ашу ұңғымалардың шахматтық, ұяшықты (үшбұрышты, бесбұрышты,
гексогональді т.б.) орналасу тәсілдерімен іске асырылады.
Уран кен сілемдерінің жату тереңдігіне, жерасты су көлемінің аздығы-
көптігіне қарай және басқа да тау-геологиялық айғақтарына қарай
ұңғымалардың орналасу торлары 1 және 2 суреттерінде көрсетілген.
Ұңғымалардың түзу сызық бойында – қатарлы орналасуы кен сілемдерінің
бірқалыптылығына және сүзгіштік қасиетіне қарай ара қашықтығы 10-20/20-80 м
дейін болуы мүмкін. Ұңғымалардың қатар орналасудың ең жоғары пәрменділігі
кен сілемдерінің созылым ұзындығында байқалды.
1 сурет. Тұтынымдық ұңғымалардың бір қатарда орналасу торы:
1 – айдаушы ұңғымалар; 2 – сорушы ұңғымалар; 3 – кен сілімінің жобасы;
4 - өндіріліс ұяшығы; L – ұңғымалардың қарталық қашықтығы; l –қатардағы
ұңғыма қашықтығы.

2 сурет. Ұңғымалардың ұяшық сүлбесі:
1 – айдаушы ұңғымалар; 2 – сорушы ұңғымалар; 3 – кен сілемінің жобасы.
Кен орнының орнын тез арада қазып, алынуы және реагенттерінің аз
шығындануы, ұңғымалардың арақашықтығының ең жақын кезінде байқалады. Бірақ
ұңғымалардың бұрғылау шығыны арта түседі. Ұңғымалардың қатараралық және
қатардағы ұңғымааралық қатынасы ½ аралығынан 1/10 аралығына дейін.
Сілтілердің қарқындығы қышқыл айдаушы ұңғымалардан өндірім
ұңғымаларына дейгі түзу бағытта жылжу жылдамдығына байланысты. Мұндай
жағдай ұңғымалардың арақашықтығы тым жақын болғанда ғана мүмкін.
Ұңғымалардың үшбұрышты, төртбұрышты, гексогональді немесе, ұяшықтардың
басқаша орналасуына қарай ұңғымалардың қашықтығы 20-30 м 60-80 м дейін
болады (3сурет).
Технологиялық ұңғымалардың ұяшықты орналасу торы кен орнының ауданы
ұңғымалардың түзу сызық бойында орналасу ауданына тым артық болғанда
қолданылады. Мұндай жағдайларда тиімді орналасу ұяшығын таңдау мәселесі
ұяшықтың тиімді пішінін таңдаумен байланысты болады. Осы күндері ауданның
ұяшықты ұңғымалар торының үш түрі көбірек қолданылып жүр. Олар –
төртнүктелі, беснүктелі және жетінүктелі.
Төртнүктелі ұңғымалар торы бір орталықтан сору және үш айдаушы
ұңғымалардың үшбұрыштың тұтынымдық ұяшығын құрады.
Беснүктелі ұңғымалар торы бес ұяшықты сүлбесіндей болып келеді.
Үшбұрышты ұяшық ұңғымалар торы қышқыл ерітіндісінің жайылу ауданы 75%
жетеді.
Жетінүктелдік сүлбеде (гексогнальді ұяшықта) ерітінді қышқылы ауданның
80% алып жатады.
Жоғарыда келтірілген ұңғымалардың орналасу тәсілдерімен сулы кенді
қабаттар технологиялық, тексеруші және бақылаушы ұңғымалармен ашылады.
2.2 Ұңғымалардың қатар орналасу тобы
Қатар орналасу тобы жобалауға, ұңғымаларды құбырлық жүйесіне
байлауға жинақтауға, бұрғылауға және ұңғыларды құрастыруға және жұмыстарды
бақлап, бағалап, басқарып тұруға өте қарапайым болып келеді.
Қатарлы орналасқан ұңғымалар ең басты ерекшелігі кен сілімдерінің
қорын бір, екі немесе көп қатарлы ұңғымаларымен алуға боладындығы.
Қатарлы ұңғымалар кез келген пішінді кен сілемдерінде қолданыла алады.
Кез келген қалыңдықта да қолданыла береді. Кен қорының кез келген құрамында
да қолданылады.
Бұл топтың пәрменсіздігі тек кен сілемінің және тау жыныстарының
арасында өтімділігін (проницаемость) көрсеткішінің айырмашылығы жоғары
болғанда байқалады.
Енсіз келген (50 м дейін) кен сілемінде қатарлы орналасқан
ұңғымалардың пәрмендігі жоғары болып келеді.
Ертінді қышқылдарының кен сілемдерінің шығараларында тым өз мөлшерде
жоғалып кетпеу мүмкіншілігінің болуы.
Ертінділерді құю сору үдірістері жиі орындалып тұрғындықтан
сүзбелердің және оның аймағының тығыздалып қалуының сирек болуы.
Мұның өзі тұтынушы бұлендердің өнімін артыра түседі. Себебі
ұңғымалардың тазарту саны азаяды.
Қатарлы орналасқан ұңғымалармен кез келген уран кендерінің сілтілеп
ала беруге болады.
Қатарлы орналасқан ұңғымалардың кемшіліктері.
Кен сілемдерінен шектеу жатқан қабатты тақталы судың өнімдік
ертінділерді құнарызданруы.
1. Ұңғымаларды байлауға (обвязкаға) қосымша шығын шығуы.
2. Көп ұңғымалардың бір мезгілде қызметі, үнемі ертінді қышқылдарын
беруін қыйындата түседі.
3. Артезиандық сораптардың қолданылуының қыйыншылығы.
Қатарлы ұңғылардың орналасуы төрт түрі болуы мүмкін (37-сурет).
1. Бірқатарлы – кен сілемінің ені 50 м, (а).
2. Көпқатарлы-кен сілемдерінің ені 50-15 , (а).
3. Көлдеңді көпқатарлы 150 м асқанда қолдыналуы, (б).
4. Бұленді көп қатарлы кен сілелемдерінің пішінінің күрделі емес бөлек
орналасқан күрделі пішінді кен сінемдері (в).
5. Ұңғымалардың қабаттық орналасу тобы. Кен сілемдерінің орнласуына
қарай қую және сору ұңғымалары қабаттың тәсілмесе орн ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кен орнының геологиялық-өнеркәсіптік сипаттамасы30 бет
Солтүстік азиялық кенелік бөртпе сүзегі3 бет
Қазақстанның солтүстік аймағындағы агроклиматтық көрсеткіштердің кеңістік - уақыттық таралуы24 бет
Шалқия кен орны26 бет
"Солтүстік Америка" ұғымы4 бет
1926 – 1927 ж.ж. Қытайдың ұлттық- революциялық армиясының Солтүстік жорығы4 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
Аралмен солтүстік Қазақстан аман алып қалуды қалайды21 бет
Ауыл шаруашылығын дамыту саясаты және Солтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылығы9 бет
Дания – солтүстік еуропадағы мемлекет11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь