Шатыршагүлділер тұқымдасы

Кіріспе
1. Шатыршагүлділер тұқымдасына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1. Шатыршагүлділер тұқымдасы түрлерінің құрылымы мен көбеюі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Шатыршагүлділер тұқымдасының шаруашылық мәні ... ... ... ... ... ... ..11
2. Шатыршагүлділердің кейбір түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.1. Аскөк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2. Ақжелкен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.3. Балдыркөк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.4. Жасылша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
2.5. Зире ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
2.6. Сасыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
2.7. Улы утамыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
Шатыршагүлділер тұқымдасы (Apіaceae; Umbelliferae Juss) – қос жарнақты өсімдіктер. Жер шарында кең тараған, әсіресе Солтүстік жарты шардың тропиктік емес аймақтарында таралған. 300-дей туысы, 3 мыңнан астам түрі бар. Бұрынғы одақтас республикалардың флорасында 800-дей түрі кездеседі. Ал Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 82 туысы, 227 түрі белгілі.
Шатыршагүлділер тұқымдасы қарапайым және күрделі қолшатырлы гүлшоғыры арқылы оңай анықталады. Жапырақтары кезектесіп орналасады, тілімденген, сабағы көбінесе қуысты. Гүлдері уақ, көбінесе ақ, кейде сары немесе көгілдір, қос жынысты, күлтесі бес желекті, бес аталықты, тостағаншасы білінер-білінбеc, бір гүланалық (гүлдің тозаң арқылы ұрықтанып кейін тұқымға айналатын бөлімі) – екі жеміс жапырағынан тұрады, түйін (гүл қауашағының тұқым шығардағы төменгі жағы) – жартылай төменгі, екі ұяшықты. Екі гүлсерікті, аналық; бес гүл тостағаншасының жеке жапырағы, кішкене тіс бейнесінде; гүлдің тәжі бес бос жапырақты, көп бөлігі жүрек тәріздес немесе басы гүлдің ішкі жағына бүгілген.
Жемісі екіге бөлінген жастықша секілді, үстіңгі аналық мойын (stylopodium) деп аталатын – екі бөлікті ұрықша, сондай-ақ оның жазықтық бөлігі жеміс жапырақшасының жетілу жазықтығымен келіседі және екеуінің де жаңғақ тәріздес тұқымдығы (тұқым) көптеген тектерде үстіңгі орталық аналық мойыны (carpophorum) ұзын, кәдімгі екі бөлікті жіпшелерден құралады, гүлсабақтың тікелей жалғасуы қостұқымша деп аталады. Ажырату барысында жемістің көптеген мәні бар. Жемістің әрбір жартысында, яғни әрбір тұқымдықта бестен аз немесе көп кішкентай қабырғалар орналасқан, басты қабырғалар (juga primaria), атап айтқанда: үшеуі тұқымдықтың арқасында, «арқа қабырғалары» және екеуі қырында, жазықтыққа жақын тұқымның тармақтануы – «қырлы және шеткі қабырғалар»; кейбір тектерде, осы қабырғалардан басқа, тағы 4 қосалқы қабырғалар (juga secundaria) болады, олар басты қабырғалар арасында орналасады. Осы қосалқы қабырғалар қуысында, ал
1. Ботаника, Ә.Ә. Әметов – Алматы, 2000 ж – 377 бет
2. Ботаника, И. Андреева – Москва, 2002 г
3. Ботаника: систематика высших или наземных растений, М. Соловьева, А. Еленевский, В. Тихомиров – Москва, 2006 г
4. Иллюстрированный определитель растений Средней России, 3 том, И.А. Губанов және т.б. – Москва: Т-во науч. изд. КМК, 2003 г
5. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998
6. Қазақ Энциклопедиясы, 2 том
7. Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
8. Растения. Полная энциклопедия – Москва, 2007 г
9. Справочное пособие по систематике высших растений, Н. Забинкова, М. Кирпичников – Москва, 2004 г
10. Токсикология, Е.М. Қорабаев, Н.А. Заманбеков, Ә.М. Өтенов, Б.Д. Айтжанов,
11. Н.К. Көбдікова, А.А. Байниязов – Алматы, 2011 ж – 224 бет
12. Флористический кадастр Западно–Казахстанской области, К.М. Ахмеденов, Н.М. Умбеткалиев – Уральск, 2008 г – 76 бет
13. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона (82 т. и 4 доп.), 1890 – 1907.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... кафедрасы
ГЕОБОТАНИКАДАН КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Оқытушы: Ахмеденова С.Г.
Білім алушы: Дюсенова С. ... ... ... ... 2013
Мазмұны
Кіріспе
1. Шатыршагүлділер тұқымдасына жалпы сипаттама ..................................5
1.1. Шатыршагүлділер тұқымдасы түрлерінің құрылымы мен ... ... ... ... тұқымдасының шаруашылық мәні ..........................11
2. Шатыршагүлділердің кейбір түрлері ..........................................................14
2.1. Аскөк ...........................................................................................................14
2.2. Ақжелкен ....................................................................................................19
2.3. Балдыркөк ...................................................................................................22
2.4. Жасылша .....................................................................................................26
2.5. Зире ......................................................................................................28
2.6. ... ... Улы ... ... ... ... тұқымдасы (Apіaceae; Umbelliferae Juss) - қос ... ... Жер ... кең ... ... Солтүстік жарты шардың тропиктік емес аймақтарында таралған. 300-дей туысы, 3 мыңнан астам түрі бар. Бұрынғы ... ... ... 800-дей түрі кездеседі. Ал Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 82 туысы, 227 түрі белгілі.
Шатыршагүлділер ... ... және ... қолшатырлы гүлшоғыры арқылы оңай анықталады. Жапырақтары кезектесіп орналасады, тілімденген, сабағы көбінесе қуысты. Гүлдері уақ, көбінесе ақ, ... сары ... ... қос ... ... бес желекті, бес аталықты, тостағаншасы білінер-білінбеc, бір гүланалық (гүлдің тозаң арқылы ұрықтанып кейін тұқымға айналатын бөлімі) - екі ... ... ... ... (гүл қауашағының тұқым шығардағы төменгі жағы) - жартылай ... екі ... Екі ... ... бес гүл ... жеке ... кішкене тіс бейнесінде; гүлдің тәжі бес бос жапырақты, көп бөлігі жүрек тәріздес немесе басы ... ішкі ... ... ... ... жастықша секілді, үстіңгі аналық мойын (stylopodium) деп аталатын - екі ... ... ... оның ... ... ... жапырақшасының жетілу жазықтығымен келіседі және екеуінің де ... ... ... ... ... ... ... орталық аналық мойыны (carpophorum) ұзын, кәдімгі екі бөлікті жіпшелерден құралады, гүлсабақтың тікелей жалғасуы қостұқымша деп аталады. Ажырату барысында жемістің көптеген мәні бар. ... ... ... яғни ... ... ... аз немесе көп кішкентай қабырғалар орналасқан, басты қабырғалар (juga primaria), атап айтқанда: үшеуі тұқымдықтың арқасында, және екеуі қырында, ... ... ... ... - ; ... ... осы ... басқа, тағы 4 қосалқы қабырғалар (juga secundaria) болады, олар басты қабырғалар арасында орналасады. Осы қосалқы қабырғалар қуысында, ал ... ... - ... жағындағы басты қабырғалар арасында, атыз астында (valleculae), эфир майларымен майлы ... (vittae) ... ... ... атыз астында бір-бірден; осы түтіктерден басқа көбінесе әрбір тұқымдықта, олардың өзара жанасу (дәнекерлену) жағында тағы да 2 майлы түтіктен ... ... осы ... әрбір тұқымдықта 6 түтіктен орналасқан.
Тұқымның көп бөлігі жеміссерікпен бітісе өседі. Ол үлкен ... ... ... ... ұрық осы ... үстінде орналасады. Ақуыздың пішіні осы тұқымдасты жіктеу үшін көп ... ие, ол үш ... ...
1) ... - ... ... жағында жазық немесе дөңес;
2) Campylospermeae - ақуыз ... ... ... ... ... ... ... кесілген жері орақ тәрізді пішінді;
3) Coelospermeae - ақуыз дәнекер жағында ойыс (көлденең, сондай-ақ бойлай кесілген ... ... ... жеке өкілдерін бір-бірінен ажырату қиын: олар ақуыз бен жемістің пішінімен, қабырғалар, майлы түтіктер арқылы, сондай-ақ бүркеніш пішінімен, гүл ... гүл тәжі және тағы да ... ... ... ... ... сабағы іші қуыс аралық түйінді. Жапырақтары алма-кезек орналасқан; олардың саптары негізінен кеңейеді, сабақтары қойындасады және жиі үлкен ... ... ... ... ... не жай шатырша немесе шоқпарбас. Жәндіктермен тозаңданады. Жемісі - ... ... ... - екі бөлікті ұрықша. Көптеген шатыршагүлділердің ... ... ... үлкен қабарған қынаппен.
Шатыршагүлділер тұқымдасының көпшілік түрі - пайдалы өсімдіктер. Араларында ... ... ... ... ... ақжелкек), техникалық маңызды түрлері (сасыр, кориандр), эфир майлылары (анис, зире, айован, кориандр, тмин, ажгон), дәрілік түрлері (аскөк, амми, сасыр, т.б.) және ... үшін ... ... ... ... бар. ... арасында көптеген түрлері дәрілік өсімдіктер, әсіресе олардың ... ... және ... ... ... аскөк, ферула) болуына байланысты. Кейбір түрлері адам және мал үшін өте улы - ... ... ... ... де көп ... ... ... көптеген түрі - құнды жайылым шөбі және ... ... ... тұқымдасына жалпы сипаттама
1.1. Шатыршагүлділер тұқымдасы түрлерінің құрылымы мен көбеюі ерекшеліктері
Шатыршагүлділер ... ... ... ... - Қос ... - ... ... классындағы Розида - Rosidae төменгі классына, Жабулы тұқым өсімдіктері ... ... ... ... ... бір ... және көп ... шөптер әртүрлі бейнеде басым болады. Айтарлықтай сирек кездесетін бұл - ... ал ... және ағаш ... ... ... кейбір ғана тектерде (мирридендрон, гетероморфа, көкбасшөп, володушка) кездеседі. Бұл тұқымдастықта ағаш тәрізді түрлері екіншілік ... ... жер ... ... ... ... ... ендіктің қоңыржай жөне құрғақ климатты зоналарында, сонымен бірге тропикалық елдердің ... ... ... ... алқаптарда, өсімдіктер қауымдастығының негізгі компоненттері болып табылады, әсіресе климаты кұрғақ аудандарда. Өмірлік ... ... ... ... өсімдіктер, сиректеу бұтақты немесе жартылай бұтақты. Сабағының іші қуыс, биіктігі 4 м, ал ... 6 см ... ... Жапырақтары көп жағдайда кезектесіп орналасады, жапырақ қынапшасы және ... ... ... Гүлшоғыры күрделі шатыр, сиректеу қарапайым шатыр немесе шоқпарбас түрінде болады. Гүлдері актиноморфты немесе бір ... ... ... ... 5 ... ... жапырақшалары редукцияға ұшыраған және 5 тіс немесе көмкерме түрінде болады. Күлтесі үстіңгі жағыңда аздаған ойығы бар 5 жеке ... ... ... саны 5, олардың жіпшелері аталықтың ішкі шеңберінен түзілетін ... ... ... тұрады. Гинецейі ценокарпты, 2 жеміс жапырақшасынан тұрады, ... ... 2 ... Осы ... және кең ... ... ... барлығы бір-біріне өте жақын. Ол бұлардың сыртқы ұқсастығынан, әсіресе ... ... ... ... ... формуласы: .
Тұқымдастың классификациясын жасағанда және анықтағанда, жемісінің құрылысы ең маңызды рөл атқарады. Жемісі ... ... ... ... бір ... ... ... бөлінеді. Мұндай жемісті тұқымша деп атайды, ол екіге бөлінген карпофораның басында ілініп тұрады. Тұқымшаның сыртыңда 5 ... ... ... ... Жемісқапта оларға, бес өткізгіш шоғы сәйкес келеді. Бұл алғашқы қабырғалар. Олар барлық түрлерде айқын байқалмайды. Қабырғаларының арасында атыздары ... ... ... май жолдары болады. Кейде атыздардың орнына, екінші реттік қабырғалары пайда ... Олар ... ... ... ... ... болмауымен оңай ажыратылады. Май жолдары тұқымша жағында да болады. Бірақ ол әдетте, жемістің қақырайтын жағынан басталады. ... ... ... ... дәннің эңдоспермінің үсті жалпақ немесе дөңес, орақ тәрізді немесе ойыс болуы ... Бұл ... ... кесіңдісінен жақсы байқалады.
Орталық және Оңтүстік Американың таулы баурайларында ... ... ... ағаш тәрізді түрлері 5 метр биіктікке дейін жетеді. Бұталы шатыршагүлділер арасында ... ғана 5-6 ... ... ... және ... ... ағаш ... гетереморфа бар.
Көпжылдықтар поликарпиктер сияқты бірнеше жыл ішінде өсетін және жеміс беретін болып, сондай-ақ монокарпиктер сияқты жемістенуден кейін түгелдей тозылатындар ... ... ... 3-15 ... арасында көпжылдықтар-монокарпиктер тек жертаған жапырақтарының табақшасын, нәрлі заттарды қабықта жинақтап құрады, ал одан ... ... ... ... ... ... сонымен қатар Орталық және Батыс Азияның шөлейт және аласа таулы жерлерінде ... ... ... көп ... жатады.
Шатыршагүлділер арасында қалың жастық тәріздес шымды түрлер де бар, мысалы, азорелланың сансыз көп түрлері. Олар шымдарды көлденең бойымен 4 метрге ... ... Биік ... ... Американың Анд және Антрактикада таралған. Әсіресе, оларға осы керемет тектің 30 түрі ... Чили бай, ... ... жарты шарының жастыққұрушы тасжарғышына өте ұқсас болып келеді. Азорелла селаго Антарктикадағы Кергелен аралының аз гүлді өсімдіктерінің бір түрі ... ... және ол оның ... ... ... жабады. Сондай-ақ ергежейлі сабақсыз немесе сабассыз дерлік біржылдықтар кездеседі, мысалы, Күнгей Кавказ аймақтарында кездесетін сабақсыз хохенакерия.
Сабақтары әдетте тік ... ... ... ... іші бос ... ... өзектің ерте бүліну арқасында; аралық түйіндер көбінесе атызды немесе қабырғалы. Тіпті шөпті пішіндерде сабақтарының биіктігі 3 метрге жетеді.
Кейбір ... ... ... тік, ... ... ... үске бағытталған және шамадан тыс асқан негізгі бұтақты бүркеніш жіңішке бұтақпен (атыз тұқымдық көп бөліктенген); басқа сабақтарда ... ... ... дерлік тарбитылған немесе тікелей үске қыруар бұтақтармен бағытталған (жазық тырнашөп).
Шатыршагүлділердің көбінде ... ... сәл ғана ... ... аз ғана буынды бүгілген (Бессер сәбізшөбі). Сабақтары жиі ... ... ... тырнашөп) немесе сәл ғана бұдырлы (батпақты аналық), кейбір өкілдерінде төменгі ... ... және ... ... қорғалған, ортаңғы бөлігі - тым сирек қылшықты, үстіңгі бөлігі - ... Кей ... ... сұр ... ... ... не жасыл, не қою күлгінге бояулы (жазық тырнашөп), негізі қоңыр-күңгіртпен бояулы болуы мүмкін.
Батпақты және жағадағы шатыршагүлділердің көбінің түйіндері төселген және ... ... ... бар. ... кәдімгі қалқан жапырақтының және жайылмалы болып өсетін батпақты шатыршаның еуропалық түрлері.
Шатыршагүлділердің арасындағы өсімдіктердің көбі өзекті тамырмен болады. Тамырының ... ... 1-2,5 см, тік ... ... келе жатқан, үстіне қарай жуанданған (көп сабақты триния) немесе ұршық тәріздес (көп бөліктенген атыз тұқымдық). Кейбір ... ... ... ұзын, тік бағытты немесе тамырлары шашақты, жіңішке, қалыңдығы 2 мм аспайды (көкшіл сұр жапырақты сужелкек).
Шатыршагүлділердің көбіне түрленген өркен тән. ... ... кең ... ... ... ... цикута (жапырақты улы өсімдіктің бір түрі) қызмет етуі мүмкін. Оның жуан тік бағыттағы тамырсабағы бар. Жер асты өркендері жайылмалы болып ... ... де бар ... сұр жапырақты сужелкек, кәдімгі сныть).
Шатыршагүлділер өкілдерінің көбінде түйнек тәрізді, жуандатылған тамырлары бар, ал кейбіреулерінде нәрлі ... ... Жиі ... жеке ... не ... ... бетінде (мысалы, екіжылдық Прескотта баттауығында), не жердің астында орналасады (мысалы, буниум тегінің түрлерінде). Түйнек тәріздес ... ... ... ... ... ... ... жапырақтары, әдеттегідей, кезекті, қарапайым, бірақ өте қатты бөлшектелген; жапырақ ... ... ... ... ... ... немесе сопақ қынабы жиі жақсы жетілген. Шатыршагүлділер жапырақтары әдетте бөбежапырақсыз, бірақ кейбіреулерінде бар. Қалқан жапырақты түрлерінде ... ... ... ... бар. Басқа сирек кездесетін ерекшелік - жапырақтарының қарама-қарсы орналасуы - ... ... 2 ... ... ... ... және спананте, сондай-ақ Канар аралдарындағы эндемикте - ... ... және ... ... ... ... түрлердің володушка тектерінде қынапсыз кездеседі. Олардың жапырақ алақаны, әдетте, параллельді немесе ... ... ... ... ... ... ... түрленеді, ал кейбір түрлерде үстінгі жапырақтар тіпті түйрелген сабақты бола алады. Жапырақты алақандардың толық редукциясы біз тәріздес орта талшыққа ... тек ... ... ... ... ... - ... батпақты өсімдіктер, Америка, Австралия, Жаңа Зеландияда таралған.
Шатыршагүлділердің кейбір түрлерінде жапырақ алақаны бүтін, бірақ шеттері тісті. Қалқан жапырақты түрлерде олар ... ... және ұзын ... ... ... бірге бұл тектің жалғыз еуропалық түрінде - кәдімгі қалқан жапырақтыда - жапырақтары қалқан тәріздес болып келеді. Өте ... ... ... ... және шеткі бүтін жапырақтарында азорелла және басқа да Оңтүстік Америкалық биік таулы шатыршагүлді түрлері бар.
Көкбасшөптің кейбір ... және ... ... ... тектері екі қатарлы орналасқан, шетінен тікенекті-тісті, ланцетті немесе сызықтық жапырақтар. Оңтүстік Америкалық кампос (саванна тәріздес өсімдіктер) түрлері де ... - ... ... ... ... және ... көкбасшөп қатты жіңішке-сызықты жапырақтармен, ұзындығы 80 см-ге дейін және ені 5 ... ... ... ... ... Чилиден жалған елекшөп тәрізділер тұқымдасы көкбасшөп, көлденең аралықты іші қуыс жіңішке-сызықты жапырақтары бар. Өте етті жапырақтар көкбасшөптің бірнеше түрлерінде және тағы да ... ... де бар, ... ... ... ... ТМД, Қырым және Кавказда белгілі Жерорта теңіздік литоралдық тектің критмум түрі. Шатыршагүлділердің ... ұсақ ... бұл ... өте тән гүлшоғырға - күрделі бүркеніштерге жиналған. Көптеген тектердің қарапайым бүркеніштерінде гүлдері бар, ... ... ... ... ... ... гүлшоғырларға айналуы. Көкбасшөптің қыруар түрлеріне гүлшоғырдың тығыз бүршіктері тән, мұнда әрбір гүл негізінде ілмешек (гүлдің тап ... ... ... бар. ... ... әдемі тісті центеллада және Батыс-Австралиялық ксантозияда гүлдері жекеленген.
Қарапайым және екіншілік ... ... ... ... бар, олар жеке орама құрады және сыртқы гүлдердің ілмешегі болып ... Ішкі ... ... ... айырылған. Егер біріншілік нұрлардың күрделі бүркеніштерінің негізінде жоғарғы ұшы түрленген жапырақтар болса, онда олар күрделі бүркеніштің ... ... ... жай ... жасайды. Ораманың жапырақтары, әдетте, бүтін және шеткі бүтінді болады, бірақ та кейбір тектерде, мысалы, сәбізде, олар ... бола ... Жеке ... ... және ... ... орамалары өз араларында әртүрлі бітісулі және ашық бояулы болу мүмкін, бұл жағдайда ол ... ... ... ... ... ... ... құрылымына байланысты 3 тұқымдас тармаққа және бірқатар түрлерге бөледі:
:: қалқан жапырақтылар - Hydrocotyloideae;
:: майда ... - ... ... ... ... ... - ... жапырақтылар тұқымдас тармағы аралдықтарға ең жақындаған және кейде ерекше тұқымдасқа бөліп, сүйекті тұқым тәріздес жеміссеріктің ағаш ... ішкі ... - ... сипатталады. Яғни, бос карпофораның және майлы түтіктердің болмауына байланысты (немесе соңғылары басты қабырғаларда орналасады). Көбі оңтүстік жарты шарда, тропик ... жиі ... ... ... рөл ... жерлерде, олардың 30 тек және 400 түрге жақын тұқымдас тармақтары таралған (мысалы, ... ... ... ... тармақ өкілдері өзінің кейіпінен бірқатар өзгеше шатыршагүлділер тектертерін қосады (көкбасшөп, астращия, лагеция, петагния, т.б.). Бұл ... ... ... ... ... емес, қарапайым бүркеніш немесе бүршік болып жиналған. Майда ... 9 ... және 300 ... ... ... көбі ... таулы аймақтарына және Оңтүстік Африкаға кіреді.
Балдыркөкті немесе шатырша тектілер тұқымдас тармағы ... ... және ... тек қана ... ... ... тыс ... елдерінде кездеседі. Тұқым құрылысының негізгі айырмашылығына байланысты тұқымдас тармақ 8 трибқа бөлінеді: тікенекті-тұмсықтылар, скандикстықтар, күнзеліктер, сымдалдықтар, аммилықтар, сасыршөптілер, ... және ... ... ... ... мәні
Шатыршагүлділер өте көрнекті өсімдіктер, олар өсімдік жамылғысының бірігуінде маңызды рөл ойнайды және ... ... ... береді. Шатыршагүлділердің көбі азықтық (көкөністік және татымдық ... ... ... және ... ... ретінде үлкен шаруашылық мәнге ие. Олардың арасында егіс ... ... (Daucus sativus) - ... ... ... бірі ... табылады. Сәбіздің тамыр жемістері витаминдерге өте бай (әсіресе, А витаминдер негізімен - ... және ... ... ... ... ... эфир ... қамтамасыз етілген. Сонымен қатар сәбізді емдәмдік тағамда қолдану, авитаминозды, қаназдықта емдеуде үлкен мәні бар. Дақылдар қатарына ол ... ... ... 4000 ... ... ... ал ... азықтық және жемдік өсімдік ретінде енгізілді.
Көкөністік және татымдық өсімдіктер ретінде ақжелкен (Petroselium crispum) және ... (Apium ... ... ... ... тамыр жемістерін ғана емес, сондай-ақ жапырақтарын да тағамға қолданады. Олар, ... С ... ... (Anethum ... те ... және дәрілік өсімдік ретінде кеңінен танымал болып табылады. Тағамға оның С және басқа да витаминдерге бай жапырақтарын қолданады. ... ... оны ... ... кезінде хош иісті дәмдеуіш және татымдық ретінде қолданады. Жемістің қайнатпасы мен тұндырмасы медицинада ... ... үшін және ... дәрі ретінде қолданады.
Эфир-майлы өсімдіктер негізіне күнзе жатады. Жемістерінің құрамында 0,2-1,4% эфир майы және 28% құнарлы май бар. Күшті ... ... және ... дәмді тамыр бойындағы гүлөрнек жапырақтары және күнзе жемістері егістік күнзе немесе кинза деп аталады. Олар Орталық Азияда және Күнгей Кавказда ерте ... бері ... ... ... ... қолданады. Ежелгі Мысырда күнзе біздің заманымыздан 1000 жыл бұрын өсірілген.
Құнды эфир майы ... ... ... зире (Carum carvi) және ... (Anisum vulgare) жатады. Олардың жемістері, тамырлары және жапырақтары дәмдеуіш ретінде, ал эфир майлары медицинада және ... ... ... ... -- Daúcus). Сәбіздің 60-тай түрі бар. Көпжылдық, екі жылдық және бір ... ... ... ... ... ... Австралияда, Жаңа Зеландияда, Солтүстік және Оңтүстік Америкада кеңінен таралған. Бұрынғы одақтас республикалардың флорасыңда жабайы ... ... бір ғана түр ... Бұрынғы одақтас республикалардың территориясында ол Запорожьеге дейін барады. Тамаққа пайдаланатын сорттарының ұзын, сиректеу қысқа, ашық сары немесе қызғыш-сары түсті ... ... ... ... сорттарының тамыр жемістерінің түсі ақ немесе ақшыл-сары болып келеді және салмағы 2 кг дейін барады. Одан басқа сәбіз витамин өндірісінде аса ... ... ... ... ... ... (провитамин А) және С, В, В2 витаминдері жиналады.
Боршевик туысы. Дүниежүзі бойынша 70-тей түрі бар, Бұрынғы одақтас республикалардың флорасыңда 36 ... ал ... 2 түрі ... Табиғи жағдайда қоңыржай климатты облыстарда және Европаның, Азияның, Африканың, Солтүстік Американың тауларында өседі. Мал азығы ретінде перспективті ... көп ... көк ... ... ... ... республикалардың көптеген жерлерінде себіледі, кейбір түрлері улы өсімдіктердің қатарына жатады.
Сібір борщевигі (борщевик сибирский) -- ... 1 ... ... ... ... ... қауырсынды тілімделген болып келеді. Кәдімгі борщевик -- биіктігі 1 м-ге дейін баратын көпжылдық шөптесін ... ... ... ... ... және улы өсімдіктердің қатарына жатады.
Көкөністі шатыршагүлділердің ішінен сүйментамырды (Levisticum officinale), ботташықты (Pastinaca savita), фенхельді (Foeniculum vulgare), ... ... ... ... ... кету қажет.
Көптеген жабайы өсетін шатыршагүлділерді (мысалы, сныть) салаттар дайындау үшін қолдануға ... ... ... ... ammi), амми (Ammi ... миррис түрлері дәмдеуіш және эфир майы алынатын дақылдар ретінде өсіріледі.
Дәрілік шатыршагүлділер ішінен азиялық центелланы атап кету қажет. Оңтүстік Азияда ... ... және тері ... ... дәрі ... ... бері ... келеді. Сонымен қатар сасырдың кейбір түрлерінің (әсіресе, - Ferula assa-foetida) қатайған шырыннан бағалы дәрілік препараттар дайындайды.
Кейбір ... алып ... ... ... және сәндік өсімдіктер ретінде енгізілген. Саябақтарға және альпинарияларға жарамды ... және ... ... ... ... мәні бар, ... қатар көкбасшөптің кейбір түрлері құрғақ гүлшоқтары үшін құрғақ күйінде өзінің реңкін сақтайды.
Шатыршагүлділер арасында ... ... өте улы және адам мен ... ... Олардың арасында, әсіресе әйгілі сулы-батпақты утамыр және убалдырған.
Батыс Қазақстан облысында кең ... ... ... ... ... тұқымдасы (Зонтичные) - Apiaceae (Umbelliferae)
Сеппе сәбіз
Морковь посевная
Daucus sativus
Бақшалық ақжелкен
Петрушка огородная
Petroselinum crispum
Балдыркөк
Сельдерей
Apium
Аскөк
Укроп
Anethum graveolens
Боттамық
Пастернак
Pastinaca
Утамыр
Вех ядовитый
Cucuta virosa
Убалдырған
Болиголов крапчатый
Conium maculatum
2. Шатыршагүлділердің кейбір ... ... ... (лат. Anéthum) - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық және көп ... ... ... ... ғана түрі - ... ... немесе бақша аскөгі (Anethum graveolens) (3 сурет). Шыққан жерлері - ... ... ... ... ... бері ... ... және Солтүстік Африкада егіледі және өсіріледі. Жабайы түрі Кіші Азияда, Солтүстік Африкада, Иранда, ... ... ... ... ... ... ... өсімдігі ретінде кеңінен таралған.
Аскөк борпаң, ылғалы жеткілікті топырақта жақсы өседі. Ылғалдылықты сүйеді, ... ... аса ... ... ... және опат болады. Оны ашық және қорғаулы жерлерде өсіреді. Ашық жерде оның ... алу үшін ... ... оны басқа дақылдарға жиілеткіш егіс (негізгі дақылдың тұқымына ... ... 5-10 % ... ретінде пайдаланады. Көгін 2-8 жапырақ кезінде пайдаға ... ... өсуі үшін жылы ... ... жаз және көп күн ... ... ... тіпті азғантай көлеңке өнімді азайтып жібереді. Сонымен қатар мол, жақсы қопсытылған ... ... жөн. ... 3 - 10 жыл ... тіршілікке икемді. Асыранған өсімдіктердің кейін отырғызуға арналған тұқымын фенхелдің ... ... ... ... бұл екі түр ... беруі мүмкін.
Өсімдік өткір хош иісті. Сабағы дара, тік, тармақты немесе қарапайым дерлік, биіктігі 40 - 150 см, жұқа атызды, түспеген, қою ... ... ... ... ... арасы бүгілген. Жапырақтары үш-төрт шашыранды-тілулі, жұмыртқа тәріздес, ... ... ... сызықты-жіпше немесе қыл тәрізді. Астыңғы жапырақтары қысқа шыбықты, ұзындығы 1,5 - 2 см ұзынша қынапқа кеңейтілген; үстіңгі жапырақтары отырулы, ... Қос ... ірі, ... 15 см ... 20 - 50 - сәуле тәрізді. Гүлдері диаметрі 2 - 9 см ... ... ... ... Гүл ... ... ... гүл күлтелері сары түсті; кішкене бағанашалары ашық сары, жастық тәріздес; аналық мойыны өте ... өсу ... тік, ... түрулі; аналық аузы басты түйреуіш тәріздес. Жемісі - ... ... ... тәрізді немесе кең эллипстік, ұзындығы 3 - 5 мм және қалыңдығы 1,5 - 3,5 мм, ұсақ сопақша, түсі сұрғылт қоңыр, ... ... жұқа ... ... көмкерілген. Аскөк құнарлы топырақта 2 - 3 жыл бойы өседі. Маусым - шілде ... ... ... ... - ... айларында пісіп - жетіледі. Аскөк тұқымын күзде ... ерте ... 10 - 12 күн ... ... ... ... Жапырақтарын биіктігі 15 см-ге жеткенде 25 - 30 ... ... ал ... 80 - 120 ... ... жинап алады.
Аскөктің сұрыптары:
* Армянский 269. БОӨШ ҒЗИ-ның Пушкин зертханасында армениядан әкелінген үлгіден сұрыптап шығарған. Орташа мерзімде ... ... ... 78 ... ... жақсы жапырақтанатын өсімдік. Жапырағы ірі, жасыл түсті, сәл балауызды қағы бар. Шатыршалары дөңесті, көп жұлдызды. Хош иістілігі жақсы. Консерв ... және үй ... ... Зиянкестермен және аурулармен зақымданбайды.
* Каскеленский. Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИ-да шығарылған. Қою жасыл түсті, тұтынуға жарамдылығындағы өнімділігі - 83 ц/га, ... ... - 67 ц/га.
* ... ... және ... ... қою жасыл түсті. Жапырақтануы өте жоғары, ұзақ сақталады. Тұтынуға жарамдылығындағы өнімділігі - 65-126 ц/га, шатыршалары ... - 148-430 ц/га. ... ... ... жеке ... булыжай маңайындағы жерлерде, булыжай маңайындағы арнаулы ауыспалы егістікке, қиды немесе көңді енгізгеннің келесі жылында орналастырады. Ерте ... ол ... ... ... ... ... алғы ... бола алады. Аскөкті ерте көктемде пиязбен және ... бір ... ... ... өте ерте - ... ... тұқымын сіңірмей де себеді. Аскөкті ерте піскен орамжапырақты жинағаннан, сондай-ақ қыс ... - ... үрме ... ... ... де себеді (мұндайда тұқым қар астына өнбей кетуі керек). Қыс алдында себу өндірімді өте ерте қамтамасыз ... ... ... ... жай ... себеді, ал арамшөбі басым жерлерге кең қатарлап (45 см) немесе қос іздерді бір-бірінен 20 см, ал таспаларды бір-бірінен 50 см ... ... етіп ... де ... Көгі үшін ... ... 20-25 кг ... жұмсалады, сіңіру тереңдігі - 2-3 см. Қысқа қарай сепкенде себу мөлшерін 25-50 %-ға ... ... ... ... ... ақсүттігеннің тұқымын қосады (0,5 кг/га), олар ерте көктейді және ... ... Бұл, ... ерте ... мүмкіндік береді. Аскөктің көгін ерте алу үшін оны пленка астында өсіреді.
Себер алдында аскөктің тұқымын суға ... және ... ... ... ... ... ... ұстайды, сосын оларды сәл құрғатқасын себеді. Аскөкті күтіп-баптау арамшөптермен және зиянкестермен күресуден, топырақты қопсытудан және суландырудан тұрады. Өсімдіктерде біті ... ... ... тұнбасымен өңдейді. 100 л суға 5-6 кг темекі немесе қара темекі тозаңын және 100 г қара ... ... Бір ... 500 л ... ... ... ... өңделген егістіктің аскөгін тамаққа, өңдегеннен он тәулік өткен соң және алдын ала суландырғаннан кейін ... ... ... ... ... 10-12 см жеткенде, дегелек жапырақ кезеңінде пайдаланады. Өсімдіктерді тамырымен жұлып, байламдарға байлайды да, сауда орындарына жөнелтеді. ... ... ... аскөктің көгін кептіруге және тұздауға пайдаланады. Техникалық аскөкті гүлдегеннен кейін жинайды. Өсімдікті тамырымен жұлады және 2-3 кг ... ... ... ... ... ... гүл ... және тұқымдарымен, топырақтан 3-4 см биіктікте кесіп алады. Жаңа аскөктің, жас, таза жасыл жапырақтары, ... ... және ... ... керек. Көкөністі тұздауға пайдаланатын аскөкті, дұрыс қатармен - ... ... ... ... ... орналастырып, бостау етіп 10 кг жәшікке салады. Қорғаулы ... 1 м2 25-30 г ... ... ... ... ... 10-15 см етіп ... Сіңіру тереңдігі - 0,5 см. Өнімділігі - 1-2 кг/м3. Өсімдіктің биіктігі 20 см жеткенде жинайды. Өскіндері ... ... ... 20-22 оС ... өскіндер пайда болған алғашқы 5-7 тәулік бойы, күндіз - 12-18 оС, түнде - 12-14 оС ... ... ... ... ... ... Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы - 50-70 %.
АСКӨКТІҢ ТҰҚЫМ ШАРУАШЫЛЫҒЫ. Аскөкті тұқымға ... ... ... ... тартқанда жинайды: үлкен алқапта - комбайнмен тікелей, азырақтарын - қолмен. Тұқымды үйіндіден бірінші рет ВС-2 ұшырғыш-сұрыптағышымен ... ... ... ... ... ... жүргізеді. Тұқым өнімділігі гектарынан 6-7 ц. Тұқым өнгіштігін 2-3 жыл сақтайды. Бірінші санатты тұқымның тазалығы 98 %, ... - 96 %, ... - 80 %. ... ... ... ... ... мен сирек будандардың қоспасы 2 % аспайды. Бірінші класты тұқымның өнгіштігі 60 %, негізгі дақылдың үлесі - 95 %, 1 кг ... ... ... саны 1500 дана, оның ішінде арамшөптердікі - 100 дана.
Дәрілік шикізат ретінде бақша аскөгінің жемісін қолданады. Тұқымдарын пісе ... ... ... ... ... алып ... Гүлшоғырларды тұқыммен бірге аяғымен жоғары қағаз пакетке орналастырып, күн сәулесі жоқ, жылы, құрғақ жерге бір аптаға қалдырады. ... ... ... ... оңай ... да, ауа ... ыдыста сақтайды.
Аскөктің жапырақтарында аскорбин және никотин қышқылы, каротин, тиамин, рибофлавин, сонымен қатар флавоноидтер - кверцетин, ... және ... ... ... ... минералды тұздар жиынтығы (темір, калий, кальций, фосфор және т.б.). ... ... 15 - 18% ... майлар және 14 - 15% ақуыз бар. Құнарлы майлар құрамына петрозелин қышқыл (25%, 35%), ... ... (65%, 46%), ... ... (3,05%) және ... ... (6,13%) ... Өсімдіктің барлық бөлігінде оларға ерекше иіс беретін эфир майы - флавоноидтар бар. Эфир ... ... ... ... көп (2,5 - 8%). Эфир ... - бұл ашық сары ... ... иісіндей жағымды, өте нәзік иісті сұйықтық. Дәндерден майдың негізгі құраушысы D-карвон (30 - 50%) ... ... ... ... ... ... α-фелландрен, α-пинен, дипентен, дигидрокарвон бар. Аскөктің шөпті бөлігінен алынған майы сәл ... ... ... ... ... ... Шөптен алынған эфир майының басты құрамдас бөлігі D-α-фелландрен болып табылады. Карвонның ... ... 15 - 16% ... ... ... ... ... диллапиол, миристицин, α-пинен, камфен, н-октиловый спирт бар.
Эфир майы мен әр түрлі витаминдер жиынтығының және ... ... ... ... ... ... сөл бөлігін ас қорытатын темірлермен, ас қорыту жолы моторикасымен, тәбетті ашады, организмде заттектер алмасуын арттыруға жағдай жасайды. Сондықтан аскөкті ... ... ... ... ... бауыр ауруларында, өт қабы, бүйрек, асқазан ауруларында, іш кебуде қолданған дұрыс.
Аскөк өте ... ... ... және ... Оны жаңа ... кептірілген немесе тұздалған түрде қолданады. Көкөністі косервілеу үшін хош иісті сірке суды дайындау, аскөк ... ... ... кезеңде болады. Кептірілген аскөк әртүрлі дәмдеуіштердің қосылыстарында және тағам әзірлеу үшін ... ... жас ... ... ... мен кептіру арқылы ыстық және салқын тағамдарға хош ... ... ... ... ... ... ... шайға, маринадтауға, тұздауға, ашытқан қырыққабатқа қосады. Өсімдіктер құрамында фитонцидтер бар, сондықтан көкөністерді тұздау кезінде оларға хош иіс ... ... ... ... мен ... қорғайды. Аскөктің эфир майлары азықтық, консервілеу және сабын қайнату өнеркәсібінде кеңінен қолданылады.
Аскөк медицинада кеңінен пайдаланылады. Жапырақтары мен сабақтары тұндырмасынан гипертониялық ... I, II ... ... және де несеп айдағыш ретінде қолданады. Аскөктің дәндері мен эфир майлары желқуар, булығу дәрісі, сондай-ақ тыныштандыратын дәрі ретінде ... ... ... ... ... торларын тітіркендіреді, нәтижесінде бронх өңезі жеңілденеді. Дәндерінің тұндырмасын ішке жаққа ... ... дәрі ... ... жаққа жарақатты емдейтін және терінің аллергиялық қышынуында қолданады. Тұқымдарынан булығу әрекеті бар (кептірілген экстракт) дәрісі алынды. Ол ... қан ... ... ... ала ... ... ... үшін, қан тамырлармен бірге невроздарды емдеу үшін қолданады.
Түсіңкі қан қысымы бар адамдарға аскөкті тағамға, сонымен бірге оны дәрілермен қолдануға болмайды. Егер ... ... тыс ... ... онда ... қалуыңыз, уақытша көзіңіздің нашарлауы және жалпы күштің әлсіреуі байқалуы мүмкін.
2.2. ... ... (лат. ... - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдік. Ақжелкенің таралу аймағы - ... ... ... Жабайы түрлері Испанияда, Грекияда және Алжирде кездеседі. Үй жағдайында ақжелкенді континеттік Еуропада ... ... ... Америкада ақжелкенді Солтүстік АҚШ пен Оңтүстік Канадада өсіреді. Ресейдің Еуропалық бөлігінде Мәскеудің ендігіне дейін, сондай-ақ Оңтүстік Сібірде және Қиыр Шығыста ... Өсу ... аз ... жапырақты ақжелкенді солтүстік аймақтарда өсіруге болады.
Бұрынғы одақтас республикалардың флорасында, оның ішінде Қазақстанда да кәдімгі ақжелкен деген бес түр бар. Табиғи ... ... ... құрылықтарында кездеседі; Бұрынғы одақтас республикалардың территориясының арктикалық және субарктикалық аудандарынан басқа жерлердің барлығында өседі. Тамырлары мен жапырақтары үшін отырғызады.
Тағы 8 ... (APG II ... ... ... ... crispum - ... ақжелкен
* Petroselinum segetum
Көп жемістілер немесе магнолия тәрізділер қатарлар тобы
Ақжелкен туысы
Жабық тұқымдылар немесе магнолиофиттер ... ... 44 ... ... қатары (APG II жүйесі бойынша)
Тағы 300-ден аса туыс
Ақжелкендердің жапырақтары екі немесе үш түтікті. Гүл тостағаншасының ... ... ... ... ... ... негізі жиі қызығылт реңкті, жүрек тәрізді, үсті оймалы және оймасында ұзын, ішке бүгулі бөлігі бар. ... ... ... жан-жағынан кішкене қысылған. Тамыры етженді, ұршық тәрізді, ұзындығы 30 сантиметр. Сабағы тік, жұмыр, бұтақты, ... ... үсті ... асты ... гүлі ұсақ, қос жынысты, күрделі шатырша, бұтақтың ұшына жиналған. Жемісі - қос дәнек. ... ... иісі бар. ... ... майы, түрлі қышқылдар, А, С, В, В2, РР дәрумендері, сондай-ақ ... ... ... және ... бар. ... жылы ... мен ... жеміс табақшасын құрады. Ал екінші жылы өсімдік гүлдейді. Өсімдік ылғал сүйгіш және суыққа ... ... 2 - 3 °С ... ... -7 °С ... ... ... Жұмсақ қысты аймақтарда тамыр жемістерді қазып алу міндетті емес.
Ақжелкен ... ... ... ... ... ... ... көміртегі, азотты заттар, майлар, витаминдер, фитонцидтер мен эфир майының қоспалары кездеседі. ... ... ... алкалоидтар бар.
Ақжелкеннің екі тобы бар: тамырлы және жапырақты және олар бір-бірінен жапырақ саны мен тамырдың даму ... ... ... ... өзі де екі түрге бөлінеді: кәдімгі және бұйраланған. Жапырақты ақжелкен дәмдік ... үшін ... Ол С ... бай. ... ... көбінесе көжелерде немесе салаттарда пайдаланады. Оның хош ... ... ... ... ... ... және ас үй шөптерінің арасында маңызды орын алады, ... ... ... ... үшін ... ... ... әлемде әйгілі және италия, француз немесе араб асханаларында бағаланады.
Емдік мақсатта ақжелкеннің тамыры пайдаланылады. Оны ... ... ... ... ... халық медицинасында кеңінен қолданылады. Тамырының тәбет ашатын, асқазан мен ішектің қызметін, ас қорытуды жақсартатын, несеп айдайтын, қан айналымын ... ... ... ... басатын, сонымен бірге әр түрлі бактериоцидтік қасиеттері бар. Ақжелкенді сонымен қатар, етеккір келмей қалғанда, қан азайғанда, жыныс ... ... ... Ал оның ... ... ... емдейді. Сондай - ақ ақжелкен әр түрлі тері аурулары кезінде зат алмасуының бұзылуын жақсартады. Бас, тіс және бел ... ... ... ... ... басады немесе ауырған жерді ысқылайды. Ал судағы тұнбасымен әр түрлі жараларды жуады. Ісікті қабынулар кезінде ... ... ... ... ... оны су не ... ... тамыр тұнбасына қосып баспамен ауырғанда ауыз бен көмекейді шаяды.
Ақжелкен тұнбасының пайдалы косметикалық қасиеті бар. Ол бет пен ... ... ... ... ... көп ішуге болмайды. Бұл өсімдікті жас күйінде пайдаланған ... ... қант ... ... жөн. ... ашу үшін күн ... ... ішер алдында 1 шай қасық ақжелкен ұнтағын ... ... ... ... ... жеу ... ... жағу үшін ақжелкеннің ұнтағын суға, сірке суына қосып қолданады немесе оның араққа ашытылған тұнбасын пайдаланады. ... кез ... ... ... және ... ... ... тамыры (Radix Petroselini), ақжелкен жемісі (Fructus Petroselini), ақжелкен көгі (Herba ... және ... майы (Oleum ... ... және ... ... компоненттері болып табылады.
2.3. Балдыркөк
Балдыркөк, сельдерей (Apіum) - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі және көп ... ... ... Оның 20-ға жуық ... ... Азия, Африка, Америка, Австралияда таралған. Теңіздер мен өзендердің жағалауларындағы ылғалды топырақта өседі. Ең ... түрі - ... ... Орта және ірі ... ... ... ... дымқыл жерлерінде және сортаңдарда өсуге бейім. Биіктігі 1 метрге дейін өседі, атызды - бұтақты сабақта шашыранды, екі рет ... ... және ... ... ... ... ... жасылдау-ақ гүлдері бар. Құрамында калий, мырыш, кальций, темір, ... ... С ... В ... РР, Е дәрумендері, А дәрумен негізі сияқты маңызды көп минералды заттар бар.
Қазақстанның солтүстігінде тамырлық балдыркөктің тез пісетін, тегі ... ... ... ... ... ... 140-150 ... Жапырақ дегелегі кішігірім, жапырақтары күңгірт жасыл, жылтыр, қысқа (45-50 см). Тамыржемісінің ... 150-200 г, ... 400 г. ... ... ... Республикасының егіншілік ҒЗИ-ның көкөніс шаруашылығы стансасында шығарылған Картули ... ... ... (Apіum graveolens) - қолдан егілетін, суыққа төзімді, екі жылдық, көкөністі, хош иісті өсімдік. Тіршілігінің бірінші ... ... ... тамыр жемісі және жертаған жапырағы түзіледі. Екінші жылында - сабақтары және ұсақ ақ гүлдер ... ... ... ... ... үш ... белгілі: тамырлық, сабақтық (салаттық) және жапырақтық (үзбелік). Бірінші жылы жапырақ дегелегі мен тамыр ... ... ... ... ... ... ие, ал екінші жылы өсімдік гүлдейді және тұқым беред. Қарашірігі мол ылғалды саз топырақта жақсы өседі. Орташа өнімдігі 200 - 250 ц/га. ... ... ... ... және ... бай. Тамыр жемісінде 4,3% қант, сондай-ақ калий, кальций және фосфор тұздары, ал ... ... ... ... ... никотин қышқылы және эфир майы бар. Жапырақты балдыркөк, тамыр жемісті балдыркөктің жапырақтары, сабақтары және тамыр жемістері тамақ және сүрлеу ... ... эфир ... ... өнеркәсіптерінде пайдаланылады.
Тамыржемісі домалақша, төмен қарай жалпақтау. Қабығы сұрғылт ақ, еті ақ немесе ... ... ... жағынан көптеген тамыршалар тарайды да, өзіне тән тәрізді ... ... ... ... ... ... балауызсыз. Гүлсидамды сабағы бұтақтанған, биіктігі 60-100 см. Гүлдері ұсак, ақ, қос ... ... гүл ... жиналған. Бунақденелілердің көмегімен тозаңданады. Жемісі - қосарланған дәндік. ... ... ... ... ... қампиған, 1000 тұқымының массасы 0,4-0,5 г. Бір келісінде 2,1-2,9 млн. тұқым болады. Суыққа шыдамды, өскіндері 3-4°С, жас ... - 4-5°С, ... - 7-9°С ... ... Тұқымдары 20°С жақсы өнеді, өсіп-дамуы үшін оңтайлы ... ... ... ... ... ... ... Су жетпегенде тамыры бұтақтанады, қатаяды және тауарлық сапасын жоғалтады.
БАЛДЫРКӨКТІҢ АГРОТЕХНИКАСЫ. Ауыспалы ... ... ... бірге орналастырады. Тамырлық балдыркөктің өсу-даму кезеңі ұзақ болғандықтан Қазақстанның солтүстігінде оны көшетпен өсіреді. 60-80 тәуліктік көшетті танапқа 20-25 мамырда ... Одан ерте ... ... ... ... ... бір ізді 45x20 см, 70x15 см және екі ізді 20x50 см ... жүргізіледі. Көшеттердің жақсы көндігуі үшін отырғызар алдында жапырақтарының біразын кеседі, тамырын ... және ... ... малып алады. Тамыржемісін қорғаулы грунтта өскен тереңдігіне отырғызады, себебі тамыр жемісінің қалыптасуына сабақтың негізі қатынасады. Балдыркөкті күтіп-баптау, ақжелекті ... ... ... жаңбырлатудың әсері зор. Өсу-даму кезеңінде оны, гектарына 350-450 м3 су беріп, 3-5 рет суландырады.
Тамырлық балдыркөкті қоңыр күзде, орташа ... ... ... ... ... ... Тамыржемістерін тұтқа темірмен тамырқопарғыштармен, картопқазғыштармен, қызылша және сәбіз жинағыш комбайндармен жинайды. Жинар алдында жапырақтарын орьш алады. ... ... ... ... ... ... Дымқыл құмға көміп қою да жақсы нәтиже береді. Халықты ... ... ... ... ... ... ету үшін, тамыржемістерін тоңазытқыштарда +1°C, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 90-92% ұстайды. Жас ... мына ... сай ... ... ... ... бойынша бірдей, жасаң, бүтін, таза, ... және ... ... бүйірлік тамырсыз. Төменгі тамырларын тамыр жемісіне 5 см жеткізбей ... ... ... ең үлкен көлденең кесіндісінің диаметрі бойынша 4 см.
Балдыркөкті көктету. Балдыркөкті ... ... ... ... қаңтарда-ақпанда көктету керек. Массасы 60-100 г тамыржемістерін қатараралықтарын 12-15 см, қатардағы ... 8-10 см етіп ... Бір м2 ... - 4-10 кг 70-100 ... шығындалады. Жоғарғы бүршігін топырақпен көмбейді. Алғашқы күндері температураны 8-10°С ұстайды да, кейіннен 18-20°С дейін көтереді. 8-10 тәулікте бір рет ... ... пен ... ... ... 60-80%. Көк ... 40-45 ... жинайды. 1 м2 6 кг дейін көк алады. Балдыркөкті қияр егістігіне жиілетіп егіп те көктетеді. Мұндайда тамыржемістерін ... ... ... 15 см ... ... 1 м2 0,6-0,8 кг көк ... ... ТҰҚЫМ ШАРУАШЫЛЫҒЫ. Бір гектар тұқымдық үшін сақтауға 60-70 мың аналықты бөліп алады. Аналықты ерте көктемде бір ізді 70x25 см, екі ізді 90+50x25 см ... ... ... ... ... бен ... ... күтіп-баптағандай. Жинауды шатыршалардың пісуіне қарай, таңдап жүргізеді. Орылған сабақтарды немесе кесіліп алынған шатыршаларды қырманда кептіріп, комбайнмен бастырады. ... ... ... ... ... жоғарғы қысымға қарсы дәрі ретінде қолданады. Зерттеулер балдыркөк құрамында артериалдық қысымды реттейтін заттардың ... ... ... ... ... мен суық тиюге қарсылықты нығайта отырып, біздің төзімділік жүйемізге әсер ететін С ... бар. ... ... ең ... шикі балдыркөк ие. Ол асқазан ауырғанда, буын ауырғанда, семіздікте, қуық ауруларында ... ... ... ... мен ... ... көңіл-күйде болу үшін көмектесетін өте жақсы көкөніс болып табылады, олар ағзаны уыттардан тиімді тазартады.
Тіпті, ежелгі заманда да балдыркөк афродизиак деп ... ... ... қосылған дәмді тағамды, ал әйелдерге, ежелгі римдіктерге еліктеп, оның жапырақтарынан жеңімпаз гүлтәжін жасауды ұсынамыз. Ал адалдыққа діни ант ... ... ... ... ... тек буын ... ... ғана қалды. Сонымен қатар, көгерген жерге және жараларға ... ... ... ... ... ... Еуропаның және Азияның батпақты жерлерінде өсетін жабайы өсімдіктерден шыққан. Алғашқыда ол емдік шөп ретінде қолданылды, сонымен қатар үстел ... ... ... Тек XVII ... ғана оны өзінің тікелей мақсаты бойынша қолданыла бастады. Америкаға XIX ғасырдың басында жетті. Қазіргі таңда, ол екі түрде: ... және ... ... ... ... Өсімдікті бақыт әкеледі деп есептеген, сондықтан оны бөлмелерде пияз және сарымсақпен бірге іліп жүрген;
* Ежелгі Грекияда өсімдікпен мазарларды безендірген және одан ... ... ... ... ... ... ... АҚШ) (ағылш. Celery Capital of the World) атты бейресми лауазымы бар.
20 жуық түрлері, Антрактидадан басқа, барлық дерлік құрылықта таралған:
* Apium annuum ... Apium australe ... Apium bermejoi ... Apium ... ... Apium ... (W.D.J.Koch ex Rchb.) Rchb.f.
* Apium fernandezianum Johow
* Apium graveolens L. -- Иісті ... ... ... балдыркөк
* Apium insulare ... Apium ... (L.) ... ... купырь (Anthrіscus) - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір және екі жылдық ... ... ... ... 20-ға жуық түрі ... Қазақстанда Солтүстік, Батыс Тянь-Шань тауларының шыршалы ормандарында, тау беткейлерінде, өзен бойларында, таудың мәңгі мұз ... ... ... 2 түрі ... ... ... жасылша) бар. Бұлардың биіктігі 1 м-ден асады. Сабағы тік, қырлы, бұтақтанған. Жапырақтары екі, үш ... ... рет ... ... екі жағы да ... болады. Гүлдері ақ түсті, күрделі шатыршагүлшоғырына топталған. Маусым - шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі ... екі ... ... Кейбір түрін тағамға пайдаланады, балды өсімдіктер.
Жасылшалардың сабағы жалаңаш ... ... ... ... Жапырақтары күрделі тілулі. Орамалары кішкене түрулі, кірпікті, сопақшалы, ... ... ... ... жапырақтан тұрады. Гүл тостағаншасының өркештері аз байқалады; жапырақтары ақ, ... ... ... - ақ, ... ... сәл ... басында ойыстанған ішке бүгулі қысқа және жалпақ тілшемен, ... сына ... ... ... ... ... және ... тырнақшаға ауысады. Кішкене бағанашалары конусты, аналық мойыны тік ... ... ... ... ... ... ... немесе ұзын созылған, кейде тіптен сызықты, жақтарынан қысылған; жарты тұқымшасы басындағы азды-көпті ұзын тұмсыққа тартылған, ... ... ... ... ... ... ... жазықтау қабырғалармен, тегіс және кейде жылтыр, әдетте, әртүрлі орналасқан тікенекпен және ... ... ... ... ... стереомалар цилиндрлік немесе эллипстік; каналдары жылғада бір-бірден, ... олар ... ... ... ... ... бастайды. Ақуыз ішкі жақта тайыз атызбен; дәнекер жерінде кристаллдар сан қырлы; аналық мойыны бос, екі жарықты; Жемістері қою ... ... қара ... жалтыраған.
Тағы 8 тұқымдас (APG II жүйесі бойынша)
20-ға жуық ... ... ... ... ... ... тобы
Жасылша туысы
Жабық тұқымдылар немесе магнолиофиттер бөлімі
Шатыршагүлділер тұқымдасы
Тағы 44 гүлді өсімдіктер қатары (APG II жүйесі бойынша)
Тағы 300-ден аса туыс
Орманды жасылшаның ... ... ... пісірілген күйінде тағамда қолдануға болады. Баттауық-жапырақшалы жасылшаның (Anthriscus cerefolium) жапырақтарын дәмдеуіш ... ... 20 ... түрі бар. ... ... ... Anthriscus abortiva Jord.
* Anthriscus aemula (Woronow) Schischk. -- Жасылшаға ұқсас
* Anthriscus caucalis M.Bieb.
* Anthriscus ... (L.) Hoffm. -- ... ... немесе нәзік баттауық, кәдімгі баттауық
* Anthriscus kotschyi Fenzl ex Boiss.
* Anthriscus lamprocarpa ... ... ... Betrol. -- Ұзынтұмсықты жасылша
* Anthriscus neglecta
* Anthriscus nemorosa (M.Bieb.) Spreng -- ... ... ... емен ... жасылша
* Anthriscus nitida Garcke -- Жылтыр жасылша
* Anthriscus sativa Bess.
* Anthriscus ... ... -- ... ...
* ... ... (L.) Hoffm. -- ... жасылша
* Anthriscus tuberculata Spreng.
* Anthriscus vulgaris Bernh.
2.5. Зире
Зире, тмин (лат. Carum) - ... ... ... екі ... көп ... ... ... Дәмдеуіш ретінде қолданылатын белгілі түрі - кәдімгі зире (Carum carvi). ... ... 30-ға жуық түрі ... Зире ... ... ... ... мен шалғынды жерлерінде және қалың бұталардың арасында өседі.
Зиренің ... екі және үш ... ... қос жынысты немесе ішінара аталық. Жапырақшалары ақ, алқызыл немесе ... ... ... иісі мен дәмі бар. Зирені хош иісті мәуесі үшін өсіреді, себебі онда 3-5% дейін эфир майлары бар, эфир ... ... ... ... де ... Зире екі жылдық өсімдік, яғни мәуесі екінші жылы ғана құралады, ал бірінші жылы ... ... мен ... ... ... ... жылы ... бұтақты биіктігі 60-80см келетін сабақ өседі. Мәуесі шілде ... ... және ... кезде үгітіліп түседі. Мәуесі - сопақша-жұмыртқа тәрізді, екі бүйірі қысыңқы, ... 3-5 мм, ... ... ... ... Ерте көктемде немесе күздің аяғында, тұқым пісіп жетіле бастағанда (себуге жас тұқымды, өткен жылғыдан ескі емес тұқымды алады) ... Оны ... ... ... ... бұршақ тұқымдастардан (азотты тыңайтқыштарына бай дақылдардан) кейін ... ... 7-8 0С 18-25 ... ... Зире ... таңдамайды, сонда да ылғалды, құнарлы, терең өңделген құмайлы немесе әкті саздақ жерде жақсы шығады. Бірінші жылы баяу ... ... ... егу ... 2-3 жапырақ шыққаннан кейін жас көктерді сиретеді. ... жылы ... ... ... ... ... ... жинайды. Зирені ертемен шық кетпей тұрып немесе түнделетіп жинаған жөн. Пісіп жетілген және кептірілген ... ... ... ағаш ыдыста сақтайды.
Қазақстанда Торғайда, Жетісу Алатуының, Алтайдың, Тарбағатайдың тау етектерінен бастап, субальпілік белдеулеріне ... кең ... ... зире (Carum carvі) және ... зире (Carum ... түрлері кездеседі. Олардың биіктігі 40 - 60 см. ... көп ... ... жылтыр, түксіз. Сабағының түбіне жақын орналасқандары қысқа сағақты келеді де, ұшына қарай жалпайып мөлдір жарғақты қынапты ... ... ... ... ... терең ойықталып салаланған. Ақ, қызғылт, қара қошқыл түсті гүлдері 5 тостағанша, 5 күлте, 5 ... және ... 2 ұялы бір ... құралған. Мамыр - маусым айларында гүлдеп, шілдеде ... ... - екі ... (әр бөлшегінде бір тұқым болады) құрғақ тұқымша.
Зиренің тұқымының құрамында 5 - 75% май болады, ол медицинада, ... ... ... ... ... сабын қайнатады, тамаққа қосады. Жемісінің сығындысынан (күнжарасынан) мал азығын дайындайды.
Тағы 8 тұқымдас (APG II жүйесі бойынша)
20-дан 30-ға дейін түрлері бар
Көп ... ... ... ... қатарлар тобы
Зире туысы
Жабық тұқымдылар немесе магнолиофиттер бөлімі
Шатыршагүлділер тұқымдасы
Тағы 44 ... ... ... (APG II ... ... ... аса туыс
30 тарта түрі бар. Олардың кейбір түрлері:
* Carum appuanum (Viv.) Grande [syn. Carum rigidulum (Viv.) W.D.J.Koch ex DC.]
* Carum ... Kar. & Kir. -- Қою ... ... Carum bretschneideri H.Wolff -- Бретшнайдер зиресі
* Carum buriaticum Turcz. -- ... ... Carum carvi L. -- ... ... Carum carvifolium (DC.) Arcang.
* Carum caucasicum (M.B.) Boiss. -- Кавказдық зире
* Carum depressum Hartvig & Kit ... Carum ... (DC.) ... Carum graecum Boiss. & ... Carum ... Schischk. -- Гроссгейм зиресі
* Carum heldreichii Boiss.
* Carum iminouakense Quézel
* Carum jahandiezii Litard. & Maire
* Carum ... Karjag. -- ... ... Carum lacuum ... Carum ... Boiss. & A.Huet [syn. Carum ... (Freyn et Sint.) Woron.] -- Қызыл күрең қынапты зире
* Carum ... (M.B.) Boiss. -- ... ... зире ... ... ферула (Ferula) -- шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық монокарпты және поликарпты шөптесін ... ... ... Жерорта теңізінде, Солтүстік Африкада, Батыс, Орталық және ... ... ... Азияда таралған. Қазақстанның далалық, шөлді және таулы аймақтарында өсетін 48 түрі ... оның 20-сы -- ... ... 8 ... (APG II ... бойынша)
170 тарта түрі
Көп жемістілер немесе магнолия тәрізділер қатарлар тобы
Сасыр туысы
Жабық тұқымдылар немесе магнолиофиттер бөлімі
Шатыршагүлділер тұқымдасы
Тағы 44 гүлді өсімдіктер ... (APG II ... ... ... аса туыс
Сасырлардың биіктігі 30 -- 90 см, кейде 2 м-дей болады. Сабағы жуан, жапырағы қауырсын тәрізді, шеті ... Гүлі ... ... ... сары түсті, қос жынысты, шатырша гүлшоғырына топталған. Жапырақтарының ... 1 -- 3,5 мм, ... ... ... ... батық. Аналық мойыны қысқа; аналық аузы басты, біз тәріздес, сирек ... ... ... жіп ... ... ... ... жазық тығыздалған. Шатырлардың орналасуына байланысты екі түрі болады:
* бірінші жағдайда орталық ... қос ... ... ... ... немесе аралас);
* екінші жағдайда барлық шатыршалары бірдей.
Мамыр -- маусым айларында гүлдеп, ... -- ... ... ... Тұқымы -- дәнек. Көпшілік түрлерінің, мысалы, сасық ... (Ferula ... ... ... (Ferula schaіr ... Ferula Varіa) ... шайыр көп. Эфир, камедь (жеміс ағаштары зақымданғанда қабығынан бөлінетін, тез қатып қалатын қоймалжың шырыш) түзетін өсімдіктер, сондықтан ... дәрі ... үшін ... жемшөпке қосып, малға береді. Сүмбіл сасырдың (Ferula moschata) тұқымының құрамында жұпар иіс шығаратын эфир майы болады, оны ... ... ... ... ... ... ... крахмалға бай, оны тағамға қосады. Сасырдың ірі жапырақтары құнарлы мал ... ... ... 7 ... ақжолақ сасыр, тегіс сасыр (Ferula glaberrіma), Іле сасыры (Ferula іlіensіs), ксероморфты сасыр (Ferula xeromorpha), орамалы сасыр (Ferula іnvolucrata), сөгеті ... (Ferula ... және ... ... (Ferula ... Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.
Сасырдың кейбір түрлерімен өндірілетін жабысқақ хош ... ... ... және ... ... ... Plant List ... мәліметтері бойынша сасырдың 200 түрі бар. Олардың кейбір түрлері:
* Ferula assa-foetida L. -- ... ... ... ... Ferula ... Regel & Schmalh. -- Мүйізжапырақты сасыр
* Ferula clematidifolia Koso-Pol. -- Жібілген ... ...
* Ferula communis L. -- ... ...
* Ferula dissecta (Ledeb.) Ledeb. -- ... ...
* Ferula ... Koso-Pol. -- Қырықбуынды сасыр
* Ferula ferganensis Lipsky ex Korovin -- ... ...
* Ferula ... (Steud.) Korovin -- ... сасыр
* Ferula foetidissima Regel & Schmalh. -- ... ...
* Ferula foliosa Lipsky ex Korovin -- ... сасыр
* Ferula gummosa Boiss. -- Камедендық сасыр
* Ferula gypsacea Korovin -- ... ... ... ... ...
* Ferula ... Korovin -- ... сасыр
* Ferula karatavica Regel & Schmalh. -- Боролдайдық сасыр
* Ferula karataviensis (Regel & ... Korovin -- ... ...
* Ferula kokanica Regel & Schmalh. -- ... ...
* Ferula lapidosa Korovin -- ... ...
* Ferula leiophylla Korovin -- Тегіс жапырақты сасыр
2.7. Улы утамыр
Утамыр, вёх (лат. Cicúta virósa) - ... ... ... көп ... шөптесін өсімдіктер. Бұл туыстың 20-дай түрі бар, олар негізінен Солтүстік Америкада, Шығыс Еуропада, Батыс Еуропаның ... ... ... ... ... ... өсімдіктер. Қазақстанда батпақты жерлерде, жазық жердегі көлдер мен ... ... ... ... шабындықтарда өседі. Көктемде бұл өсімдік басқаларға қарағанда тез өседі және ірі көлемімен жануарларды өзіне көңілін ... ... ... ... ... естен тандыратын иісі бар. Бұл жеуге жарамды балдыркөк ... ... ... ... ... жүйке жүйесін қоздыратын өсімдік. Утамырдың биіктігі 1 - 1,2 м. ... жағы ... ... ... ... сабағы жуан, одан жіпше тәрізді шашақ тамырлары тарайды. Күрделі, саусақ салалы жапырақтарының шеті тілімденген, ұзын сағақты ... Ақ ... ұсақ ... күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі ... ... ... 2 ... сары түсті қырлары айқын көрінеді. Утамыр - өте улы ... ... ... ... бөлінген, құрамында улы зат - цикутотоксин, алкалоид - ... бар. Осы ... ... дәмдік сапасы үшін өте жауыз. XIX ғасырдың 70 - ...
Р. Бём ... улы ... ... ... зерттеген.
Уытты бастамасы құрамындағы май тәрізді алколоид - цикутоксин. Ол өсімдіктің тамырында өте көп ... ... ... 3 - 5 %, ... тамырда 0 - 2 % цикотоксин бар. Сонымен қатар, эфир майы ... бар. Ол ... 1,2 %-дан көп. ... тамыры көктем және күзде қауіпті. Шөппен қоректенетін жануарлар өте сезімтал келеді. Цикутоксин ... ... ... ... да ... Ауыл шаруашылық малдары көктемде уланады. Цикутоксин ас қорыту жолының кілегейлі қабаттары арқылы сіңіп, орталық жүйке жүйесіне тікелей әсер етеді. Цикутоксин ... ... ... ... ... - ... пайда болады. Орталық жүйке жүйесін әлсіретеді. Өлім көбінесе тыныс алу орталығының салдарынан болады.
Цикутоксиннің химиялық құрымы
Уланудың алғашқы белгілері өсімдікті қабылдағаннан ... 1 - 2 ... соң ... Уланған жануарда алғашында құрысу - тырысу байқалады. Жалпы қозады, содан кейін мал күйзеледі. Ірі қара көктемде улы утамырмен жиі уланады, ... ... ... ірі қара ... тамырын жұлып жеп қояды.
Шөпті жегеннен кейін улану белгілері 2 - 3 ... ... ... ... ... 3 - 6 ... ішінде мал өледі. Уланудың жіті түрінде ірі қарада төмендегідей белгілер болады: қатты ... мал ... ... ... ... көбікті сілекей шұбырады, күйіс қайыру тоқтайды, іш кебеді, дефекация мен зәр шығару жиілейді, көз қарашығы ... Әуел ... ... ет ... ... бүкіл дене бұлшық еті құрысып, тартылады. Мал құлап, басын артқа шалқайтып, ... ... ... ... ... уланған мал 20 - 30 минут болады. Кейіннен басын жерге ұрып, тұрғысы келеді. Тыныс алуы ретсіз, ... ... ... температура 1 - 2 0С-қа төмендейді. Уланудың ақыры мал өліміне немесе тез ... ... ... Веденский зерттеулері бойынша 200 г өсімдікті жеген ірі қара уланған.Шөптің тамыры мен жапырақтарының салмағы 70 - 80 г ... ... 2 - 3 ... ... мал уланудан өледі. Жылқылардың улануын П.Д. Евдокимов зерттеген. ... арық ... ... ... ... клиникалық белгілері ірі қараға ұқсас келеді. Тек кейбір жағдайда жылқы мазасызданып, іштің түйнеп ауыруы, ... ... мең - зең ... ... ... ... қабықтары көгеріп, жүрек соғысы 120, тыныс алуы минутына 26 - 30 жетеді. Қарашығы кеңейеді, мал өледі.
Жылқыға өлтіретін мөлшері 400 - 500 г. Н.П. ... ... ... ... уытты мөлшері көктемде жиналған өсімдіктің 0,05 г/кг, летальды дозасы қойларға 0,3 - 0,44 г/кг, ... 0,7 - 0,83 ... ... ... ... ... ... құсатын болғандықтан, ол мал жазылып кетуіне қолайлы жағдай жасайды. Кейбір жағдайда ғана мал бірінші тәулікте өлімге ... ... ... ... әсер ... ... зерттегенде айтарлықтай өзгеріс жоқ. Газ жиналғандықтан қарын мен ішек ... ... ... ... ... қан қара түсті, өкпеде гиперемия, кейде ми қабатында байқалады.
Дәнекер ұлпада, тыныс алу жолдарының кілегейлі қабығында, эпикард, эндокард астында бүйрек паренхимасы мен қабы ... ... ... өкпе ... жұтқыншақ - кілегейлі қабығында ісіну байқалады. Жақ асты жұтқыншақ маңы ... ... ... ... ... Плевра астында, жүректе, қарынның кілегейлі қабығында, ішекте қанталаулар бар.
Улы ... ... ... антидот жоқ, тек симптоматикалық ем жүргізіледі. Жылқылардың асқазанын 0,5 %-ті танин ерітіндісімен жуады. Адсорбциялағыш ... ... ... ... Ірі қара ... мес қарыннан улы утамырды алу үшін руменотомия (мес қарынды тесу). ... - ... ... ... ... (50 - 100 г ірі ... ішке ... береді.
И.В. Балин тұз қышқылын төмендегідей мөлшерде беруді ұсынады: ірі қара малға 1 л, 8 - 18 ... жас ... 0,5 л, ... 5 % ... 250 мл, 3 - 8 ... ... - 100 - 200 мл. П.Д. ... тамырына күніне 2 рет 10% натрий тиосульфатын бірінші күні - 150 - 200 мл, ... күні - 250 - 300 мл, ... күні - 300 мл, ... күні - 400 мл ... ... ... ... алған.
Орыс медицинасында утамырдың тамыры мен тамырсабақтарын сыртқы жараларды емдеу үшін қолданды, яғни тері ... ... тұз ... ... ... ... ... тұқымдасы ең ірі және маңызды шаруашылық қатынастағы ... ... ... ... Шатыршагүлділер өте көрнекті өсімдіктер, олар өсімдік жамылғысының бірігуінде маңызды рөл ойнайды және ... ... бір ... ... ... көбінің азықтық (көбінесе көкөністік және дәмдеуіштік), дәрілік, жемдік, техникалық өсімдік ретінде ... ... мәні бар. ... ... ... түрлері өте улы және адамдар мен малдарға қауіпті болып келеді.
Сондықтан шатыршагүлділер тұқымдасы құрылымы, мақсаты және жетілуі ... ... ... ... ... Ә.Ә. ... - Алматы, 2000 ж - 377 ... ... И. ... - ... 2002 г
* Ботаника: систематика высших или наземных растений, М. Соловьева, А. ... В. ... - ... 2006 г
* ... ... растений Средней России, 3 том, И.А. Губанов және т.б. - ... Т-во ... изд. КМК, 2003 г
* : ... ... / Бас ... Ә. Нысанбаев - Алматы Бас редакциясы, 1998
* Қазақ Энциклопедиясы, 2 том
* Қазақ Энциклопедиясы, 7 том
* ... ... ... - Москва, 2007 г
* Справочное пособие по ... ... ... Н. ... М. Кирпичников - Москва, 2004 г
* Токсикология, Е.М. Қорабаев, Н.А. Заманбеков, Ә.М. Өтенов, Б.Д. Айтжанов,
* Н.К. ... А.А. ... - ... 2011 ж - 224 ... ... ... Западно - Казахстанской области, К.М. Ахмеденов, Н.М. Умбеткалиев - Уральск, 2008 г - 76 ... ... ... ... и ... (82 т. и 4 ... 1890 - 1907.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
Lamiaceae тұқымдасының құнды дәрілік түрі25 бет
Алабұта тұқымдасына сипаттама. Тіршілік формалары, гүлдері, жемістері27 бет
Алабұға тұқымдасының кәсіптік түрлері6 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Асқабақ тұқымдасы4 бет
Итбалықтар тұқымдасы Дельфиндер, Теңіз пілі4 бет
Күрделігүлділер тұқымдасы7 бет
Мысық тұқымдасы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь