Әлеуметтік лингвистика

Кіріспе
1 ГЕНДЕРЛІК ЛИНГВИСТИКА. ЗЕРТТЕУ ТАРИХЫ, ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Гендерлік лигвистиканың өзекті мәселелері
1.2 Ерлер тілінің жалпы сипаттамасы
2 Қазақ халық ауыз әдебиетіндегі ерлер тілінің ерекшеліктері
2.1 Ерлер тіліндегі вербалды амалдар
2.2 Ерлер тіліндегі бейвербалды амалдар
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Тақырыптың өзектілігі. Қай ел, қай қоғам болмасын, әйел мен еркектің бір ерекшелігі – олардың сөз саптауы. Бұл ерекшелік алдымен олардың қоғамдағы әлеуметтік орнымен белгіленеді. Сондықтан да ол әлеуметтік лингвистика нысаны болады.
Әлеуметтік тіл білімінің ГЕНДЕРЛІК БАҒЫТЫН дамыту үшін алдымен, ерлер мен әйелдер тілінің өзіндік ерекшелігін белгілеп, айырмашылығын ажыратып, олардың түрлі тілдік және әлеуметтік ортадағы сөз қолдануы, сөйлеу әдебін (этикет речи) зерделеу қажет.
Өйткені «Ерлер – Марстан, әйелдер – Венерадан» кітабының авторы Калифорниялық жазушы Джон Грей ерлер мен әйелдер түбімен түрлі планетадан пайда болған. Жерге қонған соң-ақ олар өз планеталарын ұмытқан.
«Соғыс құдайының есімімен аталатын марсиандықтар іспен айналысқан, қолөнерге жақын болған, сапқа тұрып соғысқан. Махаббат планетасы есімімен аталған венералықтар айналып отырып алып, сезім туралы қызық әңгімелер айтатын болған» 1. 16. деген секілді тұжырымдарға сүйенсек, қазіргі қазақ қоғамындағы жыныстар арасындағы тілдік ерекшелік сонау ата-бабаларымыздың сөз саптауларында-ақ қалыптасқан.
Гендер факторы ең ежелгі заманнан көрініс береді. Алла тағала адамды жаратқанда гендерлік табиғат сыйлаған – адам ата мен Хауа ананы екі жыныстың өкілі етіп жаратқан. Сондықтан да гендер ұғымы бұл жалғанда адамзат жаралған тұста, еркек, әйел ұғымдарымен бірге пайда болған. Бертін келе сол «биологиялық» жыныс (аталық, аналық) негізінде «әлеуметтік» жыныс (еркек, әйел) туралы түсінік пайда болып, ГЕНДЕРОЛОГИЯ (әлеуметтік жыныстану) ғылымы қалыптасты 2. 43.. Гендерлік лингвистика дегеніміз – адамдар арасындағы тілдік еркшеліктерді жынысқа қатысты зерттейтін тіл білімінің саласы 4. 13..
Зерттеу нысаны: Қазақ тіл біліміндегі гендерлік ерекшеліктердің теориялық негіздері, ерлер тіліндегі вербалды және бейвербалды амалдардың қолданылуы, ұлттық этикеттің жыныстар арасындағы көрінісі – жұмыстың негізгі зерттеу нысаны болып табылады.
Зерттеу мақсаты: Жалпы тіл біліміндегі социолингвистика, психолингвистика, этнолингвистика және паралингвистика салаларына сүйене отырып, ерлер тіліндегі ерекшеліктерді зерттеу.
Зерттеу әдістері: Жұмыс социолингвистикалық, этнолингвистикалық, психолингвистикалық және паралингвистикалық бағытта ауыз әдебиеті материалдары негізінде жазылғандықтан, бұл еңбекті жазуда сипаттамалы және салыстырмалы әдістер қолданылды.
Зерттеу тәсілдері: бақылау, есепке алу, салыстыру.
Зерттеу міндеті: Қазақ халық ауыз әдебиетіндегі ерлер тілінің ерекшеліктерін анықтау.
1. Митрохина Е.В. Бессарабенко А.В. Проблема гендера в истории языка, Интернет.
2. Хасанұлы Б. Қазақ тіл білімінде гендерлік бағытты қалыптастырудың өзекті мәселелері. //”Психолингвистика және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және болашағы” халықаралық конференция материалдары. Алматы, 2003.
3. Жұмағалиева Н.Е.қазақ ауыз әдебиетіндегі ерлер тілінің бейнесі, ерекшеліктері: гендерлік ізденістер. //”Психолингвистика және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және болашағы” халықаралық конференция материалдары. Алматы, 2003.
4. Сүлейменова Э.Д.Шәймерденова Н.Ж. Словарь социалингвистических терминов. Алматы, 2002.
5. Словарь гендерных терминов, Интернет.
6. Мамаева Г.Б.Ерлер мен әйелдердің сөз қолданыстарындағы ерекшеліктер: Филология ғылымдарының кандидаты. , дисс. Алматы, 2003.
7. Веселова И.С. Рассказчики и рассказчицы: Наблюдения над типами речевого поведения, Интернет.
8. Гордон А., Мужское и женское в языке, Интернет.
9. Қордабаев Т.Жалпы тіл білімі. Алматы, 1999.
10. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы, ІДК ред.баспа, 1988.
11. Кириллина А.В.Дискуссионные вопросы лингвистической гендерологии: био и социодетерименизм, Интернет.
12. Қоңыратов О.Түркістан //Қазақстан әйелдері. Алматы, 1998, № 5.
13. Алтынсарин Ы.Таңдалмалы шығармалар. Алматы, 1955.
14. Жұбанов Қ.Қ, Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, Ғылым, 1999.
15. Хасанұлы Б.Х. Концепция Х.К. Жұбанова в контексте гендерной лингвистики //”Жұбанов тағлымы” V Респуб. Ғыл.теор.конф.матер. –Ақтөбе, 2002.
16. Ахметов Ә.Түркі тілдеріндегі табу мен эвферизмдер. Алматы, Ғылым., 1995.
17. Сейсенова А.Д.Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларын салыстырмалы талдау. Автореферат. Филол.ғыл. канд. Алматы, 1998.
18. Гендерные исследование в Казахстане. Алматы, мальвина, 2005.
19. Чисто женские изъяны, многословие. //Время, 9.01.2003.
20. Ильин Е.П.Дифференциальная психофизиология мужчины. Москва, 2002.
21. Кон И.С. Мужская и женская сексуальность, Интернет.
22. Кенжеахметұлы С.Ұлттық әдет-ғұрытптың беймәлім 220 түрі Алматы, Санат. 1998.
23. Лингвистический энциклопедический словарь. Гл.ред.В.Н.Ярцева. Москва, 2002.
24. Момынова Б.Қ., Бейсембаева С.Б.қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. Алматы, 2003.
25. Лоханов А.С. Жест и его отношение к художественной речи. //Национально-культурная, Специфика речевого поведения. Москва, Наука, 1977.
26. Нуржанова З.М.Казахские средства общения: гендерная дифференция //”Психолингвистика және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және болашағы” халықаралық конф. Матери. Алматы, 2003.
27. Мечковская Н.Б.Социальная лингвистика. Москва, 1996.
28. Брагина М.А.Гендер: сожержание и исследование феномена. // Русский язык и культура. Сборник. Москва, ЭКОН, 2000.
29. Тіл білімі сөздігі (жалпы ред.проф.Сүлейменова Э.Д.). Алматы, Ғылым, 1998.
30. Омиралиева Ж.К. Национально-культурная специфика конвециональных фразеологизмов с соматизмами: Дисс.канд.филол.наук. Алматы, 1999.
31. Бейсембаева С.Б.Невербальные компоненты коммуникации в казахском языке: Дисс.канд.филол.наук. Алматы, 2002.
32. Ешимов М.П.Ым семантикасы: Универсалды және ұлттық табиғаты: Филол.ғылым. канд. Алматы, 2004.
33. Негимов С.Шешендік өнер. Ана тілі, 1997.
34. Қажығалиева К.Ш. национально-культурная специфика фатической речевой коммуникации в казахском языке: Дисс канд.филол. наук. Алматы, 1991.
35. Ғабдуллин М.Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1993.
36. Садырбаев С.Қазақ халық әдебиеті. Алматы. Рауан, 1990.
37. Асыл қазына тағлымы. //Ұлағат, 1994, № 1.
38. Қалиев С., Оразаев М., Смайлова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы, Рауан, 1994.
39. Шоқым Г. Көркем әдебиетіндегі гендер көріністері. //ҚазҰУ, Хабаршысы, 2004, № 5.
40. Жанұзақов Ә.Қазақ тіліндегі кісі аттары. Автореферат. Филол.ғыл.канд. Алматы, 1960.
41. Хасанұлы Б.Қыздың сөйлеу әдебі — ана тілінің ажары. //Қазақ қызы: өткені, бүгіні, ертеңі. Халықаралық ғыл-практикалық конф. Матер. 1-том, Алматы, 2003.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қай ел, қай қоғам болмасын, әйел мен еркектің
бір ...... сөз ... Бұл ерекшелік алдымен олардың
қоғамдағы әлеуметтік орнымен белгіленеді. Сондықтан да ол ... ... ... тіл ... ... ... дамыту үшін алдымен, ерлер
мен әйелдер тілінің өзіндік ерекшелігін белгілеп, айырмашылығын ... ... ... және ... ... сөз ... ... әдебін
(этикет речи) зерделеу қажет.
Өйткені «Ерлер – Марстан, ...... ... ... жазушы Джон Грей ерлер мен әйелдер ... ... ... ... Жерге қонған соң-ақ олар өз планеталарын ұмытқан.
«Соғыс ... ... ... ... ... айналысқан,
қолөнерге жақын болған, сапқа тұрып соғысқан. ... ... ... ... ... отырып алып, сезім туралы ... ... ... (1. 16.( ... ... ... сүйенсек, қазіргі қазақ
қоғамындағы жыныстар арасындағы тілдік ерекшелік сонау ата-бабаларымыздың
сөз саптауларында-ақ қалыптасқан.
Гендер факторы ең ... ... ... ... Алла ... ... ... табиғат сыйлаған – адам ата мен Хауа ... ... ... етіп ... ... да ... ... бұл жалғанда
адамзат жаралған тұста, еркек, әйел ұғымдарымен бірге пайда болған. Бертін
келе сол «биологиялық» жыныс (аталық, аналық) ... ... ... ... туралы түсінік пайда болып, ГЕНДЕРОЛОГИЯ (әлеуметтік
жыныстану) ғылымы қалыптасты (2. 43.(. ... ... ...
адамдар арасындағы тілдік еркшеліктерді жынысқа қатысты ... ... ... (4. ... ... ... тіл біліміндегі гендерлік ... ... ... ... ... және ... амалдардың
қолданылуы, ұлттық этикеттің жыныстар арасындағы көрінісі – ... ... ... ... табылады.
Зерттеу мақсаты: Жалпы тіл ... ... ... және ... ... сүйене
отырып, ерлер тіліндегі ерекшеліктерді зерттеу.
Зерттеу әдістері: ... ... ... және паралингвистикалық бағытта ауыз ... ... ... бұл ... жазуда сипаттамалы және
салыстырмалы әдістер қолданылды.
Зерттеу тәсілдері: бақылау, есепке алу, ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі ерлер тілінің
ерекшеліктерін анықтау.
1. ГЕНДЕРЛІК ЛИНГВИСТИКА. ЗЕРТТЕУ ... ... ... лингвистика деп сөйлеушінің жынысына қарай ЛЕКСИКАЛЫҚ
атаулардың шартты қолдануы мен басқа да ... ... ... ХVIІ ... жаңа тайпалардың тілін зерттеу барысында жыныстардың
сөйлеу әрекетіндегі айрықша көзге ... ... ... бұл ... ... Себебі олардың сөйлеу әрекеті ... ... бір ... ... сондықтан ғылыми зерттеуде алдымен
«әйел тілі» сөз болған (5. 9.(.
ХVIІІ ғасырдың аяғына дейін ... ... род ... ... зерттеу объектісі болады.
1900-1960 жылдардың аяғына дейін Грейдің классификациясына сәйкес
тілдегі гендерлік ... ... ... бағытпен жүрді: ерлер мен
әйелдердің ... ... ... ... гипотеза; жаңа
сөзформаларының айтылу мәселесі; жақсыз есімдіктердің дамуы және ... (1. ... ... ... ... ... айналған жаңа
кезеңі 1970 жылдардан басталды. Бұл ... ... ... ... енуімен байланысты.
Грамматикалық род категориясын білдіретін ағылшын термині gender
лингвистикалық контекстен алынып, ... ... ... әлеуметтік
философия, әлеуметтану, тарих ғылымдарының, сонымен қатар саясаттануда
ғылыми зерттеу аймағына ... ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін ғана тіл біліміне жаңа мағынада
ғылым ретінде енді. Жаңа терминнің ... ... ... SEXUS ... ... ... ... тыс қалған жоқ. Себебі, жыныс
семантикасы көптеген лексикалық единицалар мағыналарының құралына (ер,
әйел, ана, әке және т.б) ... ... бұл ... ... ғалымдар жыныс
түсінігіне сүйенеді (6. 36.(.
Гендерлік ерекшеліктерді зерттейтін ғылымдардың көбі «жыныс» сөзін
пайдаланса, ағылшын тілдес еңбектерде екі термин де ... ... ... терминінің қасына «жыныс» сөзі ... ... ... ... ... бәрі ... зерттеулерде терминедік түсініктердің
шатасуына әкеп соғады.
Гендерлік зерттеу термині тұрақты деп ... ... және ... ... ... сай келеді. Гендерлік лингвистика ... ... ... орыс ... лингвистикада қолданылуы жайлы
кең түсінік береді. А.В.Кирилина «гендер» және ... ... ... ... «Гендер» тіл феноменінің үлкен маңызды
бөлігін зерттеуде терең түсінік береді, ... тіл ... ... ғана ... ... ... ... элементі жыныспен
байланысты тіл ... ... ... ... оның тек ... ғана емес, әлеуметтілігі мен мәденилігін қарастырады. Бірақ
тілдің лексикалық мазмұнында ... ... ... ... ... лексикалық мағына компоненті ретінде ауыстыруға болмайды. ... ... ... ... ... А.В.Бессарабенко тіл тарихындағы гендер мәселесін
қарастыра келе, ... ... ... ... 1970 ... ... ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ғылым ретінде қабылданғанын жазады [1.25.] Ондағы
гендерлік лингвистиканың ... ... бірі ... ... «әйелдердің қарым-қатынасы» мен «ерлердің бақталастығы»
теориясы қарама-қарсы қойылады.
1980 ... ... ... ... ... ... ... болды: социолингвистика, психолингвистика, ... ... ... Тіл білімінде ғылыми бағыттар
пайда болып, олар тілдегі сексизм, социум, ... әсер ... ... ... ... ... түсініспеушілік), әйел жазба
тілінің ерекшеліктері мәселелерін қарастырды. Бұл лингвистикалық кезең
интенционализмнің өмір сүруіне себеп ... ... ... ... әрекеті
арқылы басымдылығын көрсетуі – сөзді ... ... ... ... ... сөйлеуі және т.б.
Бұл кезеңнің гендерлік лингвистиканың даму тарихы ... ... ... ... қозғалыстарының мәселесін қоғам
алдында алға ... және ... ... негізі» ғылыми түрде пайда
болуымен ерекшеленеді. Бұл ... ... ... ... бойынша Мальц, Боркер еңбектерінде ... ... ... ... ... ... тіліндегі ерлер мен әйелдердің сөз ... ... ... ... ... Бір сөздің
немесе бір мағынаның жыныстық-психологиялық ... ... ... ... ... Осы ... ғалым екі түрлі эксперимент
жүргізеді: 1) сөзбен эксперимент, 2) ... ... ... ... ... ... а) белгілі бір уақыттың ішінде
ерлерге қарағанда әйелдер сөз ... ... ... жиі ... ... ... жаңа түрін қолдануға бейім келеді. Екінші экспериментте
әйелдердің сөз ... ... ... ... ... ... есімдер жиі кездеседі деп қорытынды жасайды.
Ресей тіл біліміндегі гендерология мәселесін шешіп, негізін қалауда
еңбек ... ... ... Ол ... ... аспектілері»
(1999) атты еңбегінде жаңа ғылыми пәннің ... ... ... ... жағы мен тіл ... ... ... шешудің
әдістемелік жүйесін ... ... ... ... мен
гендерологияның қызмет ету аймағына тоқталып, гендер мәселесінің Батыс ... тіл ... ... ... ... береді. Біз аталмыш ғылыми
жұмысымызда негізінен А.В.Кирилинаның теориялық негіздеріне сүйендік.
А.Гордон тілдегі ерлер мен әйелдердің қызметін ... ... 19( ... ... ... ... тоқталады. Ондағы
гендерлік ассимиляция түсінігіне анықтама береді. ... ... ... ... сай ... лексика мен грамматикада көрініс
табатын ... ... ... Адам туралы немесе бір зат, жан-
жануарлар туралы айтқанда алдымен мужской родтағы ер жынысын ... ... ... тап, адам. Басқа да құбылыстар кейде ер мен әйел
тілдерінің тең емес ... және ... ... ... ... анықтайды. Лингвистикада тілдегі гендерлік асимметрияны
зерттейтін, суреттейтін, түсіндіретін бағыт – феминистік ... ... ... ... ... ... тілі) толық түсінік
береді.
Гендерлік зерттеулерде Батыс елдерінің лингвистері (Дж. ... М. ... ... ... т.б.) орыс ... негізін салушы ғалымдар ... ... ... Н.Н.Розанова т.б.) жалпы тіл біліміндегі
гендер мәселесін, ... ... ... ... ... ... т.б. гендерология ғылымының басын ашудаүлкен
еңбек сіңірді. Дегенмен, ... ... бұл тек ... ғана деп
түсіну керек. Әлі де зерттелетін, талас ... ... ... шешімін таппай жатыр. Гендерлік зерттеулердің жалпы тіл біліміндегі
теориялық ... – алда ... ... мәселе болып қала бермек.
Гендерлік лингвистика психофизиологияда да зерттелінген ... ... ... мен ... ... ... мәселе
психологиялық зерттеулерде көрнекті орын алады. Бұл ... ... мән ... ...... ... қалай іске асатындығы,
сөйлеудің түрлері, оның адам психикасымен байланысы, сөйлеу ... ... ... ... ... ... Осы ... психология тіл біліміне, тілі білімі психологияға қол ұшын ... ... ... қарым-қатынасқа түседі. Сөйлеу, сөйлегенді қабылдау,
түсіну жағдайларын психологияның қатысынсыз ұғыну мүмкін емес (9. 5(.
Тілдегі ... ... ... мен тіл ... ... ... ... қарастырылады. Яғни, тіл ... ... ... ... зерттелінсе, тіл – қарым-қатынас
жасаудың негізгі амалы ретінде психологияда зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мен
әйелдердің психофизиологиялық ерекшеліктерін, жынысаралық айырмашылықтарын
кең көлемде зерттей отырып, ғалым ... мен ... ... ... ... ... ... ерлер мен
әйелдер үшін маңыздылығы, қарым-қатынас процесіндегі адамның ... ... ... ... ... жыныстардың ұлтаралық
қарым-қатынасқа қатысы, жыныстардыңқарым-қатынас жасау ... ... ... ... еркектік және әйелдік сөйлеу стилі ... ... ... ... ерлердің қарым-қатынас жасауда
қолданатын сөз көлемі, сөйлеу уақыты әйелдердікінен бір ... есе ... ... ... ... ... ... сезім) сөйлеу процесіне
тікелей қатысады. Қарым-қатынаста тіл ойды ғана емес, сонымен қатар адамның
жан ... ... ... (10. 13(. ... ... ... адам санасындағы орын зерттейтін психология ғылымының да тілдегі
гендерлік ерекшеліктерде алатын ... орны бар. Яғни ... тек тіл ... ... ғана ... ... да үлесіне
тиетін мәселе ... ... ... тіл ... ... шешу барысында біз ... ... ... ... аламыз.
Қазақ ғылымында жынысқа қатысты психологиялық және ... ... ... ... ... ... кейбір
мақалалардан қазақ ерлерінің психикасына қарапайым тілмен берілген кейбір
сипаттамаларды кездестіруге ... ... ... ... ... ... олар ... адал, қонақжай, жатқа да, сыйластығы мол. Өте
әсершіл, жағдайдың ауысуына қарай көңіл-күйлері тез өзгереді. бірақ олар ер
көңілді, қиын сәттің ... де ... ... таба ... Шектен тыс
балажан, әкелік сезімдері жоғары. олардың ... ... олар ... ... ... ... жақын, дегенмен,
қажет кезінде қандай істе болмасын өздерін лайықты деңгейде көрсете біледі.
Бұл қасиеттер дәстүр мен ... ... ... (12. ... еуропалық әйелдерге қарағанда қазақ әйелдеріне тән қасиет ... ... ... ... ... олар ... ... мен ер
адамдарды қадірлеп, сыйлап, өзінен жоғары сатыға қояды. ... ... осы ... ... біз ... ... ... шығармалардағы авторлардың үзінділерінен байқаймыз.
– Қазақ әйелдерінің басым көпшілігіне тән бірнеше қасиет бар, – ... еді ... – олар ақыл мен ... ... мен ... ... ... елі мен ерін пір тұту, олар табиғатқа жақын, содан да ... ... ... ... әйел ... көңілі көлдей ашық, жүрегі нәзік,
елжірегіш келеді. Өтірік қылымсығандышын көріп, сене қалады (Қ.Тоқмырзин).
Ер мен ... ... ... ... ... қаламгерлеріміз оқырмандарын баулу мақсатында көркем шығармалап
суреттейді.
Қазақ әйелдерінің еріне деген сыйластығы, сыпайылығы, ... ... ... ... ... ... да, ... арасында ажырасу, некені бұзу сияқты теріс қылықтар
болмаған.
Бірде еліне барғанда сыр ... осы ... ... ... бір ... ... жылады.
– Қой, қызым, – деді анасы басу айтып, – еркекпен ... ... ... ... жаратылған жанмен деңгейлесемін деуің де
әбестік. Рас, әйел ақша ... ... ... ... шығар, тіпті шылым
тартып арақ ішсін дейін, одан ол еркек боп ... Өз ... Өзін өзі ... құр босқа әуре тірлік жасайды. Ал еркектің ... ... Ол өзі ... демесе де, табиғат оны солай жаратқан. Ол тіпті
арақ ... ... ... да, ... ... де, құр ... басы қалса да
еркек! Оны әйел деп дәлелдеп көр күшің жетсе! бір күні арағын ... ... боп шыға ... Қатын жіберсе тағы бір қатьын алады. Еркектің не
құдірет екенін білгің ... ... ... үйде ... көр. ... ... ... жаратылған жандар ғой (Л.Омарова).
Ер мен әйелдердің психологиялық ерекшеліктеріндегі ... ... ... оқырмандарын баулу мақсатында көркем шығармаларында
суреттейді. ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктер
арнайы зерттелінбесе де қаламгерлеріміз әйелдер мен ерлер өміріне, олардың
психологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... етіп
жеткізіп отырған.
Профессор Қ.Қ.Жұбанов әйел тілінің ... ... ... ... әр ұлт әйелдерінің өз ым тілі болады. Қазақ
әйелдері тілінің ерекшелігітуралы былай дейді: «Жаңа ... ... ... бір ... қай ... бір ... ... ата-енесімен дыбыстап
сөйлеспейді, ымдап сөйлеседі. Бұл ... ... ... ... ... бай, сондай ұшталған тіл, мұнымен әйелдер сумаңдап ала жөнелгенде
дыбыс тілінен еш кемдігі жоқ сияқты. Мұндай ... ғана ... ... (кеміткенде), «бетін шымшу» (ұятсынғанда), ... шылп ... ... ... ... Соңғы екі жағдайда ым-
шараны ғана емес, дыбысты да қолданады» (14. 56.( .
Қазірде тілдегі ... ... ... ... ... ... Өз ... профессор: «казахской
лингвистике ХХІ века, мы убеждены, суждено изучить деление людского рода ... ...... и ... и ... их ... ... поведения. Дело
не столько в делении, а в оценке роли женщин и мужчин в ... ... ... ... ... пассивная, зависимая роль, а мужчине –
активная, в отождествлении человека и подлинно ... ... ... и ... ... И это дает свое ... в лингвистике и
на родном сознании, в пословицах и поговорках – представление ... ... ... а ... – как отклонение от нормы. Это представление
составляет, по мнению специалистов, определенную и ... ... ... ... ... в том или ином социуме» (15. 47.( – ... ... ... ... тіліне» Ә.Қ.Ахметов
«Түркі тілдеріндегі табу мен ... ала ... бұл ... ... ... көрінісін береді» (16. 20.( .
Қазақ тіл білімінде ерлер мен әйелдердің сөз ... ... ... деген жорамалды А.Д.Сейсенова «Лингвистикалық
мәдениеттану: этикет формаларын салыстырмалы талдау» (1998) атты ... ... ... (17. 53.( ... тіл ... ... алға жылжуына бірден-бір үлес
қосқан еңбек деп Г.Мамаеваның «Ерлер мен ... сөз ... атты ... диссертациясын атауға болады. Зерттеуші бұл
жұмысын гендерлік ... ... ... ... ... ерекшеліктер мәселесі соңғы жылдары Қазақстандағы тілші,
әдебиетші ... ғана ... ... психолог, социологтарды да
қызықтырып жүр.
Қазақ ... ... рөлі ... ... ... негізінде 2005 жылы «Гендерные исследования в Казахстане» ... ... ... (18. 37.( ... және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және
болашағы» 2003 ж. атты ... ... ... ... ... ... ... гендерлік зерттеулерге арналып, онда көптеген ізденуші-
ғалымдр осы ... ... ... ... тіл ... гендерлік бағытты қалыптастырушылардың бірі әрі
бірегейі – профессор Бақытжан Хасанұлы. ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференцияда жасаған ... в ... ... ... ... ... ғалым :
«Казахской лингвистике ХХІ века, мы ... ... ... деление
людского рода на две части – мужчин и женщин и ... их ... ... Дело не ... в делении, а в оценке роли ... ... в ... ... ... когда женщине отводится пассивная,
зависимая роль, а мужчине – активная, в отождествлении человека и ... ... с ... и ... ... [5.13.].
1.1 Гендерлік лигвистиканың өзекті мәселелері
Коммуникация (латынша communicatio – ортақ қылам, байланыстырам, қарым-
қатынас орнатам) – адамдардың ... ... ... ой ... ... ... ... қарағанда адамдардың коммуникациясында
тіл өте маңызды, себебі, ол қарым-қатынас құралы болып табылады.
Қарым-қатынас ... ... ... ... ... түрде болмайды, көбіне сөйлеу әрекетінде олар қатынастың өту жағдайы
мен орны, әңгімелесушілердің ... мен дене ... ... ... т.б. ... ... тәуелді. Демек,
коммуникация семиотикалық амалдар арқылы іс ... ... ... ... компоненттерге ерекше көңіл аудару қажет.
Тіл – жүріс-тұрыс формасы, организмнің қоршаған ортаға реакциясы, сөз
оның бір бөлшегі ғана, ол ЫМ, ДЕНЕ ... және ... ... ... ... (24.63.(. Кез келген тілде болатын сөйлеу белгілі бір
фонациялық, ым және дене қимылы, көз ... ... ... ... ... ... ... амал-тәсілдер тілдік қатынаспен қатар
мағыналық реңк береді. Паралингвистика тіл білімінде тілдік емес, ... ... ... ... осы ... құралдар арқылы қарым-қатынас жасауды гендерлік
аспектіде зерттей аламыз ба? Бұл ... ... ... ... жауап берсек. Ізденуші-ғалым З.М.Нұржанова өз зерттеулерінде.
“Мужской и женский язык – это не ... ... но и ... ... К тому же, по мнению А.С.Лоханова, “жесты несут ... ... что в ... ... ... ... 7 % ... - 35%, а оставшиеся 58% - жесты и мимика». ... ... ... о возрастных, национальных, социальных особенностях их
носителя, об отношении его с ... ... ... привычках (25.45.(.
В каждой культуре имеется набор вербальных и невербальных средств,
характеризующих как мужчину, так и ... и в ... ... взятом
обществе они носят ... ... ... язык ... ... арсеналом невербальных средств
коммуникации, особенностью которых являетсяих ... и ... - деп ... де, ... ... бұл саланың әлі
зерттелмегендігін айтады (26.47.(.
Гендерлік паралингвистиканы лингвистикалық гендерологияның бір саласы
ретінде ... ... ... Б.Хасанұлы өзінің ғалымдар алдында
ұсынған ... ... ... ... “Тіл біліміндегі гендерлік
бағытты қалыптастыру ... ... ... ... және тіл: ... ... ... факторы ең ежелгі заманнан көрініс береді. Алла тағала адамды
жаратқанда гендерлік ... ... – адам ата мен Хауа ... ... өкілі ретінде жаратқан. Сондықтан да гендер ұғымы бұл жалғанда
адамзат жаралған тұста, ерккек, әйел ұғымдарымен бірге ... ... ... келе сол ... ... ... “әлеуметтік” жыныс туралы
түсінік пайда болып, гендерология (әлеуметтік жыныстану) ғылымы қалыптасты.
Алғашқы қауымда әйел мен еркек тің, ... мен ... ... тілі ... ... ... биологиялық айырмашылыққа құрылған.
Қазақтың “Ер адам – түздікі, әйел – ... ... сөзі де ... ... ... Әр ... өкілінің айырма сөздігі пайда болған. Аңшылық пен
құрылыс лексикасын еркектер қалыптастырған, ал үй ... ... ... ... әйел мен еркектің әлеуметтік қызметі жақындай түсті, бірақ
олардың кейбір тілдік ... ... Әйел ... ... ... сөздер көп, олардың сөзінде жіңішке дауыссызда жиі кездеседі.
Стилистикалық тұрғыдан ерлер сөзінде, ... ... ... ... ... ... ... (интеллектуалдық) тұрғыдан қаныққан
болып келеді (бірақ эмоционалдық кемдеу болады) (27.46.(.
Әйелдер мен ерлердің әр заманда әр ... ... өмір сүре ... ... әлеуметтік, экономикалық т.с.с
өзгерістерді өздерінше ... сол ... тіл ... әр ... ... анық байқалады (28.73.(.
Ғалымдарымыз ойлаудың қоғамымызға тән “патриархаттық” парадигмасын
анықтау барысында ер мен әйел затына тән ... ... ... айтып келеді. Мысалы, еркекке ұтымдылық (рациональное),
руханилық, құдайшылдық, ал ... ... ... ... күнәлік
(греховное), табиғилық тән деп есептеледі.
Құндылық, нұсқамалар (установки) қатарында “ер адамдық” ... сөз ... ... ... ... ... басым мәнінде
түсінімді, ал бағынышты ... ... ... ... ... ... көрінісі.
Гендерлік зерттеу – отандық ғылымда өз орнын ала бастағандай, қазақ
тіл білімінде гендерлік факторлар бұрын да ... ... ... қазіргі
кезде ғана арнайы зерттеу нысаны бола бастады. Ана, апа, төрайым ... әке, ... ... деп ... ... Ереке пен әйелдің амандасуы
екі басқа. Ерлерге қазағың “Ассалаумағалейкум!” дейді, әйелдерге сызылтып
“сәләматсыздар ма?” десе ... ... ... ... қонақтарға үй
олардың жынысына қарай тігілген: қызы барға қызыл үй, ұлы ... ақ ... ... ... ... ... мәртебесінің жүзеге асуына
гендерлік ... ... ... ... лингвистикалық,
психолингвистикалық және когнитивтік лингвистикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... алуы тиіс.
2.2. Қазақ тіліндегі гендерлік ... ... ... ... ... және ... ... зерттелуі шарт. Тіл
ғылымында қазақы гендерлік бағытты ... ... ... ... тараған мұралардың негізінде толық іске асары хақ.
Алғашқы қадамды қазақтың мақал-мәтелдері негізінде, нақыл ... да ... ... ... ... менталитеті гендерлік тұрғыда дараланады: қызын ар деп,
ұлын нар деп ... Өз ... ... “Ер ... ... ... менің маңдайыма кірсін” деген. Ал ерлер болса, қарындас пен жесірдің
намысын қолдан бермес үшін бес ... ... атқа ... және салғастырмалы гендерлік лингвистика. Бұл бағыт тілдің
барлық ... ... ... ... морфология деңгейінде адамның
есімі мен тегіне, әкесінің атына ... бір ... ... жұрнақ
атаулының бір түрінің қолданылу – қолданылмауына қарай жеке лингвистиканың
даралануы анықталады. Сол ... род ... ... ... ... болу-болмау белгісі салыстырмалы, салғастырмалы гендерлік
лингвистикаға негіз болар еді.
4.Гендерлік ... Бұл ... ... ... ым, ... ... қалыптьасуы тиіс. Қазақы гендерлік парлингвистика
тұрғысынан жүргізілген ... ... ... ... ... ... сөз ... септігі тиер еді.
5.Гендерлік лексикография. Бұл бағыт қазақ тілі мен өзге тілдердің
негізінде жүзеге асуы тиіс. ... ... ... ... орысша-
қазақша гендер терминдері сөздіктерін түзу міндет.
6.Гендер және тіл игеру. Бұл бағыттағы зерттеулер тілдік ... аса ... ... ... para – ... және ... – а) ... ене отырып, вербалды амалдармен бірге мазмұнды ақпарат
беретін бейвербалды амалдарды зерттейтін тіл ... ... ә) ... қатысатын тілдік емес (бейвербалды) ... ... ағым ... ... Т.Себеон, Л.Вест, Дж.
Трейгер сынды Америка ғалымдарының еңбектерінде салыстырмалы түрде жаңадан
(ХХғ. ... ... ... ... ойды ... ... өзіндік
паралингвистикалық (ойдың, сөйлеудің ... ... ... (ой ... ... ... және аралық (эмоциялық қалыпты
сипаттайтын) болып үшке бөлінеді.
Паралингвистика шеңберінде ... ... ... ... ... ... паратілдік амалдар
вербалды ақпараттың мазмұнын толықтырып қана қоймайды, сонымен ... ... оның ... ... ерекшеліктері, мінез-қасиеттері
туралы хабар береді.
Паратілдік амалдар тіл жүйесіне кірмегенімен, сөйлеу, яғни ... ... ... ... ... сүйемелдеуінсіз қарым-
қатынас фактісі бола алмайды. Сондықтан паратілдік амалдар қандай да болсын
белгілі бір дәрежеде әр сөйлеу ... ... ... ... ... ... амалдар үш түрлі қызмет
атқарады:
1.қосымша ақпарат жеткізеді. Мысалы, ... ... ... қатынастағы негативті семантикалық қимылдың фонациялық сипатынан
көрініс табады;
2. түсіп ... ... ... бөліктің орнына жұмсалады. Мысалы,
«Бізбен бірге барғың келе ме?» сұрағына келіспеушілік ... ... ... амалдардағы сол мағынаны нақтылай түсу үшін қолданылады;
Осылайша, тілдік және паратілдік амалдардың арақатынасы ... ... ... ... ... және т.б. барынша аша түседі.
Қазақ тіліндегі бейвербалды зерттеген ... ... ... М.П.Ешимов т.б.. атап ... ... ... амалдарды лингвомәдениеттану тарапынан зерттеп,
зерделеген. Ол қарым-қатынастағы бейвербалды амалдардың берілуін, ұлттық
түрін, ... ... ... ... орыс ... ... жолын,
оның әдеп ұғымымен сай келуін қарастырған[17.43]. Ал Ж.Қ.Өміралиева ... ... ... ... ... ... байланыстыра
қарайды. Ғалым бейвербалды құралдарды қазақ тілімен қоса, ағылшын, орыс
тілдеріндегі ... да ... ... ... ... бас, ... т.б. дене ... арқылы берілетін бейвербалды амалдарды жеке-жеке
алып қарайды (30.26.(. Осы аталған ғалымдардың ... ... мен ... ... отырып С.Б.Бейсембаева коммуникациядағы паратілдік
құралдарды тек қана қазақ тілі ... ... ... бевербалды
амалдардың мән-мағынасын ашумен қатар, олардың фразеологизмдермен қатысын
және ым-ишаралардың қазақ тілінен орыс тіліне ... ... ... табу ... ... ... айтады
(31.38.(. Осы жұмыстың негізінде Б.Қ.Момынова мен ... ... ... ... ... сөздігін шығарды. Онда
авторлар алдымен қазақ тіліндегі ым-ишараттың берілуін, содан соң оның ... ... ... ... жазады (24.12(.
Лингвистика саласындағы ғылыми зерттеулер адамдардың сөздік қоры мен
әлеуметтік мәртебесінің, билігінің арасында ... ... бар ... ... ... немесе мамандық қалпы, жағдайы неғұрлым жоғары
болса, оның сөздер мен фразалар қолдану ... ... ... ... ... ... ... шешендігі мен өз ойының мазмұнын
жеткізудегі жасалған дене ... ... ... бар ... Бұл ... ... жағдайы, оның беделі мен олар
пайдаланатын дене ... ... ... ... ... ... ... этнография, антропология, педагогика салаларында ... ... ... америкасы мемлеккеттері, Италия, Испания
үшін дене қимылдары қарым-қатынастың маңызды элементі ... ... ... ... дене ... ... ал Жапонияда тіпті аз
қолданады(32.18.(.
Кейбір ғалымдар ым тілін адамдардың қатынас құралының алғашқы түрі
деп, бастапқы тіл – ым тілі ... ... тілі ым ... ... ... ым
тілі адамдар қатынасы дамуының дербес бір сатысы ... ... ... тіл ... ... да жақтады.
Ым тілінің қызметі жағынан басқа семиотикалық таңбалардан елеулі
өзгешеліктері бар. Ым тілі ең алдымен ... ... ол ... ... мұра ... ... отыратын табиғи құбылыс. Шарттылық тілінде тым
елеусіз, сондықтан ол негізінде интернационалдық құрал, онымен ... бірі ... ... да ... ... ... ... зерттейтін ғылым 3 саладан тұрады.
фонация, кинесика және графемика. Олардың өзіндік зерттейтін нысандары бар.
Осы үш ... ... ... ... ... ... бары – КИНЕСИКА.
Оның зерттеу нысаны жоғарыдағы кестеде көрсетілген:
Кинесика (kinesis) — грек тілінен аударғанда “қозғалыс” деген
мағынасы береді. Тіл ... ... ... ... және ... ... ... кинемаоар, мимикалық және пантомимикалық
қозғалыстар, дене қимылдары сияқты ұғымдардың ... ... ... мен дене ... тек қана ... ... жету кезінде
әлеуметтік мотивацияға ие болады. Бұл ерекшелігіне байланысты кинемаларды
ұлттық-мәдени ... бар ... деп ... ... ... этно-мәдени белгісі ретінде олардың ұлттық
мәдениетіне, соның ішінде салт-дәстүр мен ... ... ... ... ... ... Э.Холл қарым-қатынастың ... ... ... ... 60-шы ... ... ... терминін енгізген. Проксемика “proximity” — жақындық деген
мағына білдіреді.
Проксемикалық ... ... ... ... ... тік және ... деп ... қарастыруға болады.
Біріншісіне асимметриялық мәртебелік қатынастағы білдіретін ... ... ... симметриялық қатынасты білдіретін “оң-сол”
мысал бола алады. Бұлар әлеуметтік жіктер арасында ең ... рөл ... ... бұзғандық болып табылады.
Әлеуметтік лингвистика, психология, антропология, ... ... ... ... ... ... проксемика
лакуна — “төр” ұғымы бар, ол халқымыздың өміріндегі кеңістікке ... ...... ең ... ... ... ... ер адамға әр
уақытта орын ... қай ... ... да оның ... жері ... ... “төрдің” зор әлеуметтік, ұлттық мемлекеттік саяси мәні бар.
Сондықтан да халық ел билеушілерінің қасында ... ... елге ... ... ... отыруын қаламаған. Бір ... ... ... ... “төрде” отырған соң қылығы жаман адамның
әділетті пікір айтуы күмәнді жағдай болып саналған.
Осыған байланысты “төр” құрметті, әділ ел ... ... ... ... ... ... ел ... деген әдет те бұрыннан қалған. Ал
қазақта елді тек ер адамдар ғана ... ... Осы төр ... мен оған
байланысты айтылған және әрекетті білдіретін сөз тізбектері қазақ халқының
ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындайды, ... ... ер ... ... ... ... бойы жалғасын тауып келе жатқан игі дәстүр болып
саналады. Қарым-қатынастағы бұл әрекет ... ... ... ... (мысалы, амандасудан кейін), сондықтан да ... ... ... Халқымыздың осы этно-мәдени дәстүрі ауыз
әдебиетімізде көп көрініс ... ... ... тараулардан көре аламыз).
Қарым-қатынастық актіде төр ұғымынан басқа ... дене ... ... рөл ... Қарым-қатынас кезінде ер адамдардың отырып, тұрып,
жантайып, малдас құрып отыруы қазақ халқының ұлттық ... ... Осы ... ... ... ... ... жағдайын суреттейді.
Қарым-қатынастағы бейвербалды амалдардан тек қана қарым-қатынас
жасаушының не айтып, не мезгеп тұрғанын ғана ... ... ... ... ... ... мен іс-әрекеттерін, яғни оның ашулы, қуанышты,
жақтырғандығы мен ... ... ... ... ... ... ... ішінде де қуануды, қорқуды, ... т.б. ... ... бар. Адам ... ... дірілдеп,
көзі бақырайып, беті күреңденіп кетеді. Бұл — ... ... ... ... ... барысында семантикасы жағынан кең қолданылатын
кинеманың түрі — түкіру қандай да бір іс-әрекетке орай ... ... бар. Ер ... ... ... ... ... түкіріп алады.
Адамдардың қарым-қатынасында ым тілі — херемалар (грек. hejr hejros –
қол) көп, кездегі жалпы ... ... дене ... ... ... жиі қолданылады, себебі оның беретін семантикалық сипаты ауқымды.
Қол соматизміне байланысты қол ... қол ... қол ... қол ... қол
сермеу, қол бұлғау, қол көтеру, т.б. кинемалар бар. Қол алысу — ... ... ... білдіру, құттықтау, танысу, келісімге келу, ... ... ... және ... ... ... дене ... әдеп
ұғымымен ұштасып жатады, сол ... бұл ... ... ... ... ... ... танысу ерлерге тән, ал ресми жағдайларда ерлермен ... де ... ... кезіндегі ерлер арасындағы қол ... ... бар. ... ... бейресми жағдайларда қол алысу
күнделікті ... ... ... ...... мен ... және Қазақстанда, Қырғыстанда “Сен ештеңе де алмайсың” немесе
“соған ештеңе де жоқ” деген ... ... Бұл — тек ... ... ... ... ... ғана тән бейвербалды амалдарға
тоқталайық.
Ортағасырлық мәдениет “қимыл мәдениеті” деген атқа ие ... ... дене ... мен оның ... ... рөл атқарған. Әлеуметтік
жағдайдағы қимылдар адамдардың кез келген ұжымының немесе топтың, ... ... ... ... ... болған.
Бет қимылы, қимыл, дене қалабы — ұлттық ... ... ... Ым ...... ... ... еттерінің оның ішкі сезімдеріне
байланысты өзгеруі. Кез келген адамның сол ... ... ... және ... ... ... болғанын бет пішінінен
білуге болады. Сонымен, бет бұлшық еттері белгілі бір информацияны беріп
отырады, осыған ... ... ... ... “Ым білсе ер жігіт
өлмес” деген аталы сөз ... ... ... ... ... ... Көптеген ұлттық
қасиеттер тілде ғана сақталмайды, ол ең алдымен сезімде ... ... ... ... ... алмаған ойын ишарамен, ыммен жеткізеді.
Туған халқымыздың ежелден қалыптасып келе жатқан әдет-ғұрып, салт-
дәстүрінде көңіл аударарлық психологиялық іс-әрекеттер көп ... ... ... көңіл күйді, іс-қимылды сөз тауыспай-ақ ... ... және оның анық ... ... ... бар. Бұл ... де ... әсерін тигізеді. Ұлтымыздың осындай тәлім-тәрбиелік
әдет-ғұрпының мәніне терең үңіліп оның ... ... ... одан ... ... қанық боламыз [22].
Халқымыздың атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... ... Тәуліктің қай мезгілі ... ... ... ... ... ... ... жүзбен қарсы алатын халқымыз қарым-
қатынас барысында этикет формаларының әр түрін қолданады. Ертеде салт ... ... ... жас ... ... сәлем берген (ерлерге ғана
тән). Бұл әдеп ... ... ... ... “Түсіңіз деп түс
беріп шылбырына оралсақ, екінші еткен ... есік ашып ... ... құл ... ... ... ... дейді [33].
Қазақ халқындағы сәлемдесу рәсімдері күрделі. Оның ... ... ... ... талғап, таңдай білу нақты жағдай мен
қалыпты қарым-қатынасқа тәуелді болады: бастық-бағынышты, жасы үлкен — ... ер адам — әйел ... ... сәлемдесу рәсімдерінің күрделілігі сол — ... ... әр ... ... ретпен амандасып, ізеттілік қимыл
жасайтындығы бір жағынан халқымыздың сыпайыгершілігін, екінші ... ... ... ... амандасудың қол қусырып сәлемдесу, бас
иіп сәлем беру, түрегеліп, иіліп сәлем беру, тізе ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсетеді. Зерттеуші
қоштасу барысында қолданылатын қимылдары да саралай өтеді. Сонымен бірге
бет сипау, бата беру ... да ... ... адам жолы ... жасы ... адамдарға алдымен ұштасып, қос қолын
ұсынады, ал сәлем алушы қария оң қолын ... Осы ... ... ... және ... ... ... вербалды түрі де
қолданылады.
Ал егер жапон далада, түзде ... жас ... ... ... не жасы ... адам өтіп бара жатса, жастар қарияға бұрылып ... ... Бұл ... жасыңызды берсін дегені. Сәлем беруші жас ... ... екі ... ... ...... ... беремін дегенге
мегзейді. Сәлемін беріп, оң қолын ... ... ... июі — ілтипат
етемін дегенді білдіреді.
Қол алысып амандасу — көне ... келе ... ... ... мұндай
белгі қолымда қаруым жоқ деген мағынаны аңғартқан. Әдетте ... ... ... ... да ... ... бар: оң қол — қару ұстайтын қол,
жұмысқа бейім қол, қолғап ... ... да ... ... жоқ ... Ер ... қалпағын көтеріп амандасып, үйге кіргенде бас киімін
қолына алып кіреді. Мұндай белгінің түп-төркіні әуелде басындағы дулығасын
қолына ... алу — ... ... ... ... тіреледі. Қазіргі
кезде мұндай этикеттік ұғым тек ... ... ... ... көп жыл ... тұрғылас, замандас, құрдас, ағайын-туыс
адамдар қауышып амандасады. ... ... ... түйістіріп, төс
қағысып) үшін әуелі қос қолдап амандасып, сонан соң құшақтарын қайта ... ... төс ... оңға бір, ... бір ... тоғыстырып,
қолдарын алақан айырмастап тағы ... қос ... ... ... ... жату — ... қой дегенді, қолдасу — бар ықыласыммен
сәлемімді алыңыз дегенді аңғартады.
Алыс жолдан келген жолаушы немесе сол елдің адамы ауыл ... ... ... сәлем беру қалыптасқан ұлттық дәстүріміз. Егер сәлем ер
адамға қатысты ... ... ... деп те ... ... би ... ... Қз дауысты Қазыбек би сәлем бере барыпты” — деген ел ... аңыз да бар. Осы ... ... ... ... өте ертеден келе жатқан ерлерге ғана тән ... ... бірі — бата ... ізгі ... ... ... ... “Жаңбырмен жер көгереді, батамен ер көгереді” деген
ой-пікірді уағыздап, кейінгі ұрпағына ... ... ақ ... ... ... ... дәстүрге айналдырған [32.
Бата сөзі бір жағынан халық ... ... тілі ... келісті сөз үлгісі болса, екіншіден, тәлім-тәрбиелік мәні айрықша
байырғы мұрағаттардың бірі. Халқымыздың бата ... ізгі ... ... ... сөз ... ... аса мәнді ережеге жатады.
Бата берудің де өзіндік жүйесі, ... бар. Бата беру ... ... қол жаю және бет сипау сияқты дене қимылдарын жасайды.
Бата беретін адамды “Батагөй” деп атайды. Ол ел-жұртқа ... ... ... Бата ... адам ... алдында бір тізесін бүгіп отырып,
бата сөзі қашан ... екі ... ... ... жайып тұрады.
Бата сөзінің мазмұны ақ тілек, жақсы ниет мегзейді. Мұны “ақ ... “оң ... деп ... ... оң батамен бірге қазақ арасында туған баласының,
келіннің, ағайын-туысының ... ... ... ... ... ... ... ТЕРІС (қарғыс) БАТАСЫ болады. Оны ... ... ... ... ... (1-қосымша), құдай атынан: “ұрпағың өспесін,
“көсегің көгермесін”, “барғаныңнан қайтып келме”, т.б. сияқты қарғыс, теріс
тілек ... түрі де бар. ... ... тән ... бұл ... ... ойын-тойы, жайылған дастарханы батасыз өтпеген. Батаның да
алуан түрі бейвербалды этикеттің түрі көп ... ... ... жиналар кезде тек жолы үлкен ер адам ғана ... ... жаю, бет ... ... ... ... бейвербалды элемент Құран оқу немесе бата жасау кезінде болатын
қимылды аудармашы М.Симайко дәл көрсеткен, ... осы ... ... ... ... ... береді.
...Один из неродивых батыров, полузакрыв глаза, нараспев начал
произносить ... с ... ... Корана ... Последним свек ладонями
по лицу: — Амин” [34].
Қазақ тіліндегі ... ... ие бата ... ... ... ... ... қатар жүреді. Мәселен, жоғарыда атап өткен қол жайып,
бет сипау амалдары, сонымен ... ... ... көтеріп, дұға оқу әрекетін
атауға болады. Соңғысы дене қимылдарының ішіндегі ең көнесі А.Байтурин мен
А.Топорнов оны “Жест ... ... ету, бас ию ... деп ... ... ... жырында кейіпкер псевдо адресатқа тіл ... ... ... ... бұл ... амал ... ... берілген.
— Да будет мне удача! — проговорил Алпамыс, садясь на чубараго. Он
простер руки к синему небу и ... ... ... —О, ... ... без ... ... преданного раба! Ниспошли мне удачу!... [17].
Сонымен, қазақ тіліндегі ұлттық нақышқа ие бата жасау дәстүрлі
кинемалардың әр түрлі формаларымен қатар келіп ... ... мен ... ... ... ететін кинемалар
ұлттық және психологиялық ерекшеліктеріне қарай бөлінеді. Жыныс арасындағы
кинемалардың қызметі ұлттық, мәдени, салт-дәстүрмен, олардың ... ... ... Сол ... ... ... ... ерекшеліктеріне, орай жеке әйелдерге тән және жеке
ерлерге тән әдет, дағды ым-ишара өмір ... ... ... ... ... келуі салт-дәстүр, тәртіптерге қайшы келіп ... ... ... ... мен әйелдер сөз қолданыстарыңдағы ерекшеліктерді
зерттеуші Г.Б.Ммамаева [16].
Адам қайтыс болғандағы жерлеу кезіндегі ... салу ... зор ... ... ... ... басына ер адамдар ғана барады.
Егер жақын адамдары қайтыс болғанда топырақ сала алмаса ол ... ... деп ... болған. Қайтыс болған дәл уақытында келіп топырақ
салса, сол адамның ... ... ... ... ... деп ... ... Топырақ салушылар марқұмға “топырағың торқа
болсын”, “жатқан жерің жайлы болсын” деген ... ... де ... ... де масқаралау мен қорлаудың бір түрі. Әдепсіз, тәртіпсіз
адамдардың ... ... ... әдет бар. ... ... “бетің
құрығыр”, “көргенсіз” т.б. білдіреді. Осы айтылған кинемаға байланысты
мысалды “Қыз Жібек” ... ... ... ... ... содан соң жүзінен сүю-ант етудің белгісі
болып саналады. Бұл кинема құран ұстаумен мағыналас, соның синонимі.
Бір-біріне өкпелеп, араздасқан ер ... ... түрі де бар. ... ... енді ... ... кетіскенде өз аттарының қыл
құйрығын кесіп, артына қарамай аттанып кететін болған. “Ат ... ... ... “ат құйрығын кесу” деген тұрақты тіркес осыдан шыққан.
Әр ... ... ... жайлауы, күзеуі, көктеуі бөлек. Жалпақ
жаһан далада емін-еркін өмір сүрген ... осы ... ... бөлген. Шекараның шетіне әкелерін жерлеп, белгі қойған. Бірінің
өрісіне бірі малын жаймайды. Ру басы ... ... ... ... ... ... ... суық қысқанда қыстауға көшудің уақытын ауа-райын
болжайтын есепшісімен ақылдасып өзі ... жақ ... ... тізесімен
қақ бөліп, қарсыласының алдына тастайды. Бұнысы жығындымен дегені. Міне осы
жығындыдан кейін ру басы ... ... ... ... тек әр ұлттық сипатына ... адам ... ... ... да ... ... сипатталады
екен.
1.2 Ерлер тілінің жалпы сипаттамасы
«Ерлер – Марстан, әйелдер – ... ... ... ... Джон Грей ... мен ... ... түрлі планетадан пайда болған
деп жазады. Жерге қонған соң-ақ олар өз ... ... ... ... ... ... аталатын марсиандар іспен айналысқан,
қолөнерге жақын болған, сапқа тұрып соғысқан. Жазушының түпкі қорытынды ойы
– ертеде ерлердің заттар патшалығын басқарғандығы ... ... ... осы ... ... жыныстар арасында жалғасын тауып
келеді. Ер ... ... ... Отан қорғайды, отбасын асыраудың
қамымен жүреді.
Ерлердің қарым-қатынас кезінде ұстамдылық, сабырлылық, ... ... ... ... биік ... ... ... адамына әсер етудің рационалды әдісіне барады.
ерлер бір-бірімен ... ара ... ... Олар көп ... ... неге ... сезімдерге, басқа адамның күй-жайын түсініп, олармен
қарым-қатынастарға бара бермейді? Өйткені, ерлердің ми ... ... ... ... ... ... ... қиынға соғады.
Ерлердің көпсөзділікке аса беріле бермейтіндіктері ... ... ... ... ... ... әйелдерден ерекшеленіп отырады.
Ерлер әйелдерге қарағанда томаға тұйық өмір кешеді. Өздерінің ... ... ... ... қиындықтармен көп бөліскісі келмейді.
Ондай жағдайларды соңына ... ой ... ... ... шешуге
тырысады (19. 24.( .
Ерлердің психологиялық тұйықтығын ... ... ... ... сұрақ-жауап жүргізеді. Ерлерге қойылған сұрақтың бірі: «Сіз басқа
адамның өмірінде ... ... ... жеке басындағы шешімін таба
алмай жатқан мәселелерін тыңдағанды жақсы көресіз бе?» Бұл сұраққа көбісі:
«Тыңдағанды жек ... ... ... ... көңілін
қалдырмас үшін тыңдауға тырысамын,»– деп жауап берген. «Жоқ, тыңдамаймын »
дегендер де болған. Тек бір адам ғана «Иә, ... – деп ... ... Бұдан шығатын қорытынды – ерлер өз қиындықтарын басқа ... ... ... соң басқалардың да басынан өтіп жатқан қиын жағдайлары көп
қызықтыра ... ... де олар аяп, оны ... ... басқа жолына барғанды жөн көреді – кеңес ... ... ... ... қабылдай бермейді. Оны тек ... ... ... ... ... ер ... ғана іске асыруы мүмкін. Бірақ ерлер жеке
басыңызда болып жатқан қиындықтарды тыңдауға қызықпаса да ол сіздің ... ... ... ... ... сізді қалай жұбатудың жолын таба
алмай, тілдік әсер етудегі кедергілерге тіреледі. Немесе кейбір жағдайларда
ерлер қаталдыққа барып, ситуациядан ... ... ... адам өзі ... ... ... ... да, аяушылықты көп білдірмейді. Бұл жағдайлар
ерлер өмірінде ұл балаға ... ... ... ... Әйел ... ... аяса, ер адам бұл тәрбиені қате деп есептеп, қаталдыққа
барады. Қаталдықтың арқасында бала өзіндік өмір ... жеке ... ... ... ... көре алады деп ойлайды. Сондықтан ерлер арасында тілдік
қолданыста аяу, мүсіркеу, жаны ашу мағынасындағы ... ... ... деп айта ... ... ... ... болған іске өкінеді
немесе аяу сезімін іштен түйіп, сыртқа шығармайды.
Кейбір социологтардың дәлелдерінде ... ... ... ашу ... төмен болуы – олардың кәсібіне байланысты ... ... да ... ... ... ... ... ондағы
негізгі кейіпкерлер – ер адамдар. Халық оларға ... ... ... ... қорғау үшін ержүректілікті талап етеді. ал нағыз батыр болу үшін
жауыңды аяп, оған жаның ... ... ... ... ... ... ... Міне, осыдан барып қатыгездік, ... ... ... ... тұратын нағыз ерлердің типі бөлініп шығады.
Ерлердің психологиясындағы қатыгездіктің, ... ... тағы бір ...... ... колонияларда қылмыстық
мерзімдерін өтеп жатқандардың көбісі ер ... ... , ... ... социологиялық зерттеулер ерлердің
аяушылық, біреудің мұң-қайғысына немесе өзіне-өзі жаны ашып, біреуге мұңын
шағуда көрінетін ... ... ... ... ... Яғни мұндай
өзгешелік жыныстар арасындағы күнделікті қарым-қатынасында көрініс ... ... ... ... орай ... ... белгілі бір ситуациядан өзінше әсер алып, одан өз
болмыстарына сай ... ... Олар ... ... кекету,
ренжісу, ашулану кездерінде жиі байқалады. Белгілі бір ситуацияға ... ... ер ... ... ... агрессивтілік (боғауыз сөздерді
айтады) білдіреді немесе күш көрсетеді (20. 37.( ... ... ... ... ... табуға болады.
Мектеп жасына дейінгі, балабақшадағы тәрбиеленуші ұл балаларды ... ... кек ... ... кез келген затты күшпен бұзуға
бейімділігін, жауласушылық, өшпенділік, төбелескіш ... ... ... (күш көрсету және вербалды) көрсете алмаған
жағдайда, ... ... ... ... бұл ... ... әсер етеді, ашулану процесі тез қайта қоймай, көпке
дейін ... ... ... ... күш көрсету – мақсатқа
жетудің амалы, негізгі құралы болып есептеледі. Өйткені ашуланған сәттерде
ерлер ішкі сезімдерін ... ... ... жеткізе алмайды. Мұндай
процесте ерлер ... қол ... ... күш ... ... көп қолданады.
Ашуланудың тағы бір сәттерінде ерлердің боғауыз ... ... ... ... ... ... ... сәттері болады.
Ер адамдардың сөз таппай, сөйлемей, іштен тыну ... тек ... ... ... да, ... да, қапы қалғанда да ... ... ... ... ... ... (қайғы, қасірет, өкініш, т.б.) мұңмен
немесе көзіне жас ала отырып, ... ... ... ... ... ... ... алмағандықтан, олар кейде сөйлемей, үнсіз отырып
алады. Егер олардан не болғанын ... ... ... ... ... ... жеткізе алмайды, олар «мен ренжідім» немесе «мен
өзімді жалғыз қалғандай сезінемін» сияқты сезімге ... сөз ... тілі ... ... тілі олар үшін шет тілі ... қытай
иероглифындай. Немесе үйлеріне кешігіп келгенде әйелдері шешендікпен ұрыса
бастағанда, кешігіп келгендегі себебін ... ... те ... ... ... ... сөз ... таңдай алмай жаңылысады.
Осындай қиын ... ... ... ... ... ... ... қалатын кездері жиі болатын құбылыс.
Ерлердің мінез-құлқындағы ерекшеліктеріне орай сөйлеу тілінде де ... ... ... ... ... қатары бар. Ашуланғанда
күш көрсете отырып «быт-шытыңды шығарамын», «қан жалатамын», «өлтіремін»,
«көрсетемін» және т.б. деп ... бала ... ... болуы керек екенін білуі тиіс. Қорықса да
өзінің әлсіз жақтарын жасыра білу – ... ... ... тиімді әдісі.
Ерлердің мұндай өмір сүру стилі барлық жас ... ... ... ... кез ... қатерлі іске қарсы тұруымен ерекшеленеді.
Ерлерде өзін әлсіз етіп көрсетіп қоймайын дейтін қорқыныш болады. Бұл
кейде оларды өзінің мінезінен ауытқытып, қатал, ... ... ... етеді.
Бұндай ықпал ерлердің мінезінің қалыптасуына көмектеседі.Бірақ оның да кері
әсері болады. ... ... ... ... пен жақындық,
мейірімділіктен алшақ кетуіне ықпал ... Олар ... ... өзін күшті қылып көрсеткісі келіп, батырлықты – ... ...... табандылықты – қатыгездікпен ... Осы ... ... де ... ... ... күш ... дөрекілікке де барады (21. 45.(.
р адамдардың сөйлемей, сезімдерін іште тұншықтыру процесі оларды жүрек
ауруына, сондай-ақ ішімдік пен ... де ... Ер ... ... сөйлемей қою қасиетін ... ... ... ... ... төнетін қауіптен сақтануы келелі ... ... ... ... ... ... ашу ... кекалу
процесін, өштесу, күш көрсету әрекеттерін тек психология саласында ғана
емес, психолингвистикада да ... ... ... ... да ... ерекшелігіне орай
ерлердің қатты ашуланғанда, ренжігенде, күйігінде айтатын өз сөйлеу тілі
ерекшеленеді.
Қорыта ... ... ... ... ... күш көрсетуі тек
қазіргі заманғы ерлердің психологиясында ... жаңа ... ... ... ... келе жатқан тәрбиенің әсері екенін айтқымыз келеді.
Бұл қасиет қанмен, дәстүрмен сіңіскендіктен, сөз қолдану барысында ... ... ... ... дәлел бола алады.
Жыныстық ерекшелікті білдіретін тілдік қатардың бірі – инвективтік лексика.
Инвектив (көне латын ... ... ... ... ... сөз): ... ... 2) қахарлы хат; 3) балағат сөз; мағыналарын береді. Біздің
қарастырып отырған объектіміз – ... сөз, ... ... ... инвективтік лексика ертеден қалыптасқан. Кең байтақ далада
көшпенділікпен күн ... мал ... дала ... айналысқан
халқымызға ішкі эмоциясын сыртқа шығару үшін инвективті лексиканың ... ... ... ... ... ... ерлік қарсы тұру
қасиетін көрсету мақсатында жұмсалып отырды. Жұмыстың ауыр ... ... қиын ... ғана ... ... өшіккенде
есе қайтару, кекалу мақсатында айтылды. ... ... ... ... ... ... кең тараған.
Қазақ тіліндегі инвективтің кең тараған түрі – ... ... ... ... ... ... жалпы ерлердің сөйлеу
әрекетінде жиі кездеседі.
Ерлер қолданысындағы инвективтердің ішінде ... ... ... ... ... ... Олар ... ерлерге қарай
бағытталады және туыстарымен қатыстырылған бұзу мағынасындағы сөздерден
тұрады.
“Ана” сөзі түрлі анайы баяндауыштармен ... ... ... ... қатар, қазақ мәдениетінде әке мен ... ... ... ... мәні өте ... Бұл біздің менталитетімізде, балаға
тәрбие беру дәстүрімізде әке мен атаның орнының жоғары ... Әке ... ... ... ... ... сақтаушысы, қамқоршысы ретінде
бағаланған.
Инвективтік лексикада туыстық қатынасты білдіретін сөздер мен адамның
жыныстық ... ... ... қатарлар, жан-жануар,
жәндіктердің ... (ит, ... ... т.б.) ... ... ... байланысты дөрекі сөздерді Г. ... ... ... ... ... инвективтік лексика және қарапайым
инвективтік лексика (яғни, дөрекілік мәні төмен лексика). ... ... ... ... ... дене ... түрі ... ... ... ... ... жеке адам үшін мәні зор ... Сондықтан анаға, қарындасқа, әкеге,
атаға қатыстырыла айтылған боғауыз сөздің дөркілік мәні өте күшті[6.17.].
Кейбір ер адамдар тілінде дөрекі ... жиі ... ... ... ... ... кез ... ситуацияда, мейлі ол
қуанғанда да, күрсінгенде, қиялдағанда немесе таңқалғанда да айтыла береді.
Бұл жерде ... сөз тек ... ... емес, дос-жарандардың
арасында әзілдесіп, қалжыңдасқанда қызмет ... Бұл ... ... қарым-қатынаста серіктесіне ешқандай өкпе-наз тудырмайды. Мысалы:
Әліпбек сұрағанын екі қылмай жүгіріп барып айырды әкелді.
– Әй, маладес, енеңді ұрайын! Жігіт ... ... ... ... ме (Ә.Балғожин).
Ал, мақсатсыз айтылатын инвективтік ... тек бір ... ғана ... кез ... ... ... ... алысу
мақсатында, эмоциясыз сөз құралы ретінде айтыла береді. Бұл ерлер арасында
жиі кездесетін ... ... ... әсер ету үшін,
серіктесініңсенімне кіріп, қарым-қатынас жағдайын жақсарту амалында ... ... ... ... бір ... айтыла беретін инвективтік лексика
барлық жергілікті орындарда қолданылады десек ... ... ... ерлері
тіліндегі инвективтік лексиканың айтылуы ... ... ... адамның жеке интеллектісіне, өскен ортасына
байланысты. Қала және ... ... және кіші ер ... ... ... ... кезі де ... Қала дәстүрімен тәрбиеленген ер жігіт өз
өскен ортасында, ... ... ... шек ... арасында әңгімен барысында бұл ... ... ... Бұл инвективтік материал өзінің әріптесімен қарым-қатынаста
әңгіменің шырайын ... ... ... ... ... ... ... халқы үшін инвективтік лексиканың қызметі зор. Ол біздің
ұлттық ... ... ... білдіреді. Қазақ тіліндегі
инвективтік лексика ерлер арасында қарым-қатынасты нығайта отырып, кейбір
сәттерде дөрекілік мәнін ... ... ... ... бір ... келтірейік:
Шойтық нағашым өте байқампаз кісі еді. Таңертең сауын ... ... желі ... шыға ... үлкендерді де жеті атасынан бір-ақ
сыдыртады. “Өңкей әкеңді” деп ... ... ... ... ... ... ... кек көрмейді. Балдызының айғайын естігенде, менің әкем: –
Шойтыққа ренжуге болмайды, үйткені оның ... зіл жоқ. Бір ... ... ... ... ... (Қ.Жұмаділ).
Қазақ ерлерінің тіліндегі бұл лексиканың түрі тек қарсыласынан өшін
алу, кегңн қайтару ... ғана ... Оның ... ... орны ... ... ... сырттан байқаған адамға тұрпайы
естілгенімен, ерлердің арасында ... ... ... ... ... ... ретінде айтылады. Осындай сипатымен қазақ ерлері
тіліндегі инвективтік ... ... ... тіліндегі инвективтерден
ерекшеленеді.
Осылайша, сөйлеушінің жынысы мен сөйлеу тілі бір-бірімен тікелей
байланыстылығына ... ... ... да ... ... ... пен ... қарым-қатынасы тілде түрлі аспектіде
бейнеленеді. Сол аспектінің негізгі түрі – объектіні бағалау. ... ... ... бағалауыштық мағына береді. Объектінің құндылығын
анықтау үшін алдымен сын есімдер ... ... ... ... ... ... ... қуанды) қолданылады. Сонымен қатар көңіл-күйге
байланысты одағай ... де (қап, ... ... ... ... ие болады.
Ерлер қолданысында көңіл-күйге байланысты айтылатын одағайлардың аны
өте көп және олар ... ... ... Олар ... ... ... ... құбылмалы болады. Бір одағайдың түрі түрлі көңіл-күйге
қатысты, орындары ауысып, құбылмалы болып келеді, көп ... ... ... қай ... ... ... ... қарай
ажырата аламыз.
Ерлердің қызығушылығына қарай одағайлар да туып отырады. Мәселен,
әйелдерге қарағанда ер адамдар ... ... ат ... ... көп тамашалайды. Бұл өнердің түрлері ерлерді серпілтіп, ерекше бір
күйге түсіреді, сезімдеріне әсер етеді. Осыған орай, сол бір ... ... ... ... өз эмоцияларын, ризашылықтарын, таңырқау, ... осы ... ... арқылы қатты дауыспен, айқайлай отырып, серпіліп
айтады. Әйелдер мұндай одағайларды көп қолдана бермейді.
Ерлер қолданысында көп кездесетін ... түрі – ... ... ақындарға, әншілерге, палуандарға арналып әдейі
қолданылатын ... ... ... “– ... ерім”, “– Уай, батырым”,
“– Соқ-соқ” одағайлары күресушілерге күш, әсер беру мақсатында ... ... ... ... да әсер ете ... ... ... орындары ауысып келіп, әнші ақындарды қоштау үшін де ... ... ... кейбір одағайлар түрлі сәттерде, түрлі ... ... ... ... ... ... қоштап немесе қуанғанда
айтылады. Ал ризи болғанда ақсақалдар тарапынан бұл ... ... бата ... ... ... айтылу мақсатына қарай ауысп келеді. Кейбір
одағайлардың түрі ... ... ... ... ... ... жүйрік жылқығағ
қыранға, палуанға арнап айтылып, ауысып отырады. ... ... ... оң баға ... ... Ондай ерлер тілінде жиі кездесетін
бағалауыштық одағайлардың бірі – ... ...... Бұл ... емес, жігер, күш-қайрат беретін сөздер болғандықтан көтеріңкі дауыспен
екпін бере айтылады. Мұнәы айтушылар ... ... ... ... объектіге риза болмай бұйыру, басу айту
мағынасында ... ... ... жиі ... Бұл ... ... ауыз
әдебиеті мұраларында көптеп кездестіреміз.
Сонымен, ерлердің белгілі бір ситуацияға қарай ... ... ... ... дыбысталып шығуына бірінші себеп –
ерлердің қызығушылығына ... ... ... ат ... ... ... – ерлер мен әйелдердің сөйлеу этикеті, елдің алдында өзін-өзі
ұстау тәртібінің бұзылмауы. Мәселен ер ... ел ... ... ... ... ... бұл ұят ... болып есептеледі. Ал ... “Уа ... деп ... бұл ... ... қолданысында дөрекілеу
естіледі. Бұлай сөйлейтін әйелдерді дөрекі, “еркек мінезді” деп айыптайды.
Жалпы, біз, тек ... ... ... деп ... құқымыз жоқ.
Себебі, одағайлардың арнайы жыныстар арасында ... тиіс ... ... жоқ. Бұл ... ... таңдау, ойын, көңіл-күйін жеткізе алу
қабілетіне қатысты болатын құбылыс деп ... ... де ... ... бір ... түрін сөйлеу қабілетіне қарай таңдайды
екен.
Ерлер әйелдерден тек тұлға, ... ... ... ... олар әр түрлі ойлайды, өзіндік ... ... сөз ... ... ... болған оқиғаны нақты және уақытты үнемдеу үшін
қысқа жеткізуге тырысады.
Әңгіме барысында ерлер көзге тура ... ... ... ... негіз ретінде “әңгіме”, сюжетті әңгімелеу,
болған жағдайды баяндау қызмет етеді. Ерлер арасындағы ... ... ... ... ... ... отырады [7.17.].
Қорыта келе айтарымыз, ерлер ойын жеткізуде де, елдің көңілін өзіне
баулуда да ... ... ... ... ... ... Бұл – ерлердің
жыныстық ерекшеліктеріне орай ... ... ... халық ауыз әдебиетіндегі ерлер тілінің ерекшеліктері
Халқымыздың дамып, өзгеріп, талай-талай белестерден ... ... ... де, ... да ... ... Ондай
өзгерістерді атадан балаға мұра болып қалып отырған салт-дәстүрлерден, ауыз
әдебиетінен байқаймыз.
Ауыз әдебиетінің бірнеше ... бар. ... бірі — ...... әдебиетші М.Ғабдуллин “Қазақ халқының ауыз әдебиеті” [35].
Дейтін ... ауыз ... ... ... ... ... ... 4 топқа бөліп көрсетеді:
1. Төрт түлік мал, еңбек кәсіп жайындағы: аңшылық жайлы, наурыз
туралы, өтірік өлең, бесік жыры, жаңылтпаштар.
2. Үйлену ... ... той ... ... жұбату, сыңсу,
беташар.
3. Діни ұғымдарға байланысты: бәдік, арбау, жолбарыну, бақсы,
сарыны, жарапаздан.
4. ... ... ... ... ... ... ... берілген төрт топтағы тұрмыс-салт жырларының ішіндегі беташарды, той
бастарды, жубатуды тек ер адамдар ғана ... ... ... ... тек ... ... болып келеді. Мәселен, төрт түлік малға
қатысты ... ... ... ... ... баба”, “Шекшек ата”, өлеңдерінің
қай-қайсысын алсақ та еркек ... ... ... Мұны ол ... ... ... ... ата (ерлерге қатысты) сөздерінен де көруге
болады.
Фольклорлық ... ... — аңыз ... Әуел ... тарихта
болған, келе-келе халықтың ауызша айтатын аңыздарына айналған. Алдар көсе,
Қожанасыр, Майқы би, Аяз би, Жиренше, Асанқайғы, Қорқыт баба ... ... Әнет қ баба ... ... образдардың айналасында неше алуан
қызықты салт ертегілері бар [36]. Бәрінде де ... ... ер ... ... ... тіліне қатысты сөздер өте көп және бұл ... ... ... Олай ... осы ... ... ... ерлердің орнын, рөлін анық байқай аламыз. ... ... елге ... ... тек ... ... беріледі.
Қазақтың тек ЕР БАЛАҒА қатысты салтының бірі — сүндет той. Бұл салт-
дәстүр қазақтарға ислам діні арқылы ... 5-7 жас ... ер ... ... ... ... чай ... ат шаптырады. Онда
сүндетке отырғызылған балаға арналып, өлең ... ... ... білдіріп “ер болып өс, ылғи да астарыңда жақсы атың болсын” деп
батасын беріп, арнайы дайындаған атқа ... ... ... дана ... ... еске ... ... Өйткені “ер қанаты — ... ер ... ... ат, тұлпарымен көрікті.
Талапты жас жігіттер сөзге шешен қариялардан бата алып, өнер-білім
үйренуді өздеріне ... ... ... атын ерттеп, қасына еріп, ... ... ... ... ... одан ... алып, ұстаз тұтқан,
адамына әрқашан ... ... ... ... сұрап, құрметтеп тұруды
ұмытпаған. Мұның өзі жастарға, оқу білім болмаса да, сана білімін үйренетін
шешендік өнер ... ... [37]. Осы ... да арнайы қоғамдық ортаға тән
ерлер тілі қалыптасқан.
Халқымызда “ер тұлғалы”, “азаматшылық жасау”, “ер жүрек”, ... т.б. ... ... жиі ... Бұл ... ... марапаттау, мәртебесін, даңқын асыру мақсатында қолданылады. Тілдік
нормада “әйел тектес”, “әйел дауысты”, “әйел мінезді” сияқты қолданыстар да
жиі ... Бұл ... ... ... ... ... қоры бай ауыз әдебиетінде ерлікті, батырлықты дәріптейтін
мақал-мәтелдер көптеп кездеседі. ... ... ... ...... анасы, ел — ердің анасы , “Ат аналып ... ... ... елін ... “Ит ... жеріне, жігіт туған жеріне”, “Ат басына күн
туса, ауыздығымен су ішер, ер басына күн туса, етігімен су ... ... ... ат биеден туады”, “Аты аталмаған жігіттен, аты аталған төбе
артық”, ... ... ... ... ... ... батыр қосар”, “Ер бір өледі,
қорқақ мың өледі”, “Қара бет ... ... ... ... ... артық”,
“Ата көрген оқ жанар”, “Ерді ... ... ... ... ... ... ер ... көлінен безген қаз оңбас”, “Ер жігіт елі ... ел үшін ... “Ел — ... ... ер — ... ... ... басына нелер келіп, нелер кетпес”, “Ер ... гүл ... ... ердің қолын байлар”, “Жүк ауырын нар көтереді, ел ... ... ... ... ... ... ерін елінің тағдырынан
бөліп жармай, ерді ел намысын қорғар батыр деп қорғанын, әйелді оның ... ... ... сақтаушы, бақыты деп қарағанын аңғарамыз.
Ру да, тайпа да ... ... ... би ... Баймағамбет ауылы,
Байбөрінің елі) аталған.
Осы тұрғыдан алып қарағанда ер адам тілінің ... ... ... ... ... ... ... т.б. факторлардың әсері арқылы
көрініс табады.
Сондай-ақ, ауыз әдебиеті үлгілерінде “Жігіт адам шоқ ... ... жоқ ... ... тұншығып өлсін, ұл жұлқынып өлсін”, “Еркек
дауысты қатында ұят ... ... ... ... қуат ... және ... көптеп кездеседі.
Ертеден қазақ қалқында ер баланы тәрбиелеуде әкенің рөлі ерекше
болған. Әке ... ... бар ... естіп білген билімін түгел үйретуге
тырысқан. Ал әр ұл өз тарапынан әкеге еліктеп, одан ... ... ... үшін ... заң болғандықтан, өз үйін “ана ... ... ... деп ... ... ... ... — ұл болады, құлқының қамын ойлаған —
құл болады” — ... ... ... қажырлыққа,
қайраттылыққа, қайсарлыққа, сыр бермес бір-беткейлік намысқойлыққа,
ержүректілікке, батырлыққа, ... ... ... ... ... ... әдебиетінің бір саласы — халық өлеңдері — қазақ өмірінің
өткендегі шындық ... ... ... ... ... ... тіршілігінен туған жанр. Тұрмыс-салт өлеңдері ... өзге ... ... көп түрлі, көп салалы жанр.
Тұрмыс-салтқа қатысты шығарманың бірі — БЕТАШАР. Бұл ... тек ... ... Жаңадан түскен келіннің бетін ашу — беташар салты ... — өлең ... ... таныстыру. Беташарды қазақтарда әр уақытта
ерлер ғана айтқан. Бетін ашушы жігіт домбырамен ... айта ... ... ... ... ... елді өзіне баурап алуы
керек. Ол беташардың сөзін өлеңмен ұйқастырып айтуы үшін бар ... ... Оның ... ... халық той-томалақта болашақта да беташарда айтуды
сол ар адамға ... Ер ... жеті өнер де өз ... ... ... ... ақыл ... жоғары екендігін білдіретін ер-
азаматтардың тіліндегі бір сәті.
Ұзатылған қыздың тойында айтылған ТОЙБАСТАР-ды да тек ер адам ... ... ... ... — той ... ... үйдің ұзақтылатын қызына
“құтты болсын” айту, жақсы тілек білдіру, ... ... ... ұзатылып бара жатқан қызға ақыл-өсиет ... ... деп ... ЖҰБАТУ-ды тек ер адам, ауыл ағасы ... ... ... ... жылама
Көзіңнің жасын бұлама.
Ұл бол тусаң әуелден
Сені мұндай қыла ма!
Жұбату өлеңдері ұзатылып бара жатқан қыздың көңіліндегі қайғы-зарды
жуып-шаю ... ... ... ... ... жерінде атқаратын
міндетін мінез-құлқы қандай болу керектігін насихаттаған. Сондықтан да мұны
елге ... ауыл ... ... ... бір ... — ішкі ... қайғысын ақтара
алмайтындығы. Бұл қасиет халқымыздың ата-бабаларымыздан келе ... ... Бұны қаза ... ... ... ... мен әйелдердің
іс-әрекетінен көруге болады. Қаза ... ... ... ... ... — аза ... ... түсетін, қайғыны басатын, қазаға аса лайықты
қаралы салттың бірегей түрі. Жоқтауды әйелдер ғана айтады. Ал ... ... атын атап ... ... Ерлерге қаза кезінде әйелдер сияқты жоқтау
айтып, көп жылай беру ерсі болады. Сондықтан ... ... ... ... ... біз ... қаза кезінде әйелдер сияқты жоқтау ... ... ... ... деген ойдан аулақ болуымыз керек. Ішкі жан-
дүниесін ауыр сәттерде сыртқы шығармай, ер адамдардың атына лайық азаматтық
қасиетін сақтап ... ... тек ... ... ... ғана әсері емес, ауыз әдебиеті арқылы жеткен, халқымыздың салт-
дәстүрлерімен беріліп, келе жатқан ... ... ... ... ... ... да жыныс
арасындағы сөйлеу ерекшеліктерінің ізі жатыр. Мәселен, Батаны халқымыз жиын-
отырыстарда ... ... Бұл ... әлі ... ... сол
қалпымен ерлердің қолданысында келеді. Бата — қазақ ... ... ... ... ... Алладан сұрап алған үкім, уағда, жақсы тілек айтылады.
Әдетте батаны ақыл тоқтатқан, елге құрметті қария береді.
Болмаса көптің рұқсатымен, ... ... да ... жөні бар, ... ... ... ... болады. Батаны ер адамдар ойлап тауып отырған.
Мысалы, ел аузында осы күнге дейін ... ... ... Төле ... ... ... ... Сүйінбайдың батасы, Жамбылдың батасы,
Асаубайдың батасы т.б. айтылып келеді.
Үй баласы ма деп едім,
Ел баласы ... ... ... ... ... таңы бол,
Маңдайдағы бағы бол, — деп төрдегі би Төле биге бата ... ... ... ... ел ... аса ... ... киелі кейуана болмаса,
ЕРЛЕР отырғанда еш ... ... бата ... ... ... ес білетін, сөз білетін ер бола болса — батаны сол ... ... ... ... айқасқанда ер-азаматтарға күш, жігер, қайрат
берген, жауға деген өшпенділігін өршітіп, қанын қыздырған ҰРАН ... ... ... ... ... ... орны бар. Ұран
сөзінің көмегімен ... ... ел, жер ... ... ... ... Бұл ... тілдік қолданыста қызмет
етпегенімен, ежелгі аталарымыздың ... ... ... ... күш-
жігер, қайрат беріп, елді бастайтын қасиетті сөзі ... тіл ... ... қатар, халық ауыз әдебиеті үлгілерінің өзге нұсқаларында ... ... ... ... ... бай ... ... Мысалы, “Ер
едіге” жырында мынадай жолдар кездеседі: ... ... бір ... ит, ... бірі табады, би деген ақсарағат ілуде бір-ақ қатын табады, “Екі
қылыш бір қынға ... екі ... бір ... сыймайды”, сонымен қатар:
“Тексіз иең Тоқтамыс”,
Енді еңкейіп барманды.
Өкпе пәни сөзімді,
Көктен оғым ... ... ... ... ... боп атқа ... соң,
Бір жол алып жүрген соң,
Қатындай болып қайтпанды (“Ер Едіге”).
Қазақ ... “ер ... ... ... ... ... мадақтау
сөздері тек ЕРЛЕРГЕ қаратылмай, әйелдерге де мадақтау сөз ретінде, оның ... ... ... ... ... Керісінше “Сен әйелсің”
деп ЕРЛЕРГЕ қарата мадақтау сөзі айтылмайды. Оны айтса, онда ер-азаматтың
намысына ... оны ... Ауыз ... ... ... батырлық
жырларда ер адамдардың намысын жерге ... үшін оған ... ... ... деп ... қорлайтын сөздер кездеседі:
“Қатынға ақыл салған соң”,
Қатынның тілін алған соң,
Неше батыр болса да,
Басында билік жоқ ... ... ...... емей немене?! (Қобыланды батыр).
Өйткені қазақ әйел затының ішінде қатынды төмендеу қойған. “Ер азамат
берген сертінде туруы тиіс, тұрмаса — қатын”, ... ... ... ... ... ... деген.
Қазақтың көшпелі өмірі мен ұлттық тұрмыс ерекшеліктері тудырған мінез-
құлқына сай ерлердің сөйлеу ерекшеліктері, ... ауыз ... ... Онда ер ... ... батыр болып келеді [39].
“Алпамыс ойнауға бала таба алмай, жалаңдап келе жатып, бір ... ... ... қасында ұйықтап жатқан баланы көріп: “Ей, бала, тұр
ойнаймыз” деп түртіп қалса, бала оны көтере алмай өліп ... ... ... ... ... болып тиеді.
Еті түгіл баланың
Терісіне кірмеді” (“Алпамыс батыр”) деген сияқты сөздері ерлер көп
қолданады.
Батырлық жырларда ел ... ... ... жасалған
ерлердің нақты тұлғалары мол. Ерлер бейнесі (Алпамыс, Қобыланды, Ер Тарғын,
Едіге, ... ... т.б.) әр қилы ... ... ... ... Мәселен, Қобыланды тоқталсақ:
Алты жасқа келгенде
Арыстан туған Қоблан
Қазнадан қамқа киеді.
“Өзі алты жасында,
Тобылғы торы ат ... ... ... соңында…” (Қобыланды батыр) яғни ер жігітке тән
батырлық, серілік, аңшылық мінездер мен жүйрік ат ... құс ... ... т.б. ... көрінісі қазақ жігітінің гендерлік бейнесін
жинақтап көрсеткен.
Ер адамдар сөйлегенде қарапайым қаратпа ... ... ... ... ... қатынастағы адамының соңына, сипатына тұрпатына,
мініне, мінез-құлқына, деке ерекшеліктеріне қарай да ... ... ... ... т.б. қаратпасы ертеде ... ... ... ... ... ... құрмет көрсету үшін айтылған:
— Ау, батыр –ау.
Төлеген үшінші рет айтқанда ғана Ақтан батыр басын көтерді
(Ақсауыт).
Басқа адамдардың көңілін аудару үшін — Уа, — Ей, — Уай, — Ой ... ... ... ... ... Бұл одағайлар ертеде жалпы
халыққа қаратылып сөйлегенде Би, ХАН, батырлардың ... ... ... Уа, ... құс ұшса ... ... ... тұяғы тиетін, ат арқасы
қиян қашық жерден келіп отырсыңдар, осы аттың күші қай ...... би ... ... ... ... психологиялық қарым-қатынастағы орнату
үшін де бұл одағайдың орны ерекше болған:
— Уай, батырым,ай келдің бе, Уа, ... шық! — деп ... ... де ... жалпы және жалқы есімдерге — ақа, —аға, ... ... -қа, -ке ... ... Бұл ... ... өзі ... толық түріне тікелей тіркеспей соңғы дыбысы я соңғы бір немесе
бірнеше буыны түсіріліп ... ... да, ... жасы ... ... дос ... ... кездесетін бұл қосымшалар ... ... ... ... ... Шығу ... үңілсек,
Орта Азияда аха сөзі аса көрнекті, зейінді, адал, мейірімді адамдарына есім
болып тағылады екен. ... ... ... ... ... да ... аталған. Аха деген сөз Орта Азияда кіші Азияға тарайды [40].
Қазақ тілінде, оның ішінде ауыз әдебиеті үлгілерінде бұл сөз ... ... ... жасы ... ер ... ... тіркеліп
айтылады.
— Е-е, Досекемнің көзі Боз ... ... екен ғой. Әй, ... алып
кел менің “Бозжорғамды, деп Балқожа би баласына ақырып қалады” (Досбол би).
Халқымыздың ер-азаматқа тән қасиеттерді ... де ... ... беру ... ... ... “Ер — бір сөзді”, “Ер айтпас
— айтса қайтпас”, “Ер екі сөйлемейді”. Бұл мақалдардың астарында әрбір ... ... ... ... ... ... ... сөзінде тұрмауы
өліммен тең дейтін ұғымдар жатады:
— “Ер ... екі ...... ... ... ... (Қобыланды батыр).
— “Өтірік болса арызым, мінекей, сізге жанымыз” (“Билер сөзі”).
“Намыссыз еркекті ... ... деп ... ... сөзі ... ... үлкен рөл атқарады. “Намысты қолдан бермейді”,
“Намысты ту ғып ұстайды”, “Намысқой жігіт” ... ... ... ... ер-
жігіттік қасиетті азаматтың кейпін береді. Мысалы: Атының жүрісіне ... ... ... ғана тілек етті.
“Екеуміздің осы бүгін намысты ... ... ... жоқ. ... ... қорқып үйінде бұғып қалды” деп қорғап кеткен кешегі көп
қияттың шаңына көміліп, тағы да мысалды ... ... ... Олай ... кәне, тыңдап көрейік, — дейді Қоңтәжі мысқыл үнмен.
Сол-ақ екен, Қазыбек ... ... елі, мал ... елміз,
“Жау аяғына басылмаған елміз”.
Дұшпан аяғына жаншылмаған елміз,
Басымыздан НАМЫСТЫ асырмаған елміз (Билер сөзі).
“Ерді ... ... ... ... ту ғып ... ... ... секілді сөздерді келтіре отырып, өздерінің ер-жүректілігін, ... ... ... ... ұлттық тәрбиесімен сіңген ... ... ... ... де ... беріп отырған.
2.2 Ерлер тіліндегі бейвербалды амалдар
“Әдебиет — өмір айнасы” демекші, ... ... ... ... ... ... ... өмір кешіп, мал бағумен
арқылы айналысқан қазақ халқының рухани-мәдени мұрасы ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... келе жатқан, ауыз әдебиеті
үлгілері негізінде бүгінге жеткен әдет-ғұрып, дағдасында ... ... ... көп ... ... ... сезімді, көңіл-
күйді, іс-қимылды, ойды, сөзді тауыспай-ақ ыммен, ишарамен, ... ... ... ... ... және оны дәл ... ойлы,
қызықты әрі ұғымдар бар. Мұны әдет-ғұрып ишарасы дейді. ... ... ... ... деп халықтың өзі айтқандай бұл ишаралар айтпай-ақ түсінікті
жайлар еді. ... тек ... ... жағы ғана емес сонымен бірген, жас
ұрпақ, адам тәрбиесіне де ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік немесе сезімдік әдет-ғұрыптарының мәніне
терең үңіліп қарап, сырын, ашатын болсақ одан ... ... ... ... ... ... ... психологиясында көп
салалы істің елеулі ... ... көз ... ... ... ... ... күшпен, ірі іс-қимылмен немесе пәтуәлі сөзбен ғана емес,
бет ... дене ... ... ... ... ... ... бітіре салатын болған [22].
Осындай ата-бабаларымыздың өмірінде қарым-қатынаста ... ... тек ... ... ... ... ... әуелі тізіп оларға
түсінік беріп өткен жөн болар.
БӨРКІН АСПАНҒА АТУ — қатты қуану, шаттану дағдысы.
АРҚАҒА ҚАҒУ — риза ... ... ... ... ... ... “жарайсың! деген сөздердің орнына қолданылатын
алғыс белгісі.
БІЗ ШАНШАР — ... ... ... өтініш, елшілік хабар. Ақсақал,
қарасақалы аралас бір топ ЕР АДАМ қызы бар үйге түсе ... ... ... айтпайды, қонақасын ішкеннен кейін үн-түнсіз аттанып
кетеді. Үй иесі дереу көрпе, текеметтің астын қараса шаншулы ... ... неге ... енді ... ... ҚОЛЫН ҚОЮ — айыпталу, тұтқын болудың айғағы.
ЖҰДЫРЫҚ ТҮЮ — “көресіні көрсетемін” деген күш, сес көрсетудің ... ... ...... ... Бір іске ынталана кіріскенде
алақанға түкіріп ... әдет ... ...... ... ... да бұл біреудің орынсыз іс-
әрекетіне қарсы ерлер тарапынан лайықты “жауап”. ... ... ... малын, затын талап етсе, оған ұрысып таласпай-ақ “аларсың мынаны”
деп саусағының ... ... ... ... ... білдіретін
болған. Мұндай қарсылықты тоққойып артық немесе бұтын көрсету арқылы да
сездіреді. Бұл еркектерге тән ... СОҒУ — ... ... ... ... ... Бұл әдетті
жауын жеңген батырлар, ... ... ... көп ... ... ... ... жоқ.
ЖЕЛКЕ ҚАСУ — қолдан келер қайрат амалы жоқ ... ... ...... өкпелеу, “не болсаң, ол бол дегендей көңілі
қалған, жәбірленген ер кісінің ... ...... ... таным-түсінігінде бұл әдеттің
бірнеше мән-мағынасы, ұғымы, нышаны бар. ...... бар, ... ... ... — “тоқта, тоқтат, жетер” деген. Үшінші — ... ... ...... ер ... ... ... зәбірі
немесе күш көрсетуі десе де болады. Мұның арты ... ... ... ... ... жауласуға да апарып соқтырған.
Махамбет ақынның “туырлығын тілгелеп, ... ... деп ... ... ... кек ... да ... батыл қимылдың көрінісі жатыр.
ТӨБЕСІНЕ ҚОЛЫН ҚОЙЫП ШЫҒУ — Ел ... ... бел ... ер ... ... екі ... ... шығады. Бұл сирек көрініс “енді сендерді
желкемнің шұқыры көрсін”, “көрмеймін”, “келмеймін” деген ауыр ... ... ... ел ... көңілі қалып безіп кеткендер болған. Мысалы, “Қалқаман —
мамыр” дастанындағы Қалқаман өзін оққа байлаған ел-жұртынан осылай кеткен.
ТІЗЕ БҮГУ — ... ... ... ... жолы бар. ... — бір
үйге келген ер адамның отырмаса да, шаңыраққа құрмет көрсетіп тізе ...... ... бата тілегенде, батырдан мұраға қару-жарақ
алғанда тізе ... ...... ... жеңілген дұшпанның тізе бүгуі.
ҚҰЙРЫҒЫН ЖЕРГЕ ТҮЮ — ... ... өз ... ... ... өзіне қиянат- жасаған дұшпандарының бақытсыздыққа болмаса
қолайсыз жағдайға ұшырағанын көргенде, естігенде жәбірленуші ер ... сол ... ... ... ... деп құйрығын жерге түйіп, есесі
қайтқандай табалап қуанады екен.
ҚАМШЫ ТАСТАУ — Бұл ... ... әдет ... жолы ... мен ... ... жас ... дау-шар кезінде сөз сұраған
белгілі ғұрпы. Мұны төбе би бақылап отырып, сөз кезегін береді.
ҚАМШЫНЫ КЕУДЕГЕ ...... Ер ... ... ... ұстаған
күйі кеуде тұсына әкеліп, сәл тұруы.
ҚАМШЫ СІЛТЕУ — өзіне-өзі ... ... ... ... немқұрайдылық
таныту қолын жоғары көтеріп, қамшыны әлдебіреуге ... ... ...... ... мен ... ... сығымдай
ұстап, қолды жоғары көтеріңкіреп, әлдекімдерге нұсқағандай қимыл жасау. Бұл
әлдекімге кіжіну, күш көрсетуді білдіреді.
ШАЛҚАЙЫП ОТЫРУ — ... ... ... ... шалқайып отыру. Бәрінің
айтылып болғанын, әңгіменің таусылғанын білдіреді.
БАТА БЕРУ — (ас қайыру) — екі ... ... ... ... ... ... ... қарай иекке дейін сипалай жүргізіп өту.
МҰРТЫНАН КҮЛУ — бұл жақ ... ... жай, ... ғана ... Бұл — ... ... мұқатуды білдіреді.
САҚАЛЫН ШОШАЙТУ — кеудені көтеріп, басты ... ... ... кһтерілуі. Таңырқау, таңдануды аңғартады.
ҚҰШАҒЫН ЖАЮ — екі қолын екі жаққа жайып жіберу, құшағын ашу. Қуану,
қатты толқу, ... ... ... ... ... бас ию ... ... береді. Қос қолдың алақанын бірінің үстіне бірін салып
кеудеге қойып, басын ... ... ... ... Ер ... ... тымағын шешіп,
қолға алып оңға-солға, алға-артқа қозғап, қимыл жасауы. Бұл ... ... ... ... ... ишарасы.
ҚОЛДЫ ТЕРІС ЖАЮ — қос қолдың алақанын теріс қаратып, кеуде ... ... ... ... халқының салт-дәстүрі бойынша теріс бата беру.
Бұл түсініктемелерді Б.Момынова мен ... ... ... мен ... ... түсіндірме сөздігі” және С.Кенжахметұлының
“Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі” атты ... ... ... [24, ... ... ... ... барлығы барлығы дерлік ауыз
әдебиетінде көрініс тауып отырған. Сөзіміз дәлелді болу үшін ауыз әдебиеті
мұраларына жүгінейік.
Өшпейтін алтын қазынасыздың бірі — ... ... ... ... ... ... сөздер хылқымыздың тұрмыс-салты мен тіршілігін, мінез-
құлқын, қоғамдық дамуын ... ... ... дәл, әрі ... ... ... Атадан балаға мирас болып, ұрпақтан ұрпаққа
екшеленіп, ... ... ... ауыз ... осы жанрында
паратілдік құралдар әсіресе көп кездеседі.
Мәселен:
— Кел, бауырым, ендеше. Досбол құшағын аша түрегелді (“Досбол
би”).
Балқожа Досекеңді құшақ жая ... ... ... ... ... шалғайлықтан олар мүрде жерленгеннен кейін жетінші
күні жетті. Үйге кіре аят оқып, өлгенге — иман тіріге — ... ... ... да, ерден жатқан орнынан қозғалыпты” (“Досбол би”).
— Уа, асып ... ... ... да қаншама, өлі артынан өлмек
жоқ. Құрдымға хайыл кеткен соң, екі айналып өлмек жоқ! Көтермесем басымды,
көңілім ... ... ... едің аяулы, салмақтыларым едің санаулы!
Көңілде қайғы, шеменшер, ... ... соң, ... жатыр едім,
өздеріңдей асыл ерлерді” — деп, құшықтаса көрісіп көңілін демдеп, қайғысын
бөлісіп аттанған екен (Билер ... ... ... ... қатты қуанып, толқыған
сәтте құшақтасып, төс қағыстырған.
“Төс түйістіріп, аймаласқан бауырлар сағынышы басылған бір ... ... ... ... алар,
Арғымақ ат баққаның.
Жат бауыр қып балаларды,
Кәнеки, пайда тапқаның, деп інілік назын білдіреді (Билер сөзі).
Атты жан серігім, көлігім деп білген ... ... ... ... ... оны ер-азамат өзара қарым-қатынаста бейвербалды элемент
ретінде көп ... ... ... ... ... ... ... би алдына қамшысын көлденең тастады. (Шешендік
өнер).
Батырларға қашанда жалғыздық тән (Қобыланды, Алпамыс, ... ... ... — аты, ... ... — бір ... ... жолбарынғанда олар
бейвербалды амалдарды қосы қолданған:
Алпамыс тағы зарлады,
Қолдарын ... ... ... ... (Алпамыс батыр).
Қазақ ерлеріне тән өте бір сыпайгершілікті, әдептілікті білдіретін
бейвербалды ... бірі — жас ... ... ... ... беруі. Бұл
жасы үлкен, жолы үлкенді сыйлап, оның ... ... ... ... Еділ ... елді ... ... Бірде өздеріндей ел
аралай келе жатқан, жанында серіктері бар жас жігітке жолығады. Жас жігіт
ізеттілік ... ... ... ... ... (Билер сөзі).
Төле үйге кіргенде үйдегі отырғандар тегіс түрегеліп, иіліп ... ... ... ... өте ... келе ... ұлттық салт-дәстүрлерінің бірі
— бата беру екендігін және онда ... ... қоса ... да ... ... ... ... айтқан болатынбыз.
Қазақ халқында туған баласының, келінінің, ... ... ... ... ... ... (қарғыс) батасы болады. Оны
терерде қолдың сыртын бетіне қаратып жайған.
Сонда Базарбай кеп ... ... Бұл ... ... алмады, тілегімді бермеді. Төлеген қайныма
барамын ... ...... ... ... алып ... ... егер
хошемет етіп біреудің жолдас болсаң, қолымды теріс жайып бата ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде жоғарыда көрсетілгендей ерлер
тілінде паратілдік құралдардың түрлері өте көп. Оның ... ... де зор. ... ... ... білетін тәжірибелі адамдар әр
адамның жүріс-тұрысынан, іс-әрекетінен, қас-қабағынан-ақ оның ... ... ... ... ... яғни ... ... ежелгі ата-бабаларымыздың
салт-сана, әдеп, үлгі, тәрбие, тағылым, таным саласындағы ғасырлар ... ... ... және қалыптасқан халықтық, ұлттық бай
қазыналарының бірі ... ауыз ... ... ... ғасырда қазақ лингвистикасы алдында адамзат тілін ... ... тілі дер ... ... ... ... деген болатын профессор
Б.Х.Хасанов. Осы іске атсалысу ... біз ... ... бір ... — ауыз ... ... ... ерекшеліктерін
тақырып етіп алғанбыз.
“Еркек пен әйелдің айырмасы биологиялық жыныс ... ... ... тіл ... ... гендер — әлеуметтік жыныс. Бұған себепші
жағдайлар аз емес. Екі жыныс өкілі ... ... ... ... ... [41]. Мәселен, антропологтар, “еркекке ... — деп ... ... ... бөлу деп ... Өйткені белгілі бір қоғамда
ерлер орындайтын ... ... бір ... ... ... Олай ... мен ... әлеуметтік рөлдерінің әр түрлігін және биологиялық
мінездемелердің принциптік тепе-теңдігін биологиялық жыныс түсіндіріп бере
алмайды. Ол ... ... ... ... ... ... сай ... және мәдени нормалардың жиынтығын білдіретін ұғым ГЕНДЕРДІҢ
еншісінде. Түптеп келгенде, әйел мен ер ... ... ... ... ... ... ... түрлері әлеуметтік-мәдени
нормалармен реттеліп отырады. Демек, қоғамда әйел немесе ер болып өмір ... ... ... болу ғана ... ... ... ... РӨЛ АТҚАРУ деген сөз. Сонымен ГЕНДЕР — ер мен әйелдің туғызған
әлеуметтік соделі. Ол ер мен әйел ... ... ... ... ... (отбасы, саясат, мәдениет, білім беру т.б.) орны мен
рөлін анықтайды.
Ал тіл мен ... тіл мен ... ... ... ... әрекеттесу
заңдылығын гендерлік лингвистика анықтайды. Яғни, гендерлік лингвистика деп
сөйлеушінің жынысына қарай лексикалық атаулардың шартты ... ... да ... ... ... ... ... бөлініске себеп болатын факторлар: а)
әлеуметтік; еңбек бөлінісі, қоғамдық, мәдени;
ә) биологиялық, ... ... ... жұмысымызда осы екі фактор негізінде ауыз ... ... ... ... ... ... ашуға
тырыстық. Өйткені бұлар бір-бірімен қайнасқан, бірге жүретін, бірін-бірі
толықтыра ... ... ... ... ... ... біз жұмысымызды халық ауыз әдебиеті материалдары ... ... ... ... — өмір айнасы” демекші, халықтың тыныс-
тіршілігі әдебиетінде көрініс тауып ... ... мал ... ... өмір ... ... халқының рухани-мәдени мұрасы, салт-дәстүр,
дағдысы ауыз әдебиеті арқылы кейінгі ұрпаққа жеткен.
Ғылыми зерттелмесе де ... ... ... ... ... ерте заманнан түсінген. Мәселен, ауыз әдебиетінің
бір саласы — халық өлеңдері (тұрмыс-салтының біразын тек ... ... ... ... ... ... бата беру ... бидің батасы,
Соқыр Абыздың батасы)
Батырлық жырларда ел ... ... ... ... ... ... мол. Ерлер бейнесі (Алпамыс, Қобыланды, Ер ... ... ... т.б.) әр қилы образдармен түрленіп гендерлік сипат ... ... ... ... ... еркек деме” деп айтпақшы “НАМЫС” сөзі ер-
азаматтарының психологиясында үлкен рөл ... ... ... ... ... ... ... ғана тілек етті:
“Екеуміздің осы бүгін намысты қолдан ... ... жоқ, ... ... ... үйінде бұғып қалды” деп қорлап кеткен кешегі көп
қияттық шаңына көшіліп, тағы да мысымды басқызба: (Қобыланды ... ... ... ... білмейді” дейді, Көптеген ұлттық
қасиеттер тілде ғана сақталмайды, ол ең алдымен ... ... ... ... ... ... алмаған ойын ишарамен, ыммен ... ... ... келе ... халық ауыз әдебиеті үлгілерінде көп
кездесетін тек ерлер тіліне ғана тән сербалды — ... ... ... БАТА ... Бата ... ... ... шарттары бар. Бата беру
процесінде адамдар қол жаю және бет ... ... дене ... ... ... мазмұны ақ тілек, жақсы ниетті мезгейді. Мұны “ақ бата” не “оң
бата” дейді. Қазақ халқында оң батамен ... ... ... ағайын,
туысының теріс мінезіне палығын ата-ананың немесе ел ... ... ... батасы болады. Оны берерде ... ... ... ... ... ... ... Мұндай бата түрін “Қыз Жібек” жырынан
кездестіреміз. (мысал негізгі ... ... ... ... ... ... бұл ... ерлер берген.
Сондай-ақ, тілдік қоры бай ауыз әдебиетінде ... ... ... ... ... “т ... ... табар, ер
айналып елін табар”, “Үйдің басын қатын қосар, елдің ... ... ... ... ... қоянды қамыс өлтіреді”, “Жүк ауырын нар көтереді, ел
ауырын ер көтереді”, т.б.
Қысқасы “Ұлтының қамын ... — ұл ... ... қамын ойлаған —
құл болады” демекші халықерін елінің ... ... ... ерді ... ... батыр деп қарап, ата-бабаларымыз оларды қажырлыққа,
қайраттылыққа, қайсарлыққа, сыр ... ... ... ... тәрбиелеген. Осындай ерекше тәрбиемен ... ер ... сөз ... өзіндік ерекшеліктердің болуы әбден
заңды.
Қорыта келе айтарымыз, жұмыс барысында алынған нәтижелерді ғылыми
тұрғыда ... ... ... ... Тек ғылыми жағынан
ғана емес, тәрбие жұмысында көмекші құрал ретінде ... ... ... ... ... мәні бар нұсқау бола алады деп айта аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Е.В. ... А.В. ... ... в ... языка,
Интернет.
2. Хасанұлы Б. Қазақ тіл білімінде гендерлік бағытты қалыптастырудың
өзекті мәселелері. //”Психолингвистика және ... тіл ... күйі және ... ... ... материалдары.
Алматы, 2003.
3. Жұмағалиева Н.Е.қазақ ауыз әдебиетіндегі ерлер ... ... ... ... ... ... тіл ... қазіргі күйі және болашағы” ... ... ... ... Сүлейменова Э.Д.Шәймерденова Н.Ж. Словарь социалингвистических
терминов. Алматы, 2002.
5. Словарь гендерных терминов, Интернет.
6. ... ... мен ... сөз ... ерекшеліктер:
Филология ғылымдарының кандидаты. , дисс. Алматы, 2003.
7. Веселова И.С. ... и ... ... над ... поведения, Интернет.
8. Гордон А., Мужское и женское в языке, Интернет.
9. Қордабаев Т.Жалпы тіл ... ... ... ... ... ... Алматы, ІДК ред.баспа, 1988.
11. Кириллина А.В.Дискуссионные вопросы ... ... ... социодетерименизм, Интернет.
12. Қоңыратов О.Түркістан //Қазақстан әйелдері. ... 1998, № ... ... ... ... Алматы, 1955.
14. Жұбанов Қ.Қ, Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, Ғылым, 1999.
15. ... Б.Х. ... Х.К. ... в ... ... //”Жұбанов тағлымы” V ... ... ... ... ... тілдеріндегі табу мен эвферизмдер. Алматы, ... ... ... ... ... ... талдау. Автореферат. Филол.ғыл. канд. Алматы, 1998.
18. Гендерные исследование в Казахстане. Алматы, мальвина, 2005.
19. Чисто ... ... ... ... 9.01.2003.
20. Ильин Е.П.Дифференциальная психофизиология мужчины. Москва, 2002.
21. Кон И.С. Мужская и женская сексуальность, Интернет.
22. Кенжеахметұлы С.Ұлттық ... ... 220 түрі ... ... ... ... ... Гл.ред.В.Н.Ярцева. Москва,
2002.
24. Момынова Б.Қ., Бейсембаева С.Б.қазақ тіліндегі ым мен ишараттың
қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. Алматы, ... ... А.С. Жест и его ... к ... ... ... речевого поведения. Москва, Наука,
1977.
26. Нуржанова З.М.Казахские средства ... ... ... және ... тіл ... қазіргі күйі және
болашағы” халықаралық конф. Матери. ... ... ... ... ... ... ... Брагина М.А.Гендер: сожержание и исследование феномена. // ... и ... ... Москва, ЭКОН, 2000.
29. Тіл білімі сөздігі (жалпы ред.проф.Сүлейменова Э.Д.). Алматы, Ғылым,
1998.
30. ... Ж.К. ... ... ... с соматизмами: Дисс.канд.филол.наук. Алматы, 1999.
31. Бейсембаева ... ... ... в ... ... ... 2002.
32. Ешимов М.П.Ым семантикасы: Универсалды және ... ... ... Алматы, 2004.
33. Негимов С.Шешендік өнер. Ана тілі, 1997.
34. Қажығалиева К.Ш. ... ... ... речевой
коммуникации в казахском языке: Дисс канд.филол. наук. Алматы, 1991.
35. Ғабдуллин М.Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1993.
36. ... ... ... әдебиеті. Алматы. Рауан, 1990.
37. Асыл қазына тағлымы. //Ұлағат, 1994, № 1.
38. ... С., ... М., ... М. ... ... ... ... 1994.
39. Шоқым Г. Көркем әдебиетіндегі гендер көріністері. ... ...... ... ... ... кісі ... Автореферат. Филол.ғыл.канд.
Алматы, 1960.
41. Хасанұлы Б.Қыздың сөйлеу әдебі — ана ... ... ... ... бүгіні, ертеңі. Халықаралық ғыл-практикалық конф. Матер. 1-
том, Алматы, 2003.
Мысал алынған қосымша әдебиеттер:
1. Ақсауыт. Батырлар жыры, ... ... ... 1977.
2. Алпамыс батыр. //Ақсауыт, 1-том. Алматы, Жазушы, 1977.
3. Балғожин Ә.сыр сандық. ... 1996 ж. № ... ... ... Шешендік толғау, арнау, дау. Алматы, 1992.
5. Босбол би. ... ... ... ... Ер ... Алматы, 2000.
7. Жұмаділ Қ.таңғажайып дүние. //Жұлдыз, 1998, №1.
8. Пословицы казахского народа на казахском и русском ... ... ... ... ... қыз. Алматы, жеті Жарғы, 1995.
10. Садырбаев С.Қазақ халық әдебиеті. Алматы, ... ... ... С.Бұлақ. Алматы, Кітап, 1983.
12. Тоқмырзин Қ. ... ... ... Жалын 1984.
13. Қобыланды батыр. //Ақсауыт, 1-том, Алматы, ... ... ... ... ... Жалын, 1993.
15. Қыз Жібек. Алматы, Жазушы, 1967.
16. Қыз Жібек. //Қазақ халық ... ... ... ... ... ... өнер. Құраст. Негимов С.Алматы, Ана тілі, 1997.
18. ... және ... ... № 1, ... Халық тағлымы (жаңылтпаш, жұмбақ, мақал, мәтел). ... ... ... ... ... т.б.
жанасу, сүйіну, сипау, қол соғу, т.б.
проксемика
таксемика
ым, бет-әлпет,
қимыл, ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы4 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
Xx ғасыр лингвистикасындағы бағыттар мен мектептер15 бет
XXI ғасыр лингвистикасы8 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
В. фон Гумбольдтың және Ф.де Соссюрдің лингвистикалық еңбектерінің маңызы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь