Оқушылар арасында тіл дамыту жұмыстары

Кіріспе
1.Оқушылардың сөздік қорын байыту және жиілік сөздік жұмысы
2.Лексика оқытуға байланысты оқушылардың тілін дамыту
3.Морфологияны оқыту арқылы тіл дамыту жұмыстары.
Қорытынды
Қазақ тілі - қазақ халқының ұлттық тілі. Қазақ тілі сыры мен қыры көп, өз ішінде түрлі-түрлі салаларға бөлінетін күрделі де, бай тіл. Мектептегі қазақ тілінің жүйелі курсы фонетика, лексика, сөз жасау, морфология, синтаксис және пунктуация тіл дамыту яғни, тіл ұстарту, тіл мәдениеті сияқты салаларға бөлініп оқытылады.
Қазақ тілі пәнінің мазмұны мен мақсаты мектептегі оқу-тәрбие жұмысына қойылатын талап-міндеттерімен ұштасып жатады. Жас өспірімдерді ғылыми дүниетанымы мол саналы, білімді етіп, адамгершілік, еңбексүйгіштік рухында тәрбиелеу ісі ана тілінде асырылады. Мектептегі қазақ тілі пәні-оқушы бойында осындай қасиеттерді қалыптастырудың негізгі құралдарының бірі. Сол себептен қазақ тілі сабақтарының мазмұны тәрбие жұмыстарымен тығыз байланысты.
Тіл ұстарту оқушы тілін ширатудың, сауатты жазудың негізі болып саналады. Бұдан басқа кісінің тілін дамыту да, әркімнің өзінің тілінің дамуы да жатқызылады. Ал мектептегі қазақ тілі сабақтарында оқушының сөздік қорын, сөз байлығын толықтыру, ой-өрісін дамыту және өз ойын анық, дұрыс етіп, ауызша, жазбаша жеткізе білу жолдарына баулу, үйрету, дағдыландыру мақсатыкездеседі. Оқушы тілін дамыту, қазақ әдеби тілі нормасында жатық, әдепті сөйлеуге дағдыландыру, бастауыш сыныптарында басталады да, 5-9 сыныптарда одан әрі дамытылады. Тіл дамыту жұмысы мектептегі басқа пәндер бойынша да жүргізіледі. Қазақ тілі сабақтарының мазмұны лайық, тіл фактілері негізінде оқушыны сөздерді өзара біріктіріп, қиюластырып байланыстырып, белгілі бір стиль түрінде сөйлеуге дағдыландыру керек. Тіл дамыту әрқашан да тілді оқыту әдістемесінде, оның тарихында арнайы қарастырылады. Оның маңызы, қажеттілігі - анықталған мәселе. Бірақ ол әдістеме теориясында арнайы тарау ретінде енді ғана қалыптасып келеді. Әсіресе тіл дамыту методикасының негізгі атаулары және категориялары тіл дамыту жұмысының мазмұны мен жұмыс түрлері, көлемі, оқушылардың тіл байлығын бағалау нормалары әлі де толық анықталмаған.
        
        Кіріспе
Қазақ тілі - қазақ халқының ұлттық тілі. Қазақ тілі сыры мен қыры көп,
өз ішінде түрлі-түрлі салаларға бөлінетін күрделі де, бай тіл. ... ... ... ... ... лексика, сөз жасау, морфология,
синтаксис және пунктуация тіл ... ... тіл ... тіл мәдениеті
сияқты салаларға бөлініп оқытылады.
Қазақ тілі пәнінің мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... Жас өспірімдерді ғылыми
дүниетанымы мол саналы, білімді етіп, адамгершілік, еңбексүйгіштік рухында
тәрбиелеу ісі ана ... ... ... ... тілі ... ... қасиеттерді қалыптастырудың негізгі құралдарының бірі. Сол
себептен қазақ тілі сабақтарының мазмұны тәрбие ... ... ... ... тілін ширатудың, сауатты жазудың негізі болып
саналады. ... ... ... ... дамыту да, әркімнің өзінің тілінің
дамуы да жатқызылады. Ал мектептегі қазақ тілі ... ... ... сөз ... ... ой-өрісін дамыту және өз ойын ... ... ... ... ... білу ... ... үйрету, дағдыландыру
мақсатыкездеседі. Оқушы тілін дамыту, қазақ әдеби тілі нормасында ... ... ... бастауыш сыныптарында басталады да, 5-9
сыныптарда одан әрі ... Тіл ... ... ... басқа пәндер
бойынша да жүргізіледі. Қазақ тілі ... ... ... ... ... оқушыны сөздерді өзара біріктіріп, қиюластырып
байланыстырып, белгілі бір ... ... ... ... ... ... әрқашан да тілді оқыту әдістемесінде, оның тарихында арнайы
қарастырылады. Оның ... ... - ... ... ... ол
әдістеме теориясында арнайы тарау ретінде енді ғана ... ... тіл ... ... ... атаулары және категориялары тіл
дамыту жұмысының мазмұны мен жұмыс ... ... ... ... ... ... әлі де ... анықталмаған.
Мұғалім оқушыларға тіл фактілерін үйреткенде, олардың логикалық ойын
дамыту тәрбиесін қатар ... ... тіл ... ... ... ... тақырыптың бірі болып есептеледі.
Сондықтан біз диплом жұмысын тіл дамыту мәселесіне қазақ тілін оқыту
әдістемесінің әлі де ... ... ... ... жұмысының міндеті –
тіл дамыту 6-шы ... ... ... ... ... ... есептеледі.
Олар:
- 6-шы сыныптағы оқулық мәтіндерін құрастырудың теориялық әдіснамалық
негіздерін анықтау;
- мәтіндердің лексикалық ... ... сөз ... ... ... жөніндегі теориялық мәселелерді қарастыру;
- мәтін мазмұнын формалық жүйеге келтіру:
- бала тіліндегі жиі және сирек қолданыстағы сөздік қорын байыту.
- ... ... ... ... және ... ... және қорыту. Оқушылардың сөздік қорын молайту ... ... ... ... ғылыми – зерттеу әдістері пайдаланылады:
1. Тіл дамытуға арналған ғылыми - әдістемелік еңбектерге талдау ... ... Озат ... іс – тәжірибелерін жинақтау;
3. Бақылау, анкета, тест, әңгіме әдістерін пайдалану.
4. Қазақстан ... ... мен ... және ... ...... ... алу;
5. Эксперимент жүргізу;
Диплом жұмысының құрылысы.
Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен және қорытындыдан тұрады.
Еңбектің кіріспе ... ... ... ... ... оны ...... зерттеу әдістері, зерттеу объектілері туралы сөз
етіледі. Негізгі ... тіл ... ... ... ... жүзеге асырудың жолдары, тиімді әдіс – тәсілдері баяндалады. Қорытынды
бөлімінде жүргізілген жұмыстың нәтижесіне ... ... тіл ... ... жеке ... ретінде дамуына ықпал ететін факторлардың бірі -
тіл. Тіл арқылы әрбір адам өз ойын, ... ... ... ... - ... қауымдастыратын, біріктіретін құрал. Адамдар арасындағы
қарым-қатынас қызметін атқаратындықтан, тіл арқылы ... ... ... пікірлесіп, түсінісе алады, А.Байтұрсынов: "Тіл-адамның
адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының ... - деп, оның тек ... ... екендігін көрсетеді [6.173 ]. Тіл «адамдық белгісі»
болғандықтан, ол ... ... түсу тек ... ... ... тіл – ... негізі. Қандай халық болмасын, өз
мәдениетін ана тілінде қалап, дамытады. Ана ... ... ... ... әдебиет мұралары сол халық мәдениетінің жетістігі. Бұл жөнінде
Х.Досмұхамедовтың: ... ... ... тіл арқылы жетеді.
Білімді жұрттардың тілі бай болады", ... ... ... ... ... ... 12.3].
Мектепте тілді оқыту жұмыстарына ерекше ... ... Тіл ... ... ... негіздері үйретіледі. Ә.Садуақасовтың: "Адамды бір-
бірімен қоғамдастыратын басты құралдың бірі - тіл. ... ... басы ... сөзін тындай білуден, дұрыс ... ... ... ... ... ... алу да ... байланысты", -деуі де
сондықтан.[ 26.26].
Тілді оқыту баланың мектепке келген күнінен бастап ... ... ... ... ... ... лексикалық ерекшеліктері,
грамматикалық заңдылықтары үйретіледі. Мұнда қазақ тілін оқытуда мұғалімнің
алдында екі міндет тұрады. Бірі - ... ... ... ... мен ... ... екіншісі - сөздік қорын молайту, ... ... ... білдіру. Ш.Уйықбаев: «Сөздік қорын молайту, сөздерді
өз орнында қолдана ... ... ... ... байланыстырып сөйлем
құрастыруға төселдіру, орфографиялық ережелерді меңгеріп, сауатты жазуға
төселту 6-сыныпта оқытылатын ана тілі және ... тілі ... ... ... ... ... сөз қоры ... келісімен-ақ
бірден байып, дамып кетпейді. Бұл өте ұзақ, күрделі процесс. ... ... қоры көп ... ойлау қабілеті жақсы жетілсе білімді терең
де тез үйренеді» - деп, осы мақсаттарға жетудің бір жолы балалардың ... мол ... ... екендігін шегелеп көрсетеді [ 29.81].
Мектепке келген бала тілдің тек фонетикалық, грамматикалық жақтарын
ғана ... ... ... ол ... ... ... ... яғни лексикасын біледі. Ғалымдардың пікірлері бойынша мектепке
алғаш келген баланың сөз қоры 3-7 мың ... ... ... ... ... ... қорын одан әрі дамытып, жетілдіретін - мектеп. 6-
сыныптар да ... ... ... ... бөлінбегенімен, балаларға
лексикалық ұғымдарды үйрету, сөздік ... ... ... жүріп жатады. Бұл
туралы Г.Уайсова: 6-сыныптарда лексиканы оқытуға арнайы уақыт бөлінбеген,
сондықтан лексика жеке ... ... ... ... ... ... мен ... берілген материалдардың өзі-ақ
оқушылардың тілін, ... ... ... мақсатында алғашқы лексикалық
ұғымдар берудің қажеттілігін анық байқатады",- дейді [30.81].
Сондықтан да, ... ... ... мәселесі қазақ тілін ... ... ... ... еш уақытта тыс қалған емес.
Сөздік қорды дамыту мәселесіне: А.Байтұрсынов, Т.Шонанов, Ғ.Бегалиев,
Ә.Садуақасов, С.Жиенбаев, Р.Әміров, ... ... ... ... ... ... К.Ақбаева, Қ.Молдабек
т.б. ғалымдар өз пікірлерін білдіріп, көптеген қырларын ашып ... ... ... ісі XX ... ... ... ... бастады. Осы
кезеңде қазақ зиялылары қазақ тілін оқыту жөнінде келелі еңбектер жазып,
қазақ тілін оқыту әдістемесінің ... ... ... ... ... ... ... бірі - Ахмет
Байтұрсынұлы. Оның оқыту ... ... ... "Қай ... "Жалқылау (айырыңқы) әдіс», ... ... ... туралы", "Баяншы" т.б.
А.Байтұрсынұлы 1920 жылы шыкқан "Баяншы" ... "Оқу ... ... керек сөзді жаза білу, жазылған сөзді оқи білу. Сөз - дыбыстың
мағыналық болып тізілгені. Сөз айту - ... ... ... ... - ... ... ... "Жалқылаулы-жалпылау әдісі" мақаласында:
"Сөз деген ұғымды таныту үшін оқытушы балаларға бір ... ... ... ... туралы өзі бір нәрсе айтып неше сөзбен ... ... -деп ... ... ... ... ... [6.329,370 ].
1912 жылы шыкқан "Оқу құралы" ... ... ... үйрете
отырып, жазуға, оқуға үйрету жөнінде айтылған. Онда сөздерді ұғымдық-
тақырыптық топтарға ... ... ... ... ... жазып көрсетеді. Ол
сөздерді мынадай ұжымдық-тақырыптық топтарға бөледі:
1. Туысқан - туған, іліктес
2. ... ... Дене ... ... ... Үй ... ... Мал аттары
9. Малдан басқа төрт аяқтылар
10. Құстар.
11. Бақа-шаян
12. Құрт-құмырсқа
13. Жер түгінің аттары
14. Жер жүзінің ... ... ... сапалы білім беру үшін оның сөздік қорын
дамытуды көздеді. Балаларға сөздерді ұғымдық-тақырыптық топтарға ... ... ... ... ... ... ... жетілдіруді мақсат
тұтты.
Т.Шонанов - қазақ тілін оқыту әдістемесіне өз үлесін, ... ... Оның ... ... оқыту әдістемесіне арналып жазылған
еңбектері: "Тіл дамыту (2-кітап)", "Тіл дамыту (III ... ... ... ... ... ... С.Жиенбаев,
Ғ.Бегалиевтермен бірге жазған «Бастауыш мектептегі қазақ тілінің әдісі»,
«Учебник казахского языка для русской ... ... ... ... языка для русской школы" еңбегінде
сөздік ... ... ... ... Еңбектің төртінші бөлімінде
оқушылардың сөздік қорын дамыту мақсатында арнайы сөздік берілген.[32.12].
Ғ.Бегалиев-сөздік ... ... ... саралаған, оқыту жолдары мен
әдістерінің негізін қалаған ғалым.
Ғ.Бегалиев «Әріп, дыбыс, буын» ... ... ... ... ... ... үшін ... жұмыстар үшке бөлінеді:
1. Сөз запасын көбейту;
2. Өз пікірін дұрыс айтуға жаттықтыру;
3. Өз пікірін жазып түсіндіруге ... ... ... тоқталып, мынадай құнды кеңестер береді:
1. Оқушылардың запас сөздерін көбейту мына жолдармен барады:
а) Оқылатын мақалада түсініксіз ... ... ... ... бұрын
оқушыларға түсіндіру;
в) Оқушы бір әңгімені бастағанда сөз арасында өз ... ... ... сөзі ... ... міне ... ... керекті сөзді
оқушының аузына салып жіберсін;
с) Әліппеден соңғы кезеңде оқушыларға ... ... ... ... ... Бұл ... ... әр уақыт пайдаланады
[7.10-11].
Ол оқушылардың сөздік қорын молайту жолдарын айта келе, ... ... ... ... түрлі жаттығулар мен тапсырмалар арқылы қолдану
дағдылары мен икемділіктерін қалыптастыру жолдарын да атаған.
Екінші, үшінші жұмыстарында ... ... ... ... ... жазу ... ... жолдарына тоқтаған.
2. Оқушылардың өз пікірін дүрыс айтуға үйрету мақсатында дұрыс жауап
алу:
а) Оқылған мақала бойынша ... ... ... ... дұрыс жауап
алу.
в) Оқыған мақаланы, көрген-білгенін, істегенін, сөйлегендерін байқап
отырып, қате айтқандарын соңынан түзету, дүрыс былай болады деп ... ... ... ... туралы өз ара пікір алысуға оқушыларды үйрету,
сұрауларды қалай беру, толықтыру, қарсы пікірін білдіру ... ... ... ... ... ... Біткен ойды жазуға үйрету үшін:
1) Бүкіл бөлім ... ... ... ... ... ... оларды
жазып алу;
2) Тіл ширату немесе әңгіме істеу жұмыстарында айтылғандарды жазып алу,
соңынан оның дұрыс-бұрысын анықтау;
3) Анкет, ... ... ... ... қағаз жаздыру т.б.[ 7.10-
11]. Атап өтерлік бір нәрсе Ғ Бегалиев осы ... ... ... әдіс ... ... ... мектептерінде өтілетін қазақ тілінің ... ... ... ... мәселесі және балалардың сөздік ... ... өмір ... ... ... ... ... сөздерді жазу. Оны түсіндіру арқылы сөздік қорды байыту;
2. Сөйлемді дұрыс түзуді білдіру;
3. Біріккен ... жеке ... ... ... хат, мәлімдеме, сенім хат,
тізім жаздырып, оларды отырып үйрету және анкет толтырып, пылакат, ... Өз ... ... ... ... шығуға дағдыландыру, оқығанын анық,
қысқаша толық жазып, айта алуға дағдыландыру;
5. Сөзді (перебет) арқылы, әліппемен пайдалануды ... Жаңа ... ... (жат ... ... ... алуды ұғындыру
[7.14-15].
Ол бүл еңбегінде мектепке алғаш келген балаға тек әріптерді, буындарды
ғана үйретумен қатар баланың сөздік қорын дамыту ... де ... ... ... ... ... ұғындыру, сөздерді әр түрлі
жаттығулар, ... ... ... актив сөздік қорына ... ... 1950 жылы ... ... ... ... тілі методикасының
мәселелері» атты еңбегінде сөздік ... ... ... ... арқылы дамыту қажеттігін атаған.
Ғ.Бегалиев: "Соншалық түрлі-түрлі материал ішінде оқушыларға таныс емес
я шала ... ... ... ... ... Текстіде түсініксіз сөздер
кездессе, оның мазмұнын түгел ұғынып алуға кедергі болуы ... ... ... ... сөйлемге қатыстыра отырып түсіндіру қажет. Оқушылар
әр сөздің мағынасын сонда ғана ... ... ... -деп оқушыларға
түсініксіз сөздерді ... ... ... ... қажет деп
есептейді .[7.85].
1. Балаларға таныс емес сөздер белгілі бір затты білдіретін болса, сол
заттың өзін көрсету ... егер ... ұғым ... ... ... керек;
2. Текстіде аталып отырған затты балалар білгенмен, сирек қолданылатын
атымен білетін ... сол ... ... ... ... ... оларға таныс атымен айтып түсіндіру қажет;
3. Текстіде кездескен сөз білдіріп тұрған заттың не ... ... ... ... түрін білетін болса, сол ... ... ... ... ... оған қосымша мән беретін жұрнақтардың
мағынасын түсіндіру керек болғанда, сол ... ... ... ... сөз ... ... ... сөздердің мағынасын түсіндіргенде сол сөздердің түбірінің
мағынасын талдап барып түсіндіру қажет;
6. Дерексіз ... ... ... ашкөздік, жамандық, қулық
т.б.) түсіндіргенде, оқылып кеткен шығармаларды ... ... ... келтіру қажет;
7. Бейнелі сөздер мен сөйлемдерді және бұрма ... ... сол ... мен ... ... оқушыларға таныс,
түсініктірек сөздер келтіру керек .[ 7.61-62 ].
Ол мектепке дейінгі балалардың ... ... ... ... ... ... бірден-бір мекеме-мектеп деп дұрыс есептейді:
«Мектепке ... рет аяқ ... ... баланың бірқатар көрген-білгені
болғанмен, кейде ... өзі ... ... болуы мүмкін. Сөз қоры да
соған сәйкес аз болады.»
Мектептің міндеті-аз уақыт ішінде баланың білім көлемін кеңейтіп, ... ... ... өз бетімен ізденіп білім алуға үйрету.[7.164].
Ғ.Бегалиев бастауыш оқушыларының сөздік ... ... ... ... ... ... 1,2 сынып оқушыларының сөз қорын ... ... ... оқушыларының сөз қорын дамыту жұмыстары. 1,2
сынып оқушыларының сөз қорын ... ... ... 3,4 ... сөз ... ... ... беске бөледі.[ 7.165-170].
Ғ.Бегалиев 6-сынып оқушыларының сөз қорын ... ... тек ... оқу ... ғана ... ... ... тілдік
қатынас арқылы қарым-қатынасқа түсу, радио тыңдатып, ... ... ... арқылы дамыту жолдарын да қарастырған.
Ғалым алғаш рет әр сыныптардағы ... ... ... молайту
жолдарын ажыратып, әр сыныпта ... ... ... ... ... жолдарын көрсеткен.
Ғ.Бегалиев балалардың сөз қорын дамыту мынадай басты жолдармен жүзеге
асады деп ... ... ... ... ... Қатысым процесінде (әңгімелесу, түсіндіру, сөйлесу, т.б.).
2. Қоршаған ортаға байланысты әсерін ... ... - ... ... ... ... ... өз орны, өз
қолтаңбасы бар ғалым. С.Жиенбаевтың еңбектерінде 6-сынып оқушыларына ... ... ... екі ... ... жөнінде сөз болған:
1) Грамматиканы оқыту методикасы.
2) Кітап оқыту методикасы.
С.Жиенбаев 6- сынып оқушыларының сөздік қорын ... ... ... ... ... ... ... түсініксіз сөздерді
түсіндіру арқылы баланың сөздік қорын молайтуға, сол арқылы ... ... ... ... ... дейді.
С.Жиенбаев: «Бала мектепке бірқатар сөз запасын ала келеді. Мектептегі
жұмыстың қай-қайсысы да, оның ішінде кітап ... ... да ... ... ала ... сөз ... ... Бала оқитын текст негізінде
түсінікті
сөздерден құралады да, ... ... ... ... не ... ... я шала ... сөздер қосылып отырады. Оқуда сол
жаңа сөздер түсіндіріледі. Оқыған материалды бала ... ... ... деп, ... ... методикасы баланың үйден ала
келген сөздік қорына сүйенетіндігін айтады.[15.9].
С.Жиенбаев баланың мектепке келген ... ... сөз ... ... ... ... Ол: ... екі-үш әріптің басын қосып, түтас
бір ... оқып шыға ... ... ... ... ... мағынасына
түсінетін болсын. Сөздің мағынасына түсіну оқушының жалпы білім көлеміне
байланысты» - деп, сөз мағынасын ... ... ... ... әсер
ететіндігін орынды көрсеткен .[ 15.48 ].
Ол егер оқушы сөз мағынасын дұрыс түсінбесе мәтінді ... ... ... ... ... көп ... ... түсінікті деген сөздер
де бәрі бірдей жас балаға түсінікті бола бермейді. Мұны ескермей ... ... ... ... ... түсініп оқу дағдысына зор кедергі
жасалады, мағынасына ... кұр ... оқып ... ... ... ... .[15.48 ],- деген қорытынды жасаған.
С.Жиенбаев оқушылардың сөздік қорын дамыту мәселесін ... ... ... ... түсініксіз сөздерді түсіндіру, ұғындыру мәселелерімен
байланыстыра қарастырған.
Ә.Садуақасов 6-сынып ... сөз ... ... ... ... айтып, саралаған, қандай әдістермен оқыту тиімді екендігін
тұжырымдаған ғалым. Ол: «Оқушылардың сөз байлығын ... ... ... етіп те, ... оқу, ... емле және жазу ... та ... болады»-деп, сөз байлығын молайту әрбір сабақта
жүргізу қажеттілігін атай отырып, ондай сабақтарда:
1. Оқығанын, көрген ... ... ... беру ... оқушылардың
сөйлеуге төселу дағдысы түзу бағытта, әдебиеттік тілдің арнасына салынып
отырылады. ... тіл ... ... ... ... ... Мысалы, сосын, нетіп, анау, бір жақсы жері, әлгі деген сияқты
қайта-қайта ... ... ... ... діни ... ... ... алла т.б.) сөйлеген сөзден ығыстырып отырады;
2. Оқушылар көп сөздердің (шынашақ, үрпек, еп т.б.) мағынасын анық ... ол ... ... ... күдікті қатарда тұрады. Ондай сөздерді
текст ішінде не сөйлем құрау ретімен мысалдар келтіріп, ... ... ... ... ... ... ... емес, жаңа сөздер көп кездеседі.
Бұл сөздермен оқушылардың сөз байлығын ... да ... ... ... ... ... сөз ... молайту кітап оқу, грамматика, емлеге
байланыстырып жүргізіледі;
5. Жеке сөздердің сөйлем ішінде екінші ... ... ... ... ... сөз ... молайтудың негізі мына айтылғандардан
құралады:
а) Сөз ... ... ... ... өзінің тілін сан және сапа
жағынан молайта түседі;
б) Бұрын жете біле алмай келе жатқан ... ... және ... етіп
білуге төселеді;
в) Кітап оқу, грамматика, емле, жазу сабақтарына байланысты ... ойын ... ... Жеке сөздердің таптасу мағынасы және сөйлем ішіндегі жалпы мағынасын
түсінеді;
д) Кей сөздердің бұрма, екінші түрдегі мағынасын ... 26.29 ... ... сөз байлығын дамыту сабағын ... ... ... жұмысының әдісі түсіндірме айтудан, сөйлегенде оқылып өтілген
сөздерді, сөйлем ... ... ... ... .[ 26.32].
Р.Әміров 1957 жылы шыққан «Бірінші класта оқушылардың тілін дамыту үшін
істелетін жұмыстар" атты ... ... ... ... сөз байлығын
дамыту мәселесіне аса маңызды роль береді. Ол оқушылардың тіліне 5 ... ... оның ... ... сөз ... мол ... ... мынадай талаптар қойылады»:
1) "Оқушылардың сөздік қоры мол бай болуға тиіс. ... қоры ... ... да ... ... әрі тілі орамды болып, пікірін толық
жеткізе алады" .[ 5.4-56 ].
Р.Әміров оқушылардың тіліне ... ... қоя ... оның ... ... үшін ... ... жүргізу керек дейді:
1. Оқу сабағыңда шығармаларды оқып, оның ... ... ... ... ... ... ... Табиғат календарын жүргізу;
6. Суреттер көріп ондағы зат, құбылыстардың атауын ... ... ... Қарсы мағыналы сөздерді келтіру;
9. Мысал сөйлемдерде жаңа сөздер келтіріп отыру;
10. Сөйлемде орны бос қалған сөздерді ... ... ... ... ... .[ 5.8 ].
Сонымен қатар 6-сынып оқушыларының сөз байлығын молайту жұмыстарын
жоспарлы жүйелі түрде жұргізуді ... ... ... ... молайту
жоспарлы, белгілі бір жүйемен іске ... ... Әр жаңа сөз ... ... ол ерте ... ... ... үйретілетін
сөздердің саны біртіндеп ұлғайтылып, қажетіне қарай, ... ... ... ... ... ... ... 5.7].
Р.Әміров - сөз байлығын молайтуда сөздің мағынасын жете, терең
түсіндіруді ... ... және ... ... ... ... ... қажет
деп есептейді. «Оқушылардың сөздік қорын молайту үшін істелетін жұмыс
үстінде үздіксіз ескеріп ... бір ... әр ... ... біліп отыруға, түсінбеген сөздерін өз тараптарынан ... ... сөз ... шала біліп, өзі оған бейқам қарауы бұған дағды
алып кетуі оны ... ... ... ... деп, сөз ... ... мағынасын жете түсінуге айрықша мән береді.
Р.Әміров - оқушылардың сөз байлығын кез-келген тақырыптарды өту ... ... ... ... ... ... ... өтілмесін,
мұғалім мүмкіншілігі болғанша оқушының тіл байлығын байытуға себін тиетін
жағдайды қарастырып отыруға ... ... баса ... 5.19 ... мен ... ... мектепте қазақ тілін оқыту"
еңбегінде балалардың сөз ... ... ... ... түсініксіз
сөздерді түсіндіру арқылы дамытуды ұсынады. "Баланың ... ... қоры өзі ... ... ... ғана. Өмір тәжірибесінің
аздығынан сөздік қоры да көп емес. Сондықтан әрбір ... ... ... ... ... ... ... көптеген түсініксіз сөздерді
кездестіреді. ... ... ... ... анық ... ... тексті саналы түрде түсінуге де болмайды".
Р.Әміров пен Асқарбаеваның «2,3 класс «Қазақ ... ... ... атты ... де бастауыш сынып оқушыларының сөз
байлығын молайтуды ... ... ... жаңа сөздерді түсіндіру,
ұғындыру тұрғысынан қарастырады. "Тіл ... ... ... ... және сол ... ... ... дағдыландыру. Сондықтан қазақ
тіл сабағында бұл жұмысқа баса көңіл аударылуға тиіс. ... ... ... ... жаңа ... ... түсіндіріп беру-істің
бастапқы қадамы ғана"- деп, сөздердің ... ... ... ... ... ... беріп, жаттығулар жүргізіп, сөйлемдер құратқызып,
байланыстыра ... ... ... ... ... ... тілі методикасының очерктері" атты еңбегінде
балалардың сөз байлығын ... ... ... арқылы сөз мағынасын
өзгертіп, сөз байлығын дамытуға болады деп есептейді. Ол: "Балалардың сөз
байлығын ... ... ... үшін ... сөз ... олардан
жұрнақтар арқылы жаңа мағыналы сөздер жасатып, осы сөздердің кейбіреулерін
келтіре, сөйлемдер құрау керек, сонда оқушылар жұрнақ пен ... ... ... ... байқайды". Мысалы: сызу сызушы сызушы Сызыл-у сызылу Ық-
ша сызықша ғыш ... -деп ... 28.27 ... ... әдістемесінде, соның ішінде 6-сыныпта қазақ тілін оқыту
әдістемесінде ... ... бар, ... ... оқушыларының тілін
дамыту әдістемесінің іргетасын қалаған ... ... ... ... ... ... әдістемесіне қатысты докторлық диссертациясын
қорғаған бір-ақ адам. ... ... ... ... тілін дамыту мәселесінің ... ... ... ... ... ... «Бастауыш сынып оқушыларының
тілін дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздері (ауызша және жазбаша ... ... атты ... ... бастауыш мектеп
оқушыларының тілін дамыту үшін олардың алдымен ... ... мол ... ... ... ... Ғалым тәжірибе жүргізе отырып,
оқушылардың сөздік қоры мен білімінің арасындағы ара-қатынасты ... ... 900-1000 сөз ... ... 30-40 қате ... ... оқушы), 400-700 сөз аралығында оқушылар 60-75 қате жіберген (8 оқушы ),
ал сөздік қорлары 300-500 сөз аралығында ... 60-70 қате ... ... ... ... 150-300 сөз аралығыңда оқушылыр 50-60 қате жіберді
(3 оқушы), Сөздік қорлары өте аз оқушылар ... ... ... (3
оқушы) деген қорытындыға келеді. Мұндай қорытындыдан С.Рахметқызы мынадай
тұжырым ... ... ... ... ... ... даму ... сөздік қоры 800-900 сөзден тұратын балаларға
арналуы керек. Бірақ мұның өзі өте аз. Орыс ... ... ... 6-7 жастағы балалардың сөздік қоры 3-7 ... ... ... Ал 10 ... ... 12 ... ... дамитындығын
көрсетеді.
Ендеше қазақ мектептеріндегі мұндай сүреңсіздікке бұдан ... ... ... ... ... ... сөздік қор жинау
үшін күніне барлық сабақта 20-30 жаңа сөз ... ... ... ... ... ... мол не аз болуы оқушылардың біліміне,
тілінің дамуына, ой-пікірін жекізуіне әсер ететіндігін ашып көрсеткен.
Ғалым тіл дамытудың маңызын, мазмұнын ... ... ... ... жұмыстары олардың сөздік қорын ... ... ... ... сөздік жұмысы сөйлем құрау үшін де, байланыстырып
сөйлеу үшін де ... ... ал ... ... ... жасау сөз бен
сөйлемсіз іске асуы ... емес [ ... ... ... тілін дамытудың мазмұны нені қамтуы
қажет деген сұраққа былай жауап ... ... біз мына ... ... ... ... яғни ... бір тақырыпты оқыта отырып,
баланың сөздік қорын дамыту сөздерді үйрете отырып, жаңа ... ... ... ... оларды байланыстырып сөйлем құрауға, сөз
тіркесіне, сондай-ақ ойларын ... ... ... ... дүрыс
жеткізуге, сөйлей білуге мақсат етеді. Сонда осы үшеуі сөздік жұмысы ... мен ... ... және ... ... ... күнделікті
өтілетін сауат ашу, грамматика,оқу сабақтарымен байланысты, ... ... тіл ... ... да ... жүйелі өткізіледі деуге
болады. [ 24.165].
Ғалым оқушылардың сөздік қорын молайту ... ... ... бір ... ... дұрыс тұжырымдаған. Мұндай тұжырым
оқушылардың тілін дамыту үшін ... ... ... ... ... екендігін
анық көрсетеді. С.Рахметқызының жоғарыда аталған докторлық диссертациясы
бастауыш мектеп қазақ тілін ... ... ғана ... ... ... тілін
оқыту әдістемесіне де қосылған қомақты үлес. Ғалым еңбегінде оқушылардың
тілін дамыту ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар тәжірибе тұрғысынан да анықтап
көрсеткен. ... ... ... сандық тұрғысынан жоғары болуы,
олардың сөйлеу сапасына әсер ететіндігін айтқан.
С.Рахметқызының аталған диссертациясындағы ... ... ... тілін дамыту үшін сөздік жұмысы, сөз тіркесі мен сөйлем құрау,
байланыстырып сөйлеуді біріктіре отырып, қатар жүргізу ... ... ... мектепке алғаш келген күнінен бастап тілін дамытудың дұрыс
екендігін ... ... ... ... ... тілдік қатысым
әрекетінде ғана емес олардың шығармашылық жұмыстарында да дұрыс қолдануға
үйрету әдіс-тәсілдерін ажыратып көрсетуі. С.Рахметқызынан ... ... ... ... және ... тілін дамыту әдістемесін қазақ
тілін оқыту әдістемесінде ... ... бұл ... ... де ... ... ... берді.
С.Рахметқызы "Бастауыш сыныптарда оқушылардың тілін ұстарту" атты
еңбегінде сөз байлығын молайту ... ... ... ... ... келе, оны тіл дамыту жұмыстарының бір ... ... Ол тіл ... ... үшке ... ... ... қорын дамыту.
2) Сөз тіркесі, сөйлемдермен жұмыс жүргізу.
3) Байланыстырып сөйлеуге ... ... ... ... ... мынадай жұмыстар орындалуы
қажет дейді:
І.Оқушылардың сөздік қорын дамыту. Мұнда:
а) Жаңа сөздер үйрету жөне осы ... ... ... ... ... ... бар ... мағыналарын үйрету;
ә) Көркем мәтіндегі бейнелі құралдарды үйрету;
б) Синонимдермен, антонимдермен жұмыс;
в) Омонимдермен жұмыс;
г) Көп ... ... ... ... ... сөздермен жұмыс;
е) Мақал-мәтел, жаңылтпаштарды үйрету;
ж) Оқушылардың үйренген сөздерін қолдану ... ... ... ... ... ... жастағы оқушылардың жазу тілін дамыту" ... ... ... ... ... ... мол ... оның
біліміне әсер ететін факторлардың бірі ретінде ... ... ...... де, ... ... да аз, ой өрісі де
тар, демек сөздік қоры мен ұғым дәрежесі де ... ... — деп ... қоры мен ой-өрісінің бір-біріне байланысты екендігін көрсетеді ... ... ... ашу ... ... тіл ... әдістемесі" атты кандидаттық диссертациясында оқушылардың
сөздік қорын байыту жұмыстарын олардың ... ашу ... ... жүргізу
тиімді екендігін атап көрсетеді. "Ал, әліппе ... яғни ... ... ... және үйрету негізінде, сөздік жұмысының, балалар
күн сайын ұшырасатын жаңа сөздердің мағыналарын меңгеру ... ... ... белгілі.» [14.80]. Ғылыми еңбегінде оқушылардың ... ... ... ... ашу ... ... кезеңдерінде жүргізу
қажеттілігін анықтайды. Әліппе ... ... ... ... ... бірі ... оқушылардың сөздік қорын байыту жұмысын атаса,
әліппе кезеңінде ... ... төрт ... бірі ретіңде
жүргізу қажет екендігін ашып көрсетеді. Сондай-ақ, оқушылардың белсеңді
сөздік қорының сандық ... да аса ... ... Оқушылардың сөздік қоры
шектеулі. Егер 2 жастағы балалардың белсенді сөздік ... 2500-300 ... тиіс ... ... ... ... келсек, бұл талап
орындалмаған"- дейді. [14.28]. Ғалымның жоғарыда аталған пікірімен келісе
отырып, оның ... ... ... ... ... ... ... деген
ой-пікіріне толық қосыламыз. Ғалым өз еңбегінде оқушылардың ... ... оның ... ... ... ... жағынан мол болып, мұның сауат ашу
кезеңінен бастаған дұрыс деп тұжырымдайды.
Ғалым еңбегінің 6-сынып оқушыларының сөздік қорын молайту мәселесіндегі
маңыздылығы, оның ... ... ... ... ашу ... бастау қажет
деген пікірінде.
Т. Әбдікәрімова 6-сынып текст арқылы тіл ... атты ... ... ... ... байыту мәселесін текстегі
түсініксіз сөздерді түсіндіру, ... ... ... ... ... түсініп оқу үшін, осы мәтінде ... ... ... оқушылардың сөздік қорын байыту қажет екенін атап көрсетеді. "Адам
баласының әр кездегі өмір қадамдары оның тілін дамытуға өз ... ... ... ... ... адам тілі өмір бойы дамып отырады. Оның ... ... — сөз ... ... ... Ол балалар бақшасынан
және бастауыш мектептен ... Бала тілі ... ... ... ... ... ... байланысты дамиды да, өйткені
оқулықтағы текстер оны қамтиды. Әр текст оқушының сан-алуан ... ... ... ... қоймайды, сонымен ... ... ... Ол сөздердің біразы оқушыға таныс емес, оқушы ... ... ... ... ... оқушыға таныс емес сөздерді
оқушының сөздік қорын қосу, сөз ... ...... негізгі
міндеттерінің бірі.
Ғалым сөздік жұмысы арнайы сабақ болып өтілмегенімен, оның сабақтың ... ... айта ... бұл ... тек ... ... қамтымайтындығын, сонымен қатар түсінікті сөздердің ... ... ... ... ... ... ... екендігін атай
келе, мұндай жұмыстар үш кезенде ... ... ... оқу ... ә) ... оқу ... Тексті оқып болған соң жүргізілетін сөздік жұмыстары. [ 4.104].
Сонымен қатар, оқушылардың бойында ... ... ... ... ... қалыптастыру керектігін, бұл оның жоғарғы сыныпқа барғанда
сөз ... ... ... ... ... қажет дейді...:
Оқушыларды сөздік жүргізу жұмысы өте ... ... ол ... ... сөздік жұмысын жүргізеді. Бұл оқушының сөз байлығын толықтырып
отыруға саналы түрде қарауын қалыптастырады [ 4.108].
Г.Уайсова "Қазақ ... ана ... ... ... әдістемесі"
кандидаттық диссертациясында сөздік қорды байыту мәселесін қозғап, оны ... ғана ... ... грамматикалық тәсілдермен ұғындыру
қажет, ол ... ... ... қорын байыту - әрбір сабақ барысында
бірте-бірте жүргізілетін күрделі процесс. Балалардың сауаттылығын ... ... ... іс тек ... ... ... ... қалмауы керек. Сабақта түсіндірген әрбір жаңа сөздің мағынасын
шәкірттердің анық ұғынуынан ... ол ... өз ... ... ... ... ... кезеңге бөліп қарауға болады:
а) Жаңа сөзді оқушылардың қабылдауы, дұрыс түсінуі;
ә) Ол сөздің барлық ... ... ... ... болуы;
б) Арнаулы тапсырмаларды орындау ... ... ... жаңа сөзді қолдана білу икемділігі;
в) Сөйлегенде, жазу ... өз ... ... ... - деп, ... қорды молайту жолдарын көрсетеді [ 30.80-82].
Ғалымның кандидаттық диссертациясының 6-сынып оқушыларының сөздік қорын
молайту ... ... ... оның ... қолданылған сөздерді
балаларға жүйелі түрде үйретіп, меңгертуіңде.
Ғалым ... ... ... ... жыл ... ... ... сай құрылғанын атай келе, мектеп оқушыларына ... мен ... беру ... ... бес ... ... ... сөздік қорын байыту;
2) Көп мағыналы сөздер туралы хабар беру;
3) Антонимдер ... ұғым ... ... ... мен антонимдердің ерекшеліктерін байқату;
5) Оқушылардың сөйлеу тілінде тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... ... принциптері.
Ғалым еңбегінде оқушылардың сөздік қорын байыту ... ... ... ... ... ... деп ... (Т.А.Ладыженскаяның
пікіріне сүйене отырып)
1) Сөз мағынасын ол бейнелейтін болмыспен салыстыру принципі;
2) Сөздің лексикалық мағынасы мен гармматикалық мағынасын ... ... ... ... ... ... ... қолдану қажеттілігін, себебін, белгілі бір
ұғымға теліннген сөз есте сақталмайды, тез ұмытылады-деп атап көрсетеді.
[30.95-96].
Ш. Уақбаев ... ... ... ... ... ... еңбегінде баланың білімді болуының алғышарты сөздік қорының ... ... дей ... ... қорын молайту мәселесін тіл дамыту,
әдеби тіл ... ... ... ... қояды. Ол: "Баланың
сөздік қоры мектепке келісімен-ақ бірден байып, дамып кетпейді. Бұл ... ... ... ... ... сөздік қоры көп болып, ойлау
қабілеті жақсы жетілсе, білімді терең де тез үйренеді", — әрі ... ... жаңа ... оқушыларға меңгертіп қана қоймай, белгілі бір
мөлшерде олардың сөздік қорын, ... ... ... тіл ... ... беру қажет", — деп қорытады [ ].
Кейінгі ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуде. Бұл еңбектерде басстауыш мектепте қазақ тілін ... ... ... ... негіздері ашылып, әдіс-тәсілдері
анықталды. Атап айтқанда: С. Рахметова ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар
кандидаттық диссертацияларын жемісті қорғады. Мұның ... ... ... ... ... ішінде сөздік қорды молайту мәселесіне
қатысты мына еңбектерді атап көрсетуге болады.
Б.Баймұратованың "Сәбилердің сөздік ... сөз ... ... атты ... диссертациясында мектепке дейінгі кезеңде
балалардың ... ... ... ... ... және ... ... [8.35].
К. Ақбаеваның Оқу орыс тілінде жүретін мектептің ... ... ... ... ... ... атты кандидаттық диссертациясында орыс
тілді оқушылардың қазақша ... ... ... ... ... ... ... айтылған [ 1.35].
Қорыта келгенде 6-сынып оқушыларының сөздік қорын молайту мәселесін
зерттелу тарихы ... ... ... ... ... молайту ісін қолға алу кезеңі (А.Байтұрсынов,Т.Шонанов)
2) Сөздік қорды молайту мәселесінің ... ... ... ... ... ... ... молайту мәселесін мәтінді ... оқу ... ... ... ... Ә.Садуақасов т.б.)
4) Сөздік қорды молайту мәселесін тіл дамыту әдісстемесі тұрғысынан
қарастыру кезеңі (С.Рахметова, Р.Әміров, Б.Құлмағамбетова ... ... ... ... молайту мәселесі 20-ғасырдың басынан
бері қарай айтылып келе жатыр. Бірақ шолудан ... ... ... ... ... ... ... мәселелер құрамында
айтылып, өз алды жеке мәселе болып қарастырылмаған. ... ... ... молайту мәселесінің ғылым негіздері қаланбаған, сөздік қорын
молайту ісіне лексикалық негіз ретінде неше сөз ... ... ... ... ... ... осы мәселені өзіміздің зерттеу тақырыбымыз етіп алдық.
Оқушылардың сөздік қорын байыту және жиілік сөздік жұмысы Оқушылардың
сөздік қорын ... ... ... ... ... Ең алдымен
лексикалық минимум белгіленді. Ол ... ... бұл ... ана тілін
оқытуға да қолдануға болатындығын: «Третья сфера работы школы по ... - әто ... ... ... ... до ... минимума, ниже
которого не должен остаться ни один учащийся, повышение ее культуры, ... ... ... - деп ... [ ... тіл ... ... оқыту материалын таңдаудың жалпы
ұстанымдары бар. Ол туралы И.Молчанова: «При отборе учебного ... два ... ... на ... ... ... ... деятельности, т.е. отбор ведется с учетом
пригодности языкового материала для ... ... ... ... для ... видов речевой деятельности»,-деп анықтайды. [22.226].
Тіл дамыту жұмысы екі бағытта қарастырылады: немен дамыту және ... ... ... дегенде баланы сөйлеуге үйрету үшін қандай материалдар
беру, нені ... ... ... ... ... ... ... күн тәртібімен қайталады. Ол туралы Қ.Молдабеков: «Определение
мер ... ... ... ... ... на усвоение
учащимися заданного ... и ... ... оптимальных
методов преодоления родного языка», - деп ... ... ... ... ... қолдануына байланысты айтады. [21.75].
Оқушылардың тілін сөздік қорын зерттеуде Н.Рыбников, А.Гвоздев,
Қ.Жарықбаев, ... ... т.б. ... ... ... ... қолданылатын, ал оқушылардың жас ерекшелігі мен таным
ойлануына байланысты болатындығын ... Ол ... ... ... в ... ... отбираться весь ... ... ... так и ... ... ... материал, подлежащий
продуктивному усвоению систематизируется в словарях - минимумах», - деген
пікір білдіреді. (9.19). ... біз ... ... ... ... ... ... оқушыларына лексикалық минимум белгілеп,
сол ... ... ... қорын байытуды мақсат тұттық.
Сөздік жұмысын жүргізу, жоспарлы мақсатты жүргізіледі. Ол туралы ... ... ... ... слов ... не стихийно, чтобы учитель
управлял әтми ... и ... ... ... бы его для ... ... его ... и обеспечивал правильность полноту усвоения», - ... ... ... тіл ... ... ... ... ықпал
ететіндігш айтады (18.204).
Лексикалық минимумды белгілеу көбінесе 6- ... ... мен ... ... байланысты қарастырылып жүр. Мәселен, Р.Ладо ... ... білу үшін ... сөздік қоры 860 болса жеткілікті, ал
2000 сөзді игерсе, еркін жазып оқи алады деп көрсетеді. [19.76].
Ана ... ... ... де әр ... ... көрінеді. Ол туралы
Қ.Молдабеков мынадай кестені көрсетеді.
Ал ана тілінде сөзді игерудің де әр ... ... ... Ол ... ... кестені көрсетеді:
| ... ... ... |1 ... Кіші және орта ... |100000 ... ... |
|жасындағылар үшін көркем | |әр ... ... ... | ... ... үшін ... |50000 ... «Жаңа әлем», |
|әдебиеттер | ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... |50000 ... ... |
| | ... ... 25 |
| | ... ... ... үшін |100000 ... ... ... мен | ... -100 ... ... | | ... ... |100000 ... Қазақстан» |
|мақалалар | ... ... «Ана |
| | ... ... 50 мәтін.|
Мәтіндегі әрбір сөз (сөз формасы) жеке карточкаға ... ... сөзі ... 40.000 ... ... сөз ... - Мәтінде
кездескен грамматикалық тұлғасы қандай ... ... ... Бұл ... және ол қолданылатындығын есептеу мүмкіндігін берді. Кеспелердегі
алфавиттік тәртіппен сөз ... ... ... ... соң ... ... және ол қолданылған мәтін саны есепке алынды.
Есептеу негізінде сөздердің сөз таптары бойынша тізімі құрастырылды.
Тұтас 40.000 ... сөз ... ... 14.224 әр ... (лексемалар) байқалды. Олардың 8.729 -сөзі бір ... ... ... ... әрі 350 ... ... үшеуінен артындығын
да қолданылмаған.
Қалған 5.500 сөз (7-ден аз емес ... және 4-тен аз емес ... ... ... сөздер ретінде негізгі ... ... және ... ... ... бүл кезде кеспелерге сөз жиілігі,
мәтін саны және сөздің қай сөз табына жататындығы жазылды.
Осы кеспелер ... ... жиі ... ... алдын ала
тізімі құрылды.
Лексика оқытуға байланысты оқушылардың тілін дамыту
Лексика бөлімінің білімдік, ... ... ... тіл ... ... ... ... ең кіші бөлшегі-сөздің фонетикасымен,
морфологиясымен, синтаксиспен ... ... ... ... тілдің
жүйені тұтас ұғып, оған материалистік көзқарасының қалыптасуына мүмкіндік
береді.
Лексика оқытуда алға ... бұл екі ... ... ... лайқыты тәрбиелеп шығу үшін ... ... бар. ... ... ... ... өтілумен бірге, тілдің өзге салаларын
оқыту ... да ... жаңа ... ... түсінікті ету үшін
қажет.
Ол үшін лексика туралы алған ұғымы әрқашан грамматиканы оқыту барысында
кеңейіп, практикалық маңызы ... ... ... ... жеке сөз ... ... бар ... толық таныта алмайды. Сөздегі сан ... ... ... ... ашылып, жанды көрініспен, қабілетін
дамытады.
Сонымен мектепте оқытылатын лексика ... екі ... ... Біріншісі-арнай өтілетін курста, екіншісі-өзге тіл білімі балалары
бойынша берілетін мәліметтер.
Бұл екі бағыт та ... тіл ... тіл ... ... ... басқа тіл білімі салаларымен байланысты берілетін білім
мен дағды оқушының тілді қарым-қатьшас ... ... ... ... ... етеді.
Тіліміздегі сөздердің жалпы қызметін бірден ... ... ... олар ... ... ... ... бола салған шашыранды атаулар емес.
Олар-заңды түрде бір-бірімен байланысты, ... келе тіл ... ... ... ... сөз ... /парта, үй/, құбылысты/ жел, ала/, оның
белгілерін /қатты, биік/, мөлшерін /бір, екі/, ... оқы, түр/ ... сөз бен ... ... ... ... дейін, өзен жаны/, әр түрлі
сезім-сезікті/ ап, ... ... ... бір ... мияу/ да
аңғартады. Сондықтан тіліміздегі ... жеке ... ... ... ... ... атау ... көмекші сөздер және грамматикалық
мағыналы сөздер деп екіге ... ... ... ... бөліміне енетін материалдың лингвистикалық негізі де осы
сияқты принциппен шектеледі. Яғни тек қана ... ... бар ... ... ... де, ... мағынаны аңғартатын сөздер
/көмекші есім, шылау, ... ... ... ғана сөз ... лексикалық мағына дегенді әр түрлі мысалдар мен ... ... ... оны ... ... ... болады.
Мысалы, дейін, шейін, гөрі, сияқты, туралы т.б. ... мен ... ... жел, ... сияқты сөздерді салыстырып, оқушылардың өзіне мағыналарын
түсіндір десек, тек бірінші топтағы сөздердің ғана лексикалық ... де ... ... ... бар атау сөздердің өзін бір
ғана мағынасымен шектеу тағы ... ... ... ... ... түрлі мәнге ие.
Олар-белгілі бір ұғымды аңғарта ... ... не ... ... ... ... Мысалы, жуас, момақан, көмбіс, бос
десек, төрт сөздің ... ... бір ... ... ... ... не жек ... әлде сүйсініп айтқанын байқауға болады.
Сондықтан сөз мағынасын ашып түсіну оқушылардың лексикалық ұғым ... ... ... қолданып, стилистикадан хабардар болуға мүмкіндік
дереді. Ол ... ... ... білуге дағдыландырады.
Оқушыларға сөз және оның мағынасы туралы түсінік бергенде сөздердің ... ... ... ... ғана ашылатын, жеке тұрғанда ондай көп
мағынасының ... ... ... жаттығу жұмысын ... ... ... ... көл ... ... ... кіші суды
аңғартатын білгенімен, көп, мол ... ... тек ... ... ... кейде өз мағынасын да, ауыспалы да қолданылмай, екі не одан
да көп ... ... ... басқа мағына беретін кезі де болады.
Мұндай тіркестер айтушы немесе ... ... ... ... дайын,
бұрынан тіркесіп қалыптасқан күйде жеке сөз орнына ... ... ... төбе шашы тік ... ... ... жеке бір ғана атау ... ... ... бәрін, лексикалық мағынаны түсіндіргенде үйіп-төгіп
оқушыға бірден түсіндіру ... ... ... мұғалім сөздің мағынасын
тануда тек лексика тарауда ғана емес ... өне ... ... тарауында мүндай ерекшеліктерді танытып отырылады.
IV-VIII класс оқушыларының ауызекі сөйлеу тілін бақылап, барысында
жазба ... ... бен ... барысында тексергенімізде,
оқушылардың басым ... ... ... жібереді. Ол қателерді
төмендегідей топтастыруға болады:
Сөздің мағынасына байланысты туатын қателер. ... өз ... ... ... кейбір сөздердің мағынасын түсінбей қолданады.
Мысалы: Көңілсіз қара суық қырда жүрсең деген ... ... ... мән ... ... бұл сөйлемдегі «қара» сөзі-түсті білдіретін
сын есім сөз емес, қарсыз суықты білдіретін сөз. Осы сияқты ... ... жете ... соң ... ол ... ... ... мағынасын анық түсінбегендіктен де, оқушылар қате
жібереді. Мысалы: Көпір мен шалға құс пен ... етін ... ... ... ... іздеуге кетеді. Кежекей үйді басқа келіндерінен бұрын құрады.
Махамбет елге арнап өлең ... ... ... ... ... ... «құрды», «өлең» деген сөздер орнын тауып тұрған
жоқ.
2. Сөздің көп мағыналылығына байланысты қателер. Қазақ тіліндегі кейбір
сөздер мен сөз ... ... ... жұмсалады. VIII класс
оқушыларының кездесетін кейбір стильдік қателер осы ... ... ... ... ... ... туады. Мысалы:
бір елге келсе, ас беріп жатыр ... ... ... ... жатқанда жеп
алайық,-деп қағып алды. Алдар үйге келгенде қолдарындағы ... ... ... ата-анасынна асты көп етіп жиып береді,- деген ... ... көп ... көрінеді. Оқушылар бұл сөйлемдердегі ас ... ... ... ... ... қате ... «тамақ»» сөзінің орнына
«ас» сөзін қолдана береді.
Әсіресе оқушылар метофора, әпитет, теңдеу қызметінде ... ... ... көп жібереді. Мысалы: Аюдай денесі қорбаңдап
көп арасынан көрініп тұрды ... ... ... ... ... алып
тастасақ, сөйлемнің беретін ойы ауысады. Өйткені ол сөзді қолданбасаң
теңелетін ... ... ғана ... ... берілмей қалады.
Сөздің көп мағыналылығы ол сөздің стильдік жұмысының аясына байланысты
сияқты. Сондықтан ... ... ... ... тура ... әкспрессивті-әмоциялы әрі стильдік рең, өрнек көп болады.
3.Ойға қатыссыз артық немесе «штамп» сөздерді қолданудан ... ... өз ... ... ... ... басы артық сөздерді
қосып, қатыстырады. Немесе сөйлемдерінде бір сөз тіркесін қайталап қолдана
береді. Ол ойды жеткізуде ... ... ... ... ... ішіндегі сандықты алмақшы болып суатқа келеді. ... ... ... ... ... ... ... Алма мектептен келсе болды,
анасына жәрдемдесетін болады деген ... ... ... ... ... ... сөйлемнің көркемдігіне нұсқан келтіріп тұр. Кейде
сөйлемді шұбалаңқы ... ... ... ойын шашыратып жібереді. мысалы:
балапан құлап түсіп, сұржылан жұтайын деп жатыр екен. Ер ... ... ... ... іздеп шығып, ағаларын тауып алып еліне қайтпақшы ... ... ... ... ... да басы ... қыстырма сөздерді
қосып сөйлем құрайды. Олар - «жаңағы», «сөйтіп», «содан ... деп ... ... Бала ... жолға шықты. Содан соң жолдан ысыған таға
тауып алады. Сөйтіп, оны бала алмады.
Оқушылардың ... зат ... ... ... ... ... Мысалы, «Ер Төстік» тақырыбына шығарма алғанымызда, оқушылар «Ер
Төстік» деген жалқы есімді бастауыш қызметінде ... ... - ... ... атты ... «ол» ... ... 10 раттен
қайталайды. Мұндай жағдайлар ой ... ... ... ... ... ... мен ... сөйлеу тіліндегі
сөздерді талғамай қолдану.
Оқушалардың бір тобы әдебиет тілдің нормасын білмегендіктен, өздерінің
жазбаша және ... ... ... мен ... сөйлеу тілдерінде
жалпыға бірдей түсінікті емес, диалект ... мен ... ... Ол ... ... тіл нормасында емес екендігін ескермейді.
Мысалы: үйдің жанында дәу ағаш,өсіп тұр. Ол бүгін ертелеп ауқатын ішті ... ... Ол ... дене ... ... ... ... сөйлеу тіліндегі кейбір синоним сөздерді
ойды өрлеп, тіліміздің әкспрессиялығы мен ... ... бір ... ашу үшін ... Ал ... ол ... қолдана береді.
5. Термин және кітаби сездерді орынсыз қолдану. Оқушылардың ... ғана ... ... ... да ... тілден енген сөздерді
қалай болса солай қолдана береді. Мысалы: продукты әкелді, дежурный болды,
астановкада тұр, свет жоқ, ... ... ... сөз ... ... ... қателер. Оқушылар
тұрақта сөз тіркестерін күнделікті практикалық жұмыстарында өте ... ... ... ... оның ... ... баламысын түсіндіріп
бере алмайды, кемшіліктер жіберді. Оқушылар мына сияқты тіркестерді көбірек
қолданады: жаны ашу, төбе ... тік ... ... ұшу, ... ... қату т.б. ... тұрақты тіркестердің беретін мағынасын
білмегендіктен, қолдана ... ... ол ... тура ... ... ... мен ... ескермей қолдану. Өз ойын
жеткізуде оқушылар синоним сөздерді талғап, мақсатына ыңғайлап қолдана
алмайды. Сөз ... ... әлі де ... Сөздердің мағыналық
реңдерін ажырата алмайды. Мысалы, оқушылардан жазба ... ... ... ... ... хан мен оның ... ... жерін
тартып алып, қапа қылды. Бұрынғы хандықтар бір-бірімен жерге ... ... ... «қапа», «таласып» сөздер орнынды қолданылып
тұрған жоқ. Бірінші ... ... ... ... «ыза» намесе
«наразылығын» деген ... ... ... еді де, ... ... деген
сөздің орнына жер үшін т.б. сөздерді қою тиімді болар ... ... ... ... ... ... бар. Олардың ең бастысы мыналар: - оқуашардың сөздік қорының
тапшылығына байланысты жіберілетін ... ... ... түсінбеуден, оған байланысты сөздің
қолданылуындағы стильдік реңдерін ескермеуден жіберетін қателер;
-баланың тілінде қалыптасқан жергілікті тіл ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... беруде, тіпті қазақ
тілі мен әдебиетін оқытуда осы сияқты кемшіліктерді түзетуге ... ... және ... материалдармен байланыстыра отарып,
оқушының сөздік қорын байыту, сөздің қолдануынан ... беру ... ... нормасында қарастыру көзделеді.
Мектеп курсында оқушыларға лексика бөліміне саналы білім беру үшін
бағдарламаға енген, тақырптардың ... және ... ... ... ... әрбір тақырып, өз мазмұнымен негізгі мақсат-мәнін
ашатын ... ... ... ... ... ... де осы
сөзбен жеке-жеке тақырыпты бөліп-бөліп түсіндірумен қанағаттанса, олардың
бір-біріне ... ... ашып ... ... өзі ... мақсат
етпесе, лексика бөлімінің, әсіресе, лексикада байланысты оқушылардың тілін
дамытудың мазмұны толық ашылмайды.
Оқушылардың ... ... ... ... мектеп бағдарламасы нақтылы
талап ұғынбайды, олай болуы мүмкін емес. Өйткені әрбір оқушының білетін ... әр ... ... аз, ... көп ... Сондықтан да әр сынып бойынша
үйретілетін сөз саны мен тізімін белгілеп беру мүмкін емес. Сонымен ... ... ... ... ... дамуына қызмет ететін түріне жатады.
Мұның өзі ... ... ... ... өн ... ... отырылады
деген сөз.
Методикалық әдебиеттерде сөздік жұмыстары туралы әр түрлі пікірлер
айтылуда.
Өтіліп отырған грамматикалық категорияға ... ... ... ... ... талдау, белгілі орфографиялық ерекше лайықты сөздерді теру,
тіпті жеке сөзді септеп ... ... ... ... ... де ... ... жүр.
Бұл пікірлерде сөздік жұмыстары сөз етіле отырылып, грамматикалық-
орфографиялық ... мен ... ... ... ... мәселесі аралас
қарастырылған. Сондай-ақ лексикалы оқытуға байланысты тілдегі синоним,
омоним, антоним, термин, ... ... және ... мен ... таныстыру да оқушлардың сөздік қорын ... ... шеше ... ... ... ... теориялық жағынан оқыту
белгілі бір мерзімде ғана асырылады, ал сөздік ... ... ... ... ... орын ... ... тілі курсы ғана емес,
мектептегі басқа ... ... да ... ... ... ... озат ... мен ғалым-методистердің пікірлеріне жүгінсек,
оқушылардың сөздік қорын байыту жұмысы мектепе қазақ тілін оқытудың барлық
кезеңінде - бірінші сабақтан бастап ең ... ... ... дейін әрбір
сабақ барысында әр түрлі ... ... Ал, ... ... ... ... жұмысына қазқ тілінің курсы бойынша ... ... ... ... та ... Сөздік қорда байыту мақсатын
шешуде, біріншіден, оқушылардың ... ... сөз ... ... ... ... оқушыда сөз байлығының қорының аз ... ... ... ... ... ... ... мен дамытуда
тиімді әдіс-тәсілдерді алдын ала анықтап, белгілеу керек.
Сөздік жұмысын жүргізуде біз осы мәселелерді ... ... сөз ... ... ... ... ... сөйлеу мен
жазу сапалылығын анықтаудан басталады. Әрбір сабақта, сөздерді белгілі бір
мәселеге ... ... ... ... сөйлем құрау, түсіндірмелі оқу,
ауызша мазмұндау, жазба жұмыстар т.б. арқылы анықтауға болады.
Мектептің әрбір сыныбында сөз және ... ... ... белгілеу
мұғалімнің бірінші ойланар ісі болмақ. Мектепте алғаш келген ... ... ... жеке ... ... ... ... ой-өрісі
мен сөйлеу қабілетін аңғарады. Соның негізінде жыл бой ... ... ... ... ... Мұғалім шамалаған меже оқу прсцесінің
барысында өзгеруі, неғұрлым нақтылана түсуі мүмкін.
Оқушылар сөздігі әрбір пән оқулықтары мен оқу ... ... ... ... ... ... және ... арналған көрнекі
құралдарда толқтырылады, кітап оларды мәдениетті ... ... ... ... да ... ... сөздік қорларды есепке алып, ол
сөздердің мән-мазмүнын оқушылардың еркін ... ... ... ... үйрететін актив сездер мөлшерін белгілеудегі басты бір меже олар
пайдаланылатын кітап сөздері болмақ.
Жаңа сөздермен ... тек ... ... ғана ... ... тыс ... әр түрлі шаралар кезінде кинофильмдерді және,
спектакльдерді ... ... және ... ... ... ... жаңа ... ұшырасады. Балалар сөздігін молайту мақсатында мұғалім
бұл мүмкіндіктерді де пайдаланады.
Жалпы топшылағанда, балалар сөздігін мына сияқты жолдармен ... ... ... ... ... ... адамдардың қоғамдық
және өндірістік еңбегімен таныстыру, экскурсиялар ... ... ... тыс оқу ... ... ... және талдау/, ересектермен қарым-
қатынас /әңгіме өткізу, кездесу ұйымдстыру/; грамматика мен емлені үйрету
/жаттығу ... ... ... арнаулы тілдік жаттығулар ... ... ... қайыра айтқызу т.б.
Бұл жұмыстар негізінде 6-сынып оқушларының ... ... ... ... ... ... зат және құбылыс ... мен ... ... түсу ... ... ... қолданған
сөздің мәнін айқындау, оқушылар сөздігін ауыспалы мағаналы сөздермен
толықтыру, жаңа ... өз ... ... жиі ... ... ... ... дұрыс айталуы мен дұрыс жазылуын игереу.
Сөздік жұмыстары басты-басты мынадай бағыттарда ... ... ... ... ортамен таныстыу және ол туралы ұғым қалыптастыру
мақсатында ... ... ... бағдарламмалық оқу пәндерін
пайдалану /жаңа сөздер мен терминдерді барлау / 2 / жаңа және ... ... 3/ ... ... ... ... ... 4/ лексикалық жаттығулар орындату.
Сөздің мағынасы бойынша жұмыс лексикалық жаттығулар жатады. Ең алдымен
оқушылар сөздің тура мағынасы болғандығымен таныстырылады. ... ... ... ... бір сөз ... ... екі сөйлем
беріледі де, сол ... әр ... ... ... мағынасына назар
аударылада, мағыналық талдау жасалады. Мәселен, тас ... ... ... және екі ... тас бітеліп қалғандай деген екі ... ... ... ... тас сөзі тура мағынасында қолданылып тұр да, ... тас сөзі ... ... ... ... ... жаттығуларында да, сондай-ақ көркем бағдарлама оқытуға
байланысты да тілдегі бейнелеуіш сөздерге /әпитет, ... ... ... ... жасалады, оларға арнайы ... ... ... бүл бейнелеуіш сөздерді оқушылардың
міндетті түрде меңгеруін ... ... ... ... ... қолдануын мақсат етеді.
Оқушылардың сөздік жұмыстарынан алатын білімі, дәлірек айтқанда,
лексикалық ... ... мына ... ... Сөз ... бір ұйым ... білдіреді. Әрбір сөздің өзіндік мағынасы
бар, ал контексте ол ... ... ... ... ... ... ... контексте ғана аңғарылады.
2. Зат есім, сын есім, сан есім, етістік сияқты сөздер ғана ... ... ... деп ... ... сөздердің де белгілі дәрежеде өзіндік
мағынасы болады.
3. Сөздің беріп түрған ... ... ... ... сөз мағынасы және оны дұрыс қолдану жөніндегі түсінік сөзді жеке ... ... ... сөйлемде немесе байланысты текстегі ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ауыстыруға болады. Сөйлем
әрлі де әсерлі ұғым беруі үшін ... ... ... ... ... ... ... қолдануының стилистикалық, мәні бар.
5. Сөздіктер актив және пассив болып бөлінеді. Оқушылар түсінетін ... ... аз ... ... ... ... сөз ... ал,
оқушылар сөздік қорына берік енген және жиі ... сөз ... ... ... мол және ... ... да ... Сан жағынан да, сапа
жағынан да, оны қолдану практикасы ... да көп сөз білу мол ... ... ... тілі лексика жүйесін белгілі бір ұғымдық
мәліметтермен танысуға, өз ... ... ... ... ... лексикаға байланысты жұмыстар, жаттығулар оқушылардың ... ... ... ... ... ... дамытуға бағытталуы
тиіс. Оқушылардың әрбір сөзге көңіл бөлуге мағынасын анық ... де, ... ... ... мәні мен реңдерін тани білуге,
логикалық ойлау жүйесін ... Міне осы ... ... бірі - ... ... оқу ... байланысты «Қазақ тілі» оқулықтарында /5-
6 кл. оқулықтарында/ ... ... тек қана ... ... және ... ... көп ... синоним, омоним, антоним басқа
тілден енген сөздер, көнерген сөздер мен жаңа сөздер, диалектілер ... ... ... пысықтауға, теориялық ұғымдарда түсінуге
жетелейді. ... ... ... яғни оқушылардың тілін дамытуға
байланысты жаттығулар мен тапсырмалар өте аз берілген.
Лексиканы игеру үшін грамматикалық, орфографиялық және ... ... ... ... Өйткені лексикалық ұғымдарды
үйрену мен одан қолданылу аясын толық игеру үшін тілдің ... ... ... ... ие бола ... ... оқулықта жаттығу
жұмыстарын беру үстінде қай материал ... ... ... ... ... ... ескеріліп, олардың жүйелі берілуіне
көңіл аударған жөн. Бұл ... ... ... ... жас ... ... ... мүмкіндігін айқын аңғаратын педагогикалық, психологиялық
білік қажет. Сондықтан әуелі ... ... тіл ... байланысты
берілетін жаттығулардың өзіндік ерекшеліктеріне қарай классификацияланып
алынады.
Жүргізілетін жаттығу жұмыстарының бірінші тобы лексикалық жаттығу болып
табылады. ... ... ... ... алған теориялық
мәліметтері пысықталып, сөз ... ... ... ... ... Дұрысында, сөздіктермен танысу, олардың пайдалану жұмысы
әрбір лексикалық ұғымдармен бірге ... ... ... ... ... оларды пайдалану жұмысы әрбір ... ... ... ... тиіс. Сондай-ақ сөз мағыналарын өткенде ... ... ... көп ... омоним/ синоним, антоним/ қажет
болады. Оқушылар сөздік лексикалық мағынасын сөздікте қалай түсіндірілетін
немесе сөздері ... аша ... ... ... ұғу үшін ... ... сөздердің, омоним сөздердің берілу тәртібін үйренеді.
Атап айтқанда, көп мағыналы сөздердің әртүрлі ... әр ... ... түсіндіріп, оған сай жаттығу жұмысын жасау сөзді толық
түсінуге, барлық мүмкіндігін ашып, тұруға мүмкіндік ... ... ... асау ... деген тіркестерде асау сөзіне бірде жуас, бірде оңай сөзі
антоним бола алады /жуас жылқы,өткел /. Ал ... де әр ... ... ... ... қиын ... ... жатығулардың екінші тобы тілдің басқа ... ... ... ... ... ... жаттығуда лексикалық тақырыптан ... ... ... ... ... ... тарауларының материалдарымен
байланыстырып жаттығу. Мұның өзі оқушылардың лексикадан ... ... ... жүйесінде түсінуге, тіліміздегі орнын, қолданылысын ұғуға, сондай-ақ
өзге материалдарды еске ... ... ... ... ... үшін мына ... ... жүргізуге болады.
1. Берілген сөздердің лексикалық және ... ... ... ... ... ... алтын су;
2. қызық, жазық, әдемі, үлкен, үш бұрышты;
3. ... ... ... ... үш ... ... сөздердің лексикалық мағынасын ашып отырып,
бірінші топтағы сөзердің зат атауы екенін, екінші топтағы сөздердің заттың
белгісін, сынын ... ... ... ... ... ... есім, сын есім, етістікке ... ... ... Сол сияқты
лексикалық мағынаны сөздің жасалу жолына, ... шығу ... ... да ... ... ... жүргізіледі. 2. Түбірлес сөзердің
қай сөз табына жататынын анықтау
1/ келісім, келісті, келіншек, келді.
2/ орын, орынша, орындық, орынды.
3/ адам, адамдық, адамгершілік, ... ... ... ... ... грамматикалық мағынаны
ажырататын олардың өзара байланыстылығын ажырата білуге дағдылана бастайды.
Грамматикамен ... ... ... тағы бір түрі ... ... ... сөз жасау барысындағы айырмашылықтарын ажырату болып
табылады. Мысалы: белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... мағыналарын салыстырып көруге болады. Оқушылар
бұлайша түрленген ... ... ... ... ... өзгерістер пайда болғанына көз жеткізеді.
Бұл айтылған жаттығу түрлері оқушылардың ... ... ... ... көмектеседі, сөйтіп сөздердің қолданыс
аясын жақсы меңгеріп, практикалық дағдысы ... жазу ... ... ... ... байланыстты лексикалық жаттығулар сөзді таңдап
қолдануға, айтылатын ойға ... ... құра ... ... ... ... ... жұмыстары:
I. Берілген сөздер мен сөз тіркестері қандай лексика-семантикалық
топтарға, қайсысы қандай ... тіл ... ... мысалы,
1/ балалар - балдар, тыныш - тиыш.
2/ бал - балақай, келін - келіншек, әке - әкей,
3/ шалбар - сым, ... - ... ... - ылғи - ... ... байланысты жүргізілетін жаттығулардың да өзіндік орны,
ерекшелігі бар. Өйткені оқушылар сөз байлығын игерумен ... оның ... ... да ... түсінуі керек. Ол үшін оқушылардың сөз қолдану, жазу
дағдысын қалыптастырып, әр түрлі жаттығу ... ... ... мен ... ... ... ... әдеби тіл нормасын
игеруге дағдылана бастайды.
Бұл сияқты жаттығудың мына ... ... ... Мына ... ... ... жазып, түсіліп жазылатын
дауысты дыбыстар ережесін түсіндір: орын ... ... ... ... Мына сөздерді сыңарларымен салыстырып, мағыналас немесе өзге сөз
екенін түсіндіру: ... ... ... ... ... ... Берілген сөздерге түбірлес сөз тауып, дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... ... ... түбірлес сөздердің айтылуы мен жазылуындағы ерекшеліктерді
түсіндіру, түбірлес сөздердің лексикалық мағынасын ажырату. Жұмыс-жұмысшы,
ас-асшы, дос-досжан.
5/ Омонидес сөздердің ... ... ... ... ... сөйлем құрау: түстік /тамақ/, - түстік ... ... ... ... ... жаз /жыл ... - жаз ... түсіру/ - жаз
/жаю/.
Лексикаға байланысты тіл дамыту жұмыстары курстың ... ... ... ... ... ... теориялық білімі
мен сөзді қолдану дағдысын қалыптастыруға, жалпы тіл ... ... ... ... сөз ... ... үлкен ықпал жасайды.
Тіл байлығын дамытуға байланысты жұмыстардың ... мен ... көп. Озат ... ... мұндай жұмыстарды үш топқа бөліп
қарастыруға болады:
1/ айнала қоршаған ортамен танысу, оқушылардың түсінігін, көзқарасын,
білімін толықтыру арқылы ... ... ... ... ... емес ... ... күңгірт сөздерді, сөз тіркестерді
үйренуге ықпалын аудару, жаңа сөздер мен сөз ... ... ... және ... ... мен сөз ... қолданудағы басқа
реңдерін білуге байланысты.
Бұл топтар мен алғышарттар бір-бірімен тығыз байланысты, ... ... ... ... орта ... ... білімін толықтыру, түсінігін
арттыру мүмкіндігі сабақ ... ен ... ... ... ... әрбір жаңа материал оқушы біліміне қандай да бір ... ... Ал ол ... әсер ... ... ... байыта түсуде оқушылардың назары мүлде таныс
емес немесе түсінігі күңгірт сөздерге аударылуға ерекше көңіл бөлу қажет.
Оқушы ... да бір ... ... ... оның ... түсініксіз жеке
сөздер кездесіп отырады. Бірақ оқиға желісінің ... ... ойды ... да, тексті ары қарай оқып, өзіне ... жеке ... ... аудармастан оқи береді. Ал оны өз сөзімен айтып беруде әлгі
сөзді қолданбайды, ... ... жеке ... мән ... болып табылады. Ал сөздік қордың
молаюына осы жеке сөз ... ... ... зиян ... оқушыларға кітаппен өздігінше жұмыс ұйымдастырғанда жеке
сөздер мен сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... қажет.
Ол үшін оқушылар қандай да бір кітап оқығанда, мағынасы түсініксіз,
таныс емес немесе түсінігіне ... ... ... ... ... мән-
мағынасын алып, біліп отыруға үйреткен жөн. Мұндай дағды беруге қажетті
жұмыстың бірі оқушылардың сөздіктерімен жұмыс ... білу ... ... ... Ол үшін ... арналған "орфографиялық сөздік",
"терминдер" т.б. ... ... ... ... ... ... ... арқылы түсіндіру. Тіліміздегі сөздердің
мағынасын сол сөздердің синонимдері арқылы түсіндіруден әрі ... ... мәні бар. ... ... ... жеке ... оның ... мен мәнін түсіндіргенде, сондай-ақ әртүрлі
тақырыптарға мазмұндама, ... ... ... ... ... үшін сөз білу керек болады. Ол үшін үйрету ... ... ... ... өзі де ... ... оның
синонимдері арқылы түсіндірілуге негізделген. Осындай анықтамаға тіл ... сын есім ... мен ... ... ... тұрады. Бұлар зат есім
сөздер сияқты нақтылап түсіндіруге көне бермейді де, ... ... ... ... "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде" былайша анықтайды.
"Биік - сын. Зор, ұзын, сұңғақ, жоғары. Қара тау басы биік ... ... ... ... ... ... ... аңдар мекен етіп өніп-
өсіп. Жүреді бір-бірімен боп тілектес. " /Жамбыл/.
Мектеп көлеміндегі "Әдебиеттік оқу ... ... ... ... ... ... ... анық емес көптеген сөздер
оларға жоғарыдағы тәсілмен түсіндіріледі.
Сөз мағынасын ауыстырып қолданып, немесе көп мағыналы сөздің ... ... ... ... ... ... ... көрік беріп құбылтып пайдаланатындарын былай ... ... ... елдердің тілдерінен ауысып келген немесе ... ... ғана ... ... ... ... ... қолдануымызда
мағынасы көнере бастаған архаизм сөздердің өзі де, көбінесе, синонимдер
арқылы ... ... бір ... ... синонимдері арқылы түсіндіру
үшін ... ... ... ... ... біліп көз
жеткіліксіз, ол үшін сөздердің тегін, сырын білу керек. Айталық, тілімізде
қолданып жүрген "қомсыну" ... оның ... ... ... азсыну,
азырқану, кемсіну деген сөздермен мәндес екенін ... ... ... тегі ... ... ... ... бірлігін білген
дәрежеде білмейміз. Осыларды оқушыларға аңғарта отырып, ... ... ... бір ... ... ... ... болады. Бұл арқылы оқушылар
тілдегі сөздердің тағы бір сырын пайымдай алатын болады.
Халқымыздың жалпыға ... ... тілі ... ... аймақта ғана
қолданылатын өзіндік жергілікті ерекшеліктері бар диалект сөздермен толығып
отырады. Сондай-ақ ... бір ... ... ... бір аймақтағы оқиғаны
суреттейтін шығармада диалект және архаизм сөздер ... ... ... ... ... ... ... түсінікті бола бермейді.
Бұл жағдайда да мүмкіндігінше, тіліміздегі синонимдерді пайдалануға болады.
Мысалы, ... бір ... ... ... деп ... енді ... кеуірт /күкірт/ деп атайды, басқа бір шетінде оттық деп атайды.
Осы синонимдік қатар диалект сөздердің ... ... ... ... ... меңзеп отыр. Еділді көріп еңбеген, Жайықты көріп
жемсеген, таудағы тарлан біз едік ... ... сөзі - ... ... ... ... ... Ол -
жергілікті ерекшелігі бар диалект сөз.
Бір ескеретін жай, тіліміздегі диалект сөздердің көп ... ... ... ... Яғни диалект сөздердің синонимі ыңғайындағы қосар
мағыналы сыңарлары.
Солай болғандықтан да тілімізде кездесіп қалатын диалект сөздердің ... ... ... ... оны оқушы балаларға арнайы түсіндіріп
отырған жөн. Мысалы, қамшы, ... ... ... ... бір ... ... ... тілімізде қолдана береді: Абай соншалық рахаттанып, сүйсініп
күліп кеп:
- Есіл, Базеке-ай, осындай найза тілің барда, ... ... ... ... да оғы ... ... Шығанақ торыққандай,
сүйеулі домбыраны алып шерткенде, Олжабектің көзі ілулі тұрған ... ... ... осы ... ... /қамшы/ әдеби тілдің аясына жатады да,
соңғысы /дойыр/ белгілі аймақтың ғана ... бар ... ... ... ... өз мәндес синоним сөздер арқылы түсінуі аса қажет
ететін көріністің бірі - ... сөз ... ... ... ... ... жеке ... өзінің о бастағы негізгі мағынасында
келе бермейді. Екіншіден, олар бүтін бір тіркес болып басқа бір ... ... да ... ... ... ... ... керек
болады. Мысал: ат ізін салмау - қатыспау, аңсау, ат салысу - ... көз ... алу, ... ... және ... байланысты сөз тіркестері тілімізде көптеп
кездеседі. Мысалы: жүрек жұтқан - батыл, ... қоян ... су ... ... ... ... басқандай - анық, айқын. Қас пен көздің арасында, қас
қаққанда, ... ашып ... ... ... ... ... тез, ... деген мағынаны білдіріп тұрады.
Осындай кейде өзара ... ... яғни ... ... ... ... болып келетін тұрақты сөз тіркестері бола береді.
Мысалы, жоғарыдағы "тез", "жылдам" деген мағынаны "тіл қатқанша", "әне-міне
дегенше" деген тіркестермен ... ... ... ... бұл ... оқушы
балалар тұрақты сөз тіркестерін толық меңгергеннен кейін, яғни белгілі бір
текстің ішінен тұрақты сөз ... ... таба ... өзі ... ... ... ... бере алатындай, сондай-
ақ тұрақты сөз тіркестерін пайдаланып сөйлем құра ... ... соң ... ... ... ... ... сөздердің өзінің негізгі тура мағынасынан
басқа қосымша, үстеме мағыналары да бола ... Көп ... ... өзінің
қай мағынасында тұрғанын белгілі сөйлемдер арқылы анықтап біліп ... көп ... ... ... айқындап, анықтап отыруға
синонимдердің де көмегі тимек.
Көп мағыналы сөздің әрбір жеке мағынасы бөлек-бөлек ұғыммен ... ... ... синонимдесіп отырады. Мысалға, "күту"
сөзінің әлденеше мағынасын оның синонимдерімен түсіндіріп көрейік.
1. Күту - ... ... ... ... ... мініп белгі күтіп
тұрғанда, Байсал ұран ... ... ... көтеріп, Тезектің
қарашоқысына қарай тартты. /М. Әуезов/. Абай өзі қонақ үйлерінің қасында,
қырық-отыз жігіттерімен, ... ... ... ... ... /М.
Әуезов/. Біраз аялдайық, келмесе кете ... тура ... ... жас/.
2. Күту - сыйлау, құрметтеу. Талай мың қонақтың ... Абай ... ... бір ... ... сый көріпті. /М. Әуезов/. Таңертеңнен бері
шай, қымызбен сыйлап келіп, дәл түске ... ... ... он үйге ... /М. ... Қадірлі қонағын дастарханын кең жайып құрметтейді.
/Лениншіл ... Күту - ... ... Ері елге ... екі ұлы мен ... ... ... көпшілікпен күн кешті. /Лениншіл жас/.
Оқушы тілін байыту жолында жұмыс түрлері де, оның тәсілдері де көп. Ал
сөз мағынасының ... ... ... оның ... ... сол ... бір түрі ... сөздік қорын байыту жұмысы жеке сөздің мәнін түсіндірумен
шектелмейді, сол түсіндірілген немесе жаңа үйренген ... ... білу ... ... ... ... сол сөзді келтіріп, сөйлем
құратудан бастау тиімді. Сөз оқушының ... ... ... қалу үшін
сөйлемді ауызша да, жазбаша да құраттырады.
Морфологияны оқыту арқылы тіл ... ... ... ... барысында қазақ тілі граммтикасына байланысты және
оның көлемінен тыс та материалдар пайдаланылады. Атап ... ... ... мол ... ... ... /сөз, сөз ... т.б./
және синтаксистік құралдарды тиімді пайдалана білу, әдеби тіл нормасына
байланысты ... алу, осы ... ... өз ойын дәл, түсінікті беру
тәсілдерін игеру, ойының нақты әсерлі болуы т.б.
Бұл жұмыстардың барлығы да мектепте ана тілі мен ... ... ... материалдармен тікелей тығыз байланысты болмақ.
Ысқақов: "Сөз тек мағынасы жағынан ғана ... ... ... ... да аса ... ... Сөз қолданылғанда әр алуан ... ... ... отырады. Ондай өзгеріс, әрине, ең алдымен сөздің
морфологиялық құрамында болып отырады" деп көрсетеді. ... ... тек сөз ... ғана емес, сөздің құрамы морфологиялық ... ... ие. Атап ... ... ... /саяхат, жолдас, шық/
құралған сөйлемдерді талқылап көрейік. ... ... ... ... Бұл сөйлемдегі мағыналық өзгеріс сол морфологиялық түлғалар арқылы
туындады. Яғни, лексикалық, мағыналық өзгерістің өзі ... ... ... ... формасын өзгерту жағдайында болады.
Олай болса, оқушылардың өз ойын ... ... ... ... ... ... мен тіл ... жетілдіруде
морфологияның маңызы зор.
Ол туралы Л. П. ... ... ... ... ... ... является одной из главных положений ... ... ... ... деп ... тіл байлығын жасауда морфология үлкен роль ... ... ... ... өзі ... ... арқылы түрлендіру арқылы
да жасаған.
Сондықтан оқушыларға тіл жүйесін үйретуде ең бірінші сөз және ... ... ... жасалу тәсілдеріне мәлімет беріледі. Ал мұның өзі
синтаксиспен байланысты екені белгілі.
Қорытынды
Қазақ тілі сабағының ... ... ... ... ... ... да, ... қорын молайту
Әсіресе педагогика мен методиканың басты принциптерінің бірі ... ... ... ... Бұл ... жазу, жаттығу жұмыстарына
тікелей байланысты болмақ.
Тіл сабағының мұғалімі оқушының сөзі мен жазуынан әрқашан көңіл бөліп,
олардың орфография, орфоәпиялы ... ... ... қадағалап отыруы
қажет. Оқушының сөзі мен жазу мәдинеттілігіне мынадай ... ... ... ... сөзі мен жазу ... ... ... болуы керек. Оқушы
жазба жұмыстарды орындағанда, шығарма жазған кезде өзі өмір сүріп отырған
ортадан жұмыста мәні бар ... ... ... ... алып ... ... сөзі мен ... құрылысы жүйелі болуы керек. Олар сөздерді
орынды жұмсап сөйлем мүшелерін өз орындарында қолданып, сөйлемдерді жүйелі
жеткізетін ойына сай етіп ... ... ... Оқушы ойын ауызекі тілде де, жазу тілінде де нақты жеткізіп дәлелдей
білуіне ... ... Бұл ... ... әр ... тіл ұзартуға
байланысты жазба, жаттығу жұмыстарын дұрыс ұйымдастыру қажет.
Оқушылардың тілі мәдениеті мектеп ұжымының сол ... ... ... ... ... Себебі әр пәннің өзіне тән ... ... бар. ... ... сол ... жаттықтырып, қолдану
ерекшеліктері ашылып отырылмаса, олар оқушылардың ... ... ... ... оқушыларда ол сөздерді ауызекі сөйлеу тілінде
де, жазуда да қате ... ... Ал ... ... оқушыларда жылма
жыл көбейе берсе, олардың тіл мәдениетіне нұқсан келеді. Сондықтан әрбір
мектепте оқылатын пәндердің: ... ... ... ... ... т.б.
мамандары оқушылардың өз пәндеріне ... ... ... ... мен ... ... мән беріп, қадағалап отырады. Ал ... ... ... ... беретін ұғымы, стильдік көркемдік
ерекшеліктерді танудың ... ... тілі мен ... ... яғни біз ... қордың молайту жұмысының күрделенуі әрбір сыныптарда оқытылатын
бағдарламалық материалдың көлеміне, ауыр - жеңілдігіне де ... ... ... ... тіл ... ... жүйесі, көлемі,
әдіс-тәсілдері мен бірге өзіндік ұйымдастырылуы мен ... да ... яғни ... ... ... қоры мен жас ерекшелігіне сай
талғап, таңдап қолдануымыз керек.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі сабағындағы тіл дамыту жұмыстары49 бет
Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесі64 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Балалардың жас және дара ерекшеліктерін оларды тәрбиелеу үрдісінде есепке алу43 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Бастауыш сынып оқушыларының патриоттық сезімдерін қалыптастыру мәселелері.32 бет
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын арттыру жолдары44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь