Дебиторлық берешектің есебі мен аудиті

Кіріспе
1 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Дебиторлық берешектердің мәні мен маныздылығы
1.2 Дебиторлық берешектер түрлері
2 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТІҢ ЕСЕБІ МЕН АУДИТІН ҰЙЫМДАСТЫРУ «ПЕТРОПАВЛ НАН ЗАУЫТЫ» ЖШС МЫСАЛЫНДА
2.1 Кәсіпорынның қысқаша сипаттамасы
2.2 «Петропавл нан зауыты» ЖШС кәсіпорынның дебиторлық берешектерінің есебі
2.3 Дебиторлық берешектердің аудиті
2.4 Дебиторлық берешекті талдау
3 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТЕР АУДИТІ ЖҮЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУГЕ АРНАЛҒАН ҰСЫНЫСТАР МЕН ІС.ШАРАЛАРДЫ ӘЗІРЛЕУ
3.1 Дебиторлық берешектер есебін және аудитті жетілдіру жолдары
3.2 Факторинг: сіздің бизнесіңізге жаңа мүмкіншілік
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Дипломдық жұмыстың өзектілігі сонда, яғни қазіргі таңда әлемдік шарттарға сай Қазақтан Республикасы экономикасының бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету қажеттілігі маңызды мәселе болып отыр. Экономиканың бәсекеге қабілеттілігінің басты талаптарының бірі – бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру жүйелерінің халықаралық стандартқа сәйкес келуі.
Қаржылық есеп халықаралық стандарты қаржылық есепті жалпы және бөлек-бөлек қарастырып, түсіну үшін өте қолайлы болып саналады. Сонымен қатар халықаралық стандарт капиталды біріктіруге, экономиканы дамытуға негіз бола тұрып, Қазақстан Республикасы кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілігі мен қаржылық салымының бір бөлігі болып табылады.
Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есепті жаңашаландыру процесі және Қазақстандағы қаржылық есеп халықаралық стандартына бірте-бірте көшу тәуелсіз алғаннан кейін басталып, 1995 жылы желтоқсандағы Қазақстан Республикасы президентінің «Бухгалтерлік есеп туралы» жарғысынан кейін бекітілді.
Айта кететін жайт, В.К.Радостовец, М.С. Ержанов, К.К. Кеулімжанов, К.Ш. Дүйсенбаев және тағы басқа авторлардың еңбектері есеп, тексеру (аудит), талдауларды жетілдіруге байланысты актуалды прблемаларды шешуге және Қазақстан Республикасының халықаралық стандартқа көшуіне зор ықпал етті.
Жалпы бухгалтерлік есеп басқару жүйесінде ең басты орындардың біріне ие. Негізгі мақсаты – халық шаруашылығының барлық салаларында нақты тұжырымды мемлекеттік талапқа сай есептеу жұмысын жүргізу болып табылады.
Бүгінгі таңда «Дебиторлық берешектің есебі мен аудиті» тақырыбы өзекті болып келеді. Бұл тақырыпты таңдаған себебім – дебиторлық берешектердің құрамы мен құрылымын толық зерттей отырып, олардың есебін ұйымдастыру мен осы есептер бойынша тексеріс жүргізудің түп мәнін ашу.
Диплом жұмысының мақсаты дебиторлық берешек есебін жүргізуін, дебиторлық берешектерді азайту перспективалары мен проблемалары және оларды жетілдіру жолдарын көрсетуге ЖШС «Петропавл нан зауыты» мысалында.
Диплом жұмысының мақсатына сәйкес келесі міндеттерді шешу керек:
- дебиторлық берешек есебін жүргізуін теориялық негіздерін қарастыру мен зерттеу;
- «Петропавл нан зауыты» жауапкершілігі шектелген серіктестіктің жалпы шаруашылық қызметі бойынша қаржылық талдау жасау, осы жауапкершілігі шектелген серіктестіктің дебиторлық қарыздарына байланысты талдау жүргізу;
- дебиторлық берешектер аудиті жүйесін жетілдіруге арналған ұсыныстар мен іс-шараларды әзірлеу.
Диплом жұмысының теориялық және методологиялық негіздері келесілер:
[1] Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы-Раритет, 2002ж.
[2] Қазақстан Республикасы Президентінің «Бухгалтерлік есеп туралы» 1995 ж. 26 желтоқсандағы 2732 заң күші бар Жарлығы.
[3] Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасындағы аудиторлық қызмет туралы» 1998 ж 20 қарашадағы 20 заң күші бар Жарлығы (2001 ж. 15 қарашадағы өзгертулер мен толықтырулар).
[4] Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің Бухгалтерлік есеп әдістемесі және Аудит Департаменті. Бухгалтерлік есептің стандарттары және әдістемелік ұсынымдары. Алматы - Кәусар бұлақ, 1999ж.
[5] Бухгалтер бюллетені 10 наурыз 2008 ж БИКО баспа үйі.
[6] Главный бухгалтер.4 (11), Апрель 2009 г.
[7] Экономикалық сөздік-анықтамалық. Болашақ-Баспа, 1999ж. 120б.
[8] Абленов Д.О. Основы аудита. Алматы-Экономика, 2003г. 187б.
[9] Андреев В.Д. Практический учет. Москва-экономика, 1994г. 254б.
[10] Ахметбекова А.Н., Суйц В.П., Дубровина Т.А. Аудит: общий, банковский страховой: Учебник-М.:Инфра-М, 2002-556с
[11] Балабанов И.Т. Финансовый анализ М., 2006г.203с
[12] Гусева Т.М., Шеина Т.Н. Основы бухгалтерского учета. Москва-Финансы-Статистика, 2003г. 201б
[13] Друри К. Введение в управленческийй и производственный учет. Москва-Юнити, 1998г. 134б.
[14] Дүйсенбаев К.Ш.,Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорындағы қаржылық жағдайын талдау. Алматы-Экономика, 2001ж. 250б.
[15] Захарьин В.Р. Теория бух. учета. Москва-Форум-Инфра, 2003г. 245б.
[16] Кеулімжанов Қ.К. Қаржылық есеп. Алматы-Экономика, 2001ж 160б.
[17] Кеулімжанов Қ.К.,Төлегенов Э.Т.,Байдәулетов М.Б., Құдайбергенов Н.А. Субъектінің қаржы-шаруашылық қызметі бухгалтерлік есеп шоттарының корреспонденциясы. Алматы-Экономика, 1998 ж. 301б.
[18] Кеулімжанов Қ.К. Шоттар корреспонденциясы.Алматы-БИКО,2000ж.
[19] Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет, анализ хозяйственной деятельности и аудит. Москва-Перспектива,1994г. 233б.
[20] Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет. Москва-Инфра, 2001г. 200б.
[21] Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет. /Учебное пособие. М.: ИНФРА-М, 2003, 456 с.
[22] Крупченко Е.А. Аудит в экзаменационных вопросах и ответах. М.: Феникс, 2003, 207 с.
[24] Курс экономики: Учебник / Под ред. Раизберга Б.А. – Инфра-М.,2004г.165с.
[25] Мамыров Н.Қ., Мұса А.О., Құдайбергенов Е.Қ., Әбішев Ж.Ш., ТөленовІ.М. Орысша-қазақша қазіргі экономикалық түсіндірме сөздігі. Алматы-Экономика, 1999ж. 170б.
[26] Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілерінің бухгалтерлік есебі. Алматы-Экономика, 2005ж. 387б.
[27] Нурсеитов Э.О. Практика Бухгалтерских расчетов, Алматы, 2004, 124 с.
[28] Нурсеитов Э.О. МСФО в Казахстане: принципы перехода и применения, Алматы, 2006, 84 с.
[29] Нурсеитов Э.О. Бухгалтерский учет в организациях, Алматы, 2006, 402 с.
[30] Радостовец В.К. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Алматы,2002ж.
[31] Сабырбаев Б.Экономикалық терминдердің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы-Қазақстан,1993ж. 133б.
[32] Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности преприятия. Минск-Новое знание,1999г. 322б.
[33] Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет. Алматы Экономика, 2000г. 211б.
[34] Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет.- Алматы,- 2005, 336с.
[35] Сейдахметова Ф., Сейдахметова З., Сейдахметов Г. МСФО общий обзор и разъяснения.- Алматы,- 2007, 45 с.
[36] Сергалиев М. Орысша-қазақша сөздік. Алматы-Сөздік-Словарь,2000 ж. 68б.
[37] Соколова Е.С. Теория бухгалтерского учета. Москва-Пресс,2002г. 211б.
[38] Соколов В.Я.Классификация ошибок в аудите. Бух. учет 3,1998г. 89б.
[39] Төлегенов Э.Т. Бухгалтерлік ақпарат жүйелері. Алматы-Экономика,2001ж.
[40] «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық есебінің 2008 жыл материалдары
[41] «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық есебінің 2009 жыл материалдары
[42] Финансовый учет на предприятий. Под редакцией Рахимбековой Р.М. Алматы- Экономика,2003г. 309б.
[43] Финансовый менеджмент: теория и практика / под редакцией Стояновой Е.С. –М.: перспектива, 2006-405с
[44] Хахонова Н.Н. «Аудит. Экзаменационные ответы», Ростов-на-Дону, 2003г, 230 с.
[45] Штиллер М.В. Принципы бухгалтерского учета, практикум, Алматы, 2004, 185 с.
[46] Шеремет А.Д. Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа – М., ИНФРА-М, 2005г. 245с.
[47] Щадилова С.Н. Бухгалтерский учет для всех. Москва-Дело-Сервис,1998г
[48] Экономика предприятия.: Учебник для вузов / Л.Я.Авршков, В.В.Адамчук, О.В.Антонова и др., под ред. Проф. В.Я.Грфинколя, проф. В.А.Швадара. – 2-е изд, перераб. И доп. – М.: Банки и биржи, Юнити, 2007г. 312с.
[49] Экономика предприятия: Учебник – 2-е изд., перераб., доп./ под.ред. Семенова В.М. – М.: Центр экономики и маркетинга, 2005г., 209с.
[50] Энтони Р. Рис Дж. Учет: ситуации, примеры, М. 2002, 562 с
        
        КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың өзектілігі сонда, яғни қазіргі таңда әлемдік
шарттарға сай Қазақтан Республикасы ... ... ... ету қажеттілігі маңызды мәселе болып отыр. Экономиканың бәсекеге
қабілеттілігінің басты талаптарының бірі – бухгалтерлік есеп пен ... беру ... ... ... ... ... есеп халықаралық стандарты қаржылық есепті жалпы және ... ... ... үшін өте қолайлы болып саналады. Сонымен қатар
халықаралық стандарт капиталды біріктіруге, экономиканы дамытуға негіз ... ... ... ... ... қабілеттілігі мен
қаржылық салымының бір бөлігі болып табылады.
Бухгалтерлік есеп пен қаржылық ... ... ... ... ... есеп ... ... бірте-бірте көшу
тәуелсіз алғаннан кейін ... 1995 жылы ... ... ... ... есеп ... жарғысынан кейін
бекітілді.
Айта кететін жайт, В.К.Радостовец, М.С. ... К.К. ... ... және тағы ... ... ... есеп, тексеру
(аудит), талдауларды жетілдіруге байланысты актуалды ... ... ... ... ... ... ... зор ықпал
етті.
Жалпы бухгалтерлік есеп басқару жүйесінде ең басты орындардың ... ... ...... ... ... ... нақты
тұжырымды мемлекеттік талапқа сай есептеу жұмысын жүргізу болып табылады.
Бүгінгі таңда «Дебиторлық берешектің есебі мен аудиті» тақырыбы өзекті
болып келеді. Бұл ... ... ...... берешектердің
құрамы мен құрылымын толық зерттей отырып, олардың есебін ұйымдастыру мен
осы есептер бойынша тексеріс ... түп ... ... ... ... ... ... есебін жүргізуін,
дебиторлық берешектерді азайту перспективалары мен ... және ... ... көрсетуге ЖШС «Петропавл нан зауыты» мысалында.
Диплом жұмысының мақсатына сәйкес ... ... шешу ... ... берешек есебін жүргізуін теориялық негіздерін қарастыру
мен зерттеу;
- «Петропавл нан зауыты» жауапкершілігі шектелген серіктестіктің жалпы
шаруашылық ... ... ... ... ... осы ... серіктестіктің дебиторлық қарыздарына байланысты талдау жүргізу;
- дебиторлық берешектер аудиті жүйесін жетілдіруге арналған ұсыныстар
мен ... ... ... ... және методологиялық негіздері келесілер:
- дебиторлық берешектің ... ... ... ... ... - ... ... кәсіпорын негізінде дебиторлық берешектердің ... мен ... ... ... ... мәліметтер;
- дебиторлық берешектер аудитін ұйымдастыруға арналған ұсыныстар мен
іс-шараларды әзірлеу мен нақты қолданылатын әдістер.
Дипломдық ... ... ... - ЖШС ... нан ... пәні ... ... берешек есебін ұйымдастырылуына
әдістемелік және тәжірибелік ... ... ... ... ЖШС ... нан зауыты» қызметінің
дамуы жолдарын көрсету, дебиторлық берешектерді азайту мен қайтаруға
байланысты факторинг ... ... ... ... ... мынада:
- дебиторлық берешек есебін жүргізуін жетілдіру мүмкіндік ... жаңа ... ... ... дебиторлық берешектерді азайту мүмкіндік береді.
Жұмыстың әдістемелік базасы болып К.Қ ... ... В.К. ... В.В.Ковалевтің, Э.О Нурсеитовтың
еңбектері болып табылады.
Дипломдық жұмыстың тәжірибелік базасы ретінде ЖШС ... ... ... ... мәселені дұрыс қою мәні және оны шешу жолы келесіде:
дебиторлық берешек есебі туралы жаза отырып, тексеріс ... ... ... ... қалай түзету керектігіне көңіл ... ... ... ... көрсету.
Дипломдық жұмыстың көлемі мен құрылымы: дипломдық жұмыс кіріспеден, үш
тараудан, қорытындыдан, ... ... ... қосымшадан
тұрады.
Кіріспеде зерттелетін ... ... ... ... қойылған, теориялық және әдістемелік негіздер және ... ... ... ... ... мен көлемі
көрсетілген.
Бірінші тарауда дебиторлық берешек есебі туралы жаза отырып, ... ... ... ... ... ... ... керектігіне көңіл
аудардым.
Екінші тарауда кәсіпорынның, яғни ... ... ... нан ... ... ... ... жалпы
шаруашылық қызметі бойынша қаржылық талдау жасай келе, осы жауапкершілігі
шектелген серіктестіктің ... ... ... ... ... жасаған талдау негізінде 2008 жылы - 61,6%, 2009 жылы-
61,1% ... көре ... ... ... осы ... берешектерді
азайту мен қайтаруға байланысты факторинг жүйесін ... ... ... ... ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Дебиторлық берешектердің мәні мен маныздылығы
Дебиторлық берешектер деп ... бір ... ... ... жеке тұлғалардың шаруашылық субъектісінің алдындағы ... ... ... оларға көрсеткен қызметтері үшін, сондай-ақ
жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... қарызға алған тауарлары мен материалдары үшін ... ... ... Осы субъектіге берешек қарызы бар кәсіпорындар мен
ұйымдар, сондай-ақ жеке ... ... ... ... ... уақыттан кейінгі бір жыл ішінде алынатын (өтелінетін)
дебиторлық ... ... ... ... есептелінеді. Олардың
қатарына жататындар:
— ағымдағы активтерді сатып алуға төленген ... ... ... ... ... ... шоттар бойынша алынуға тиісті қарыздар;
— вексельдер бойынша алынуға ... ... ... ... ... мен оның ... ... түрлі операциялар негізінде туындаған дебиторлық қарыздар;
— акционерлік қоғамның лауазымды адамдарының ... ... ... ... ... ... ... есеп және аудит жөніндегі Ұлттық
комиссиясының 1996 жылғы №2 «Қаржылық есепті дайындау мен ұсынуға арналған
тұжырымдамалық ... ... деп ... қаулысына сәйкес «Дебиторлық
қарыз» иелік ету құқықтарымен қоса, ... ... ... ... саналады. Яғни «Дебиторлық қарыз» дегеніміз, бұл – ... ету ... ... ... ... активте қамтылған болашақтағы
экономикалық тиімділік болып табылады.
Дебиторлық қарыздар есебіне мына ... ... ... ... ... пайдаланылады:
№7 Журнал-ордер – «Жұмысшылар мен басқа да тұлғалардың қарызы» деп
аталатын шоттың кредиті бойынша;
№8 Журнал-ордер – ... ... ... құн ... ... ... деп аталатын шоттың және «Берілген аванстар» бас
шотындағы бөлімше шоттарының кредиті бойынша;
№8 Журнал-ордерге қосымша ...... ... ... ... шоттарының дебеті бойынша;
№10 Журнал-ордер - «Күдікті қарыздар бойынша ... 34 ... ... бас ... ... шоттарының кредиті;
№11 Журнал-ордер – «Сатып алушылар және тапсырыс берушілердің қарызы»
және «Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық қарызы» бас ... ... ... бойынша жүргізіледі.
Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер және ... ... ... ... бойынша жоғарыда аталып өткен ... ... ... қарыздардың есебіне аналитикалық есептің
карточкаларын, ажырату парақшаларын, бухгалтерлік анықтамаларды және ... ... ... ... ... ... ... Жалпы есеп регистрлерін
толтыру шаруашылық операцияларының мазмұнын сипаттайтын бухгалтерлік
жазулардың ... ... үшін ... ... деп ... ... корреспонденцияланатын шоттардың мәнін ашатын корреспонденциялар
құруды білдіреді және де бұл ... ... ... ... ... ... таңда шоттар корреспонденциясын ... ... ... ... ... қолданылуда. Айта кететін
жағдай, көптеген ағылшын тілдес мемлекеттерде, ... ... ... ... ... жоспары жоқ. Әрбір корпорацияның мамандары
өздеріне ыңғайлы , ... деп ... ... ... ... Бір
жағынан бұндай шешім бухгалтер мамандарының әдістемелік шешімдер таңдауында
біршама тәуелсіздігін көрсетсе, екінші жағынан мәліметтерді ... ... бір ... екіншісіне ауысуы кезінде қиындық
туғызады. Алайда кәсіпорындардағы құрылатын ... ... ... мен ... ... ... ... белгілі бір
бухгалтерлік стандарттар ықпалын тигізеді.
Мысалы: Америка құрама ... ... ... үшін ... есеп беру ... жоқ. Есеп беру ... біршама жинақтылығымен,и
мәліметтердің ірілігімен айрықша көзге түседі, сондықтан да оларға деген
көп ... ... Есеп ... ... құқы толығымен бас
бухгалтердің құзырында, яғни ол алғашқы құжаттарды ... ... ... ... ... ... ... міндетті.
Шоттарға келетін болсақ, олар негізгі есеп регистрлерінде үнемі қатысатын,
эпизодтық ... ... және олар ... ... ... ... ... ведомостар» деген ұғымы кең етек алып отыр. Олардың
мақсаты – бізде ... ... ... ... пен қаржы
бөлінуші-реттеуші шоттардың толық жабылуы. ... ... ... да, практикамызда да ... ... ... ... ... ... сомалардың дұрыстығы мен олардың
толықтығын ... үшін ... ... қажет, ол құжаттар бойынша
шоттарды корреспонденцияланатын ... ... ... ... ... ... - ... шоттағы сомалардың сәйкестігі мен дұрыстығын,
толықтығын анықтау болып ... ... ... бухгалтерлік ақпараттарды
өңдеудің барлық техникалық-экономикалық параметрлерінің ... ... ... ... ақша ... яғни ... формаларға ауысуы, әртүрлі есеп айырысулар бойынша (оның ішінде
дебиторлық ... ... есеп ... бухгалтерлік есепті енгізудің
тәртіптерін түбегейлі қайта түсінуге мәжбүр етіп отыр. Сондықтан дебиторлық
қарыздың әлемдік ... ... ... тәжірибе жиналғандығы жайлы
ұмытпаған жөн.
Шетелдік сатушылар, сатып алушылардың ... ... ... үшін
төлемдерін басқа бір үшінші ... ... ... ... есеп айырысуға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда сатып алушы несие
берушімен несиелік келісім-шартқа тұрып, несиелік карточка ... және ... алу ... қолданады. Егер ақша орнына карточка алса, онда ол несие
берушіге шот жазып ... ол ... ... алу барысындағы несиелік
карточканың штампы мен сатып алушының қолы тұрады. Содан кейін ... ... ... ... одан ... ... ... Мәміледе несие
берушілердің (кредиттік ... ... ... қатысуы сатушы
үшін экономикалық жағынан тиімді, ... оған ... ... үшін ... қажеті жоқ. Несиелік карточкалар бойынша сату есебін жүргізудің екі
тәсілі бар.
Бірінші жолы – сатушы несие беруші ... ... ... керек.
Екінші жолы – сатушы сату барысында бірден ағымдағы шотқа ... ... ... банк ... ... ... ... сатуға тән, ыңғайлы тәсіл болып келеді. Басты нәрсе – сату
уақытысын ... ... ... яғни ... ... ... немесе
жөнелтілген тауарлар (жұмыстар, қызметтер) қашан сатылды деп танылуда.
Бухгалтерлік есептің көзқарасынан қарағанда, тауарлардың ... мен ... ... және есеп ... құжаттарының ұсынылуы сатылған тауарлар
деп танылады. Ондай ... ... үшін ... ақша ... ... ... табыс көрсетілетін болса сәйкесінше салық төлеу қажет.
Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... тіпті төлемеуі де
мүмкін. Әсіресе, бұл салық төлегенде байқалады. Осымен қатар бухгалтерлік
есепті халықаралық стандартқа сәйкес жүргізу ... ... ... ... ... жауапты түрде қатысушының араласуын
талап ететіндігін көрсетіп отыр. Осыған орай компьютерлік ... ... ... ... ... ... есептеуге мүмкіндік
береді.
1.2 Дебиторлық берешектер түрлері
Кәсіпорындар мен ұйымдардың басқа ... ... жеке ... оларға
сатқан тауарлары, көрсеткен қызметтері, сондай-ақ аванс ретінде алдын ала
төлеген төлемдері үшін алашақ ...... ... ... шоттар) деп аталады.Осы кәсіпорындар мен ұйымдарға берешек борышы
бар заңды және жеке ... ... ... ... ... ... ... алынуға тиісті дебиторлық борыштар ағымдағы алынуға тиісті
борыштар және ұзақ мерзімде алынуға тиісті борыштар болып ... ... ... ... ... тиісті шоттар» ... ... ... ... ... бір жыл ... ... (өтелінетін)
дебиторлық борыштар ағымдағы активтер қатарында есептеледі. Олардың
қатарына жататындар:
- ... ... ... алуға төленген аванстық (алдын ала
төленген) ... ... ... ... ... ... ... борыштар;
- вексельдер бойынша алынуға тиісті борыштар;
- негізгі ұйымдар мен оның еншілес серіктестігі ... ... ... ... ... ... ... лауазымды адамдарының (тұлғаларының) дебиторлық борышы;
- басқадай дебиторлық борыштар;
Кәсіпорынның балансындағы алынған вексель деп аталатын бабындағы сома
басқа ... ... жеке ... ... ... ... төлейтін ресми
берешегі болып есептелінеді. Алынуға тиісті шоттар ... ... ... ... ету құқығымен қоса, заңды құқығымен байланысты
актив болып саналады. Қорытындылап айтатын болсақ «дебиторлық ... бұл – ... ету ... ... ... ... байланысты
активте қамтылған алдағы уақыттағы экономикалық тиімділік [34].
Ұйымның қаржы жағдайын сипаттайтын көрсеткіштердің қатарына дебиторлық
борыштардың ... ... Яғни ... борыштардың есептелген уақыты
мен өтелу уақытының арасындағы мерзім күндерінің саны. Ұйымның дебиторлық
борышы оған байланысты ... ... ... ғана анықталады. Дебиторлық
борыштар сатылған өнімдер мен тауарлардың құнынан баға ... және ... ... ... алып тастағандағы қалдық сома
бойынша есептеледі. Бір жылдам ... ... бойы ... ... ұзақ ... ... борыштар» болып есептеледі. Дебиторлық
борыштардың ... ... ... ... мен ... ... ... байланысты пайыздар бойынша кіріс көп ... ... ... ... сатқанда кейде сатып
алушыларға баға жеңілдіктерін береді. Ұйымдардың ... ... ... ... ... ... қызықтыру арқылы сатылатын тауарларының
көлемін ... ... ... Сонымен қатар баға жеңілдіктерін (скидки)
пайдалану ұйымның күмәнді борыштарының сомасын ... ... әсер ... ... баға жеңілдіктері (скидки) терминімен (сөзімен)
бірге сауда жеңілдігі термині (сөзі) қатар қолданылады. Өз ... ... ... келе ... ... ұйымдар сауда жеңілдігін
тауарларды сатуға жарнама ретінде пайдаланады. Ұйымдардың сауда ... ... баға ... ... ... ... деп ... болады.
Кейбір жағдайларда сапасының төмендігінен немесе тауарлардың ақау болу
себебінен сатылған тауарларды қайтаруға тура келеді. Мұндай ... алу ... ... үшін ... ... ... да кәсіпорын
сатып алушы заңды немесе жеке ... осы ... ... ... мөлшерін қысқарту туралы талабын қабылдауға келісуіне тура
келеді. Әрине аталған жеңілдікті ... ... ... ... ... ... көлемін азайтатындығы сөзсіз. Бұл жағдайда ұйымның
бухгалтериясында ... ... ... бухгалтерлік жазу жазылады.
Кәсіпорындардың бухгалтериясы дебиторлық борыштар есебін жүргізу
барысында мына ... ... ... (есептік тіркелімдерді)
қолданады:
- нөмірі 7 Журнал-ордер – «Жұмысшылар мен басқа да тұлғалардың борышы»
деп аталатын ... ... ... ... 8 ...... ... қосылған құн салығы,
«Есептелген пайыздар», «Басқадай дебиторлық борыштар» және ... деп ... ... ... бойынша;
- нөмірі – Журнал-ордерге қосымша тізімдеме – «Берілген аванстар»
шотының ... ... ... 10 ... – «Күдікті қарыздар бойынша резерв», «Алдағы
кезең шығындары» шоттарының несие (кредиті) бойынша;
- нөмірі 11 Журнал-ордер – «Сатып алушылар және ... ... ... және ... ... ... дебиторлық
борышы» шотының кредиті бойынша жүргізіледі.
Сатып алушылар мен тапсрыс берушілер және басқадай дебиторлармен есеп
айырысудың ... ... ... ... ... ... басқа
дебиторлық борыштардың есебіне талдамалық есептің карточкалары, ажырату
парақшалары (қағаздарын), бухгалтерлік анықтамалары және тағы да ... ... ... ... есеп ... толтыру
шаруашылық операцияларының мазмұнын сипаттайтын бухгалтерлік жазулардың
жиынтығын анықтау үшін керек. ... ... есеп ... ... Америка Құрама Штаттарының бухгалтерлік есеп стандартында)
ұйымның бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу ... ... ... үшін ... ... есеп беру ... ... Есеп
нысанын таңдау құқығы толығымен бас бухгалтердің құзырында, яғни ол алғашқы
құжаттарды ... ең ... ... ... ... ... ... Шоттарға келетін болсақ, олар
негізгі есеп тіркелімдеріне үнемі қатысатын, эпизодтық болып ... ... ... ... ... ... ... шоттарында
есептелетін сомалардың дұрыстығы мен ... ... ... ... ... ... ол ... ... ... ... ... арқылы жүргізіледі. Мұндағы
басты мақсат - ... ... ... ... мен ... ... ... табылады. Дебиторлық борышты есептеудегі басты
мәселе сату мерзімін ... ... ... яғни сатып алушыларға тиеліп
жіберілген немесе жөнелтілген тауарлардың ... ... ... ... Бухгалтерлік есептің көзқарасымен қарағанда,
тауарлардың тиелуі мен ... ... ... және есеп ... ... ... ... деп танылады. Дебиторлық
борыштар келесідей бөлімдерден тұрады:
- «Сатып-алушылар мен тапсырыс берушілердің борышы».
- «Күдікті қарыздар бойынша резервтер».
- «Еншілес ... ... ... ... ... дебиторлық борышы».
- «Алдағы кезең шығындары».
- «Берілген аванстар».
Дебиторлық қарыз айналыстан ... ... ... ... ... субъектілер бірінші кезекте олардың
айналымдылығын талдайды. Әдетте, дебиторлық қарыздың айналымдылығы 30-дан
90 ... ... тең ... егер де осы ... асып ... онда ... өтіп кеткен деп санайды. Сондықтан ... ... ... ... ету ... факторингалық компанияларға жүктейді.
Факторингалық операциялардың есебі. Факторинг, басқаша айтқанда,
қаржылық агент болып табылады және ол ... ... ... ... өндіріп
беру үшін қызмет етеді. Ондай қаржылық агент болып банктерде басқа ... ... ... бола ... ... олар ... қызметті
жүзеге асыру үшін лицензия болуы керек. Бірақ кез-келген ... ... ... қызметімен шұғылданбастан бұрын екі жақтың да ... ... және ... ... үшін, өз құқын берген
кәсіпорын автоматты түрде төлеуге тиіс. Бұл арада ... ... ... ету ... берген кәсіпорын мен факторинг компаниясы келісім-шартқа
отырады. Ондай келісім-шарт ашық та, ... та ... ... Осы ... ... ... өзіне қайтып беру ... ... яғни ... құқы да ... ... ... құны
көрсететін қызметтің түріне, қаржылық жағдайына және тағы ... ... ... ... талапқа жеңілдік берудің келісім-шарты бойынша жасалатын
операциялардың есебі. Бір заңды тұлға ... ... ... ... заңды тұлғаның (цессионарға) қандай да бір міндеттемесін ... ... ... ... ... ... көрсеткен
қызметі үшін төлемді) орындаған кезде өзінің ... ... ... ... ... ... азайтып немесе төмендетіп береді.
Міндеттеменің негізінде кредиторға жататын ... ... ... тұлғадан басқа тұлғаларға өтуі мүмкін. Бұл ... ... ... тұлғаға өтуі регрессивтік талап болып табылмайды. Бұл кезде
бірінші ... ... ... ... ... егер олар заң ... ... қайшы келмесе.Құқық талабын азайту міндеттемелеріне жауап
беретін кредиторларды ауыстыру ... ... Кей ... ... міндеттемелердің талабын азайтуға болмайды, өйткені жаңадан
пайда болған кредитор бірінші кредиторға ... ... ... ... ... ... ол кредитор бәсекелес болып табылуы мүмкін;
— кредитор мен қарыз беруші ... ... ... кәсіпорынның)
бұрындары олардың арасында шаруашылық даудың болуы мүмкін;
— кредитор мен қарыз беруші ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Бұл жағдайда кредитор басқа бір кредиторға өзінің ... ... ... бірінші кредитормен келісіп ... ... ... ... ... береді, яғни дебиторлық қарыздан аз сомаға, сондықтан
ол цедентке зиянның, ал цессионда табыстың пайда болуына ... Егер ... ... ... қарыздан артық сомаға жасалатын болса, онда ол
сәйкесінше, цедентке ... ал ... ... ... ... ... ... жөнелтілген тауарлар (жұмыстар, қызметтер)
үшін алынған вексельдердің есебі жүргізіледі. Дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... есепте пайыздық та,
пайыздық емес те есептелінеді. ... ... ... :
1 ... бойынша алынатын пайызы» деп аталатын субшоты ашылуы
мүмкін.Пайыздық емес ... ... ... жеке ... номиналдық құны бойынша есептелінеді) ... екі ... ... ... ... ... ... марапаттау сомасы шегерілген
(дисконт)».
3 «Вексель ... ... ... (дисконт)».
Есеп кеңсесінің вексельді беруімен байланысты операцияларының есебі.
Төлем мерзімі жеткенге дейін вексель ұстаушылар вексель бойынша, ал ... ... ... ... (есеп кеңсесіне) берілген вексельдің
индоссаменті бойынша жүзеге асырады. Банкіде жасалатын бұндай операциялар,
әдетте, марапатталады ... ... оны ... сату деп ... ... Өтеу мерзімі жеткеннен кейін банк өтеу ... ... ... пайызды қосады) алуды топшылайды, сондай-ақ ол
индоссантқа регрессияны қоюына да құқы бар. Ал бұл ... ... ... екенін білдіреді [18].
Форфейтинголық операциялардың есебі. ... ... ... бір түрі болып табылады. Форфейтинголық – бұл
өнімді сатып алушылармен акцептелген, сатушылардан тауарлы ... ... ... ... ... ... ... өнімді сатушылар вексель бойынша өз талабын қаржылық делдалға
(форфейраторға) қайта ... ал ол ... ... ... ... қалған сомасын бірден төлейді. Бұндай қоржындық ... ... рет ... ал оның өтеу ... бір ... ... келеді.
Форфейтингінің жай вексель есебінен айырмашылығы: мұнда дебиторлық ... ... ... ... еншісіне тиеді, яғни вексель
бойынша қайта жүктеу процесі ... ... ... өтіп ... барлық
дебиторлық берешектер және де сот шешімдері бойынша үмітсіз деп ... ... ... және ... ... есептен шығарылады. Вексель
бойынша өтеу мерзімі өтіп кеткен ... мына ... ... ... ... бастап санағанда акцептантқа қарсы аудармалы
вексельден шығатын талапету мерзімі үш жылдан асса;
— қарсылық білдіру ... ... ... индоссанттарға қарсы
вексель ұстаушылардың талап ету ... бір ... ... индоссант вексельге төлеген күннен бастап санағанда индоссанттар
бір-біріне қарсы болған жағдайда олардың талап ету мерзімі алты ... ... ... ... ... ... таңда сатылған тауарлар мен көрсетілген ... ... есеп ... ... ... ... тиісті сомалардың бір бөлігі
ғана өтеліп, қалған бөлігінің алынбай қалуы іс-тәжірибеде жиі кездесетіні
белгілі. ... ... ... ... аралығында төлем жасай алмау
фактісі осы берешек соманың жабылмай қалатындығын білдірмейді. Мұндай
жағдайлардың алғашқы ... ... ... ... ... болып
қалуы немесе ол субъектінің таратылуы, сондай-ақ борышты ... ... өтіп ... ... Бұл айтарлықтай әдеттегі жағдай, ол
субъектінің тауарлар мен қызметтерін өткізуде несиеге қаншалықты сақтықпен
қарағандығына ... ... ... ... тиімді де икемді
әдістерді қолданғандығына тәуелсіз. Төлем қабілетін ... ... ... сондай-ақ оның тиімділігіне қарамастан
шаруашылық ... ... ... ... мен көрсеткен қызметтері
үшін төлем төлемеген сатып алушылар әрқашанда табылады.Қайтару мерзімі өтіп
кеткен ... ... ... ... ... есептен
шығарылып, күдікті қарыздар бойынша резерв ... ... ... ... ... уақытында төленбеген, жабылмаған және де тиісті
кепілдікпен қамтамасыз етілмеген қарыздар. Өтелу-өтелмеуі белгісіз, ... ... ... ... екі ... ... Тікелей есептен шығару әдісі – мұнда шығындар заңда қаралған
төлемді талап ету мерзімі ... ... ... ... Резервтік әдіс – бұл жағдайда шығындарды өтеу үшін алдын-ала
резервтік қор қарастырылады.
Тікелей есептен шығару ... ... есеп ... ... ... ... ол ... мен шығындарды сәйкестілікке келтіре
алмайды, яғни күдікті борыштардытауарлар ... ... ... ... ... ... оның ... деп танылған есептік
мезетінде ғана шығындарға жақызылады. Субъектілер күдікті қарыздарға
шығындардың ... ... ... ... қарыздар бойынша
резервтердің ... ... ... ... ... ... көлемі әрбір күдікті қарыз бойынша борышқордың қаржылық
жағдайына ... және ... әрі ... ... өтеу ... арқылы анықталады. 1997 жылғы 12 ... ... ... ... ... заң ... өзгерістер
мен толықтырулар енгізу туралы» заңына ... ... ... ... ... сөзімен ауыстырылған. 27-пункт бойынша күдікті талаптар
деп ... сату ... ... және де ... есептелгеннен кейінгі
екі жыл ішінде өтелмеген талаптарды айтамыз. Шығындарды ... ... ... ... ... ... табыстардың ұлғаюы нәтижесі
ретінде пайда болса, онда олар ... ... ... ... ... Осы ... есепті кезеңдегі қарыздар бойынша шығындарды жою керек,
себебі мұндай мәліметтер ағымдағы қаржылық жылдың шығындары ... ... ... заңына сәйкес талап ету мерзімі өтіп ... ... ... ... - деп ... Ал ... ... күдікті қарыздарға жасалған резерв есебінен есептен шығарылады.
Егер субъекті күдікті қарыз бойынша резерв ... онда бұл сома ... ... ... ... Сондай-ақ бұл сома қаржы-
шаруашылық нәтижесі туралы есеп ... ... ... ... 2 мамырдағы №2255 «Шаруашылық серіктестіктер туралы»
Қазақстан ... ... ... сәйкес өзгерістер және
толықтыруларда «шаруашылық серіктестіктер» - өзінің ... ... табу ... ... қоры ... ... салымдарының
үлесімен анықталатын коммерциялық ұйымдар немесе заңды тұлғалар ... ... ... ... серіктестіктер: толық
серіктестік, сенім серіктестік, жауапкершілігі шектеулі серіктестік,
қосымша жауапкершілікті серіктестік және ... ... ... ... Ал еншілес серіктестік дегеніміз басқа шаруашылық серіктестік
оның жарғылық қорына қатысумен ... ... ... осындай
серіктестікпен қабылданатын шешімдерді анықтай алатын ... ... ... ... табылады. Еншілес шаруашылық серіктестігі өзінің
негізгі ... ... ... ... ... ... еншілес серіктестіктерден айырмашылығы, олар филиал болып
табылады және өзінің жарғылық қорлары болмайды, ал олардың балансы ... ... ... ... ... ... ... қаржы-
шаркашылық қызметінің бухгалтерлік есебін өздері жүргізіп, ... бас ... ... және ... жасайды.Сонымен қатар
бірлесіп бақыланатын заңды тұлғаның ... ... жеке ... және ... ... ... өзінің үлестік
қатысуына көрсетуі қажет.
2 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТІҢ ЕСЕБІ МЕН ... ... НАН ... ... ... қысқаша сипаттамасы
«Нан» Ашық акционерлік қоғамы 1948 жылы ... ... нан ... тағамдар шығаратын азық-түлік комбинаты ретінде қалыптасқан. Ал ... ... нан ... ... ... Қазақстан Республикасы, Петропавл қаласы, И.Байзақов
көшесі, 36.
Банктік резиденттері: Петропавл қаласы Темірбанктегі есеп айырысу шоты
1467008.
СТН (РНН) ... нан ... ... шектелген серіктестіктің негізгі
қызметі: нан-тоқаш өнімдерін, тәтті тағамдар мен макарон өнімдерін өндіру,
шаруашылық өнімдерін ... алу, ... және ... сонымен қатар сауда-саттық
қызметімен айналысады. Құрылтайшылары: «Тұмар» жабық акционерлік қоғамы –
73%, жеке тұлғалар – 27%
Кәсіпорынның ... ... бас ... ... ... арналған гараждар, энергетика қызметі, қамтамасыз ету, өткізу
мен сату қызметі бар.
Әлеуметтік жағынан, кәсіпорында жұмысшылар ... киім ... ... ... ... ... Сонымен қатар жұмысшылар үшін жеміс өсіретін
бақшалар жалға алынған және де соғыс ардагерлеріне ... ... ... қаланың сауда орындары (260) және Қызылжар, Тайынша,
Келлеровка, Астана қаласындағы «Оқжетпес» ... ... ... ... нан ... жауапкершілігі шектелген серіктестігінің сату
орындары мыналар:
- «Маяк» өндірістік тауарлар дүкені;
- ВЛКСМ-ге 50 жыл көшесіндегі «Ыстық нан» дүкені;
- ... ... ... базардағы» нан-тоқаш өнімдерін сататын бөлім;
- Теміржол вокзал территориясындағы «Хлеб-нан» дүкеншесі;
- Ақан сері көшесіндегі дүкен және тағы басқалары.
Кәсіпорынның ... ... ... тұтынушылары: Петропавл
қаласы – 90%, Солтүстік Қазақстан облысына қатысты аймақтар – 5%, Ақмола
облысы – ... ... ... ... тұтынушылар: Петропавл қаласы –
60%, Солтүстік Қазақстан облысы – 20%, ... ... – 10%, ...... өнім ... ... ... тең: нан-тоқаш өнімдері – 25-
30%, макарондар – 15-20%, тәтті ...... ... нан ... ЖШС ... ... есебі
Дебиторлық қарыздар субъектілердің қаржы-шаруашылық ... ... бас ... жоспарындағы 3 «Дебиторлық қарыздар»
бөлімінің келесідей бас шоттарында есептелінеді:
30 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қарызы»;
31 ... ... ... ... ... ... (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық қарызы»;
33 «Басқадай дебиторлық қарыз»;
34 «Алдағы кезең шығындары»;
35 «Берілген аванстар».
Сатып ... және ... ... есеп ... ... алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп ... ... ... ... шоттарында жүргізіледі:
1210 «Алынуға тиісті қарыздар» шоты;
1210«Алынған вексельдер» шоты;
1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің басқадай ... ... ... жасалатын есептің ұйымдастырылуын қарастырайық.
1210 «Алынуға тиісті қарыздар» шотында жөнелтілген өнім ... ... және ... қызметтер үшін төлеуге банк қабылдаған
есептесу құжаттарын есепке алады. ... ... ... қарыздар
ағымдағы (немесе қысқа мерзімдегі)дебиторлық қарыздар, яғни бір ... ... ... және ұзақ ... дебиторлық қарыздар, яғни
бірнеше есептік кезеңді қамтитын болып екіге бөлінеді.
Сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп ... ... ... ... ... ... ... өнімнің, тауарлардың, істелінген жұмыстардың
және көрсетілген қызметтердің нақты өзіндік құнына сәйкес мына төмендегідей
шоттардың ... ... 7010 ... ... ... ... өзіндік құны», 7010 «Сату үшін алынып, сатылған
тауарлардың өзіндік құны» шоттары дебеттелініп, 1330 «Дайын өнімдер», ... ... 8010 ... ... 8020 «Өз өндірісінің шала
өнімдері», 8030 ... ... және ... ... ... инвестицияларды, материалдық емес активтерді, негізгі құралды
сатқан ... ... ... ... ... ... шоттары
кредиттеледі (2411-2417,2730,2320-2310,1150-1110).
Сатылған (жөнелтілген) өнімнің, ... ... ... ... сату ... 1210 шоты ... де, 6010
«Сатылған дайын өнімнен (жұмыстардан, ... ... ... ... ... ... түскен табыс» және ... ... ... ... ... ... құралды (6210 шоттың
кредиті), материалдық емес активтерді(6210 шоттың ... ... ... ... кезде жасалады. Осы жасалған
корреспонденциямен бірге қосымша құн салығына 1210 шоты ... ... ... ... және тапсырыс берушілерге төлеу үшін берілген ... ... ... қарай 1010 «Валюталық шотындағы нақты
ақша», 1040 «Есеп айырысу шотындағы нақты ақша», 1010 «Валюталық ... ... ... де, 1210 «Алынуға тиісті қарыздар» шоты
кредиттеледі.
Егер ... ... мен ... ... шартқа сәйкес жабдықтаушыға
аванс төлесе (1050, 1040, 1010 шоттардың дебеті, 4410 ... ... мен ... үшін ... ... ... 4410 «Жұмыстарды
орындау және қызмет көрсету үшін алынған аванстар» шоттардың кредиті), онда
сатып ... мен ... ... ... ... сомасын шегеріп барып
төлем жасайды.
Жабдықтаушы кәсіпорынның бухгалтериясы бұрынырақ ... ... ... да, ол: 3510 ... дебеті және 1210 шотының кредиті
боынша ... ... де ... тиіс ... ... шетел валютасымен, содан соң
теңгемен көрсетілсе, онда оларды есептік кезеңнің соңына пайда болған ... 1210 ... ... және 6250 шоттың кредитінде көрсетіледі, ал
теріс ... 7430 ... ... ... ... ... ... берешектер соларға байланысты түсетін табысты салыстрғанның
нәтижесінде ғана танылады, ... ... баға ... да, сату ... ... жеңілдіктермен қоса, сатудан қайтарылған тауарлардың ... мен ... ... жеңілдіктер 6030 «Сатудан ... 6030 ... ... жеңілдіктер» деген шоттары дебеттеліп,
1210 шоты кредиттеледі, ал қайтарылған тауарға 6010 «Сатудан қайтарылған
тауарлары» шоты ... 1210 шоты ... ... сәйкес,
бұрындары есептелген қосылған құн салығы да түзетіліп жазылады.
Айдың аяғындағы 1210 шоты ... ... ... мен ... өздеріне келген (босатылған) тауарлы-материалдық қорлар және
орындалып, қабылданған жұмыстар мен қызметтер үшін ... ... ... Егер сатып алушының дебиторлық қарызы үмітсіз қарыз ретінде есептен
шығарылып,белгілі бір уақыт өткеннен кейін бұл ... ... ... ... келесідей жазу жазылады: 1290 шоты дебеттелініп, 1210
шот кредиттеледі;
- ... ... ... дебиторлық қарыз сомасы есеп берудің
кезеңінде ... онда ол сома ... емес ... ... табыс есебінде
танылады да 1050, 1040, 1010, 1020 шоттардың тиістісі дебеттелініп, 6160
шот ... ... ... ... ... ... 7210 ... әкімшілік
шығындар» шоты дебеттелініп, 1290 шот кредиттеледі;
Күдікті қарыздар бойынша құрылған резервтің есебінен ... ... ... ... ... 1210 шот кредиттеледі. .
Егер де күдікті қарыз бойынша резервті құру жылынан кейін ... ... ... бұл ... ... онда шығындалмаған сомалар
«қызыл сторно» тәсілі ... ... жазу ... көрсетіледі: 7440 шоттың
дебеті мен 1290 шоттың кредиті.
Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық қарызының есебі.
Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің және бірлесіп ... ... ... дебиторлық қарыздарын есепке алу үшін 1250 «Еншілес
(тәуелді) серіктестіктердің борышы» ... ... ... 1252 ... ... борышы», 1253
«Бірлесіп бақыланатын ... ... ... ... атты шотттары
қолданылады.
Жалпы 1250 бас ... ... ... мына ... ... тәуелді серіктестіктер және бірлесіп бақыланатын заңды
тұлғалар үшін есеп ... ... және ... ... ... ... ... 1251,1252,1253 шоттары дебеттеліп, 1040 шот
кредиттеледі;
- Еншілес, тәуелді серіктестіктер және бірлесіп ... ... ... ақша бергенде 1251,1252,1253 шоттары дебеттеліп, 1010
шот ... ... ... ... ... ... мен ... емес активтер
және материалдардың құнына еншілес, тәуелді және бірлесіп бақыланатын
заңды ... ... ... пайда болуына 1251,1252,1253
шоттарының тиістілері дебеттеліп, 6010, 6210, 6160 шоттарының тиістілері
кредиттеледі;
- Қосылған құн ... ... ... ... дебеттеліп, 3130
шот кредиттеледі;
- Шетелдік валютадағы борыштар бойынша тиімді бағамдық ... ... ... 6250 шот ... ... тәуелді серіктестіктер және бірлесіп бақыланатын заңды
тұлғалардың дебиторлық қарыздарының жабылуына 1210, 1050, 1040, ... ... ... ... ... кредиттеледі;
- Еншілес, тәуелді серіктестіктер және бірлесіп бақыланатын заңды
тұлғалардың дебиторлық қарыздарын ... ... ... кредиторлық
зарыздар есебінің жабылуына ... ... ... кредиттеледі;
- Шетелдік валютадағы қарыздар бойынша тиімсіз бағамдық айырмашылыққа
7430 шот дебеттеліп, 1251,1252,1253 шоттардың тиістісі кредиттеледі;
- Еншілес, тәуелді серіктестіктер және ... ... ... ... олардан тауарлы материалдық құндылықтарды жеткізу
үшін алынған аванстар есебінен ... 4410 шот ... ... ... ... ... бухгалтерлік
жазу жазылады.
Басқадай дебиторлық қарыздар есебі.
Шаруашылық субъектісінде ... ... ... тиісті
дебиторлық қарыздар төмендегідей шоттарда есептеледі:
1420 «Алынуға тиісті қасылған құн салығы»;
2170«Есептелінген пайыздар»;
1250«Жұмысшылар мен басқадай тұлғалардың қарызы»;
2180«Басқалары»;
Бұл ... 30 ... ... мен ... ... ... ... жатпайтын (сатылған тауарларға, көрсетілген
қызметтерге, орындалған ... ... есеп ... ... шоты ... сатып алынған негізгі құралдары, материалдары
тағы да ... ... ... ... ... құн ... ... ақпараттарды жинақтауға арналған. Салықтың бұл түрі ... мен ... ... жанама салық болып саналады. Осыған орай
ол тауардың құнына қосылып, оның бағасын көтереді. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... тауарларды сатып алатын
заңды және жеке тұлғалардан түспейді, осы ... ... ... баға ... ... соғұрлым салық сомасы да жоғары болады.
Бюджетке төленетін қосылған құн ... ... ... ... мен
қызметтер) үшін сатып алушылардан алынған салық пен материалдық ресурстар
үшін жабдықтаушыларға ... ... құн ... ... ... ... ... тауарлар мен материалдық құндылықтар және орындалған жұмыстар
мен қызметтер бойынша есептелген қосылған құн сомасына 331 шот ... 3390 және тағы да ... ... шоттар кредиттеледі.
2170 шотында субъектінің шартта қаралған ... ... ... ... несиелері мен қарыздары, алған вексельдері үшін пайыз
түрінде алатын сомасы, ... ... ... алатын
дивиденттердің сомасы есептеледі.Осыған ... 2170 ... ... ... ... мына түрде жазылады:
- жалдағы негізгі құралдар, алынған вексельдер, ... ... ... ... 2170 шот дебеттеліп, 6140 шот кредиттеледі.
- Есептелген пайыздар бойынша борыштардың ... 1070, ... 1010 ... ... дебеттелініп, 2170 шот кредиттелінеді.
2150 шотында жұмысшылар мен ... ... ... қарыздары
жайлы ақпараттар жинақталады. Бұл шотта жұмысшылар мен басқа да тұлғаларға
қарызға қызметтегі іс-сапарлар және ... ... үшін ... ... ... жұмысшылар мен қызметкерлерден олардың кәсіпорынға
тигізген зияндары үшін ұсталынатын сомалар ... ... ... ... ... және қызметтегі
іс-сапарлары үшін есеп беруге тиісті тұлғаларға берілген сомаларға 2150 шот
дебеттеліп, 1050, 1040 немесе 1010 ... ... ... ... ... ... сомаларына 2150 шот дебеттелініп, 1050,
1040 немесе 1010 шоттарының тиістісі кредиттеледі.
- ... ... ... ... ... ... салынған
жетіспеушіліктерге кінәлі тұлға табылып және оның төлеуге тиісті сомасына
2150 шот ... 4420 шот ... Есеп ... ... ... өздерінің борыштарын өтеген уақытта
2730, 2411-2417, 2310, ... ... 1330 ... ... шот ... Есеп ... ... тұлғалардың аванс ретінде алған сомаларының
пайдаланғаннан қалған қалдығы, ... ... ... ... ... ... алған қарыз сомаларының қайтарылуы ақша
қаражаттары шоттарына келіп түскенде 1050, 1040, 1010 және 4230 ... ... 2150 шот ... Есеп ... ... тұлғалардың субъектінің есебінен шығарған
шығындарының сомасына 7110, 7210, 8048 шоттарының ... ... шот ... ... ... ... жалдық міндеттемелер, бюджетке ... тыс ... ... ... ... жабдықтаушыларға,
мердігерлерге, тасымалдау ұйымдарына және басқа да заңды ... ... ... тауарлы материалдық қорлардың жетіспеушілігі,
өсімақылар, тағы басқалары ... Бұл шот ... ... ... ... ... алынған ақау материалдарды ... ... ... ... болуына 2160  шот дебеттелініп, 1311-
1315 және 1317 шоттарының тиістісі кредиттеледі;
- Банктегі шоттан қателесіп ... ... ... 2160 ... және 1040 ... ... ... Құны акцептелген, төленген тауарлы материалдық қорлармен айналымнан
тыс активтер қоймаға келіп түскенде олардың жетіспеушілігі мен ... ... ... ... арифметикалық қателіктерге
2160 шот дебеттелініп, 4110 шот ... ... жал ... ... ... жал ... мен ... өсімақыларға 2160 шот дебеттелініп, 6160 шот кредиттеледі;
- Төтенше ... ... ... ... толтыру бойынша
дебиторлық қарыздың пайда ... 2180 шот ... 7700 ... ... шығындарының есебі. «Алдағы кезең шығындары» - деп есеп
беретін кезеңде ... ... ... есеп ... ... шығындарына
жатқызылатын шығындарды айтады. Олардың қатарына жататындар:
- ... ... ... полисінің сомасы;
- Келесі кезеңдерге жазылған газет, журнал және ... да ... ... ... ... істейтін өндірістердің маусымдық шығындары және тағы
да басқалар.
Алдағы кезең шығындарына жаңа өндірісті дайындау және ... ... кен ... ... ... ... жаңа кәсіпорындарды іске қосу шығындары
жатады.
2920 «Сақтандыру полисі» шотында төленген сақтандыру полисінің сомасы
есептеледі.
- Сақтандыру ... алу үшін есеп ... ... ... ... шот ... 1040 шот ... Сақтандыру полисін алу барысында болған шығындар сомасы есеп ... 7110, 7210, 8048 ... ... ... 2920 ... «Жал төлемі» шоты алдағы кезеңдер үшін төленген жал төлемдерінің
сомасын көрсетеді.
- Алдағы ... үшін ... жал ... 1630 шот ... 1040, 1010 ... ... ... Есепті кезеңде жатқызылатын жал төлемінің есептен шығарылуына ... 8047 ... ... ... 1630 шот кредиттеледі.
1620 «Басқалары» шоты 1630 шотында ... ... ... ... жайлы ақпараттарды есептеу үшін арналған.
Берілген аванстар есебі.
«Берілген аванстар» - бөлімшесі келесі шоттардан тұрады:
1610«Тауарлы материалдық ... ... ... үшін ... ... ... жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер үшін берілген
аванстар» шоты.
Бұл жоғарыда аталған шоттарға байланысты бухгалтерлік есепте мынадай
корреспонденциялар жазылады:
- ... ... ... ... ... ... ... мен көрсетілетін қызметтер үшін берілген аванстарға 1610 ... ... 1070, 1050, ... ... ... ... ... берілген аванс сомасына 1610 шоты ... ... ... ... ... ақша бірлігі, яғни валюта түрінде берілген аванстар бойынша
тиімді ... ... ... ... 1610 шоты ... 6250 шот
кредиттеледі;
- Бұрынырақта аванс ретінде берілген соманың пайдаланылғаннан қалғаны
қайтарылғанда 1070,1050,1040,1010 ... ... 6250 ... ... ... аванс есебінен жабдықтаушыларға тиісті қарыз
сомаларды жапқанда 4110 шот дебеттеліп, 1610 шот кредиттеледі.
Жалпылама аталмыш бөлімшенің шоттары ... ... ... үшін ... берілген аванстар сомасын сипаттайды. ... ... ... мен ... ... ... ... мен үшінші
бөлімдегі басқадай активтер жайлы түсініктеме алауға мүмкіндік береді.
2.3 Дебиторлық берешектердің аудиті
Дебиторлық ... ... ... ... міндеттері:
- Кәсіпорын балансындағы дебиторлық қарыздар сомасының нақтылығын және
заңдылығын тексеру;
- Қаржылық және есеп ... ... ... ... Тиеп-түсірілген материалдық құндылықтардың алу сомасының дұрыстығы
және толық шегерілуінін тексеру;
- Дебиторларға қатысты претензиялардың дер ... мен ... және ... ... ... ... қызмет ету қозғалысын бақылауды ұйымдастыру және
зиянкестік пен есеп айырысу қатынасы ... ... ... қарыздар
сомасын шегеруді ұйымдастыру тәртібін тексеру;
Есеп айырысуларды жинақтау мен дебиторлық қарыздарды төмендету бойынша
ұсыныстарды дайындау.
Аудитор дебиторлармен есеп айырысуларды ... ... ... ... ... көрсетілгендігін анықтауы керек. Жылдың
басындағы және соңындағы қалдықтар «ұзақ мерзімді активтердің» 1 бөлімінде
де, ... ... 2 ... де ... 1 ... ... есеп берген күннен бастап 12 айдан кейінгі төлемдер, ал ... – 12 ай бойы ... ... ... ... 1 ... бойынша
дебиторлық қарыздарды тексергенде слманың уақытында өтелуіне және төлеу
мерзімі өтіп кеткен қарыздарға аса ... ... ... ... ... ... ... келесі баптар бөлімінде
көрсетіледі:
- Алынуға тиісті шоттар;
- ... ... ... шаруашылық серіктестігі мен еншілес серіктестіктер
арасындағы ішкі топтық операциялар бойынша қарыздар;
- Акционерлік қоғам қызметкерлерінің ... ... да ... ... ... бұл баптарға тағы бір аванстық төлемдер тобы
қосылады. ... ... ... ... ... ... ... керек. Бұл үшін №11 журнал-ордер мен аналитикалық есеп регистрлері
және есеп ... ... ... ... ... әрбір есеп
айырысулар бойынша тексеріліп жатқан мерзімнің басындағы қалдықтарын сәйкес
баланс ... ... ... ... ... есеп айырысуды тексереді.
Дебиторлық қарыз жағдайын тексеруді дебиторлармен есеп айырысуды
түгендеу материалдарын талдаудан бастаған жөн. ... есеп ... ... ... бұл жұмысты аудиторға тапсырады. Сатып
алушылармен, есеп берушілермен, кәсіпорын жұмысшыларымен және тағы ... есеп ... ... ... ... ... ... және шоттарда тіркелген ... ... ... ... мен ... ... мүшелері дебиторлық қарыздың
пайда болу себептері мен кінәлілерді, пайда болу ... алу ... ... ... ... ... есеп айырысуларды салыстыратын
актілердің немесе хаттардың болуы); ұзақтылық мерзімі өтіп ... ... ... ... үшін қандай шаралар қолданатынын анықтайды. Кейде
есеп ... ... ... ... ... келетін ұйымдармен
салыстырып отыру қажет. Үстеме тексерістер көбінесе сауда және жабдықтаушы
ұйымдарда жүргізіледі.
Есеп айырысуларды түгендеу қорытындылары актпен ... Бұл ... ... ... тізбелей отырып, дебиторлық қарыздардың,
үмітсіз борыштардың және де қайтару мерзімі ... ... ... ... ... ... бұл ... осы көрсетілген борыштар
бойынша анықтамалар тіркеледі. ... ... ... ... ... сомалары, не үшін есептелетіндігі, қай уақыттан және қандай
құжаттар негізінде ... ... ... ... мерзімі өтіп
кеткен дебиторлық қарыздар ... ... ... осы ... ... кәсіпорындарда есеп айырысуларды түгендеу
материалдарын ... бар ... ... түгендеуді аудитордың өзі
жүргізетін болса, онда түсініксіз, байланыссыз және де ... ... ... дұрыстап тексеруге мүмкіндік туады.
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінде тауарларға, ... ... ... ... мен тапсырыс берушілер арасында есеп айырысулар
көп ... ... да бұл бап ... ... ... қарыздың жалпы сомасында ең үлкен үлес салмаққа ие. ... ... ... ... бөлген жөн:
- өнімді жеткізіп беруге келісім-шарттың болуына және олардың дұрыс
рәсімделуіне;
- тиелген ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнына байланысты дебиторлық қарыздардың және
қайтару мерзімі өтіп ... ... ... ... ... ... төленген операциялардың дұрыс көрсетілгендігіне
аса көңіл бөлгені жөн. Алынған вексельдермен қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... есеп айырысқанда 1210
шот қозғалады. Бұл шот вексель бойынша қарыздарды өтегенде кредиттелініп,
сәйкесінше ақша қаражаттарының есеп ... ... ... ... жай және ... ... қолданылуы мүмкін. Жай
вексель – бұл бір жақтың, яғни вексель берушінің ... ... яғни ... ... ... белгілі бір ақша сомасын төлеу ... ... ... ... ... ... Аудару векселі (тратта) –
несие беруші жозып беретін және аудару векселінде ... ... ... ... үшінші адамға (ремитентке) көрсетілген мерзімде төлеу ... ... ... ... болып табылатын бағалы қағаз. ... бұл ... ... ... ол ... ... айналып,
заңды күшке ие болады. Вексель әмбебап несиелік-есеп айырысу құжатының
қызметін атқара отырып, табыстау жазу ... ... ... ... ... ... түрі, кәсіпорын-төлеушілері, төлемді
қайтару мерзімі және несиелерді ... ... ... ... ... дұрыстығын тексерген жөн. Сонымен қатар қайтарылмайтын
немесе қайтару мерзімі өтіп кеткен қарыз ... ... ... тыс ... ... ... да тексерген артық болмас.
Жалпы сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп ... ... ... ... анықтау керек:
- өнімді жеткізу келісім-шарты жасалғандығын;
- сатып алушылардың есеп айырысуларды түгендеу ... ... ... ... алушылар мен тапсырыс берушілердің борыштары» ... ... ... ... ... ... ... Бұл
аналитикалық есептің құрылуы сатып алушылар мен тапсырыс ... ... ... ... ... ... алу және түсу мерзімі ... ... ... ... ету ... ... 30 бөлімше шоттары бойынша бухгалтерлік жазулардың дұрыстығын;
- 30 бөлімше шоттары бойынша аналитикалық есеп жазуларының №11 журнал-
ордермен, бас кітаппен және баланспен ... ... ... ... құру негізділігін, олардың қолдану
дұрыстығын және баланстан қайтару мерзімі өтіп ... ... ... ... және де бұл шоттағы ... ... ... ... керек. Сонымен қатар ол
күдікті қарыздар бойынша резервтер ... ... және ... ... қалпына келтірілгендігін білуі тиіс.
Әрі қарай аудитор ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік есеп шотта дұрыс
көрсетілуін тексеруі керек.
Аудитор «Басқадай дебиторлық ... ... ... да ... керек. Бұл бап бойынша жыл басындағы және соңындағы қалдықтар осы
ақпараттарды қорытындылайтын 33 бөлімше ... ... ... керек. Аудитор №8 журнал-ордерде, осы шоттардағы және бас кітапта ай
сайын қорытылатын шаруашылық операциялардың ... ... ... 1250 шотта көрсетілген шаруашылық операцияларының дұрыстығына
ерекше көңіл бөлгені жөн. Ол несие ... ... ... ... ... ... мәліметтермен салыстыра
отырып, аванстық есептер мен ... ... ... ... ... Алдымен, аудитор бұл аванстардың кімге берілгендігін анықтайды.
Яғни іс-сапарлық шығындар бойынша аванстар тек қана осы кәсіпорында ... ... ... ... ... та ... жоғарғы ұйымдар
қызметкерлеріне де берген жағдайлары болған. ... ... мен ... өз қажеттіліктеріне байланысты жасырын
аванстау ... яғни бұл ... ... және ... ... деп ... Сондықтан да іс-сапарға жіберілетін
жұмысшылардың іс-сапар ... ... ... жол ... ... нормалар бойынша тәуліктік төлеу сомасын және де есеп берушілер
аванстар ... ... ... ... ... бірге
шығындалмаған қаражат қалдығының қайтарылуын тексереді.
Аудитор аванстық есептерге ... ... ... және ... ... ... ... ұқыпты тексеруге міндетті. Керек
кездерде үстеме тексерістер ... ... ... ... ... келесі жағдайларды анықтау керек:
- кәсіпорын жетекшісінің есеп бойынша ақша алуға құқығы бар тұлғаларды
анықтағандығын;
- есеп ... ... ... ... ... ... ... сомалар бойынша есеп ... ... ... кәсіпорын кассасынан өтелген шығындарды есеп берушілер арқылы қайта
өтелмейтіндігін;
- аванстық есептерде ... ... ... ... ... ... бар болуын;
- есептегі сомалар шығындарының уақытында көрсетілуін.
Көп жағдайларда есеп ... ... ... ... бухгалтері
өзі иеленіп алады немесе оның белсенді ... ... яғни ... ... ... операциялар бойынша есеп беретін кішігірім
кәсіпорын бухгалтері ұрланғандар резервін құру мақсатында құжаттарды ... яғни ... ... есептегі соманы оның дербес шотына
апармай, жалпы ... ... ... да ... жазады. Жұмысшымен
аванстық есеп ұсынылғаннан кейін бухгалтер ... ... ... ... ... ... ... Осының негізінде бұл жұмысшыға кәсіпорын
жағынан жасанды қарыз пайда болады. Содан ... ... ... ... ... ... ... бойынша бухгалтер өз
атына касса ордерін жазады да, сол бойынша көрсетілген ... ... ... түскен бухгалтер атына жазылған ... ... ... ... ... ол ... сомасын өзінің дербес
шоты бойынша көрсетпей, жоғарыда айтылған жұмысшының дербес шотына ... ... ... есеп ... ... ... ... материалдық зияндарды өтеу бойынша есеп айырысуларды
тексеруі керек. Ең ... ол ... пен ... жасау бойынша есеп
айырысуларды талдап, жетіспеушілік пен ... ... ... ... ... және де ... ... қалай қамтамасыз
етілгендігін білу қажет. Сонымен қатар өндіріс немесе ... ... ... ... жетіспеушіліктер мен жоғалуларға байланысты есептен
шығаруларға ерекше көңіл ... жөн. ... ... ол ... ... ... бойынша сомалар кінәлі тұлғаларға толық жазылғандығын,
ақша қаражаттары мен тауарлы материалдық қорлардың ... ... ... құжатталғандығын және де ... ... ... мен ... ... ... ... қатар кінәлі
тұлғалар табылмағанда, материалдық ... ... ... жазылуының дұрыстығы мен негізділігін анықтауы керек.
Аудитор 2180 шот бойынша операцияларды тексергенде «Талаптар бойынша
есеп ... ... ... аударғаны жөн. Бұл субшот бойынша мына
жағдайларды ескеру керек:
- Құжаттарды рәсімдеудің негізділігі, дер ... мен ... ... мерзімін сақтамау ұрланған ... ... ... қолданылуы мүмкін. Өйткені талаптарды қанағаттандырудан
бас тартқандағы сомалар өндіріс шығындарына жазылады;
- Тексерілетін кәсіпорынға ұсынылатын ... ... ... ... ... ... ... мақсатында
әкімшілік тергеу жүргізілгенін және де осы тұлғалардың жасаған материалдық
зияндарды өтегенін тексеру қажет;
- Осы субшот ... ... ... ... ... есептің жүргізілу дұрыстығын. Бұл есеп әрбір дебитор
мен ... ... ... ... ... Аналитикалық есептегі
жазулар №8 журнал-ордердегі, бас кітап пен баланстағы жазуларға сәйкес
келуі тиіс.
Аудитор жетіспеушіліктер мен ... ... ... бойынша
материалдардың құжаттануының дұрыстығы мен дер кезділігін ұқыпты тексеруге
міндетті. ... ... ... мен ... ... ... немесе дер кезінде рәсімделмеуіне байланысты
тергеуші ... сот ... ... ... ... ... ... отырғандай, кейбір жағдайларда материалды мерзімінде
дұрыс рәсімдемеу ... ... ... ... тұлғаларды
жауапқа тартпау мақсатында ... Бұл ... ... мен ... ... ... ... олардың пайда
болу себептерін анықтау. Жалпы зияндардың пайда болу себептері: салмақ
өлшейтін ... ... ... ... қоймаларының қолайсыз
жағдайы, тауарлы материалдық қорларды сақтау ... ... бір ... екіншісіне апару мен әкелу ережелерінің бұзылуы , олардың
сақталуына байланысты тиісті бақылаудыңболмауы, түгендеуді немқұрайлы ... ... ... ... ... ... жасалған зиянның
дұрыс анықталғандығын білуі керек. Кейде зиян сомасы ... ... ... ... ... ... бойынша есептеледі. Бұл дұрыс емес.
Зиян сомасы осы жердің ... ... ... құралдардың нарықтық
бағасы бойынша есептелуі тиіс.
Кейде берілген қарыздарды шығынға жазуға асығады. Кәсіпорын мұны тек
қана жауапкершінің ... мен ... ... қайтаруға мүмкінсіздігіне
байланысты сот шешімі негізінде ғана жасай алады. ... де ... ... ... өзгереді, сондықтан ... ... ... алуға мүмкіндік туғанға дейін 5 жыл
аралығында баланстан тыс 007 «Төлеуге ... ... ... ... ... ... аванстар бойынша есеп айырысу операцияларын тексергенде,
көрсетілген шот бойынша ... ... ... ... ... ... ... жазулармен қатар жабдықтаушылар мен мердігерлер
отырған келісім-шарттар да ... ... ... ... ... ... ... қарыздарға, олардың пайда болуы мен ... ... ... ... ... керек. Егер де қарыз екі ... және ... есеп ... ... ... актілерімен
дәлелденген болса, онда ол нақты қарыз болып табылады. Кәсіпорын балансында
көрсетілген дебиторлық қарыздарының сенімділігін анықтағаннан кейін аудитор
олардың ... ... ... нақты құнын бағалауы, дебиторлық
қарыздың пайда болу мерзіміне байланысты бөліп таратуы, бұл қарыздың сапасы
мен ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайына дебиторлық борыштың өзi ғана емес,
сонымен қатар оның мөлшерi, ... және ... да ... ... ... ... болуы кредиторлық берешектер сияқты қолма-
қолсыз есеп ... ... ... ... ... ... ... берешектер есеп айырысудың бұзылу нәтижесiнде пайда
болып қана қоймай, сонымен қатар қаржылық жағдайды ... ... ... дебиторлық борыштың анықтығын
анықтап, содан кейiн оның құрылымының өзгеруiн бiлуге ... ... ... 2008-2009 жылдардағы дебиторлық борышының құрамы мен
құрылымын талдау үшiн 1-кесте құрылады.
1 кестеден «Петропавл нан зауыты» ЖШС кәсiпорнының ... ... жылы 597 мың ... ... ... ... 2,3%. Дебиторлық
борыштың құрылымында айтарлықтай өзгерiстер болды. Сатып алушылар мен
тапсырыс берушiлермен ... ... ... жұмыстар және
көрсетiлген қызметтер үшiн есептесудiң үлес салмағы есептi кезеңде
Кесте 1 - «Петропавл нан ... ЖШС ... ... ... ... ... мен құрылымы
|Статьялар |2008 жыл |2009 жыл |Жыл ... ... | | ... (+,-) |ның |
| | | | ... |
| | | | ... | | | |) |
| ... ... ... |Үлес | |% | |
| |мың ... |сы, ... ... |
| | ... |мың |ы, % ... |. х100) | |
| | |% ... | | | | ... тиiс |20380 |78,6 |19823 |78,3 |-557 |-2,73 |-0,3 ... | | | | | | | ... есеп |5506 |21.2 |5383 |21,2 |-123 |-2,23 |- ... | | | | | | | ... |42 |0,2 |15 |0,5 |+83 |197,6 |+0,2 ... | | | | | | ... басқа да | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |25928 |100 |25331 |100 |-597 |-2,3 |Х ...... ... ... нан зауыты» ЖШС қаржылық |
|есебінің 2008-2009 жыл материалдары негізінде [41] ... ... ... ... 0,3 ... азайды. Дүкенмен есеп
айырысу 123 мың теңгеге немесе 2,23%-ға азайды. Жұмысшы қызметкерлердiң
және басқа да ... ... 2009 ... 2008 жылмен салыстырғанда 83
мыңға өстi ... 0,2 ... ... ... ... көбеюi,
бухгалтерия жағынан нашар бақыланатынын көрсетедi. Кәсiпорынмен есеп беруге
тистi тұлғалардың ақшаны алуға құқықтары ... ... ... ... есеп беруге тиiстi сомалар ... есеп ... ... ақша беру ... ... және есеп ... өрескел бұзғандық болып табылады.
Кәсiпорынның дебиторлық борышы барлық ағымдық активтерiнiң сомасының
61,5 %-н құрағандығын ескере отырып және ... ... ... байланысты нақты құнына баға беру қажет.
Дебиторлық борыштың айналымдылыј коэффициентi өнiмдi сатудан түскен
табыстың кезеңдегi ... ... ... ... қатынасы арқылы
анықталады және келесi формула бойынша жазылады:
Код /з= ... /з- ... ... айналымдылық коэффициентi
Дз-дебиторлық борыштың кезеңдегi орташа шамасы.
Дебиторлық борыштың айналымдылық коэффицинетi дебиторлық борыштың
сапасы мен ... ... үшiн ... ... ... ... ұлғайғанын немесе төмендегенiн көрсетедi.егер коэффициент шоттарды
төлеуге қарай құрылған сатудан түскен табыс бойынша есептелсе, оның өсуi –
несиеге ... ... ал ... ... ... артқанын
бiлдiредi.
Дебиторлық борыштың айналымдылық коэффициентiмен қатар ... ... ... ... анықтау мына формуламен анықталады:
Дод/з = ... ... - ... ... орташа айналым уақыты немесе оны
өтеу кезеңi.
Бұл көрсеткiш компанияның қойған шоттарын клиенттердiң төлеуге ... ... Осы ... ... ал ... ... борышының айналымдылық коэффициентiн анықтау
үшiн 2 ... ... 2 - ... нан ... ЖШС ... ... ... борышының айналымдылық коэффициентi
|Көрсеткiштер |2008 |2009 ... |
| |жыл |жыл |(+,-) ... ... түскен табыс, мың |93970 |25928 | ... | | | ... ... ... |25928 |25331 | ... ... мың ... | | | ... ... ... |3,6 |7,5 |+3,9 ... ... | | | ... ... айналымының |100 |48 |-52 ... ... күн | | | ... ... ағымдық |61,5 |61,1 |-0,4 ... ... | | | ...... ... «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық ... ... жыл ... негізінде [41] |
2 ... ... ... бiр ... ... жылдамдығының 3,6
–дан 7,5 есеге ... ... ... бiр ... ... ... ... клиенттердiң төлеуге қажет уақытының 52 күнге
азайғанын ... ... ... ... ... ... 0,4%-
ға азайған.
“Петропавл нан зауыты” ЖШС кәсiпорнының қаржылық жағдайын талдау.
Нарық жағдайында кәсiпорынның қаржы жағдайын талдаудығ маңызы өте зор.
Кәсiпорынның өмiршеңдiгiнiң ... мен ... ... ... ... тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша қаражатын еркiн орын
алмастыра отырып қолданып, ... ... ... ... ... ... үздiксiз процесiн қамтамасыз ете алатын ... ... ... ... ... жағдай кәсiпорынның бәсекелестiк қабiлетiн
және оның ... ... ... ... ... және ... қаржылық және басқа қатынастар тұрғысындағы
экономикалық ... ... ... кепiлдендiрiлгенiн
бағалайды.Ол кәсiпорынның даму бағытын бақылауға, оның ... ... ... баға ... ... ... және ... жолмен басқарушылық
шешiмдердi өңдеумен кәсiпорынның өзiнiң өндiрiстiк кәсiпкерлiк қызметi
арасында ... ... ... ... жағдайында жұмыс iстеушi кәсiпорынның қаржылық
жағдайын талдаудың басты мiндетi мыналар болып табылады:
- ... ... баға беру және оның есеп беру ... ... мен олардың қалыптасу көздерi арасындағы сәйкестiктi,
оларды таратудағы рационалды және ... ... ... ... ... ... оның өсуiн кемуiн және ағымдағы
мiндеттемелермен ара қатынасын анықтау;
- ағымдағы активтердiң айналымдылық есебi;
- баланстың өтiмдiлiгiн, ... ... ... ... ... ... және ... көрсеткiштерiн анықтау
және т.б.
Кәсiпорынның қаржылық жағдайын ... ... ... ... беру ... ... және оған мыналар жатады:
- бухгалтерлiк баланс;
- табыстар мен шығыстар туралы есеп;
- ақшалардың ... ... ... нан ... ЖШС кәсiпорнының қаржылық тұрақтылығын бағалау
үшiн 2008-2009 жылдар кезеңiндегi қызметiнiң негiзгi технико-экономикалық
көрсеткiштерi бойынша салыстырмалы талдау ... үшiн 3 ... ... ... ... мен құрылымының динамикасын талдау.
Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау ... ... ... және оның ... ... ... салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге мүмкіндік береді.
Қаржылық есептің ... ... ... ... ... осы ... ... қолда бары, құрамы, құрылымы ... ... ... ... ... ... ... және оның
жеке топтарын талдау, олардың рационалды таратылуын талқылауға мүмкіндік
береді.
Активтердің өсуі ... ... ... ... ... ол осы ... жұмысының оң нәтижесін сипаттайды.
2008-2009 жылдар кезеңiндегi технико-экономикалық көрсеткiштер бойынша
салыстырмалы талдау нәтижесiне келесi түрде қорытынды ... ... ... 2008 ... ... сатудан түскен табыстың 96772 мың
теңгеге немесе ... ... ... ... ... ... өнiмнiң
өзiндiк құны 2008 жылмен салыстырғанда 98224 мың теңгеге, яғни 131,9%-ға
көбейген. Өнiмнiң ... ... ... ... сатып алу бағасының
қымбаттауы, сонымен қатар қымбат бағалы жаңадан iске ... ... ... әсер ... ... табыс жылдан жылға азайған, яғни 2008
жылмен салыстырғанда 2009 жылы 1452 мың ... ... ... ... ететiн адамдардың орташа тiзiм саны 2008 жылы 199, ... жылы 179, яғни 2008 ... ... 20 ... ... ... артуына жағдай туғызған.
Айта кету маңызды, осы кәсiпорынның таза табысы 2008 ... 17279 мың ... ... немесе 602,5 %.
Рентабельдiлiк деңгейi 0,03 % - 0,08% -ке дейiн төмендеген, яғни
кәсiпорынның ... ... ... ете алмайды. 2009 жылы
кәсiпорын 14411 мың теңгеге шығынға ... ... ... ... ... көп болуы әсер еткен [41].
Кесте 3 - «Петропавл нан зауыты» ЖШС ... ... ... ... ... ... ... |Базис- |өзгерiс (+.-) |
| ... |тiк ... | |
| |ерi | ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | |2008 |2009 ... |мың теңге|% |
|Сатудан түскен |мың |93970 |190742 |202,9 |+96772 |+102,9 ... ... | | | | | ... ... |мың |74475 |172699 |231,9 |+98224 |+131,9 ... |теңге | | | | | ... ... |мың |19495 |18043 |92,6 |-1452 |-7,4 |
| ... | | | | | ... тiзiм ... |199 |179 |89,9 |-20 |-10,1 ... | | | | | | ... ... |472 |1066 |225,8 |+594 |+125,8 |
| ... | | | | | ... ... |мың |3027 |-14411 |-476,1 |-17438 |-576,1 ... негiзгi |теңге | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | ... |мың |1496 |53128 |3551,3 |+51632 |+3451,3 ... ... | | | | | ... жылдық | | | | | | ... | | | | | | ... ... |мың |62,8 |3,59 |5,7 |-59,2 |-94,3 |
| ... | | | | | ... ... |мың |2868 |-14411 |-502,5 |-17279 |-602,5 |
| ... | | | | | ... |мың |0,03 |-0,08 |х |х |х |
| ... | | | | | ... – автормен құрастырылған «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық |
|есебінің 2008-2009 жыл материалдары негізінде [41] ... ... ... ... өсу ... ... ... балансты есептің номиналды көрсеткіштерінің нақты ... ... ... ... инфляция әсерін ескеру қажет.
Отандық тәжірибеде инфляцияны есепке алу тек негізгі құралдардың ... құру ... ... ... тәжірибеде өндірістік қорлар,дайын өнім
және тауарларды қайта бағалау жүргізілмейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... күмәнсіз.
Екінші әдістемеде кәсіпорынның өндірістік потенциалын анықтайтын
активтер құрамына жоғарыда ... ... ... ... және ... жабдықтар құны қосылады [2]. Бұл ... ... ... даму ... ... дәл ... ... тәжірибесінің мәліметтері негізінде, өндірістік мақсаттағы мүлік
коэффициентінің ... ... яғни Кп ≥ 0,5 ... ... ...
деп жазады А.Д.Шеремет пен Р.С.Сайфулин. ... мәні ең ... ... аз болған жаЈдайда, кәсіпорынның есепті кезеңдегі қызметінің
қаржылық нәтижелері активтерді меншікті қаражат есебінен ... ... ... ... ... ... ... үшін ұзақ
мерзімді қарыз қаражаттарын тартқан жөн.
Екінші әдістеме бойынша анықталған ... ... құны ... жүргізіп отырған кәсіпорында 2008 жылы – 9007 мың теңгені, 2009 жылы
–66617 мың теңгені ... яғни 57610 мың ... ... 639,6 %- ... Баланс активтерінің жалпы құнындағы ... ... ... жылы 49,8 ... ... 2009 жылы 70,4% -ды ... бұл қалыпты
мәнінен артық келеді.
Баланс мәліметтері бойынша активтердің құрамы мен олардың таратылуына
талдау жасау үшін келесі 4 ... ... ... 4 - ... нан ... ЖШС-ң 2008-2009 жылдардағы баланс
активтерiнiң құрамы мен құрылуы
| |2008 |2009 |Жыл ... ... |жыл |жыл ... |ың ... | | |(+,-) ... )|
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| ... ... |Сомасы, |Үлес |Сомасы, |Үлес | |
| |мың ... ... ... |
| ...... |ы,% | | | ... | | | | | | | ... |43652 |100 |94611 |100 |+50959 |+116,7 |Х ... | | | | | | | ... ... | | | | | | ... |1535 |3,5 |53128 |56,2 |+51593 |+3361,1 |+52,7 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |1521 |3,5 |60104 |63,5 |+58583 |+3851,6 |+60,0 ... | | | | | | | ... |42117 |96,5 |41483 |43,8 |-634 |-1,5 |-52,7 ... | | | | | | | ... |7486 |17,1 |6513 |6,9 |-973 |-12,9 |-10,2 ... | | | | | | | ... |6431 |14,7 |7083 |7,5 |+652 |+10,1 |-7,2 ... | | | | | | | ... |25927 |59,4 |25331 |26,7 |-596 |-2,3 |-32,7 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ақшалар |1376 |3,2 |468 |0,5 |-908 |-65,9 |-2,7 ... |20,6 |66617 |70,4 |+57610 |+639,6 |+49,8 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | ... құны | | | | | | | ...... құрастырылған «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық |
|есебінің 2008-2009 жыл материалдары негізінде [41] |
4 ... ... ... ... ... ... баланс
валютасының есепті жылы 50959 мың теңгеге немесе 116,7 % –ке артқандығын
көруге ... Бұл ... оң ... ... ... активтерді
талдай отырып, олардың қалай таратылғанын және есепті жылы неге ... ... ... ақ кәсіпорынның өндірістік потенциалы мен оның
негізгі құралдарының жағдайын және кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ол үшін, ең алдымен кәсіпорынның
өндірістік потенциалының көлемін анықтау ... ол ... ... ... көзқарастар кездеседі. Бірінші әдістеме бойынша ... ... ... ... ... ... өндірістің,
өсімдегі және бордақылаудағы малдар құндары қосылады [19].
4 ... ... ... ... ұзақ ... және
ағымдағы активтер арасына тарату жыл аяғына алдыңғылардың ... Егер ... ... ... 2008 жылы 93 ... көп ... ал 2009 жылы ұзақ ... активтер үлесі 12,4 пунктке асып
кетті (43,8-56,2) және 56,2 % –ды ... ұзақ ... ... ... ... ... 2240 есеге артық (3361,1:1,5) болып отыр.
«Петропавл нан зауыты» ЖШС ... ... ... ... ... 5 ... құрылады
Кесте 5 - «Петропавл нан зауыты» ЖШС кәсiпорнының 2008-2009
жылдардағы мүлiктiк ... ... ... ... ... |
| | ... мәнi |
| |2008 |2009 | ... құны |43652 |94611 |х ... ... ... |0,23 |0,71 |>= 0.5 ... | | | ... ... |0,96 |0,44 ... кiшi ... ... | | ... ... және |27,4 |0,78 |0,5 тен кем ... | | | ... ... | | | ... | | | ... ... нақты |0,03 |0,56 |0,5 тен кем ... ... | | | ... ... ... |0,37 |0,98 |- ... үлесi | | | ... ... тозу |0,02 |0,12 |0,5 тен кем ... | | | ... құралдардың жаңарту |- |0,98 | ... | | | ... ... |0,98 |0,88 |0,5 тен кем ... ... | | | ...... құрастырылған «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық ... ... жыл ... ... [41] |
5 ... ... көрсеткендей, өндiрiстiк мақсаттағы мүлiк
коэффициентi 2008 жылы 0,23-ке төмендеген, ал 2009 жылы ... ... ... өндiрiстiң потенциалын сипаттайды [41].
Осы көрсеткіштен кейін баланс валютасындағы ағымдағы активтер ... ... ... ... ... кәсіпорынның барлық мүлкінің
құнына қатынасымен анықталатын кәсіпорын ... іске ... ... ... Ол ... өтеуге арналған қаражат үлесiн
сиппатайды. Коэффициент мағынасы артқан сайын кәсіпорынның үздіксіз ... және ... есеп ... ... де арта ... ... ... оның өсуі актив құрылымындағы жағымды ... ... – яғни ... ... ... ... ... болады, бұл оның
айналымдылығының жылдамдығын және оны пайдалану тиімділігінің өскендігін
көрсетеді.
Талдау жүргізіп отырған кәсіпорында бұл ... ... ... 0,96 ... ал 2009 жылы 0,44 ... ... ... таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі
көрсеткіш – мобильді және ... ... ... ... ... активтер құнын ұзақ мерзімді активтер ... бөлу ... ... ... және ... ... кәсіпорынның салалық
ерекшіліктеріне байланысты. Өндірістік кәсіпорындарда ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорында бұл көрсеткіш деңгейі 2008 жылы ... ал 2009 жылы – 0,78 ... ... Бұл ... мобильді қаражаттардың өсу қарқыны иммобильді қаражаттардың өсу
қарқынының артуының нәтижесінде өсіп отыр. Есепті жылы ... ... ... 0,98 ... ... ал екіншілері- 3461,1%- ға
(53128:1535·100) өскен.
Әрі қарай кәсіпорынның мүліктік ... ... ... ... ... ... Бұл ... материалды-техникалық базасын
құрайтын және ... ... ... саналатын, оның өндірістік
потенциалының маңызды элементінің жағдайын зерттеу қажет.
Кәсіпорын мүлiктерінің жалпы ... ... ... ... ... үлес ... ... ерекше назар аударады. Өйткені
бұл көрсеткіш кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің көлемін ... ... ... ... ... мүліктерінің жалпы жиынындағы негізгі
құралдардын нақты құнының коэффициентінің ... ... ... ... 50 ... кем ... тиіс.
Негізгі құралдардын жалпы құнындағы оның активті бөлігінің ( жұмыс
машиналарының құны,өндірістік жабдықтар мен ... ... ... ... өте ... және де бұл ... ... дамуындағы жағымды кезең болып табылады. Оның үлес ... қор ... ... ... ... ... негізгі
құралдардың активті бөлігінің үлесi 2008 жылы 3,5%-ды, 2009 жылы ... ... ... ... ... ... ... бұл осы негізгі құралдардың тозу сомасының оның ... бір ... ... ... ... ... тозу коэффициенті. Біздің
кәсіпорымызда негізгі құралдардың тозу коэффициенті 2008 жылы – 0,02, ... жылы – 0,12 ... яғни 0,1 ... ... ... ... коэффициентi 0,98-ды құрайды, яғни ... ... ... ... ... ... мәліметтер кәсіпорын активтерінің жалпы алғанда жағымды
динамикасын көрсетеді. Оларды жеке элементтер тұрғысынан ... ... ... ... ... Ең ... ... – яғни ақша
қаражаттары мен қыска мерзімді ... ... 2009 жылы 2008 ... 908 мың ... ... 66%- ға ... ... қарай, келесі 6 аналитикалық кестені құрастыра отырып, ағымдағы
активтердің ... мен ... ... ... 6 - ... нан ... ЖШС ... 2008-2009
жылдардағы ағымдағы активтерiнiң құрамы мен құрылымы
|Көрсеткiштер |2008 жыл |2009 жыл |Өсуi (+), |
| | | ... |
| | | |(-),% |
| ... ... ... ... | |
| ... ... теңге|салмағы,%| |
|Ағымдағы активтер, |42117 |100 |41483 |100 |-1,5 ... ... | | | | ... |14813 |35,2 |14002 |33,7 |-5,5 ... ... | | | | | ... ... |61,5 |25331 |61,1 |-2,3 ... ... |1376 |3,3 |468 |1,1 |-66,0 ... орта ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... |- |- |1682 |4,1 |- ... – автормен құрастырылған «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық |
|есебінің 2008-2009 жыл ... ... [41] ... активтердің ең мобильды бөлігінің,олардың құнына қатынасы
арқылы анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік ... ... 3 ... ... және 1,1% - ды ... Бұл ... ... өтеуге бағытталатын қаражаттардың жалпы
сомасындағы төлеуге дайын қаражаттардың ... ... ... ... сомасының азаюы және айналым қаражаттарының
мобильдік коэффициентінің жылдам төмендеуi кәсіпорынның төлеу қабілетінің
нашарлағанын сипаттайды.
Кәсіпорынның материалдық айналым ... 2009 жылы 5,5%- ға ... ол 14002 мың ... құрады. Олардың үлесі 1,5 пунктке , ал ... % -ға ... ... ... Бұл кәсiпорында материалдық ағымдағы активтер
негiзiнен дайын өнiм есебiнен көбейген, ... ... 2009 жылы 7083 ... ... бұл 2008 ... салыстырғанда 1,1 есеге көп.Осы мерзiмде
өндiрiстiк қорлар 12,9 %-ға азайған.
2009 жылы дебиторлық ... ... Егер оның ... 2008 жылы ... ... ... 2009 жылы ол – 25331мың теңгені құрайды немесе 32,7 -
ға ... ... ... ... ... оның ... 32,7 ... (26,7-59,4) [41].
Осылайша, мүліктің және ағымдағы активтердің мобильділігінің ... ... ... оның ... ... негізділігін
және оның себептерін бағалауы қажет, сондай-ақ кәсіпорынның ... ... ... ... ... бірі болып саналатын
және оның қаржылық тұрақтылығын ... ... ... ... назар аударуы қажет.
Баланс активiнiң құрастырылу көздерiнiң құрамы мен құрылымының
динамикасын талдау.
Талдау ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл кәсіпорын мүлкінің келіп түсуi, оны сатып алу және оның
құрылуы да, кәсіпорынның өзінің де, қарызға алынған капиталдың да ... ... ... есте ... ... Ал ... ... мен
қарызға алынған капиталдың арасындағы қатынас оның қаржылық тұрақтылығын
көрсетеді.
Нарық ... ... ... ... және оның дамуы көбіне
өзін - өзі қаржыландырумен, яғни ... ... ... жүзеге
асырылады. Тек ол капитал жетпегенде ғана ... ... ... ... қиын ... да ... тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса
маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін ... ... да ... ... ... активтерінің құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның
ең аз бөлігі өндірістік ... ... ету үшін ... ... ... ... әдеттегіден жоғары, яғни қосымша
қажеттілік туғанда, ол ... ... ... ... ... ... жабылады.
Активтердің қорлану көздерін талдау кезіне меншікті және ... ... ... белгіленген,есеп беру кезеңіндегі олардың
өзгеру себептері анықталып, ... баға ... Бұл ... өз ... ... ... ... себебі өз қаражаттарының қоры болуы оның
қаржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді.
Меншікті ... ... ғана ... ... ... бірге
капиталдың жалпы сомасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды. ... ... ... әр түрлі атпен берілген ... ... ... ... оның мәні бір ғана – ... ... ... сырттан тартылған қаржыдан қаншалықты
тәуелсіз екендігін және өз ... ... ... ... ... Тәуелсіздік коэффициентін меншікті капиталды барлық авансталған
капиталға бөлумен анықтайды:
Ктс = Мк : Ак
(3)
Мұндағы:
Ктс – ... ...... ... - ... капитал (баланс валютасы ... ... ... ... ... өсуі кәсіпорынның қаржылық тәуелсіздігі жоғары
екендігін көрсетсе, алдағы ... ... ... ... ... тәуелсіздік коэффициентінің неғұрлым жоғары
деңгейде болғаны дұрыс деп ... ... бұл ... ... ... сақтауға мүмкіндік береді. Инвесторлар, ... ... ... құрылымды таңдайды, ... ол ... ... ... ... ... ... қаражаты
көп болса, соғұрлым үздіксіз жұмыс қамтамасыз етіліп, нарық жағдайында алға
шығуға көмектеседі. Сондықтан кәсіпкерлер әр түрлі резервтерді құру ... ... ... ... ... ... қосу ... өзіндік
капиталды көбейтуге тырысады.
Қаржылық талдаудан кітаптардың бірқатар авторлары инвесторлар мен
несие берушілерді ... ... ... капиталдың оның жалпы
сомасына қатынасының ең аз мәні 0,6 ... ... деп ... ... Д. ... А.М. ... В.П. Привалов, О.В. Ефимова және тағы басқалар
бұл көрсеткіштің 0,5 деңгейдегі мәні кәсіпорынның ... ... ... ... ... ете ... ең төменгі көрсеткіш бола алады
деп санайды.
АҚШ және Еуропа елдерінде тәуелсіздік коэффициентінің жоғары ... ... 0,5-0,6 тең ... меншікті капиталдың баланс ... ... Бұл ... несие берушілердің тәуекелдігі төмен
болады: өз қаражаттарынан қалыптастырылрылған ... ... ... ... қаражаттар салынған, екінші жартысы ... ... ... да), ... ... қарыз міндеттемелерін жабуына
болады.
Жабдықтаушылар мен сатып алушылар арасындағы ... ... ... ... және ... ... ... мән берілген
нарықтық экономикасы дамыған елдерде тәуелсіздік коэффициентіне мұндай
жоғары ... ... ... оны 0,2-ге ... төмендетуге болады).
Жоғарыда келтірілген меншіктік коэффициентін 0,5-0,6 деңгейінде
шектеуді орындау, ... ... үшін ғана ... ... ... ... Сондықтан талдаушыға, қаражат қөздерін орналастырудың тиімділігін
белгілеуге мүмкіндік беретін, құрылымына зерттеу жұргізіп баға беру қажет.
Нарық жағдайында ол ... ішкі және ... ... ... Ақпаратты сыртқы пайдаланушылар, мысалы, банкте, несие
берушілер меншіктік капиталдың авансталынған ... ... ... ... ... ... ... кездегі қаржылық тәуекелдік
жағынан баға береді. ... ... ... ... ... ... ... құрылымын зерттеу оларға кәсіпорын қызметінің
кеңейгені немесе қысқарғаны жайлы айтуына мүмкіндік береді. ... ... ... және меншіктік капиталдың өсуі кәсіпорын јызметінің
қысқарғанын көрсетеді. Бірақ бiрыңғай ... ... ... ... бұл қаражаттардың келесі басқа факторлардың несие үшін ... ... ... ... ... мүмкін. Егер несие үшін
пайыздық мөлшерлемелер дивиденттердің мөлшерлемелерінен төмен болса, онда
тартылған қаражатты ... ... ал егер ... ... онда ... ... ... Әрине, авансталған ... ... ... ... тәуелді болады.
Қаржылық есеп берудің активтерінің қалыптасу көздерінің ... үшін ... 7 ... ... ... 7 - ... нан зауыты” ЖШС кәсiпорнының 2009-2008
жылдардағы авансталынған капиталының құрамы мен құрылымы
|Көрсеткіш |2008 жыл |2009 жыл |Жыл ... ... ... | | ... (+,-) ... |
| | | | ... |
| | | | ... | | | |) |
| ... ... ... ... |мың тг. |%. | |
| |сы, мың ... |мың тг. ... ... |
| |тг. |ғы, % | |ғы, % |р) ... | ... | | | | | | | ... |43652 |100 |94611 |100 |50959 |116,7 |х ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |7,2 |-11284 |-11,9 |-14411 |- 460,8 |-19,1 ... ... | | | | | | | ... |40524 |92,8 |105895 |111,9 |65371 |161,3 |+19,1 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ...... құрастырылған «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық |
|есебінің 2008-2009 жыл материалдары ... [41] |
7 ... ... есеп беру ... активтерінің қалыптасу
көзі 50959 мың теңгеге немесе 116,7%-ға өскені көрініп тұр. Бұл өсу қарыз
капиталының өсу ... яғни 2009 жылы 105895 мың ... ... ... ... 65371 мың теңгеге немесе 2,6 есе өскенiн ... ... әрi ... ... ... ... үшiн 8 ... құрылады.
Кесте 8 - “Петропавл нан зауыты” кәсiпорнының 2008-2009 жылдар
кезеңiндегi қаржылық тұрақтылығын бағалау
| ... ... ... ... ... | |мәнi |
| |2008 ж |2009 ж | ... коэффициентi |0,07 |-0,12 |0,5 – 0,6 ... ... |0,08 |-0,11 |>1 ... ... ... |-9,3 |=0,5 ...... құрастырылған «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық |
|есебінің 2008-2009 жыл ... ... [40] ... маңызды көрсеткiштердiң бiрi ... ... ... коэффициентіне қарап сырттан тартылған ... ... ... және өз ... қаншалықты жұмсай алатынын
көруге болады. Қатыстырылған капиталдың ... ... бұл ... ... 0,07-ден -0,012-ге дейiн немесе 0,19 ... ... кері ... ... ... капиталдың барлық авансталынған капиталдағы үлес салмағы
тәуелділік коэффициенті ... де ... Ол мына ... ... = Қк : Ак ... Кт = 1 – ... ... – тәуелділік коэффициенті;
Қк - қатыстырылған капитал;
Ак -авансталған капитал (баланс валютасы, жиыны);
Ктс - тәуелділік коэффициенті.
Бұл коэффициент ... ... ... ... қарыздың
үлесін сипаттайды.
Бұл үлес жоғары ... ... ... ... ... тәуелділігі жоғарылайды. Біздің кәсіпорында оның деңгейі 2008
жылы 0,93 ... ал 2009 жылы 1,12 ... ... 2008 ... коэффициентінiң деңгейi бiршама өскен.
Келесi, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын меншікті
капиталдың қатыстырылған капиталға ... ... ... ... ... = Мк : Қ ... ... – қаржыландыру коэффициенті;
Мк – меншікті капитал;
Қ к - ... ... ... жоғары болған сайын, соғұрлым банктер мен инвесторлар
қаржыландыруға соғұрлым сенімді кіріседі.
Бұл коэффициент кәсіпорын ... ... ... өз ... ... ... қарыз қаражатымен қаржыландырылатынын көрсетеді. Қаржыландыру
коэффициенті < 1 , болатын жағдай ( кәсіпорын ... көп ... ... ... ) ... ... өте ... жағдайға
жеткендігін және несие алуды қиындатқанын көрсетеді. Бiздi ... ... 2008 жылы ... ал 2009 жылы ... ... ... ... кері көрсеткіші
кеңiнен қолданылады, қатыстырылған ... ... ... анықталатын қарыз және меншікті қаражаттар ... =Ѕк : ... ... – қарыз және меншікті қаражаттар қатынасының коэффициенті;
Кк - қатыстырылған ... - ... ... ... ... ... салынған меншікті қаражаттың
әрбір теңгесіне қанша қарыз ... ... ... ... бұл ... ... ... сипатталады:
2008 жылы – 12,9 (40524:3127);
2009 жылы– -9,3 ( 105895:(-11284))
Бұның мәні кәсіпорын 2008 жылы ... ... ... ... ... ... ... 13 теңгесiн тартқанын
дәлелдейді. 2009 жылы ... ... ... салымдардың әрбір
теңгесіне 9,3 теңгеге дейін ... ... ... ... ... көп күш ... ... (2,10) бұл көрсеткіш үшін қалыпты шектеу: Кк/к1 болуы ... ... ... ... ... ... екендігін көрсетпейді. Сондықтан
материалдық қорлардың меншікті айналым ... ... ... ... ең бірінші материалдық қорлардың жағдайына
байланысты бағалап ... ... ... тұрақтылығын тек қана қаражат көздерінің
құрамымен емес, сонымен бірге қаржылық есеп ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның қарыз қаражаттарының
құрылымы да ... ... ... ... жүргізу үшін қарыз
қаражаттарынның әрбір баптарының есеп ... ... ... сәйкестендіру қажет, олардың базистік ... ... ... ... өзгерістерін көрсету керек. Біздің
кәсіпорын есепті жылы ұзақ юқатыстырмаған (тартпаған). Басқа ... ... ... ... ... ... тұрады, яғни
ағымдағы міндеттемелер кредиторлық борышқа тең, ал оның көлемі 2009 жылы
соңында 92534 мың ... 2008 жылы 21922 мың ... ... яғни 70612 мың
теңгеге, немесе 4,2 есеге өскен. Бұдан кейін ... оны ... ... ... ... және ... борыштың қатынасы негізінен 2:1 болуы
керек деп ұсынылған [25]. егер кредиторлық ... ... ... ... ... онда ... ... жағымсыз деп айтуға
болады, себебі ол өзіндік қаражаттың әлдебір өтімді бөлігінің ... ... Егер ... коммерциялық несиесі дамыған болса,
онда ... ... ... өсіп ... мүмкін.
«Нан зауыты» кәсiпорнында кредиторлық борыш 2008 жылы ... 0,84 ... 2009 жылы ... көп ... ... борыштың дебиторлық борышпен өте төмен ... ... ... де ... де арақатынасы тиімсіз болуы ... ... ... ... ... Кредиторлық борыштың өсіп
кетуі қаржылық ... ... ... ... бұл борышты
зерттеліп жатқан уақытта қатыстырылған қаражат көздері ретінде пайдаланып
жатыр деп айтуға ... еді. ... ... ... және қызметтер үшін ... ... пен ... ... есеп ... да ... ... болуы кәсіпорынның жүмысы мен жалпы оның қаржылық жағдайын тиімсіз
жағынан сипаттайды.
Талдаушының келесі маңызды жұмысы – кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
абсолютті көрсеткіштерін зерттеу.
Қаржылық тұрақтылығың абсолютті көрсеткіштері ... ... ... ... көздерімен қамтамасыз етілу дәрежесін
көрсететін ... ... ... ... ... сипаттайтын үш
негізгі көрсеткіш анықталады:
1. Меншікті айналым капиталының бар болуы (Ма.к..). Бұл көрсеткіш
меншікті капитал мен ... ... I ... ұзақ ... (баланс активінің I бөлімі) арасындағы ... ... Ол ... ... ... ... ... салыстырғанда оның көбеюі кәсіпорынның
қызметінің болашақтағы дамуын көрсетеді. ... ... ... капиталының бар болуын былай жазуға болады:
М а.к = М к – Ұ а= IбП- ... ... ... I ... к -– ... ...... активінің I бөлімі;
Ұ а - ұзақ мерзімді актив.
М а.к көрсеткіші бірқатар ... ... ... есептеп
табу үшін пайдаланылады: кәсіпорынның ағымдағы активтерін жабу ... ... ... мәні 0,1- ден ... болмау керек), тауарлы-
материалдық қорларды жабу коэффициенті (бұл көрсеткіштің нормативті мәні
-0,6 - ден ... ... және тағы ... ... ... ... және ұзақ ... қалыптасу көздерінің бар болуы (Ма. к/ұз).
Бұл көрсеткіш алдындағы көрсеткішті, яғни меншікті айналым капиталының
ұзақ мерзімді міндеттемелер сомасына қосу ... мына ... к/ұз = М а.к + Ұм = М а.к +Пб ... Ұм - ұзақ мерзімді міндеттемелері;
М а.к – меншікті айналым капиталы;
Пб П.- - ... ... II ... Тауарлы – материалдық қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің
жалпы мөлшері алдыңғы ... ... ... ... ... ... қосу жолымен, мына формула арқылы анықталады:
НК= Мак/ұз +Қ ... НК – ... ... – қысқа мерзімді несиелер мен қарыздар.
Тауарлы- материалдық қордың бар болуының үш көрсеткішіне тауарлы-
материалдық ... мен ... ... ... ... етілуінің үш көрсеткіші сәйкес келеді.
1. Меншікті айналым капиталының (М а.к ) ... (+) ... ... М а.к =Мак – ... ҚШ - ...... ... мен шығындар.
2. Тауарлы- ... ... ... және ұзақ мерзімді
қалыптасу көздерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі
(-) (Мак/ұз ) :
± ... = ...... Қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің (НК) жалпы мөлшерінің
артықтығы (+) ... ... (-) ... ... ... қалыптасу көздерімен қамтамасыз
етілуінің үш көрсеткішін есептеу кісіпорынның ... ... ... ... ... келесі төрт типке бөлуге мүмкіндік береді;
- қаржылық жағдайдың абсолютті тұрақтылығы;
- қаржылық жағдайдың ... ... ... ... ... ... (қауіпті) қаржылық жағдайы.
Қаржылық жағдайдың ... ... мына ... ... қалыптасады.
ҚШ < М а.к немесе М а.к > ... ... ... ... ... ... айналым капиталымен
жабылатынын көрсетеді, яғни кәсіпорын сыртқы кредиторлардан тәуелсіз
болады. Мұндай жағдай өте сирек ... Оның ... бұл ... ең ... ... мүмкін, себебі әкімшілік негізгі қызмет үшін ... ... ... ... пайдаланғысы келмейді немесе пайдалануға
мүмкіндігі жоқ.
Қаржылық жағдайдың қалыпты түрақтылығы мына теңсіздікпен сипатталады.
Мак/ұз НК немесе НК < ҚШ
Бұл ... ... ... ... ... ... ... жабу үшін “қалыпты емес” болып, яғни негізделмеген болып саналатын
қосымша жабу көздерін тартуға ... тура ... ... ... ... тұрақтылықты 2009 жылы 7083 мың теңге тұратын қоймадағы,
дайын өнімді және тауарларды жылдам сату, жылдың ... 25331 мың ... ... ... ... ... және ... қаржылық-
шаруашылық қызметінің тиімділігін жоғарылату арқылы қалыпқа ... ... ... ... ... ... ... кезінде кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына төлеу
қабілетсіздігі ... құру ... ... ... жүргізіледі,
оған келесі өзара байланысқан көрсеткіштер топтары кіреді:
1. Төлемеушіліктің жалпы мөлшері:
- банктің қарызы бойынша уақыты өтіп кеткен борыштар;
- жабдықтаушылардың есеп ... ... ... ... өтіп ... ... салықты толық төлемеу;
- басқа да төлемеу, соның ішінде еңбекақы бойынша да;
2. Төлемеушіліктің себептері:
- меншікті айналым қаражатының жетіспеушілігі;
- ... ... ... ... тыс қорлары;
- сатып алушылар уақытында төлемеген, тиеліп жіберілген ... ... бас ... ... ... алушылардың жауапты сақтандағы
тауарлар;
- айналым қаражатын күрделі ... ... ... қарыздары
бойынша борыштарын жұмылдыру, ... ... ... қаржыландыру
көздерінің қаражаттарымен жабылмаған шығындар.
3.Қаржылық шиеленісті азайту көздері:
- уақытша бос меншікті қаражаттар;
- қатыстырылған қаражаттар (алыпты ... ... ... асып ... ... ... ... толтыруға алынған банк несиелері және тағы
басқа қарыз қаражаттары.
Қаржылық шиеленісті азайтатын төлемеушілік пен қаржы көздерінің жалпы
мөлшерін толық ... 2- топ ... ... 1 және 3- ... ... ... тең болуы керек. Қаржылық жағдайды төлем
тәртіптерін және несиелік қатынастарды талдау ... ... ... ... ... ... ... қорлардың қалыптасу көздерімен қатар қаржылық
жағдай үшін барлық айналым капиталының, ... ... ... ... ... ... азаюымен көрінетін материалды айналым
қаражатының айналымдылығы маңызды орын ... ... ... тереңдетіп талдау қаржылық
жағдайды ішкі талдаудың құрамдас бөлігі болып табылады, ... ... ... жоқ және ... ... ... ... материалдық
қорлар жөнінде ақпаратты қолдануды көздейді.
Арнайы әдебиеттерде кәсіпорындарда ... ... ... ... ... [26]. ... келесі атаулармен 4 топқа бөледі;
- қаржылық жағдайы жақсы кәсіпорындар;
- ... ... ... ... қаржылық жағдайы нашар кәсіпорындар;
- банкрот кәсіпорын.
Бұл кезде өндірістік кәсіпорынның қаржылық жағдайы ... ... ... ... ... қарастырылады:
1) қалыпты (біркелкі) өндірістік- шаруашылық және ... ... ... ... ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар бойынша ... ... ... ... ... ... жобаларды қаржыландыру
мүмкіндігі (нарықтың жаңа ... ... ... ... ... ... ... жаңа түрлерін игеру және т.б.).
Қаражатты жұмсаудың осы бағыттарын қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету
мүмкіндігін негізге ала отырып, осы ... ... ... ... ... және оны ... ... жатқызудың өз әдістемесін
ұсынады.
Егер кәсіпорынның қарамағындағы қаржы ресурстары осы үш ... ... ... ... онда оның ... ... деп бағалау керек.
Егер алдыңғы екі функциялар орындалып, ал үшіншісін орындауға қаражат
жетпесе, онда оның жағдайы ... ... Ал егер ... ... екі
функцияны да орындауға жетпесе, онда кәсіпорынның қаржылық жағдайы банкрот
болуға ... ... ... ... ... өтімділігін талдау мәселесін
қарастырар алдында ... ... ... және кәсіпорынның
«өтімділігін» анықтап алу керек.
Өтімділіктің екі тұжырымдамасы белгілі. Бірінші тұжырымдама бойынша
өтімділік: кәсіпорынның ... ... ... міндеттемелерін өтеу
қабілеттілігі ұсынылады. Мысалы, О.В. Ефимова өтімділік деп – «кәсіпорынның
өзінің қысқа мерзімді міндеттемелері бойынша ... ... - ... [18]. Дәл ... оның ... ... ... өзгешеленеді. И.Т. Балабанов та өтімділікке осы сияқты
анықтама береді: «шаруашылық субъектісінің өтімділігі, - ол оның ... тез өтеу ... егер ... ... ... өткізіп, яғни оларды ақшаға айналдыра ... ... ... ... ... ... бар ... онда ол өтімді
кәсіпорын болып саналады». Бұл ... ... ... ... ... өте ұқсас. Олардың айырмашылығы пайдаланатын
көрсеткіштер мен есептеу әдістерінде. Екінші тұжырымдама бойынша, өтімділік
– бұл ағымдағы ... ақша ... ... ... мен
жылдамдығы. Профессор Н.П. Кондраков өтімділік деп – «материалдық және тағы
басқа құндылықтардың сатылу және ... ақша ... ... айтады» [27]. Ағылшын авторларының «Бухгалтерлік талдау деген»
енбегінде «фирманың ... – бұл оның ... ... ... ... ... ... жабу үшін өз активтерін ақшаға ... деп ... ... ... өзі ... олар «ақшаға
оңай айналатын» деген ... ... [13]. ... В.В. ... да бір ... ... ол оның ақша ... түрлену, айналу
қабілеті», - дейді. Ол ... ... оның ... уақыты жүзеге
асырылатың уақыттың ұзақтығымен анықталады, уақыт қысқа болған сайын, осы
активтің өтімділігі жоғары болады», - деп ... [21]. Бұл ... А.Д. ... ... ... ... ... ақшаға
айналу үшін уақыт неғұрлым аз керек болса, соғұрлым оның өтімділігі жоғары»
[2]. Өтімділіктің екінші ... ... ... біз, өтімділік
кәсіпорынның міндеттемелерін ақшаға айналу ... ... ... ... ... активтерімен жабу дәрежесімен анықталады деп
санаймыз. Осы айналу қаншалықты тез ... ... ... мен ... беру ... ... болады. Басқа сөзбен
айтқанда, кәсіпорынның өтімділігі ... ... ... ... ... қолда бар қаражаттарды (активтерді) тезірек ... ... ... кәсіпорынның сөзсіз төлем қабілеттілігін
білдіреді және ... мен ... ... ... ... да, ... түсу ... бойынша да әрдайым теңдікті көрсетеді.
Кәсіпорынның өтімділігі шың мәнінде ... ... ... Сондықтан
кәсіпорынның төлем қабілеттілігін бағалау үшін бухгалтерлік баланстың
көрсеткіштерін тереңінен зерттеу керек.
Баланс өтімділігін ... мәні – ... ... ... топталған қаражаттарды пассивтегі ... ... пен ... ... ... бір тәртіппен топталады, ө ... ... ... ... (актив), яғни өтімділігінің
төмендеу тәртібі ... ... ... ... ... ... қарай (пассив), яғни қайтару уақыттын жоғарылату тәртібі ... ... ... ... ... да ... мысалы батыс европалық
елдерде осыны қолданады.
Өтімділік дәрежесіне, яғни ақша ... ... ... ... активтері келесідей топтарға бөлінеді.
А1. Ең өтімді активтер. Әлемдік тәжірибеде бұларға кәсіпорынның ... ... ... мен ... ... ... ... мен құнды қағаздар (қысқа мерзімді ...... ... ең ... ... ... ... айырысуға болады, ал құнды қағаздар қолма-қол ақшаға тез айналады.
А2. Тез өткізілетін активтер. Бұларда ... ... ... ... ... да активтердi жатызады. Дебиторлық борыш сомалары есеп айырысу
шотына белгілі бір уақытта келіп ... ... да өз ... төлеуге
жұмсалуы мүмкін. Есеп айырысу құжаттары бойынша жіберілген, сатып алушылар
уақытында төленбеген тауарлар ... ... ... ... кеткен
борыштардың өтімділігі анағұрлым төмен, себебі төлемнің қашан келіп түскені
белгісіз. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... оны қайтарып алуға алдын ала шаралар қолданылады.
Кез келген дебитор айыппұл төлеу қаупінен тіпті банкрот ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан нарықтық
экономика жағдайында жұмыс істеп жатқан кәсіпорынның ... ... ақша ... ... мерзімді дебиторлық борышын да қосады.
Бірақ әлі қалыптаспаған нарықтық экономика, инфляция, ... ... ... ... ... ақша қаражатына тез айнала алмайды.
Күмәнді дебиторлық борыштың үлесінің көп болуы кәсіпорынның қаржылық
тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін.
Сатуға арналған ... өнім және ... ... ... ... да ... ... олар негізінен келесі топты құрайды.
А3. Баяу өткізілетін активтер. Баланс активінің II бөлімінің ... ... бабы және ... ... I бөлімдегі “Ұзақ мерзімді
инвентициялар” (жарғылық қорға басқа кәсіпорындардың ... ... ... ... бұл ... ... кезең шығындары” бабы есепке алынбайды. Бұл
топтың активтерін ... ... ... ... ... алушыны тауып
алу қажет, ал бұл оңай емес және ... бір ... ... ... ... ... ... тиісті: егер, мысалы, темір қаңылтырды сатып
алушыны табу оңай болса, одан ... ... ... ... ... табу анағұрлым қиын. Бұл белгілі бір бұйымды дайындауға арналған
жартылай өнім барлық ... ... ... емес болуы мүмкін. Сондықтан
немістер өтімді активтерді есепке ... ... ... ... ... американ кәсіпорындарда аяқталмаған өндіріс құнын өтімді
активтердің құнына қосуға жол беріледі.
А4. Қиын өткізілетін активтер – ... ... I ... алдындағы
топтарға еңгізілген баптарынан басқа барлық баптары. I бөлім жиынынан “Ұзақ
мерзімді қаржылық инвестициялар” бабы ... ... бір ... ... тасталынғандықтан, қиын өткізілетін активтер ... ... ... ... ... ... ғана ... алынады.
Баланс активінің баптары оларды өтімділік дәрежесі бойынша топтағанда,
басты орынды ең өтімді және әр ... ... ... ...... есеп айырысу, валюта және ағымдағы шоттардағы ақша қаражаттары.
Бұдан ... ... ... салынған қысқа мерзімді ... ... есеп ... ... ... бұл
қарастырылған баптары негізінен кәсіпорынның “өтімділігін” ... яғни ... ... ... ... төлеу үшін
қаражаттар алынатын бөлігін көрсетеді. Өтімділігі бұдан ... ... ... мен негізгі капиталдың баптарына топтастырылған.
Баланс пассивтері оларды қайтару, ... ... ... ... Неғұрлым тезірек төленуге тиісті міндеттемелер – бұларға уақытында
төленбеген кредиторлық борыш, қарыздар, басқа да ... ... ... олардың алған қарыздары бойынша есеп айырысу
көлемінен асқан мөлшерде жұмыскерлерге ... ... ... ... ... асу ... мақсатты қарыздарын (несиелерін) өз мақсаты
бойынша пайдаланбағандығын білдіреді және сондықтан ... өтеу ... ... ... ... ... ... Қысқа мерзімді міндеттемелер – қысқа мерзімді несиелер мен заемдар
және жұмыскерлерге арналған қарыздар.
П3. Ұзақ мерзімді міндеттемелер – ұзақ мерзімді несиелер мен ... ... ...... I ... “Меншікті капитал”
баптары. Актив пен пассивтің балансын сақтау үшін бұл топтың ... ... ... ... шығындары” бабы бойынша сомаға азайтылады.
Баланс өтімділігін анықтау үшін актив пен пассив бойынша
келтірілген ... ... ... ... ... ... ... деп
келесідей қатынастарда саналады:
А1 ( П1
А2 ( П 2
А 3 ( П ... 4 ( П ... ... айтқанда, егер активтің сол алғашқы үш теңсіздігінің
әрбір тобы кәсіпорынның сәйкес міндеттемелер тобын жапса ... оған ... ... ... ... кері ... баланс өтімді емес.
Жоғарыда келтірілген жүйедегі алғашқы үш теңсіздіктің орындалуы
төртінші теңсіздікті орындау ... ... ... ... пен
пассив бойынша алғашқы үш топтың жиындарын салыстыру маңызды орын алады.
Төртінші теңсіздік ... ... ... ... ... ... мәні бар: онң ... қаржылық тұрақтылықтың ең төменгі
шарттарының сақталғандығын, ... ... ... қаражаттының
барын дәлелдейді.
Егер бір жүйенің бір ... ... ... қолайды
варианттағыға қарама-қарсы мәні болса, онда баланс өтіміділігінің абсолютті
өтімділіктен азды-көпті айырмашылығы болады. Бұл кезде активтердің бір ... ... ... ... ... топ ... артылғанымен орны
толтырылады, бірақ өтем тек ... ... ... ... ... нақты төлем жағдайында аз өтімді ... ... ... ... баса ... ... ... 10 кесте түрінде көрсетуге болады.
Төлем қаражаттарының бірінші тобы (А1) ... ... ... ... жоқ, ал ... ... керісінше.
Актив пен пассив баптарының I тобының ... ... ... ... ... мен ... (3 айға дейінгі) ... пен ... ... II ... салыстыру жақын уақытта күтілетін
төлем тәртібінің (3 айдан 6 айға ... ... ... ... ... қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Жалпы алғанда баланс
активі мен пассиві баптарының I және II ... ... ... ... ... ... Ол ... отырған мезгілге
жақын уақыттағы кәсіпорынның төлем қабілеттілігін (төлем қабілетсіздігін)
көрсетеді.
Кесте 9 - “Петропавл нан ... ЖШС ... ... ... активiнiң өтiмдiлiк дәрежесi және оның пассивiнiң төлеу мерзiмiнiң
шұғылдығы бойынша баптарының тобы (мың теңге)
| ... | ... ... ... |мың ... ... |мың ... ... |
| | | | ... ... |2008 |2009 | |2008 |2009 |2008 |2009 ... Ең ... | ... | | | | ... | | ... | | | | |
| |1376 |468 ... |26125 |95895 |-24749 |-95427 |
| | | |тиiс | | | | |
| | | ... | | | |
| | | |р | | | | ... Тез | | ... | | | | ... | | ... | | | | ... |25928 |27013 ... |14400 |10000 |+11528 |+17013 |
| | | ... | | | | ... Баяу | | ... | | | | ... |14813 |14002 ... |- |- |+14813 |+14002 ... | | ... | | | |
| | | |р | | | | ... Қиын | | |4. ... | | | | ... |1535 |53128 ... |3127 |11284 |-1592 |+41844 ... | | |лер | | | | ... |43652 |94611 ... |43652 |94611 |х |х ...... ... «Петропавл нан зауыты» ЖШС қаржылық ... ... жыл ... ... [40, 41] ... ... ... 2008 және 2009 жылы баланс баптарының
осы екі тобының мәліметтері бойынша төлеу қабілеттілігі болмаған. Ең өтімді
және тез ... ... ... 2009 жылы 27304 мың ... ... ал тез қайтарылуға тиіс және ... ... яғни ... ... ... – 40525 мың ... бұл 13221 мың ... ... немесе (-24749+11528]
төлем қаражатынан көп. 2009 жылы төлем жетіспеушілігі ... ...... = ... ... ... ... активтерді ұзақ мерзімді міндеттемелермен
салыстыру перспективалы өтімділікті бейнелейді және болашақ кірістер ... ... ... төлем қабілеттілігін жобалауды көрсетеді,
яғни кәсіпорынның бұдан да алыс алдағы уақытта қаржылық жағдайының ... ... ... ала ... отыруға мүмкіндік береді. ... ... ұзақ ... мiндеттемелер болмаған.
Баланс активі мен пассиві баптарының төртінші ... ... ... оның ... ... ... алдындағы
міндеттемелерін жаба алу мүмкіндігін көрсетеді. Бірақ бұл ... ... ғана ... ... ал ... ... сақтау немесе
жұмыс жасап жатқан кәсіпорын үшін ... ... өз ... ... ... ... ... Ол үшін жоғарыда келтірілген
теңсіздік сақталуы тиіс: А 4 ≤ П 4, яғни ... ... ... ... көп болу ... Талданып отырған кәсіпорында бұл
теңсіздік сақталмаған.
2008 жылы ... ... ... жиыны пассив баптарының жиынына
сәйкес болмаған, яғни 1592 мың ... аз ... ал 2009 жылы ... баптарының жиыны пассив баптарының жиынынан сәйкес 41844 мың
теңгеге көп ... бұл ... ... жағдайының нашарлағанын
көрсетеді, себебі оның өзінің үздіксіз қызметін жүзеге асыру үшін меншікті
айналым ... ... ... бойынша жүргізіліп жатқан талдау уақытылы есеп айырысу
мүмкіндіктері бойынша ... ... ... ... Алайда ол
берілген кезеңдегі кәсіпорынның нақты қаржылық жағдайын әрқашан да дәл
көрсете алмайды, оның ... - ... есеп ... негізінде сыртқы
талдау жүргізіп жатқан ... ... ... ... ... да дәл ... есеп мәліметтерін пайдалану
негізінде, яғни қаржылық жағдайды ішкі талдау шеңберінде жүргізуге болады.
Бұл жағдайда басты ... ... ... ... мөлшерінде, төлеу
уақытына дебиторлардың есеп айырысу көздеріне) аудару керек, себебі ол ... ең ... тұр және ... мерзімді қарыздар бойынша борыштарды
жабудың негізгі көздері болып табылады.
Көрсетілген схема ... ... ... ... баланс
өтімділігіне кешенді баға беруге мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... жө = а1А1 + а2А2 + а3А3
а1П1 + а2П2 + ... жө - ... ... ... а2, а3 – ... коэффициенттер;
А мен П – актив пен пассив ... ... ... ... ... ... көрсеткіші кәсіпорынның барлық өтімді
айналым қаражаттарының ... ... ... ... ... көрсетеді, бірақ мына шарт орындалса; егер өтімді қаражаттар мен
төлем ... әр ... ... ... ... ... мен ... өтеуін есепке ... ... ... ... ... орындалған кезде ғана.
Бұл теориялық мәні 0,9-дан төмен болмауға тиіс ... ... ... ... ... ... және таяу арадағы есеп
айырысуды жүзеге асыру қабілетін көрсетеді. Ол тіркелген ... ... ... ... ... баланстарын және әр түрлі кәсіпорындардың
баланстарын салыстыруға және егер салмақтық ... ... ... ... қай ... ... ... анықтауға
мүмкіндік береді:
а1 > а2 + а3;
а2 > ... < ... ... ... жағдайларды баланс өтімділігі дәрежесі бойынша
саралауды және әр түрлі жағдайларда тәртіптің қатынасын беретін шарттарды
құрастыру бағасына ... ... үшін ең ... ... мен ... ең ... ... орында болатындықтан, бірінші коэффициент 1-ге тең
деп алынады. Осы ... ... 2-ші және 3-ші ... ... ... былай болады:
1 > а2 + а3;
а2 > а3;
а3 > ... ... а3 < ... ... ... келесі салмақтық коэффициенттердің жиыны
сәйкес келеді.
а1 = 1; а2 = 0,5; а3 = ... ... ... ... ... ... жө = А1 + 0,5 А2 + 0,3 ... + 0,5 П2 + 0,3 ... ... ... кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне ... ... ... ... ... жағдайының
өзгерістеріне жалпы баға беріледі. Бұл көрсеткіш, сонымен қатар, ... ... өте көп ... ... ... ең ... ... қолданылады.
“Петропавл нан зауыты” ЖШС берiлген көрсеткiштiң көлемi 2008 жылы -
0,5636, ал 2009 жылы - 0,1801 ... яғни 0,3835 ... ... ... ... деңгейi теориялық мәнiнен бес есе төмен, ал бұл
кәсiпорынның төлем қабiлетсiздiгiн көрсетедi.
Кәсiпорынның төлем ... ... ... ... оның ... ... ... белгiлерiнiң бiрi және
сондықтан онымен ... ... ... ... ... деп оның дер ... ... барлық
мiндеттемелерi бойынша төлемдер жүргiзуге дайындығын айтады. ... ... ... есеп ... валюта және басқада шоттарында ақшалары
болу керек.
Қарыздарды өтеу үшiн ... ... ... ақшаға айналуы керек
дебиторлық борыштар потенциалды құрал болады.
Қарыздарды өтеу үшiн құралдар сонымен бiрге кәсiпорында бар ... ... қоры бола ... Оны сатып кәсiпорын ақша
қаражатын алады.
Басқаша айтқанда, теориялық түрде қарыздарды өтеу ... ... ... қамтамасыз етiледi. Нақ осылай теориялық түрде, егер
кәсiпорынның ағымдағы активтерi қысқа мерзiмдi мiндеттемелерiнiң сомасынан
артса, онда ол ... ... ... деп ... болады. Сондықтан
төлем қабiлеттiлiгi бар деп, ағымдағы активтiң ... ... көп ... ... ... болады. Кәсiпорынның тек
қарыздарды өтеуге ғана емес, сонымен бiрге үздiксiз өндiрiс үшiн қаржылары
болу керек. ... ... ... және ... ... ... Ағымдағы төлем қабiлеттiлiгi баланс жасау мерзiмiмен анықталады.
Кәсiпорын жабдықтаушыларына, банктiк қарыздар және ... да есеп ... ... жоқ ... ... ... деп ... арналған төлем қабiлеттiлiгi нақты бiр мерзiмдегi ... ... ... осы ... ... мiндеттемелерiмен
салыстыру жолымен анықталады.Кәсiпорынның ... ... ... үшiн ... ... ... көрсеткiштерi
пайдаланылады. Әрі қарай “Көкшетау нан зауыты” ЖШС кәсiпорнының ... ... ... ... ... 10 ... түрiнде
көрсетуге болады.
Абсолюттi өтiмдiлiк коэффициентi ақша қаражаттары мен тез ... ... ... және ... ... мiндеттемелерге қатынасы
ретiнде есептеледi. Ол баланс ... ... ... ... ... ... ... бөлiгi өтелетiнiн көрсетедi. Осы көрсеткiштiң
дұрыс шектелуi келесi түрде көрсетiледi: .
Бұл ... ... ... бөлiгi жедел өтелуi керек
екендiгiн көрсететiн қатаң белгiсi.
Аралық өтеу ... ... үшiн ақша ... ... көрсеткiштiң алымына дебиторлық борыш және басқа да ... Ол ... ... өз ... есеп ... ... төлемдiк
Кесте 10 - “Петропавл нан зауыты” ЖШС кәсiпорнының 2008-2009 жылдар
аралығындағы ағымдық активтерiнiң өтiмдiлiк көрсеткiштерi (мың теңге)
| | ... ... ... ... | |(+,-) |
| | |2008 |2009 | |
|1 ... ... |42117 |41483 |-634 |
| |мың ... оның ... | | | ... ... және ... ... қаржылық |1376 |4685 |+3309 |
| ... | | | ... ... борыш және басқа да |25928 |25331 |-597 |
| ... | | | ... ... ... |14813 |14002 |-811 |
|2 ... ... мiндеттемелер, |40525 |105895 |+65370 |
| |мың ... оның ... | | | ... ... ... ... мен заемдар |14400 |10000 |-4400 ... ... ... |26125 |95895 |+69770 |
|3 ... ... |- |- |- ... |Абсолюттiк өтiмдiлiк коэффициентi(1.1қ|0,03 |0,04 |+0,01 |
| |: 2қ) | | | ... ... ... ... |0,7 |0,3 |-0,4 |
| ... : 2қ] | | | ... ... ... ... |1,04 |0,39 |-0,65 |
| ... : 2қ] | | | ...... ... ... нан ... ЖШС ... ... 2008-2009 жыл материалдары негізінде [41] ... ... ... ... ... ... ақша
қаражаты есебiнен есебiнен емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ... үшiн түсiмдер есебiнен
өтелетiнiн сипаттайды. Аралық өтеу коэффициентiнiң қалыпты төменгi шегiн
бағалау былайша өрнектеледi: ... ... ... ... (жалпы өтеу коэффициентi) барлық
ағымдағы активтердiң жедел және қысқа мерзiмдi мiндеттемелердiң көлемiне
қатынасын ... ... ... мен ... ... өтейтiнiн белгiлеуге мүмкiндiк бередi және дебиторлармен өз
уақытында есеп айырысу және ... ... ... ... ... ... ... бiрге материалды айналым құралдарының басқа элементтерi ... ... сату ... ... ... төлемдiк
мүмкiндiктерiн көрсетедi.Берiлген көрсеткiштер үшiн мына шектеу ... ... ... ... ... кәсiпорынның өтiмдi құралдарға немесе ... ... ... ... мiндеттемелерден 2 есе асуы қажет
екендiгiн ... ... ... ... ... ... бiр айналымының орташа ұзақтығына тең кезеңдегi кәсiпорынның
күтiлетiн төлеу қабiлеттiлiгiн сипаттайды.
10 кестенiң мәлiметтерi 2009 жылы ... 2008 ... ... төмендегенiн көрсетедi.Осылай, абсолюттiк өтiмдiлiк коэффициентi -
0,01 пунктке өсiп, ал аралық-0,4 және ағымдағы—0,65 ... ... ... БЕРЕШЕКТЕР АУДИТІ ЖҮЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУГЕ
АРНАЛҒАН ҰСЫНЫСТАР МЕН ІС-ШАРАЛАРДЫ ӘЗІРЛЕУ
3.1 Дебиторлық берешектер есебін және аудитті жетілдіру жолдары
Шетелдерде аудиторлық қызметті ... ... ... ... мазмұнымен байланысты екі ұғымды айқындап берді. Алайда, олардың
ішіндегі, компьютер қоршаған ортадағы аудиторлық ... яғни ... ... ... ... және кіріс деректерді шығыс құжаттармен
байланыстыруға, сондай-ақ, шығыс құжаттардан ... ... ... ... ... тырысады. Екінші ұғым - адам ризуальды
түрде қабылдамайтын операцияларды толықтыратын процестің ... ... ... және ... ... бағалау кезінде
қолданылатын компьютерлік жүйенің өзін ... ... ... ... күні Қазақстандық аудитор шаруашылық жүргізуші
субъктінің. ЭЕМ-ге ... ... есеп ... ... іске асырылуы тиіс екендігін бірінші кезекте білуі ... ... ... ... ... ... ... асыруға және алаяқтық құралдарды пайдалануға ... ... ... ... ... ... де
туындап отыр.
Батыс елдерінің есебі көптеген аудиторлық фирмалардың ... ... ... оның ... компьютерлік асыра
пайдалануды табуға арналған өз ... ... ... ... ... асыра пайдалануларды
дәлелдейтін кез-келген симптомдар ешқашан да абсалютті және ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің
осалдығы дәрежесін білу және белгілеу болып табылады.
Дамыған елдерде сыртқы ... ... ... ... компаниялардың жалпы стандарттары мен ережелерін белгілейді
және белгілі бір әмбебаптыққа ие. Ол ... ... ... ... жасауды күйге келтіру болып табылды.
Бағдарламалық құралдардың үйлесімділігі (операциялық жүйе, сервистік
құралдар және т.б.) аталған жағдайда қатаң болып табылды. Бұл ... ... ... ... жүйеден табылады. Бұл жағдай оның ішкі аудитке
арналған жүйеден функциялар мен ... ... де, ... да ... ... ... дәлелдейді.
Ішкі аудитті компьютерлендіру жүйесі керісінше, өзі ... ... ... үшін ғана пайдаланылуы мүмкін, өйткені оған тән қаржылық
және өзгеде көрсеткіштерді есепке алу, ... ... ... спецификалық рәсілдер ұсыныстарды диагностикалау және іздестіру
(есептесу) балып табылды. Олар нақты компания ... ... ... бейнелейді және сарапшылармен қисындалған әрі ... ғана ... ... ... аудиторлық қызмет құрылымын
аудиттің алдында тұрған нақты мақсаттар белгілейді.
Қазақстанда ішкі аудитті дамыту көптеген себептерге байланысты, ... осы ... ... ... ... баяу
жүргізілуде.
Сыртқы аудиторлардың қызметін пайдалану жөніндегі ұсыныстар негізінен
алғанда шығындарды үнемдеу тұрғысынан орынды саналады. Сонымен ... ... ... ... тиімді іс-қимыл жосауы үшін неғұрлым
пайдалы болып табылады, ... ... ... ... тереңірек танып –білуге және менеджерлердің одан әрі зерттеуі
үшін объективті материялды ұсынуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жоғалту қатері болып
табылады. Ішкі аудитті пайдалануға қарсылық ... ... үш ... ... ... жеткіліксіздігі;
- жеткіліксіз тәуелділік;
- кәсіпорынның шамасы бойынша шектеулер.
Сонымен бірге, ішкі аудитті ... ... арта ... бұл ... ... ақпараттық қатерді төмендетеді және кәсіпорын
басшылығына көмек көрсетеді. Жақын арадағы келешекте аудиттің нәтижелілігі
ақпараттық ... ету ... ... да ... ... ... деңгейімен елеулі дәрежеде анықталатын болады.
Компьютерлік жүйені талдауды жүргізе отырып, оның есеп ... ... ... мен ... ... ... ... Осыған
сәйкес есептік жұмысты автоматтандыру дәрежесі аудиторлық рәсімдердің
мазмұнын, уақыт ... ...... және ... ... қайта жасауды кез-келген үдету қателіктерге әкеліп соғуы мүмкін.
Компьютер қоршаған ортада аудиторлық ... ... ... арнасының
өткізу қабілеттілігі өңдеу сапасына көзделеді. Мұңдай жұмыстын қорытындысы
бойынша аудиттің негізгі нүктелері деп ... (key audit point) ... ... ... ... ... ... немесе
қателіктерді табудың алдын алуда маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан кез-келген
ақпараттық жүйе керекті адамдарға берілген уақытта дұрыс ... ... ... ... жүйесі бұлардын барлығын ең аз бағаға орындайтын жүйе
болады, яғни, компьютерлік бақылау жүйесі одан түсетін ... ... ... ғана ... Егер шығындардын мүмкіндігі шектелген болса, онда
аудиторлық жұмыс ... ... аса көп әсер ... және ... ... ... салаларға шоғырландыруы тиіс болады.
Аудитордын есеп беруіндегі бағалаулардың субъективтілігінің нәтижелері
көп жағдайда кепілдендірілген ... ие бола ... ... ... өзге, компьютерлік жүйемен байланысты ... ... ... әкелуі мүмкін проблемалардың бірі болып табылады.
Аудит процессінде аудитор ... ... ... ... ... ... ... қатыстыру арқылы арнайы
тестілеу қарастырылады. Мұндай маманның құзіретіне:
- деректерді компьютерлік өңдеумен байланысты қатерлерді анықтау және
бағалау;
- ... ... ... ... және ... компьютерлендірілген аудит бағдарламасын әзірлеу кіруі мүмкін.
Егер компьютерлердің есеп ... ... аса ... ... ... ... құралатын бағдарламалық бақылау рәсімдерін де қарастыру
қажет:
- ақпараттың сақталуын қамтамасыз ету (деректер мен бағдарламаларды
қорғау, ... ... ... басшылық қабылдаған қауіпсіздік
саясаты);
- жерлерді иелену, ... ... және ... ... (жаңа жүйелерді
жоспарлау және таңдау, сапа кепілдігі, құжаттама даярлау, жүйенің ... ... ... ... және ... рәсімдер, ақпарат
таратушылардын кітапханасы, бақылау рәсімдерін ... ... ... ... (тіл, жүйедегі операциялар, деректер
базасы).
Ақпараттар дерегі компьютерлік ... ... ... және
пайдалану үшін жауапты тұлғаларға ... ... ... алынады.
Жиналатын ақпараттың егжей-тегжейлілігі аудитор компьютерлік бақылау
жүйелеріне сүйенгісі және олардың қолданылуын ... ... ме жоқ ... ... ... ... келесі факторларды ескеру де аса маңызды (қосымша 1).
Компьютерлік тестілеуді жүргізе отырып, ... ... ... ... ... ... мүмкін болатын операцияларды іріктеу;
- бақылаудың құрылған жүйелерін ... ... ... өңделген нақты деректердің көмегімен тексеру;
- басқаша айтқанда, аудитор бағдарламаны құру ... ... ... ... мен шығару тәсілдерінің барлық мүмкіндігің алдын-ала көре
білуі тиіс.
Тексерудің маңызды міндеттерінің бірі есепке алу және ... ... ... ... түсіндіру жолымен аудиттеу болып табылады.
Мынадай фактілер ерекше ... ... ... ... үшін ... ... мәселелер немесе
бухгалтерлік құжаттардың бар болуы;
- есептік ... ... ... аға және ... ... ... ... әлемдегі фирма басшыларының күмәнді репутациясы;
- құжаттардың жоғалуы немесе алыпсатырлық пен кемітулер санының
көптігі;
- ... ... ... ... ... ... құжаттардағы ақпараттардың мағнасыздығы немесе күдікті жазбалардың
барлығы, түпнұсқалардың жоқтығы немесе көшірмелердің ... ... ... ... ... ... ... аудиторлық
тексерістердің қателіктерімен байланысты едәуір көп саны;
- құндылықтардың жеткіліксіздігі, ... ... ... ірі ... бойынша құжаттардың жоқтығы тәрізді
өндірістің тәртіпсіздігі;
- компьютерлік жүйенің жұмысындағы жиі және ... ... ... ... берілмеуі;
- ақпаратты сақтау жөніндегі шаралардың жоқтығы ... ... ... ... мүмкіндік.
Осндай аудиттің өткізілуі есептік құжаттамадағы қателіктердің пайда
болу ... ... ... ... ... және ... негізделеді.
Әдеттегі тексерісті компьютердің көмегімен аудиторлық бақылау әдістері
толықтыруы тиіс. Бұл әдістер мынадай екі негізгі ... ... ... ... және ... ... сұраныс бағдарламалары – бұл негізгі бағдарламаларды да,
сол есептерді орындай және сол ... ... ... алатын арнайы
әзірленген бағдарламалық құралдар.
Мұндай есептеулердің нәтижелері бағдарламалар жұмысының дұрыстығын
анықтауға арналған фактілік ... ... ... ... ... үшін қиын ... ... ақпаратты алу ... ... ... – бұл ... бағдарламалармен өнделуі мүмкін алдын-
ала дайындалған деректер. Бұл жағдайда аудитор жұмысының нәтижелерін алдын-
ала біле алады және бағдарламаның қажетті ... ... ... ... ... өзге, аса кең ауқымдағы операцияларды пайдалана отырып,
стандартты емес ... ... ... ... ескертпе хат беруге
жүйенің қабілеттігің тексеруге болады.
Әлемдік іс-тәжрибеде есептік ... қате ... ... ... ... мен ... таппау
қатерімен есептесудің жеткілікті түрде дамыған теориясының арқасында танып-
білуге мүмкіндік беретін аудит жүиесі ... ... ... ... ... ... ... бағалы ... ... ... ... ... Бұл бағдарламалар аудиторлық
жүйені автоматты түрде ... ... үшін ... ... ... ... түрде дамыған жүйесіне ие болуы тиіс.
Ішкі аудиторға көмектесу ... ие ... де бар, ... оның ... ... ... ... операциялар немесе түрлі
деректер (түзетулерді қоса алғанда) мен компьютерлік өңдеудегі өткен басқа
да ақпараттың баспасын мерзім сайын ... ... ... ... аталатын бағдарламалар болады.
Терминалдардың түрлі мөлшерін және қосымша енгізілген ... ... ... ... ... ... ... алуына
және оларды өзгерту мүмкіндігіне ие болуына жағдай туғызады. Сондықтан,
жазбаларды қорғау үшін парольдің көмегі және кіру ... ... ... ... ... ... ... ортақ кемшілік олардыңзейінде
қауіпсіздікке емес, бағдарламаларына шоғырландыруында болып табылатындығын
атап өтуіміз ... Осы ... біле ... аудит жүйе өсе бастаған
жағдайда болып тұрған кезде, қауыпсіздікке белгілі бір талаптар қоюы ... рет ... ... ... ... компанияға аса қымбатқа түсуі
мүмкін.
Кез-келген бухгалтерлік жүйеге тән тағы бір ... ... ... жүйесін бұзуы мүмкін (өрт, су ... ... ... ... ... ... зақым келтіру) компьютердің
елеулі түрде істен шығуы болып ... ... ... ... ... ... ... бір нақты іс-
қимылдарды ... ... ... ... шығу ... ... келтіретін жүйе болуы тиіс.
3.2 Факторинг: сіздің бизнесіңізге жаңа мүмкіншілік
Сонымен, «Петропавл нан зауыты» ЖШС-нің дебиторлық ... ... ... ... активтер құрамында 40% екенініе көз жеткіздім. Яғни
2009 жылы – 61,7%, ал 2008 жылы – 61,1% ... ... [41]. Мен ... ... нан ... ... ... берешекті аз уақытта
қайтарып алу үшін факторингті ұсындым. Факторингтің қолдану жолын ... бұл ... ... оның ... пайдаланушыға байланысты
артықшылықтары жайында қысқаша мағлұмат беріп кетейін.
Факторинг деген ұғым Батыстан келген. Factoring – ағылшын ... ... ... ... ... ...... тауар, қызмет
көрсету бойынша дебиторлық қарыздарын сатып ала ... ... ... ... және төлемеу тәуекелдігіне ие болу болып
табылады. Яғни жабдықтаушы дебиторлық ... ... деп ... ... сату.
Факторинг, басқаша айтқанда, қаржылық агент болып табылады және ол
үшінші тұлға ретінде қарызды ... беру үшін ... ... ... ... ... банктерде басқа да несиелік, коммерциялық ұйымдар бола алады,
бірақ олар аталған ... ... ... үшін ... ... ... ... кәсіпорын немесе ұйым факторинг қызметімен шұғылданбастан бұрын
екі жақтың да несие қабілеттілігін тексереді және көрсеткен ... ... ... ... ... автоматты түрде төлеуге тиіс. Бұл арада өзінің
дебиторлық қарызды талап ету ... ... ... мен факторинг
компаниясы келісім-шартқа отырады. Ондай келісім-шарт ашық та, ... ... ... мүмкін. Осы келісім-шартта клиентке құқын ... беру ... де ... яғни ... құқы да ... қызметтің құны көрсететін ... ... ... және тағы басқа факторларына тәуелді болып келеді.
Факторинг алушыға (жабдықтаушы) факторингтің жағымды жақтары:
- факторингтің белгіленген мерзімі жоқ;
- факторингалық ... ... ... ... ... ... ... үшін қаржыландыруды тарту шапшаңдылығы;
- қажет құжаттарды, накладнойды және шот ... ... ... ... ... ... сату мен төлемдерді толық бақылағандықпен ... ... ... ... ... жылы жеке құқықты сәйкестендіру халықаралық институты қабылдаған
конвенцияға байланысты төрт себептің екеуі ... ... ... табылады. Себептері мыналар:
- қарыз талабын алдын-ала төлеу түріндегі несиелеудің болуы;
- жабдықтаушының бухгалтерлік есебін жүргізу, ... ... ... оның ... ... ... ... тәуекелдігінен сақтандыру.
Факторингалық қызмет ету дебиторлық берешектерді уақытында өтелмеуіне
байланысты қаржылық қиыншылық көретін кішігірім және орташа ... ... ... қатар факторингалық компанияның қызметімен әрбір
кішігірім және орташа санатқа ... ... ... ... ... қызметты қолдана алмайтындар:
- қарыздары аз көлемді болып келетін дебиторлары көп кәсіпорындар;
- стандартқа сай ... ... ... ... ... ірі ... жұмыс істейтін құрылыс және тағы басқа фирмалар;
- сатудан кейінгі қызмет ... ... ... өз ... және ... ... ... кәсінорындар;
- өз клиенттерімен ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... басқа, жабдықтаушы жоғары сапалы тауар өндіру ... ... ... ... ... ... ... түрлерге жіктеледі:
- ішкі және халықаралық. Ішкі факторингалық мәміле ... оның ... ... алушы) және факторингалық компания бір
елдің резиденттері ... ... ... факторингте мәміле жақтары
әр түрлі ... ... ... ... Ашық және ... ... Ашық факторинг бойынша борышкер/дебитор
мәміле туралы хабардар болады. Ашық факторинг үш ... ... ... сатып алушының факторингалық компаниясына ... ... ... ... туралы хат арқылы іске асады.
- Шегініс (регресс) ... ие ... және ... ... ие ... ...... соманың орнын толтыруға ... кері ... ... Бұл ... ... яғни ... өз ... орындаудан бас тартуы.
Жабдықтаушы шегініс (регресс) құқығына байланысты ... ... де ... ... ... қарыздық талап бойынша
несиелік тәуекелдігі болады. Жабдықтаушы үшін ... және ... ... келуі шегініс (регресс) құқығынсыз мәміле
жасалғанда ... ... ... ... ... түрі бойынша несиелеу туралы шартқа
сәйкес (80%) немесе нақты күніне ... ... ... ... артықшылығы – қарыз талаптар сомасының белгіленген пайызы болып
табылады. Сондықтан жабдықтаушы сату көлемін ... ... ... ... алады.
Факторингалық қаржыландыру сызбасы (1 сурет).
Ішкі факторинг операцияларына жабдықтаушы, сатып алушы мен ... ... ... ... ... алушы |
2 3 5 ... ... ... ... ... ... 1 - Факторингалық қаржыландыру сызбасы
Факторинг сызбасы былай көрсетіледі:
1. ... ... үшін ... ... беру;
2. Жеткізу бойынша қарызды ... ... ... ... ... кейін төлемдерді мезгілінен бұрын төлеу (60%-дан 80%-
ға дейін);
4. Жеткізілген тауар үшін сатып алушының төлемі;
5. Жеткізілген ... үшін ... ... ... ... (20-
40%) есептей отырып, төлеу.
Факторингалық компания шоттарында сатып алу негізінде сатып ... ... мен ... ... ... ... қатар
факторингалық компания жабдықтаушыны да тексереді, өйткені олар жеткізулер
бойынша жасанды ... ... ... ... сатып алушының қарыздары немесе шоттары бойынша «жағымсыз
қарыздар» пайда ... үшін ... ... бас ... ... қарызды сатып алуды шегініс (регресс) құқығы бар келісім ... Бұл ... ... ... ... оның қандай қарыздарға
таралатынын, қандай мерзімде және оның қалай орындалуы көрсетіледі.
Факторингалық компания шегіні ... ... ... кезінде
өзіне несиелік тәуекелдік алмайды, яғни сатып алушының төлемеу ... ... ... ... ... ... қаржыландыру кезінде қаржылық қарым-қатынастың құрылу
логикасы ... ... ... үшін ... ... табылады.
Келісімде факторингалық операциялар бойынша шегіне жеткен соманы
есептеу тәсілі ескертіледі. Факторингалық бөлім ... ... ... пайдасына жасауы керек [38].
Сатушы (Жабдықтаушы) үшін факторингтің артықшылығы: сату көлемін
ұлғайтады, ... ... ... көбейтеді, бәсекеге қабілеттілігін
қамтамасыз етеді, сатып алушыларға ... үшін ... ... ... алу ... ... құралдарының айналымдылығын
жылдамдатады, қаржылық жағдайын тұрақтандырады.
Сатып алушы үшін артықшылығы: коммерциялық ... ... ... ... алу ... ... ... алуды ұлғайтады, нарықтық айқындамасын
(позиция) бекітеді, ... ... ... қолданылады.
Фактор үшін артықшылығы:
- несие бойынша % арқасында табыстар өседі;
- факторингалық маржа арқасында табыстар өседі;
- контрагенттермен ... ... ... ... бекітеді;
- клиенттер үшін қызмет көрсетулер көбееді;
- бизнесті әр тараптандырады (диверсификациялайды).
Ал енді, ... нан ... ... факторингті қолданғанда қандай
нәтиже болатынын көру үшін 11 ... ... Бұл ... үшін 2009 жылы
бойынша дебиторлық берешектің сомасын мысалға алдым.
Кесте 11 - «Петропавл нан зауыты» ... ... ... ... қайтару
|Көрсеткіштер ... ... |
| | ... ... ... ... (2ай) |- |- ... құны (100%) ... |- ... ... (80%) |20265015 ... ... ... құны |5066254 |- ... сомасы (2,0*2) |1013251 |- ... ... |4053003 |4053003 ... | ... ...... құрастырылған «Петропавл нан зауыты» материалдары ... [41] ... ... ... ... ... мерзімі 2 айда Фактор-
компания дебиторлық берешекті қайтарғанда 2 % бойынша марапаттау ... яғни 25331269 ... ... ... үшін 1013251 ... ... 11 кесте бойынша «Петропавл нан зауыты» ЖШС-де келесідей шоттар
корреспонденциясы жазылады:
- Дебитордан дебиторлық берешектің 80% алынғанда
Дт 441 Кт 687 ∑ ... ... ... қызметі үшін марапаттау сомасы
берілгенде Дт 831 Кт 687 ∑ 1013251
- ... 20% ... ... ... осы ... марапаттау
сомасы шегерілгенде (25331269*20-1013251) Дт 441 Кт 687 ∑ ... ... ... алынғанда Дт 687 Кт 301 ∑ ... ... ... ... ... ... жұмысымда «Петропавл нан зауыты» ЖШС үлгiсiнде
дебиторлық берешектің есебi мен аудитi қарастырылған.
2. Дебиторлық берешек есебi мен ... ... ... ... ... ... талдауын жасадым.
Кәсiпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негiзi ... беру ... ... және оған ... ... бухгалтерлiк баланс, табыстар мен шығыстар туралы есеп, ақшалардың
қозғалысы туралы есеп.
- 2008-2009 ... ... ... көрсеткiштер
бойынша салыстырмалы талдау нәтижесiне келесi түрде қорытынды ... ... 2009 ... ... сатудан түскен табыстың 96772 мың
теңгеге немесе 102,9%-ға көбейгенiн көруге болады. Сонымен қатар өнiмнiң
өзiндiк құны 2003 ... 2009 ... ... 98224 мың ... ... көбейген. Өнiмнiң өзiндiк құнының көбеюiне шикiзаттың сатып алу
бағасының ... ... ... ... ... ... iске қосылған
құрал жабдықтар өндiрiске әсер еткен. ... ... ... ... ... 2008 ... салыстырғанда 2009 жылы 1452 мың теңгеге ... ... ... ... ... ... тiзiм саны 2008 жылы 199, ал
2004 жылы 179, яғни 2008 жылмен салыстырғанда 20 ... ... ... ... ... ... [41]..
Айта кету маңызды, осы кәсiпорынның таза ... 2008 ... ... ... 17279 мың ... ... немесе 602,5 %.
Рентабельдiлiк деңгейi 0,03 % - 0,08% -ке дейiн төмендеген, яғни
кәсiпорынның өзiн-өзi ... ... ете ... 2009 жылы
кәсiпорын 14411 мың теңгеге шығынға ... оған ... ... ... ... көп ... әсер еткен.
3. Компьютерлік жүйені талдауды жүргізе отырып, оның есеп жүргізуге
тиетін әсерінің маңыздылығы мен ... ... ... ... ... есептік жұмысты автоматтандыру дәрежесі аудиторлық рәсімдердің
мазмұнын, уақыт жағынан ...... және ... ... ... жасауды кез-келген үдету қателіктерге әкеліп соғуы мүмкін.
Компьютер қоршаған ортада аудиторлық ... ... ... ... ... ... ... көзделеді. Мұңдай жұмыстын қорытындысы
бойынша аудиттің негізгі нүктелері деп аталатын (key audit point) ... ... ... ... кезеңдеріндегі жоғалтулар немесе
қателіктерді табудың алдын алуда маңызды рөл ... ... ... айтқанда, копьютерлік өңдеуді қолдану тұрғысынан кез-келген
ақпараттық жүйе ... ... ... ... ... ... ұсынуы
тиіс. Оңтайлы ақпарат жүйесі бұлардын барлығын ең аз бағаға орындайтын ... ... ... ... ... одан ... ... шығындардан
асатын кезде ғана тиімді. Егер шығындардын мүмкіндігі шектелген ... ... ... кәсіпорынның жұмысына аса көп әсер ететін және басқару
бақылауын азырақ қабылдайтын салаларға шоғырландыруы тиіс ... ... ... ... ... табылады және ол үшінші тұлға
ретінде қарызды өндіріп беру үшін ... ... ... ... ... ... ... да несиелік, коммерциялық ұйымдар бола алады, бірақ олар
аталған қызметті жүзеге асыру үшін лицензия болуы керек. ... ... ... ұйым ... ... ... ... екі жақтың
да несие қабілеттілігін тексереді және көрсеткен қызметі үшін, өз ... ... ... түрде төлеуге тиіс. Бұл арада өзінің ... ... ету ... ... ... мен ... ... келісім-
шартқа отырады. Ондай келісім-шарт ашық та, ... та ... ... Осы келісім-шартта клиентке құқын өзіне қайтып беру мәселесі де
айтылады, яғни ... құқы да ... ... ... құны
көрсететін қызметтің түріне, қаржылық ... және тағы ... ... ... ... ... болсақ, мен «Петропавл нан зауыты» ЖШС-тігі ... ... ... ... ... ... деп ... 2009 жылғы 25331269 теңге болған дебиторлық берешекті қайтарғанда
Фактор-компанияға 1013251 ... ... ... ... бере ... ай ... ішінде кәсіпорын 24318018 теңгені өтеп алады. Ал бұл сома
кәсіпорынның жұмыс көлемін ... ... ... мен жаңа түрлерін
шығаруға мүмкіндік туғызады. Бұл дегеніміз, кәсіпорын өзінің шаруашылық-
қаржылық ... ... ... ... экономикадағы басқа да
кәсіпорындармен бәсекеге түсуге қол жеткізеді.
Алдында қойылған диплом жұмысының ... оған ... ... ... ... жұмысының нәтижелерін жүзеге асыру ұшін ұсыну:
«Петропавл нан ... ... үшін ... ... пайдалану
тиімді болып табылады деп ойлаймын; копьютерлік өңдеуді қолдану тұрғысынан
кез-келген ... жүйе ... ... ... ... ... ұсынуы тиіс.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
[1] Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы.
Алматы-Раритет, 2002ж.
[2] Қазақстан ... ... ... есеп ... 1995 ... желтоқсандағы 2732 заң күші бар Жарлығы.
[3] Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан ... ... ... 1998 ж 20 қарашадағы 20 заң күші бар ... ж. 15 ... ... мен ... ... Республикасы Қаржы Министрлігінің Бухгалтерлік есеп
әдістемесі және ... ... ... ... ... және
әдістемелік ұсынымдары. Алматы - Кәусар бұлақ, ... ... ... 10 ... 2008 ж БИКО баспа үйі.
[6] Главный бухгалтер.4 (11), Апрель 2009 ... ... ... ... 1999ж. ... Абленов Д.О. Основы аудита. Алматы-Экономика, 2003г. 187б.
[9] Андреев В.Д. Практический учет. Москва-экономика, 1994г. ... ... А.Н., Суйц В.П., ... Т.А. ... ... ... Учебник-М.:Инфра-М, 2002-556с
[11] Балабанов И.Т. Финансовый анализ М., 2006г.203с
[12] Гусева Т.М., Шеина Т.Н. Основы ... ... ... 2003г. 201б
[13] Друри К. Введение в управленческийй и производственный учет. Москва-
Юнити, 1998г. 134б.
[14] Дүйсенбаев ... Э.Т., ... Ж.Г. ... ... талдау. Алматы-Экономика, 2001ж. 250б.
[15] Захарьин В.Р. Теория бух. учета. Москва-Форум-Инфра, 2003г. 245б.
[16] Кеулімжанов Қ.К. Қаржылық есеп. Алматы-Экономика, 2001ж 160б.
[17] Кеулімжанов ... ... М.Б., ... ... қаржы-шаруашылық қызметі ... есеп ... ... 1998 ж. ... ... Қ.К. ... корреспонденциясы.Алматы-БИКО,2000ж.
[19] Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет, анализ хозяйственной деятельности и
аудит. Москва-Перспектива,1994г. 233б.
[20] Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет. Москва-Инфра, 2001г. ... ... Н.П. ... ... ... ... М.: ИНФРА-М,
2003, 456 с.
[22] Крупченко Е.А. Аудит в экзаменационных вопросах и ответах. М.: ... 207 ... Курс ... ... / Под ред. ... Б.А. – ... ... Н.Қ., Мұса А.О., Құдайбергенов Е.Қ., Әбішев Ж.Ш., ТөленовІ.М.
Орысша-қазақша қазіргі экономикалық түсіндірме сөздігі. Алматы-Экономика,
1999ж. 170б.
[26] Назарова В.Л. ... ... ... ... Алматы-
Экономика, 2005ж. 387б.
[27] Нурсеитов Э.О. Практика Бухгалтерских расчетов, Алматы, 2004, 124 с.
[28] Нурсеитов Э.О. МСФО в ... ... ... и ... 2006, 84 с.
[29] Нурсеитов Э.О. Бухгалтерский учет в организациях, Алматы, 2006, 402 с.
[30] Радостовец В.К. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. ... ... ... ... ... ... Алматы-Қазақстан,1993ж. 133б.
[32] Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности преприятия. ... ... ... ... Ф.С. ... ... учет. Алматы Экономика,
2000г. 211б.
[34] Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет.- Алматы,- ... ... Ф., ... З., ... Г. МСФО общий обзор и
разъяснения.- Алматы,- 2007, 45 ... ... М. ... ... Алматы-Сөздік-Словарь,2000 ж. 68б.
[37] Соколова Е.С. Теория бухгалтерского учета. Москва-Пресс,2002г. 211б.
[38] Соколов В.Я.Классификация ... в ... Бух. учет ... 89б.
[39] Төлегенов Э.Т. Бухгалтерлік ақпарат жүйелері. Алматы-Экономика,2001ж.
[40] ... нан ... ЖШС ... есебінің 2008 жыл материалдары
[41] «Петропавл нан зауыты» ЖШС ... ... 2009 жыл ... Финансовый учет на предприятий. Под редакцией Рахимбековой Р.М. Алматы-
Экономика,2003г. 309б.
[43] Финансовый менеджмент: теория и практика / под ... ... –М.: ... ... ... Н.Н. «Аудит. Экзаменационные ответы», Ростов-на-Дону, 2003г,
230 с.
[45] Штиллер М.В. Принципы бухгалтерского учета, ... ... ... с.
[46] Шеремет А.Д. Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа – М., ... ... ... С.Н. ... учет для ... Москва-Дело-Сервис,1998г
[48] Экономика предприятия.: Учебник для вузов / Л.Я.Авршков, В.В.Адамчук,
О.В.Антонова и др., под ред. Проф. В.Я.Грфинколя, ... ...... ... И доп. – М.: Банки и биржи, Юнити, 2007г. 312с.
[49] Экономика предприятия: Учебник – 2-е изд., перераб., доп./ ... В.М. – М.: ... ... и ... 2005г., 209с.
[50] Энтони Р. Рис Дж. Учет: ситуации, примеры, М. 2002, 562 ... ... ... ... әсер етуші негізгі
факторлардың сипаттамасы
|Факторлар ... ... ... ... мен ... есеп ... |
|құрылымының ... ... ... ... |
|деңгейі | ... ... |
| | ... |
| | ... ... алу ... | ... рәсімдерін өзгерту |
| | ... ... |
| | ... ... ... және |
| | ... ... ... |
| | ... ... байланысы туралы |
| | ... ... ... білу |
| | ... |
| ... мен ... ... ... |
| ... |адамдардың ... ... |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... өзгеру |
| | ... ... ... енгізу |Компьютерге растайтын құжаттарсыз |
|сипатын ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... үшін ... |
| | ... ... ... ... | ... ... |
| | ... ақпараттарды бақылау |
| | ... ... ... |
| | ... |
| ... ... |Электрондық өңдеу кезінде оларды |
| ... ... ... жүйе ... ... ... |мүмкін емес операцияларды және |
| ... ... ... ... |
| | ... ... олар |
| | ... ... |
| | ... ... берілуі мүмкін|
| | ... тек қана ... ... |
| | ... ... |
| ... ... |Келесі сұрақтарға жауап алу |
| ... ... ... |
| | ... ... және |
| | ... ғана ... |
| | ... кім және ... ... |
| | ... бар; |
| | |- ... ... ... ішінде|
| | ... тыс ... ... мен |
| | ... ... ... |
| | ... үшін ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... ... мен |
| | ... ... ... ... ... мен |- компьютерлік бағдарламалар дұрыс|
|аспектілерді ... ... ... ... ... ену ... біразділігі сақталған |
| ... |ба, ... ... ... |
| | |ба және ... ... ... |
| | |бе; |
| | |- ... ... |
| | ... ішкі ... |
| | ... ... ... |
| | ... жол ... |
| ... ... ... ... және ... |
| ... сапасы |дұрыстығын белгілеу; |
| | |- ... ... ... ... | ... қаржылық (бухгалтерлік) |
| | ... ... алып |
| | ... ме; |
| | ... ... ... | ... ... ... |
| | ... тапсырыс берушінің |
| | ... ... ... ... | ... ... |
| | |- ... мен бағдарламаларды |
| | ... ... ... |
| | ... қандай, олардың ұрлану, |
| | ... және ... ... бар ма. |

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚАЗҚҰРЫЛЫССЕРВИС» акционерлік қоғамының техника - экономикалық сипаттамасы63 бет
Айналым капиталы35 бет
Дебиторлық берешектер есебі96 бет
Есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу30 бет
Есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу есебі48 бет
Қазақстан Республикасындағы аудиттің қалыптасуы70 бет
Дебиторлық берешек есебі мен аудитін, талдауын жетілдіру жолдары64 бет
Дебиторлық берешектер бойынша есеп айырысулар есебі мен аудиті82 бет
Дебиторлық және кредиторлық берешектердің есебі және аудиті95 бет
Т.Рысқұлов атындағы Экономикалық Университет110 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь