Демократия қоғам мен мемлекеттің өркениетті дамуының негізі

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2.3


2. Негізгі бөлім.


I тарау. Демократия қоғам мен мемлекеттің
өркениетті дамуының негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.14


II тарау. Сайлау . демократияны жүзеге асырудың
негізгі құралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15.21


III тарау. Мемлекет және жергілікті
өзін . өзі басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22.40


IV. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41.42


V. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43.44
Демократия – грек тіліндегі «халық билігі» деген ұғымынан шыққан сөз. Осы сөздің төркіні айтып тұрғандай, халық өзін - өзі басқаратын қоғам құру. Яғни, қазіргі қалыптасқан бұл құрылым бойынша, халық өзін - өзі басқаратын бір адамды сайлап алып, оған сенім білдіртіп басқарту. Сондықтан демократиялық елде халыққа қажетті заңдарды шығару, сол елдің сенім білдіріп өздерін сайлаған депутаттары арқылы келісіп, жүзеге асырады. Сол халық сенім артып сайланған депутаттары арқылы заңдар шығарылып, соған халық бірдей бағынады.
Бұл демократиялық қоғамда халықтар өздері сайлаған президенттің, депутаттарының билігін артырып жатқан жұмысын бақылай алады. Демократиялық елде теңдік, бостандық жариялық басты бағыт болып, заң алдында бәрі бірдей болып, қоғамның құрылымына бағынады. Демократия осындай ел басқаруды жақсартуға бағытталған ой саралық тұжырымдамаларымен жоғары бағалатын құрылым.
Демократияның негізгі принципі - әділдік. Әділдікті – адамдардың көріп, естуі түсінігімен, айналада болып жатқан құбылысты сезінумен байқайды.
Әділдік негізі – теңдікте жатыр. Теңдік бұзылған жағдайда, қоғамдық әділсіздік жаулайды. Ал, демократияның мақсаты – адамдар арасындағы теңдікті қалыптастыру. Егер адам құқығы сақталмаған жерде немесе сөз жүзінде сақтап, іс жүзінде жүзеге сапаған жағдайда халық билігі құқықтық демократия дегеніміз бос сөз болып қалады. Адамның табиғи құқығы сақталмаған жерде демократияның болуы мүмкін емес. Ал адам құқығының өмір сүріп, бұзылмауына елдің коституциясы мен ел президентінің қызметі кепілдік болуы тиіс.
Демократияны іс жүзінде асырудың алғашқы қадамы – демократиялық мәдениетін меңгеру. Бұл кезде қарапайым қазақтың ұлттық мәдениетімен үйлеседі, бір – біріңді тыңдай білу, барлық адамды қызметімен лауазымына қарамай, теңдей көру т.с.
Демократия ел мәдениетінің дамуын суреттейді. Демократия принциптері тең адамдар арасында, қоғамда мәдени қарым – қатынаста жүзеге асырады. Қоғамда өмір сүру жақсы жұмыс істеу үшін - өзара келісім керек.
Түрлі көз қарастағы қарсы пікірлер ашық айтылмайтын жерде ешқандай демократия болмайды. Көзқарас, ашық пікір айтылса қандай істің де келешегі түзеліп, жөнделе бастайды. Егер ел демократиялық деп сыртқа айтылып, ал іс жүзінде оның негізгі принциптері орындалмайтын болса, онда оны демократиялық қоғам құрылым деп айта алмаймыз. Яғни, демократиялық қоғамның негізгі принциптері жүзеге аса бастаса, оны өзгеріп, алға жылжытуына септігі тигізеді.
Осы кезге дейін демократиялық жүйенің өз артықшылықтары мен кемшіліктері болып келеді. Бұл құрылым - әр елде өзінің жағдайына қарай бұдан кейін де дамып, өз табиғатына байланысты өзгеретін, алға жылжып, өзін - өзі толықтырып отыратын демократиялық қоғам.
1. Қазақстан Республикасының конституциясы. 30 тамыз, 1995 жыл..
2. Саяси партиялар туралы. Қазақстан Республикасының заңы. 1996 ж.2 маусым
3. Қоғамдық бірлестіктер туралы. Қазақстан Республикасының заңы. 1996 жыл 31 мамыр.
4. Сайлау туралы. Қазақстан Республикасының заңы.
5. Адам құқығының баршаға ортақ Декларациясы.
6. Дос Көшімов. «Демократия негіздеріне кіріспе», Алматы – 1997.
7. Ғ. Сапаргалиев., А.Ибраева. «Мемлекет және құқық теориясы». Алматы, «Жеті Жарғы»,1998 жыл.
8. Ғ.Сапаргалиев. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. Алматы, «Жеті Жарғы», 1998 жыл.
9. С.Е. Жүсіп. «Ерікті сайлау дегеніміз не?»
10. А.М. Абасилов. «Демократия дегеніміз не? » Демократия қазақ тілінде оқытып үйрету орталығы., Алматы, 1998 жыл.
11. М.Н. Марченко. «Теория государства и права». Юрист., Москва, 1998 жыл.
12. З.М. Черниловский. «Всеобщая история государства и права». Юрист., Москва, 1996 год.
13. Жасарал Қуанышәлі. «Ұлт және ұлтаралық мәселе». Демократияны қазақ тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы, 1998 жыл.
14. Дос Көшім. «Жергілікті өзін - өзі басқару – азаматтық қоғамның алғашқы баспалдағы». ДЕТАР Орталығы, 2000 жыл.
15. Дос Көшімов «Жергілікті өзін - өзі басқару», Алматы, 1998 жыл.
16. Нарман Орнстин. Роль законодательных органов в демократическом общустве.
17. Қыдырәлі Қайтай. Қоғамдық ұйымдар дегеніміз не? Демократияны қазақ тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы 1998жыл.
18. Матью Гандель Честер Е.Фанн. «Обучение демократии»
19. Томас Бюргенталь. «Халықаралық адам құқығы».
20. Учебное пособие. Основы политологии. Алматы. «Жеті Жарғы», 1993 жыл.
21. Политические партий и общественное движение современного Казахстана. Справочник – Алматы, 1994 жыл.
22. Масатов Б.С. «Қазақстанның демократия әліппес», Алматы, Жеті Жарғы, 2000 жыл.
23. Тіршілік газеті: 2-3 (175),№5(177),№6(178),№7(179),№8(180),№9(181),№10(182),№11(183),№12(184),
24. №13(185),№14(186),№15-16(188) 2001 жылғылар.
25. Саясат журналы №7(50),№3(46),№2(45) 1999 жылғылар.
26. Права человека Казахстане. Информационное - аналитический избранным. Информационно – аналитический бюллетень. Алматы, 1996 №4
27. Центр содействия демократии. Право изберать и быть избранным. Информационно – аналетичиский бюллетень. Алматы, 1996. №1/15
28. В.Амелин. власть как общественное явление. Соцполит. Науки, 1991 год. № 12
29. Саясат №11 (18),1998(28), 1998 (10).
30. Ізденіс №3 1996
31. Евразиское сообщество №11-12 №3, 1995. №1, 1996
32. Саясат, Сентябрь, 2001 жыл.
33. Ақиқат, 2000 жыл, № 8 – 9.
        
        Жоспар
Бет
1.
Кіріспе.................................................................
.............2-3
2. Негізгі бөлім.
I тарау. Демократия қоғам мен мемлекеттің
өркениетті дамуының
негізі.................................................4-14
II тарау. Сайлау – демократияны жүзеге асырудың
негізгі
құралы....................................................................
..15-21
III тарау. Мемлекет және жергілікті
өзін - ... ... ... – грек ... ... ... деген ұғымынан шыққан
сөз. Осы сөздің төркіні айтып тұрғандай, ... өзін - өзі ... ... ... қазіргі қалыптасқан бұл құрылым бойынша, халық өзін ... ... бір ... ... алып, оған сенім білдіртіп басқарту.
Сондықтан демократиялық елде халыққа қажетті заңдарды шығару, сол елдің
сенім ... ... ... ... ... келісіп, жүзеге
асырады. Сол халық сенім артып сайланған депутаттары арқылы заңдар
шығарылып, соған ... ... ... ... қоғамда халықтар өздері сайлаған президенттің,
депутаттарының билігін ... ... ... ... ... елде ... ... жариялық басты бағыт болып, ... бәрі ... ... ... ... ... Демократия
осындай ел басқаруды жақсартуға бағытталған ой саралық тұжырымдамаларымен
жоғары ... ... ... ... - ... Әділдікті – адамдардың
көріп, естуі түсінігімен, айналада болып жатқан құбылысты сезінумен
байқайды.
Әділдік негізі – ... ... ... ... ... қоғамдық
әділсіздік жаулайды. Ал, демократияның мақсаты – ... ... ... Егер адам ... ... ... ... сөз
жүзінде сақтап, іс жүзінде жүзеге сапаған ... ... ... ... ... бос сөз болып қалады. Адамның табиғи құқығы
сақталмаған жерде демократияның болуы мүмкін емес. Ал адам ... ... ... елдің коституциясы мен ел президентінің қызметі
кепілдік болуы тиіс.
Демократияны іс ... ... ... қадамы – демократиялық
мәдениетін меңгеру. Бұл ... ... ... ... ... бір – біріңді тыңдай білу, барлық адамды қызметімен лауазымына
қарамай, теңдей көру т.с.
Демократия ел мәдениетінің дамуын суреттейді. ... ... ... ... ... ... ... – қатынаста жүзеге асырады.
Қоғамда өмір сүру ... ... ... үшін - ... келісім керек.
Түрлі көз қарастағы қарсы пікірлер ашық айтылмайтын жерде ... ... ... ашық ... ... ... істің де
келешегі түзеліп, жөнделе бастайды. Егер ел демократиялық деп сыртқа
айтылып, ал іс ... оның ... ... орындалмайтын болса, онда
оны демократиялық қоғам құрылым деп айта ... ... ... негізгі принциптері жүзеге аса бастаса, оны ... ... ... ... кезге дейін демократиялық ... өз ... ... ... ... Бұл ... - әр елде өзінің жағдайына қарай
бұдан кейін де дамып, өз табиғатына байланысты өзгеретін, алға ... - өзі ... ... ... қоғам.
Тақырып мемлекет және демократия. Бұл тақырып төрт ... ... ... демократияның принциптері мен дамыуның жолдары, екіншісі
мемлекет және мемлекеттің басқару жүйесі, үшіншісі демократиялық жаңарту
жолда түскен ... ... ... Бұл екі ... мемлекеттік
құрылым мен демократиялық принциптері ұштастырылып дәлелдейді айғақтармен
жазылған. Көбіне ... ... ... ... және т.б.) ... ... ... айырмашылықтары
нақты келтірілген.
I – тарау.
Демократия – қоғам мен мемлекеттің өркениетті ... ... ... өмір сүре ... ... ... бойында «қой үстіне
бозторғай жұмырқалайтын» молшылық заманды армандайды. ... ... ... ... алғашқы шарты қоғамдағы адамдардың арасындағы ... - ... ... ... ... екені де белгілі болатын. Тарихтың
беттерінде талай қоғамдық жүйенің түрлері ... ... ... ... та, хан да ... ... көңілінен шығатын, еркіндік пен
молшылықты ... ... ... ... мен ... арасындағы
қарым қатынасты ретткейтін жан – жақты жүйені ойлап табуға ұмтылыс жасады.
Әр адамның әрбір топтың, ұлттың, таптын өз көз ... бар ... ... ... да ... ... жаңа жүйе табу, оны орнату оңай емес
жұмыс.
Елу жыл бойы өзінің ... ... келе ... бұл ... ... ... ... демократияны – азаматтардың бәрінен де көңілінен шығатын,
өмір бойы армандаған асыл ... деп ... ... ... да ... – ұлт ... кемшіліктерін, әлі де шешімін таба
алмай ... ... бар ... ... ... Сол бір ... ... барлық мүшелері бірлесе отырып шешуге мүмкіндін
туғызуда. Сондықтан ... ... ... деп ... ... ... да талай тәжіибелерді алдымызға жайып беретін тарих
бетінде бүгінге дейін ... ... одан ... ... жүйе ... ... ... емес, ол кез келген өзгеріске дайын және
қоғамнан бірге жетіліп, дамып ... ... ... ең ... және тиімді жол болып
отырғанының себепі неде?
Себебі біреу – ақ : ... ... ... ... ... өзін -
өзі басқаруды жүзеге асыра алады, азаматтардан – ұлттар, ұлттардан халық,
халықтан келіп қоғамдық қатынастар туындайды. Олар бір – ... ... ... иелеріне бағынышты болмайды АҚШ президенті Авраам Линкольн
«демократия – халық үшін, халық ... ... ... билігі», деген
сөзді бекер айтпаса керек. Бұл әрине демократияға берілген анықтамалардың
ішінде, ... жиі ... ... да ... ... ... осы ... кеңірек талдайтын болсақ екі сұрақтан ... ... ... ... ... ... ... бекіткен заңдар арқылы
ғана жүзеге асырады. Көп жағдайда ... ... ... «Еркіндік»
сөздерімен қатар қолдануына болады. Мағыналары жақын болғанымен бұл сөздер
бір ұғымды ... ... ... ... ... өмір
сүреді, бірақ оның жүзеге ... ... ... сол ... ... ... табылады. Демократиялық қоғам – мемлекеттік ... ... ... ... ... еркіндіктің заңмен
берілетін (немесе шектелетін) көрінісі.
Мемлекеттің барлық түрі заң арқылы өмір ... ... ... ... ... мен ... да, императорлар мен карольдар да заң арқылы билік
құрды, өздерінің әділетсіз ... де ... ... ... ... бәріне бас иіп, соның айтқанымен жүру ... ... бере ... ... ... заңның бәрі халық шығарған заң
болып табылмайды. Тек қана халықтың қатысуымен өмірге ... ... ... ... ... ... саналады. Кейбір жағдайларда билік
иелері, халықтың талқасынан түспеген, қолдау алмаған ... да ... ... сол ... толық ұстануды талап етеді. Ондай заңдарды
орындамауға, оны өзгертуге күш салуға азматтардың толық ... ... ... билігін өздері сайлаған өкілдері арқылы жүргізеді.
Халықтың ... ... – аса ... мәселе. Мемлекеттің барлық
азаматтарын топырлап үкімет орындарына немесе заң шығару ... көз ... ... де ... Және ... ... ... оңай жұмыс емес, кез келген адамның ... ... ... ...... ... мәселесін, көрсеткен жобасын
жүзеге асыру. Халықтық мемлекет билігіне араласуын қолдамайтындар «машинаны
бірнеше адамның бір ... ... көз ... ... - деп дау ... - ... рульды бұрып, енді біреуі жылдамдықты
басып, үшіншісі – тежегішті жібермей келе ... не ... Одан ... бір ... ... ... баратымызды, қалай жүретімізді соның
өзі білсе жетіп жатыр. Ал басқаларымыз сол ... ... ... ... бұл ... де жаны бар. ... сол ... ... ... қана бере алатын есіңізден шығармайық. Үкімет
парламент басқаратын жандар мен қоғамның өмір сүру ... ... ... ... тобы ... арқылы бекітіледі, оларға нақты
жауапкершілікті жүктеу арқылы ғана ... ... ... ғана олар ... ... ... Талай билік иелері мен көсемдер халықты ... ... деп ... қолдан жібермей, мықтап ұстағанын тарихтан
жақсы білеміз. Сол бағыттың дұрыстығына күмән келтірген ... ... ... ... сабақ болсын деп, машинадан лақтырып
кеткендері де белгілі.
3. ... ... ... ... ... отырып, өздері
сайлаған жандардың билігін бақылай алады. Халық бақылауының жолдары көп.
Бірақ ең негізгі жол – ... ... ... ... қандай
жаңалықтары болып жатқанын білу - әр ... ... ... ал сол
ақпараттарды үзбей жариялап отыру - үкіметтің халық алдындағы ... ... ... ...... ... ... Газеттер мен
журналдар, теледидар мен радио қызметкерлері, журналистер қоғамды әр – бір
құбылысты қалт жібермей аңдып ... ... ... орындарын жіберген
қателіктері, жасаған заңсыздықтары, қылмыстары халықтың ... таса ... ... ... өздері ұйымдастырған сан түрлі ... де ... ... ... Адам ... қорғау ұйымдары
мемлекеттегі адамдардың жеке басының еркіндігінің бұзылмауының бақылауға
алса, саяси партиятар ... ... ... ... ... ... ... сайлау кезіндегі берген уәдесіне дейін жіпке тізіп,
тексеріп отырады. Сонымен қатар әрбір ... ... ... ... ... ... ... көз алдында
болады. Сөз жоқ, мұндай «бақылау» билік орындарында отырған жандарда ұнай
қоймайды. ... ... ... ... ... іс ... сын айтатын
хабарларды көрсетпеуге күш салады. Билік орындарының не істеп, не ... ... ... білмеген уақытта, олардың бақылаудан кеткен ... ... ... ... ... оны ... қатесін көрсету, қажет деп тапқан
жағдайда есеп ... ету – оған ... күйе ... «жамандау» болып
табылмайды. Жаң - жақты дәлелденген сындарды сын халыққа да ... ... Олар ... сайлаған өздері ақша беріп, жұмыс істеп отырған
қызметшілердің, иә - үкімет халықтың ... егер оны ... ... төре ... деп ... ... ... ешқашан орнамайды,
салтанат құрмайды, қай дегенде де қалай жұмыс ... ... ... ... ... орындарының жұмысын биліктің тағы бір буыны – сот орындары да
бақылап ... ... ... сот ... сол ... ... істеп
тұрған Заңнан басқа ешкімге де бағынбайды. Сол алдыңда, заң алдында ... даңқ та, ... пен ... да ешқандай роль атқармайды – азаматтардың
бәрі тең.
Қысқасы демократиялық қоғамда үкіметінде, президенттің де іс – ... ... ... заңмен қатаң шектеледі, мемлекеттен бастап жеке
азаматтарға дейін сол заңдардың сақталуын бақылауға алады.
«Демократия» деген сөздің аудармасын бәріміз ... ... ... бұл сөз ... ... ... Мемлекеттің тұрпаты мен жалпы саяси жүйесі.
2. Қоғам мүшелерінің теңдігіне, басқару органдарының мерзімдері ... ... ... ... ... принциптеріне негізделген кез –
келген ұйымның ұйымдастыруы түрі;
3. Қоғамдық құрылымның арасан – ... және ... ... көз ... ... ... ... жоқ. Әр дәуірдегі ойшылдар оны
әр басқа түсінген. Оның үстіне, әр ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты демократия сан түрлі рең алуы мүмкін.
Дегенімен, демократиялық мемлекеттердің ... ... ... белгілері болады.
Оңдай белгілерге төмендегілер жатады:
1.Халықтың заң жүзінде мемлекеттік биліктің ... – бірі ... ... ... ... ... биліктің халыққа тән екендігіне
сөз жеткізеді. Ол жоғары органдарына өз ... ... және ... ауыстырып отырады. Бірталай мемлекеттерде халықтың бастамасымен,
референдум арқылы заңдар ... және ... ... АҚШ- тың
төртінші президенті Авраам Линкольн демократияға «халық үшін халық сайлаған
халық билігін» жатқызады.
2.Халық билігін орнату үшін оған жағдай ... ... ... ... ... ... ғана болады. Б.д.д.V ғасырда өмір сүрген гректің атақты
тарихшісі ... сол ... ... ... деп теңдікке негізделген
мемлекетті ... алға ... еді. ... ... ... – халық
жиналысында, мемлекеттік істерге қатысуда, заң шығаруда. Оны ... ...... ... ... ... мәдени және т.с.с. ерекшеліктеріне
байланысты адамдар әр – түрлі ... ... ... ... ... Ол үшін заң, ... ... тендік болу керек. Бұл екеуі жалпы
және барлығына ... ... ... өмірдегі демократиялықтың негізгі һәм
қорғаушысы есепті. Олар қоғамды қатынастарды реттейді, қажетті ... ... ... ... Ал ... керекті қимыл әрекет аталуы тыйым
салады, тәртіп бұзғандарда жазалайды.
Бірақ қоғам біреулерге рұқсат етілгенді, ... ... ... басымдық беріп, басқаларға қысым көрсетпеу де мүмкін. Билік
иелері ... ... ... заң мен ... өз ... ... Сондықтан құқықтық теңсіздікті болдырмау керек. Оны
қалай жасауға болады?
4. Оның ... - ... ... де ... ұйымы жоқ. Ол
жөнінде әр түрлі тарихи дәуірлерде әр қоғамның өзіндік түсінігі болады.
Мысалы, ... ... ... ... ауру адамдарды өлтіру әділетілікке
жатты. Инквизицияны жақтаушылар үшін діннен безгендерді тірідей отқа ... деп ... ... ... ... ... барысында қазақ
халқының жартысына жуығы қырылып, ... ... ... 1986 жылғы
желтоқсанда жастарды қырғынға ұшырату біреулерге, «әділетті» көрінсе керек.
әйтпесе сол жазушылар жазасын ... тиіс емес пе?! ... ... ... ... қоғамдағы саяси құрылыспен, оның
мемлекеттілігінің тұрпатымен, саяси ... ... ... Ал ... ... желтоқсан көтерілісінде бостандық еркіндік үшін
алаңға шыққан еді ғой. Бұл демократияның ... ... ... ... ... үшін ... ... әділдңікті
бұзатын, канайды, тәуелділіктің барлық түрлерінен ақат етілуі үшін мыңдаған
жылдар бойы көрсетуге, реформалар, революциялар, ... ... «мың ... мың ... тура келді. Тендікке, әділеттікке,
еркіндікке, демократияға, олардың принциптеріне сәйкес өмір ... ... ... ... ... пен заң адамды құлдық ... ... ... ... міндетті. Сайып келгенде, осының бәрі
еркіндік, бостандыққа байланысты. Халық ... ... ... ... ... лебі ... сол ұғымды басым көпшілік
еркіндік сезіммен байланыстыра қабылдады. Бұл ... де. ... ... ... ... ... Анархиямен
шатастыратын сияқты. Сонымен көрінісі, тотаритарлық билік жүйесінің басында
отырған жандар халықтың демократиядан ... ... үшін ... ... ... ... ... асыратын заңсыздық, бассыздық есебінде
көрсетті. Осы ойдың санаға сіңіп қалғаны соншалық тамаша ұғым ... ... ... ... ... ... ... адамдары демократияға көштік, ал
соның нәтижесі не болды, қылмыстың күшеюі, сыбайлас жемқорлық, кедейшілік
пен ... және ... да кері ... ... ... ... қателік. Себебі бұның бәрі сол саясаттағы жүргізіп отырған мемлекетке
байланысты, оның экономикасы, әлеуметтік жағдайы және ... ... ... сол ... өз ... ... ... әр – бір сол
қоғамның мүшесі болып табылады. Ендігі дәлел, бұл ... ... өмір ... кейін «шексіз» еркіндіктін болуы мүмкін емес. ... ... ... ... іс - ... ... ... еріктісін, бірақ
бюұның қзі басқа біреунің еркіндігіне кедергі болмауы керек бұл – оксиома.
Егер оны ... ...... ... да, ... ... ... еркіндігінің қоғам заң арқылы шектейді. Бірақ оны адам еркідігі
шектеу деп түсіну керек, ол ... ... ... ... болғаны
үшін жауап беруін болып табылады.
Тағы бір мысал ... ... ... көршісін сабап, мұрның бұзған
тентекті ісі ... ... «мен ... ... - деп ... ...... да жұтырығымды қай бағытқа сілтесем де ерік ... бұл ... ... ... «сіздің қолыңыздың еркіндігі
көршіңіздің мұрнының қасында шектеледі» деп жауап береді. Бұл ... ... ... ... ... екен ... ой тумысын. Адам
құқығына қатысты барлық мәселерге шексіз еркіндік беріледі, әңгіме ... ... ... бір ... ... ... өзі тек заң арқылы
жүзеге асады – бұл демократиялық қоғамның бір ... ... ... ... әр ... ... пен ... ұмтылған, сол үшін
талай жандар өз өмірлерін құрбан қылған. Алайда өкінішке ... ... ... пен еркіндікті жариялай отыр, күнделікті өмірде осылардың
әрқашан бұзылып отырғаның көреміз.
Біздің конституциямызға осылардың ... бар ... мен ... ... ... өзі нақты іс – жүзінде атқарылымай Ата заңға
қайшы келетіні ... ... ... ... ... ... ... теңдік, еркіндікжөнінде жазылады. Осы принциптердің төрт құбылысы
түгел кезде әділдік болады. Ал ... ... ... ... ... ... Бұл - ... жетудің алғы шарты. Бұл әділдіктің
демократиялық түсінігі осылай. Ол, ... ... ... ... да ... ... бірден толық орындала бермейді.
Жоғарыда көрсетілген белгілермен қатар, демократиялық принципке жүйелі
түрде мемлекеттің ... ... ... да ... Ең ... ... ... сайланбалы болуға тиіс. Одан соң, томеңгі өзін - өзі ... ... ... ... ... Соңдай – ақ шешім қабылдағанда
азшылықтың көпшілікке ... ерте ... – ақ ... ... ... мұндай өрдіс шектеледі, азшылықтың өз пікірі ... ... ... ... ... ... ... бет бұрған қазіргі
заманда мұндай демократиялық ... де ... ... тең дұрыс құқығы, балама үміткердің ... ... ... ... үздіксіз қоғамдық бақылау ... ... ... ... ... ... ... табуы және
т.с.с.
Демократияны орнуы үшін саяси, ... ... ... ... болуы шарт. Оның ... ... әр – ... ... ... жатқан азаматтық қоғам мен құқықтық
мемлекеттер жатады. Сонымен, демократия деп ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылысты айтамыз.
Халықтың билігі ретінде демократия көбіне қиялдағы арман ... ... оған ... кейбіреулерге көкжиекте көрініп
тұрғандай көрінеді, біреулерге оған жету жолы ... ... ... ... ол – ... ... ... нысана, қоғамның саяси
дамуының мақсаты. Ағылшының көп жылдар премьер - ... ... ... айтуы бойынша «демократияның көп кемшіліктері бар, бірақ оның ең
құндылығы ...... ... ... ... ешкін ойлап тапқан жоқ».
Алуан түрлі (плюрализмнің) нышандары демократияның классикалық қисының
жасаушылардың еңбектерінде ... ең ... ... мен Ш.А.Монтенсье атап көрсеткен биліктің
тармақтану теориясы кіреді. АҚШ Конституциясы авторлардың бірі ... ... ... ... ... өзіндік мүдделері бар әртүрлі
топтар болған сайын, олардың ішіндегі тір топ басымдық ету қауіпі ... ... ... сенімді қорғалауына кепілдік көбейеді. Ол антикалық
полистегі ... ... ... ... қамтитын бірпікірлігінен іс
жүзінде бас тартты. Оның орнына демократиялық дарашылардың және либералдық
ой мұратын ... ... ... алға ... өйстіп, саяси
теорияда тұңғыш рет, халық, яғни көпшіліктің билігін дәріптеудің орнына,
азшылықтың мүддесін қорғау идеясына қадам ... ...... ... ... ісіне барлық азамат
тікелей қатысу ойынынан бас ... ... ... ... ... жеке азамат бас кейіпкер болатын. Енді тек ... ғана ... ... ... оның шешімдер қабылдаудан
ығыстырады. Яғни азамат саяси барысында басты тұлғасы ... ... бұл ... саясат жұмысының өзін бұрынғыдай жеке адамдардың қатынасы
ретінде ғана ... ... және топ ... ... ... ... ... осы көз қараста жақтауышылар қазіргі демократиялық
мемлекетті ... ... – жеке ... ... ... ... топ деп
тұжырымдайды. Бұл ой – түйін дарашылық және ... ... ... ... алыпа тұрғандай. Қоғамда экономикалық әулеметтік, саяси,
мәдени және т.б. көп ... ... ... ... соларға байланысты
әр – түрлі топтар төбе көрсетеді. Қандай адамда осындай белгілі бір топтың
(отбасылық, этникалық, ... діни ... және ... ... ... Ол сол ... ... ретінде қалыптасады. Топ арқылы тұлға ... ... оны ... мүмкіндік ашады.
Демократиның міндітті – қоғамдағы алуан түрлілікті ... ... ... өз мүдделерін ашық айтуға ... ... ... ... ... келу ... олардың тепе – теңдігін табу.
Саясатта топтың қатынас тұжырымдамасын жасаған – ... ... ... ол ... ... мемлекеттің мақсаты саяси іске әр ... ... ... ... ... ... Мемлекетке
либирализм сияқты «түңгі күзетші» ретінде емес, топтың мүдделері күресіне
бақылау жасайтын, қоғамда әлеуметтік әділеттілікті ... қазы ... ... түрлік территорисының тағы бір ерекшілігі -
биліктің араласуы, ... ... ... ... ... қатысушы
түрлі топтар, партиялар арасында бөлініп берілген.
Демократияның төбе топ ... ... ... ... ... Ол ... ... шетте тіліуне мен келеседі. Сонымен
қатар, саяси шешімдерді аз ғана саналуы адамдар қабылдайды дейді. Олардың
айтуынша, ... ... ... ... ... ... арасындағы
күрес жатады. Бұл теорияның жақтаушылары халыққа өз ... ... ... қабылдауды, кәсіби саясаткерлерге жүктеуге көздерін ... ... ... ... төселген, жоғары кәсіптенген маман
ғана саяси ешімдерді ... ... мен ... ... ... ... ұтымды пайдалана алады. Төбетоптар өзара
күрес білсін ал ... оған ... ... ол ... ... ... күйдің
жетегінде лепірме серкелердің құлығына еріп кетеді деп түсіндіреді.
Жоғарыда аталған тұжырамадан басқа демократияны марксиздік ... ... ... ... қисынына ұқсас. Бірақ, марксистер демократияның ... баса көне ... ... ... ... ақпараты демократия
деген тұжырамдаманы шығарды. Оның ойынша қазіргі демократия сайланған
адамдар ... ... және ... ... ... ... құрылады. Халық өзінің таңдауы құқығын ақпарат хабарларының ... ... ғана іске ... ... ... ... ... теориясы алға тартылып жүр. Ол саясат – билік ... ... ... АҚШ ... Билл ... ... батыс демократисын
нарықтық демократия деп атайды.
Демократияны:
1. ... ... ... демократия деп бөлінеді
1. Тура демократияда халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауға, ... ... ... Оның ... ... ... ... саяси жүйесінің тұрақтылығын және ... ... ... ... ... тұлғаның өзін - өзі көрсетіуне,
таңытуына жол ашады; саяси ... мен ... ... ... ... етеді; билік пурсатын теріс пайдалануда сақтайды;
басқарушы төбе ... ... ... ... ... демократияға референдум плебесцтердің ... ... заң ... ... ішкі және ... ... ... шешуі үшін
сайлаушылардың көңілін білдіруі жатады. Ол парламен, үкімет басшысы немесе
халықтың бастамасымен ... ... Тура ... ... ... кең ... Мысалы, Францияда ірі референдумда конституция
(1958 жыл) және Алжир автономиясы (1961 жыл) ... ... ... ... ... ... референдум арқылы монархия билігі тоқтылды.
Қазақстан республикасында референдум арқылы президенттің ... 1995 жылы ... ... ... ... ... барлық азаматтарды мемлекет
шешімдерін ... ... ... ... өкілдерін араласуынсыз
– ақ өздері тікелей қатыса алады. ... ... ... ... ғана ... ... ... немесе тайпалық кеңестіне кәсіп одақ ... ... ... ... бөлмеде кездесіп, мәселелер ... ... ... көп ... алу ... ... ... алады.
Демократияның тарихи отаны ертегі Афинада 5000 – нан 6000-ға дей, сірә бұл
жерде жиналай алатын ... ... ... ... адам ... төте
демократия іске асырып отырған. Төте демократиның күрделі де көлемді жаңа
қоғамда мүмкіндіктері аз. Тіпті АҚШ – тың ... жаңа ... ... ... сақтап, оны қастерлеп өткізіп тұратын жерлерде көптьеген
қауімдік іске ... ... ... ... тұлғымдардың бір жерге
жиңалып өз өмірлеріне тікелей байланысты ... төте ... беру ... қиындық туғыза бастады. Қазіргі кезде халық санының өсуі, тура
демократияны жүзеге асыруға ... ... ... жаңа ... демократия
қоғамдық билікте көрініс тапты. Бұл ... ... бар ел үшін ... ... шешімдер қабылдау үшін өкілдер сайланатын, заңдар жасап,
халық игілігіне арналған бағдарламарды іске асыратын кең ... ... ... ... өкілдер күрделі мемлекеттік мәселелерді барлық
уақытты мен күшін салып ... ... ... ... отыр. Мұндай
мәселелерді азаматтардың көпшілігі бас басына ... шеше ... ... ... ... ... толып жатқан әдісі бар.
Мысалы, мемлекет деңгеінде әр – бір ... өз ... ... ... құрамы белгіленеді. Сонымен қатар пропорционалды ... әр – бір ... ... заң ... ... ел ішіне жалпы
дауыс беру негізінде алған үлесі ... ... ... ... ... ... да бүкіл халықтық сайлву сияқты өтуі, мүмкін, ... өз ... ... ... емес ... ... талқыланып, келісімге
келу арқылы да таңдауда болады. Қай әдетін қолдануына ... ... ... ... ... халық атынан билік жүргізіп халыққы
есеп беріп отырады. Өкілдік демократия халықтың ерікті депутаттарға ... ... ... дегеленденеді. Азаматтар өздерінің көз
қарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының жақындығына байланысты
депутаттарды ... ... өз ... ... ... ... ... жақтары, еңбектің айқын бөлінуі, ... ... ... мен ... Осал жағы – сайлау аралығында халықтың
биліктің шетте тілуі ... ... ... ... және ... ... азаматтардың саяси ықпалы кемиді. ... ... ... ... ... ... жобасын қабылдау немаесе
қабылдамау құқығы беріледі. Оны әдетте президент өкімет партия немесе ... топ ... ... ... ... дайындауға қатысу
мүмкіндігі аз2. Оны біраз жағдайларда екі ұшты сұрақтар қою және ... ... ... ... үшін де ... ... Антикалық Грецияда пайда болды ... яғни ... өз ... ... ... сайлап немесе сайланып
мемлекеттік қызметке орасан зор үлес қосты. ... ... ...... деп ... ... оларды белгілі бір мерзімге халық
сайлап ... олар ... соң, ... ... міндеттемелерін
орындайтын болған, сайлауға жасы 20-ға толған. Греция мемлекетінің кез –
келген азаматы түсе ... ... ... ... ... ... ... Мұнда демократия одан әрі дамийді ... ... ... ... Басы бос, ... ... тең құқығы жоқ төменгі
топтың адамдары мен ақсүйектер арасындағы дау – жан ... ... ... деп ... ... билігін білдіретін жаңа орган пайда
болды. Соның арасында адамзат ... ... рет ... ... ... дүниеге келді.
Сонымен мемлекеттің биліктің демократиялық түрі алғаш рет ... ... ... ... ... болды. Жоғарыда көрсетілген олар жақсы жақтармен
сипатталады. Сонымен ... ... осал ... бар. Ең алдымен
азаматтық құқық барлық адамда болған жоқ. Қоғам адамдардың ішкі өміріне көп
араласты. Биліктің ... және ... ... ... араласуы
демократия өктемдік құралына (деспотияға) айналып кетуін мүмкіндік
тудырады. Биліктің ... ... ... заң бойынша емес. Зорлық пен шексіз
үстемдік құратын жауын ... ... ... ол қоғамдық құрылыс көбіне
тирания3 сияқты болып ... ... ... түрі ... ... ... ... (демагоктарға) қолайлы. Сондықтан
Арестотель демократияны жалпы халықтын игілігін ойлап, ... ... ... ... ... ... ... деп сипаттайды.
Демократиялық барлық адамдарды теңдестіреді. Стихиялық
2А.М. Абасилов. Демократия дегеніміз не? Алматы, 1998 жыл
3Саясаттану. 11(18), 1997 жыл.
шешім ... ... ... қабілетіне біліміне қарай емес
жеребеммен ... деп, ... да ... ... ол демократияға
жақсыдан нашарлау, жаманнан тәуірлеу биіліктің түрі деп қарады. ... ... ... ... ... бойы ... ... зерттеп, сүйеніп, жүгініп келеді.
Ежелгі Грек, Рим демократисының нышандары жаңа тарихқа енді. ... ең ... ... ... АҚШ – та ... саяси жүйенің
принциптері жаңа деңгейде қайталанғандай: Президенттік – биілік патшалық
биілік, ...... ... ...... ... ... заңның үстемдігі, Заң алдындағы барлық азаматтарын
теңдігі, саяси құқықтыры теңдігі және т.б. сияқты Антикалық ... ... ... ұйымдар қазір демократиялық үрдістің ажырамас бөліктеріне
айналды.
Жаңа дәуірдегі демократияны дәстүрлі сорабы да соңау көне замандық ... ... ... ... оның өзіндік ерекшеліктері бар. Оның
өзгешелігі, ең ... ... ... ... ... Оны «қоғамдық
келісім» деген еңбегінде Ж.Ж. Руссо жан – жақты қарастырады. Оның ойынша
саяси процеске өз ... ... іс - ... ... ... адамдар
қосылғанда жаңа сапа пайда болды. Олар жиналып ортақ игілік идеясын ойлап
табады.
Бұл идея саясаттың басшы принциптеріне айналады және ... ... ... ... қалыптасады адамдар не жақсы не жаман екенің бірігіп
анықтайды. Бәрі бір бас қосқан пікір ... ... ... жақтары алынып
тасталып, жақсылыққа жету жолдары іздестіріледі. Сөйтіп жалпы жұрттың
ықтиярын көз – ... ... ... ортақ игіоікке жетудің шешімін
қабылдайды. Саяси өмір шеңберінде жеке ... ... ... ... келе әр- ... ... жалпы мақсатқа жету үшін
жасаған бірлестіктері түрінде жүргізілетін болады.
Басқа сөзбен айтқанда, идеялар мен ... ... ... ... үшін ... ... ... жағдайда халыққы екі – ақ
қызмет атқаруға тура келді:
1. саяси серкілерді, басшыларды сайлау;
2. оларды орнынан алу.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... сайлаған өкілдердің ара қатынасы жөніндегі екі түрлі көз қарас ... ... ... ... ... ... ... Екіншілер
мұны дұрыс емес саналмайды, ... ... ... ... барлық
жағдайларына аманат беру мүмкін емес оның үстіне сайлаушы өз ... ... ... ... етеді, ал парламентегі саясатшы тұтас
халық ел ... ... ... ... ... ... ... пен ел
мүддесін тоғысу дәрежесін ол өзі табу ... ... ... ... ... ... үш – төрт жағдай керек.
1. маңызды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... тобы ... тиіс.
2. саяси органдар халық негізінен жақсы қуаттап, оларға өз көз
қарасын айта ... ... ... ... Олай ... ... ... болмайды, сондықтан елдегі саяси
тәртіпті тұрақтылығына нұсқан ... ... ... ... ... ... ... жоғары
бағалайтын дайындығы бар, жақсы ұйымдасқан бюрократия ... ... ... емес ... адамдарға қарағанда, ол
мемлекетті көп ілгері ... Ол өз ... ... ... ... ... саяси теорияның ғана емес, саяси мәдениетінде элементі болып
табылатын демократиялық өзін - өзі бақылау болғаны өте ... ... әр бір ... өз ... өзіе - өзі ... ... ... кете алмайды.
II. Тарау. Сайлау – демократияны жүзеге асырудың
негізгі құралы.
Егер демократияны – халық ... деп ... сол ... ... бірден – бір құралы – сайлау болып табылады. Сайлау азаматтардың
саяси мәселеге араласуы, шешім ... ... ... ... ... болады. Демократияның қоғамын негізгі ... бірі – ... ... ... ... бір мерзімнен соң аусып отыруы. (қанша
ақылды да адал ... ... ... ... ұзаққа созылған басшылық
адамды аздыруы мүмкін, екіншіден ... ... ... ... ... емес екендігі кім біледі?). осы ауысу процесі еркінде ... ... ... ... Сайлауды азаматтардың билікке араласуы
деп те түсіңдіріледі, сондықтан азаматтың ... ... екі ... Саяси маңыздымәселелерді шешуге азаматтардың тікелей ... ... ... ... ... немесе ұжымның өз ішіндегі жиңалыстарын
алуға болады. Класстың ішкі мәселесін талқылап, дауыс беріп, шешім ... бәрі ... ... Ол шешімді қабылдауға сендердің
әрқайсыларының өз пікірлерінді тікелей білдерісдер (дауыс беру, сөз ... Дәл ... жүйе ... ... қала – ... жиі
кездеседі. Белгілі бір мәселенің төңірегіндені шешім сол қаланың барлық
дерлік ... ... ғана ... Бұл ... - тікелей
демократия деп атайды. Тікелей демократияның ... ... ... ...... ... мен ... шығындығы болып табылады.
Сол уақытта ғана мемлекеттің немесе ... ... ... ... ... араласа алады.
Миллиондаған халқы бар мемлекеттерде кейбір мәселелер ... ... ... ... ... да ... бар ... шешімдер Парламентке емес, ... ... ... Тікелей
демократияның бұл түрін – референдум деп атайды.
2. Мемлекет - халықтікі сондықтан ... ... ... ... ... көз қарасымды блдіріп, пікірімді өткіземін дегенмен,
объективті ... бұл ... ... аса ... ... ішкі
мәселесін шешу үшін 30 оқушы бар бөлмеге жиналып ақылдаса ... ... ... ... ... бар ... дауыс беріп, сайлауға
қатысуға құқығы бар) 9 миллион ... бір ... ... ... заң жобаларын
талқылау мүмкін емес. Сондықтан да азаматтар ... ... ... ... ... ... ... атынан өкілдік жасайтын
адамдарды тағайындайды. Мемлекеттегі қабылдаған ... ... бұл ... ... мың ... ... жүз мың адамның дауысына ие болып, ... ... ... алады. Өздерінің билік жүргізу құқығын өздері таңдап, сенім
білдіргені өкілдері арқылы жүзеге асыру жолын - ... ... ... жағдайға дауыс беру мен сайлаудың ... ... ... аудару
қажет. Біріншіден сен өзінің дауысынды беріп, мемлекет жұмысына ... беру ... ... ... ... ... Сайлаған өкілдер
сайлаушылардың атынан мемлекеттік заң дайындап, шешім шығара алады. әр өкіл
халықтын бір бөлігінен ... ... ие ... барлық өкілдер
жиңала келе сол елдің ... ... ие ... ... жүзеге асуы өте күрделі мәселе. Сол мәселенің
міндеті ... ... ... ... ... - ... ... плюрализмнің болуы. Саяси көз қарастын түрлі идеологилардың
еркін, тең дәрежеде, жариялып ... ... ... ... ... ... жағдай жасалынбауы;
- заң жүзінде биліктің және іс жүзінде ... ... ... ... жұмыс істеуі;
- баламалы және жасырым түрде дауыс берілетін ... ... ... ... нәтежесінде заң шығарушы және
атқарушы биліктің құрылуы;
- азшылық құғының бұзымауына заң ... ... ... жеке ... ... заң ... ... билікке араласуының ең көп тараған және ең
жоғары түрі - өкілдік ... ... ... ... әр ... саны өсуі сол ... олар өкілдік демократияны басшылыққа алып
депутаттарды сайлап, өз жұмысымен араласа берді. Өкілдік ... ... үшін ... бір ... ... ... ... Демократиялық сайлау
жүйесінің басты белгілері мыналар:
1. бәсекелестік
2. белгілі бір мерзімнен кейін қайталанып ... ... ... ... қоғамның барлық мүшелерінің қатысу шарттылығы.
Бәсекелестік – сайлауға қатысушы, бір орынға ... ... ... бір – ... деген жауылығы немесе «дұшпандығы» емес. Бұл екі
саяскердің күресі немесе екі ақынның айтысы сияқты ... ... ... ... ғана ... ... ... айта алады. Осы жеоде
бәсекелестік алғы шарт болып табылатын адам ... ...... мен ... ... ... ... құру құқығы алдынғы
орынға шығады. Әділ ... ...... жүрік, мыңнан тұлпар
таңдай білу керек сол жарыстын көпшіліктің алдына өтуі - үкіметке де ... ... ... ...... ... ... және
барлық үміткірлер үшін тең дәрежеде өтуін қамтамасыз ету; ... ... ... баспасөз бетінде жарық көруін қадағалау; ... ... ... жасау т.б. заңды құқықтарды жүзеге асыруы.
Бәсекеге түрлі пікірдегі үміткірлер ... ... ... ... ... сынға алып, оның жүргізіп отырған саясатын қате ... де ... ... ... ... ... мен жеке көзқарасын
қарап, оның жұмысына бөгет жасау – демократиялық сайлау жүйесіне жатпайды.
Демократиялық сайлау ... ... ... ... ... ... араласуына нақты жағдай тудырады.
1. Сайлаудың белгілі бір мерзімнен кейін ... ... ... ... ... ... ... шарттарының бірі. Қандай да бір
тамаша үкімет, қандай да бір адал да ... ... ... ... ... уақыттан соң, сол орында, қызметте жұмыс істеу
үшін ... ... ... ... ... бәрі – ... ... демек оның жұмысына да баға беретін сол елдің азаматтары). Сайлау
мерзімін белгілеу, оның негізгі ... ... да ... ... ... биі бар ... ... үкімет орындары өздерінің қызметкерлеріне
өздері баға беріп өздері ақтап билік мерзімін соза ... ... ... ... ... ие ... сөз жоқ олар өздерінің
қызметтерін жалғастыра береді. Ал егер билік жүргізген кезенде ... әл - ... ... оны жақсартудың жолдары табылмаса, оның
нәтижесінде халықтың қолдауынан айырылса, орындардың ... ... ... ... береді. Осы жерде демократиялық қоғамның тағы бір алтын
заңының күәсі боламыз, ауыстыруға болмайтын, оның ... ... ... адам болмайды. Халықтың ішінде парламенттін депутаттағына немесе
президенттік орынға үміткер азаматтар ... ... ... ел
басшылары кінәлі. Мүмкіндік теңдіғін шектеуге болмайды. Мүмкіндік беріп
көрмесе, оның ... ... оның ... ... ... кім біледі?
Кезекті сайлаудың міндеттілігі – билік орындарындағы адамдардың өз
қызметтерін дұрыс атқаруына, бар күш ... ... ... ... ... және жауаптылыққа тәрбиеледі.
Демократиялық қоғамда сайлау арқылы түгелге дерлік мемлекеттік және
жергілікті заң шығару, басқару, ... ... өз ... алады (АҚШ –
та 500 мыңға жуық орындар тек сайлау арқылы ғана өзінің ... ... ... ... ... ... мерзімі басқаша болады, ал бір жерлерде
жоғары соттың мүшелері өз орнында ... ... ... ... ... ... ... қоғамның барлық дерлік мүшелерірінің қатысуы – сайлау
нәтижесінің заңды болып табылуының кепілі. ... ... ... ... ... бір ... сайлаған азаматтары бүкіл халықтын
таңдауы көрсете алмайтыны ... ... сол ... ... азаматтары
қатыса алатын жағдай туғанда ғана демократиялық ... алғы ... деп ... ... ... ... ... жүйесі бірден қалыптасқан жоқ.
Тарихта түрлі әлеуметтік, ұлттық, т.б. топтардың ... беру ... ... ... ... сол ... де сайлау құқығын алу үшін
күрес – ... ... ... ... қатарласа жүріп келе жатқан
күрделі мәселе сол күрестін нәтежелері жылдар өткен сайын жемісін ... шын – ... ... ... ... ... әсер етіп ... десеніз: «адам құқығын деклорациясын » жариялап, алғаш демократияның
қоғам құруға бет бұрған АҚШ – тың 1787 ... ... ... тек ... ер ... ... ... құқығы бар болатын қара ... ... үшін ... ... 1960 ... ... ... 1920 жылы
Америка әйелдері дауыс беру құқығын жеңіп алды. Айта кету керек, кейбір
елдерде әлі ... ... ... ... ... ... ... елдерінде XIX ғасырда дүние мүлікпен атағы, шыққан
тегі жағынан сайлау жүйесінде теңсіздіктер орын ... ... ... ... ... ... тек 300 ... астам басты бар жандарға
ғана сайлауға қатысуы құқығы берді. ... ... ... ... ... ... ... күнге дейін 1894 ж. ... ... ... ... ... елдерде сайлауға қатысу рұқсат
беретін жас деңгейінің өзі бірнеше ... ... жас ... тиіс. Бір жерде азаматтық алған жастардың біріне сайлауға қатысу
құқығы ... ... ... ... ... тағы бірнеше жыл қосылып,
ақыл тоқтатып, таңдау жасау деңгейі көрсетеді. Бұл мәселені әр ... ... ... сай ... де, тым ... ... ... көрсетілмесе азаматтың құқығын бұзы болып табылмайды.
Демократиялық сайлау ... ... өзі не? Осы ... ... ... таба ... басы ... жүретіні көрінеді. Бұған жауап, АҚШ – тың
Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілі, ғалым Джин Кир ... бұл ... ... деп
анықтама береді: «демократиялық сайлау тек жай өткізіле ... іс ... ...... ... бәсекелестікті өкілдікпен шиеленіскен тартысты
талап ететін құбылыс. Құбылыс кезінде үкіметті сынауға оны ... ... оның ... өз шешімдерін ұсынуға кең бостандық құқығы ... ... ... ... үкімет мүшілерін сайлайды ».
Д.Кир Патриктін сайлауға бұл көз қарасын қалай ... ... ... ... да ... пен ... Оппозициялық
партиялар мен өкіметкерлер өз пікірлері үкіметке ашық айтуға мүмкіндік
беретін сөз ... ... мен ... ... ... ... ... өздерінің саясаты мен бала - сайлау қағазын
ұстату ... ... ... әуе толқынынан айырып, олардың
елеуілдерін құып таратып, баспасөзін қадағалау жағдайында өтетін сайлауды
демократиялық деп ... ... ... ... ... ... ... артықшылықтарының пайдалануға болады. Бірақ сайлау ережелері мен оны
өткізу жолдары әділетті болуы қажет.
Демократиялық сайлаулар оқтын – ... ... ... Демократиялық
қоғамда диктаторлар мен президенттер өмір бойы сайланбайды. Сайланған реми
қызметкірлер халық ... есеп ... ... жіне олар ... бір
мерзімнен кейін өз қызметін одан әрі жалғастыру үшін ... ... ... ... сурауы қажет. Бұл демократиялық қоғамда ресми
адамдар қайтадан өз – ... ... ... ... ... сөз.
Мұндай бір ерекшелік қазылар қоғамы қысымынан сақтап, әділ өкім шығару ... өмір бойы ... тек ауыр ... ... ғана ... ... Демократиялық сайлау кең өкілдікті талап етеді сайлау науқынына
ер жеткен халықтын көпшілігін қатыстыру үшін ... пен ... ... жеткілікті түрде анықтау қажет, ішкі жұмыстары қаншалықты
демократияшыл ... ат ... ... топ ... үкімет
демократиялық үкімет бола алмайды. ... ... ... ... ... ... жеңіп алу жолындағы, нәсілдік, ұлттық және
діни топтарының қатарына жататынына қарамастан олардың дауыс беру ... ... әрі ... ... келу ... ... ылғий да шиеліністі
өтетін.
Мысалы, 1887 жылы АҚШ – тың ... қол ... тек мал – ... ... ер ... ғана сайлауға және сайлануға құқылы болған. Одан
кейін жылдан жылға жоғарыда ... ... ... ақыр ... сайлау
барлық азаматтар үшін тең болып, сайлау жасы 21- ден 18- ге ... ... жас ... де ... беру құқығына ие болды. Бұл
жүйесіндегі үлкен жеңіс болатын. Себебі: көптің көзі көп ... ... ... ... Бұл өмір ... ... ... анықтайды. Елдің заңдары мен конституцияларына мойысына отырып,
көпшілік сайлаған өкілдер билік тізгініне ие болды. ... ... ... ... белсенділік білдіру арқылы маңызды саяси мәселерді
шешуге қатыса алады. Мысалы, АҚШ – та мемлекет заң шығңарушылары кез ... ... ... ... ... талап етеді сайлаушылар
бейсенділігін алатын болсақ, азаматтар өздері талап етілетін ... ... ... ... ... бір ... тікелей сайлаушылардың
проценті) өз мәселелерін келесі дауыс бері кезіңде қараулын талап етеді
және заң ... мен ... ... бұл орайда тіпті көзге ілінбей
де қалуы мүмкін.
Көптеген штаттарда қоршаған ... ... ... ... ... берген соң, өздері бұрын ортаға ... ... Бұны ... ... себебім Қазақстан демократия болғанына міне ... ... ... ... ... ... баяғы қалпы, біз тек сайлау деген
сайлайтынымыз сайлап, ең жарлымыз үйде ... (Біз не ... бар ... өзі ... ... Біз осы Қазақстан Республикасының азаматы болған соң,
барлық біздің ... ... ... мәселелерді бірлесе
шешіп, белсенділік көрсету керек. Осылардың бәрі қазақ халқы менталитетінің
бір орында тұрып ... ... ... еңжарлық, надандық және басқа да
кері ағар қасиеттер. Қоғам даму жолында болып, заман өзгерген соң, біз ... ... ... ... ... ... Демократиялық даму
жолын таңдап алған соң осыны әрі дамытып, Қазақстан демократиялық ел бар
екенін әлем ... паш ету ... тек ... ... ... ... демократиялық этика және шынайы қарсылық жайында.
Демократиялық қоғамдарда жариялық пен есеп ... ... ... оның ... ... ғана ... ... болып табылады. Демократиялық қоғамда
сайлаушылар жасырын дауыс беру құқығына ие болу, ... ... ... ... қатар, азаматтар дауыс беру нәтижесі әдлетті саналып,
үкімет олардың келісімін ... ... ... үшін ... беру
қағаздарын салтын жәшікке қорғау және дауыс ... ... ... ... ... жария етіп отыру қажет.
Сайдау аяқталған кезде сайлауда жеңіліске ұшыраған сайлаушылар щещім
мойындайды. ... ... ... ... билікті жолмен өз қарсылысына
береді. Жеңіліске ұшыраған саяси партияның мүшелеріне ... түсу ... ... ... ... ... партия мүшелері шын демократиялық
қоғамдағы өз орнынын ... ... ... өміріне әрі қарй белсене қатыса
берді. Олар тек үкіметтің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... заңдарына, демократиялық процесстың
тікелей өзіне шынайы сезіміне ... ... ... ... кезінде қайтадан билік үшін ... ... ... ... ... қоғамда сайлау кезінде
жеңіліске ұшыраған адамдарға үкімет орындарының тыс қоғамдық қызметтерде
жұмыс істеуіне ... ... ... ... ... ... ... партиялардың мүшесі болып қаулы мүмкін немес жазу, оқыту және
қоғам мәселелерімен айналасатын ұйымдарға қосылу арқылы қоғамның кең ... ... ... Шының айтқанда, Демократия сайлау бас сауғалап
қалу үшін жүргізілетін күрес емес, қоғамға қызмет ету үшін қажет шара.
Адам ...... ... ... ... ... ... – Адам құқығы болып табылады. Адам
құқығы сақталмаған жердегі немесе сөз жүзінде сақталып, іс жүзінде аспаған
жағдайда халық биліғі де бос сөз ... ... ... ... ... Қысқасы, Адам құқығы – ... өмір ... ... ... ... Адам ... – жұмыр жердегі барлық адамзат баласына
тиісті әрқайсымыздың дүниеге шыр етіп келген кезенің ... ие ... ... адам ... сол ... иесі ... Бұл ... адамдардан айыру мүмкін емес. Себебі, оны ешкім
берген жоқ және бере алмайды да. Біз осы ... ... ... ... ... ... мен ... заңсыздыған қорғала аламыз,
тендікпен еркіндікті жүзеге асырамыз. Адам құқығы – ... ... ... ... бұл – ... өзі ... құқық. Оны шектеу немесе
мойындамау ... ... ... ... ... құқығында да,
мемлекеттің де, ... да, ... ... де, шаруасы жоқ.
Мемлекеттік ... ... осы ... ... ... ... заңдардың ешқайсысы адам құқығына қайшы келмеуін мемлекетпен қоса
қоғамдық ұйымдарда қатан бақылап отырады. Демек адам ... ... ... ... кезектегі міндеті қандай қоғам болмасын басқару жүйесі
адамдардың құқықтарын шектей отырып, өз биліктерін жүргізу ... ... ... Адам ... ... ... ... шектеулер арқылы сол
құқықтары жүзеге асыратын жол ... ... ... ... жүргізудің
оңай болатының белгілі. Әрине бұл шектеулерді түрлі дәлелдермен, қоғамды
экономикалық немесе саяси ... ... ... ... ... ... күш салады. Кей кездерде адам құқықтарының кейбір түрлерін
уақытша шектеуге де қолдары жетеді. Адам ... ... ... ... ... ... ... екінші орындағы мәселе деп ... ... ... бір ... ... экономикалық әлеуметтік
саяси жағдайға байланысты адам құқығының бір ... ... ... ... бұл ... ... орын емес. Біреулер сөз
бостағының негізгі құқық деп ... еңді ... өмір сүру ... ... ... Өмір сүру ... – адам ... ішіндегі ең бір
табиғи құқық ... ... Бұл ... ... ... ... туралы айту асылық болып табылады. ... ... ... ... ... мен ... және саяси құқық туралы пакті” “6-
бап” де өмір сүру құқығын ең маңызды деп мойындайды1. Адам ... ... 1982 және 1994 ... өмір сүру құқығыны арналған жалпы ережелер
қабылдады.
Қазақ елі тәуелсіздік алынған бері міне 15 жыл толып отыр. ... ... ... ... адам ... ... қарағанда едәуір
өзгеріп отыр. Осы жылдар ішінде Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымы “БҰҰ” мүше
болып адам ... ... ... ... мен ... ... алды. Қәзіргі кезде “Е.Қ.Ы.У” Европаның ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарын және т.б.
халықаралық бірлестіктерімен адам құқықтары жөнінде баспа сөз бостандығы,
сот тәуелсіздігі сияқты мәселелерімен тығыз ... ... ... ... ... заңы. 1998 жыл.
ІІІ. Тарау. Мемлекет және жергілікті өзін - өзі басқару.
Мемлекет – қоғамдық еңбек бөлісінің, жеке ... ... ... ... ... ... ... бөлуінің туындысы. Мемлекет
жария өкімет пай болуы мен іс - әрекетінің нәтижесі ретінде қалыптасатын,
қоғам ... ... ... және оның негізгі салаларына басшылық
ететің, қажетті жағдайларда ... күш – ... ... ... ... ... ... басқарудың тиімді жүзеге асыру
үшін ... ... ... ... ... жағдайы оған
байланысты болады. Мемлекеттердің күрделі ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттеп, оларды қажетті
қалыпқа салып, тәртіп орнату үшін құқықтық нормалар жасалады. ... ... ... тиісті өкілеттігі бар органдар. Сол құқықтың
нормалардың жиінтіғі мемлекеттердің құқықтық жүйесін ... ... ... Басқару органдары мен мекемелердің ерекше жүйесі болуы “әскер,
полиция, сот, т.б.” ... ... ... ... түсуіне
байланысты мемлекеттің механизмі де кұрделене түседі.
2. Үстем таптың мүделері мен мақсаттарына сәйкес ... ... ... ... құқықтың болуы.
Мемлекеттің билік жүргізетің белгілі территориясының болуы, халықты
руына қарай емес жеріне сәйкес бөлу. ... ұйым ... ... ... ... бір ұлттың, ұлттық мемлекеттік қалыптасуы процесіне әсер
етеді. Дамыған ... ... ... ... ... ... ... т.б., бұлардың жиынтығы қоғамның жалпы саяси ұйымын
құрайды. Таптық қоғамдағы басқа саяси институттардан мемлекеттің ... ... ... ... ... ... иелігі. Мемлекеттік
өкімет билігінің күші сол елдегі бүкіл халықты және ... ... ... ... ... ... ұйымдардан
айырмашылық белгілері:
- Мемлекет қоғамдық көлемде бірден – бір билік жүргізетін ұйым;
- Басқа ... ... ... ... ... алмайды,
мемлекет қана барлық қоғам күші бар нормативтік акті қабылдай
алады;
- Мемлекет қоғамдағы барлық ... ... ... іске асуын, орындалуын қадағалап, заңдылықты,
тәртіпті бақылап отырады;
- Мемлекеттің ішкі – ... ... ... басым
үстемдігі.
Мемлекеттің түрлері және саяси жүйесі.
Мемлекеттің түрлері үшке ... ... ... ... ... ... ... егеменді болғандықтан жоғары мемлекеттік билік органдарының
құрлымы, оның қызмет ... ... ... ... ... құрады.
Қазақстан Республикасының Конституциясында республикалық басқару ... ... Оның ... ... ... – мемлекет басшысының
сайланып қойлатындығы және алмастырылатындығы. Бұл – ... ... ... ... ... ... мемлекет басшысының мурагарлік
мәртебесі болады. Формальды тұрғыдан қарасақ, басқару ... ... ... әсер етпейтіндінің байқаймыз. Мысалы, монархиялық Жапония
немесе Ұлыбритания, әлде қашаннан ... ... ... ... ... ... Одағы мұндай мемлекет бола алмады. Патшалық
Ресей демократиялық та, ... ... ... еді. Ал ... ... ... ... Республикалық басқару
түрі демократиялық құқықтық мемлекеттің мазмұны көбірек сәйкес келеді.
Демократия Республикалық басқару түріне ... ... Егер ... ... тен ... ... ... етілсе, демократия
республикалық басқару түрін халықтың игілігіне қызмет істеуге бағыттайды.
Республикалық билігінің екі жолы бар: Президенттік және ... ... ... тікелей халық сайлайды және Президент
мемликет ... бола ... ... ... ... Қазақстан мемлекеті
– Президенттік Республика. Парламенттік Республикада мемлекет ... ... ... ... ... ... ... алдында үкімет өзінің саяси қызметі үшін алқалы түрде жауап
береді. ... ... ... ... қызмет істейді. Парламент
үкімет қолдамаса, ол ... ... ... ... президенттік
және парламенттік республикалардың белгілері аралас болады. Олар жартылай
президенттік ... ... деп ... ... Федерациясы
осындай мемлекеттік басқару түріне жатады.
Әр мемлекеттің аумағы оның ішкі құрлысын ... ... ... Сол аумақтық құрлымның көлемінде мемлекеттің аумақтық бөлшектерін
жүйесі қалыптасады. Солардан мемлекет, органдардың байланыс жүйесі тұрады.
Мемлекет ... және оның ... ... ... ... мәртебесінің
сипаты соған байланысты. Мемлекет аумағының ... ... ... ... ... ... құрылым – тұтастай мемлекетпен оның
бөлшектерінің белгілі түрдегі құқықтық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттер унитарлы және
федеративті болып екі топқа бөлінеді.
Унитарлы мемлекеттің ішкі аумақтық ... ... ... Осы ... ... ... бір тұтас мемлекет деп аталады.
Унитарлы ... ... тек ...... ... ... ... әкімшілік – аумақтық құрылымын құрайды. ... ... ... ерекше құқықтық мәртебе берілмейді. Мұндай мемлекетте
бір Конституция, бір заң шығаратын жоғары орган, бір жоғары басқару органы,
біртұтас ... ... ... ...... мемлекет.
Мемлекет құрылымын екінші түрі – федерация. ... – екі ... көп ... ... Федеративті шығаратын, басқаратын
органдар бар. Сонымен қатар оның бөлшектері болып ... ... да өз ... ... заң шығаратын, басқаратын, сот
органдары болады.
Тәуелсіз ... ... ... мүмкін. Конфедерация –
тәуелсіз мемлекеттер одағы. Мұндай одақ бір ... ... ... ... ... ... ... құрылады. Тәуелсіз
мемлекеттер достығы конфедерация белгілері бар ... Оған ... ... ... ... - ... билікті жүзеге асыру тәсілі. Мемлекеттік
билікті демократиялық жолмен жүзеге асырса, оны ... ... ... ... ... ... ... оның мүддесіне үйлестірімей,
керісінше халықтың басым көпшілігіне қарсы ұйымдастырылып, жүргізілсе, оны
демократияға қарсы ... деп ... жүйе ... ... екі ... ... ... – саяси жүйені
мемлекеттің бүкіл саяси жүйесіне тартады, ал оның ... ... ... тек ... қолданатын әдістері деп түсінуге болады. Сонымен,
саяси жүйені – мемлекеттің қолданатын әдістері, азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарының дамуы және ... ... ... жүйе демократиялық және демократияға қарсы жүйелерге бөлінеді.
Саяси жүйенің мынадай түрлері болады: ... ... ... ... ... ... формальды –
демократиялық, либеральды – демократиялық, патерналистік, ... ... ... ... ... ... ... және басқа түрлері. ... ... ... демократиялық және демократияға қарсы жүйелер.
Демократияға қарсы жүйелер. Халық басқару процесіне қатыспайтын және
оның еркінмен ... жүйе осы ... ... ... ... ... ... Италия). Аппаратты басқарады және онымен
біртұтас болады, әскер, басқа сыртқы саясаты соғыспен ... ... жүйе (Чил, ... ... ... өткеннен кейін өкілеттік
органдардың ролі төмендеп әскер ... ... ... басып
алады. Рассистік жүйе осы әдістердің ... тек қана бір ... ... ... қарсы қолданады. Феодалдық мемлекеттерінің көбінде
шіркеудін күшті жүйесі құрылады. ... ... ... күшті роль
атқарады, ол монархтін таққа отрығанына қатысады, ... ... ... ... ... рөлі ... әскер мемлекеттін
негізгі, функциясын басып алады. Рассистік жүйе осы ... ... ... бір ... немесе бірнеше ұлттарға қарсы қолданады. Феодалдық
мемлекеттердің көбінде ... ... ... ... ... мемлекетпен
қатар күшті роль атқарады, ол монархтін ... ... ... ... өзінің жеке орындарына ие болады, оған қарсы ... өзі өте ... ... Бұл араб ... ... феодалдық
мемлекеттерінің саяси режимі. Атволитарлық жүйелер бір адамның билігімен
байланысты болады (Тито, Сталин, Чаушеску, Кастро, Людовик XIV, ... жүйе – ... ... ... берген,
демократиялық әдістерін көбін мемлекет басқару процестеріне қолданған жүйе.
Бірақ демократияның даму жолы өте ... ... ... ... ... мемлекеттер бар (Англия, Бельгия, Исландия), демократиялық
әдістері жаңа қалыптасып келе жатқан мемлекеттер ... ... ... ... сыртқы нысанын анықтау үшін біз үш элементтеріне
қорытынды түсінік беруге тиіспіз: ... ... ... ... ... және ... режим. Мысалы: Қазақстан президенттік тұтас
Ремпублика, демократиялық жүйесі ... ... ... ... ... федерация, фашистік жүйе. Англия – ... ... ... ... жүйе.
АҚШ – федеративтік президенттік Республика, демократиялық жүйе. Араб
халифаты – теократиялық құрама ... діни ... ... ... – Қазақстан Республикасында алдымен Конституция
қабылдап, тікелей басшысын және Парламент сайлауға, өкілетті мерзімі ... ... ... ... ... билігі бар Республикалық
құрылыстағы мемлекет ... ... ... ... ... арқылы көпшілік Қазақстандықтардың еркін шынайы ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер береді. Демократиялық
мемлекет әлеуметтік және ұлттық ... ... ... ... ... ... оның есепке алынуыеа ... ... ... ... ... қатысуға тең құқықтар
беріледі. Демократиялық мемлекет қызметінің түбегейлі принциптерінің бірі –
«Қоғамдық татулық пен саяси ... өзін - өзі ... ... ... ... ... ... тұратын
Аумақты қамтитын селолық және қалалық жергілікті өзін - өзі ... ... ... ... өзін - өзі ... ... ... мен олардың қызмет
тәртәбән заңмен белгіленген шекте азаматтардың өздері белгілейді.
1995 жылы ... ... ... ... өзін ... жүйесінде қатысты арнайы бап бар және сол баптың 4 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында жергілікті маңызы бар ... ... өзі ... қамтамасыз ететін жергілікті өзін - өзі басқару
танылады.
2. жергілікті өзін -өзі ... ... ... ... ... жолымен,
сондай – ақ халық топтары жинақты тұратын аумақты ... ... ... ... өзін - өзі ... ... арқылы жүзеге ассырады.
3. жергілікті өзін - өзі басқару ... ... мен ... ... ... ... ... азаматтардың өздері белгілейді.
4. жергілікті өзін - өзі басқару, органдарының дербестеріне олардың
заңмен белгіленген өкілеттігі ... ... ... өзін - өзі ... ... негізгі мәселесі – сайлау мәселесі
Конституцияның 89 – бабында (2 - пункт) «Жергілікті өзін - өзі басқаруды
тұрғын ... ... ... жолымен... жүзеге асырады» деген жолдар бар.
Демек халыққа өзін -өзі басқару ... ... ... ... ... жерде Президент тағайындаған әкім де бар. Осы жерде ... ... ... ... келе жатқан күрделі бір мәселеге
тірелеміз. Бұл - ... ... ... ... ... Сөз жоқ,
демократия тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... ... алған адамдардың басқарғаны дұрыс. Сол уақытта ғана
басқарушы халыққа ... ... ... ... есеп ... ... негізгі билігі жоғарыдағы тағайындалған адамның
қолында болсын дейтіндердің де өз дәлелдері бар. ... ... ... ... ...... бөлікті басқару келе
қояр ма екен деген негізсіз сенімсіздік, екіншіден, республиканың ... ... ... ... ... ... ме деген қауіп.
Меніңше, бұл жерде өзін - өзі ... ... ... ... ... Осы ... жөнінде пікір айтушылардың көпшілігі өзін - ... ... ... ... ... да, ... қолынан
басқару келмейді» деп есептейді. Халықтың қолынан өздерінің өмірлеріне
тікелей қажетті ... ... ... ... ... билігі –
демократияның туын көтеріп қажеті не?
Үкімет әлі де өзінің қожайыны – халыққа сенбейтін ... ... ... ешқандай билікті бермей, бәрін өз қолдарына ... ... ... Бірақ оның қате жол екенің өмірдің өзі – ақ талай дәлелденген.
Қазақстан үшін болашақтың ісі болып ... тағы бір ...... түрі. Көппартияның жүйесі дамыған жәнеқалыптасқан елдердің
кейбіреулерінде жергілікті өзін - өзі ... ... ... ... бойынша жүргізіледі.
Кейбір мамандар өзін - өзі басқару жөніндегі заңға «аралас» жүйенің
түрін ұсынады: бірінші ...... ... өзін - өзі ... ... ... да, ... ішінен Үкімет өздеріне қажетті жанды басшы
етіп (әкім) тағайындайды.
Тайға таңба басқандай айдан – анық мәселені сан ... ... ... – ақ ... ол – ... ... ... деңгейде сақтап
қалу. Тотаритарлық жүйенің ауруынан әлі де айыға алмай ... ... ... ... ... ... қана ... олардың
құрылымын анықтап, міндеттерін белгілейді. Бұл жерде де қатып қалған бір
жүйенің қажеті жоқ. ... елді ... ... өзін - өзі басқаруды
енгізердің алдында арнайы Жарғы дайындайды да, ... ... ... ... ... процесіне әкімнің немесе жергілікті маслихаттың ешқандай араласы
болмауы шарт. Бұл – жауыптылықты халықтын өзіне беруді басы ... ... өзін - өзі ... ... мен мемлекеттік басқару органның
өзара қарым – қатынасы.
Жетпіс жыл бойы шексіз билікте қаймағы бұзылмай отырған ... ... мен өзін - өзі ... ... қатар жұмыс істеуі ... пен ... ... бөлінісі арқылы ғана жүзеге асады. Қазақта
«бір ... екі жар жоқ» ... ... бұрын есімізге алсақ, басқарудың бір
түрінін негізгі қызметі атқаратынында жоққа шығармаймыз.
Әрине, демократиялық ... өзін - өзі ... ... ... ... қолдарына алады. Бұрынғы әкімшілік жүйесінің шырмауынан
шыға алмай ... ... ... ... ... ... еркіндік
(менімше, еркіндікте гөрі жауаптылығы басым) беріп қоймайтыны түсінікті.
Алғашқы кезеңде екі ... ... не ... ... қандай салада
басшылық жасайтын бөлік бергені дұрыс сияқты. Егер ондай заң ... ... ... келісе отырып, міндеттерін бөлусуге болады.
Көптеген шететелдерде ... ... ... мемлекеттік заңның
бұзылмауы қатағалау мен ғана ... Онда да ... ... деп
есептегенде өзінің билігімен жергілікті басқару ... ... ... ... ... ... ... құрылымы, билік жүйесі - өте күрделімәселе. Бұл арқылы дамып,
жаңартып отырады. Ешқандай кемшілігі жоқ, төрт құбыласы түгел, жан – ... ... ... ... ... ... өзі әрқашан өзгеріп
отыратын, бір орнында тұрмайтын ... ... ... ауысқан сйын
жоғғарыдан төмен қарай ... ... да ... ... ... ... ететін ортасы, күнделікті маселелрі, белгілі бір
ортагың ... ... қаз ... қалды. Жұмысқа баратын
автобустын аялдамасынын ... ... ... ... ... базардың
қоқысының уақытылы шығарулуы, бала бақшаның, мектептің жұмысы, ... ... өтеу ... ... қызмет жасауды сол жердегі өмір
сүретін тұрғындар үшін ең маңызды мәселе болып сналады. Үкімет ... түрі ... ... мәселелер жоғалып кетпейді.
Жергелікті өзін - өзі басқару, міндетті түрде ... ... ... ... ... территориялық бөліктерде биліктін екі түрі қатар
жүзеге асуы мүмкін. Бұлар: жергілікті мемлекеттік ... және ... - өзі ... ... ... жүзеге асыратын адамдарды ... ... ... ... ... (Мысалы , ауылдың әкімін
аудан әкім тағайындаса, аудан әкімі тағайындау құқығы облыс әкіміне).
Жергілікті өзін - өзі ... ... сол ... ... бұл ...... қойылатын органдардың қызметін
арқылы жүзеге асады. Осы жерде «жергілікті өзін - өзі басқару туралы Еуропа
партиясынан» ... ... ... ... ... ... түсейік:
Жергілікті тұрғындардың мүддесін қорғай отырып, заң ... ... ... ... бөлігін жүзеге асырады. Кеңестер мен
жиңалыстар олардың алдында есеп беріп отыратын ... ... ... Бұл ... ... ... ... шығуын, референдум
жасауын және сол сияқты азаматтардың заңда белгіленген басқа да құқықтарын
жүзеге асыруға бөгет бола алмайды.
Кейбір ... ... ... ... басқару
жүйесіне араласпайды. (Мысалы, АҚШ). Дегенмен жапы дүниежүзілік, қазіргі
бағытқа көз жіберсек, мемлекет пен ... ... ... ... ... қажеттілігінің қанат жайып келе жатқаның көреміз. Федерациялардың
субъектілерінің Констиуциясы мен ұстафтарында , сол ... ... ... жергілікті билік жүйесінің барлық саласы жан – жақты көрсетілген.
Ал саяси - әкімшілік субъектердің биіктігі өздері қабылдайтын ... - өзі ... ... ... ... ... ... екі түрлі жүйесі бар. Оның бірі – ағылшын
– американдық жүйе болса, екінші – еуропалық жүйе деп аталады. Бұның ... ... ... ...... ... жүйе бойынша жергілікті мемлекеттік басқару ... - өзі ... ... ... ... ... отрырып, бір жүйені береді.
Басқарудың екі түрінің ... да ... ... бар. ... ... ... өзін - өзі басқару жүйесіне байланысты әр түрлі
міндет ... - ... өзін - өзі ... ... ... жағдайда жергілікті өзін - өзі басқару органның ... ... ... ... ... алмайынша күшіне ене ... ол ... ... ... ... әкім, т.б.) қолдауы
шарт. Оны қолдаудан бас ... екі жолы бар. ... - ... өзін
- өзі басқару органның шешімін заңсыз деп табады, екіншісі – ... деп ... ... ... ... ... өте ... - әкімшілік тұрғысынан қадағалау. Бұл – бүгіндері ... ... ... ... ең көп ... ... өзін - өзі ... органдарын шешімін әкімшілік тұрғыдан заңға
сәйкестігі ғана ... ... ... ... аз ғана ... егер сол ... әкімшілік тарапынан қарсылық болмаса, өзін -
өзі басқару жүйесінің қабылдаған ... ... ... ... ... кең
етек алған бір жаңалық - әкімшілік ол шешімді сот тәртібімен ғана ... өз ... ... өзін - өзі ... ... сот арқылы
өзіннің құқығын қорға алады.
Көптеген елдерде ... өзін - өзі ... ... бас ... орталық құрып алады. Осы одақтар арқылы жергілікті өзін - өзі басқару
жүйесіне ... ... ... күш ... ... ... мәселерді шешуге бағытталған жалпы ұлттық бағдармалар жасалынады,
тәжирибе алмасып, жалпы жұмыстын басты бағыттары анықталады.
Демократиялық ... ... ... ... жүйелер және
демократиялық құрылым.
Мемлекеттін түрлерінің, қоғамдары алтын орны мен қызметін анықтаутың
алдыңғы саяси жүйе деген ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі саяси институттардың бірі болып ... ... түрі өте көп. ... мал ... егін ... енді
біреулер бала оқытып, тәртіпті бақылайды. Бұл еңбектердің бәрі де ... ... де, ... да ... берер: сөзсіз, сонымен қатар ... ... ... қызметтін түрі бар оның ерекшілігі – қоғамдық өмірге
тигізетін әсері деп ... ... ... ... мен ... ... ... жауапты болатын саясаткерлер ... ... ... көз ... ... қоян – ... жұмыс істейді. Саяси
қызмет белгілі бір тәсілдерді ... және соны ... ... ... ... Адамзаттық тарихи даму барысында сол құрылымдарда
пайда болып, қоғамдық өмірден ... орын ... Олар – ... ... жүйе – сан саланы қамтитін қоғамдық, мемлекеттік, саяси ұйымдар
мен мекемелердің ... ... ... ... ғана ... ... заңмен тәртіп жүзеге асады. Саяси жүйенің ... ... ... ... араласуын қамтамасыз ету. Демек саяси жүйенің аясында
адамдардың, ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... демократиялық саяси жүйе туралы айтып отырмын. Егер диктатуралық
немесе тотаритарлық биліктін түрі ... ... ... ... ... ... тоқтап қалуы мүмкін.)
Саяси жүйе азаматтардың құқығы мен еркіндік қамтамасыз етеді. (немесе
оларды ... ... ... ... ... саяси қарым – қатынастар,
саяси ұйымдар, саяси көзқарастар мен идеологиялар жатады. Саяси ... ... ... ... ... Барлық саяси жұмыстар, идеологилық
таластар, өзгерістер мен жануарлар мемлекеттің қол астында жүріп ... ... ... ... ... осы бір ... де негізгі
құрылымға деген түрлі көз қарас толастанған жоқ. Адамдар қауым болып бірге
өмір сүрген соң барлығы да ... ... ... ... ... ... және соның кепілі бола ... бір ... ... ... де сөз жоқ. ... сол ... ... халықтын
тілегін атқарып, мүддесін жүзеге асыра алады ма, әлде ... ... езіп ... ... ... ... ма? Олар қоғамды қалай
басқарады? Басқаратын жандар кімдер болу керек? Халықтын көнілінен шықпаған
жағдайда, оларды қалай ... ... ... ... ... ... ... адамдары жауап іздеген. Біреулер мемлекеттін ... ... ... енді ... оның ... ... ... мойындағысы келмейді. Грек фелософы Демокрит (б.э.д. 370-460 ж.)
мемлекет қоғамының әділдігін қамтамасыз етеді де санаған «жақсы ... ... ... оның ... бәрі дер бар, ... ... оның
ішіндегілер де сақталады, ал күйрегенде, ... ... бәрі де ... - ... ол.
Римнің әйгілі шешемі, мемлекет қайраткері Цицерон (б.э.д. 43- 106 ж.)
да мемлекеттегі – ... ... деп ... ... ... ... ... деп аталады, олар мемлекетті адамын еркіндігін шектейтін
зорлық арқылы билік жүргізетін ... деп ... ... ... бірі М.А. ... ... мемлекет болса, міндетті түрде
билік болады, ал билік дегеніміз – біреулер үшін құлдық ... ... ... бар.
Енді мемлекеттің басқару түрлеріне шолу жасайық. Басқару түрлерін
анықтаутын ең қарапайым, оңай жолы ... ... – ақ ... мемлекетті бір адам басқарса және оның билігі тұқым қуалап акелген
балаға мирас болып отыратын болса, ... ... ...... ... Егер елде ... ... белгілі бір әлеуметтік топ басқарса,
оның басқарудың аристократиялық жолын дейміз. Ал басқарутын ... түрі ... ... ... ... ... түрлеріне қарай, «қоғамда әділ
билік жүргізіліп» немесе «ондай ... тек ... орын ... » ... ... болмайды. Бұл жерде екі мәселеге ерекше ... ... ...... ... қоғамдағы көрініс. Егер сол басқару түрі
халықтын тұрмыс тіршілігін, әл - ... ... ... ... ... ... ... қоғамның дамуына сай болғаны. Ондай билік
жүйесін халық қолдайды, өзгертудің қажет деп ... ...... ... заңдылығы. Бір елді диктатор билеп отырса дегенді ... ... ... ... ... ... ... диктаторлар да
монархияда да елді бір адамның билеуін көрстетеді. Бірақ біз ... ... ... қоямыз,себебі монархия сол елдің заңы арқылы
билік құрайды, ал диктатор заңды бұза отырып басқару орнына ... ... ... келе ... ... бір ... мемлекеттік заңды,
конституцияны аяққа таптап, өзінің дегенінің ойына келгенін жүзеге ... Бұл ... үш ... ... заңдарымен билік шектелмеген
уақытта, жеке адамның немесе топтың мақсат – мүддесін ... ... ... ... емес билік түріне көшеді.
Монархия – теранияға айналады,
Аристократия – ... ...... ... ... ... жүктенуі – шартты түрдегі ажырату.
Нақты өмірде билік түрінің сан ... ... ... ... билік түрінің заңсыз билік жүйесіне айналғанын сол ... ... ... да ... қалады. Алғашқыда мемлекеттік
заңдар «қажеттіліктің талабына» бұзыла бастайды да, ... ... ... ... шектеледі. Бірте- бірте халықтын қарсылығын көрмеген ... ... ... ... ... ... отырып, шексіз әкімшілік
жолына түседі.
Кейбір зерттеушілер билік түрлерінің таза бір түрі кездесе бермейді.
Көптеген ... да екі түрі ... ... деп есептейді. Мемлекеттің
билік түрлерімен қатар саяси ... де ... ... керек. Оларда үш
түрге бөлінеді: тоталитарлық, авторитарлық, демократиялық. Демократиялық
қоғамның негіздеріне сипаттама бере ... кеше ғана ... ... ... ... жүйе ... оның ... танысуы –
екі қоғамдық жүйені салыстыра отырып артықщылықтары мен ... үшін өте ... ... ... құрып жатырмыз «деген
сөздерді естийсіздер, оқийсыздар. Сол уақытта бұрын ... ... ... ... ... жаңа ... ... бетбұрыс жасадық, бұрынығы қоғамның
қандай сұрақтарының туындауына заңды ... Егер ... мен ... ... ... жүйелердін ішінде бір – біріне толық қарама
– қарсы болып келетін екі ... ... екі өмір ... бар. Оның бірі ... ... екіншісі – демократиялық деп аталады»
Кейбір әдебиеттерді алғашқысын «жабық қоғам», ал екіншісін «ашық ... ... Мұны ... ... ... - ... ... көз жүгіртіп,
болашақпен салыстыруға ғана емес. өкінішке орай, ... ... ... жүйесінің көпдеген белгілері сақталғаның немесе өнінің өзгертіп,
мазмұның сол күйде қалдырғаның ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Қазақстан халқы соңғы он ... ... ... ... барлық ерекшеліктерін бойларына сіңіріп, барлық
құрлымдарды мемлекеттік жүйеге ендірді деуге болмайды. Бұл әлі көпдеген
жылдарға ... ... ... Себебі адамның немесе халықтын бұрын
қалыптасып қалған ой- ... ... ... бір ... іс ... ... ... құрылым жағынан ұқсас емес қоғамды ... ... ... үшін ... ... ... алмасуы ықтимал. Яғни
айтқанда, ... ... ... ... көп әсер етпей – ақ дәлел
сол замандағы жас ... ... ету. ... ... ... ерекшеліктерімен жақын таныса отырып қана оның әлі ... ... ... ... ... оның ... оралуы да біздің сол өмір
туралы түсінімізге байланысты ... жүйе – ... ... ... мен адам ... ... ... қоғамдық жүйенің барлық саласын ұжымдық мақсатқа және
ресми идеологияға бағындыру. Мұны біз ... ... ... ... елерінің, үкіметтін сол елдің азаматтарының бөлекше өмір сүруі,
жұмысы мен әл – ауқатының ең жоғары болуы. Халық бақылауынан тыс ... ... ... ... ... ... да халық өкілдері сайлау
жасанды түрде жүргізіледі немесе мүлдем өткізілмейді. Кейбіреулер ойлайды,
сайлау болған соң ... ... деп, жоқ бұл ... себебі:
демократия кезеңдегі сайлау ерікті түрде жүргізіліп сайланған адамның ... ... ... ... ... отырсақ сайлау демократияға
көшідің бір қадамы десекте ... ал ... ... орнықтырылуы үшін,
сөз бостандығы, жариялық, адамдардың ар – ... ... ... ... қажет сондықтан, тотаритарлық пен ... тым ... жоқ ... ... ... Бұл бірінші
ерекшелік. Келесі айтакерлік мәселе - авторитарлық жүйе.
Авторитарлық жүйеден тотаритарлық жүйесінің де, ... ... ... ... ... ... шектелмейтін толық ... ... ... ... кейбір белгілері мен жеке
адамның өмірі, экономика саласындағы еркіндіктер – демократиялық нышанына
сездіреді. ... ... ... ... ... ... ... да жоқ. Сондықтан бұл жүйені демократияға бір табан жақын десек
те қателік болмас деп ... ... екі ... ... ... дамуына қандай белгілері тән соңы ұстап қалды. ... ... ... тек ... ... ғана қатысты
белгілерді орнытырады. Бұған көрініс, бұл жүйеде ... ... ... ... ... тудырмауға күш салады, бірақ саясаттан ... ... ... және жеке адамның ішкі өміріне қол соқпайды.
Қоғамдық тәртіпті сақтау, мемлекеттік құрылымды ... ... ... ... ... белгілі мәселелерді шешуге жұмылдыруда бір ... ... жүйе ...... ... биліктін мемлекет басшысының
немесе жоғары дәрежелі билік елері тобының ... ... ... ... елдің азаматтары мемлекеттін саяси өміріндегі қателіктерді ... ... тура ... ... ... ... жүйесін бақылайтын
құрылым болмайды немесе сол құрылым жасанды, билік иесіне бағынышты ... ... сырт ... ... ... жүйе халықтарының
заң нормаларын бұзбайдын, демократиялық құқықтардың бір шамасы сақталатын,
демократиялық қоғамның инмтитуттары бары ... ... ... ... белгісі болып тұрған бедел иесіне немесе топқа қарсы пікір айту
немесе саяси жұмыздар жүргізу жоғарыдағы еркіндіктерді ... ... ... жол ... ... жүйе мемлекеттін дағдарысқа
ұшыраунан немесе демократиялық биліктін халықтын көніліне шыға ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін алған кезеңде де
авторитарлық жолға түсіп кету ... ...... ... өту ... ... ... жүйеден демократиялық басқару түріне
көшу кезеңі өте күрделі және ұзақ болатының тарихи талай дәлелденген. ... ... ... ... кей ... ... ... да
алып келеді. Сондықтан да бірден – бір дауыс жол – ... ... ... ... ... ... ... көз тастасақ, эволюция әрқашан ... ... ... ... ... ... мақсат қойған революцияның нәтижесінде тағы
бір тотаритарлы немесе таза авторитарлық мемлекет ... ... ... ... ... ... монархияның рнынан большивиктік тотаритарлық
қоғам орнатса, Ирандағы революция Шахтын билігін жойды, бірақ авторитарлық
діни тәртіпті қалыптастырады.
Өтпелі кезеңде ... ... ... ... ... ... ... болашақта жоғары қою, демократиялық қоғамның ... ... ... ... да кездеседі, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... алмай мемлекетті радикалды іс – қимылға
итермелеуде орын алды. Оның бәрі әлі ... тік ... ... ... қызметіне сенімсіздік тұтырады, авторитаризмге
жол ашады.
Демократиялық құрылымның түрплері .
Бүгінге ... ... өмір ... ... ... түрлі
нұсқауыларын салыстыра ... ... ... ... Біріншіден демократиялық қағамдағы мемлекет өзінің күш жігерін
халықтын ... өмір ... ... ... құқықтарын жүзеге асыруға
жағдай жасайжы. Екіншіден, демократиялық басқару түрі саяси биліктін бір
қолға ... ... ... ... ... саласын бөле отырып,
олардың міндеттерімен құқытарын қатан шектейді, бақылауға алады, екінші
жағынан, әр сала ... ... ... ... ... ... бір ... істейді, демек мемлекеттік саясатта жүзеге ... ... ... жүйе ... екі ... ... басқаруды ұсынады (кей жерлерде бұл терминдер Президенттік
Республика, Президенттік демократия деп те аталады)
1. Президенттік басқару ... ... ... ... ... ... ... сайлау арқылы билікке келеді де, ... ... ... ... көп ... ... бола бермейді, ал Президент үкіметті тағайындау кезіңде
парламентке тәуелді болмайды. Тағы бір маңызды ерекшелік – ... ... ... ғана ... ... ... болып есептелінеді. Заң
шығарушы, атқарушы және сот биліктерінің өкілдері нақты ... ... ... ... ... басқарудағы мемлекет. Бұған
дәлел Қазақстан Республикасының Конституциясы.
«Қазақстан Республикасы – Президенттік басқару ... бір ... ... – 1995 ж. 30 тамыз) Конституцияда президенттін құқықтары
мен міндеттері: билік жүйесіндегі орны ... ... ... ... сайлау кезіңде көп дауыс алып жеңіп шыққан
партия Премьер – министірден бастап, барлық ... ... ... бір ... ... ... үкіметті жасақтайтындай дәрежеге жетпесе,
бірнеше партиясы ... сөз ... ... ... ... да «портфель»
бөліседі. Коалицияға кірген әр бір шағын партия өзінің берген ... ... орын ... ... ... ... де болмауы
мүмкін, бірақ оның қызметі тым ... ... ... ... ... ... түрлерінің арасына
оншылықты алшақ емес, себебі парламент – барлық ... ... ... да, Премьер – министірмен үкімет мүшілері парламенттін де мүшесі
болады. Бұлардың бәрі құрылым ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айтап кетейік.
Мысалыға: Франция президенті – тек мемлекет басшысы, ал ... ... ... ... орын ... ... басшысын өкіметтін басы етіп
тағайындайды.
Басқарудың екі түрін қайсысы тиімді, демократияның талабынан қай жүйе
дұрыс келеді деген сұрақтын ... ... Бұл ... бір ... жауап
беруге болмайды. Себебі әр басқаруы жүйесінің күшті жақтарымен қатар әлсіз
жерлер де бар.
Мысалы: парламенттік басқару кезеңінде көп ... ... ... ... ... саяси өмірінде жақын араласады. Шығын партияларда
заң шығарушы билігіне, ... ... ... ... ... ... барлық саяси, әлеуметтік көзқарастар бір жерге жиңалады. Сонымен
бірге түрлі саяси күштердің бас ... ... ... ...... ... келіп, ырмаласуына да септігін тигізеді. Егер
коалиция тарап кетсе, немесе үкімет ... ... ... ... ... мандатынан айрылып қалса, Премьер – министр қызметінен кетеді
де, жаңа ... ... не ... ... ... ... ... коалиция саяси дағдарыс кезінде тез ыдырап кетеді. Демек
үкіметті ... ... ... ... ... ... аяқтай алмай
қызметін тоқтады деген сөз.
2. Премьер – министр саяси басшылығына, оны барлық ... ... ... ... де төмен болады.
3. үкіметтін саяси дүрмектін нәтижесінде көпшілік дауысына ие ... ... ... ... ... ... бар.
4. Парламенттік көпшілігіне ие болған ... ... ... ... мен ... өміріне кері әсер ететін бағдарламаны жүргізу
мүмкін, ал ондай қате ... ... ... ... ... басқарудың тиімді жағы, біріншіден, жауаптылық (Президент тек
парламент алдында өзінің сайланған халықтын алдында жауап береді, екіншіден
бедел, үшіншіден ... ... ... ... күші.) Президент халықтын
берген үкіметтігін пайдалана отырып, халыққа сүйене отырып жұмыс ... ... пен ... арасындағы үзілмейтін күрес.
Кейде президент өзінің бағдарламасын, жұмыс жоспарын парламенттен өткезей
алмай қалады, ал ... ол ... ... ... ... ... қабылдаған заңын тоқтатып қоя салады. Осындай жағдайда ұзаққа
созылған келіс сөздер басталады. Президенттін ... ... ... ... ... пайда болады. Әсіресе, ... ... енді ғана ... ... ... кездесу мүмкін.
Мемлекетін міндеттері мен құқықтарын жүзеге асырудын жолдары өте
күрделі. Оның негізінде билік жүргізу ... үш ... бөлу ... ... сол салалардың біреуі мемлекеттік билікті толық ... ... АҚШ – тың ... ... ... Медиссоның: «заң шығарушы,
атқарушы және сот билігінің бір қолға жинақтауы....Тиранияға ... келу деп ... ... деген сөзі бар.
Биліктін үш саласы мыналар: заң шығарушы билік, атқарушы билік және
сот билігі.
Демократиялық ... тек ... ... ... ... ... ... заңның бұзылуына бір сәтте көнбейді және оны бұзбай
адамның қандай лауазымы бар екеніне қаралмай тиісті ... ... ... үшін ... ... гөрі іске асқаны маңызды болып
табылады. Сіздер үшін ең ... ...... ... үшін жазылатын.
Бүгінге дейін біздің қоғамның мүшелері Заңдар сол ... ... ... асыратын заң органдары мен прокуратура үшін ... деп ... ... Сол ... ... ... ... жүйесінің
заңсыздарына қарсы тура алмай Заң органдарының арласуын ... ... ... ... ... ... ... бәрін заң органдары біле
бермейді, біле қалған жағдайдын сіздің арызыңызды ... ... ... ... ... ... ... алады, ал азаматтық саяси
құқықтырын үшін, өзінің еркіндігіне ... ... өзі ... ... айтқанда, заң халық үшін жазылады, оны ұстау, қолдану - Сіздің
еркіндінізбен ... ... ... ... өмірдің
алдымызға тартқан сан қийлы мәселелерін мемлкет шешетін сияқты көреміз.
Мемлекет заң ... ... сол ... пайдаланғымыз келмейді. Мысалы,
табаны түсіп қалған етікті тутунышылардың заңын ала отырып, ... ... ... ... ... ... ... бермеген мекеме
басшысын сотқа беріп, өңдіріп ... ... ... өз ... ... талап қоюға немесе парақорлықпен айналысқан лаузымды
адамды ұстап беруге тиістіміз, біздің ... ... ... ... қоян ... ... осы болмай қай кез ... Ал егер ... кері ... ... өзі ... берсе, сонда демократиялық
қоғам өркениеті ... ... ... ... ... жол ... әрбір азамат өз құқықтарын толық түсініп, саяси ... ... ... келесі ұрпақтын демократиялық даму таза жол ... ... ... ... ... ... пайдалансын деп жариялыды, ал
пайдаланғымыз немесе заңсыздық пен әділетсіздікке белшеңізден батып отыра
береміз. Заңды қолдану үшін одан ... ... ... ... берілген құқықты
жүзеге асыруды жолдарын жақсы үйреніп алу қажет. Демократиялық ... ... жеке ... қатысты бар мәселелерге де белсене араласады.
Басқалардын да құқығымен еркіндігін қорғайды, солар үшін ... ... кеме ... ал ... – жаны бір» ... тамаша халық мақалы
бар.
Демократиялық өзгерістерді терендету – мемлекеттің негізгі ... ... ... ... ... көп ұлт өкілдері тұратын
мемлекетті тыныштық пен тұрақтылық орнатудың кепілі және ... ... ... ... үшін ... – бірі ... жол ол – азаматтарының
ұлтына, дініне, нәсіліне не ... бір ... ... ... ... бостандығына кепілдік бере алатын демократия жолы ... ... ... «демократия» деген ұғым өте ... ру ... өзін - өзі ... ... пайда болған. Демократиялық тәртіп
тұсынды көпшіліктін үкіметі, азаматтардың теңдігі заңды ... ... ... ... ... негізгі органдары сайланып қойылады,
халық бостандығын қамтамасыз ету бағытындағы басқа да тығылықты ... ... ... ... да ... ... бар ... мәлім. Әсіресе,
оның адамзат тарихына белгілі екі түрі жөнінде баса айту ... ...... ... ... ал ...... демократиялық.
Бірінші жағдайда шешімдері сайлаушылардың өздері тікелей қабылдайды
(мысалы, бүкіл ... ... ... екіншісінде
сайланмалы құрылымдарда (мысалы, парламенттерде) қабылданады.
Таптық қоғам жағдайында ... ... ... ... шектеуді және формальды болады, ... ... ... ... өз ... алған таптар мен әлеуметтік ... ... ... етіп өз ... ... Мысалы XIX – XX
ғасырлардағы экономикасы жалаң жеке меншікке негіздеген дамыған капитализм
елдерінде ... ... ... буржуазия элитасының диктатурасы
үстемдік етсе, экономикасы жалаң мемлекеттік меншікке негізделген ... ... бір топ ... ... сөз ... пролитариат
диктатурасы деген желеумен өмірлік көсемдер бастаған бір ... ... ... бұқара халықтың мың мұқтажын былай қойып
ойларына не ... соны ... дние ... мәлім болды. Бұл екі жағдай да
формальды түрде қаншалықты демократиялық инстиуттары құрмасын, ... ... ... дауырықпылар болмасын, бұқара халық саяси үкіметпен
меншіктін шың мәніндегі қожасы ... ... ... ... ... ... ... шектелуі және монтаны (екі
жүзді) екені қоғамдық саяси партияның өзін көрсетіп береді.
Демократияның шектелуі болатын себебі, ло ... ... ... ... және ... ... тұрмыс жағдайларына таралмайды. Міне,
нағыз ... және ... ... өз ... ... түп ... дәл осында жатыр.
Ал, демократияның монтаңы болуы себебі, жарияланған орандар мен қоғам
болмысының, істің, өмірдің арасында ... ... ... айтқанда шынайы демократиядан жалған демократины ажырата білген
дұрыс. Мемлекеттік үкімет демократиялық ... ... ... ... ... ... сақтау құралы бола тұрса да, әр бір елдің
тұрғымдары үшін демократия принциптерін өмірге ендіру ... ... ... болмауы қажет, ел өз халқының наразылығын тұдырмауға тиісті.
Азаматтардың құқығымен бостандықтары кенейген сайын, демократия ... ... ... ... мемлекетпен қатар тәуелсіз
баспасөзді (прессаны) ... өз ... ... ... сайлау және парламентке депутаттар жіберу мүмкіндіктері де
молайа түспек.
Бірақ егер бұқара халықтың ... ... пен ... ... ... елдің негізгі экономикалық мүделерімен
саяси билігіне қарсы бағытталса, үстемдік құрып тұрған мемлекеттік биліктің
кейде күш жұмсау ... ... ... ... ... ... ... кездескені белгілі. Ондай әлеуметтік топтардың қазіргі кезде бар
екендігі жұртшылыққа мәлім. ... ... ... ... орын ... ... ... нормалардың жоқтығынан деп дәлелдеуге
болмайды.
Жоғарда айтып өткендей, демократияның да түрлі мен ... көп, ... ... әр ел өз ... мен ... пайдаланады, іске
асырады. Мысалы, одақтың ыдырауына байланысты Қазақстан өзін егемен,
тәуелсіз ... ... ... ... ... көп теген
өркениетті ... ... ... ... ... қалап алды. Ол
Қазақстан Республикасының 1995 ... ... орын ... Негізгі заңда мемлекеттіміздің сапалы парламенттермен даму жолы
анықталып көрсетілген. Қазақстанның мемлекеттілігі Қазақстандық ... оның жеке ... ... ... ... ... құқығын бұлай қойғанда, жалпы адам құқығы конституциялық
жолмен әдейі ... ... ... тәуелсіз мемлекет ретінде алдымен өз халқы
мойындап, заңдандырылғаннан соң және оны ... ... ... ... ... ... әлемнің 120 елі дипломатиялық деңгейде танығаннан кейін
оны негізгі, алдыңғы қатардағы мақсаттық функциясы ол әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және ... емес деген сөз. Мұның мәнісі – ... өз ... іске ... бар күш ... мен ... ... әр-
бір адамның өмірін лайықты деңгейге көтеріп, кездесіп қалған ұлтаралық және
әлеуметтік қайшылықтарды реттеп, жұмсартып ... ... ... ... ... сөз. ... ... Н.Ә. Назарбаев өзінің
“ғасырлар тоғысында” кітабында былай ... ... ... ... ... Солардың ішінде қоғамда, әсіресе этниялық қоғамда кең
қанат жайған өзәра түсінік қана емес, жергілікті ... ... ... ... ... ... тәуелсіз орташа таптың, ... ... ... ... мен ... бейімделіктің мәні зор.”
Егер осының бәрі жоқ болса, ... ... ... дамымаса
демократияның әлеуметтік және институттық негізгі берік ... ... ... Алматы. “өнер” 1996 жыл 163 бет). Ал бұдан
әрі қалай ол: ... ... ... ... өркениеттік даму
процесін кері бұрып әкету мүмкін емес. Жекелеген, тіпті данышпан адамдарды,
міне кейбір қоғамдық топтардың бұрынғы және ... ... ... ... ... ... ұмтылғанымен, одан бәрі-бір нәтижесі ... ... ... ... ... ... Бірақ, ол ішкі әлеуметтік
қайыршылықтарды ұшықтуруға ұрындырады. Сондықтан да жанарту тусында болмай
қоймайтын қайшылықтардың ... ... ... ... ... – деп
жазады.
Сөйтіп Қазақстандағы конституциялық құрылыстың тарихында. Негізгі ... рет ... ... ... ... ... ... жұмыстың гуманистік, либерал ... ... ... ... ... “қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық;
бүкіл ... ... ... экономикалық даму қазақстандық
патриотизм; мемлекет өмірінің ... ... ... оның ... ... ... немесе парламентте
дауыс беру арқылы шешу” (1995ж. Қ.Р. конституциясы, 2 баптың 2 ... да ... ... ... ... органдар, қоғамдық
ұйымдар, партиялармен қозғалыстар бұқара халық арасындағы өз жұмыстарын
көрсетілген бағыттарда ... ... ... ... шығу ... ... процесін жеделтету жағын көздеулері керек.
Жанарту кезінде; Қазақстан ... ... ... ... ... және ... мемлекет
ретінде белгілерінің барлығыда бір денгейде дамымақ. Мемлекетіміздің ен
қымбат қазынасы - адам және оның ... ... мен ... міне
әрдайым осыны ескертіп, тек осы бағытта ғана заңға сүйене отыра құрылып,
дамылатын демократиялық ... ... ... ... моделі “үлгісі”
болатыны негізгі заңда атақ көрсетілген.
Қәзіргі кезенде біздің елімізде экономикалық және ... ... ... ... ... айтсақ, ол өзгерістерді тыңғылықты және адам
қажеттілігіне ... сай ... ... ... деу ... Көп ... ... ала жасалған бағдарламасыз немесе ғылыми негізсіз жүргізіледі,
ал кейде құр сөз ... ... ... ... ... ... көп
теген шаралардың өзі іске асырылғанда жергілікті жердегі адамдар мүдесінің
әлеуметтік және экономикалық жақтары ескерусіз ... кою ... ... ... ... ... орын алатын бар.
Бұл тәріздес сөз бен істің теория мен практиканың ... ... ... жауапты адамдардың ұқыпсыздығынан, олардың халық алдыңдағы өз
жауапкершілігін әлі де ... ... ... туып отырған нәрсе.
Бұл кесел қайта құру және жанару заманына дейі де болды, ол ... де ... ... ... ... ... ... процесі де тезетілер еді.
Бұл – дағдарыстың созылмалылығын тоқтаутыдың бірінші жолы.
Екіншіден, әлі де ... ... ... мен президент қойған
жалпы талаптардан басқа жергілікті жерлерде жүргізуге тиісті өзгерітерін
нақты тұжырымдамасы болуы ... ...... ... ... ... бір – ... байланыссыз науқанды түрде немесе сұлбыр
жүргізуліне әкеп соқтырып отыр. Ол ... ... және ... ... ... ... ... дамытуды, алдыңғы қатарлы
отандық және шетелдік идеяларды, ғылым жетістіктерін іс жүзінде өндіріс пен
өмірге тезрек және кең түрде ... ... ... жерлердегі төменгі сатыдағы өндіріс органдарынан дағдарыстан
щықпақ түгел, ... ... ... әлсіреуі оған жалпы экономикамызға
іскерліктің жаңа тәсілдердің еңбеу фактілері ... ... ... ... пен банк өздеріне тән “нарық қоғамның негізгі
занына байланысты” керекті де, ... да ... ... ... ... ... ... талапқа сай жүрмауіне жол
беріп, көп жылдар бері әкімшілік жүйемен қалыптасып қалған, ... ... ... ... нарықтық талапқа сай қайта қурылуына кеселін
тигізіп отыр. Экономика өмірдің негізгі ... ... ... ... қоғам талабына сай болғандықтан бізге ... ... өмір ... ... деп айту өте ... ... біз әлі
бұрынғы әміршілдік әкімшілік жүйенің шырмауынан шыға алмай ... ... ... ... күні демократиялық қоғамға ұмтылыс
жасап қана немесе талап танып қана отыр. Сондықтан біздің мемлекетіміздің
алдында ... ... ... ел экономикасы. Бұдан әрі қарай да батыл
либералдандыра отырып, өндіріс органдарының ішкі ... ... ...... және ... әдістермен экономикалық ахуалды
реттеу, жекешелендіру, акцияландыру, сырттай стратегиялық жоспарлау, салық
салу және тағы ... ... ... ... аралас (мемлекеттік
және мемлекеттік емес) экономикасына ... ... мен ... ... ... Бұндай тиімді шаралардың іске асыруы қоғамымыздың этикалық
жанаруына жұмыс берушілер мен ... ... ... ... ... ... ассоциациясын құрып, алдымен жеке-
жеке ұйымдарда, ал бара-бара қоғам шенберінде жалпы бір ... ... ... және ... ... жақсартуға алып келуге тиісті.
Міне, осы сияқты байыпты істер ғана қазіргі тоталитарлық ... ... ... ... ... пен батыс, он түстік пен сол түстік даму
тәсілдері аралығын өзіміздің Қазақстандық мемлекетке ... ... ... өз жолымызды таңдап, тауып отырған шағымыздың өте
мөте құнды болары дауыссыз. ... ... ... шың ... ашық ... және демократиялы қоғам құруымызға өз
септігін тигізері ақиқат. Бұл ... біз Н.Ә. ... ... атты ... ... ... жанашылдық” жолмен үндес
жол деп есептейміз. Ол біздің дәстүрлі институттарымызға, этно – мәдини
ерекшеліктерімізге, аймақтарымыздың ... ... ... ... гео ... гео ... құрлымдық жағдайларына бейімделе іске
асырмақ. Біз ел басшысының ... ... бір ... ... даму ... ... Тек ... ғана өркениетті адам зат
дүниесі шындарынан бет бұруға болады. Біз ... ... ... ... ... пен өкіметсіздікті демократиямен байланыстырулығына
қарсымыз. Сонымен қатар бізге әмірлі, өктем ... де ... ... атам ... ансаған мұраты – гумандық, демократиялық
құрылыс. Бірақ бұндай заман күні ертен болады деп те ... ... ... біздің қоғамызда адамды адам кемістушілік пен шеттеушілік ... ол шын ... тең ... ... адамгершіліктің
ниеттестіктің, бірлестіктің, шың достықпен ағайыншылықтың, бауырластықтың
құрылымына айналғанда ғана болмақ. Міне, осындай ... ... ... ... ... ... ... Шынайы демократия жан-
жақты, ақыл мен ойластырылып, тынымсыз, бір қалыпты және ... ... ... ... барлық азаматтарға жұмыс жасайтын
түбейгелі сөйтіп, ең жоғарғаы деңгейдегі жалпыға бірдей әділ де ... ... және жеке ... ... ... қантамасыз еткен
жағдайда ғана пайда болады. Міне осындай қоғамдық құрылыс қана ертеден ... ... ... ... ... толықтрады.
Бірақ демократияның қалыптасуы мен дамып жетілуі біршама ұзақ процесс,
кейде оның ... ... ... ... жылдарға созылып кетуіде
ықтимал. Әнгіме оның қай елде қалай іске асырыулында. Ол көбінесе ... пен ... ... ... ... ... кейбір адамдардың ойынша жаңа құбылыс деп есептеленгенімен,
ол ерте замандардан бері ... ... ... өз ... сіңіре
отырып қазіргі заман талабына сай қайта жанарып, жаңа реформалармен,
элементтерімен мазмұны мен ... ... ... Бұл үшін бүгінгі жер
шарында барлық мүмкіндіктер туып ... ... оны ... ... -
әртүрлі салалы, көп құрлымды экономика, идеялық және саяси бостандық пен
пікір еркіндігі, т.б. Ал қоғам байлығының ... ... ... ... ... ... ... мәдени, идеялық және
құқықтылық сана сезімдерінің дамуы ілгерілеп, ... ... ... ... туынқырайды.
Құқықтық мәдениетті құрудың конституциялық принциптерінен туындайтын
заңға тікелей бағыныштылық – мемлекеттік биліктің тыңғылықты ... ... және оны ... ... дерлік халық мүдесіне сай болуы
деген сөз. Саяси билік демократизмдігінің тағы бір шарты – оны ... ... ... қатарлы даму принциптеріне сай болуы. Бұл ... ел ... ... ... ... ... ойымызша бара-бара қоғамды өзің-өзі
басқару жүйесіне әкелуге тиіс. Бірақ ол ... ... ... деген сөз емес. Өзің өзі басқару – демократияның ең
жоғарғы нысанына қол ... ... сөз және ... ... ... ... жаңа ... байыттылып, әрі қарай да дами бермек, ол
жаңа қоғам шың мәніңдегі азаматтық қоғам ... ... ... билік түріне өткен мемлекеттер саны ... Оның ... өсе ... 1990 ... ... ... ... ең үлкен тоталитарлық жүйенің күйреуі де себеп болды. Бірақ
демократиялық ... ... деп ... оңай да, іс ... ...... мәселеге айналған сияқты. Оның бір себебі – ... әлі ... ... ... ... ... жақтарында жатыр. Адамдар
демократиялық құрлыс орнағанан кейін ақ тамаша заман ... деп ... ... деген соқыр сенім оның нақты мағнасын бүркемелеп,
ерекше бір жүйені, ешқандай қажеттіг жоқ ... көз ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да демократиялық қоғамның
өзінің ішкі мәселелері, проблемалары болатыны түсінікті. Бірақ соны шешудің
жолында ... ... ... ... ... ... ... болып іздейтіні тағы да рас.
Әрине, демократия – еркіндік жолы, ал ... ... ... ... ... ... белгілі. Бірақ табиғи таңдаудың ... ... ... ... ... ... берік болғанымен, іс
жүзінде оның жолы ауыр да қиын.
Мысалы, Кеңес Одағын ... ... М.С. ... ... ... жиі ... ... жедел дамуына жол ашқан демократиялық
қоғамның ... ... ... арқылы, одақтың республикаларының
ыдырауына өзінің ықпалын тигізді. Сол арқылы үш ... аса ... ... келген Қазақстан да өзінің тәуелсіздігін алды.
Азат тәуелсіз егеменді ел болғанымызға жақында 12 – жыл (1991 ж. ... ... ... Осы ... ... саяси үлкен бетбұрыс жасап,
бір құрылымна, яғни демократиялық құқықтық мемлекет ... деп ... ... ... даму ... ... ... артық осы кезге дейін басқару жүйесі жоқ ... ... ... ... айтуда. Дүние жүзінің ең алдыңғы қатарлы
дамыған елдері осы ... ... Біз де, ... ... ... Призидентінің қолдауымен демократиялыққоғамға қарай, бүкіл халық
болып бетбұрыс жасаған болатынбыз.
Қазіргі қоғамызда демократияның сүтпен еніп, ... ... ... мен ... ... ... мен ... тең ... ... ... ... ... мен қатар жаман дажақтары бар.
Олар ... ... ұлды ... ... ... жат, ұят істерге
йтермелеп, санасын темекі, арақ нашақорлыққа жақындатып, уландыруда. ... деп ... ... ... ... ... ... бұзатын қолайсыз хабарларды көп таратуда.
Қазір қазақ ... ... мен ... бірдей Батыс елдерінің
қалыптасқан ... кіре ... ... тіршіліктен сезінесің.
Бідің кейбір жастарымыз, ... жеке ойы, ... жоқ бос ... Батыс елдеріндегідей шашау шығармай қабылдайды. Ақпарат
құралдары арқылы елімізге тарап жатқан кері ... ... ... ... ... бұзу үшін ... ... да мүмкін. Сондықтан жастарымыздың
нақты өзінің көзқарасы қалыптасып, ... ... ... ... керек.
Қазақстанда демократиялық қоғам өзінің ерекшеліктерін бұзбай, дамыта,
байыта отырып, өзіміздің ежелгі құрылымызға ... ... ... ... ... салт – ... әдет – ғұрпы, іс - әрекетері, яғни
демократиялық еркіндігі ертеден қалыптасып келген ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігіміз бар елміз. Ертелден қалыптасқан
үлкенді сыйлау, ... ... ету- ... мәдениетіміздің бір белгісі.
Қазақ «үлкен тұрып, кіші ... ... ... ... белгісі дегенде білдіреді. Қай кезде де тіл бостандығы
болғанын «бас кеспек болса да тіл ... жоқ» - ... ... білуге
болады.
Ұлтымыздың мәдениетінің материалдық жағынан да, рухани деңгейімен де
кез – ... ұлт ... кем ... ... ... мен ... Сондықтан да өзіміздің мәдениетіміздің тамырын сақтай отырып, ... , ... ... ... келгенде айтпағымыз, жастарға, өсер ұрпаққа демократиялық
қоғамның не екнін айтқанда, бұл ... ... ... ... ... ... кіндік қанымыз тамған өзіміздің ... ... ... ... ... ... ата ... жалғастыратын
және осы кезге дейін сақталып келген, қолда бар ... ... ... ... ... ... отырып, өзіміздің бойымызға сіңіре
білсек, рухани жағынан байып, кемелдене түсеміз.
Енді ... ...... ... даму жолын шектейтін, оның
ұлттық ... ... ... адам құқығы мен еркіндігін жүзеге
асырмайтын жұмыстар жүргізетін бұрыңғы саяси жүйені, мемлекеттік құрылымды
қайта ... күш ... Ол үшін жаңа ... - ... қыр сырына қанық болуымыз керек. Сонда ғана ... ... ... әдебиеттер.
1. Қазақстан Республикасының конституциясы. 30 тамыз, 1995 жыл..
2. Саяси партиялар туралы. ... ... ... 1996 ... Қоғамдық бірлестіктер туралы. Қазақстан Республикасының заңы. 1996 жыл
31 мамыр.
4. ... ... ... ... ... Адам құқығының баршаға ортақ Декларациясы.
6. Дос Көшімов. «Демократия негіздеріне кіріспе», Алматы – ... Ғ. ... ... ... және ... теориясы». Алматы,
«Жеті Жарғы»,1998 жыл.
8. Ғ.Сапаргалиев. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы.
Алматы, «Жеті ... 1998 ... С.Е. ... ... сайлау дегеніміз не?»
10. А.М. Абасилов. «Демократия дегеніміз не? » Демократия қазақ тілінде
оқытып үйрету ... ... 1998 ... М.Н. ... ... государства и права». Юрист., Москва, 1998 жыл.
12. З.М. Черниловский. «Всеобщая история государства и ... ... 1996 ... ... ... «Ұлт және ... мәселе». Демократияны қазақ
тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы, 1998 жыл.
14. Дос Көшім. «Жергілікті өзін - өзі ...... ... ... ... ... 2000 жыл.
15. Дос Көшімов «Жергілікті өзін - өзі басқару», Алматы, 1998 жыл.
16. Нарман Орнстин. Роль законодательных органов в ... ... ... ... ... дегеніміз не? Демократияны қазақ
тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы ... ... ... ... Е.Фанн. «Обучение демократии»
19. Томас Бюргенталь. «Халықаралық адам құқығы».
20. Учебное пособие. Основы ... ... ... ... 1993 ... ... ... и общественное движение современного Казахстана.
Справочник – Алматы, 1994 жыл.
22. Масатов Б.С. ... ... ... ... Жеті ... ... ... газеті: 2-3
(175),№5(177),№6(178),№7(179),№8(180),№9(181),№10(182),№11(183),№12(184
),
24. №13(185),№14(186),№15-16(188) 2001 жылғылар.
25. Саясат журналы №7(50),№3(46),№2(45) 1999 жылғылар.
26. Права человека Казахстане. ... - ... ...... бюллетень. Алматы, 1996 №4
27. Центр содействия демократии. Право изберать и быть избранным.
Информационно – аналетичиский бюллетень. Алматы, 1996. №1/15
28. ... ... как ... ... Соцполит. Науки, 1991 год.
№ 12
29. Саясат №11 (18),1998(28), 1998 (10).
30. Ізденіс №3 1996
31. Евразиское сообщество №11-12 №3, 1995. №1, 1996
32. ... ... 2001 ... ... 2000 жыл, № 8 – 9.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Демократия - қоғам мен мемлекеттің өркениетті дамуының негізі35 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Жастардың әлеуметтік құрылымдағы рөлі14 бет
Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси-қоғамдық ұйымдар41 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Адамзат қоғамының дамуы7 бет
Ислам және өркениет5 бет
Мен ұстазбын (эссе)2 бет
Мұхтар Шаханов поэзиясындағы рухани-адамгершілік құндылықтар7 бет
Мұхтар Шаханов өмір жолының кезекті кестесі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь