Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Қазақ әйелі» концептісі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ҒАЛАМНЫҢ ТІЛДІК БЕЙНЕСІНДЕГІ «ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ» КОНЦЕПТІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Қоғамдық ғылымдар аясында «әйел» концептісінің сипатталуы ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 «Қазақ әйелі» концептісінің психофизиологиялық негізі ... ... ... ... ... ... ... .. ... 10
1.3 «Қазақ әйелі» концептісін әлеуметтік лингвистика тұрғысынан зерттеу ... ... .15
1.3.1 «Қазақ әйелі» концептісінің әлеуметтік сипатын гендерлік стереотиптер арқылы анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
1.3.2 «Қазақ әйелі» концептісінің бейвербалды амалдар арқылы берілуі ... ... ... ...26
1.3.3 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты антропонимдердің гендерлік
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
1.3. 4 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты киім атауларының лингвомәдени
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
1.3.5 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты қолөнер, кәсіп, тамақ атауларын білдіретін лингвомәдени бірліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
1.4 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты зергерлік бұйымдардың сакральды
мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
1.5 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты онимдердің этномәдени сипаты ... ... ... ..64
1.6 Әйел~ана тілі және әйел~ана қарым.қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67

2 «ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ» КОНЦЕПТІСІН АНТРОПОЦЕНТРИСТІК БАҒЫТ АЯСЫНДА ЗЕРТТЕУ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
2.1 Тіл мен мәдениет сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
2.1.1 Лингвомәдениеттанымдық зерттеулердің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... 74
2.1.2 Лингвоелтанымдық бағыттағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 78
2.2 Қазақ дүниетанымына сәйкес «әйел» концептісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
2.2.1«Қазақ әйелі» концептісіне қатысты салт.дәстүрлердің этномәдени
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .92
2.2.2 «Қазақ әйелі» концептісіне байланысты қалыптасқан фразеологиялық
тіркес пен паремиология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..95
2.3 Көркем мәтіндегі «қазақ әйелі» концептісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..99
2.3.1 Абай өлеңдеріндегі «қазақ әйелі» концептісінің көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ..104
2.3.2 Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «қазақ әйелі» концептісінің лингвомәдени сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 107
2.4 Мифтік танымдағы «қазақ әйелі» концептісінің көрінісі ... ... ... ... ... ... .112
2.5 Концепт тіл мен таным сабақтастығына негізделген когнитивтік бағыттың негізгі бірлігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...119
2.6 Ассоциацияның тілдік көрінісін психолингвистикалық әдіс ретінде қарау ...128
2.6.1 «Қазақ әйелі» концептісі ассоциациялық өріс аясында ... ... ... ... ... ... ... ... 132
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 136

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...138
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Кейінгі онжылдықтар белесіндегі зерттеулер этносты, ұлт мәдениетін тіл арқылы анықтауды негізгі қағида етеді (Ә.Қайдар, Е.Жанпейісов, Р.Сыздық, Н.Уәли, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, Қ.Жаманбаева т.б.). Нақты айтқанда, тілді тұтынушы ұлтты алғашқы орынға қоятын лингвистикадағы антропоцентристік парадигма өз аясында жаңа бағыттарға жол ашуда. Осымен байланысты Г.Снасапова, Ш.Елемесова, Ф.Қожахметова, М.Күштаева, Қ.Қайырбаева, Н.Аитова, А.Әмірбекова, Ж.Саткенова сынды жас ғалымдардың жұмыстарында тіл таным кілті деп қаралып, когнитивтік лингвистика мәселелері этнолингвистика, лингвомәдениеттану, психолингвистика, әлеуметтік лингвистикамен тығыз байланыста зерттелген.
Осыған орай соңғы кездері қазақ тіл білімінде когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы концепт табиғатын нақты дәйектер негізінде ашуға бағытталған еңбектердің көбейіп келе жатқаны байқалады. Ғалымдардың зерттеулерінде бақ, тағдыр, өмір, өлім, жан, қайғы, мұң, тары, батырлық, қаһармандық, соғыс, түр-түс, сұлулық, әсемдік, т.б. концептілердің мазмұны көрсетіліп, олар әр қырынан қарастырылған.
Ал мәңгілік тақырыптардың бірі – әйел мәселесі қоғамдық ғылымдардың ішінде, негізінен, қазақ әдебиеттануында көркем шығармалардағы әйел бейнесіне қатысты зерттеулерде кездеседі. Шын мәнінде, қазақ тарихы мен мәдениетін зерделесек, сан ғасырлар бойғы күресте елдігін ерен еңбегімен, асқан парасатымен, шексіз шыдамдылығымен және сүйіспеншілігімен сақтай білген, ұлттық рухты ұрпағының бойына ақ сүті арқылы, бесік жыры мен туған тілі арқылы сіңіре білген әйел-аналар аз емес. Қазіргі таңдағы ана тілінің тағдырында да, бүгіні мен ертеңінде де бағзы замандардағыдай аналардың алатын орны, атқаратын рөлін көрсету мен жаңғыртудың мәні ерекше. Алайда қазақ халқының ұлттық дүниетанымына сәйкес қазақ мәдениетіндегі әйелдің шынайы орнын тіл арқылы таныту, жаңаша зерттеп-зерделеу міндеті толық шешілген жоқ. Осымен байланысты ұлттың болмыс-бітімі, дүниеге көзқарасы мен рухани-мәдени құндылықтарына сәйкес әйелдің өзіндік табиғатын, қоғамдағы, отбасындағы әлеуметтік қызметімен сабақтас анықтау мәселесін ұлттық таным қорында тіл арқылы жинақталған әйел концептісі арқылы дәлелдеудің мәні ерекше. Оның өміршеңдік сипатына сәйкес қазіргі қазақ қоғамындағы «қазақ әйелі» концептісінің даму динамикасын, жаңару үрдісін анықтау зерттеу жұмысының негізгі ұстыны болып табылады, әрі оның өзектілігін де айқындайды.
Зерттеу нысаны. Қазақ халқының танымындағы «әйел» концептісіне қатысты атаулар, қазақ әйелдерінің таным-талғамын, көзқарасын, сезімін, психологиясын, сан иірімді ерекшеліктерін тануға, қазақ мәдениетіндегі орнын айқындауға мүмкіндік беретін тілдік бірліктер, лексико-фразеологиялық, паремиологиялық
1 Аскольдов-Алексеев С. Концепт и слово // Русская словесность: Антология.– М.: Academia, 1997. – с. 271
2 Демьянков В.З. Понятие и концепт в художественной литературе и в научном языке // ВЯ; 2001, №1. – с.44-48
3 Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры . – - М.,1997. – 401 с.
4 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М., 1996. – 411 c.
5 Философия. Учебное пособие / Под ред. В.Д.Губина. – М.: Тон, 1997. – .396-400
6 Шпренгер Я., Инститорис Г. Молот ведьм. / Пер. С латинского Н. Цветкова. –М.: Изд-во СП «Интербук», 1990. – с.51-52
7 Шопенгауэр А. Афоризмы и максимы. – М., –1991. – с.195
8 Ницше Ф. Соч. в 2-х т.,т.2. – М.,1990. – с.320- с.421
9 Фрейд З. Очерки по психологии сексуальности // «Я» и «Оно». Кн.2. –Тбилиси, 1991. – с.135
10 Вейнингер О. Пол и характер. – М.,1992. – 480 с.
11 Розанов В. Люди лунного света. М., 1990. – c. 36
12 Адаева Г. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы гендер мәселесі: Философия ғыл. кан... дисс. – Алматы, 2007. – 129 б.
13 Гумилев Л. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994. – 460 б.
14 Жизнь и здоровье женщины. Том 2. – М.: Книжный дом АНС, 2004. – 816 с.
15 Пиз А. Как заставить мужчину слушать, а женщину молчать.– М.: ЭКСМО, 2006. – 352 c.
16 Этинген Л. Мифологическая анатомия. М. : ИОИ, 2006. – 528 с.
17 Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. М.: Наука, 1982
18 Чекалина А. А. Гендерная психология. – М.; «Ось¬¬89», 2006.– 256 с.
19 Словарь гендерных терминов. – М., 2002
20 Шоқым Г. Тіл біліміндегі гендер мәселелері // ҚР ҰҒА Хабарлары. Филология сериясы. № 6. – 23-26 бб.
21 Гусейнова И.А., Томская. М.В. Гендерный аспект в текстах современной рекламы // Филологические науки . – 2000. -№3, с.81-91
22 Земская Е.А., Китайгородская М.А. Особенности мужской и женской речи // Русский язык в его функционировании. – М., 1993. – с. 90-136
23 Горошко Е.И. Функциональная ассиметрия мозга, языка и пола: Аналитический обзор. – Харьков, 2003
24 Мамаева Г. Ерлер мен әйелдердің сөз қолданысындағы ерекшеліктер (гендерлік зерттеу) :Филология ғыл.канд.ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның қолжазбасы – Алматы, 2003. – 150 б.
25 Нұржанова З. Невербальные средства общения: гендерный аспект: Автореферат... канд. фил. наук. – Алматы, 2005. – 23 с.
26 Хасанулы Б. Проблемы развития гендерных исследовании в казахском языкознании и вопросы женского языка // Язык и культура: функционирование и взаимодействие. Материалы международной конференции.– Шымкент, 2003. – 51-53 с.
27 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – М., 1974. – 300 б.
28 Терехина М.А. Стереотипы восптиятия Италии и итальянцев во французских песнях / Вестник МГУ. Сер. 19. Лингвистика и межкультурная коммуникация. 2007, № 2. – с. 109-116
29 Маслова В.А. Лингвокультурология. – М.: Академия, 2001. – 208 с.
30 Масалимова Д. Когнитивно-прагматическое описание гармонии и дисгармонии речевого общения: Автореферат... канд. фил. наук. – Алматы, 2005. – 28 с.
31 Гачев Г.Д. Национальные образы мира: Евразия космос кочевника, земледельца и горца. – М.; Институт ДИ-ДИК, 1999. – 368 с.
32 Ислам А. Тілдік дүние суреті: «концепт» және «ұғым» //С.Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы, 2004.- 439-445 бб.
Ұлттық мәдениет контекстіндегі дүниенің тілдік суреті. Фил.ғыл. док. дис. авторефераты. – Алматы, 2004.
33 Нұрсұлтанқызы Ж. О. Бөкеев шығармаларындағы бейвербал амалдар: Ф.ғ.к. ...авторефераты. – Алматы, 2006 – 29 б.
34 Момынова Б., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. – Алматы, 2003. – 136 б.
35 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языка. – М.; Иностранная литература, 1955. – 416 c.
36 Бейcембаева С. Невербальные компоненты коммуникации в казахском языке: Автореферат на соискание ученой степени канд. фил. наук. – Алматы, 2002. – 28 с.
37 Боздағым . Қазақтың жоқтау жырлары. – Алматы: Жазушы, 1990. – 301 б.
38 Мадиева Г. Антропоцентрический подход в современной теоритической ономастике // Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Астана, 2004. – 107-115 бб.
39 Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах. –Алматы, 1995. – 248 с.
40 Аубакирова Г.Т. Идеоэтническая семантика и лингвостилистические функции собственных имен в художественном тексте: Автореферат...к.ф.н. – Алматы, 2004. – 30 с.
41 Асылбекова Н. Кісі есімдерінің уәжділігі мен танымдық сипаты: Ф.ғ.к. ...авторефераты. – Алматы, 2006 – 29 б.
42 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы, 2001
43 Оразалиева Э. С. Аманжоловтың антропонимдердің танымдық сипаты туралы ой-пікірлері // Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
................................................3
1 ҒАЛАМНЫҢ ТІЛДІК ... ... ... ... ... ... аясында «әйел» ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ әйелі» концептісін әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... гендерлік стереотиптер
арқылы
анықтау.....................................................................
........................................18
1.3.2 «Қазақ әйелі» концептісінің бейвербалды амалдар арқылы берілуі
...............26
1.3.3 «Қазақ әйелі» ... ... ... ... ………………………………………………………………………………….34
1.3. 4 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты киім атауларының лингвомәдени
сипаты......................................................................
........................................................42
1.3.5 ... ... ... ... қолөнер, кәсіп, тамақ атауларын
білдіретін ... ... ... ... концептісіне қатысты зергерлік бұйымдардың сакральды
мәні
............................................................................
......................................................54
1.5 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты онимдердің этномәдени ... ... тілі және ... ... ………………………………...67
2 «ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ» КОНЦЕПТІСІН АНТРОПОЦЕНТРИСТІК БАҒЫТ АЯСЫНДА ЗЕРТТЕУ… .
…………………………………………………………...72
2.1 Тіл мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... «әйел» ... ... ... ... ... ... ... әйелі» концептісіне байланысты қалыптасқан фразеологиялық
тіркес пен ... ... ... ... ... ... Абай ... «қазақ әйелі» концептісінің көрінісі
..............................104
2.3.2 Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «қазақ әйелі» концептісінің ... ... ... ... ... ... ... көрінісі …………………….112
2.5 Концепт тіл мен таным сабақтастығына негізделген когнитивтік бағыттың
негізгі ... ... ... көрінісін психолингвистикалық әдіс ретінде қарау
...128
2.6.1 «Қазақ ... ... ... өріс ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Кейінгі онжылдықтар белесіндегі
зерттеулер ... ұлт ... тіл ... ... ... қағида
етеді (Ә.Қайдар, Е.Жанпейісов, Р.Сыздық, Н.Уәли, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова,
Қ.Жаманбаева т.б.). Нақты айтқанда, тілді тұтынушы ... ... ... ... ... ... өз ... жаңа
бағыттарға жол ашуда. ... ... ... ... М.Күштаева, Қ.Қайырбаева, Н.Аитова, ... ... жас ... ... тіл ... ... деп қаралып,
когнитивтік лингвистика мәселелері ... ... ... ... ... байланыста зерттелген.
Осыған орай соңғы кездері қазақ тіл білімінде когнитивтік лингвистиканың
негізгі ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің көбейіп келе жатқаны байқалады. ... бақ, ... ... ... жан, қайғы, мұң, тары, батырлық,
қаһармандық, соғыс, түр-түс, сұлулық, әсемдік, т.б. ... ... олар әр ... ... ... ... бірі – әйел ... қоғамдық ғылымдардың
ішінде, негізінен, қазақ әдебиеттануында көркем шығармалардағы әйел
бейнесіне қатысты зерттеулерде ... Шын ... ... ... ... ... сан ... бойғы күресте елдігін ерен еңбегімен,
асқан парасатымен, шексіз шыдамдылығымен және ... ... ... ... ... бойына ақ сүті арқылы, бесік жыры мен туған
тілі арқылы ... ... ... аз ... Қазіргі таңдағы ана тілінің
тағдырында да, бүгіні мен ертеңінде де бағзы замандардағыдай аналардың
алатын орны, ... ... ... мен ... мәні ... Алайда
қазақ халқының ұлттық дүниетанымына сәйкес қазақ мәдениетіндегі әйелдің
шынайы орнын тіл арқылы ... ... ... ... толық
шешілген жоқ. Осымен байланысты ұлттың болмыс-бітімі, дүниеге көзқарасы мен
рухани-мәдени ... ... ... ... ... қоғамдағы,
отбасындағы әлеуметтік қызметімен сабақтас анықтау мәселесін ұлттық таным
қорында тіл арқылы жинақталған әйел ... ... ... мәні
ерекше. Оның өміршеңдік сипатына сәйкес қазіргі қазақ қоғамындағы «қазақ
әйелі» концептісінің даму ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, әрі оның өзектілігін ... ... ... ... ... «әйел» концептісіне қатысты
атаулар, қазақ әйелдерінің таным-талғамын, ... ... сан ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік беретін тілдік бірліктер, ... ... ... ... ... ... ұғым-
түсініктер, қазіргі көркем ... ... ... мен сакральды жүйедегі, топонимдердегі, т.б. «қазақ әйелі»
концептісін дәлелдейтін ... ... ... мен ... ... ... қоғам өміріндегі,
ұлттық мәдениеттегі рөлі мен орнын оны ... ... ... ... ... әйел ... ... мазмұнын аялық білім деңгейі тұрғысында түсіндіру. Аталған
мақсатты ... алға ... ... «қазақ әйелі» концептісін антропоцентристік бағытта ... ... ... ... ... ... ... концептілік аясын
сипаттау;
- көркем мәтіндердегі, прецеденттік мәтіндердегі, мифология ... ... ... т.б. ... ... ... сипаттайтын
деректерді концептілік жүйеде жинақтау;
- қазақ әйеліне қатысты тұрақты тіркестер, мақал-мәтелдер, ... ... ... ... өрісті анықтау;
- «қазақ әйелі» концептісінің ассоциациялық ... ... ... ... ... ... әйеліне қатысты онимдердің этномәдени сипатын түсіндіру;
- қазақ әйеліне қатысты тілдік бірліктердің әлеуметтік мәнділік деңгейін
динамикалық жүйе ретінде көрсету;
- ... ... ... ... ... түзу.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Халық ауыз әдебиеті ... ... ... туындылары, фразеологиялық, түсіндірме,
диалектологиялық, паремиологиялық т.б. сөздіктер, ... ... ... ... алынған тілдік деректер .
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... эксперимент әдістері
пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
Зерттеудің ... ...... ... ... ғаламның
көркемдік және тілдік аясында лингво-когнитивті деңгейдің бірлігі ретінде
қарастыру. Соның негізінде анықталған мына жайларды ... ... ... деп ... «қазақ әйелі» концептісі мәнінің ұлттық танымға сәйкес ... ... ... этнолингвистикалық,
психолингвистикалық талдау жасалынды;
- «қазақ әйелі» концептісінің аясына кіретін ... ... ... ... фразеологизмдер, мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ашу ... ... халқына тән
дүниенің тілдік бейнесі көрсетілді;
- ассоциативтік тәжірибе әдісін қолдану арқылы қазіргі ұрпақ санасындағы
«қазақ әйелі» туралы ... ... ... ... ... ... ... тілдік ұжымның аялық білімінің эксплицитті
және имплицитті түрлері ажыратылды.
Зерттеудің теориялық маңызы және ... ... ... ... пайымдаулары қазақ тіл біліміндегі этнолингвистика, лингвомәдениеттану,
когнитивтік зерттеулердің ... ... ... ... бір ... өз ... қосады. Зерттеу барысында талдау жасалынған
тілдік деректерді қазақ ... ... ... ассоциативтік
сөздіктерін құрастыруға пайдалануға болады.
Зерттеудің нәтижелерін этнос тарихын, ұлттық дүниетанымды, ... тіл ... ... арналған дәрістерде, көркем мәтінді
лингвистикалық талдауға қатысты арнайы ... ... ... ... ... оқытуда, этнопедагогикалық тәжірибеде
қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– қазақ әйелінің ойлау қабілеті, зейін зерде ерекшелігі, ... ... ... ... ... махаббат,
сұлулық т.б. қасиеттерінің тілдік көрінісі – этносты сипаттайтын ерекше
этноөзектік ... ... ... ... ... бағалау мен коннотациялар
– қазақ әйелінің сезімдік, әлеуметтік, психологиялық, мәдени т.б. дәйегі,
ұлттық сананың кілтін ашатын тілдік құралдар;
... ... ... ... ... және прецеденттік
мәтіндерде, мифологияда, сакральды, топонимдік, ... ... ... ... ... ... әйелі» концептісі – ұрпақтан ұрпаққа беріліп, сақталған ұлттық
таным ақпаратының санада қалыптасқан мәнмазмұны, қызметі;
тілде, жадта ... ... ... ... ... ... арқылы
жаңа сапада жаңғырту «қазақ әйелі» концептісінің қазіргі қазақ ... ... мен ... ... ... мақұлдануы мен жариялануы. Диссертацияның мазмұны, тұжырымдары
мен негізгі нәтижелері ... ... ... ... «Қазіргі таңдағы ғылым мен білім» атты халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференцияда (Шымкент, 2005), «Педагогикалық білімнің өзекті
мәселелері» атты ... ... ... (Шымкент,
2006), «Әуезов ... – 5» атты ... ... ... 2006), ... 80 жылдығына орай өткізілген
«Қазақ тілінің лексикография, ... мен ... ... ... ... мен болашағы» атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияда (Алматы, 2007) және ҚР БжҒМ ... ... ... ... ... ... ... атты ғылыми-әдістемелік
семинарда (10 маусым, 2006) баяндалды.
Республикалық ғылыми басылымдар мен ... ... ... қатысты 9 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланған ... ... ... ... ... ... «ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ» КОНЦЕПТІСІ
Тіл – әрбір елдің, әрбір ... ... ... мен ... ... сол ұлттың өз болмысын танытатын, оны сақтап ... ... ұлы ... ретінде қоғамдағы ең маңызды
қажеттіліктердің бірі. Сондықтан бүгінгі ... ... ... қызметтерінен басқа да қырларын, қасиеттерін анықтау терең
зерттеуді талап етіп отыр.
Атап айтқанда, тіл мен ... ... ... қатынасына қарай анықталған
салаларды былай көрсетуге болады: адамның тілі мен рухани белсенділігі; тіл
мен адам ... тіл мен ... сана ... тіл мен мәдениет; тіл
және адамның қарым-қатынасы; тіл мен қоғам; тіл мен адам ... ... ... ... ... ... ... өзара ықпал етуінен туындаған осы
салалардың әрқайсысының өзіндік зерттеу нысаны, тәсілдері, қолданылу аясы
бар. Қазіргі тіл ... ... ... (тіл мен қоғам
арақатынасын зерттейтін сала), психолингвистика (индивидтің тұлғалық ... мен ... ... оны санада өңдеу қасиеттерінің тілде көрініс
табуы), лингвомәдениеттану (тіл мен мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... көрініс табуы, сол тіл арқылы ұлтты,
оның ... ... білу ... ... (тілдегі ұлттық
бірліктердің мазмұны мен мәнін ... ... ... ... халықтың менталитетінен, халықтың шығармашылығынан ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеуге негіз болатын бұл салалардың
барлығы түптеп келгенде, ... ... ... көздейді: адамның тілге
қалай ықпал жасайтынын анықтау және тілдің адам санасына, ... ... әсер ... ... қызмет ететінін анықтау т.б. Тілді
зерттеудің антропоцентристік бағыты тіл біліміндегі адамның ... ... ... адамға қызмет ету мәселесі, тіл арқылы адамның табиғаты
мәселесін ашумен тікелей байланысты.
Қазіргі тіл біліміндегі зерттеулер нәтижесі мен ... ... ... ... ... ... тіл ... бағытқа сүйенген саласы деп түсінуге болатын сияқты.
Когнитивтік құрылымның ... ... бірі – ... Қазіргі
лингвистикада «концепт» термині көптеген пікірталастың өзегіне айналғаны,
осыған байланысты бірнеше ғылыми бағыттар қалыптасқаны белгілі. Соған ... ... ... ... да ... ... терминін тіл аясындағы мәселелерге қатысты пайдалануды өткен
ғасырдың бірінші жартысында тұңғыш рет орыс философы С.А.Аскольдов ұсынған.
Ол «Концепт и ... атты ... ... былайша ұғындырады:
«...мысленное образование, которое замещает нам в ... ... ... ... одного и того же рода» [1].
Осымен сабақтастырып, В.З.Демьянков [2], Ю.С.Степанов [3] ұғым ... ... ... ... Осы ... ... ... ішінен қазіргі кезде көптеген ғалымдар тарапынан қолдау тауып,
ғылыми тәжірибеде қолданылып ...... ... ... адамның әлем туралы тиянақталған мәдени түсініктері ... ... бар ... ... бейнесі ретінде таниды [4, с. 85 ].
1. Қоғамдық ғылымдар ... ... ... ... жүз ... ... деңгейде жыныс мәселесіне қызығушылық
байқалады деп айтуға болады. Аталған мәселе өнерде, ... ... ... болмаған дәрежеде көтеріле бастады. Қоғам субьектілері
ретінде еркек пен әйелді қабылдауда бірнеше көзқарас бар. Шығыс даналығы
болмыстың ... ... Инь мен ... (әйелдік және еркектік бастау)
бірлігін атап көрсетеді. Олар бинарлы, яғни мәдениеттегі Инь ... ... ... беру ... негізін бұрмалайды деп түсініледі. Осы екі
бастау табиғатта да, мәдениетте де бір-бірін ... ... өте ... ... ... деп ... Аристотель
қосжынысты өзін-өзі ұрықтандыратын жануарлардың бар екенін есепке ала
отырып, ... бөлу ... ... ... ... айтады: «Лучше,
когда высший принцип отделен от низшего. Поэтому, если это ... ... от ... [5, ... Ортағасырлық христиан
философы Филон Александрийскийдің ... ...... ... ал ... – лас дене ... бейнесі». Осы кезеңде
Я.Шпренгер мен Г.Инститорис сынды ... ...... ведьм» әу
бастағы күнәлылығы негізінде әйелдерді басып-жаныштау мен ... ... ... ... пікірінше, әйелдердің сенімі аз, ол
femina сөзінің этимологиясымен түсіндіріледі, fe (латынның fides – «сенім»)
және minus (аз) ... ... ... сол себепті сайтанның, ібілістің
арбауына жиі түседі де, жер бетіндегі зұлымдық әкелуші күш болып ... ... ... ... ... қатарында «еркек-әйел»
оппозициясының аталатыны белгілі. Ертедегі еңбектің жынысқа қарай бөлінісі
еркектің асыраушы (аңшы т.б.) ... ... ... ие ... ... ... орнығуына жағдай жасады. Ерлердің қызметі
табиғатпен бірге әйелді де ... Олар ... ... ... ... оны ... ... екінші «мені» ретінде ғана мойындады, ол
ұғым ... ... ... Философтардың пайымдауынша,
осылайша әлеуметтік ... ... ... ... ... ... табиғатын тек бала туу қызметіне негіздеу дәстүрі және осы орайда оны
толық емес, «арнайы қызметі бар ғана ... ... деп тану ... ... ... ... және ... бірге өзге құндылықтағы
басымдылықтарды насихаттайтын иррационалды бағыттың өкілдерінде кездеседі.
Ал әйел ... ... ... ... махаббат аясында
қарастырады. Ол екі жыныс та ұрпақ жалғастыру ісіне тең ... ... ... ... ... жеке тұлғаны дүниеге әкелу жауапкершілігі
әйелде екенін атап ... Оның ... ... (родовой) инстинкт
еркектерде көлденең, ал әйелдерде тереңге бағытталған. Шопенгауэр ер
адамдардың тұрақсыздыққа, ал ... ... ... ... ... Ол ... ... – интуитивті-иррационалды, ал еркектікі –
мәнді, ақиқат шындықтың құбылыстарын ... ... деп ... міндеті жыныстық инстинктімен тікелей байланысты болғандықтан,
олар жалпыадамзаттық мүддені көбірек білдіреді. Бұл – еркектердің табиғи
қасиеті – ... ал ... ... белгісі – ұжымдық және
тобырлық инстинкт дегенді ... ... ... ... ... ерлер өзін қоршаған барлық құбылыстардың мәнін ... ... ... ... келсе, әйелдер өздерінің ... орай ... ... ие ... ... [7, ... Ф.Ницшенің пайымдауынша, әйелдік бастау ерлер арасында бір кездері
басым болған және ол ... ... ... ... негіз болған.
Неміс ойшылы «еркектік» пен ... ... ... ... ... бір-бірін толықтыратын қырлары деп ... ... ... адам ... ... ... әйел ... бар, ол әйел затын
құрметтей ме, жек көре ме, жоқ әлде ... ... ... ма, ... [8, с.320]. ... ақыл-ес – әйелдің басымдылығы, ал ерлерге
ішкі уайым мен құштарлық тереңдігі тән, осы ... ... ... ... өздерінің әйелге қарағанда кемеліне азырақ
жетпеген ақыл-парасатын ... ... деп ... [8, ... ... әйелдік психология қыздың ең ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Ғалымның ойынша, адам
тұлғасын қалыптастыруда оның жынысына байланыссыз ана ролінен гөрі әке орны
жоғары. Ер адамның отбасында басшы болуы, ... оған ... ... ... ... ... пен әйел психологиясы олардың тәрбиесі мен ... ... ... ... ... ... Фрейд
әйел психологиясының енжарлық, көнгіштік, эмоционалдық сияқты қырларын
әйелдің «еркек болуды ... ... ... ... оның ... ... айналуымен түсіндіреді [9, с.135].
О.Вейнингер өзінің «Пол и характер» атты еңбегінде еркектік және әйелдік
дүниетанымды салыстырмалы түрде зерттеуге ұмтылады. Ол ... ... ... ...... яғни еркектік екенін ашық
мәлімдеген. Әйелдерде ойлау мен ... ... ... нәрсені
құрайды, ал ерлер өз ойларын сезімдерінен айыра білуге ... ... ... ... бейсаналылыққа ие деп есептейді. Вейнингердің пікірінше,
әйелдік нәзіктік ... ... ... ғана ... ... ... ... барлық бастан өткенді логикалық тұрғыда бірінен соң бірі
келетін үздіксіз оқиғалар арқылы ... бір ... ... ал әйел ... ... қасиет тән емес. Үздіксіз еске ие болу қандай
да бір құндылықтарды құру үшін ... ... ... табылады, осыған
байланысты әйелдік бастау «адамгершілікке жат». ... ... ... ... ерік-жігер, мінез, сенім де жоқ. Осыдан келіп әйел
табиғаты енжарлыққа, өзінен едәуір күшті еркек негізінің ... ... [10, с.480] ... ... ... ойшыл.
Орыс философтары Н.Бердяев пен В.Розанов әйелді, оның ойлау, сезу,
дүниені ... ... ... ... ... адам
болмысының құндылықтар жүйесіндегі жоғары орынға қойып, ... ... әйел ... олардың мәдени мәртебесі деңгейінде ... ... ...... және ... үдерістің мақсаты, ол
«Ғаламның» өзі, сол себепті мәңгілік «әйелдік нәзіктік» ғарыштың ғұмырлық
іргелі ... ... ... ... ... ұстанымының
мәдениеттегі көрінісі әйелдің ерлердің шығармашылығын «шабыттандырушы»
күшке айналу керектігінен ... ... ... ... ... ... ... ал нағыз «әйелдік» нәзіктік, жуастық,
үнсіздік, төзімділік, тыныш отбасылық өмірге ұмтылушылық сияқты қасиеттерді
қамтиды,» – дейді орыс ойшылдары [11, ... ... ... ... көзқарасы, әйелді бағалауы
біркелкі емес ... ... ... ... «Әйелдің аты – әйел» деген қалыптасқан тіркес
бар. Аталған тіркесті қазақ ... бір ... ... әйел – әлем жаратылысындағы тіршіліктің алғашқы бастауы,
өмір әкелуші, ұрпақ жалғастырушы, дәстүрлі құндылықтарды өндіреді, ... ... ана, әйел – ... әйел – ... әйел – ... әйел ... әйел – сыпайылық, әйел – әдеп, әйел – ... әйел ... деп ... ... жырық есіктен кірген бойда үйдегілерді түгендей бір қарап ... Аман ба, әй ...... Қасындағысы жырқ етіп қалды.
Ақбала ығысқан жоқ:
– Сенің аузыңа қайдағы бір жұртта қалған сөз ...... Е, ... ... ... ... емей немене ең! Жұт жылы жарты
қап бидай, жалғыз ... ... ... ... ... ... да сенің аузыңа түсе қоймағанмын. Жырылып кеткемін.
Әйел қашан да әйел ғой... «Жырық аузыңнан жырылып кеткенмін» ... да, оны ... әдеп ... еді, бірақ «жырылып» дегеннің өзі де
жетіп жатыр екен, қоян ... ... ... ... Өр ... ... ... Кездеспей кеткен бір бейне).
Екіншіден, әйел – ... ... ... ... пен ... символы. Орыс тілінде «әйел» сөзінің жағымсыз түптөркіні ... онда щина ... ... ... бәрі көзге ілмеу, менсінбеу,
жек көру ... ... ... коннотацияға ие. Мысалы, женщина,
деревенщина, казенщина, групповщина, чертовщина, обломовщина т.б. ... де ... ... ... ... ... Әйелге байланысты әсіресе ауызекі тілде көп ... ... ... шөпжелке, ұрғашы сияқты кемсіту мағынасындағы
сөздер бар. Әйелді «ақылы шолақ, сөзі көп» деп ... кем ... ... да тән екені көркем мәтіннен де ... ... ... ... бір шал ... ... тым болмағанда әкелеріңнің қадір-
қасиетін айтып беретін бір ауылға жаман болса да бір шал керек (О. ... Әй, әй, ... - деп ол бір ... ... – Көлгектейтін не
бар. Көмейіңді буып, қылғынып сөйлеуді қой. Әйел ауыр қаза ... ... ... ... ең ... әйел мықты бір қараның пұлынан
аспайтын боп тұр ғой.
Ойбай-ау, бұрынғылар біліп айтқан ғой. Бұл әйел жеті ... ... Ер ... опа берген бе? Ау! Ау, Еламанжан-ау, ... да ... ... ... Қан мен ... мына ... ... құртты-ау! Айтқан соң айта түспей ме ақыры
(Ж. Шаштайұлы. Жала мен нала).
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... бар. Осындай ұғымға «тектілік» ... ... ерге ... де, ... да, кедейге де тән қасиет. Ол кез келген адамда ... ... ... мен қан тектілігі, азаматтың өз басының ... ... деп ... ... ... ... пікірінше, «осы
тұқым мен қан тектілігі ... ... ... ерте ... бастау алғанын
және бұл қасиетке ... мен ... ... ... ... көбінесе
әкесінен гөрі анасының тегіне қатты мән берілетіндігін, қазақ түсінігінде
елді текті адам билеуі тиіс ... ... ... ... [12, ... ... ... шығармашылығындағы «қазақ әйелі» концептісінің
көрінісі жоғарыдағы ... ... ... ... ... алдың қарадан,
Айрылдың хандық жорадан,
Ел ұстайтын ұл таппас,
Айрылар ата-мұрадан!
Мұны неге білмейсің! ( Асан ... Бес ... ... да, ... ... мен ... тарихи хикаяларда,
шежірелерде, ұлттық салт-дәстүр, ... ... ... ана ... ... ... аударғаны жайлы деректерді жиі кездеседі.
Бұл туралы Л.Н.Гумилевтің: «...Анасының шыққан тегіне айрықша ... ... ... ... тақтан тайдырудың себебі «шешесінің
шыққан тегінің төмендігі болады. Әрине, бұл желеу, оның ... ... ... ... сол дәлелінің қызықтығына қараңызшы», – деп жазуы
тегін емес [13, 72 ... ... ... ... зерттеулер нәтижесі де дәйектей
түседі. Заманауи генетика ғылымы ақыл-парасаттың ана ... ... ... ... қабілетіне жауап беретін гендер–Х-хромосомасы
ұзындық бойына орналасқан. Әйелдерде ол екеу (ХХ), еркектерде біреу ... ... ұл бала ақыл ... ... ... генінен алады, ал қыз
бала бір Х хромосомасын шешесінен, біреуін әке жағынан әжесінен алады,
себебі ... Ү ... ... ... жоқ. ... ұрпаққа берілуі осылайша жүзеге асады [14, с. 682-683].
2. «Қазақ әйелі» концептісінің психофизиологиялық негізі
Қазақ әйелінің ... ... төл ... тілде қай деңгейде
көрініс тапқанын айқындайтын, ол туралы ұлттық деректерді ... ... ... ғылымы психолингвистика, ... ... ... Атап ... ... әйелі» концептісінің
кілтін ашуда әйел табиғатын, ... оның ... ... ... ... ... бұл ... терең зерттеу қазақ тіл
білімінде кенжелеу қалып жатыр. Ал жалпы тіл білімінде (орыс тіл ... ... ... ... мен әйелдердің даму эволюциясы олардың жағдайлары әртүрлі болуына
байланысты түрліше жүрген. Ертеде ерлер аң ... ... ... ... ... Еркектер қорғау қызметін атқарса, әйел бала бағумен
айналысқан. Осы бағыттағы дамудың ... ... ... мен санасы
түрліше қалыптасқан. Алға қойылған ... ... ... ... ... денесі қалыптасуымен бірге ойлау қабілеті де өскен. Соған
байланысты еркектер әйелдерге қарағанда биік және қайратты бола ... ... бойы ... ми ... да ... ерекшеленетін
талаптарға байланысты өзгеріп отырған. Кейінгі кездегі ғылыми ... ... ... қоғамнан, ата-аналарынан жырақ аралда
тәрбиелесе де, қыздар ... ... ... ... ... ал ұлдардың бір-бірімен күш және ... ... ... ... ... ... топ құратыны
анықталған. Арнайы зерттеу жүргізген ғалымдардың ... ... ... ми ... қызметі ана құрсағының өзінде-ақ біздің
ойлау жүйеміз бен ... ... ... етіп
ұйымдастырылған [15]. Сол себепті о баста дүниеге бала әкелу, ана болу үшін
жаратылған нәзік жыныстылар қандай ... да ... ... ... ... Бұл ғылыми болжамды төл әдебиетіміздегі тілдік деректер
де растай түседі:
Сақыпжамал кимешегінің етегіне орап ... ... ... жатқызды.
– Ойбүй, ұмытып барады екем-ау, – деп қайтадан жалаңаштап бір қол, ... ... ... ... тигізіп отырып: Өс! Өс!– деп қояды.
...Құлнияз кемпіріне бүгін ырза. «Құдайау, пұшпағы ... ... ... ... ... ... жүр?Тап бір он баланың анасы болғандай
қолы қолына жұғар емес. Әлде ...... әйел ... ... ... ... қанына құйып бере ме екен? Құдды бір ... ... ... ... ... Елімай).
Шешесінен көзін ашпай жатып айрылып, бетбейнесінің қандай екенін ... ... бала ... ... ... ... ... ебіл-себіл
әйелді: «Апа!» дейтінді шығарды. Бауырына басын тығып ұйықтайтынды шығарды.
Қараңғы түнде омырауына тұмсығын ... ... ... ... ... сипап кемсеңдеп жылап шығатын атымен бөтен ... ... сүт ... (Ә. ... ... ғасырдың 90жылдары ғалымдар біз дүниеге келген сәтте миымызға базалық
бағдарламалардың ендіріліп қойғанын дәлелдейтін бұлтартпас ... ... ... ... ... – аңшы, әйелдердің – тәрбиеші болғандығы
күні бүгінге ... сол екі ... ... басымдылықтары мен
көзқарастарына өз үстемдігін жүргізеді. Ерлер мен әйелдердің ... ... ми ... өзгеше ұйымдастырылуында. Бұл екі жыныстың
дүниені екі түрлі қабылдауының, басқа басымдылықтар мен өзге ... ... әсер ... ... ... да – құпиясы мол, жұмбақ, сырлы дүние ғой. Әйелдің
құдіреті – сол сұлулығы мен нәзіктігінде. ... ... ... ... нәрсені әйелдер кейде назды бір күлкісімен-ақ жаулап алады.
Егер әйелдер өз күйеулерін ... ... оны кез ... ... ... еді. Соны ... ... әйелдер еркекті, көбінше, сезім қылымен
арқандайды. Ол – ... де ... (Қ. ... ... өзге әйелдің біреуге ренжігенін, түрлі көңіл толқуын бірден сезеді,
ал ерлердің мұны ... үшін ... ... ... ... әйел көз ... жылау керек, ыдыс-аяқ сындыруы немесе шапалақпен тартып қалуы тиіс.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қабылдауының өте нәзік болуымен түсіндіріледі. Аталған
қасиет әйелге – ошақ пен бала-шаға амандығын сақтаушысына – өзге ... мен ... ... ... де ... ... ... Мысалы,
Киеван шалдың мұндай сәттерде шектен тыс шікәмшіл, шектен тыс ... боп ... ... ... Қыжымкүл артық-ауыс сөз айтпай, аяғының
ұшымен құрдай жорғалап, үлкен, бүйірлі шайнекке шай демдеп дастарқан басына
әкеп қойды да: ... ... – деді (Д. ... ... ... деген атпен белгілі бұл қасиет, шын ... ... ... мен ... ... дейін байқау
сияқты өткір қабілетті білдіреді. Мысалы,
– Балам, сен ренжіме. ... ... ... ... бала көңілге қарағыш,
елжіреуік келеді. Қыз деген сайтан, бәрін аңғарғыш келеді. Еркек ... ... ... миы мен әйелдің миы түрлі қабілет пен дарын бағытында екі ... ... Аң ... ... ерлер алыс қашықтықтағы
іс-әрекетке бағытталған, жемтігін өлтіруге қажетті тактикалық шеберлікке,
нысананы жоя алу ... ... ми ... ... ... сұхбат құру, өзгелердің эмоционалды ... ... ... ... сол себепті тұлғааралық қарым-қатынасқа жауап
беретін ми бөлігі жеткілікті дәрежеде ... ... ... ... ... жағдайдың бәрін барлау үшін қысқа қашықтықта, бірақ
кең ауқымдағы көру бағытына икемделуі, ... ... ... ... ... ... ... қабілетіне ие болуы тиіс-ті. Аталған тілдік
дерек осы ғылыми болжамды дәйектей түседі:
Тоғыз ... ... ... келгеніне жүзінен реніштің болымсыз табы
білінбей қоймайды. Сөйтсе де бәрін жайғап үлгеретін тап ... әйел ... ... ... ... тұсын әйелінің адамшыылғы толтырып тұр.
– Құдайым-ау, сен Сағынышсың ба, ал мына батырдың аты Жайлау ғой, – ... ... ... ... тұрғанын байқатпай, балаларға күлімсірей
төніп келіп, екеуінің беттерінен алма-кезек ... (Ж. ... Жала ... ... жылы ... ... атты ғалым мидың әрқайсысы өз бетінше ... екі ... ... ... үшін ... ... ... Оның зерттеуіндегі жаңалыққа сәйкес, шығармашылыққа жауапты мидың
оң жақ жартышары дененің сол жақ ... ... ал ... ... мен ... ... ... сол жақ жартышары дененің оң ... ... ... сол ... тіл мен ... ... оң ... ақпараты жиналады. Әйелдердің ми көлемі ерлермен салыстырғанда аздау,
бірақ ол әйелдің ми ... өз ... ... 1997 жылы ... ... ... ... жасайтын дат ғалымы ... ... миы ... орта ... 4 млн. ми ... екенін анықтаған. Алайда әйелдерде ... ... ... ... ... ойлау қабілеті 3 пайыз жоғары екенін соңғы ғылыми тестер
нәтижесі дәлелдеуде [15].
«Мир» орбиталық стансасы ғарышкерлерінің реакциялық әсерлерін ... ... әйел ... ... ... ... ... негізі мықты екенін атап өткен. ... ... ... ... және ... [14, с. ... профессор Дорин Кимура еркектерде сөйлеу қабілетінің бұзылуы
мидың сол жағына зақым келуінен болады, ал әйелдер ... ... ... және сол жақ ... ... фронтальды бөлігі бірдей зақымданғанда
жоғалтатынын анықтаған [15, c. 70 ].
Мидың оң және сол жағы ... ... деп ... нерв ... Бұл ... ... бір жағына екінші жағымен хабарласуға, екі жарты
шарға бір-бірімен ақпарат ... ... ... Екі ... байланысатын екі компьютер бар деп елестетіңіз, сол кабель
«сүйелді дене» деп аталады. Американдық ... ... ... ... ... ... тығызырақ және әйелдің еркекке қарағанда мидың
сол және оң жақ ... ... заты 30 ... ... ... Ол сондай-ақ ерлер мен әйелдердің бір міндетті ... ... ... екі ... ... да ... ... дәлелдеген [16].
Зерттеулер нәтижесінде әйелдің эстроген атты гормонының екі ... ... ... ... анықталған. Оның нәтижесі
жылдам сөйлеу екеніне көз жеткізген. Сондай-ақ аталған ... ... ... жоқ жұмыстарды атқара беретінін және ... ... ... дәлелдейді. Сол себепті әйелдердің адамдар туралы
пікірлері дәл және тез, жағдаят туралы интуиция деңгейінде [15, c. 74-75 ].
– Мен ... ... ... ... іс ... ... ... дос,
кімнің жымысқы екенін сырттай бақылаушы, тарықса рухын көтерер досы болсын.
Алдарыңнан жарылқасын! Құдай қолдасын екеуіңді... (Э. Төреханов. ... ... ... ... ірі, ... ... барысында ұсақтүйек мәселелерге мән
бере бермейді. Ал әйелдердің интуициясы сұхбаттасушы ... ... адам ... ... ... Ежелгі Афинаның гүлденіп,өркендеуі
Периклдің билеу кезеңіне (б.з.д. 490-429 жж.) тұспа-тұс келген ... ... ... грек ... ... ... ... атқа ие болған.
Перикл ел үшін маңызды ... ... ... ... сүйіктісі
(кейіннен әйелі) Аспасиямен жиі ақылдасатынын және өмір бойы одан ... ... ... ... ... ... енді ... ақылдырақ па, әйел ме? ... ... ми ... әйелдерде шын мәнінде еркектерден азырақ (ерлердің миының
салмағы орта есеппен – 1,4 кг, ал әйелдердегі ... ... – 1,3 ... ... ми ... артығырақ. Сондай-ақ, әйелдердің миы олардың
дене салмағының 2,5 пайызын, ал еркектердікі 2 пайызына тең ... ... ... жағы ... әйелдердікінің артқы бөлігі үлкенірек екені
және әйелдерде екі жарты шарды байланыстыратын ми бөлігінің тығызырақ екені
де анықталған. Ресейдің ... ... ... миды ... ... бар ағзаға жатқызбайды, алайда оның мінез-құлық ерекшелігіне
әсер ететінін жоққа шығармайды. Себебі, ер балалар, ... ... ... қыздар сөйлеуге, оқуға тез үйренеді, шет тілдерін үйренуге барынша
икемді, сондай-ақ ... ... ... ... Әйелдердің миы генетикалық
жағынан бала сүюге ерлерден жоғарырақ бағытталған [16 ,с. 381]. «Ана ... ... ... қазақ әйелінің де жаратушыдан бұйырған ... ... әйел ... ... ... ... дәлелдейтін дәйек көп.
Мысалы,
Ойында бір өнбойын өртеп кететін толқыныс бар. Ол – пісіп жеткен әйел
мұңы – ... Ұл ... .. ... ... ... ... сағыну деген азап екен.
Түсінде бала емізіп, бала ойнатып отырғанын көреді. ... ... ... жылап алады (Ғ.Мүсірепов. Ұлпан).
Арнайы тәжірибе жасаған шетел нейрохирургтары әйел ... ... ... және ... ... ... нейрондардың
қоюлығы ерлермен салыстырғанда 23% ... деп ... Ал ... ... осы ... бала психологиясына,
физиологиялық дамуына әсер етуімен ... ... ... ... көп ... ... дәлелдеген болатын [17, c.67-68]. Ерлер миының оң жақ
жартышары сол жақ жартышарының қалай қызмет атқарып ... ... ... бола алмайды. Әйелдердің миының жарты шарлары бір-бірімен
үндесетіндіктен, тоқтаусыз әңгімелесе алады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... болуы сол нейрондардың
қоюлығына байланысты болуы керек.
Қойылған сұраққа бір сөзбен ғана қысқа жауап берудің орнына ... ... да, оған ... ... ... да ... ... әйелдің
көпсөзді болуы, ал ер адамдардың сұраққа қысқа да нақты жауап беруі осы
ерекшелікке байланысты.
Әйел ... тән ... ... ... ... ... де
ортақ. Оны тілдік деректермен дәйектеуге болады.
– Е,е, көптен бері хабарласпаған ... ғой. ... ба, ... Жиенімін.
– Жиенімін. Ойбай-ау, бізге де алыс ... ғой. ... ... ... қызы бар ... еді, сол сіз болып шықтыңыз-ау. Е,е, ... ғой. ... де бір ... ... ... ... – Қымқа орнынан
көтеріле берді де, әлдене есіне түсіп, ерніндегі күлкісін тыя ... ... ... –- деді ... ... – Қу тіршілік адамда ес
қалдыра ма, ойымнан шығып кетіпті, – ол отыра қалып ... деп ... ... да ... ...... ... жүруші еді, қарындасым
мен күйеу баламның иманы үйірусіз кетті деп. Құдай ... ... ... өмір ... ... ... (Д. ... .Тіршілік).
О баста еңбек бөлінісіне байланысты пайда болған ерекшеліктер қазақ
әйелінің де табиғатына, болмысына әсер ... ... ... Өзің біл, ... деді ақ ... Әйел ... ... суылдауды,
маңдайына шырылдауды жазған да. Әйел сорлы әлденені сезбесе, ... ... ... ... ... көз ... ... Әйтпесе
жер тірегi , ел тірегі ерменен сөз шайқысар жөнім жоқ-ақ қой. Табаныңа
төсек боп ... ... ... тоғайып айтқан бір базыналығым да. Басынды
деме, ... ... ... ... ... ... ... жағынан нәзік,
әлсіз, көп сөзге бейім, тым эмоционалды, әсершіл ... ... ... олар кемшілігін тез түсініп, бастапқы райынан тез қайтады.
3. «Қазақ әйелі» концептісін ... ... ... ... ... тілдің әлеуметтік жіктелуі мен ... ... ... ... әйел мен ер адамның тілдік бірліктерді
қолдану айырмасын т.б. зерттейтін әлеуметтік ... ... ... ... рөлі ... Осы ... ... еңбектердің арасында гендерлік зерттеулерге айтарлықтай мән
берілуде. Ғалым ... ... ...... мағынадағы жыныс, әйелдер мен еркектердің әлеуметтік ... ... ... ... және мінез‐құлықтық сипаттардың жиынтығы.
Гендер аясында әйел және ... ... ... ... қасиеттер тән,
әйелдер мен ерлерге қатысты қандай мінез‐құлық қалыпты, күдікті немесе
нормадан ауытқушылық ... ... ... әлеуметтік жағдайға, жеке
тұлға мәртебесіне қалай әсер ... ... ... ... 30-31 c.].
Демек, гендер – тек әйел мен еркекке қатысты жалаң ұғым ғана ... ... ... сол ... әлеуметтік жағынан
қалай құрылғанына байланысты ұғым. Ал гендерлік рольдер –жеке тұлғалардың
белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен
міндеттері жағынан ажыратылуы. Осымен байланысты адам ... ... ... ... ... немесе атқармауы тиіс
сәйкестіктер күтеді. Мысалы: а) еркекке қатысты сәйкестік: Жә, ... – деді ... ...... ... да Қанағат бізге енді
жоқ... Сен әкеңнен ... мен адал ... ... ... емессің бе?
Жігіт адам қайғыны еркекше көтеру керек (Қ.Жұмаділов. Соңғы көш).
ә) әйелге қатысты сәйкестік: Әйел емес пе, ... ... та ... ... ... ... бұл Бифатыма не көрмеді? Не
істемеді? Әйтеуір, бәріне де төзіп ... ғой, неге де ... ... ... сірі әйел заты емес пе? (Т.Нұрмағамбетов. Айқай).
Адамның өзін‐өзі бағалауы өз ... оның ... ... ... ... ... ... ғалымдардың зерттеулерінде әйелдің
өзін‐өзі бағалауы әлеуметтік қатынастардың әсеріне байланысты ... ... ... ... ... ... жету ... байланысты екені анықталған.
Алайда гендер рөл және жынысқа ... ... ... ... ... ғана ... Сонымен қатар жыныстың мәдени құрылымының түрлі
көрінісін танытатын «гендерлік дисплей» ұғымы ендірілген болатын. Гендерлік
дисплей ... әйел мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қарым‐қатынаста өзін танытатын, көп жағдайда
айқын байқалмайтын мәдени кодтар болып табылады [18, c.34].
Демек, гендер – білім, кәсіби ... ... қол ... ... ... роль мен ... ... жеке тұлғалық
мүмкіндіктерін анықтайтын әлеуметтік мәртебе. Ал ... ... ... ... ... ... өмір ... Бұл гендерге
гендерлік мәдениет ұғымы мәртебе ретінде сәйкес келетінін білдіреді.
Қазақ тіл білімінде антропоөзектік бағыттағы ... ... ... ... лингвистика аясында қарастырған еңбектердің ... атап ... жөн. ... ... ... Г.Мамаева,
Қ.Жанатаев, Г.Шоқым, М.Ешимовтің т.б. зерттеулерін жатқызуға болады.
Соңғы уақытта гендер мен ... ... ... ... мына
бағыттар аясында жүргізіледі:
– әлеуметтік – лингвистикалық – тілдің әлеуметтік жіктелуі мен ... ... ... байланысын, әйел мен ер адамның тілдік және
бейтілдік бірліктерді қолдану айырмасын т.б.зерттеу;
...... ... ... әйел мен ер адамның
тілдік қарым-қатынасы үрдісіндегі тілдік және бейтілдік ... бала ... ... ... ... психолингвистика мен
нейролингвистиканың байланысын анықтау,
– идентификациялық – авторы жасырын (аноним) мәтіндерді тексеру арқылы
автордың тілдік ... ... ... ажырату;
– лингвомәдениеттанулық және мәдениетаралық зерттеулер – белгілі бір
кезеңде ... ... мен ... ... ... ... ... орны, тіл мен мәдениеттің қоғамдағы рөліне
сәйкес гендердің жалпы және ... ... ... ... ... сын;
– маскулиндік зерттеулер т.б. [19].
Ғалым Г.Шоқымның көрсетуінше, «лингвомәдениеттанулық бағытта фемининдік
және маскулиндік таптаурындардың (стереотип) тілдегі ... ... және ... ... тұжырымжасам, гендерлік
метафоралар қолданысы (еркектік немесе әйелдік мағынасының жынысқа қатыссыз
заттар мен құбылыстарға ауыстырылып ... және ... ... т.б. ... ... [20, 23 б.]. Қазір сәнге айналып,
өміріміздің бір құрамдас бөлігі саналатын ... ... ... ... қазіргі жарнамалық ... ... ... таратуда зор мәнге ие екенін атап көрсетеді [21,
c.79].
Әйел мен ер ... ... ... ... ... ... ... олардың арасындағы
айырмашылықтардың бірқатарын былайша атап көрсетеді:
1) ерлер тілінде экспрессивті, стилистикалық мәні ... ... ... ... дөрекі, қарапайым сөздерді әдейі қолдану жиі ... ... ... ... ... өз ... ... әңгімеде инвективті лексиканы көп
қолданады;
4) әйелдер гиперболалық ... ... көп ... ... Той
керемет қызық өтті.
5) ерлердікіне қарағанда, әйелдер тілінің эмоционалды бояуы басым [22,
c.136].
Ал зерттеуші ... ... мен ... ... ... ... ... әйелдерге қарағанда, түрлі мағынадағы сөздерді көбірек
қолданады;
2. Ерлер таңдаған ... ... ... ... ... ... киім мен мата түрлерін, тамақ пен ас ... ... ... ... ... ... ... тікелей қоршаған
заттармен, олардың жеке сезімдері мен ... ... ал ... ... өзіндік «менінен» алшақ, еркектің ішкі
әлеміне бағытталмаған;
4. Ерлер таңдаған сөздер көбіне өзара ... ... ... ... ... ... акустикалық жағынан үйлесуіне көбірек
мән береді [23, c.130 ]
Қазақ тілінде де инвективті лексиканы қолданудың гендерлік ... ... ... ... ұрайын, сүмелек неме, әбден есіріп біттің (Ж. Шаштайұлы.
Жала мен нала). Ой, ... – деп, ... шалт ... ... ... таяп ... (Cонда).
Осы орайда қазақ тіліндегі ... мен ... ... тіліндегі
ерекшеліктерді арнайы зерттеген Г.Мамаева [24] мен З.Нұржанованың [25]
әйелдерге қарағанда ер адамдардың инвективті лексиканы жиі ... ... ... әрі оны ... ... ... мысалдар да
дәйектей түседі. Әйелдердің көбінесе қарғыс мәнді сөздерді ... ... ... О, ... ... ... ... соққысына жығып, төбемізге
әңгіртаяқ ойнатуың қалған екен. Есебіңді тапсын, есебіңді тапқыр? – ... (Ж. ... Жала мен ... Ант ... ... ... ... еді!
– Өз басына келсін!
– Жер жастанғыр, балалары қандай сотқар еді! (Ғ. ... ... ... ... зерттеу жүргізіп жүрген белгілі
ғалым Б.Хасанұлы: «Гендерлік фактордың көрінісі тілдің барлық деңгейінде
зерттелуі шарт,» – дей ... ... тіл ... ... ... ... ... атап көрсетеді:
1. Салыстырмалы және салғастырмалы гендерлік ... ... ... адамның есімі мен тегіне, әкесінің атына белгілі
бір ... ... ... атаулының бір түрінің қолданылу-
қолданылмауы, тек (род) категориясының қазіргі тілде, оның ... ... ... ... ... Бұл ... ... тіілндегі ым-ишара
белгілері негізінде қалыптасуы тиіс. Қазақы гендерлік паралингвистика
тұрғысынан ... ... ... түрлі салаларын (өнер,
көпшілік алдындағы сөз т.б.) дамытуға септігі тиер еді.
3. Гендерлік лексикография. Бұл ... ... тілі мен өзге ... ... асуы ... ... және тіл игеру. Бұл бағыттағы зерттеулер тілді жоспарлау ісіне
аса қажет [26].
Сонымен, гендер әлеуметтік белгілерде; еркектік және ... ... ... ... қарым-қатынаста көрінетін әлеуметтік-
мәдени құрылым болып табылады.
1. «Қазақ әйелі» концептісінің әлеуметтік сипатын гендерлік стереотиптер
арқылы анықтау
«Әйел», «еркек» концептілері кез ... ... ... концепт
болғандықтан, әмбебаптық сипатқа ие, алайдаолардың белгілі бір қоғамға тән
нақты ерекшеліктері де бар ... ... ... ... ... коннотации неспецифических концептов – это источник знания о
наивной картине мира, ... в ... ... ... ... и ... ... культурного сознания» [27, c.300].
Американдық әлеуметтанушы У.Липпман «стереотип» ұғымын «біздің санамыздан
бұрын сезімімізге әсер ететін дүниені тану мен ... ... ... таниды да, алғашқылардың бірі болып «стереотипті ... ... ... ... ... адам ... реттелген, терминделген «әлем бейнесі» деп түсіндіреді [28].
Әлеуметтанушының пайымдауынша, стереотиптердің ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... соншалық, қажетті, нақты дәйек ретінде
қабылдана бастаған. Сол қасиеттеріне сәйкес стереотиптер ұлт мәдениетіне
тереңдей ... ... ... ... көнбейтін әрекеттер мен
деректерді түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеуші В.А.Маслованың пікірінше: «Стереотип – это такое явление ... ... ... ... фактор, который позволяет, с одной стороны
хранить и трансформировать некоторые доминантные ... ... а с ... ... себя ... ... и одновременно опознать
«своего» [29, c.110].
Демек, гендерлік ... ... ... ... ... ... ... мен әйелдерге деген қарым-қатынасты айқындайтын мәдени және
әлеуметтік факторларды анықтау, индивидтердің белгілі бір жынысқа ... ... ... ... ... және ... тән
негізгі қасиеттерінің стереотиптік сипаттарын ашу. ... ... мен ... «Гендерные стереотипы, представляющие собой
стандартные, часто упрощенные и обобщенные мнения о ... ... ... и ... в ... ... институализации и
ритуализации пола» [18, с.81] деп атап көрсетеді. Қоғамымызда қалыптасқан
әйел мен ... ... ... ... ... ... көрінеді:
– «Қатын алсаң отын ал, бір құшағын артық ал», - дейді қазақ. Үйді ... ... ... ... ол сөз. Ал ... үйленген соң,
үйдің ішкі жарасымдылығы әйелге байланысты. Меніңше, махаббатпен ... ... ... – ең ... ... ... Үй болған әйелге ең
алдымен үйдің қамын ойлау қажет. Еркектерде кездесетін еренсіздік,
атүстілік - ... ... үй ... әйел ол үйді ... ... алады. «Еркек күнәсын далаға тастап кетеді, әйел күнәсын үйге ... - ... екен орыс ... ... адалдық кеткен соң, адалдық
үйден де кетеді. Әйел семьяның ұйытқысы болмаған жерде семья ұзақ ... ... ... бір ... ... өткінші бір қателікке
бола үйдің іргесін құлатып алмаудан ең ... әйел ... ... ... ұжымдық «қарапайым» санаға сәйкес келетін гендерлік ... ... орай ... ... ... ... ... қатысты
стереотиптерді анықтаумен бірге аталған стереотиптердің тілдегі көрінісін
зерттеу дегенге ... ... ... ... ... ... білім мен бағалауды сақтаудың айрықша формасы, ... ... ... ... ... деп ... ... бар.
Гендерлік мінез-құлық белгілі бір мәдениеттегі жыныстың әрқайсысына тән
міндетті нормалар мен бағалаудан құралады. Ал екінші жағынан, өмір ... ... ... ... ... ... дәрежесіне, ұлттық
ерекшеліктеріне байланысты жыныстың санқырлылығы да ұшырасады.
Соңғы ғасырларда қазақтар, орыстар және ағылшындар сол ... ... ... қарап бағалап келді, оларды сұлулық, тартымдылық,
нәзіктік, ... ... ... ... т.б. ... ... стереотиптік қасиеттер арқылы ғана сипаттады. Гендерлік
лингвистика мәселелерін ... ... ... ... ... ... қоса орыс қоғамында әйелге тән еңбекқорлық, шаруаға
икемділік, қарапайымдылық, ал қазақ қоғамында әйел адалдығы, қыз ... ... атап ... де, ... ... ... олардың
тіпті кездеспейтінін айтады [30, с. 139 ]
Қазақ қоғамында әйелдің ерлермен бір сатыда ... ... ... ... көрсетуінше, көшпелі халық отырықшыға қарағанда
әйелдерді жоғары бағалайды. Ол: «... ... де, ... да ... ... ... қазақ әйелдері жүзін паранжамен жасырған емес, олар
барынша көп мәселені өздерінше шеше алатын ... ... ... ... [31, с. 67-69] ... ... әйел тек ... үйдің ғана емес, көшіп-қонатын, қайта
жығылып, қайта тігілетін шаңырақтың сақтаушысы ... Оның ... ... ... кешумен ғана емес, өзіндік сана-сезіммен, ең
бастысы табиғилықпен астасып ... ... ... ... ... ежелден құрметпен қарайды, алайда ол құлдық санадағы табынушылыққа
жатпайды. Оны төмендегі көркем мәтіндер арқылы дәйектеуге болады:
Сонымен алпыс үйлі ... елу ... әйел ... ... ... осы ... ерте ... әйелдердің қай-қайсысынан да өз
күйеулерін «алпамсадай арысым ең» деп сұңқылдай жоқтағанын естір едіңіз.
Ақтан әсіресе Зибаш деген ... ... еді. ... ... қарағанда
оның күйеуі күйкентайдай ғана тәпене адам болса керек. Зибаш оны ... ... алып жүре ... еді, ... ... өз тайлағын үкілемей
ме, әсіресе осы Зибаш ... ... ... ... деп ... ... Мұзтау).
- Сіздерден бөлек, бізге жекелеп қоятын қандай бақыт ол? Бәрінен де ер-
азамат аман ... ... ... ... ... ... ... жүрсе, біздің де жүзіміз жарқын, - деді келіншек толқи ... ... ... да, ... ... мінез-құлқы табиғи, ол ешқандай боямасыз,
тұрпайылық ... ... ... және ... тіл ... ... кез ... адамның тілін таба біледі.
«Еркек» және «әйел» концептілері барлық мәдениетте кездесетіні белгілі,
оларға әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... айтарлықтай орын берілген. Алайда гендердің стереотиптік ... ... ... ... бірдей емес. Сондай-ақ әйелдер мен
ерлердің әлеуметтік рөлі де бір-бірінен ажыратылады. Мысалы:
Ең соңынан кірген ... ... ... ... ауыз ... ... мен орыс ... қарап таңырқап тұрып қалыпты. Мойындарына
дейін ашық, жалаң бас, еркектермен ... ... орыс ... Күнзилаға,
тіпті, таң көрінді. Шашын желкесіне ... жас ... ... ... ... жоғары отырғаны ерсі де көрініп кетті. Жас
әйелдің құлағы көрініп қалса, ... ... ... ... қойған мұсылмандық
күні әйелдің еркектермен қатар отырып сөйлесуі, даусын еркін шығарып ... ... ... еді. ... төр үйге ... өте ... ... Елизаветаға тағы бір қарап кетті... (Ғ.Мүсірепов. Оянған өлке).
Байынан қорқатын бар қазақ әйелінің сасқалақтығына ... ... ... келе жатқан бойы шалыс-шалыс лектіріп Жұбай шыға
келді ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерге байланысты
қалыптасқан гендерлік стереотиптер де бар. Мысалы.
Еркектері бірыңғай, ... ... ... қазақ жігіттері де өлең
айтты. Қазақтың әйелі мен еркегі қосылып өлең айта ... ... ... ... ... Оны ... тұрғаны да осы арада еді.
– Неге? Неге қосылуға болмайды? Түсіндіріңізші... – деп ол ... – Сіз ... де ... жақсы айтасыз, әйеліңіз де солай екен.
Қосылып ... неге ...... ... ... пен әйел ... ән салу ... Бір жіңішке, бір қоңыр
дауыс қосылмайды бізде... – ... ... ... әрең ... ... әйелдің екі сатыда тұратын халінен болар деп түйді Елизавета. Онысы
дұрыс та еді ... ... ... ... ... әйел тілінің барынша нормаға сай екенін, себебі
әйелдер болашақ ұрпақ тәрбиесіне молырақ ықпал ететіндіктен, үлгі-өнеге
көрсетуші ... ... ... ... нормаға сай сөйлеуге барынша
тырысатындығын атап ... ... ... әйел мен еркектің орны туралы түсініктер ... ... ... ... мен ... үрдістер ерекше
өзекті мәселеге айналып отыр.
Әрбір ... ... көп ... және көп ... қоғамда гендерлік
алуан түрлілікке назар аудару ... ... ... ... белгілі бір гендерге ... ... ... ... нормалар мен құндылықтарға сәйкес болуын
білдіреді. Еркек пен ... тән ... мен ... ... ... ... ... және діни топтар мен қоғамның түрлі жіктерінде алуан
түрлілігімен ерекшеленеді. Мысалы,
– Ай, әже-ай! Жігіт ... ... ... ... әйел ... ... Нәсілің жібермейтін көрінеді. Бұрын баларақ кезімде ештеңе емес
еді. .. Жасың келген ... ... ... ... да жолы ... ... ... осы елдің бұғағынан үзілейін деп тұрған қыздарын
өзім таңдар едім. Қыз болғасын кіріптарсың, жігіттің көзіне ... сөз ... ... ... Ал ... ... ... қызды
қайтсін, – деп сырын да сықаққа айналдырып, кәрі әженің ... ... ... ... ... Қан мен ... мен әйелдер өздерінің мінез- құлқын гендерлік ... ... мен ... өзін ... ... ... мәдениетте
қалыптасып, орныққан көзқарастарға сүйене отырып, түзеді. Оны шартты ... ... ... ... ... Әйел мен ... байланысты қоғамда қалыптасқан таптаурындар
(стереотиптер) кестесі.
2 – ... ... ... сәйкес мінез-құлық, әрекеттер
ерекшелігі.
Байқап отырғанымыздай, әйелдер мен еркектерге тән стереотиптерге сәйкес
олардан ... ... ... та бір- ... ерекшеленеді.
Кемпірі жаққа көз қиығын тастап: ... ... түс. ... ... ... да ... шығара алады. Еркек жазған жылайын десе
қатын емес, жыламайын десе күйік жеп барады» –деді (Ж.Шаштайұлы. Жала ... ... бе, ... ер адам ... ... тиіс секілденеді
де тұрады. Күні бүгінге ... ... ... ... әйелді көрген
емеспін. Ондайларды ауылда сан-саққа жүгіртіп, сырттай табалап, сырттай
жерлеп жататын. Мұқамеди ... ... ... сабаса да, ол беттен
алып, төске шаппай, кінәсіз бола тұра кешірім ... ... ... ... ... таяқ жесе де, оның ... ... ұмытып,
екеуінің арасында ешқандай кикілжің болмағандай рай танытатын. Мұнысын
былай қойғанда, ертесіне ... ... деп, ол ... ... ... еді ... ... маусым).
Төмендегі авторлық қолданыс та әйелдің қоғамда қалыптасқан, одан
күтілетін мінез ерекшелігінен ... ... ... ... ... сөйле, ағайын
Сөз дегенің әйел сынды көкайыл:
Бір күш алса, менмендігі оянып –
бет қаратпай қояды ( ... ... ... ... ... ... ұлттық стереотип те
кездесетіні белгілі. Мысалы, өзін көзге ... ... әйел ... ... ... әшекейіне, істеген тамағына, сыртқы келбетіне қатысты
мақтау, қошемет сөз есту әрбір ұлттың әйелінің құлағына жағымды ... өңі ... ... алаулап шыға келді. Көзі тым ойнақы,
отты екен.
– Енді түсіндім, енді ... әйел ... ... ... бір де бір
шүйке бас пен шөпжелкенің жоқ екенін әбден біліп алған ... деді ... Ақ боз атты ... ... ... тән ... стереотиптің бірі де бірегейі – ерін
пір тұту, сыйлау, қандай ... да оның ... ашық ... келмеу,
айтқанын заң деп ұғыну, балаларының алдындағы әке беделін көтеру. Бұның
тілдік ... ... ... ... танытуға болады:
– Ал, қатын, мен кеттім.
– Бізді тастама, өзіңмен ... ала ... Жаз ... оған ... шыдаңдар.
– Қорқам...
Кәлен суық қабақ астынан шаншыла қарап еді, осы кезге дейін безектеп,
болмай отырған Жамал жым болды (Ә.Нұрпейісов).
Ұлттық тәрбие ... ... ... әйелдері ерлері дастарханға отырмай,
балаларына тамақ бермейді. Бұнда да ер ... ... әке ... жоғары
қою мақсаты жатыр. Мысалы:
Өзің де ес білгелі көріп келесің, мен үйде отырғанда, ол ... ... ... ... ... емес. «Әй, әкелеріңді шақыр, сонан соң
жейсіңдер,» - дейді де отырады (Б.Нұржекеев. Ерлі-зайыптылар).
Енді көз жіберіп ... ... ... әке ... ... ... желбіретіп көрсеткен де марқұм анасы Хадиша екен- ау.
«Әкең ұйықтап жатыр. Ақырын жүр. Әкеңнен ұят болып қалмасын. ... ... ... Әкең ... не ... – деп әке қабағын бағуға
тәрбиелеген екен-ау... (Б. Тіленшина. Сұрқия).
Қазақ әйелдерінің ... атын ... ... ... атауын да сыйластықтың белгісін білдіретін ұлттық стереотип деп
тануға болады:
– Жол ауыр ... ма, ...... ... ... көретін
адамы да, өзінің ... ... да ... ... (Э. Төреханов.
Ескендір мен Роксана).
– Апақтың әкесі-ау, неге аунақши бердің?.. Төресі құрғыр ... ...... ... ... ұрса ... берді:
– Байжан Омбы төрелерінің алдын да көрген! ... не ... еді! ... Өз ... келе ... ... исі байқалмаған соң, әйелі
сонымен тыншығып та қалды ... ... ... ... ... ... қара ... дейін бір тыным таппады ғой, ... ... ... ... (Ж.Шаштайұлы. Жала мен нала).
Отбасындағы берекебірлікті, татулық пен жылылықты ... ... ... ... ... оған ... ... қазақ әйелдері оны
ана сүтімен немесе ана, әже ақылы арқылы қыздарының ... ... ... – деді ... ... басу ...... шажайласып
абырой таппайсың. Нәсілінде артық жаратылған жанмен деңгейлесемін деуің де
әбестік. Рас, бүгінде еркек пен ... ... тең» ... ... ... ... ... законмен теңестіргенді қайдан көрдің?
Рас, әйел ақша табатын шығар, жұмыс істейтін шығар, ... ... ... ... ... одан еркек болып кетпейді. Қайта масқарампаз болады. Өз
жаратылысын жарақаттайды. Өзінөзі алдап, құр босқа әуре ... ... ... аты – еркек! Ол өзі еркекпін демесе де, ... оны ... Ол ... арақ ... ... ... да, ... жіберіп қарақан басы
қалса да еркек! Оны әйел деп ... көр, ... ... Бір күні арағын
тастайды да, әпәдемі адам боп шыға ... ... ... тағы бір ... ... не құдірет екенін білгің келсе, ... ... ... көр, ... бәрі ... ... ... жатқан тойға қатысып бағыңды
бір сына... Еркек деегн ырыс несібесі артық жаратылған жандар ғой, ... ... » (Л. ... ... ... ... «қазақ әйелі» концептісінің шынайы табиғатын ... ... ... ашу ... тануға болады.
2. «Қазақ әйелі» концептіcінің бейвербалды амалдар арқылы берілуі
Соңғы уақытта адамның өмірлік маңызы бар ... – оның ... ... ... ... қабылдау және ұғыну ерекшеліктерін, сондай-ақ
аталған процесс нәтижелерінің ... ... ... ... жол
ашылды. Соған сәйкес қазіргі кезеңдегі лингвистикалық зерттеулерде
басымдылыққа ие бола ... ... ... адам қызметінің
тұлғалық және әлеуметтік қырларына ... ... ... түсті. Соның
нәтижесінде тілдік болмысты таныммен байланыстыра, сол тілді ... ... ... ... ... құбылыс екенін осы
саладағы зерттеулер дәлелдеп отыр. Себебі, адам баласы сәби кезінен бастап,
ана тілін ... ... өз ... ... ... ... да оқып ... бойына сіңірумен болады. Ал халық, ұлт мәдениетінің
айқын белгі-нышандары мен нәзік қыр-сыры оның ... ... ... тіл ... тән ... қасиеттері бар ғажайып құбылыс
десек, соған сәйкес олардың әрқайсысында әлем мен адам ... әр ... ... ... этностың рухани және материалдық ... ... мен ... ... бойына сіңірілген
концептілердің вербалдануы негізінде көрінеді. ... ... мен ... ... ... қалыптастырудағы орны, белгілі бір концепт туралы
орныққан түсініктер сол тілді тұтынушылардың ұғынуы арқылы анықталады.
Демек, тілдік ... ... ... ... алар ... ... дүниетаным ерекшеліктерін бойына жинаған, тілде
көрініс тапқан негізі тереңде жатқан көп қабатты ... және ол ... ... ортаның әрбір мүшесіне ортақ болып келеді» [32, 444 б.].
Атап айтқанда, дүниенің ... ... әр ... ... ... ... т.б. ... құндылықтары,
адамның күллі әлем, тұтас дүние туралы көзқарас, түсініктері, сондай-ақ
адамның сол ... ... өз ... табуға деген ұмтылыс-талпынысы, түрлі
қызметі, ... ... ... ... ... қарым-қатынас та
көрініс табады.
Ал дүниенің тілдік бейнесін жасауда тілдік амалдармен қоса бейвербалды
компоненттер де қолданылады. Жас ... ... ... дейінгі
ғалымдардың пікірлерін саралай келе, бейвербалды амалдарды ... ... ... ... ... ... коммуникативтік
актіні жалғастыруға қызмет ететін, адамдардың ... ... ... көмектесетін қарым-қатынастың түрі деп бағалайды [33, 8 б.].
Әр этностың қоғамдық өмірінде өзіне ғана тән қарым-қатынас ... ... ... бар ... ... ... ... этнос мәдениетінің
категориялары ретінде қызмет ете отырып, этнолингвистикалық мәнге ... ... ... оларға жататын бірліктердің кез
келген ұлттық тілде жиі қолданылатынын аңғару қиын емес.
Соған сәйкес «... коммуникацияның бейвербалды элементтеріне, яғни ым ... дене ... ... ... ... қай ... қай құрлықтың
өкілі екенін шамалауға болады, өйткені әрбір ұлттың дене тілінің өзіндік
сипатты ... бар және осы ... ... фразеологизмдерге
негіз (ұйытқы) болып табылады» деп пайымдаған белгілі ғалым Б.Момынова
соңғы кездегі зерттеулердің нәтижелері адамдар ... ... 7 ... вербальды (сөздер, фразалар, сөйлемдер), 33
пайызы ... ... ... ... ... немесе дыбыс әуезділігі,
екпіні мен қарқыны т.б) және 55 пайызы бейвербалды (дене тілі немесе ым ... ... ... ... ... ... дәлелдегенін атап
көрсетеді [34, 4-7 б.].
Ш.Баллидің еңбектерінде ерлердің ... ... ... ... ... атап ... Ол ... әйелдерінің күйеуінің
кез келген тілегін ымишарат әдістері, қасқабақ пен қол ... ... ... ... ... [35, с. 56]. Оның ... ... байқауға болады: Бопай сонда ғана ... ... ... Жолаушылар
өзінен тартынып отырғанын сезіп, «шыға тұрайын ба» дегендей күйеуі жаққа
көз жүгіртіп еді, «қылп ... ... ... ... ұқты ... ... Дон ... ым-ишарат түрлерін жақсы түсінгендіктен,
өзінің қару тасушысына сүйіктісі Дульсинеяның оның ... ... ... ... сақтап қалуын қатаң тапсырған. ... ... ... ... ... қаншалықты дәрежеде екенін білуге
жеткілікті болған. Әйелдер мен еркектердің бейвербалды ... ... ... сөзсіз. Біз сырт киімдеріміздің түймелерін де ... ... ... де ... өзі қыздар мен әйелдерде тым ашық және
кең қимыл қозғалыс болмауы тиіс ... ... ... ... ... мен әйелге қажетсіз батылдықты танытады [16, с. 173].
Ерлер жиі қолданатын бейвербалды қимылдарға креслоға ... ... кең ашып ... ... қасу, алақанын ысқылау, үстелдің ... ұру, өз ... ... ... ... ... ... қою сияқты ишарат түрлері жатса, әйелдер күйзелістен ... ... ... ... ... ... ... табандылығын, ұялғанын көрсету мақсатын екі бүйірін таяну,
алақанымен ұялғанда бетін көлегейлеу, ... ... ... айналдыру
сияқты сияқты бейвербалды амалдар арқылы танытады.
Таным субъектілерінде (еркек пен әйелде) өзге адамдармен ... ... ... ... пен әйелге тән эталондар
жүйесі қалыптасып, еркектік және әйелдік гендерлік ... ... ... ... ... жағдайда, көңіл күйінде бір қобалжу енгенде,
бүркемеленген кедергілердің көзге ұрынбайтын түрлері гүл ... ... ... шарф, желпуіштерін қолданады, ал ерлер ондай жағдайда
галстук, ... ... қол ... ... ... ... ... пиджактерінің түймелерін бір ... бір ... ... ... үстін саусақтарымен барабанша ұрғылап кетеді.
Әйелдердің мимикасы ерлердікіне қарағанда айқынырақ білінеді. Өздерінің
табиғи ... сай, ... ... ... ... ... ... детальдардың бәрін бірден байқау бейімділігі ... ... де ... ... ... ... ... қабілеті ерлерге
қарағанда жоғары. Физиологтардың пікірінше, әйелдерде ... ... ми ... ... ... ... есе артық дамыған. Әйелдерге тән
жоғары сезімталдықты осымен түсіндіруге ... ... ... ... ал ... ... түю, қабағын түкситу» сияқты
ишарат түрі жиі кездеседі.
Биғайшаның бетіне қызыл ойнап, қас-қабағын кере, көзін төңкере ... Жала мен ... ... халқының да қарым-қатынас жасау мәдениеті ... ... оның ... ... бейнелейтін коммуникацияның бейвербалды
амалдарына да бай ... ... ... қос ... амандасу, иіліп сәлем
салу, төс қағыстыру, бет шымшу, ернін сылп ... ... ... сүрту,
алдына қамшы тастау. т.б. кинемалар ... ... тән ... ... бейвербалды элементтерге жатады. Көркем мәтінде көрініс тапқан
ұлттық сипаттағы ... ... ... ... тілімізде жиі
кездесетін осындай бейвербалды элементтерді қолдану ... орай ... ... тән және ... кинемалар деп арнайы бөлген
С.Бейсенбаеваның пікіріне қосыламыз [36, 13 б.].
Мысалы, ер ... ... ... ... ... ... ... тастау», «мұртынан күлу», «сақалын ... ... т.б. ... жиі ... берсе, ал «бетін шымшу»,
«шашын жаю», «шашын жұлу», «орамалын бұлғау», «қос ... ... ... ... т.б. әйелдерге тән кинемалар болып есептеледі. Ал «қол бұлғап
шақыру», «жағасын ұстау», «басын изеу», «мұрнын ... ... ... ортақ болып келетіні анық.
Түрлі әлеуметтік топ пен жыныстар ... ... ... ... ... ... емес факторларын көркем мәтін аясында
кейіпкерлердің көңіл-күйін, ішкі сезімін, түрлі жағдайға көзқарасын алуан
түрлі ... ... ... ... үшін ... ... ... қатар түрлі кинесикалық элементтердің көмегіне де
жүгінетінін ... ... ... ... күнделікті өмірмен қатар көркем
шығармаларда кездесетін этномәдени элементтер коммуниканттардың әлеуметтік
және биологиялық белгілеріне байланысты кинетикалық ... мен ... ... ... зерттеп-білуге мүмкіндік береді.
Ұлттық мәдениетімізді, ұлттық дүниетанымымыз бен таным-талғамымызды
айқынырақ танытатын ым-ишараттар, олардың ... ... ... тән
кинесикалық элементтер қазақ жазушыларының ... ... ... де, ... ... өкілінің қайталанбас қасиеттерін
білдіретін қайсыбір кинемалардың кей жағдайда әйел мен ер ... ... ... ... болатынын да ескерген жөн деп ... ... ... ... маңызға ие сәлемдесу әр халықтың тілінде әр ... ... ... ... ... ... т.б.
сипаттары мен қатынас формаларына орай ... ... ... ... ... вербалды түрлерімен бірге бейвербалды
амалдары да қолданылады:
Сол уақытта Абай үлкен ықылас білдіріп, айрықша бір ... ... ... дауыстап:
– Ассалаумағалейкүм!.. – деп сәлем берді (М.Әуезов. Абай жолы).
Ер адамдар қос қолдап, төс қағыстырып амандасса, қыз балалар мен ... ... ... ... қол алысып амандасуы мүмкін. Сондай-
ақ қазақ халқының әдет-ғұрпында жас ... ... ... ... жасы ... кісілермен тізесін сәл бүгіп, қолын айқастырып тізесінің
үстіне қойып, басын иіп сәлемдесу дәстүрі бар. Мысалы,
Үшеуі де қабырғаласып өте ... ... ... ... бұрып,
бір тізелеп сәлем етті (Ғ.Мүсірепов. Ұлпан.).
Ұлпан үлкендерге бұрылып бір тізелеп сәлем етті. Шынар да соны ... ... ... ... сәлем етті (Сонда).
Көп уақыттан бері көріспеген жақын, туыс адамдардың бірі екіншісінің
мойнынан құшақтап ... ... ... ... мен ... білдіретіні
белгілі. Мұндай қимылдар қыз бала не жас әйел тарапынан немесе жасы кіші
бала мен оның шешесі, ... ... ... жиі ... ... түрі сондай-ақ жақын адамына еркелеу мәнін де білдіреді. Мысалы,
Орысша ... әйел ... ... келіншек тесірейе қарап, дәл қасына келе
бергенде:
- Бауырым, жиен-ау, сені де ... күн бар ... – деп, ұшып ... ... алды ... ... ... күліп, мойныма асыла құшақтады да, ... ... ... ... ... ... ... этикеті де ұлттық әдет-ғұрыпты
танытатын бейвербалды ... ... ... – деп ... күліп Жаниша келді. Қос құдағи әуелі қолдарын
ұшынан ұстасып, құлаштарын екі жағына үш-үштен ... ... ... Ұлпан).
Ері, баласы, жақыны, туысы қайтыс болған әйелдің қара жамылып, ...... ... келе жатқан салт-дәстүрі. Қайғы-қасіреті мен
шерлі көңілін ... ... әйел ... ... ... ... шашын жаю,
шашын жұлу, қос бүйірін таяну ... ... ... арқылы
білдіріп, қайтыс болған ерінің, баласының, туысының ... асыл ... ... ... ... Мысалы,
Қара бір шашым жаяйын,
Жаяйын да жияйын.
Құнарлы бармақ жез тырнақ
Күнде қанға бояйын.
Албыраған ақша бет
Сүйегіне ... ... оны ... ... жас ... кімді қояйын (Боздағым. Қазақтың жоқтау жырлары).
Көне замандарда, көне түркі кезеңі саналатын У– УІІІ ... ... ... ... ... қатты қайғырып, «өлген адамның тумалары
шашын жұлып, ... ... ... кесіп, өздерін қорлайтын» әдет болған.
Оның мәнісі: «Өлген жақсы адамның артында қалып, онсыз сүрген өмірде не мән
бар?» – деп ... ... [37, 12 б.]. ... ... ... ... бетін тырнап, айғыздаумен бірге шашын жұлып немесе тақырлап
алып тастайтын ... ... ... ері ... ... әйел ... күйеуіне деген адалдық белгісі ретінде оны күйеуімен бірге жерлеген.
Аталған бейвербалды амалдың қазақтың жоқтау ... ... ... сол ... ... ... керек деп топшылаймыз.
Бұл кезде Бөжейдің өз үйінің ішінде қара сұр ... ... ... Қара ... ... екі ... ... салған. Қан сөлден айрылып,
сұрланып талған жүзінде көк ... ... Екі ... ... ... ... ... сақтап, жарадар боп тұр (М.Әуезов. Абай жолы).
Қарт ана оқыс есін жинап алды.
– Ойпырм-ай!.. – деп ... жас ... ... тырнақ салып, қанын ағыза
осып-осып жіберді. Қанша кісі жабылса да, ... ... әйел ... ... ... Ажал ... жалғыз баласын бүріп алып, жұпыны
жер үйдің бір жағын омсырайтып ойып әкетіп бара ... ... ... ... ... Үрей ... ... ағы айналып, ұясынан шыға
ақшаңдап: «Жан ботам-м!» - деп зарлап, қос ... ... ... ... ... түсті. Үй ішінде жыламаған жан жоқ. Еламан да ... Қан мен ... ... ... ... ... қаза тапты» - деп артынан қара қағаз
келген. Қатын, бала-шағасының көзінен жас емес, қан ағып, кәрі шешесі
жер тоқпақтап, ... ... ... Біз ... ... ... ... зор қасіретті білдіретін аталған бейвербалды әрекеттерді
күнделікті өмірде, жайшылықта қазақ қыздары мен ... ... ... ... ырымға баланған.
Ал орыс халқының әйелдері жақындары өліп, о ... ... ... ... ... білдіру үшін қара киініп жүреді. Сонымен қатар
олар туыс адамын жоқтағанда қолын қусырып алып, жеңіл түрде теңселіп, басын
шайқау ... ... ... ... ... ... ... этникалық ұжымның мүшелеріне
тән болғанымен, олардың білдіретін мағыналары бірдей болмауы мүмкін. Ұлттық
дүниетаным мен көзқарастың, салт-дәстүр мен ... ... ... өмір сүру ... асыл сынығы болып саналатын ... ... ... аялық білім негізін игеру арқылы ғана мүмкін
болмақ. ... ... ... қос ... ... ... ... үшін
ауыр қайғы-қасіретті білдіріп, дүниеден өткен адамды жоқтау барысында ғана
қолданылса, орыс ... ... үшін ... ... ... ... ... ұрысқанда немесе бір шешімге келіп, оны айтар сәттегі,
кейде қалыпты жағдайдағы, ешкімге ерсі ... көз ... ... ... ... ... қатысты бейвербалды амалдардың ең ...... сылп ... ... сылп еткізу» сияқты тұрақты ... сай ... ... Олар ... ... ... ... сияқты эмоционалдық жай-күйлерін білдіру
үшін қолданылады.
Мысалы, Мұртазаның бір қарындасын Сүттібек ағам алған, Енді Сүттібектің
қарындасын ... ... ... ... па, немене өзі? – Айша ернін сылп
еткізіп қойды (Ш. Мұртаза. Ай мен ... ... ... ... бір-ақ қыстың ішінде Есеней сияқты
адамның арыстанын илеп-билеп алған ... ... ... шарасы
жоқ еді. Бірақ таңданғанын білдірмейін деп аузын бір сылп еткізді де қойды
(Ғ.Мүсірепов. Ұлпан).
Ой, тоба-ай, - деді апам ... сылп ... – Бұ ... ... күтеді
әні. Қарны ашып келеді деп шала бүлініп жатысымыз мынау...(Д. Исабеков.
Гауһартас).
Көркем мәтіндегі ... ... ... ... амал
түрі қазақ әйелі мен кемпіріне тән болғанымен, жас қыздарға жараспайтын,
ерсі көрінетін ым-ишарат екені ... ... Ал ... ... ... ... ... шығарды» фразеологизмі әйелге тән әжуалау
түрін білдіріп, ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Мысалы, Өрік қырындаған кезінде қатындар біріне-бірі
қарап, еріндерін шығарып:
- Мынау бір ... ... ... ғой! – деп ... ... ... ... екен, - деп Күнікей ернін шығарды (Ж.Аймауытов.
Күнікейдің жазығы).
Сонымен қатар көркем ... жиі ... ... жымқырды», «ернін
қымқырды» ишараттары жақтырмау, құптамау мағынасын, «ернін ... ... ал ... тістеді» кинемасы бір жағдайда «сөйлеме»
деген мағынаны білдірсе, енді бірде ... ... ... ... үшін ... ... Айшаға қараймыз. Айша бізге қабағын түйіп, астыңғы ... ... ... (Ш. ... Ай мен ... ... бәрі Бозінгенге жарадай тиді. Ләм деуге ... ... ... ... ... берді (Ж. Аймауытов. Ақбілек).
Айша астыңғы ернін тістелеп, басын шайқады. Айша басын тектен-текке
шайқамайды. Оны мен ... ... ... ... ...... (Ш. Мұртаза. Ай мен Айша).
Сонымен қатар «жаулықтарымен көзін ... ... ... «ақ ... ... ... ... компоненттер де қазақ әйелдеріне
тән. Мысалы, Кемпірлер жағы оның ... ... ... ... ... ... сүртіп, тәу етіп жатыр (Ш. Мұртаза. Aй мен Айша).
Ақбілек те ақ орамалын желпілдетіп ... ... ... ... ... ... отыр. Әйелдер қаза үстінде де
күйеулерінің қас-қабағына қарап дауыс шығара ... ... ... ... ... ... жас төгіп тұр. (Ә.Нұрпейісов. Қан мен тер).
Қазақ әйелдеріне ғана тән «бет ... ... ... ... ... ... ерсі ... шошыну белгісі болып табылады.
– Мына Кенже мырзаға не көрініп ... тыр ... ... ... - ... от басында ... ... ... ... Шашы ағарған қыз).
Сонымен қатар әйелдер өздерінің қатты таңқалғанын « сұқ саусағымен бетін
бір сызу» ишаратымен де ... ... ... аз ... ... ... оң жақ ... саусағымен бір
сызып, үлкендеу көзін кеңірек ашты да, ернін бір сылп еткізіп:
– Бетім-ау, мына Kесір болмағай да! – деді ... ... ... қазақ әйеліне ғана тән бейвербалды амалдардың ішінде «аузын
сылп еткізу», «бетін ... ... сұқ ... ... ... ... шығу төркіні неде, қандай мәнді меңзейді, оның ... ... мән ... ма, ... ... ... ... ба деген
сияқты сұрақтар туындайды. Осыларды ажырату ... ... ... жанжақты, ... ... ... ... айта кетуді жөн санаймыз.
Ал төменгі ... ... ... ... ... амалдар назар аударту, еркінсіп ойнау, сондай-ақ ересек қыздар
мен әйелдердің жас ... жат, ерсі ... үшін ... ... жас келіншек иіскесті, танысты, қалжыңдасты, білісті. Білісті ... ... ... ғана ... ... шымшып алды (Ғ.Мүсірепов. Ұлпан).
Бұл сорақы, сорлы ісімді көріп қойған Айша үн-түн жоқ, ... да ... ... ... ... ... қыршып алғандай болды.
Құлағым тыз етті (Ш. Мұртаза. Ай мен ... ... ... ... ... амалдар да «қазақ әйелі»
концептісіне қатысты болуымен бірге ... ... тән ... көз ... ... ... жәрдемдеседі. Мысалы,
Сүтін жайлап, ілегенін төгіп, күлін шығарып, ыдыс-аяғын жуып болған ... ... ... шекпен жапқан қара аяққа ұн салып алып, ... ... ... ... (Ж. ... ... әлдебір қызық өсек айтады екен деп, кимешегін желкесіне қарай
бір тартып, ... ... таяй ... ... ... ... ұршығының ұшымен ортаға салынған шоқты шұқып үнсіз апам ... ... ... ... ... Ұлпанды көздерімен ғана жанап өтті. Қыз ... ... ... ... ... болатын. Қыз да бұлардың әрқайсысына көз
қиығын серпе тастап, көзімен ғана амандасты (Ғ.Мүсірепов. Ұлпан).
Қыз ... ... де тұра ... ... ... ... ... бар
екен (Сонда 97-б.)
– Келдім ғой, әрең шықтым, - деген қыз, үнін ... ... ... кеп, кең ... ... қымтай отырды (С.Сматаев. Елім-
ай).
Қазақ ... ... ... ... ішкі ... ... ... бірге
шытырманға толы, аса күрделі. Әйелдер жаратылысынан ерлерге қарағанда
анағұрлым ... ... ... ... интуиция» деген жеке ұғым да
қалыптасқан. Әйелдерде бейвербалды белгілерді олардың ұсақ-түйегіне дейін
бірден байқап, тез арада айтылмақ ой мен ... ... ... туабітті
қабілет ерекше дамыған:
Орыс жырларындағы Владимир Красное Солнышконың немере қарындасы Любава
Грекия жерінен келген ер ... әйел ... ... таныған. Оның
түсіндіруінше, гректің ... ... ... жиі, ал ... екі тізесін
бірге жинап әйел адам ғана отыратындай қалыпта отырады [16, c.173].
Мұндай көріністі атақты сөз ... ... ... ... де
кездестіруге болады:
Қысқа қарай төрт қос жылқысына жайлы қоныс іздеп шыққан ... ... ... ... да ... ... қыз екенін ешкім сезбегенмен,
ақынжанды түрікпен ... қана ... ... ұзап бара ... бала жігітке әлі қарап тұр..
– Қап, құйрығын түріп ... ... алу ... еді өзін! – деді ... ... ... ... ... бұл ... қызы ... екен? – деп түрікпен Мүсіреп ... Қыз? – күні бойы ... ... шыққан екінші сөз осы еді.
– Ие, қыз!.. «Міне, айыбым!» – дегенде көз ... ... бір ... нағып байқамадың? Шарпып емес-ау, көз қиығын серпе тастап
қарайтыны бар екен де!..(Ғ.Мүсірепов. ... ... ... ... ... ... ... де
өзгерістер енуде. Осындай ана сүтімен енетін ... ... ... ... ... ... олардың мағынасынан хабарсыз.
Еркек қаһарынан, қатын қасиетінен айрылды. Бұл күнде ұл жігерсіз, қыз
бақытсыз. Шал шал ... ... ... ... ... ... ... емеурінмен ғана сездірілер, көз қиығымен ғана ... ғана ... ... ... арман барынан таскерең, мылқау. Дүңк
еткізіп қойып қалады сөзбен, тіпті өзара қарым-қатынастарының ... ... ... ... ... дымды білмейді» деген халқымыздың қыздары мен әйелдері
де өздерінің ішкі сезімін, ... ... ... ... ... ... де шебер, дәл білдіріп және өзгелердің көңіл
күйін ... ... ... ... ... мәтіннен алынған
мысалдардағы бейвербалды амалдар, кинемалық бірліктер тек ... ... ғана ... ... қана ... қазақ мәдениетіне тән әдет-
ғұрып, салт-дәстүр, өмір сүру үрдісі, ... ... ... ... ... ... ... береді.
3. «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты антропонимдердің гендерлік сипаты
Бүгінгі таңда түрлі сипаттағы онимдердің пайда болу, қалыптасу және ... ... ... ... ... ... кемімей
отыр. Соған сәйкес лингвистиканың дәстүрлі құрылымдық жүйеден «адам тілі»
және «тілдегі адам ... ... ... етіп алған антропоөзектік арнаға
ойысуы әсерінен ономастикалық кеңістікте әсіресе антропонимдер басымдылыққа
ие деп айтуға болады. Бұған белгілі ономаст-ғалым Г. ... ... ... ... бірге ономастикалық кеңістікте антропонимдер
өзекті орынға ие, себебі олар әрбір адамға беріледі және ... ... ... ие, ... ... ... жеке ...
антропонимдердің қызығушылық тудыруы заңды» [38, c.108].
Қазақ тіліндегі кісі есімдерін ... ... ... ... ... ... Н.Асылбекова,
Ф.Әшімханова т.б. ғалымдар өз зерттеулеріне түрлі дәрежеде өзек етіп алған.
Соңғы ... жаңа ... ... ... кісі ... ... ... білу үшін ғана емес, белгілі бір ұлт тарихын білу үшін
де маңызы зор ... ... ... орай ... ... ... тезис «имя – есть порождение и отражение культуры», логично
утверждать, что онимия ... ... ... ... глубоко
национальна, так как характеризует присущие ей ... ... ... каждой отдельной национальной культуры»[39, c.13].
Ал идеоэтникалық жалқы есімдердің лингвомәдени ... ... ... ... ... ... имен
заключена не только в лексической семантике самого онима, она формируется и
аккумулируется в ... ... ... ... за ... ... ... Факторы, детерминующие и ... ... ... ... ... ... т.е. внеязыковыми» [40, c.8].
Демек, кісі есімдерінің қойылуында экстралингвистикалық негіздер жиі
кездеседі. Мұндай негіздер ретінде ... төрт ... мал, ... ... діни ұғымдар, адамның әр түрлі ішкі жақсы қасиеттері, ... ... ... ... ... ... т.б. алынады [41, 14-
15 бб.]. Халқымыздың танымында қалыптасқан белгілі бір аң, ... ... ... ... ... стереотиптерге айналып, нәтижесінде этностың,
жеке тілдік тұлғаның аялық біліміне енеді. Тіліміздегі Аюбай, Қасқырбай,
Арыстанбек, ... ... ... ... ... Қойбағар,
Қозыбақ, Бүркіт, Лашын т.б аттары ... ... ... ... өмір ... ... мал шаруашылығымен
айналысқандықтан, ... ... ... ... ... ... ... халқының дүниетанымы мен ұлттық болмысынан хабарсыз,
қажетті мәдени-танымдық ақпарат «аялық білім» ... ... ... ... олар ... кей ... қисынсыз, күлкілі көрінуі
мүмкін.
– ...Мен сені бұдан ... ... ... ... теңегенің бе?
– Аузыма құдай салған шығар... ... ... ... ... күшті,
нардан сұлу, нардан қадірлі несі бар? (Ғ.Мүсірепов.Ұлпан).
Төрт ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының иесі, желеп-
жебеушісі, қамқоршысы бар деп сенген, сондықтан да төрт түлік ... ... ... ... ... ұлық малы деп ... ... «Түйе – байлық, жылқы – сәндік » деген қалыптасқан тіркес те
бар.
Ал ... ... қыз ... ... ... ... қойшы ауылдағы қарапайым қазақ әйелінің болмысына етене жақын ... ... ... соң ... Ал, ... ... сопиып қарап тұрмай шай қойыңдар, – деді иегімен
самаурын жақты меңзеп.
– Қыздарыңыздың аты орысша ма, ... ма? – деді ... ... ... Кім ... соны, – деді Теңге пеш үстіндегі үлкен қара ... ... ... – Ана миы ... ... ... ... аттары ғой. Әліне
қарамай ежелеп кітап оқып отырады да, сондағы әйелдердің аттарын қыздарына
жапсыра береді. ... есеп ... ... ... дей ме, ... дей ... шығаратын екі қатын бопты дейді ғой. Ана алжыған шал екі ... атын ... ... ... ... ... ... роман кейіпкері – совхоз басшысында да ол
ешқандай ... ... ... ... ... ... ... адамға София, Мария деген есімдер өзге жұртқа еліктеуден туған,
жайдан-жай қойыла салған, қазақ үшін ... ... ат ... ... ... ... айтылған түсініктемесінен кейін жаратылыстану
ғылымдарының ... ... ... бар адам аттардың қойылуына атақты
математик Софья Ковалевская мен Нобель сыйлығының ... ... ... ... ... ... еткенін ұғынады. Кітапты көп
оқитын қос қыздың әкесі әлгі есімдерді ... күні біз ... ... салпақтап өтпей, білімді, оқымысты адам болсыншы және өзге ... ... ... ... қызы да ... ... үкілі үміт,
игі тілекпен қойғаны анық.
Көрнекті ... ... ... ... ... ... ететінін былайша ұғындырады:
«...жер мен су аттарын алсақ та, кісі ... ... та ... жасалуында
белгілі бір заңдылық барын байқаймыз. Мұндағы кісі атының өзі тоғыз жол яки
тоғыз мақсатқа ... ... ... жол дегендеріміздің бірі –
адамзаттың жақсы өмір сүргісі келуімен байланысты. Бұл ... жету ... өз ... ең жақсы, ең белгілі, атақты адамның атын қояды. Солай
етсе, оның баласы да ... ... ... ... ... дінін
қабылдаған жұрт үшін қадірлі, атақты адам сол діннің бастықтары, я сол ... ... ... ... Сондықтан мұсылман дініндегілердің аты
бірде таза Мұхамед, Ғали, Омар, Оспан, Ахмет, Садық ... болып келеді, ... ... ... сөздермен қосындысы болып келеді (Мұхамедсадық,
Сапарғали, Қожахмет,т.б.) ...Тоғыз жолдың үшіншісі – ... ... ... ... ... аттар. Мысалы, жібектей болсын десе, қыздың
атын Жібек қояды. Жомарт болсын десе, баласына «Жомарт» я ... ... ... ... ... ... – бала бай ... хан болсын деген үмітпен
қойылады. Сондықтан кісі атының соңынан Омархан, Сейілхан, Жұмахан дегенде
«хан» ... ... ... ... ... ... «бай»
қосымшасы айтылады. Батыр болсын дегендері белгілі бір батырдың атын ... 76 б.) дей ... ... ... әрі танымның,
әрі психологиялық қабылдаудың нысаны деп қарастырады. Себебі тілек-арманнан
бастау алған әрбір ат сол ... ... ... даму ... ... жеке ... субъективті-индивидуалды сезімдерін,
құндылықтарды бағалау ерекшеліктерін, қабылдау-тану өрістерін және ... ... ... ... [43, 151 ... ... ... және танымдық сипатын зерделеген Н.Асылбекова
олардың гендерлік сипатын былайша көрсетеді: «Әйел адамдардың ... ... ... ... ізгілік, жылылық, күнделікті күйбең
тіршілік жақын да, ер адамдардың асссоциативті ойлау жүйесіне ерлік ... ... ... ... т.б. ... ... Сәбиге ат қою
кезінде оның ... ... ... ... Кісі ... шаш, көз, гүл, сұлу, бике, ай, бибі, наз сыңарлары жиі кездессе, ал
ұл балалардың есімдерінде сұлтан, хан, ... ... ... берді, мырза,
бек, тай, т.б. сыңарлары ... ... ... [41, 20 ... қол ... ... кірме есімдерден гөрі тарихи
тұлғаларымыз бен көркем шығармадағы жағымды ... ... ... таза ... ... ... ... қою сәнге айналды:
Нұрила, Зере, Тұмар, Айғаным, Майра, Шұғыла, Қарақат, Айару, Аружан, Нұрай,
Аймен, ... ... ... ... ... ... Гүлсая, Жанерке,
т.б.
Соңғы кездегі жаһандану әсерінен кеңес дәуіріндегі кейбір ... ... ... қыз ... ... шетел есімдерін беру де ... ... ... ... ... ... ... Диана, Тахмина,
Жасмин, Альмира, Лаура, ... ... ... ... ... Венера т.б. есімді қыздардың кездесуі соның дәлелі.
Ал ұл балаларға ат қоюда, керісінше, халқымыздың аты ... ... ... батырлары мен елге әйгілі тұлғалардың, белгілі ... ... ... атын қою жақсы үрдіске айналған:
Абылай, Әбілқайыр, ... ... ... ... Бәйдібек, Ерасыл,
Бекет, Наурызбай, Райымбек, Мағжан, Мұстафа, Мұхтар, Шерхан, ... ... ... Санжар, Әлихан, Амалбек т.б.
Қазақ антропонимдерінің бірқатары ұлт болмысын білдіре отырып, халықтың
діни ... мен ... ... ... мен ... ... ... береді. Ырымшыл келетін халқымыз
перзенттеріне ат ... ... ... ... сенімдерді басшылыққа
алған. Оған аталған есімдерді қою уәжділіктері дәлел бола ... ... ... ... ... есімдер: Қаракөз, Шалабай,
Аққыз,т.б.
– жаңа туылған ... ... ... мең, ... кездесуіне
байланысты: Аққал, Қалдыгүл, Меңдігүл, Қалдықыз, Меңдіқыз, Меңтай, Анар,
Нышанкүл, т.б., ал ұл ... ... ... Қалдан, Нарқал, Қалыбек
секілді есімдер қойылады.
– тууылу орны мен мезгіліне байланысты: Дүйсенкүл-Дүйсенбек, ... ... ... ... - Наурыз, Сайлаукүл-Сайлаубек ,т.б.
– баланың тұрмауы: Тұрсынкүл, Өлмес, Қалсын, Тоқтасын, Аманкүл, ... ... ұл ... ... Ұлбала, Ұлбосын,Ұлтуар, Ұлдар, Жаңыл, Тойдық,
Дәметкен, Ұлдана, Ұлпан, Ұлжан, Ұлтай, т.б.
– сұлулық пен ... ... ... ... Жібек, Сымбат, Нәзікен,т.б.
Жоғарыда көрсетілген ат қою уәжділігінің айқын үлгілерін көркем мәтіннен
аңғаруға болады. Мысалы,
Поштақұлдың қатыны Тойсын үйде жоқ (Ш. ... мен ... ... ... ... аса балажан екен. Артынан бала ілессін, ұл
тусын деп, менің атымды өзі Ілескүл ... ... әке, бір ... ... ... ... ... гүл едім
Жарып шыққан желектен.
Көптен күтіп бір перзент әке-шешем жарықтық,
Қойған екен атымды сол үшін де Дәметкен! ... ... ... антропонимдері құрамы мен құрылымы жағынан алуан түрлі
болып келеді, олар адамзат қоғамында қалыптасқан ... ... ... байланысты. Төмендегі мысалда кездесетін кісі есімі
феодалдық қоғамда ... ... ... ... ... мал ... ... тезек теріп, мал сауып, іркіт пісіп кісі
есігінде жүретін адамның пешенесіне қой ... өзге ... ... тап ... ... ... қолжетпес алтындай жарқыраған күнмен
байланыстырылған. Құндылықтар өзгерген ... ... ... ... кездесуі екіталай,
– Ал Қияқтың кімі бар? Әлі де сол күң қалпындағы кәрі шешесі – ... ... мен Қияқ ... кереғар тағдыр өзі күні бұрын ... ... аты ... ... ... аты ... дегізуін
қарашы! Мұнда да ... бір ... бар ... түскен жаудыр көз тоқалды дұшпан қайын жұрттың құлағын қажап
жатсын деп басқа ат құрығандай ... деп ... еді. ... ... бұл
өзі сорлы бейбақтың онсыз да түсіңкі назарын тіптен жер қылмаймын деп
Күнбике ... жүр ... ... адамдардың азан шақырып қойған есімдерімен бірге оның жүріс-
тұрысына, мінез-құлқына, ... ... ... ... ... атаумен ат қою көп халықта бар. ... ... ... төлқұжаттағы адам есімі мен тегі ресми, ал зат
есімнің рең мәнді жұрнағының жалғануы ... ... ... ... мен ... ... бейресми болып табылады. Ғалымдар соңғы
топқа лақап аттар мен «табу» есімдерді де ... ... ... ... ... өзінде-ақ адамдардың дене
бітімі мен сыртқы тұлғасына сай таңдалып қолданылғанын айта ... ... ... ... ... пайда болып, қалыптасуынан кейін, ... ... соң ... сирегенін айтады [44, 77б.]. Өзге түгіл
өзіне де сын көзбен қараған ... ... ... ... мен ... дүниесіндегі ерекшеліктерді дөп басып танып, не нәрсенің де ... ... ... талғампаздықпен айыра білген. Сол себепті де дәл қойылған
лақап аттар ... ... ... тауып, кей кездерде адамның шын есімі
ұмытылып, ол дүниеден өткенше лақап аты есімі қызметінде ... ... ... Айымқыз деген әдемі аты бар екенін бұл кезде өзінен басқа
ешкім де білмейді. Жарықтық, келбеті келісті-ақ ( Ш. ... мен ... Сен мені ... ... дей бересің. Ауылыңдағы қатындардан естігенің
ғой. Менің атым – ... ...... ... ... аты.
«Шоқай» деме, Бибісара де. Бибі апа десең де болады (Ш.Мұртаза. Ай мен
Айша).
Қазіргі кезде лақап ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, сыртқы тұлғасын, кейбір психологиялық
ерекшеліктерін суреттеу үшін ... ... ... ... ... Мысалы,
Әнін, зарын тыңдар шешесі қара жер қойнына енгелі тіпті меңіреуленіп
кеткен ... ... атын ... «Үндемес» атап кеткен ауыл, үй
маңайын да ... ұзақ күн ... ... ... ... шығармада сондай-ақ қала әйелдерінің өзге ұлт өкілдеріне еліктеу
психологиясын дәл беру ... ... ... ... ... ... жиі ... Мысалы,
Өйткені оны айта бастасам-ақ Нэллиді – Несібеліні көргендей боламын.
Нэллидің шын аты Несібелі ғой, ... ... деп ... ... ... «Қарғын» романындағы Мәлике атты кейіпкері Сәргелді –
Сэр, Мәнсияны – Манс, ал өзін Лике деп ... ... Оның ... ат қоюының өзіндік уәжі бар. Мысалы,
Мәлике қыздың қимылсыз отырысына, үрлеп қалсаң ... ұшып ... оң жақ ... ... құлаған төрт-бес тал қап-қара шашына
сүйсіне қарады. «Сурет сияқты, – деді ішінен – ... ... ... Сур, - деді ... ... ... ... қалай түсіп кеткенін өзі де
байқамай, әрі оның ... асты ... ... ... ... ... ... атым осылай бола ма?
– Иә, Сур. Сурет деген сөзден. Әрі ... ... Сур» ... де ... ... абырой-беделінің биіктігімен немесе асқан
мейірімділігімен, ақылгөй-даналығымен, пайымды парасатымен, ерекше қадір-
қасиетімен елге ... ... ... мойындап, оларға жағымды
коннотациядағы жанама ат ... де көп ... ... ... ... аты сай ... ... аналардың азан шақырып қойған есімдері ел
жадынан ұмыт қалған. Мысалы,
Ауылдың бәрі Ақ шеше атап кеткен ақ кемпір – Мидар ... ... ... ... ... ... ... (Ф. Оңғарсынова. Шашы ағарған
қыз)
Осы жұрттың өзін Қарақатын, ал оны Ақкемпір деп атайтыны да есіне ... ... ... Қан мен ... мен ... лақап аттарды бүркеншік аттан былайша
ажыратады: «Существенное различие псевдонимов от от ... ... ... что ... ... ... в ... своебразной оценки
именуемого. Псевдоним создается самим человеком, нередко как особое
средство ... [45, 147 ... бар ... ... ... мағынадағы, әсіресе дене
кемістігіне орай қойылатын лақап аттар ерлерге байланысты жиі ұшырасады.
Қыздар мен ... ... ... ... сирек қолданылуы қазақ халқының
қызды «қонақ», ал әйелді «ана» деп ерекше ... ... ... ... ат ... ... мына ... мысалдар дәйектей
түседі:
Баяғыда, кішкене бала күнімде Сегізбай деген кісінің бір келіні «Екі төрт
қайнаға» дегенін естігенде жерге домалап күлгенім бар. ... ... ... ... ... ... ... біздің халық атау беруге
шебер. Сұлулық, ... көре ... оны ... ... ... ... ... Қарап тұрсаң, қазақ жеріндегі кішкентай бұлақ, жайдақ ... ... ... ағып ... титімдей жылғаға дейін атсыз емес. Және
солар жайдан-жай қойыла салмаған. Белгілі бір ... ... ... ... көзге ілінер көрінісіне сәйкес дәл ... ... Бояу ... жасаса үлкен полотноға сыймайтын суретті екі-ақ ауыз
сөзбен жеткізе ... (З. ... ... ... келтірілген қазақтың «ат тергеу» салтында «келін» микроконцептісі
жақсы ашылады. Зерттеуші Г.И.Пюрбеев: ... ... т.е. ... ... у ... ... ... женского языка.
Девушка, выйдя замуж, лишалась права ... по ... всех ... ... Она ... была ... их имена более или менее подходящие посмыслу
словами или фонетически видоизменять их. Такое почтительное иносказание ... ... и ... ... по традиции сохраняется и теперь,
правда, не в столь строгом виде, как раньше» [46].
Соңғы кездері ... ... ... зерттеп жүрген ғалым
Б.Хасанұлы: «Әйел тілі – әйелдің тілдік хабарламаларына және тек ... ... ... қатыстырылатын немесе енетін вербальды (тілдік)
және бейвербальды ... ... ... ... ... [26, c. 51-53 ] дегенді айтады. Оның пікірінше, әйел тілі деген ұғым
қазір де бар, оның іздері бүгінгі таңда әлеуметтік, ... және ... ... ... ... деп ... болады. Әйел тілінің
арнайы белгілерін тілдік универсалий аясында сипаттауға болады әрі ол өзі
туралы ... тіл мен ... ... мүмкіндік береді» – дейді ғалым.
Әйелдер тілінің ерекшелігін өз кезеңінде Қ.Жұбанов та байқаған. Ол ... ... ... ... боп ... жас ... бір жылға дейін
күйеуінің атаана, туыстарымен бір жылға дейін тіл қатып сөйлемейтінін, тек
қана арнайы ... ... ... ... ... армяндар
«нашнауар»деп атайтындай ондай арнайы тілдің ... ... тиек ... ... ... ... ... «аузын, ернін сылп еткізу», «тілді тақ
еткізу» ... ... ... бар ... ... ... тоқталады [47, 25б.].
– Қазақтың ат тергейтін ғұрпы көп халықта жоқ, талайлар оны түсіне
бермейді. Бас ... ат ... ... ... ... білгіштер бар.
Оны сол ... ... ... телиді. Менімше, бұл сыйлап-
құрметтеуден, жақсы көруден, өзің айтқандай ... ... ... ... ... әрі ... ... Кейбіреу ат тергегенді артта қалғандай
көреді, мәдениетсіздік, ... деп ... ала ... Әрине, ол
әркімнің өз шаруасы, өз көңілінің қалауы. Адамның атын атау үшін ... ...... ...... Сәулені – Соня деп те жүр ... ... ... рет ... барғанда Үрзада жеңешесі атын тура атамай
әтуерлеп «Төрежан» десе, – шатастырып алыпсыз, менің атым ... ...... ... жақсылап түсіндірген соң, бала екеш баланы сонша
сыйлап, қадірлегеніне таңданып әрі ... ... ... ... ... көпіріп мақтанып жүрді.
Байқауымша, әлгі жеңгесінің «Төрежан» деп атағаны, әй ... ... (З. ... Шуақты күндер).
Қазақтың «ат тергеу» салтынан хабарсыз тұлға үшін жоғарыдағы жағдай
түсініксіз, аялық білімі жоқ ... шын ... атты ... деп
ойлауы әбден мүмкін. Үлкен адамның атын атау ... үшін ... ... ... «ат ... салтын ізеттілік, әдеп-иба,
көргенділік пен тектіліктің биік көрінісі, ғажап үлгісі санаған. Мысалы,
Ол ... туар ... ... ... қалған бірдеңесі бар
шығар?
– Апа, туар дегеніңіз сонда не?
– Затымыз ұрғашы болған соң жолымыз ... Екі үйді ... ... ... ... ... атын қалай баттитып атамақпын
(Ж.Шаштайұлы.Жаңғырық).
– Баяғы тентек сиыршы қайнымның ерні осындай еді, жарықтық.
... мына ... ерін ... ... ... үйге деп ... Ол атасының
ныспысы кім еді?
– Айтып жіберші, ... - ... о ... ... ... атаудан
қаймығып, ұлына жаудырады.
– Қай сиыршыны білем, апа-ау?
– Білмей, не қара басыпты?! Мырзағалидың көкесін ... ... ... сиыр баға ... Қап, ... енді ... Оның сүйегі қурап қалғаны қашан... ... аты кім ... Иә, ... Айтқұл емес пе?
Иә, жарықтық, иманды болсын. Аусарымның ерні тура сол атасынікінен
аумайды (М.Сқақбай. Ұят ... ... ... ... сақтауда түрлі әдіс-тәсілдерді ұтымды пайдалана
білген қазақ әйелдері кейде үлкен кісілердің есімдерінің ... ... ... ... ... ... Қайте-еп... қайте-еп қана-а қояйын... Ішіме тас боп қатқан... ... ... ... ... ... Сеңдібай қайным (Теңдібай
деп тура атауға жеңгелік жолы ... ... ... ... ... қызығын көр. Басқа... басқа сүйіншіңді Кие-ван келегн соң ... (Д. ... ... ... қазіргі қазақ ауылдарында жасы үлкен ана-апаларымыздың
тілінде сақталған деп ... ... ... ... бара ғой. ... Мияқұл сені ренжітпес. ... ... ... ... - ... Бұл ауылдың әйелдері қайнаға, қайындарының
атын өстіп бұрмалап айтатын әдеті. ... десе ұят, ... десе ... Мұртаза. Ай мен Айша).
Өткен ғасырдың келіндері, қазіргі апаларымыз бен ... ... ... ... әлі ... ... келе жатқаны олардың үлкен
кісінің атын ... ... ... ... ... заман өзгеруімен бірге
жоғалып бара жатқан ескінің сарқыншағы емес, үлкенді сыйлау мен ... ... ... ... дау жоқ. Жоғарыдағы мысал-дәйектер
апаларымыздың қанында, ... ... ... ... ... жоқ екенін, олардың «қазақ әйелі» ... тән ... ... ... ... «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты киім атауларының лингвомәдени
сипаты
Негізгі күнкөріс көзі мал ... ... ... киімін
тігетін көне материалдарға, негізінен қой ... мен оның ... ... ешкі жүні ... Ал ... ... киім ... айрықша материал
ретінде матаның ерекше бағалануын орыс ... ... ... ... ... ... сыйлық есебінде ұсынғанынан
байқауға болады. Мысалы,
Елші сандығына қол ... ... ... жаңа босанған әйеліне бір
көйлектік қамқа, нәрестесіне екі сом елу ... төрт ... ... шұғасын
тастады ( Ә.Кекілбаев. Үркер).
Қазақтың ерлері мен әйелдерінің киімінде әлеуметтік айырмашылықтар айқын
көрініп отырған. Қазақ еркектері шашын ... ... ... үйде де, түзде
де бас киім киген. Ер адамның бас киімі оны киген адамның ... ... ... ... ... мен ... шыққан әйелдерінің бас
киімдері мен шаш үлгілері қатты ерекшеленген.
Мәдениеттанымдық, этнографиялық деректерге қарағанда, әйелдер шашын ... етіп ... де, ол ... ... біріктіру үшін шашбау тағады. Шашты
олай өру – әйелдіктің белгісі, бұл – бүтіннің ... ... ... ... шаштарын бір өрім етіп, ұшына шолпы тағады [48, 221-б.] ... ... тек ... әйелі» концептіcінің аясына кіретін кейбір
киім үлгілеріне ғана қысқаша тоқталуды мақсат тұттық.
«Денеге шақталып ... ... жұқа киім ... 5, 117-б.) деген
түсініктеме берілген көйлектің ... мен ... ішкі дене және ... ... ... өте ертеден келе жатқанын байқауға болады. Әйелдер
ерлерге қарағанда ... және ... түсі ... да ... киген. Қыздар мен жас келіншектер ашық түсті желбіршекті, ... қос ... ... ... ... ... ерлер көбінесе ақ түсті
көйлек киетін болған. Сауданың кең ... ... ... ... әкелінетін шыт пен өзге мақта-мата өнімдерінен тігіле бастаған.
Етегіне желпіншек салған жібек көйлегі ... ... ... ... Қан мен тер)
Тобығына түсетін қос етек көйлек, қатипа камзол киіп шыққанда, қыпша белі
солқылдап, қызыл күрең жүзінде тоқшылық,жастық нұры ... ... ... ...... он түйме қадаған кеудесі тар, етегі кең ... ... ... аш ... ... зер кесте төккен,алтыннан алқасы
бар төстік таққан келіншек (С.Сматаев. Елім-ай)
.Қына сары жібек көйлекке қызыл ... ... жаға ... ... ғой! (Ғ.Мүсірепов.Ұлпан)
Ал төмендегі мысал қазақ әйелінің киім кию ерекшелігін ғана емес, ... ... ... пен созылыңқылық таныта қалатын қазақтың
бейғамдық болмысын, ұлттық ... ... ... киім ... мен ... ... ... дәл танытып тұр.
Үйден үстіне малынтып шұбалаң көйлек киіп, басына ... ... ... әйел ... ... ... басып, ат үстіндегі күйеуіне бірдеңе
апарып берді (Ә.Кекілбаев.Үркер).
Жоғары әлеуметтік мәртебенің көрсеткіші саналатын ішікті дәулетті адамдар
киген. ... ... ... ... ... жылтыраған сәтінмен
тыстаған. Жағасына кең, енді алмалы-салмалы жағаны түлкінің жон арқасындағы
үлпілдек жүнінен, кәмшат терісінен жасаған, ... ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, ішік хан-
сұлтандар мен бай-манаптардың әйелдерінің сырт киімі болған.
Есет батыр жаңа босанған әйелі Жұмабибі сұлуды ... ... ... лаулап тұрған отқа кесек-кесек шарбы май лақтырып:
– Ақ түйенің қарны ... ақ ... ... жарылды! – деп алақанын
шапақтап отыр екен (Ә.Кекілбаев.Үркер).
Үстіндегі қалың қара жібекпен тысталған ... ... ... құндыз ұстатқан (М. Әуезов. Абай жолы)
Бойжеткен қыз бен тұрмысқа жаңа шыққан жас ... ... сәби ... ... ... мен түйгені мол ... ... ... ... ... бас ... ... Қыздар бастарына
үкілі тақия, кәмшат бөрік ... бара ... бес ... тап ... ... жал ақ ... атқа ... екен... Басында жап-жаңа кәмшат бөрік (М.Әуезов.Абай жолы)
Қаратаудың сусар бөркін киген сұңғақ бойлы, бота көз аққұба бойжеткен
алдынан ... ... ... ... ... бөркі елтірімен әдіптеліп, төбесінде қорғаушы қызмет атқаратын
үкі қауырсыны ... ... ... ... ... ... ... санап, оған деген құрметін өз ... ... ... ... ... Қауырсынын бала мен бойжеткен ... ... бас ... сәбидің бесігіне, төрдегі кілеміне, бәйге атына, шешен
домбырасына, жас келіннің шымылдығына, т.б.ырымдап тағатын халқымызда ... ... бар құс, одан ... ... деген қалыптасқан түсінік бар
[49, 21 б.]
–Бөркіңді бөгіребасқа айналдырып салып ем, үкісі ғана ... ... ... ... ашып ... ... ... ілулу тұрған үкілі шақпақ
бөрікті көрдім. Таң алдында ашылған қызғалдақтай қызыл барқыттан ... ... ... ... қадалыпты (Д.Исабеков. Гауһартас)
Этнографиялық деректерге қарағанда, Солтүстік, Батыс Қазақстан аумағында
кездесетін жас келіншектер қасаба киген. Қасаба – ... ... бас ... ... ... ... де кездеседі; «kасаба (kkir.) –
головной платок у женщин» ( В.В.Радлов. ІІ, 1, 349 ... ... қай ... ... екен, шіркін! Қол-аяғы байлаулы адамды
бас-көзіне қарамай тепкілеп, қорғансыз жетім-жесірге әңгір таяқ ... ... ... Жала мен ... Ө.Жәнібековтің көрсетуінше, қасаба - дөңгелек, бірақ желке тұсынан
аздап төмен қарай қисайып келген ежелден келе ... бас киім ... ... оқаланып, мақпалдан тігіледі, айналасы алтынмен кестеленіп, ұсақ
металдармен әшекейленеді, Маңдай жағы ... ... ... асыл тастардан және теңге тәріздес салпыншақпен безендіріледі.
Бөріктің оң жақ самай ... ... ... ... бар бес-алты
моншақтан жасалған ұзын салпыншақ қадалады. Төбесіндегі қауырсын да бұл
бөріктің ... ... ... Осы ... ... сай ... ... жүзік, шолпы тағылады [50, 44 б.]
Тағы бір бас киімнің бірі – сораба. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шашағы бар баскиім» [51, 578 б.]
Ұзату тойын бастаудың бір дәстүрі қалыңдыққа арналып жасалатын баскиім ... ... ... ... ... ... ... білдіретін
сәукеленің негізі – оның төбесі. Төбе не талдырма етіп қозы жүнінен ... ақ ... ... арасына қыл салып сырыған асыл матадан істеледі.
Содан кейін төбені кестелеген, ... ... ... ... не ... ... зерлеген тыспен тыстайды. Сәукеле төбесінің биіктігі екі
сүйем, кейде одан да биік ... ... өн ... ... ... ... асыл ... өрнектеп, алтын жіппен әшекейлейді. ... ... ... ... ... ... ... асыл матадан, ақ жібектен жүргізген желекті осы ... Мұны ... деп ... ... бергекке тоты құстың бірер тал
қауырсынын тігінен қыстырып бекітіп қояды, оны ... ... ... ... ... ... ... дейін жетеді. Сәукеленің ең сыртынан жауып
қойған шашақты әшекейлі жібек мата бар, ол ... ... ... ... ... [52, 164-165 ... ... сары зер бастырған жасыл ... ... ... ... шытыра тағып, шолпысы шылдырап сызыла басып ... ... ... ... үлкен ауылдың кәрі-жасы түп-түгел жас келіншекке
сұқтана қарап көз ... ... ... Қан мен тер)
Сәукеленің екі жақ самай тұсынан бетке жеткізе шолпы ... ... ... ... ... бетмоншақ немесе сәукеленің бетмоншағы
деп атайды. Мысалы,
Гүлдарайым – бетмоншағын салбыратып, жібек жамылғышын желбіретіп сәукеле
киген – Бекболаттың сұлу ... ... ... ... алып ... ... алады,
Асыл гауһар тастарын,
Бытырлатып үзіп ап
Жанқалтаға салады (Қыз Жібек)
Желек – «жас келіншектің басына ... ... Жаңа ... ... ... соң ... алынып, желек кигізіледі» ... ... ... ... ... қызметінен өзге әйелдердің отбасылық
жағдайының ... ... ... Олар ... ... баласы, кейде
екінші баласын туғанға дейін киген.
– Ауылдағы енелер мен абысындарға қосылып Ділдә келініне ... ... ... ... ... ... Абай ... – «ақ матадан тігіліп, омырауы мен арқасын жауып тұратын, ... ... ... ... бас киімі» [ҚТТС,5, 34-б.] Қазақ әйелдері
тұңғыш ... ... соң оның ... ... ... ... кигізіледі.
Оның шылауышына төбелдірік, маңдайына бергек, түйреуіштер қадайды. Бірнеше
балаға ана болған орта ... ... ... ... ... жоқ ... ... киіп, ақ жаулық (шылауыш) тартады [53, 81-б.]
Ұзатылар қыздың төркінінде тігілген, ... ... ... ... ... ... кимешек ең салтанаттысы ... ... ... ... ... ... оған ... асыл тастар қадалады. Олардың саны мен түрі әйелдің жасына қарай
ерекшеленеді. Ә.Марғұланның көрсетуінше, кимешекті 25-40 ... ... Ал ... ... [kir.] – ... убор ... ... ІІ,2, с.1406) деген түсінік береді. Кәрі әйелдер мен кемпірлер
бастарына ... ... ... ... ақ шаршы орамал – шылауыш
тартады немесе кимешектің үстінен сәлде сияқты, бірақ жалпақ етіп ... ... ... ... ... кестелі кимешектерін әсем ғып салған күлкіші келіншектер де көп
(М.Әуезов.Абай жолы).
Басына қыр ... ... ... жағы бар, аппақ шатырдай кимешек-шаршы
тартатын болыпты ( Қ.Жұмаділов.Тағдыр).
Баяғыда басына мың қабаттап күндік ... ... мен ... мен Айша).
Қоғам алға жылжып, заман өзгеріп, материалдық және рухани ... ... ... ... киім ... де ауысып, соған сәйкес киім
киюге деген көзқарас та өзгеріп отырғаны ... ... ... ... қарап біраз тұрды. Кемпірдің ақ матаны
қаттап басына орай бергені ерсі, ал мұғалім әйелдің жұқа көгілдір орамалмен
бір ... ... ... ерсі ... ... ...... басына тартатын орамал (ҚТТС,4, 20-б.). В.В.Радловтың
пікірінше, тұрмысқа шыққан әйелдер ... ... ақ ... ХІХ ... ... бастап әйелдер киетін кимешек
сәннен шығып, әйелдер оны ... ... ... ... жібек жаулық жас келіншектің онсыз да үлбіреген аппақ жүзін айқындап
ашып, қасы, кірпігі ... боп ... ... ... мен ... ... шашақты бөртпе шәлісін бүркенді (Қ.Жұмаділов.Тағдыр)
Сәукелесін тастап, жібек шаршыны алқымынан түйрей салды да, ... ... ... ... ... ... ... газ орамал салып алыпты (Ш.Мұртаза. Мылтықсыз
майдан)
Қазіргі таңдағы әйелдердің киім кию үлгісінен ... тән ... ... ... ... болмайды. Әйтсе де, әсіресе
оңтүстік өңірлерде, ... ... ... жиын-тойларда тұрмысқа
шықпаған әйел затының орамалсыз, ... ... ал ... ... ал жасы ... ... ... тартып, кейде кимешек киюі
қалыпты жағдай ... ... ... ... ... де ... болады. В.А.Рыжкова стереотипті этностың
коммуникативті бірлігі ... ... ... ... әлеуметтің маңызды
мәнін аша алатын, сол мазмұнға уәжделген типтік әсердің ... ... ... [54, 178 б.]. ... ... ... дүние туралы күнделікті қолданыста кеңінен ... сол зат ... сол ... мен ... ... мен ... (дүниені) танудың
санадағы қарапайым бейнесі, яғни ... ... ... ... адам санасындағы алғашқы сигналдар, яғни
әрекеттер мен құлықтар шаблоны [55, 33-34 бб.]. ... ... ... ... ... адам ... ... түсінікке
айналып, тұрақталған стереотиптер аса көп ойлануды керексінбейтінімен, сол
түсінік ... ... ... ұжым ... ... ... ерекшеленеді. Мысалы,
Өзге жақты көріппіз бе, біздің ауылда қыздар тек қып-қызыл орамал ... Кей ... ... ... сәл ... ақ гүлі басымдау
орамал тартса, үлкендер қатты сөгіп тастайды. Ақ орамал мен қызыл орамалдың
аралығы айқын, шекарасы берік. ... ... ... ... ақ ... «ақ орамал жарасады екен», тағысын-тағылар ... ... ... ... ... бір ... ретіндегі орамал тарту тек ислам дінінің жаңалығы
емес екен. Дінтанушылардың сөзіне сүйенсек, бұл ... ... ... мен ... жапон сияқты көне мәдениет үлгілерінде де бар. Иудаизм
дінінде әйелдердің орамалсыз жүруі ... ... ... тең ... ... ... жоқшылық әкелетіні, орамал тағу әйелдің абыройы мен
беделін, әлеуметтік жағдайын білдіретіні ... ... ... ... ... ... байырғы Израильде зинақор, жезөкше әйелдерге оны
тартуға тыйым салынған. Католик шіркеуі де әйелдердің басына орамал тартуын
міндеттейді.
Жаһанданудың әсерінен батыстың ... ... ... оның ... мен
жасығын бағамдап-саралап жатпастан, жас қыздарымыз, тіпті кейде әйелдеріміз
етек-жеңін қымтап жүруден қалып барады.
Аллаһ Тағала әрбір жаратылысқа өзіндік ... ... ... Соған
сәйкес әйел адамның қоғамдағы, отбасындағы орны, жалпы ... тәні ... ... ... ... ... Әйел осы ... сақтай,
қорғай білгенде ғана қоғамдағы өзінің биік мәртебесін ұстап тұра алады.
Қазақ әйелі өзінің аналық ... ... ... ізеттілігімен қымбат.
Ол осы қасиеттерімен әрдайым жоғары тұрады. Ал ислам дінінің қағидаларымен
байланысты, орамал тарту, ұзын киім кию әйел ... ... ... ... ... адамдардың арам пиғылынан, сұқ көзінен сақтайтын қорғаныш
құралы іспетті. Әрі әйел затын мейірімділік, ... ... ... басқа әйелге тән асыл қасиеттерімен танытатын нышан.
Қазақ ... әйел ... ... көрікті. Қазақтың «Есті қыз
етегін қымтап ұстайды» деген сөзі бекер айтылмаса керек. Ислам әйелге ашық-
шашық киінбеуді оны ... ... ... ... оны ... ... ... мақсатында бұйырған. Күнделікті өмірде біз құнды, асыл
заттарымызды ... ... ... қорғаудың сан түрлі жолын
іздейміз. Ендеше, әйел заты да ... ... ... асылы,
нәзіктердің нәзігі. Осы тұрғыдан алып ... ... ... ... жүруі құптарлық емес.
Орамал тағудың пайдасы туралы С.Асфендияров атындағы мемлекеттік медицина
университетінің емдік гигиена кафедрасының меңгерушісі, ... ... ... ... «Ер ... ... көктен, әйелдер жерден қуат
алады. Сондықтан да ... ... шашы ... ... ауадағы кір-лас
қуатты жинағыш келеді. Бұл да оның ... бас ... ... ... Осы ... авторының өз тәжірибесінде ... ... ... «басының сақинасы», т.б. дертінен жазылып кететіндер аз
емес. Бұған қоса, ашық-шашық жүрген әйелдер көктен өзіне қажет емес ... ... ... онда ... тән ... ... пайда болады,
нәтижесінде ағзаның гормоналды бұзылуы етек ... ... ... ісік, т.б. ауруларға жол ашады [56].
Ұлттық мәдениеттің көрінісі болып ... ... ... ... ... халықтық болмысы, әсемдікке құштарлығы,
эстетикалық талғамы мен тұтыну қажеттілігін ұштастыру қабілеті, әлеуметтік
ерекшелігі, т.б. айқын ... ... ... ... ... қолөнер, кәсіп атауларын
білдіретін лингвомәдени бірліктер
Қоғамдық дамудың қай ... ... ... ... ... ... ... өзінің өшпес ізін қалдырып, әлеуметтік-көркемдік жағынан дәуір
тынысын қалт жібермей әсерін тигізіп ... ... ... ... ... таным-талғамын, түрлі ... ... ... ... ... жағынан тәрбиелеуге
ықпал етеді.
Көшпенді өмір салтын ұстап, төрт түлік малына ... ... ... ... ... үшін ыңғайлы деп тапқан жаңа қонысында тігуге
де, керек бір ... ... да, ... ... ... де ... киіз ... мәлім. Ал енді осы қазақ үшін қастерлі, киелі ұғымға айналған киіз
үйдің сүйегін жасаумен ежелден ер кісілер ... оның іші мен ... ... пен көз ... ... ... әйелдерінің шебер қолынан
шыққаны даусыз. Ол кездері бүгінгідей ... ... ... ... ... ... да жоқ, болған күннің өзінде ... ... ... ... ... ... сатып алу ақылға сыймайтын болған.
Атабабаларымыздың малын сатып, базардан алатыны қант, шайтұз, кездеме, ... ... ... бермейтін қат дүниелер болатын.
Күн көрісі төрт түлік мал болған соң, оның етін де, ... де, ... ... де ... қылмаған қазақтар оларды қалай тиімді пайдаланудың жолдарын
білген.
Қазақ әйелдерінің жиі пайдаланатын қолөнер материалына малдың ... ... ... ... ... те, ыдыс-аяқ та, киіз үйдің мүліктері де
жасалған. Қырқылған қой-ешкі жүнін ... ... ... ... ... қылшығын арқан-жіп есуге алып қалып, түбітінен қолғап, ... ... ... ... Ал ... ... ... соң тулақтың
үстіне жайып, екі сабауды қолына алып, ... ... ... ... ... ... Одан кейін жүн түтіп, оны шүйкелеп, шетінен
ұршыққа иіреді. Иірілген жіптен қап, алаша, басқұр, терме тоқылады.
Қазақ әйелдерінің қолөнер ... ... ең кең ... ... ... – киіз ... Жұмсақ келген күзем мен қозы
жүнінен басылатын киізге апаларымыз өздері тоқыған ши, ескен мықты ... ... шиді ... беліне салып тартып қалатыны, сонда бір
уыс ши күтір етіп суырылып шығатынын оның қабығын ... ... ... жүн ... аз бақанды көлденең құрып, оның екі жағына қалақ-қалақ
тас теңдеп, үйге ұстайтын әдемі жасау ... ... ... ... ... Шиді ... еркектер тартып, әйелдер тоқитын. Ә.Кекілбаев. Үркер).
Күнделікті қажетіне жарап, киіз ... ... ... ... және ... ... ... киіз басу өнері туралы ... ... ... көп. Ал ... ... киіз ... ... лингвомәдени бірліктерді Ә. Кекілбаевтың шығармасынан кездестірдік:
Күн ашылса болды, жұрт үйлерін қып-қызыл ғып жалаңаштап, киіз ... ... боп ... ... ... ап шуылдасады да жүреді.
Біреулері үйлерінің ық жағына екі ашаға ақ бақанды асып салып, үстіне жіпке
тас ... ... іліп ... оған анадай жердегі ... ... ... ... тартып әкелетін құшақ-құшақ шиді бір
талдап салып, әлгі жіп байланған тастардың біреуін әрі, ... бері ... ... ши ... ... көз ... Түске дейін бір құлаш
шыптаны бір-ақ тоқып тастайды. Енді ... ... ши ... ... ... ... жүн әкеліп жұқалап жая бастайды. Әбден ... ... ... ... ... алып ... ... әкелген суды
ұрттап ап, алдарындағы бұрқырап жатқан ... ... ... ... шаша
бастайды. Сосын әлгі шиді ішіндегі су бүріккен жүнмен қосып шиыршықтап
орап, екі-үш жерден ... ... екі ... екі топ ... ... ... ... домалатып бағады. Бір уақытта домалатқандарын қоя қойып, ... ... ... ... ... жатқан жүн енді бір-бірімен ұстасып,
талдырғыға айналыпты. Енді ... оны бір ... ... ... орай ... Ораған жерлерін жапа-тармағай жата ... ... тағы да ... тағы да ... тағы да ... уақытта әбден жанышталып сілікпесі шыққан жүн киіз болып шығады. Киізді
күн жаққа апарып жайып қояды (Ә. Кекілбаев. Үркер).
Басылу ... ... ... ... үй ... ... жылылығымен ерекшеленетін төсеніштің бірі – ... ... ... ... жүн әр түрлі түске боялып, шидің үстіне жайылған
жүннің ортасы мен жиектеріне ою ... Киіз ... ... ... ... кірігіп кетіп, текеметтің ... ... ... ... ... ... және ... салынатын
түрді, оюды асқан тапқырлықпен ... ... ... ... ... ... ... аңғартады. Осындай жолмен
басылған текеметтің сан түрлі бояуы жерге төсегенде не ... ... ... көз ... ... үлгісіне айналары сөзсіз.
Танымы мен талғамын төлтума ғажап әндерінде ұштастырған ... ... ... ... ... ‐ ай, – деп тегіннен -тегін айтпаған
тәрізді.
Аттап бассаң, ... мен ... ... ... ... ... ... қажеттінің бәрін өздері жасап алатын қазақ әйелдері ... ... да ... ... Қара ... деп ... сабынның бұл
түрі сапалы, емдік қасиеті ... ... Оны ... ... ұзын да ... түрі пайдаланылады. Орылған қурайды бір жерге
үйеді де, өртейді. Бұл үрдістің тілдік ... ... ... ... ... ... деп, ... итсигек шауып, күл ғып өртеп
жататын еді-ау! (Ә.Нұрпейісов. Қан мен тер).
Өртелген шөптің шоғы ... күлі ... соң, ... ... ... жинап алады. Соны қазанға толтырылған суға салып, қайнатады ... ... күні ... ... ... алады. Қызғылт-сарғыш тұнбаны
қайта қазанға құйып, қайнатады. Бара-бара суы сарқылып қоюланады ... ... ... ... ... Сол ақ ... талқан сақар
деп аталады.
Сабын жасау үшін оңаша, жылылығы ... ... үйде ... майға
қосып қайнатады да, сабын шығарады. Бұған істің тәсілін, тетігін білетін
әйелдер басшылық етеді. Білігі жетпейтіндер сабынды ... ... ... ... ... еш ... ... болған соң, ырым қып ең алдымен балаларға түйенің
құмалағындай сабын үлестіреді. Бұл ... деп ... ... ... өнімнің алдын балаларға үлестіру – ... ... ... ... ... астықтың алғаш алынған дәнінен тартылған ұннан ... ... ... ... ... та сол дәстүрдің жалғасы әрі
бұзаушық тарату балаларды тазалыққа үйретудің бір әдісі секілді. Оны ... ... жуу ... ... ... ... ... Аналардың
балаларға қолданатын тәлімінің астарлы үлгісі осы болар, бәлкім.
Қазақ даласын аралап өткен арғы-бергі ... мен ... ... ... ... ... ... ден қоятынын атап жазғандары жұртқа
мәлім. Сол тазалықтың сақтаушылары да ... ... сәні – ... ... ... ... ... сабын жасаудың әдісін өздері ойлап
тапқан және іс жүзінде қолданған [57, 239 б.].
Ал енді осы ... ... ісі мен ... ... ... ... көркем әдебиеттегі көрінісі Б. Майлин шығармасында кездеседі:
Алба-жұлба қараша үйдің сырт ... ... іші ... ... ма
дейтінсің, булыққан түтін бұрқырап шығып жатыр. Үйдің ортасында үлкен ... ... ... ... от; ... ... бір ... бір бұзылып
қайнап жатқан сабын. Төменгі жаулықпен басын тұмшалап орап алып, маңдай
терісі тыржиып, ... ... ... ... қалақпен сабын
былғап жатыр.
... От басын қоршалай отырған төрт-бес қатын; ... көзі ... ... ... алып ... ... ... бар, бірақ, сабын
болмай амалдары құрып, ащы ... ... ... отыр (Б. ... Раушан-
коммунист).
Енді Күлзипаның Раушанға өкпелеп келгенін білген соң, кегін қалай аларын
білмей ... ... те ... ... мінді:
- Ана сорлы таздың жамандығы ғой. Әшейінде адамсып, шәңгірлеп сөйлер еді,
енді қайда қалды екен?... Малға алған күңді, тілін ... ... па?» - деп, ... ... ... ... ... түбін ойып
жібере жаздады. (Б. Майлин. Раушан-коммунист).
- Ертең ертерек тұр, күн ысып кетпей өрмек құрамыз, - деді анам бір ... ... ... бері ... ... қолы ... ... жасыл, қызыл бояуға жүнді кептіріп, оны жіңішке етіп ... ... ... домалақ-домалақ етіп дайындап қойған.
Өрмек құру, киіз басу, арқан есу ауылда кішігірім тойдан кем емес. Көрші-
көлем жиылып, қыз-келіншек, кемпір-сампыр ... ... ...... ... Ою ояды, терме, алаша, басқұр тоқиды ... ... ... өзгеріп, қоғам алға жылжыған сайын адамдардың бұрынғы ... өмір сүру ... ... ... ... сан ғасырлар
бойы киіз үйді жылы, көшіп-қонуға ыңғайлы деп таныса, бүгінде баспаналардың
неше түрлі атасы бой ... ... ... көненің көзіндей асыл
бұйымдарды да, киіз үйді де мұражай, көрмелерден, ұлттық ... ... ... ... Он саусағынан өнер тамған апаларымыздың
шеберлігі мен ... ... сай ... көркем дүниелеріне деген
қажеттілік те азайды. ... ... ... ... ... ... сылтаумен қолданыстан шығып, оның орнын шаңды кем жинамайтын шетелдік
кілемдер алмастырды. Мысалы,
– Өздеріңе ... ... ... та, ... те тұр ... «Ал» ... ала ... шошисыңдар. Не сендерге жұрт қатарлы кілем де
бұйырмайды...
– Кілең бір ... ... ... Жөні түзу ... де тауып бермейді
балаңыз.
– Апам да мені әшейін сөккенге дыңдай. ... ақ ... ... ... тоқытып беріңізші дегенім қашан.
– Балам - ау, ақ жіппен де ... тоқи ма ... ... тоқу – ... ... сөзіне Мырзатай сылқ-сылқ күлген. Келіншегі: «Бұл менің саяз
түсінігіме күліп отыр-ау» деп намыстанған жоқ, ... ... ... ... ... ... ... алмайды екенсің ғой десе», ... өлер ме еді, ... еді. Ал ... пен ... жай ... ... шатастырса, соны өзіне әжептәуір дәреже ... Оны ... ... белгісі дей ме екен? Кемпір ернін сылп еткізді.
Келінінің осы мінезіне шын таңырқайтын (М. Сқақбай. Ұят туралы ... ... оны ... кім? ... бастан тарақ қалғалы қашан» деп
таз айтпақшы, алаша тоқуды мен ұмытқалы қашан. Осы күнгі жұрт ... ... ... де ... ... ... ... жасау істейміз деп
талпынушы еді, ол да қалды (М. ... Ұят ... ... ... ... ... ... ұлттық тағам атаулары да
танытады. Себебі, күн көрісі төрт ... ... ... ... оның ... неше ... дәмі аузыңнан кетпес, қазақтың өзін
қойып, өзге ұлт ... ... жеп, ... айтып жүретін құрт, ірімшік,
жент, талқан сияқты тағам ... көп. ... ... тамағынан өтпеген мұздаған ет, майлы женттен суға шылаған
талқан дәмдірек сияқты ... Елім ... ... ... сүт ... қоңыр сиыры алдыңғы күні туған екен. Уызын
қайнатпай, әдейі біздің келуімізге сақтап қойыпты. Уыз пісірді. Уыз деп ... ... ... ... ... ... ... Қоюлау, пісірген кезде көжеге ұқсап қоймалжың тартады, тәттілігі ... осы ... ... мал иесі ... ... ... ішеді:
уыздай ұйыған татулыққа ырым болады деседі ( Ф. Оңғарсынова. Шашы ағарған
қыз).
Қапия шешем екеуімізге ... ... ... ... соңғы идірімін
түбіне аздап айран құйған зерен аяққа сауды, сиырдың желінінен шыққан жып-
жылы сүт айранмен ... беті ... ... қаймақ секілді тағам
пайда болды; айранның әсерінен бе – ... ... ... секілді су
іркіліп еді, оны бөлек құйып алып, ... ... қою әрі ... ... ... ... ... Шашы ағарған қыз).
Көбіне ірімшік қайнатамыз. Сиырдың шикі сүтін қазанға құйып, ішіне
«ұйытқы» салады. Жаңа ... лақ ... ... ... ... ... да,
сойып қарнын алады. Оны «ұйытқы» немесе «мәйек» деп ... ... ... ... ... сүт ... дір-дір етіп ұйып қалады. Сосын
қазанның астына от ... ... ... сүт ... тартып, алақандай-
алақандай ірімшік шығады. Ірімшікті ұзақ және жақсы сақтау үшін кептіріп,
құрғатып алады. Ал сүт ... ашып ... оны да ... Одан ... ол ... ірі ... ... майда болады( Ф. Оңғарсынова.
Шашы ағарған қыз. 148- б.).
Бастарына шаңырақтай ғып ақ жаулық ... ... ... киген
бәйбішелер атан түйеге жазы салып, сыртын ақ шаңқан өре ... ... ... жолы ... ... ... тасып, табандарынан таусылып
бақты (Ә.Кекілбаев. Үркер. 393- ... ... ... ... ... қолына бір домалақ ұстап ап, жіп
керіп сол ... ... ... май ... жатса, балалармен қосылып
екі алақанын кезек жалап қояды. Кейде томар келіні қайың ... ... ұрып тары ... ... кейде ши шыптаға құрт жайып жатады
(Ә.Кекілбаев. Үркер).
Бәрінен ақылы, ... ... сен ... «ақ ... жаса да, ... қос... Сөйтіп,қазақтың «ақлақ» дейтін асын әзірлеп бер ... ... ... әйел мен ... өмірінде кәсіби сала екі түрлі маңызға ие.
Әйелдер үшін өмірлік табыстың басты ... ... ... ... олар үшін ... қалу ... ... кәсіби
сәтсіздіктерге көп опына бермейді. Ал ... үшін ... ... ... ... ... ал жеке және отбасылық бақыт өмірлік
ұмтылыс шеңберінен қалып жататын тұстары ... ... ... ... ... ерекше бөлігі
айналысады, сол себепті олар кез келген бағытты бағдарлай алады. ... ... ... романтикалық оқиғалардан айтарлықтай асып-саспай
сәтті шығады. Ал әйелдерде мидың айрықша бөлігі сөйлеуге жауап береді, сол
себепті олар ... оңай және ... ... соған байланысты сөйлеу
машығын шебер меңгерумен байланысты адвокаттық, мұғалімдік, ... ... ... Мида ... бір ... ... арнайы бөліктің болмауы адамның сол ... ... ... ... ... ... әсер ... себепті
әйелдер арасында ұшқыш-штурман мамандығы сирек кездеседі, ағылшын тілін
үйретушілер арасында ерлердің кездесуі некен-саяқ.
Соңғы ... ... ... ... ... олардағы
маскулиндік мен феминдік сипаттың деңгейімен байланысты екенін анықтаған.
Еркектер және әйелдер ... ... ... ... төмендегі кестеден көруге болады:
| | ... тобы ... тобы |
| | ... ... ... ... университет |
|заңгерлер, ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... |үй ... әйелдер, өнер |
|механиктер, құрылысшылар, ауыл |саласы мамандары ... ... ... мен шаштараздар |
|кеңсе қызметкерлері, кәсіпкерлер ... ... ... дін |үй ... т.б. ... т.б. | ... ... әлемнің әйгілі әйелдеріне арналған зерттеуінде 42
этникалық топтан шыққан УІІХІХ ... ... 868 ... ... ... яғни 38 % -і ... ... өкілдері екені анықталған.Ал
тарихта аты қалған ... ... ... алған түрлі библиографиялық
анықтағыштарда әлемге әйгілі әйелдердің қатарына ел билеуші әйел монархтар,
саяси қайраткерлер, сондай ақ ... ер ... ... мен ... ... ... ... интеллектуалды
көрсеткіштермен қатар асқан сұлулық, атақты адамға ... ... ... ... ... ... әдеби бейне болып табылады [18, 117
-118 б.].
Қазіргі қазақ әйелдерінің бірқатары еркіндік пен өзгеріс лебін ... ... үшін ... тосындау бизнес әлеміне именбей енуді жөн
санады. Әлеуметтанушылардың пайымдауынша, «олардың мұндай романтикалық
құлшыныстарына жаңаға қызығушылық, ... және ... өз ... ... сонымен қатар экономикалық дағдарыстар ... ... ... ... ... ... қол ұшын ... түрткі болды » [58, 7 б.].
Іскер әйелдің бүгінгі бетбейнесін анықтау үшін «Қазақстанның ... ... ... 86 ... ... сауалнамаға берген жауаптарын, сондағы деректерді саралай келе,
іскер әйелдерге қажетті қасиеттер деп ... ... ... ... ... ... ... өзіне де,
өзгелерге де қатаң талап қою, табандылық, тәуекелшілдік, қайтадан басынан
бастауға ... ... ... ... ... ... болу,
сенімділік, алдағы күнді болжай білу т.б.
Іскер әйелдер «әйел идеалы» деп танитын тұлғалар төмендегідей: өз ... ... ... ... – 12, Хилари Клинтон – 3, Тереза ана – 3, әпкесі – 1,
әжесі – 1,, ... – 1,, ... ... – 1, ... – 1, өзі – 1, ... 1, Фариза Оңғарсынова – 1, Дариға Назарбаева – 1, Жорж Санд ... ... ... – 1, ... ... – 1, ... Хакамади – 1, «Жел
айдағандар» фильміндегі Скарлетт – 1 т.б. ... ... ... ... тәуелсіз, өзіне сенімді, ... ... ... барлық
жағынан таза, кеңпейілді, қайырымды, ер, ... ... тіл ... мейірман, икемді, батыл, жанкешті, қонақжай, сыпайы, қылықты,
төзімді, тартымды, дана, ... ... ... ата тегі ... мінсіз
ағылшын ледиін идеал деп санайды.
Қазақстанның іскер ... ... ... де ... бар. ... ... көрсетуге болады: ақ – 18, қара –18, көк,
көгілдір – 18, жасыл – 12, ... – 8, сұр – 4, сары – 2, ... – 1, ... – 1, өрік ... – 1, ... – 1, ... бидай – 1, алтын түс – ... ... ... бір түске басымдылық беруі кездейсоқтық емес.
Ақ түстің жоғары сапаны, тыныштықты, тазалықты, қарапайымдылықты білдіретін
классикалық түс екені белгілі. Ол сондай ақ әйел ... ... ... ... ... ... жылу, мейірім, жақсылықпен
ассоциацияланады. Ал қара түс іскер ... ... ... олар ... ... күш, ... талғам белгісі болып табылады. Қоңыр
тыныштыққа, мамыражай отбасын құруға ... ... ... ... ... оны ... ... демалысты
әлсіздік деп санап, үнемі қайнаған қызу тірлікті ортада жүруді жөн санайды.
Іскер әйелдердің өмір сүру ... ... ... сай ... қоңыр түсті мүлдем ұнатпайтындары заңды.
Іскер әйелдер санатына ... ... ... ... – 17, ... – 6, инженер құрылысшы – 4, инженер
экономист – 4, инженер ... – 1, ... ... – 4 , ... – 8 ... ... қызметкерлері –13, техник технолог – 2, заңгер – 4,
биолог – 2, ... – 1, ... ... – 1 , ... 1 , ... 3 ... –3, тарих – 2, философ –2, агроном – 2, іс басқару –1, ... ... ... деректер іскер әйелдердің басым бөлігі жоғарыдағы кәсіпке байланысты
кестеден байқағанымыздай, көбінесе ер адамдарға тән мамандық иелері ... ... ... әйелі» концептісінің этномәдени сипатына
әсер етіп, оларға заманға сай ... алып ... ... ... 6080 ... әйел мен ерлерді теңестірудің бір жолы ретінде
әйелдерді трактордың руліне отырғызып, ерлерден қалыспаған ... ... ... ... ұршықша үйірген» әйелдер көкке көтеріліп,
дәрежесі өсті, атақ алып, депутат ... ... ... билікке қол
жеткізді. Темірге жақындатып, әйелдің нәзік болмысын қатқылдатуды мақсат
тұтқан солақай саясат көздегеніне ... ... ... ... ... асыл ... қазақ әйеліне ежелден тән ... ... ... ... сыйлау, туған туыстарына қамқорлық,
жанашырлық сияқты қасиеттерді барлық уақытта ... ... ... ... ... болмысын сақтап қалды. Барлық салада жетістіктерге ұмтылып,
жаратылысы нәзік бола тұра ... ауыр ... ... кем қайыспай
көтере білген қазақ әйелдерінің бүгінгі болмысын «Нардың ... ... ... ... сөз дәл ... ... ... әйел» типінен
басқа «қанатты әйел» деген де ... ... ... жиі қолданылуда.
Қолданбалы өнер саласында шығармашылықпен жұмыс ... ... ... атау ... Оған дәлел 1999 жылы Алматы қаласында ... мен ... ... ... жәрмеңкесі өтті. Тұңғыш рет
өткізілген ұлттық сипаттағы ... ... ... деп ... Ал ... әйел ... алмаған биігіне шыға білген Маргарет Тэтчер сияқты
саяси тұлғаларды идеал санауы жаһандану үрдісінің әсері деп ... ... ... ... ... ... ... қасиеттердің негізгілері ұлттық
ерекшеліктерді ақ сүтімен сіңіре ... өз ... ... ... ... ... ... қатысты зергерлік бұйымдардың сакральды
мәні
Кез келген нәрсенің асылы мен жасығын асқан талғампаздықпен ... ... ... мен әйелдерін асыл тассыз, алтын-әшекейсіз елестету
мүмкін емес ... Күн ... ... төрт ... ... айырған ата-
бабаларымыз үшін зергерлік кәсіп те бөтен болмаған. Қазақ шеберлерінің
қасиетті өнердің бұл түрімен өте ерте ... ... осы ... дейінгі
түрлі археологиялық экспедициялардың деректері де ... ... ... көне ... мен тарихи орындардан табылған
қолөнер бұйымдарымен қоса кәсіби шеберліктің шынайы ... ... ... ... неше ... асыл ... әшекей заттардың көптеп
табылуы осыларды айғақтайды. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас
ауданындағы Қараүңгір тұрағын ... ... оны ... 5 мың ... ... ... адамдарының тас пен сүйектен жасалған қаруларын,
еңбек және іс құралдарымен бірге олар тұтынған әшекей заттарды ... ... ... ... ... да іс ... қарап
әйелдердің тері өңдеп, жүннен мата ... киім ... ... тұрмысқа
қажетті басқа заттарды да жасай білгенін көреміз.Зергерлер асыл ... және ... ... ... ... жасаған әшекей заттар әйелдердің әдемілікке ұмтылғанын,
қоғамда өздерін сәнді ұстап, аңшылық пен ауыр жұмыстардан ... ... ... ... ... ... ... әшекей заттарды
Тәңірге көңілдерінің таза екендігін білдіріп, ... ... ... ... де ... тағып жүрген болуы мүмкін [59, 117 -118
б.].
Қола ғасырда мыс, мырыш, ... ... ... ... металдарды
қорытып, олардың сапасын сараптау басталды. Сом алтын мен күміс, ... өте ... және ауыр ... ... кең ... тапқан жоқ.
Бірақ алтынды тотықпайтын ерекше жалтырауық және сұлу ... ... одан ... ... бұйымдар жасауға болатынын ... ... ... ... ... ... қолданған [Сонда, 120 б.]
Сұлулық пен әсемдікке жаны құштар ... ... ... ... ... ... екінің бірінің қолынан келе бере ... ... сырт ... ... ... ... кілтін тек қана өздерінің
жолын қуушы тікелей ұрпағына ... ... қиын ... сүрінбей өткен және
өнерге адалдықпен, тазалықпен қарайды деп сенген ... ... ... ... жете ... шеберлер түрлі әшекей бұйымды жасауға қабілеті
жеткенімен, оған шикізат ретінде қажетті алтын-күмісті өздері өндірмеген.
Ертедегі ... ... ... ... ... балқытып, кейде сол
күйінде пайдаланған. Ресей көпестеріне малға айырбастаған күміс, алтын
теңгелер саудасын мал ... ... он жыл ... ... ... ... кеп құда ... Ділдәні
Абайға айттырған уақытта , бас құда Құнанбайға кит деп, Алшынбай аулы ... Ол ... аты - ... мына ... ... кіші еді ... Абай жолы ... Біржанның өзіне өз қолынан үлкен күміс тайтұяқ сыйлады
(Сонда).
Алуан ... ... ... түрлері қазақ халқының өмір
сүру салтының құрамдас бөлігі ұлан-асыр той, ... ... ... ... ... ерлік көрсеткен батырға, құлақ құрышын
қандырған әнші мен ... ... ... ... сый есебінде
берілген. Қазіргі кезде ... ... озып ... ... ... басы ... немесе шетелдік автокөлік болса, ол замандарда алтын-
күмістің қомақты кесегі қатты бағаланған.
Байдалы ... ... ... ... ... ... оңашалап алды да :
- Тамақ пен күтім бір ... ғой. ... ат ... ... ... ... бәйгелер бар. Түйе бастатқан тоғыздан бәйге шығарыпсыңдар .Жақсы
екен! Ағайынның аянып ... жері емес қой. ... ... өз ... ... дейді. Соның ақылымен, мына бір бұйымды әкеліп ем! – ... ... ... бір ... түйін алды да, Байдалыға ұсынып тұрып:
- Бәйгенің бір тоғызының басы осы ... – деді ... ... ... ...... болатын (М.Әуезов . Абай жолы)
Ұлтымыздың зергерлік өнеріне қатысты лексикасын егжей-тегжейлі ... ... ... мен ... ... ... ... түрде
талдаған ғалым – Р.Шойбеков. Оның еңбектерінде зергерлік өнердің тарихы,
қазақ ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың салт-дәстүр, әдет-ғұрып, наным-
сенімдерімен сабақтастырыла қарастырылған [60]. Ал қазақтың ... ... ... ... ең ... ... балап, жоғары
бағалаған зергерлік өнердің тарихын баяндаумен бірге зергерлік жұмыстың
орындалу әдісі мен ... ... ... ... ... ... үлгілеріне тоқталады [61]. Жұмысымыз зергерлік лексиканың тікелей
өзіне бағытталмағандықтан әрі ол ... ... ... біз тек «қазақ әйелі» концептісіне қатысты зергерлік
атаулардың ... ... ... бар тілдік деректерде ... ... ... ғана ... ... ... А.Керімбаевтың пікірінше,
«сакральды (магиялық) вербальды мәтіндердегі сакральды лексика ауруды қуу,
дуалау, көз тию, қастандық ... ... ... ... яғни бір ... деген
ізгі ниет тәрізді белгілі бір мақсатты көздейтін ... ... ... ... ... 7 ... ... бұйымдарды саралау бағытымен келісе отырып [48],
әйелдерге қатысты ... ... ... ... 1)бас ... тағылатын
зергерлік әшекей; 2) шашқа тағатын зергерлік әшекей; 3)сырт ... ... ... 4) ... ... ... ... әшекей деп бөлдік.
1) Баскиімге қатысты зергерлік бұйым, әшекейлер:
айшық – жаулықтың ... ... ... ... ... жарты ай
бейнелі күміс [52, 207 б.]
бергек –желекті ұстап тұратын әшекейлі қатырғы, әйелдердің бас ... ... ... той ... киіп ... тойдан соң сәукелені іліп
қойып, оның орнына бергек киетін ( С. ...... екі ... ... ... ... ... төгілмелі моншақ [51, 207-б.]
Гүлдарайым – ... ... ... ... сәукеле киген – Бекболаттың сұлу тоқалы (С.Сматаев.
Елім- ай ) .
Жырға – көптеген ... ... ... ... ...... екі бет тұсы мен астын ала тігілген оқалы, алтын, күміс
шытыралы әшекей, сәнді кесте ( Сонда)
Көзотаға – бас киімге ... асыл ...... ... ... т.б. ... түйме тәрізді асыл
тас немесе күміс.
2) Қазақ қыздарының, әйелдерінің ... ... ... етіп көрсететін
зергерлік өнер туындысы – шолпы. Шолпы, шашбау ең алдымен өрілген бұрымды
тарқатылып кетпеу үшін ... зат ... ... әйел ... сән-
салтанатының символы.
Шолпы – бойжеткен қыздар мен жас келіншектердің бұрымының ұшын бекітуге
арналған күміс ... ... ... ... сәндік бұйым.
Шашбау – өрілген шаштың ұшын бекітетін алтын, күміс тиындар ... ... ... мата ... 10-т., ... әшекей бұйымдарына қатысты қолданыстарды көркем мәтінде жиі
ұшырастыруға болады:
Сүйретіп алтын шашбауын,
Ордаға барып кіреді ( Қамбар ... ... ... – жас ... – айы-күні – жалғыз
қызы алтын сырға, күміс шолпы сылдырлатып, ақ көйлегін көлеңдетіп, қызыл-
жасыл көрпелерін қағып үйге ... еді ( ... ... ... ... мен ... бұрынғы кезде шолпы мен шашбауды бұрымы
тарқатылып кетпеу үшін ... ... ... ... ... неше ... асыл тастан жасалған сылдырмақ, салпыншақтан тұратын
салмағы ауырлау шолпының әсерінен шаш ұзын болып ... ... ... таққан адамның басы ауырмайды деп есептелген. Халық ұғымында «адам
жанының бір ұшы ... ... де ... бар. ... ... ... шашты кез-келген жерге тастауға болмайды, оны адам ... ... ... ... ... ... бар ... белгілі. Ал енді осы
халық санасындағы кодталған ... ... ашу үшін ... бір ... ... Біз оның ... төмендегі прецедентті мәтін арқылы ашуға
тырыстық:
«Әйел баласы шашын беталды тастамас ... ... ... түскен
шаш әлдеқалай отқа күйсе,о ... ... ... ... отқа ... исін ... ... екен де:«Анамыз тозақ отына ... ау!» деп шыр ... ... ... ... ... ... өздері де сол тамұқ өртіне түсіп кете жаздайды екен.
Әне, сондықтан ... ... ... ... ... жел ұшырып немесе
құс ұя салып, әйтеуір , бір себептен отқа ... о ... ... ... ( Ш. Мұртаза. Ай мен Айша).
Осы түсінікке байланысты аналарымыз шаштарын әр жерге ... ... ... жинап, мұқият орап, адам баспайтын ... ... және ... ... ... ... мен келіндерінің
құлағына жалаң, құрғақ сөзбен емес, ұлттық ... ... ... аңыз-
әңгімелермен құйып отырған. Қазақтың қыз-келіншектерінің шаштарына
сылдырмақты шолпы ... ... ... зиян келтіретін бәле-жалалар
жоламасын» деген сенім-түсінік те өз әсерін тигізбей ... [57, ... ... ... тағы бір түрі – ... ... сөзге
«өрілген бұрым ұшын бекітетін жіп, лента» (ҚТТС; 4-т., 77-б.),«шашбау,
әйелдердің ... ... бау» ... деген түсініктер берілген.
«Жемелек» сөзін көбінесе Қызылорда, ... ... ... ... ... ... Аталған сөзге тек диалект ретінде қарау
теріс сияқты, байқағанымыздай, жоғарыдағы сөздердің үшеуі де ... ... ... үшін ... ... ... ... бұйым; айырмасы
– шолпы, шашбауға алтын, күміс тиындар қадалатын болса, жемелек – ондай
қымбат ... жоқ ... ғана жіп, ... ... қос ... ... ... бергі жағына аунайды, біресе арғы
жағына ойнайды. Қымбат шолпы тағынбай, жіптен ескен шашбауы – ... ... ... ... ... болып ойнайды (М.Байғұт.
Жемелек).
Кейбір жазушыларымыз аталған сөзді қазіргі кезде жиі қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... қолданғаны
төмендегі мәтіннен аңғарылады. Біздің пікірімізше, сөздік ... ... ... ... ... беретіндей төл сөзіміз
тұрғанда, «бантик, лента» деп ... тым ... ... көз қара қыз ... ... көйлегін бір тартып, бұрым
ұшындағы жемелегін ала қашты ( С.Адамбеков. Қожанасыр ) .
Бүгінде заманның ... ... ... ... ... да
өзгерді, бұрынғыдай шашын өсіріп, оны қос бұрым етіп өретіндер қазір кемде-
кем. Әйелдердің көпшілігі шашын қысқа етіп ... ... оны ... түрлі түске бояйтын болған. Ал шашы ұзын кейбір қыз-келіншектер
шаштарына шолпы, шашбау, ... ... ... ... ... ... ... темірден жасалып, қайсыбіріне алуан түрлі өрнек
салынған қыстырғыштарды пайдаланады.
Саусағыма шаштар арасындағы шпилка, ... ... ... ... алып тастағым келеді. Олардың қатаңдығы ұнамайды. (Ш.Мұртаза.
Мылтықсыз майдан).
Қазақ әйелдерінің шашқа ... ... ... бірі ... та маңызы бар.
Аталған сөздің көркем мәтіндегі көрінісін төмендегі шығармадан
кездестірдік: ...Қос ... ... ... ... ... ... ... қамзолының өңіріне қолын сұғып, үлбіреген торғын орамалын суырып
алды (Сматаев ... ... оның бұл ... ... сөзінің
мағынасымен сәйкес келмейтін тәрізді. ... ол ... ... «мақпал,
шұға, барқыт, мауыты сияқты қызыл, қара, көк түсті матадан тігіледі.
Желкеден ... ... етіп ... ... ою ... ... әшекейленеді де, шашты күнге күюден, ... ... С. 98 б.]. Егер ... ... сәйкес оның формасын
ескерсек, онда шашқап бұрым ұшында күміс тамшыдай жалтырай қоймасы ... ... ... «шашқап» сөзін «шашбаудың» синонимі ретінде ... деп ... Ал сырт ... ... ... ... жарма, қапсырма, түйме,
ілгек сияқты күмістен не өзге асыл тастардан жасалған ... ... ... «бастырма» атауы «әйелдердің көйлегіне, қамзолына ... ... ... зат, ... ... білдірсе, «жарма» сөзі
«әйелдер көйлегінің екі алдыңғы жақ өңіріне тағылатын ... ... ... » ... ... ... санасында орныққан сенім бойынша, асыл, бағалы тастардан, ... ... көз ... ... ... оны ... ... көз
тиюден, түрлі аурулардан,қауіп-қатер, бәле-жаладан сақтайды. Сол ... да, ... ... де ... әшекейлер жалаң сәндік бұйым ретінде
емес, оларды таққан адамдарды жаманшылықтан сақтайтын, табысқа ... ... ... ... ... « көз ... деген ниетпен
перзенттерінің бас киімдері мен сырт ... ... ... әсем
түйреуіш қадап беретін болған. Сондай-ақ сыртқы киімнің түймелерін бағалы
металдан жасап, оған асыл тас орнату да ... пен ... ... ... ... ... ниеттен туындағаны анық.
Қалың қара жібек кемзалында ... ... ... күміс түймелер
бадыраяды... ( М. ... . Абай жолы ... ... тағатын зергерлік әшекейлерден сырға, алқа, моншақ, тұмар
тәрізді бұйымдарды атауға ... ... ең жиі ...... ... күміс сияқты
бағалы металдан жасалып, көздің жауын алар асыл тастардан көз ... ... ... қыз-келіншекті кездестіре алмаймыз.
Барлық халықтарда сырға әшекейлік зат ... ... ... ... ... ... орнының көрсеткіші, магиялық қорғаушы зат ретінде
қолданылады. Сондай -ақ ... ... ... ... пен бір ... наым ... де ... жоққа шығаруға болмайды. Ежелгі Римде
бір құлақтағы сырға құлдық ... ... Ал ... ... дворяндық
мәртебе алушылардың құлағына дөңгелек сырға салу рәсімі болған көрінеді. ... ... ... ... мен ... сондай ақ қарақшылардың
сырғасында айтарлықтай айырмашылық болған. Сырғаның ... ... ... зат ... бағалап, оны көздің көру қабілетін
арттырады, теңізшіні суға кетуден ... ... ... ... ... тақтан дәмелі король ұрпақтарының құлағы міндетті түрде тесіліп,
сырға салынатын ... [16, с. 428 ... ... ... сырға өзінің мифтік маңызынан айрылып, тек әшекей ... ... ... ... ... белгілі.
Танымал этнограф Х.Арғынбаев ертеректегі қазақтарда сырғаны, ... ... мен жас ... көп ... ал жасы ... әйелдер
үшін сырға тағу қажеттілігінің аз болатынын айтады. Себебі, бұрынырақ ... ... ... ... ... тартып, кимешек киген [52,
63 б.]. Ал кимешектің құлақты жауып тұратынын ... ... ... шалынбайтыны әрі ол кездегі салмағы ауыр ... ... анық ... ... ... ертедегі батырлар, ғашықтық жырларынан да,
қазіргі жазушылардың шығармаларынан да жиі кездестіруге ... ...... ... ... тұр ... / Қыз Жібек /
Әйелі әшиінде қаншама берік болса да, мына ұсақ ... ... ... ... ... алғысын жасыра алмай, аппақ беті алғыспен ду етіп
қызарып кетерін білді... ( Ә. Нұрпейісов. Қан мен тер)
Алқа – ... ... ... ... ... өңір, өңірше [48,
184 б.]
Інжу, маржан аралас,
Мойнында алқа тасы бар ( Қарабек батыр)
Алқа – қыз-келіншектер ... ... ... ... ... ... ( ҚТТС; 223) ,
Гүлдарайым – омырауына он түйме қадаған кеудесі тар, етегі кең көйлек
киген, ... ... аш ... ... зер ... ... ... алқасы
бар төстік таққан келіншек.( С. Сматаев . Елім – ай)
Бойға тағатын ерекше әшекейдің қатарынан әйкелді атауға болады.
Қостан ... ... ... опа, ... бетке жағынған ( Қыз Жібек)
Халықтық сипаты анық, ұлттық бояуы ... ... ... ... сирек
қолданылатын, белгілі бір ортаға ғана таныс сөздердің сырын ... ... ... ... ... ... ... –ғалым Р. Сыздық аталған
сөздің мәнін ... ... ... сөзінің «барқытқа зер қадап, оған
күміс ақша тағып, сол иықтың үстінен ... оң ... ... қыздардың сәндікке киетін әшекейінің бірі» [63, 57 б.]
Ертеде қазақ әйелдері үшбұрышты күміс құты тәрізді зат тағып ... ... ... деп аталғанын, кейінірек олардың қолданыстан шығып,
зергерлер бойтұмар ... ... ... ... салпыншақ, қапсырма
жасағанын белгілі мәдениет қайраткері Ө.Жәнібековтың еңбегінен оқимыз [50,
с.70-71].
Бексана түйіншекті ... Бір ... ... ... ... тобылғыдан
тізілген алқа, кестелі орамал, бір тал жусан (С.Сматаев.Елім-ай).
Қазақтар үшін алқа, ... ... ... ... ... пен
байлықтың белгісі болса, орта ғасырлардағы мойынға тағатын алқа түрлері тек
қана әшекей бұйымы ғана ... ... ... ... ... ... саналған. Русь әйелдері Х ғасырда мойындарына күйеуінің байлық
дәрежесіне сәйкес алқа тағатын болған. ... ... бері осы ... дене ... ... алқа, моншақ, өңір жиектермен әшекейленіп, ерекше
қорғалып келген. І ... ... ... Сети ... ... әйел құдайының мойнына да алқа тағылған [18, 146 ... ... да ... оның иесін қорғайтын тұмар қызметін атқарғанын,
магиялық ерекше күші болғанын дәлелдей түседі.
Анатом ... ... ... анатомии» деген еңбегінде алқаның
атқаратын қызметі туралы былайша тарқатылып айтылған: «Падуан тайпасындағы
дәстүрге сәйкес, қыздардың мойнына бес ... ... ... адам жеуші
жолбарыстан құтқару үшін дөңгелек білезік ... ... Жыл ... ... ... зат саны ... ... жетіп, салмағы он бес кгға
тартатын ... ... ... ... үшін де ... Егер
алқаларды бірден алатын болса, бірнеше жылдан бері әрекетсіз ... ... ... ... ... тұра ... және ондай қалыпта тамақ ішу ... ... ... ... ... ерлерінің көзіне шөп салғаны үшін
осылай жазалайтын болған» [18, 146 c].
5) Қолға тағатын зергерлік әшекей қатарына білезік, жүзік, ... ... ... ... кіреді.
Білезіктің ( білек жүзік) білекке салатын сәнді зат ... ... ... ... ... өрнек-әшекейдің алуандығы қазақ қыздары
мен әйелдерінің осы әшекей ... көп ... ... ... ... саналатын білезіктің алтыннан, күмістен, тіпті мыстан соғылғандарын да
салтанатты жиындарда ғана ... ... ... ... ... ... ... құдағи-құдашаларға ілтипат, ал ... ... ... ретінде ұсынылатыны мәлім. Ертедегіні
айтпаған күннің өзінде қазір де қыздың жасауын, сәбидің бесігін әкелердегі
жөн-жоралғының, ... ... ... ... ... ... ... қуаныш, той бізге де жұғысты болсын» ... ... ... ... ... шындық.
Әдейілеп барған жақын-жегжат ауылдар танысқан қызды құр қол ... ... жүр деп, ... оюлы ... ... ... ... белдік секілді естелік заттар беретіні тағы бар
(Қ.Жұмаділов. ... ... ... енді аттаған жас келіннің жаңа тірлікті
жатсынбай, үй шаруасына, ... ... ... ... ас
дайындау ісіне адалдықпен әрі тез кіріссін деген ... ... ... ... ... ретінде саналатын күмістен жасалған қос
білезік сыйлайтын болған. Жалпақ бауырлы ... ... беті ... ... болып келетін,түрлі ою-өрнекпен ажарланған мұндай білезікті
сыйлауда халқымыздың ең жиі айтатын игі ... ... ... ... ... ... ниеті де бар екені байқалады.
Қазақ әйелінің әшекейінің бірі – жүзік, сақина. Алтын, күмістен жасалып,
сырт жағына зергерлер ... асыл тас ... ... ... да, қазір де
тек әйелдің ажарын ашатын сәндік бұйым ғана емес, адамның ... ... ... ... кері ... қорғайтын, бақ-дәулет шақыратын
құрал саналады.
Сұлудың қылығы бар неше түрлі,
Қолына лағыл, яхонт, тақты дүрді ( Қамбар батыр)
– Көзімдей көр. ... ... ... ... ... ... - ... тасты алтын жүзігін саусағына кигізген. – Сенің тойыңа шашуым,
жеңгеңнің ескерткіші (К. ... Біз ... ... ... тамақ әзірлейтін әйел қолына міндетті түрде жүзік не
балдақ тағуы тиіс болған. ... ... ... адал болу үшін ... болу ... ... ... айтылуы аталған әшекейлердің киелі,
тазартқыш күші бар деген жалпышығыстық сенімге байланысты болса керек [64,
с. 130].
Ежелден ... ашық ...... ... мойын, құлақ, мұрын
сияқты дене мүшелерін қатты заттардың көмегімен ... ... ... балдақ, сырға, білезік, моншақ, алқаның пайда болуына апарып соққан.
Бұл сыртқы ... ... ... ... ... ... ... [12, с. 198].
Қазақ зергерлері әрбір тастың өзіне тән ... ... ... ... білген. Олардың біреуі адамға құт әкелсе, ендібірі тіл-көзден
сақтайды, ал кейбірінің ... ... ... шақыратын, т.б.
қасиеттері бар екен. Мысалы, ... ... ... тасының ғажайыптарын
ертедегі гректер бұдан екі жарым ғасыр бұрын білген. Оны ... ... деп ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Ол
шашты, шөпті өзіне тартып алады және оның ... ... ... ... қалпын сақтайтын көрінеді [56, 130-б.]. Қалқанша безі ісіп, зоб
ауруымен ... ... ... ... алқа ... ... ... әлгі тастың аталған қасиеттерінде жатса керек. Орта ғасырларда емші,
дәрігерлер алтын, нефрит, маржан тастарын жұту ... ... ... оны ұзартуға септігін тигізеді деп есептеген. Сонымен бірге әлгі
тастарды жұтқан адамның өлгеннен ... ... ... ... ... ... мойындалып, сәнге айналған астрология ғылымында да «әрбір
жұлдыз иесі ... сай ... тасы бар ... тағу ... ... белгісіз
тастан тағылған әшекей адамға бақытсыздық әкеледі, ... ... ... ... ... Мысалы, тек күміске ... тасы ... жоқ ... ана болу ... ... ... өз әйелінің
кемшілігін түзеуге көмектеседі. Ал гиацинт ... ... жас ... ... ... қаупі жоғары, алайда үміт пен қайта құру тасы болып
саналатын бұл тас ... мен ... ... ... ... Тау
хрусталі ертеректе аналардың сүтін көбейту үшін ... ... ... ғып ... ... ... ... әкелуі жеңілірек өтеді деп
есептелген. Ал інжу тасы махаббаттағы ... ... ... ... мен ... қорғайды деген сенім бар. Антропософтық медицинада ерте
қартаюдан сақтайтын күмістің әйелдер ауруын емдейтін қасиеті кері әсері көп
антибиотиктерден анағұрлым ... деп ... ... ... келтірілген деректерден зергерлік бұйымдардың тек әсемдік,
нәзіктік, әшекейлік қызметімен қоса оның ... ... де ... ... ... еңбегінде де көне түркілер заманында қасты
(нефрит) жүзікке көз етіп ... ол ... ... жай ... ... ... асыл тастар салынған әшекейдің тіл-көзден
қорғайтын тұмар есебінде ... ... ... [65, 128 б.]. Ұлттық
мәдениетіміздің жарқын бір үлгісі, құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... ең бастысы тілінде
айрықша көрініс тапқаны белгілі. Мұны төмендегі көркем ... ... ... ... болады:
Абай есіктен шапшаң аттап кіргенде, Әйгерім қарсы басып, қасына келіп
қалған екен.Ерінің қолына ... ... ... ... ... ... ... боп майда тиді ( М.Әуезов . Абай жолы).
«Сақинаны сәндікке ... ... ... ... да, ... қас
қондырғандай», «тіл-көзім тасқа»,«көзім өтпесін» деген ... ... ... сөз тіркестері де халық ұғымында алтын ... ... ... ... ... өмірі мен денсаулығына оң
әсерлі қасиеті бар екенін дәлелдей түседі [65, 16-17б.]
Қазақ халқының салт-дәстүрінде киелі саналатын ... ... ... ... ... ұзақ жолға сапарлағанда
бұзылмасын ... ... ... ... алып ... су құйылған ыдысқа
салып жүрген. Сонымен бірге сәбиді ... ... ... су ... ... ішкізілетін суға да күміс тиындардың ...... ... ... қастерлеуінің көрінісі.
Халқымызда әйелдің сұлулығын бейнелейтін «сымға тартқан күмістей»,
«тартқан сымдай» атты ... сөз ... ... Аталған
фразеологизм, әсіресе, әйел баласының мүсін, мүше сұлулығын бейнелеу ... ... ... көп ... ... ... ... саласы ( Қыз Жібек)
Ұсталарға барсаң қасында
Тартулы жатқан сымдар бар,
Сымдарды көр де ... көр ( Ер ... ... ... талып тұр,
Тартқан сымнан жіңішке,
Үзіліп кетпей нағып тұр ( Қыз Жібек )
Қазақ зергерлерінің күмісті таңдауының бір ... ол ... ... және оны жіңішкерту оңай. Ұлттық зергерлік өнерге қатысты
қолданылатын жоғарыдағы тіркестің мағынасына арқау болған «күміс тартқыш –
күмісті ... ... ... ... ... ...... мінсіз [61, 42 б.]
Әйел әсемдігінің құрамдас бөлігі саналатын зергерлік бұйымдар талғамсыз
таңдалып, шектен тыс ... ... ... ... ... ... қымбат дүние болса да, оның иесіне жараспайтын, ... ... кері әсер ... ... ... жұмсалатынын
төмендегі мәтіндерден көруге болады:
Жас әйел бөксе жағын пешке қарай қапсыра ... ... ... ... шанышқандай алтынды-күмісті сақина мұнша көп болар ма! ... ... ... Семіруге, ұйықтауға әдейі арналып жаралған
адамдай еке. (Ғ. Мүсірепов. Таңдамалы, 1-т., 106-б.)
– Ой-бу, мен өзім түбі ... ... ... ... ... ғой. Айжамал болады есімім. – Ол торлап жасаған, бұрмалап
жасаған алтын жүзіктерді ... ... ... ... ... қолын бәрімізге ұсынды. (К. Сегізбаев. Біз қалада тұрамыз. 10-
б.)
Қазақ әйелдерінің шашына, ... ... сырт ... ... бұйымдар өздерінің әсем ою-өрнектері мен таңғажайып үлгілерімен
талайды тамсандырып қана ... әйел ... қоса оның ... ... ... ... ... хабар бере
отырып, рухани мәдениетіміздің қалыптасып, ... ... ... әрі ... ... ... үшін ... қызметін атқаратындықтан, сакральды
мәні бар екені де анық.
1.5 «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты онимдердің этномәдени сипаты
Барлық ... ... ... ... тоқығанын, өмірлік
тәжірибесін, бүкіл асыл мұрасын тілінде түйіндеген ... ... ... ... ... бұлақ-бастауға, төбе, жазыққа, ой мен қырға
олардың ерекшелігін дөп танып, соған сай ат ... ... ... ... ... үңілсек те, оның түп-тамырында
ұлтымыз бен ата- бабаларымыздың танымы, сан ғасырлық тарихымыз бен ... ... ... жатыр. Өйткені, «...этнографична вся
ономастика – от ... ... до ... до ... ... ... ... до обозначения населенного пункта или космического объекта»
[ 66, с. 5 ].
Қазақтың еншісіне тиген байтақ ... қай ... ... та, ... арнап тұрғызылған ғажайып кесене, әсем мұнара, өшпес ... ... ... атын ... кездестіруге болады. Ғалым А. Сейдімбек:
«Сырдария бойындағы ... ... ... ... Сарысу бойындағы
Белең-ана, Болған-ана, Жұбан-ана, Арал түбіндегі Бегім ана ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін қайран
қалдырады. Жеке ескерткіштер былай тұрсын, жұмыр жердің орта ... ... бір ... әйел атымен аталғаны дүние жүзінде
сирек кездесетін құбылыс. Бұл ретте қазақ даласында ... ... ... Баршынкент сияқты қалалардың болғаны таң қалдырады. Мұндағы Баршын
сұлу әйгілі Алпамыстың жұбайы, Қаршымбайдың қызы, Оғыз ... сөзі ... ... бірі ... деп жазады [67, 402 б.].
Бір ғана Оңтүстік Қазақстан облысының ... қыз ... ... ... ... ... ... болады: Домалақ ана,
Қарашаш ана, Сыланды ана ... ... ... қыз, ... әулие, Келіншектау т.б. Облыс орталығы Шымкент қаласына қарасты
«Қатынкөпір» елді мекені бар. Оның ... ... ел ... ... әңгіме
айтылады:
«Көнекөз қариялардың айтуынша, 1928 жылы құрылған «Тельман» ... жоқ, ... ... Тәті ... әйел ... Ол кездері осындағы
Қошқар ата өзенінің арнасынан ... ... кезі ... ... молдығы
сонша, ауыл тұсындағы жалғыз аяқ өткел-көпірді әрдайым ағызып кете беретін
көрінеді. Жұртты әбіржітіп, әуреге салған осы жайтқа ... Тәті ... ... ... ... да, ... ағаштарды кесіп, ат арба өте
алатындай көпір салып, үстіне шым төсейді.
Тәтінің ісіне риза болған жұрт ... бұл ... ... ... деп ... [68, 18 б.]
Тәтінің әрекетіне сүйсінген елдің көпірді оның өз атымен атауына ... еді. ... ... ... ... ... мол еркектің
ойына келіп, қолына алмаған сауапты іске заты нәзік болғанымен, намысы
күшті әйелдің қиындықтан ... ... ... ерекше таңқалдырғаны
анық. Сол себепті кез-келген қиын-қыстау кезеңде жол таба білетін әйелдерге
деген айрықша құрметін халық осылайша білдірген тәрізді. Ертеректе ... ... ... ... ... ... бола ... ақылы мен сұлулығы
асқан әйелдерді «хатун-қатын» деп атағаны белгілі, оған көне түркі жазба
ескерткіштеріндегі ... ... ... ... ... А.Сейдімбек еңбегінен де кездестіруге
болады:
«Бетбақ даласын белінен басып, қар суын ... ... ... көш
қайтадан Арқаны жайлауға асыққан... Осынау ... ... ... ... түйе үстіндегі әйел-ананың бірі бебеу қағып толғатып ... ... ... ... ... тістеніп шыдап-ақ бақты. Бірақ
табиғат шіркіннің заңына тосқауыл болған кімнің қолынан келген.
Әйел – ананың толғағы тым ... ... ... ... ... көшті еріксіз тоқтатады. Сол сәтте бар жағдаятты қас-қабағынан
танып келе жатқан пысық әйелдер жүк үстінен ... ... ... ... ... ... де, ... ананы жүгімен шөккен
түйелердің ығына алып ... ішін ... Көп ... шыр-р етіп жарық
дүниеге келген нәрестенің үні ... ... ... ... ән ... Бұл екі ... қу баялышты дүрілдете жағып, біреулер жабағы ... енді бірі ... ... май ... ... ... ... әрі
дереу нәрестенің аузын үріп, аяғын сыпырып, жабағы жүнге орап тастайды да,
шешесіне майға бөккен бір кесе ... ... ... ... ... ... да ... кетеді. Жас босанған әйел-ана түйе үстіндегі жәйлі ... ... ... ... ... ... әлсін-әлсін нәрестесін
бауырына қысып қойып кете барады.
Ал жаңа туған нәрестенің әкесі болса, екі езуі екі ... ... ... ол да келе ... ... оны ... ... аралас: «паһ шіркін, несін айтасың, қатының қатын-ақ қой» деп
риза пейілмен тіл қатысады. Сол күнгі тізе ... ... ... ... ... содан қалған екен дейді көнекөз қарияла » [67, ... ... ... ... ... ... ... қазақ
дәстүрлі қоғамындағы гендерлік қатынастар туралы ой түюге, ... ... ... ... ... болғандығын, әйел ақылының, парасатының,
мінез тектілігінің қаншалықты бағаланғанын ... ... ... осы ... Қоянкөз атты бір әйел бопты. Өзі сұлу, өзі әнші,
ақылды екен. Өзі ... ... ... ... ... ... Бірақ әйел олардың ешқайсысын қаламай, өмір бойы жесір өтіпті.
Әсіресе, бір-екеуі әйелге сырттай таласып, өзара жауласыпты. ... ... ... де ... ... көп ... сарсаң болғаны үшін әйелмен
қастасып, оны неше ... ... атқа ... Не ... қайтсе де, әйелді
ешқайсысы дегеніне көндіре ... Әйел осы ... ... өз ... ... беріпті. Бір ерегістің тұсында әйел әлгі екі қайнысына: «Сендер ... ... ... ... ... ... мен өлсем де, өлігім
сендерден биік жатады деген ... ... ... ... ... өмір
бойы сонау төбенің түбінде ... ... әлгі ... ... ... ... бопты да, өзі сүйген шоқының басына қоюды өтінген
деседі. Ел ... ... есті ... ... орындапты. Қыстың күні өлген
әйелдің денесін көктем шығып, тоң жібігенше сақтап, ... осы ... ... ... ... ... анау көк шоқы Қоянкөз деп аталған» (С.
Бақбергенов. Ақ боз атты ... ... мен ... кіші ... ... деп ... ... Бүтіндей рулардың әйел атымен аталғаны туралы
деректерді қазақ халқының ... ... ... ... ... ... Шәкерімнің шежіресінде: «Жоғарыдағы Сарының
қатыны Мұрын екен, Сарының нәсілі шешелерінің ... ... ... үш баласы Аталық, Кенже, Қаптағай Аталықтың қатыны Қызай дегеннің
атымен тұқымы Қызай аталды... Бұл ... ... Уақ ... кетіп
Ергенекті Уақ атанды» [69, 38 б.]. ... ... ... әйел-ананы қадірлеп, тіптен культке айналдырғаны соншалық, ... әйел ... ... ... Домалақ ене, Дәулетбике, Алтын,
Мәукеш, Айбике, Нұрбике, Ұлдай – міне, мұның бәрі де ру ... ... ... ... руларының елдігін танытар ұрандарының әйел-
ана есімімен аталатыны да ... қой. ... ... ... Сүйіндік
руының ұраны – Жолбике, Қаракесек руының ұраны – ... ... ... Қызылайлардың ұраны – Қызай» [67].
Тілімізде киелі мәнді, яғни айрықша құрметтелетін ата-баба аруақтарын
кие тұту белгісі ретіндегі ұрандар сақталу себебі, ел ... күн ... ... ел ... жер үшін кескілескен шайқастарда ата-
бабасының, сол рудан шыққан батырлардың, билердің, жыраулардың атын ... ... ... медет сұраған. Солардың ішінде ру, ... ... ... ... ... ... әйел есімдері аз кездеспейді.
Түріктер айдаһар немесе қасқырдың (түп ана) суретін салған ту көтеріп,
аруақты, рудың қамқоршы рухын ... ... ... ... оның ... ... ... еңбектерде айтылады. Одан кейінгі «ресми қазақ»
дәуірінде де көп ... ... ... аты ... ... ... ру өзі ... ұранын айқайлап жеткізіп, мына жиынға тік
көтеріліп келген бүкіл қазақтың тұтастығынан белгі берді.
– Абақ! Абақ! ... – деп ... ... ... ... – деп Арғын қосылды.
– Бақтияр, Домалақ ене! – Дулат күркіреді (С.Сматаев. Елімай).
Белгілі зерттеуші С.Қондыбай: ... ... ... ... не ... ... есімі болып, кейін оның
кейпі үндіевропалықтарға (гректегі Уран) да ... Ал ... ... және ... осы ... ... болып есептелген
Митрадан тұратын екі тәңірлік түсініктерді қалыптастырған, » – дей ... ... ... «hurra» сөзі де осы «ұран» сөзінен шыққанын,
ал ... ... өзі ... ... ... ... пен «ана»
сөздерінің бірігуі болып табылатыны, яғни «Ұрықана» - ... ... ... ... ... ... ... айтады [70, 3 б.].
...Олай болса, Жалпы Керейдің он екі болыс болып отырған ... ... ... деп ... Абақ ол – әйел аты. ... ... ... ... ... жақындаған Қаракесек руларының ұраны – Қарқабат екен.
Біржан сал Сарамен ... сол ... ... ғой. ... бар сөз – «Сал ... салды айғайға Қарқабаттап» демей ме? Сол
Қарқабат ... ... ... ... ... ... деп әйел атымен
аталатын ондаған елдер бар. Бәрі де кемі бір руды бастаған әйел аты. ... ... ... ... руы осы ... ... ... ма?
(Ғ.Мүсірепов.Ұлпан).
Еріне адал жар, баласына ардақты ана болумен бірге ... ... ... ... жар ... ... ... болмысын, нәзік те төзімді
жаратылысын ... ... бір ... келесі ұрпаққа ана тілін, төл
мәдениетін, өнерін табыстап отырды. ... ... ... уыз ... тілінің қадірін сіңірсе, тал бесікке сүйене отырып айтылған бесік
жырымен халқының бойындағы асыл ... ... ... ... ... қасиетті ұрпақ бойына дарытуда әйел-ананың құдіретті күшімен
байдың дәулеті де, ханның жарлығы да, батырдың ... да ... ... , ... Әйел ~ана тілі және ... ... ... мәні
Тіл қарым-қатынас құралы болуымен бірге оны тұтынушы ... ... ... ... ерекшелігін, ұлттық болмысын, рухани-
мәдени байлығын, сан ғасырларға созылған даму ... ... ... ... жинақтаушы қызмет атқарады.
Академик Ә.Қайдардың пікірінше: «...тіл – қорған, тіл – қару, өнер ... тіл, тіл – ... жаны мен тәні т.т... Өз ... ... ел – ... ұлт – ұлт ... Өйткені, этностың ұлт санатына қосылуы үшін қажетті
де міндетті шарттарына ортақ табиғи ... ... ... көздері, ортақ
тіл, ортақ психология жататыны белгілі, сондықтан да қазақ ... ... ... ... ... ұлт ... ... үшін ана тілінің
тас түйін етіп ұйыстыратын ұйытқы болар құдіретті ... ... ... , 32 ... ... ... ... халқының ана тілі – қазақ ... тіл ... ... ... негіздеген Ата Заңымыз бен
«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы Заң» және ... ... ... ... ... ... сай ... тілі еліміздің бүкіл
аумағында, қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік
басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс ... ... тілі ... ... тіл туралы Заңда айдан анық айқындалғанымен, қазақ ... ... ... де, заң ... ... де ... ... келеді.
«Оның себебі не?» деген сұраққа деген сұраққа бірден ... ... беру ... Оның себебін сол тілде сөйлеуші қазақ ұлтының мәдениетінен, оның
арқауын құрайтын рухани тамырларынан ... жөн. ... ... бір ... ... ... от аналық, отбасының берекесі мен құтын ұйытушы,
сақтаушы, ана сүтімен, қазақы ... бен ана ... ... ... жырымен
ұрпағын тәрбиелейтін қазақ әйелінің әлеуметтік қызметінің ... ... ... ... ана тілі мен ... ... рухани байланыс пен киелі
қызметтің байланысы үзіліп, немесе ... ... ... ... ... байланысты қоғамдық пікір мен ғалымдардың, ... ... ... тіл ... тебіреніске толы толғауларында ұлт пен тілдің
біртұтас, бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... туған тілдің тұғыры биік болуында әйел - ананың ... ... ... сол ... ... ... күш салуда.
Мысалы, белгілі қоғам қайраткері Амангелді Айталының: «Өз ұлтына,
тіліне, мәдениетіне ... ... – ақ ... ... ... омырауын
тістеумен бірдей» [72] деген ойы жазушы, қоғам қайраткері Ә.Кекілбайұлының
осы ... ... ... ... ... келген тілімізді мұратына
жеткізу үшін, бәрінен ... ... да ... келуге тиісті
дұрыс ана ( астын ... біз), ... ата, ... ... ... ... бола
білуге көбірек көңіл бөлгеніміз дұрыс сияқты» [73]. Әбіш ... ана бола ... ... ... бірінші жазып отырса, бұл, әрине,
тегіннентегін емес. Ана тіліміздің тағдыр-талайында аналардың ... ... ... аян. Әуелгі «әлдиді» айтатын да, бесік жыры арқылы ұлттық
тілдің ... ... де – ... сүті – бал, ... тілі - бал» ... ... ... осылайша өмір
тәжірибесінен, салыстыру нәтижесінен туған халық мақал-мәтелдері, даналық
сөздері бала тілінің ... ана ... ... ( яғни ана ... ... тіл құдіретін, тәрбиені) дөп басып айтады. Халқымыздың
батыры Бауыржан Момышұлы «Ана тілін білмеген – ана ... ... ... ... ... «Ана бір ... ... екінші қолымен әлемді
тербетеді» деген қанатты сөз де бар. ... ... ана ... ... ... жыры ... ... де тербетеді.
Ұлттық тілін «ана тілі» деп атаған ойға жүйрік, сөзге шешен ... ұлы, ... ... жазушысы М.Әуезовтің «Ел болам десең,
бесігіңді түзе!» деген сөзінің ... дәл ... ... ... ... ... ... ұлттық рух пен сана ны жаңғыртып, жаңа сапаға
көтерілуге бағыт алған ұлт ... ... ... ... ... ... ... «ана-сәби-бесік» ұғымдары – ... ... ... ... ... ұғымдар. «Сүтпен біткен мінездің
сүйекпен кететінін» ескерсек, ұлттық болмысты, ұлттық рухты, діл мен тілді
сақтап қалатын ұрпақ ... ... ... әлдиін жұбатқан анаға
байланысты екені дәлелдеуді қажет етпейді.Ана сүтімен бойға сіңген ... ... асыл ... ... ... ... өле-
өлгенше сақталады. Сол үшін әрбір қазақ әйелінің дүниеге әкелген сәбиі
жылағанда, қазақша әлдилеп ... ... ... ... ... ... деген алғашқы сөзді үйретіп, тілін де қазақша ... ... ... ... ... ... ботам» деп еркелетуі оның өмірлік
қағидатына айналуы тиіс.
Қазақтың намыс туына айналған Бауыржан ... ... ... ... ол кісі ... жырын айтпайтын келіндерден, ертегі айта білмейтін
әжелерден қорқатынын білдірген екен. Шынында да бесік жырын, «әлди, ... ... ... ... осқырына қарап, өз тілін ... ... өзге ... бала ... ... ... саналуы –
қазіргі қазақ қоғамының шындығы.
Ұлт болашағы ел егемендігімен тығыз байланысты шешуі күрделі, ... ... ... Ал ұлт ... – жас ... ... әкелу, оларға
ұлттық тәрбие беру міндеті жүктелген әйел-аналардың бүгінгі ... ... тіл ... ортасында жүрген тілші-ғалым Өмірзақ
Айтбайұлы былайша суреттейді: «... күн көрістің жөні осы екен деп, ... ... ... лаулатып, қазанын қайнатып, ұрпағын ... әйел ... ... ... қуып, ауылдан ұзап, ел кезіп кеткен. Қоржын-
қосқалаңы, қапшық-дорбасын арқалаған жас әйелдер мен ... ... ... ... отбасының берекесі қалай кірмек, бала бойына ұлттық
тәрбиені кім ендірмек, болашаққа ие болар ұл мен қызды ... кім ... ... тілі ... ... ... ақ ... дариды, оның аялы алақаны, ақ
тілегі, адал жүрегімен дамиды. ... ... ... ... ... отыруы керек қой. Ал олардың жағдайы әлгіндей...»[ 74, 244 б].
«Тоқырау кезеңі» деп аталған, зауыт, фабрика жабылып, жұмыссыз қалған ... ... ... ... ... ... тәуекелге бел байлап, қап-
қоржынын арқалап, тау асып сауда ... ... ... ... ... ... ... көтерер ауыр жүкті мойнына артты.
Қазақ халқының басынан өткен небір тарихи кезең, зұлмат-зобалаңдарда
қазақ әйелдері де ерлерден қалыспай, ... ... ... ... үш рет ... ... ең батыр деген үш жүзге тарта ер әскер
не істерін білмей, тағы ... ... ... ... ... ... жауға шабар бір еркек кіндікті тумаған ба?
– деді қатты дауыстап. – Қайсың барсың?
...Дәл осы кезде зеңбіректерді ... ... оң жақ ...... ... төбеге қарай басында үкілі кәмшат бөрігі бар, ақ боз
атты бір қыз бала ... ... деп ұран ... ... ... Ақ боз ат ... ... келеді. Қыздың қолында не сойыл, не ... бар ... ... ... ... Осынау қарусыз қызды көрген қызба
қалың топ, енді ... ... лап ... (І. Есенберлин. Көшпенділер).
... Ерте замандардың бірінде қазақ даласына шабуыл жасаған
дұшпанның қалың қолы бұл ... құм ... ... бір ... ... ... ... ауыз суды тоқтатып, қорғаннан өте алмаған жау ... ... ... Қала ... ... күн өтсе де, ... ... байқалмапты. Сонда дұшпанның әскербасы жарлық шығарған:
– Қаладан көтергенінше зат ... ... ... рұқсат!
«Ерлері жоқ әйелдер бәрібір ұрпақ өрбітпейді, бұл халықты осылай
құртамыз», - деп жау өз ... ... ... ... ... жау енді еркек атаулыны құрту
үшін азаматтарды іздесе, ... ... ... жан жоқ!
Әйелдер бір-бір ер азаматты қапқа ... алып ... ... Кішкене
қыздар ер балаларды, кемпірлер шалдарды көтеріп кетіпті. Бір халық ... ... ... аңыз ... Шашы ағарған қыз).
Табиғаты нәзік болса да, әйелдер тек ерлік тағдыр кешеді. Бірақ олар
жаһанға жар ... ... ... ... ... басына төнген қара бұлтты ақыл-парасаты, ұстамдылығымен, қулығымен,
кейде ерке назымен бір ... ... ... ... әйелдерін бейнелейтін
мысалдар көркем әдебиетте молынан кездеседі. Мысалы,
...Сөйткенше, төрде отырған біреудің ... ... үнін ... ... Сары апаң екен. Ол ашулы түспен ... қара ... ... ... ... ... ап, айғайлай жөнелді.
Сөзінің басы Бөжейді мақтау мен сол жақсыны жоқтау еді. ... ... ... да қарлар не дейді?
Жақсыдан жаман көбейді.
Ескінің асыл көзі еді.
Ұрлап та көмдің ... ... ... ... қалт ... жақ та: ... жеткіземіз» деген орайлы сөздерін осы әйелдердің
аузымен айтысты. Осыдан әрі ... да, ... де сөз ... ... Абай ... ... қазақ тарихы мен мәдениетін зерделесек, сан ғасырлар бойғы
күресте елдігін ерен ерлігімен, асқан парасатымен, шексіз ... ... ... рухты ұрпағының бойына тіл арқылы сіңіре білген әйел-
аналар да аз емес ( Құртқа, Қарашаш, Домалақ ... ... ... ... ... мен ... бағзы замандардағыдай аналардың
алатын орны, атқаратын ... ... мен ... мәні ... ... ... арқауын асыл қолдарынан шығармай ұстап, құнарын жоғалтпай
сақтап, ұлттық тіліміздің ... мен ... ... ... ... ... қазіргі қазақ қоғамында ... ... ... ...... ... бірі.
Өз тілін «ана тілі» деп атаған қазақтардың танымында, мәдениетінде «әйел-
анаға» ерекше мән берілгені белгілі.
Ел аузында есімі қалған небір кемеңгер ... ... ... ... ... ... асыл ғажайып қасиеттердің
әжесінен не анасынан, яғни ... ... ... ... ... ... ... бейнесін тілдік дүние суреті аясында «қазақ
әйелі» концептісі ... ... ... бұл ... ... жақұт-жауһарларға кездесеміз.
Мысалы: «Абай жолында» Зере Құнанбайдың қаталдығына разы болмай,
қапаланған тұста ... ... ... ... бір ... ... мұңын саған айтпай кімге айтады?
Қатты болсаң, қасыңа бол! Досыңа, қатын-балаңа ... боп ... ... «Жер ... ... деп ... ... Бұл жерде, бұл мекенде сен
мойныңдағы қарызы мол әкесің, білдің бе? Айттым ғой, жер тәңірісімін» ... ... ... салбырап түскен жоқ. Сен де ... ... ... ... сені тапқан. Мынау аналар аналық зарын айтады.
Кәмшат турасында күйзелтіп отырсыңдар сендер бізді. Тап енді, емін ... ... анау ... ... - деп, қатты ... ... іші ... еді. ... тез ... айта ... ... қалды. Талайдан
естімеген үнін есітті, анасының үні - ардың үні боп, ... ... ... Абай ... Алматы, 1989, 1-том, 130-131-бб)
«Жігіттің жақсы болмағы нағашыдан» деп ... дана ... ... ... асыл ... ... ана сүті, қаны арқылы
ананың ата тегінен тарайтынын сұңғылалықпен, асқан сезімталдықпен байқап
отырған.
Мысалы: ... ... ... ... ... да ана. ... жаңағы
мінезіне біраз ойлана қарап отырды. Биыл денесі өскелеңдеп ... ... ... да ... ... ... Ұлжан көппен бірге күлген жоқ ... ... ... ақырын мырс етті де:
– Балам-ау, қаладан молдалық әкеледі ... ... ... ... - ... ... бұл өте ... еді. Жаңағы бала мінезінің
дәл шешуі сияқты болып, ... ... ... ... ... ... ... жиенімін деп тұр ғой! – десіп, Абайдың нағашыларын ... ... ... - жазыла қожа - молдадан да ұят ... ... ... деп ... ... ... де көптің есіне түсті.
– Апа-ай, енді бақсы - ... боп, ... ... ... көш ілгері емес пе?-деп Абай іле жауап берді.
– Жарайды, ендеше, ержетіп қапсың, балам, - деді шешесі» ... ... ... ұлтымызды біртұтас етіп ұйыстыратын ұйытқы күштің
бірі де бірегейі ұлт ... ана рөлі ... ... ... ... ... айрықша көңіл бөлген ата-бабаларымыздың асыл
мұраларындағы ақылы асқан Құртқа ... Қыз ... ... ... ... т.б. бейнелері, халқымыздың тәрбие, үлгі-өнегенің мәні туралы өлмес,
өшпес мақал-мәтелдері соның айғағы.
Біздің ойымызша, бүгінгі қоғамда ананың рөлі әлі де ... Ал ... ... ... ұйыстырушылық қасиетін, құдіретін ... ... ... арттырумен байланысты екені бесенеден белгілі
2 ҒАЛАМНЫҢ ТІЛДІК БЕЙНЕСІНДЕГІ «ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ» КОНЦЕПТІСІ
2.1 Тіл мен ... ... тіл ... күні бүгінге дейін өзекті мәселелердің бірі
ретінде кеңінен қарастырылатын нысанның бірі – ... яғни ... ... ... таңба мен таңбалану мәселелері. Таңба мен таңбалау
терминдерінің қалыптасуы үш ... ... ... яғни ... бір затты таныту үшін қолданған дыбысы, екінші – таңбаланушы – ой-
сана арқылы танылатын, алдын-ала белгілі ... ... ... және ... Осы үш ... ... таңба ретінде жарыққа шығаратын
– адам. Демек, таңбаның өзі де ... ... ... ... бір нәрсені білдіру, хабарлау қызметін атқарып тұрған материалдық
көрсеткіш, яғни таңба – таңбалаушы деп аталады, ол білдіріп ... ... деп ... [75, 74 ... ... Ч. Пирс пен Ч. Моррис еңбектерінде таңба, десигнат,
интерпретант және ... ... ... тілдік семиотикалық жүйе
деп танып, бұлар лингвомәдени бірлік ретінде ... ... ... «тіл – ...... бірлігінің өзегі, яғни сөздің дыбысталуы мен
графикасының таңбалану белгісі, денотат ... ... ... мен ... және ... ... атқарады» [76, с. 105] деп
көрсетеді.
Демек, кез келген таңбаның екі жағы болады: бірінші жағы – ... жағы – ... ... бірліктер халықтың дүниетанымы мен болмысынан, ... мен сол ... ... өмір ... ... ... мен әлеуметтік-саяси көзқарасынан мағлұмат
беретін ұлттық құбылыс болып табылады.
Тілдік таңба – ... ... ұлт ... көрінісі ретінде
ғылымда өз дәрежесінде әлі зерттелмей келеді. Таңба ретіндегі тіл – ... ... ... ... яғни таңбалаушы мен таңбаланушы және объект
арқылы адам кез келген құбылысты қабылдап, оған баға ... өз ... ойын ... ... [77, 246 ... ... ... қатысты екенін А.А.Уфимцева былай түсіндіреді:
«таңбаның басты қасиеттері – оның ... ... ... ... ... конвенциалдану (шарттылану) және жүйелену
мүмкіндіктерінің бар ... ... да бір ... ... зат таңбаны
қабылдаушы субъектінің объективті шындыққа ... ... ... ... ... бір ... жағдайға нақты белгілеу семиозисін
іздестіреді» [78, с. 104 ].
Тіл мен таңба адам санасында танылатын ... ... ... Тілдегі
адам факторын тереңінен зерттеу нәтижелері санадағы ақиқат дүниенің
бейнесін, оның ... ... ... ... ... ... ... дүние бейнесін қалыптастыруда тіл екі түрлі қызмет
атқарады: біріншіден, тіл қойнауында дүниенің тілдік ... ... ... ... ... ... ... ең терең қабаты. ... өзі ... ... ... ... оның мазмұнын ашып көрсетуге,
түсіндіруге ... Тіл ... ... жинаған тәжірибелі білімі
ұжымға тарайды.
Жалпы санада дүние ... ... ... ... ... ... ... қабылдау, түйсіну, түсіну және ойлау, өзінше
ұғыну, т.б. Сол арқылы танылған дүниенің бейнесі дүниені танудың ... ... [79, с.37]. Ал, ... ... жүйеде, әрбір қоғамның
өркениеттік даму барысында дүние ... ... ... ... Олар ... ... және ... қабылдаулары
негізінде жеке адамның танып түсінген деңгейі дәрежесінде ... ... ... қасиеттері одан әрі таныла бастаған сайын ... ... да ... ... Демек, ақиқат дүниенің бейнесі – өзгермелі
құбылыс. Ал адам ... ... ... ... ... ... қорды, тілдің ішкі мағыналық формасындағы өзгерістерді зерттеуге
мүмкіндік жасалатыны ... ... ... ... антропоөзектік
бағыты арқылы дәлелденіп отыр.
Тіл білімі мен оның салалары бірнеше ғасырдан бері ... ... ... ... ... яғни таза ... ... өз
ішіндегі қызметтері аясында ғана зерттелінді. Алайда, XIX ғасырдың соңы ... ... ... ... ... ... тілдік құбылыстарды адамның
танымы арқылы, ұрпақтан ұрпаққа ... келе ... ... ... ... ... ... ұғымдардың мән-мазмұнын, қызметін анықтауға
арналған, сол ... тану және ... ... ... ... когнициялық қабілеттеріне сүйенетін зерттеулер жүргізіп, соған сәйкес
әдіс-тәсілдерді қолдана бастады.
Осы ғылыми тұжырымдарды дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... ... ... бағыт аясындағы
салалар – этнолингвистика, психолингвистика, ... ... ... ... дүниеге келді. Қазіргі таңда қазақ тіл
білімінің мәселелері осы ... ... ... ... ... ... ... танымдық қызметтерінің шеңбері кеңейе түсті.
Антропоцентристік парадигмадағы ... алға ... ... тілдік
субъектінің дүниетаным ерекшеліктерінің семиотикалық жүйе ретінде тілдің
барлық деңгейлерінде көрініс ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміне үлкен өзгерістер әкелді: тіл біліміндегі басты
құндылықтар ауысып, зерттеу шеңбері кеңейе ... ... ... мен ... ... ... ... байланыс туралы терең
зерттеулер жүргізіле бастады.
Тіл біліміндегі жаңа бағыттағы зерттеулердің ... ... – тіл ... ... ... ... таныту, оны интерпретациялау, өздігінше
өңдеу, жадыда сақтауға қатысты ... ... ... ... бағыттағы зерттеулердің нәтижесінде қабылданған жаңа ақпараттың
адам санасында бұрын сақталған ақпараттардың көмегімен жаңа ... ... ... қалыптасатыны анықталды. Демек, бұл таным мен мәдениет
сабақтастығын көрсетеді.
Қазақ ... да ... ... ... ... ғасырлар бойы жинақтаған
ой-тәжірибесін, даналығын, дүниетанымдық көзқарастарын, салт-дәстүрін, т.б.
тілінде көрсете білген. Оларды тұтас құрылым ... ... ... ... мәдениетінің бейнесі деп сипаттауға болады. Осыған орай тіл
байлығының танымдық ... ... ... ... ... ... ... тануға мүмкіндік береді. Сондықтан ... ... ... ашу бағытында тіл туралы онтологиялық көзқарасты сол
тілде сөйлеуші халықтың жан ... ... ... ... ... байланыста қарастыру – қазіргі тіл білімінің, соның
ішінде қазақ тіл ... де ... ... ... болып отыр.
Осымен байланысты қазіргі таңда дүниенің тілдік бейнеленуінің жалпы және
ұлттық ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны кеңеюде.
Адамзат үшін ақиқат дүние біреу болса, оны түсіну, тану, сол дүниенің
біртұтас бейнесін санада қалыптастыру ... әр ... әр ... ... сан ... ... ... Сондықтан, тіл иесінің ой-
өрісіне, концептілік әлеміне байланысты дүниенің танымдық ... ... ... ... ... ... ... ал тіл иесі танымдық
ойын өз тілінде сақталған дүние бейнесіне сәйкес танытуға тырысады. Тілдегі
ұлттың ... ... ... тиімді тәсілдердің бірі типологиясы
әртүрлі тілдердегі (қазақ, орыс, ағылшын) дүниенің ... ... ... мен ... айқындау болып саналады. Бұл
салыстырулардың терең танымдық құрылым деңгейі кең ... ... ... «тіл мен ... «тіл мен ... сабақтастығын айқындауда
және оның қазіргі ... сай ... ... ... ... ... тіл ... туралы білімді сыртқа көрсетіп қана қоймайды,
ғұмырнамалық тәжірибенің түпсанада бедерленіп, ... ... ... айқындалуына, ұрпақтан-ұрпаққа жетілуіне қалтқысыз қызмет етеді.
Демек, ... жаңа ... ... жаңа ... ... ... қажеттілігі туып отыр .
Осыны жүзеге асыратын бағыттардың бірі - лингвомәдениеттану саласы.
2.1.1 Лингвомәдениеттанымдық зерттеулердің ерекшеліктері
Лингвомәдениеттану бағытының негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... және ... ... жетістіктері мен
тәжірибелерін, ұлт ... ... ... ... ... ... бірліктерді зерттеу.
Қазақ тіл білімінде «қазіргі лингвистиканың құрылымдық, яғни тілді ... ... ғана ... ... ... ... – сол ... иесі болып табылатын ... оның ... ... ... ... орта, тарих, мәдениет пен танымдық
үрдіспен байланыстыра қарайтын зерттеулердің нәтижесі ... ... ... жыл көлемінде тіл мен мәдениеттің өзара байланыс тетіктері мен ... ... ... ... ... көрінісін зерттейтін
лингвомәдениеттану ғылымы пайда болды», – деп айтуға ... ... бар [80, ... ... ... ... ... кешенді сипаты мен
ғылымиаралық сабақтастығын атап ... жөн. Атап ... ... ... ... мәдениет, салт-дәстүр, өнер, ... ... ... де ... пайдаланылады.
Осы саладағы жалпы тіл білімінің теориялық тұжырымдары мен қазақ тіл
біліміндегі нақты ... ... ... нәтижелері
лингвомәдениеттанудың маңызды да айқын ... мен ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда,
тіл тек қарым-қатынас және танымдық қызмет атқаратын құрал ғана ... ұғым – тіл – ... ... құралатын, тұтас дүние
жөніндегі мол мағлұмат беретін ұлттық мәдени код, қор, мәдени ақпарат ... ... ... ... ... ... ... туындайтын аса мол алуан түрлі ақпарат тілдік ... ... ... бұл ... ... ... ұғым ... Осыған орай, ұғым белгілі бір объектінің ең ... ... ... ... ... ... объектінің ең мәнді белгілерімен
қатар, мәнді емес белгілерін де қамтитыны ... ... ... ... ... ... «тіл мен ... сипатталатындықтан, тіл мен мәдениет екі түрлі семиотикалық
жүйеде танылғанымен, ... ... ... ... ... тұтас
жүйе. Бұл маңызды тұжырымды таратып айтар болсақ, қоғамдық фактордың мәдени
тұғырға көтерілуіне оның қоғамда әлеуметтік мәнге ие ... ... ... оның іске ... тілдің коммуникативтік қызметі ерекше. Сол себепті де
тек бір қоғамның өз ішінде ғана емес, мәдениетаралық, елтанымдық қатынаста
да бір ... ... ... ... оның ... таңбалары арқылы
баяндалады.
Демек, кез келген ұлттық тілдің сырын шынайы тану үшін ... ... білу ... оның ... ... сол ... ... сан ғасырлық жүріп өткен тарихымен, күнделікті өмірде ... ... ... ... ... ... тілді
халықтың мәдениетімен біріктіре қарау мәселесі лингвомәдениеттану ғылымының
тууына себепші болды. Бұл ... ... В. фон ... Я. ... ... ... Р. ... Э. Сепир, Б. Уорф, А. Потебня, Г. Штейнталь еңбектері
қалағаны байқалады. Әрі ... ... орыс ... В.А. ... ... Е. ... В. ... В. Воробьев, А. Арутюнова, т.б.
бұл бағытты жеке пән ... ... ... бірі В.Н. ... лингвомәдениеттануды тіл арқылы танылатын этнос
мәдениетінің диахрондық сипатына назар ... ... ... мен ... ... қатынасының синхронды түрін
зерттейтін және сипаттайтын бір бөлшегі» [81, с. 217 ] деп ... пен ... ... бір ... ... ... Яғни, тіл –
адами нақтылықты адамзаттың тіршілігі өтіп жатқан әлем ретінде жасайды. Ал
адамзаттың ...... ... ... белгілі. Әрине, тіл
физикалық нақтылықты қалыптастырады дей алмаймыз, ... ол ... ... ... осы ... әлеуметке жеткізуші ғана. Дегенмен,
тілдің көмегінсіз болмысты толықтай тани ... ... тіл ... ... ... мәселелерін шешудің қосымша құралы деп есептеу де қате
болар еді. Шын ... ... әлем ... ... тілдік нормалар
негізінде жасалады. Адамның қандай да бір құбылысты әрқалай көруі, естуі,
қабылдауы тілдік ... өз ... ... сай ... ... орай ... ... тілін былайша анықтайды:
«Мәдениет тілі дегенімізді оның кең ... ... алар ...... ... ... ... мәдениет кеңістігіндегі
бағдарын айқындауға мүмкіндік беретін құралдар, таңбалар, рәміздер мен
мәтіндер. Мәдениет тілі – ... ... не ... ... болатын түсініктер,
қабылдаулар, ұғымдар, бейнелер және басқа да осы тектес мәндік құрылымдар
(мағынаны ... ... ... ... ... ... ... [82, 5 б.].
Ал, адамзат тілі – кез келген таңбалық жүйе сияқты – бір ... ... ... және олардың арасындағы ... ... Кез ... ... жүйені әлеуметтік қолданатын таңбалық жүйе
ретінде қарастырған Э.Бенвенист мәдениеттегі тілдің орны туралы былай деп
жазады: «Біз үшін тіл ... ... ... да, ... ... да бір
мезетте семиотикалық болатын жүйенің бірден-бір мысалы бола алады, тіл кез
келген семиотикалық жүйені жасау үшін үлгі ... ... ... ... табылады. Тіл адамның анықтамасына етене жақын болады: тілсіз
адамды және өзіне тілді ... ... ... адамды елестету мүмкін емес.
Әлемде тілі бар адамдар ... ... ... ... ғана ... ... тіл міндетті түрде адамның анықтамасына жатады» [82].
Демек, мәдениет тілге қатыссыз болмайды. Тіл – мәдениеттің өмір ... ... ... – оның ішкі ... Осы ... ... тіл ... бір-бірінен бөліп қарауға болмайтын тұтас бір дүние деуге
болады. Олай болса, ... ... сай тіл мен ... ... ... ... сипаттау, жарыққа шығару қасиеттерін
анықтайтын өзіндік зерттеу нысаны бар, ... ... мен ... ... ғылым саласы – лингвомәдениеттану саласы.
Сондықтан, «тіл – тек ... ... ... ғана ... тілдің бойында
оның (мәдениеттің) арқауын құрап, ... ... ... ... ізін
айқындап тұратын ұлы күш. Лингвомәдениеттану негізінде ұлтқа тән ... ... ... ... ... Ал бұндай зерттеулерге
тілдің кумулятивтік ... ... ... 6 б.] ... ... ... ... және ғалымның: «Лингвомәдениеттану – этнос
мәдениеті мен сол ... ... ... ... ... сипаттайтын, жұрт мәдениетін өз лексикасы арқылы басқа этносқа
танытатын, ұлттық рух пен ... ... туын ... ... ... тек ... ... өз тұғырына жеткізіп келешекке танытатын,
тілдік деректерді ұлттық нышанда ... да, ... да ... ... ағайындас, ұлттық рух пен тіл арасында өзіндік жолы
бар, тілді ... ... ... ... ... тіл ғылымдарынан
ерекшеленетін, қоғамдық-әлеуметтік, эстетикалық, философиялық сипаты бар
кешенді пән» [83, 23 б.] ... ... ... ... ... осы бағыттағы зерттеулердің нәтижесінің қорытындысы, түйіні деп
бағалауға болады.
Демек, «тіл негізінен белгілі бір ... ... мен ... ... ... ... ... логикалық және философиялық
факторларға сүйеніп отырады. Өзінің символдық және бастапқы қызметі ... ... ... ... алады және белгілі бір мәдениеттің құрамдас
бөлігі болып табылатын құбылыстардың жинағын білдіреді» [84, 18 б.].
Олай болса, әр ... ... ... ... ... ... ... болмысы, дүниетанымы, өмір тіршілігіне, күнделікті тұрмысына қажет
бұйымдары, әдет-ғұрпы, салт-санасы, талғамы, т.б. сол тілде таңбасы ... ... ... ... оның ... санамызда тілдік шығармашылық
процесс нәтижесінде туған бейнесі, яғни ... ... ... кез ... ... ... оны тек атап қана ... сонымен берге
оны танытады. Ал тану немесе анықтау белгілі бір ... ... ... ... іске ... ол тілдік ұжым өмір сүретін ... ... ... ... ... ұжым бір затты өзінің
күнделікті тәжірибесінде кездесіп қолданылатын жағынан танып, оны ... ... ... ... ... ат қоюда өмір шындығы
мен тұрмыс-тіршілігі, тәжірибесі, салт-дәстүрі, ... ... ... ... сөзбен аталып бейнеленеді. Осының негізінде ол затты танып,
біліп, оны басқалардан ажыратып танығаннан ... ... оған ат ... ажыратқыш белгілер сөйлеуші ұжымдық ортада әртүрлі болуы мүмкін. Тіл
білімінде ол белгілер уәждер деп аталады.
Ұлттық атаулардың жасалуының бір жолы, ұғымды ... ... ... ... Ол ... ... ... тәжірибеде қалыптасады. Себебі,
адамдардың табиғаттағы әртүрлі құбылыстарды бақылап ... оны өз ... ... ... ... ... ... нәрселердің ұқсас жақтарын табуы, солардың негізінде ... осы ... ... ... ... тіліндегі «құндыз» сөзі
жағымды коннотацияға ие. Көздің жауын алатын әдемі, екінің бірінің қолына
түсе ... ... ... үшін «байлық, барлық, сұлулық, бақуаттылықты»
білдіреді. Қазақтың қызын ... ... ... ... ... оған ... есімін беруі тегін емес. Ал оның орыс тіліндегі
баламасы «выдра» сөзі орыс лингвомәдени жүйесінде «күйгелектік, ... ... ... ... ... ... әйелмен»
ассоциацияланады. Сондай-ақ «қызғалдақ» сөзі де ... үшін ... ... ие. ... өсімдік ретінде Қызыл кітапқа енген қызғалдақ
кез келген жерде өсе бермейді. Биік жерде өсетін ... бүр ... ... ... ... ... ... бар. Оның басқа гүлдерге
ұқсай ... ... ... даласында өскен бала ғана ... ... көп ... жүрген Голландия емес, Қазақстан деген де
болжам бар. Көбінесе қыз сұлулығының, қайта айналып келмейтін жастық ... ... ... Қыз ... - өмірдің қызғалдағы, Қылықтылар
аз ба екен қыздан-дағы?.. (И. Сапарбай. ... ... ... ... ... ғұмыр, бозбала- ай! (М. Мақатаев. Аманат).
Ал орыс мәдениетінде «тюльпан» сөзі ешқандай ... ... ие ... ... орыс тіліндегі «калина» сөзі ауыр әйел тағдырын ... ... ... (В. ... «Калина красная»
әңгімесінің желісімен түсірілген ... ... еске ... ал ... ... ... «шәңгіш» сөзі лингвомәдени ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі «шаңырақ», «тары»,
«от», «қамшы» т.б. концептілер ұлттық ... ... ... ... А.Ислам [85], Н.Уәли [86], Б.Ақбердиева [7], М.Күштаева [88] т.б.
еңбектерінде лингвомәдениеттанымдық бағытта зерттеліп, дәлелденген.
Әр тіл – өз ... ұлт ... төл ... ... мен талғамын,
мінезі мен санасын, кәсібі мен салтын, ... мен ... ... ... ... ... мазмұнды құрылымына сәйкес ол жай таңбалық
жүйе ... ол – ... ... ... оны ... деңгейінде зерттесек, үлкен нәтиже ала алмаймыз. Себебі, бұнда
тілдің қызметі тек ... ... ... ... ... келесі ұрпаққа жалғастырушы, бүтін тұтастық болып танылады.
Ақиқат дүниенің мәдени ақпаратын танытатын әрбір лингвомәдени ... ... ... айқындаушы лингвомәдени көрсеткіш ... Ол тіл мен ... ... ... ... ... және ... мазмұнындағы лингвистикалық, мәдени ақпараттармен
танылады.
Қазақ тіл біліміндегі лингвомәдениеттанымдық бағыттағы зерттеулердің
түпкі мақсаты – ... ... ... жеке ... ... ... ... ұлтын тану дәрежесіне жеткізу. Осы мақсатқа жету жолында тіл
мен мәдениет сабақтастығын ... ... ... ...... ... Лингвоелтанымдық бағыттағы зерттеулер
Лингвоелтанымдық бағыттың негізгі мақсаты - ... ... ... үш ... ... салыстыра отырып, ұлттық нышандарын айқындайтын, сол
елдің болмыс-бітімін, халықтың ... мен ... ... ... ... ... мен ... зерттеу. Бұл бағытта
қарастырылатын объектілер белгілі бір ... ... ... ... тән
белгілерін, басқа ұлтта жоқ өзіндік ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде белгілі бір ұғымды ауыс
мағынада түсіндіру үшін өздері күнделікті ... ... ... ... ... ... ... үшін қойға қатысты тұрақты тіркестер
жағымды мағына береді: қой көзді, қой ... шөп ... қой ... ... ... т.б. Ал орыс халқында «баран» сөзі жағымсыз
қасиеттермен, нақты айтқанда, ... пен ... ... ... как ... ... да ... жағымды ассоциация
тудырады. Американдық жарнамадан: ... ... ... ... как ... ... ... тіркестер жиі кездеседі.
Басқа халық момын адамды қой ... шөп ... деп ... ... олар ... жуастық қасиетті тұрмыс-тіршілігінде
танымаған немесе негізгі кәсібінің бірі қой бағу ... ... ... ... Мысалы, орыс тілінде ұзын бойлы, арық кісіні «кощей» ... бар. ... ... ... ... ауыз әдебиетінің кейіпкері, оның
сыртқы бейне-бітіміне ... ... ... ... ... ... ... адамды танытудың ауыс элементі болып тұр. Бұл ... ... ... орыс ... ғана тән тұрақты ұғым. Бұндай елтанымдық қызметі бар ... ... ... деп ... да ... ... ... елдің
тілінде белгілі бір ұғымды таныту барысында жиі ... сол ... ... ... ... деп саналатын, сол елдің дүниетанымын көрсете
алатын ұйытқы сөздер болады.
Күн – ... мен ... және ... халық өкілдері үшін
мейірімділік, жылылық символы. «Ты мое солнышко!» орыс халқының, «Күнім
менің!» - ... ... ... ... айтылған ең жылы сөзі:
Келген кемпір табалдырықтан аттаған сайын самауыр қасында бір қырын
отырған ... ... ... ... бас салды: – Күнім, құлыным! Өкпем,
жүрегім!.. (Ғ.Мүсірепов.Таңдамалы).
Күн бейнесі түрлі киім, тұрмыстық бұйым кестелері мен ... ... жиі ... Ал күн көзі ... күйдіретін, ми қайнатар ыстық
елдерде, араб елдері мен ... күн ... көзі ... ... да ... В.Шекспирдің сүйіктісін күнге теңеген сонеттерін мүлде
түсінбейді.
Аталған ел мәдениеттерінде, керісінше, ай ерекше ілтипат, ыстық ықыласқа
ие деп айтуға болады. Егер орыс ... ... ай қара ... пен о
дүниемен байланысты түсінік тудырса ... под ... в ... мире»),
славяндарда ай жарығы әсіресе аяғы ауыр әйелдер мен жаңадан туылған сәбилер
үшін зиянды, қауіпті саналады, ... ... айға ... көзқарас
өзгеше. Олардың өмірі ай күнтізбесімен тығыз байланысты болғандықтан, ай
мерекесі – ... ... ... мейрамы. Айды нәзік және жаны таза,
пәк жас ... ... Ай ... ... ... оған ән жыр ... ... де сұлу қызды айға теңейді: айдай сұлу, ... ... бар он ... ... көркем, т.б. Ал орыс халқында «лицо, как
луна» (ай жүзді) теңеуі сұлулыққа тамсануға мүлде жатпайды.
Осыданақ ... бір ... өзі ... ... ... ... түрліше бағаланатынын байқауға болады.
Сондай-ақ орыс мәдениетінде сиыр сөзі тым толық, ... ... ... ... ... Ал ... сиыр ... пен аналық сезімді,
шындықпен ассоциацияланады.
Орыс тілінде шошқа жағымсыз коннотацияда жұмсалса (грязный, как ... ... үшін ... ... ... сондықтан олар орыстың «подложить
свинью» деген тіркесінің ... ... Олар үшін «аю» ... мәнге ие
.
Әркім өз мәдениетін өзге мәдениетпен байланысқанда ғана жақсы түсінеді.
Өзге мемлекетке барғанда біз өз ... тыс ... ... ... ... былай, оларда мүлде басқаша» деген сипаттағы пайымдаулар
жасаймыз.
Үзілістен кейін дастарқанға үйеме табақ ет келді. Жеке тарелкаға салынған
қойдың басы ... ... ... ... ... Ол мұндайды өмірі
көрмесе керек, қорыққан адамдай үдірейіп, кейін ... ... ... ... ... де біраз сөйлесуге тура келді.
– Мынау қойдың басы, – деді ... оған ...... ... ... ... ... осылай бас тартады.
– Мен құрметті қонақ емеспін ғой. Бар ... ... жас ... Ондай жағдайда басты ханымның өзі ұстауы керек, –деп Акбар
оны Лаураның алдына жылжытты (Қ. Жұмаділов. Атамекен)
Байқап отырғанымыздай, ... ... ... кісі ... ... ... қазақ мәдениетінен хабарсыз, оған сәйкес аялық білімі жоқ, сол
себепті қойдың басы онда ... ... ... ... Ол ... ... бас ... да, оны әйел баласына ұсынбайтынын да білмейді.
Әрине, тілді лингвоелтанымдық бағытта қарастыру барысында салыстырмалы-
тарихи, типологиялық және салғастырмалы ... ... ... Қазақ
тіл білімінде бұл бағыт бойынша зерттелген бірқатар еңбектерді атап ... ... ... ... этномәдени мазмұны
(қазақ және моңғол тілдерінің фразеологизмдері бойынша)» [89], «Қазақ және
ағылшын тілдеріндегі ... ... ... атты ... [90], ... «Сопоставительный
анализ народной метрологии в казахском, русском и английском языках» [91],
Ә.Айтбаеваның ... ... ... ... ... ... тілдерінің материалдары бойынша)» [92] т.б.
2. Қазақ дүниетанымына сәйкес «әйел» концептісі
Жалпы христиан дінінде әйел ... ... ... ... ... сияқты өте төмен көзқарас қалыптасты. Христиан дінбасыларының
бірі Әулие Бернар бір ... ... ... ... әулие дәрежесіне
жеткізіп дәріптесе, екіншіден, христиан әйелдерді әлі келгенше төмендетіп
баққан. Кезінде католик ... ... ... ... ... ... ... тез өсетін арамшөп сияқты. Ол толыққанды адам емес, ... ... ... өзі оның ... ... ... ... айналысатындықтан... Әйелдер оларды мәңгі билеушінің ... ... ... ... үшін ... ... [93].
Оның алдында, ХІ ғасырда әйелдерді «мыстандар» деп танып (сатананың
одақтасы), ... ... ... ... ... ғасырларда Адам Атаның жұмақтан қуылу себебін әйелден көріп, оны улы
жыланнан да қауіпті санаған. Осы кезеңде ... ... ... ... соншалық, тұрмысқа шығарда әйелдің мүлікті иелену құқығы ... ... ... күйеуінің иелігіне көшіп отырған. «Жаңа Еуропада да әйел
ана, жар, адам ретінде де ешқандай жоғары мәртебеге ие ... ... ... Хайдар Баш [94, с.14]. Оның пікірінше, өнеркәсіптік төңкеріспен бірге
Батыс әйелдері тынымсыз тең құқық пен еркіндікті іздеу барысында әйелге ... ... ұят пен ... жоғалтып алды да арзан тауарға
айналып кеткенін сезбей де қалды. Бүгінде тіс пастасынан бастап автокөлікке
дейінгі кез келген өнімді ... ... ашық ... пайдалана бастады»
[94,с.15].
Исламтанушылардың пайымдауынша, әйел мен еркектің тең ... ... ... ... ... тең ... алма мен ... теңестірумен
бірдей. Әйел мен еркек психологиялық та, физиологиялық ... да ... ... бірбірінен ерекшелетіндіктен, бақыт пен тыныш
өмірге ие болу үшін әрқайсысы өзінің табиғи ... сай ... ... ... ... әйел, ең алдымен, ана. Ол асқан шыдамдылықпен, ... ... ... ... ... және ... Әке бала
тәрбиелеуде ана сияқты сонша төзімділік пен ... ... ... алмайды.
Себебі, әйел табиғатын ерекшелейтін де оны көкке көтеріп, құрметке бөлейтін
де оның жан дүниесіндегі ... ... ... ... ... және төзімділік сияққты ізгі қасиеттер деп ойлаймыз. ... әйел ... ... ... ... ... ғана айқын көрініс
береді.
Ал енді табиғаты да, міндеті мен жауапкершілігі де мүлде бөлек әйел ... ... ... негізгі орынға ие деген сұраққа Ислам дүниетанымы
бойынша былай жауап беруге болады: «Құран жанжақты, толық ... ... ... ... Бұл модельге сәйкес, толыққанды адам
төзімділік, ... ... ... қарапайымдылық,
кеңпейілділік, достық, көмек қолын созу сияқты қасиеттермен бірге иманды,
құдайдан қорқатын, діни ... ... ... ... ... Ал енді ... ... сіңірген адам ол әйел болсын, еркек болсын, ... Яғни ... ... ... ... адамның мәртебесі де
биік.» [94, с.17].
Ежелгі қазақ дүниетанымында орын алған ... ... мен діни ... ... діні ... бір ... ... қабылданып, оның
негізгі нышандарының, сонымен қатар ... Ілкі Ана, Ұлы ... ... (арғы
тек) түрінде табынушылық пен құрметтің іргесін ... ... ... Ислам дінінде де әйелге ерекше орын берілгені «Алдымен анаңды,
анаңды, тағы да ... одан соң ... ... «Ең ... ... ең ... ... жасағандарыңыз болмақ», «Балаларды махаббатпен
бағу, әйелдерге жақсы ... ... ... ... ... көрсеткен ахлақ
ережесі» , «Жұмақ кілті ананың қадамы астында» т.б. ... ... ... Бұл хадистердің мәніндіни сипаттағы ... ... ... ... «Мұхаммед пайғамбар ... ... ... ... қасиетті соғысқа шығуға шақырады. Сонда Елшінің
сенімді ... бірі ... ... ... ... ... соғысқа дайын болуды бұйырды» дейді. Анасы ... ... ... ба?» деп ренішін білдіреді. Сол кезде баласы «Мен
Пайғамбардан алыс кете ... деп азар да ... ... ... ... сен кетсең, ақ сүтімді көкке сауам» деп ... ... Әйел ... ... әлгі ... ... ... соң қасына барған жігіттен теріс айналған Пайғамбар оған
былай дейді: «Мен саған ... ... ... сен ... ... ... Адам ... анасы мен әкесіне қызмет жасап, ... ... ... ... ... ... [94, 20 б. ].
«Енді бірде Мұхаммед пайғамбарға бір адам ... ... деп ... ... ... Мен анамды арқама салып ап қатты шыжыған ыстықта он алты
шақырымдай арқалап жүрдім. Егер ондай аптапта жерге ет ... ... ... ... шыға ... еді. Мен осы ... оның еңбегін өтедім
деп санауға бола ма?». Бұған Пайғамбарымыз былай жауап беріпті: «Сенің бұл
ісің анаңның ... ... ... азабының азғана бөлігінің төлеміне
жатады» [94, 33 б.]. ... жиі ... ... үш рет ... Мекеге
апарсаң да, парызыңнан құтылмайсың» деген мақалдың мәні осында болса керек.
Мұның бәрі ана ... ... ... ... ... ... қай ... болсын биік болуы тиістігін танытатыны сөзсіз.
Алайда қазақ даласында түрлі миссионерлердің қыруар еңбек сіңіргеніне
қарамастан, ешқандай дін түрі ... ... ... өмір сүру ... жоқ ... болады. Мұның себебін, яғни қазақтардың аса ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... бойы берік қалыптасқан ... ... ... ... нақты өмір шындығымен, олардың қоғамдық және
еңбек ету салаларымен ... ... ... ... дін түрлері, оның
ішінде ислам да көшпелілердің күнделікті ... мен ... ... ... ... ... халық үшін дін қағидалары дерексіз,
көшпелі тіршілікке бейімделмеген боп саналды. Сол себепті ... ... ... өзіне жақын жақтарын ала білген қазақтар ата-
бабаларының ғасырлық сын тезінен өткен салт-дәстүр, ... ... ... ... ... ... өзге ... және мәдени
құндылықтарымен ұштастырып, кей інгілерге дәріптеп, насихаттап,
ұрпақтарына ... ... ... мұра ... ... отырды .
Қазақ дүниетанымында адамның дүниеге деген көзқарасы ... ... ... мен ... ... халықтық салт-дәстүр мен әдет-
ғұрып, наным-сенім, ырым-рәсімдері мен табу, т.б. арқылы танылып отырды.
Қазақ ... ... ... толы ... ... ... қазақ» атанды [95, 59-60 б.].
Аталған қасиеттердің бәрі, ең алдымен «қазақ әйелі» ... ... ... мәтіндегі деректер дәйектей түседі:
... Алласының осындай сыпаттарынан хабары болып көрмеген Жұбай ... ... сол ... өзін ... қарғап жүр... Именер де, ығысар
да емес. Даусы ащы да қатал, зілді де кекті шығады.
– Қу ... ... ... ... ... ... құдай!..
Бұл батылдыққа қазақтың еркегінен бұрын әйелі жетті, ерте жетіпті. Амалы
қайсы, ғылымсыз да білімсіз, философиясыз, ... ащы зары ... ... ұрып ... ... ... сабау да ортақ. Жұбайдың ащы
даусы сол тулақ дыбысы еді.
Сірідей көнбіс жанына тағы да аяусыз келіп соғылған ... ... ... ... ... Қу құдайдан бастады да, құрғырдан бір-
ақ шығарды. Бейнесі белгісіз ислам алласын тастан, ағаштан жасалған, қуарып
қалатын, шұнайып қалатын ескі құдайларға ... ... ... ... ... келе ... әйел ... естімеген, әйел азабын көрмеген, аямаған
құдайды меңіреу деп, құрығыр деп ... ... ... өлке).
Бүбира уысына ұстай кірген тұзбен немересін аластап, күбір-күбір
дұға қайырған. Бүгінгі көбейіп кеткен ырым-сырым ... десе ... ... ... ... ... Сонша неге дегбірің қашты, қойсаңшы қайдағыны ойлап таппай.
– Қарағым-ай, дегбір қашқаннан құдай сақтасын. Тіл-көзден аман болса екен
дегенім ғой. Сен ... жұрт не ... ... ... Өзі ... ... ... неме ме, күшәлә жегендей ыржалаңдай қапты сол
арада... Әдіре қалғыр, әлгі Ауғанбектің ... ... ... «Ойбай,
мынау күледі ғой», «Ойбай, мынау шешесін таниды ғой» деп қайта-қайта
ішегін тартады... Ырымшыл ... ... ... еді, келіншектер көңіл үшін
«тіфәй-тіфәй» десті (М. Сқақбай. Ұят туралы аңыз).
Қазақтың бай әдеби, рухани мұраларының ... ... ... ... мәдениетіне қатысты деректерді білумен қатар ... ... ... мен психологиясы, қайталанбас салт-
дәстүрінен мол мағлұмат ... ... ... ... ... ... қанша бай материалдық мұра қалдырғанымен, осы тектес рухани мәдени
мұралардың маңызы ерекше ... Л. ... мына ... ... ... ... бай жиһаз бізге жетпеген; ағаш пен асыл терілер шіріген,
алтын мен ... ... ... ал ... тот ... ... ... жазба деректер енді қайталанбайтын, аса бай мәдениет
жөнінде сан ... ... ... ... мәліметтер жеткізеді, ауыз
жарымайтын археологиялық олжалардан гөрі, біз оған ... ... ... [13, 71 б.].
Қазақ әйелдері туралы сөз ... ... ... ... мен ... сұлулығы, мінез байлығы, ақыл-парасаты жөнінде әңгімелегенде, ... ... ... аңыз ... әйел ... ... келері сөзсіз. Құртқа – қазақ әйеліне тән ... ... ...... пен ... ... мен Ақжүніс, Қарашаш
әйел үшін таптырмайтын қасиет – қулық пен ... ... ... ... пен қарапайымдылықтың, ал Баян, Айша бибі – ... ... ... ... ... символы.
«Қобыланды батыр» жырында Құртқаның батырдың аты Тайбурылды өзі таңдап,
оны қандай ыждаһатпен ... ... ... Қобыландының досы
Қараман «жауға бірге жүр» деп шақырғанда, батыр Құртқамен ақылдасып, оның
тұлпардың бағуында қырық үш күн ... бар ... ... ... отырғанын
айтқанда, Қараман:
Қатынның тілін алсаңыз,
Қатынға ақыл ... – деп оның ... ... ашуланғанын көріп Құртқа Тайбурылды батырға амалсыз ... ... ... бабының қырық үш күн кемдігінен зардап шеккен ... ... ... ... ... бармағын шайнайды.
Қатынның баққан атын ай!
Қатын да болса, білдің бе?
Құртқаның асыл затын -ай!
Бұл – халықтың әйелде ақыл, байыптылық, жағдайды дұрыс ... ... ... ... оны жете ... намыс көру жөнсіз екенін
мойындауы.
Әйел ақылына халықтың бас июінің айшықты көрінісі – ...... Осы ... ... ... ... әйелден бақыр басты еркектің артық»
еместігін біржола мойындап, әйел ... бас ... әйел ... ... ... байқалады. Жырда «сұлу» эпитеті Шолпанға қатысты ғана
қолданылады да, Айманды:
Айманның ... ... ... ... бойы ... биік ... , – деп ... Айманның даналығымен бауыры мен өз басына азаттық ... ұлы ... ... жаудан қайтарып, елінің намысын қорғап, екі елдің арасын
ушықтырмай, төрелік айтып, бітістіргені жырланады.
Айман қыз ... тату ... ел ... еді ... ... –Шолпан» жыры)
Қыз балаға ата-ананың, жалпы қазақ қоғамының көзқарасының қаншалықты
жоғары болғанын анық . ... ... ... қазақ қыздары еркін,
батыр боп өседі. Қазақта қыз баланың, жалпы әйел ... ... ... ұялшақтықтан гөрі өжеттік, еркіндік, ақыл, парасат
сияқты қасиеттерді жоғары бағалайды.
Мен ... ... лақ ... Мен Роксанамын. Байтақ патшаның еркін
өскен қызымын. Александр мені өзінің теңі деп білді. Мен оны да ... ... ... деп ... Бірақ падишаға Ұлы Даланың еркін
өскен қызына шақ теңдігімді кемітпеспін. Соңымда бейбіт өмірге жеткен елім
қалып барады деп ... ... ... ием ... жат ... ... ... екен – ендігі тілеуім Александрдың амандығы ... ... ... мен Роксана).
Ар-ұят, абырой деген ұғымдарды жоғары ұстаған қазақ қыздарының именшек,
шектен тыс төменшек болмағанын дәлелдейтін дәйек ... көп. Ел ... ... ... ... ... ұлт тәрбиесі анаға
байланысты болғандықтан қыз баланың, әйел –ананың басқаша болуға қақысы да
жоқ деп ойлаймыз.
Қайсарлық, ... ... ... пен ... ... ... бойы ел ... аңыз әңгімелерге, батырлар жырына, ән-
жырға ... ... ... ... ... ене, Айша ... Құртқа,
Гүлбаршындардан келгені даусыз.
Шамамен біздің дәуірімізге дейінгі 570-520 ... ... өмір ... патшайымы Тұмар өз бақытынан бұрын елінің еркіндігін жоғары қойып, өзін
әйел етіп, ... ... ... ... ... атанған Кир патшасының
қаһарынан қаймықпай, құда түсе келгендерге:
– Мен – елімнің ... Мен ...... ... Кир ... ... ... салып отыр. Ал еліме бұғау салдыртпаймын, ата-баба ... ... ... ... ... қорлатпаймын. Соны есінде
сақтасын, – деп қайыра сәлем айтты.
Сөзге тоқтамаған қанішер ... ... ... ... көріп, ұлынан
айрылып, қайғы шексе де, желдей ескен еркін сақ ордасы құлдықтың қамытын
кимей, еңсесі ... ... өмір ... үшін ... бел ... ... соңында жауын жеңіп, Кир патшаға қан жұтқызды.
... Жанарынан жасы үзіліп түскен Тұмар ханым Кирдің кесілген басын қолына
жиіркене ұстап тұрып:
– Іздегенің қан еді, ал іш, ... – деді де ... ... ... батыра
малып жіберді...[96, 166-179 бб.]
Ал біздің дәуірімізге дейінгі ІУ ... аяғы мен У ... ... ... сақ ... ... еркіндігіне ерлігі, серілігіне сұлулығы
сай керім келіншек ... ... Ол ... жау елдің батыры
Стриангейді кездестіріп, олардың арасында ... ... ... ... түскен батырды өлімнен қорғап қалған Заринаға ... ... ... ... екі ... ... қосылуға тілек
білдіреді. Алайда ойлануға бір жыл ... сақ ... ... ... ... ... ... ... Мен сені шынымен ... ... ... сен ... ... ... мен ... тұрмысқа шықсам, сен – хан, мен ханым болам.
Менімен қоса елім де саған ... ... ... жеке ... ... еркіндігіне айырбастай алмаймын. Махаббаттан да күшті нәрсе
бар, ол – елімнің ... Қош, ...... ... де
көзінен ыстық жас ыршып кетеді [96, 166-179 бб.].
Сүйгені үшін қосағын құрбандыққа қиған, бірақ халқы үшін сүйіктісінен
де бас ... сақ қызы ... ... халқына деген шексіз
сүйіспеншілігі, тәкаппарлық қасиеті ғасырлардан ... ... ... ... үшін өнегелік сипат алғаны анық.
Сақ патшалығының Қаңлы елінің батыр да батыл қызы Роксана да өз ... ... ... Александр Македонскийдің қырғынынан аман
сақтап қалу үшін әлем билеушісі ... ... ... ... ... ... ... жырақ жат елге аттануға бел буады.
Мен көп ойландым, әке! Түнбаласы көз ілмедім. Ескендір - дәл ... ... ... ... ... елі бес ... соң ... өлі мен
тірінің лағнеті бізді табады. Бір емес, төрт патшалықтың ... Ұлы ... ... ... ... тігуге дәтім шыдамады. Ескендір маған адамшылық
жолымен құда түсті, алдарыңнан өтті. Оны ел-жұрт ... ... ... ... ... ... бір қызы ретінде құдай ерекше жаратқан әлемнің
әміршісі болам деп азуын айға білеген,, ... ... ... жас ... ... жасасам деп ұйғардым. Уәдемді бердім, әке. Шарт ... ... ... мен ... ... ... аңыздардың бірінде қазақ танымындағы ұл мен қыздың
орны туралы былай делінген:
Бір батыр жорыққа бармақшы болады. Оған ... ... ... ... уәж
айтады:
«Әкем» деп жоқтар қызың жоқ,
«Атам» деп ... ұлың ... ... ... ... ... әйелінің тілін алмай, жорыққа кетеді. Ақыры жау қолында қайтыс
болады. Өлер ... ... ... ... жоқ ... налиды:
Жау қолында құдайым өлім бердің,
Әкекем деп шырылдар қызым да жоқ [97].
Қызды айрықша құрметтеген қазақтардың әйтсе де дүниеге қыз ... ... ... ... ... жалғастығын өмірінің мәніне балайтын
қазақ халқы үшін ұлдың орны ерекше. Мысалы:
Үріп ауызға салғандай төрт қыздан кейін бұларға тағы бір ұл ... ... ием, ұл ... ... мына ... ... ... секілді.
Тіпті бір ұлсыз қырық қызыңның да қадірі шамалы ма, қалай...
... Ж-жоқ, қалайда ұл, ұл... ... ... ... ұл... Кейінге
атымды қалдырар ұл... Ұл! (Т.Нұрмағамбетов. Айқай. )
Шешесінің осы нәрестеден соң ... тек ... ... ұл боп
туды. Дүниеге сол інісі келгенде, ата-анасының қалай тасып қуанғанын, тай
сойып, қаладан бөшкемен сыра алдырып, ... ... ... ... ... ол ... жасы ... жаңадан ғана асқан, ақылы толыспаған
Ұлбазарға ... ... ... ... ғып айтатын еді.
– Ал біздерге ше? Қыздары дүниеге ... ... ... ... дәл ... ... дәл сондай шалқып той жасады ма? – ... ... Сен ... ... салыстырма, - дейтін Дариға өмірдің өзі білетін
ережелерінің бір заңдылықтарын мойындап. – Ата мен ана үшін ... ... Ұл – ... ... Біз ... Қыз – жатжұрттық. Бой жеткен соң, қанаты жетілген құс баласы секілді
туған ұясынан ұшып ... ... ... ... ... ... маңызды орын алатын бақыт
ұғымының мәнін аша ... ... ... ... жұбайлық өмірмен
байланыстырады, оны бақыттың бір бөлшегіне жатқызады. Үйдегі барлық бақыт
пен игіліктің ... ... ... ... ... болып табылатын
әйелге деген құрмет пен ізет ... ... ... жар ... ... ... ... маңызды болғанын осы
тақырыпқа соқпай кеткен ақын-жыраудың болмағанынан байқауға болады. Жақсы
әйел мен жаман ерді ... ... ... ... ... ... ... ең
басты қасиеті ер қадірін білу болса, жаман ... ... ... ... ... екені ақын-жыраулар поэзиясында айқын көрініс
табады. ... ... ... ... және «жаман әйел» концептісі
шығармашылық танымда былай өрілген:
Мінезді болса ... ... жан бар ... ... қосылса,
Күнде жанжал, күнде шу.
Ұяларлық ар бар ма? (Ақтамберді, бес ғасыр жырлайды, 1 т., 66-б.)
Келін жақсы болса –
Үйіңе көп кісі келеді.
Келін ... ... ... кісі ... ... құй ... төккісі келеді,
Төкпей құй десең сөккісі келеді(Шал. Бес ғасыр жырлайды. 1-т. 141-б.)
Қайын енесі ас ... ... ... ... Бес ... жырлайды, 1-т., 280-б.)
Бір қатын сыйлаумен қатын,
Бір қатын қынаумен қатын.
Нағыз қатын, сол қатын –
Һәр нәрсені ... ... ... болса
Көңілді жықпас.
Ыңғайың біліп,
Сөзіңнен шықпас,
Ақмағына жолықсаң,
Өз бойына мін тақпас.
Жұмсақ сөйлесең, жеңемін деп
Мылтық жасап атсаң да ... Бес ... ... «Асыл әйел әрі еркек, әрі қатын, - дейді. Осыған орай «Жақсы әйел»
және «жаман ... ... ... ... сөздер үлгісінен де
көруге болады:
«Жиренше шешен жолаушылап жүргенде ... ... ... ... Сапардағы шешенге бұл қайғылы хабарды қалай естіртуді ... ... ... қой ... ... бір ... бала: «Мені апарыңдар, мен
естіртемін», - депті.
13 жасар тазша баланы алып, ауылдың ақсақалдары Жиренше ... ... Биік ... ... ... жұрттың ортасында Жиренше шешен отыр
екен. Тазша бала Жиреншеге келіп:
- Ассалаумағалейкүм, ақылы елден асқан Жиренше аға! ... ... ... аққан өзенді тоқтатқан шешен дейді. Үш сұраққа мұрсат беріңіз, -
депті.
Жас баланың батылдығына риза болған ... ... ... Айта ғой, - ... ықыласы түсіп.
– Бауырың өлсе недейміз? – депті Тазша бала.
– Бауырың күйіп түсті десейші.
... өлсе не ... Қос ... ... ... алды ... ... өлсе, қамшының сабы сынды» дейміз ғой онда, аға? – депті
Тазша бала.
– Жоқ, ... ... өлсе ... күлі ... 32 ... сөгіп
алдым десейші!
– Ал, аға, бүкіл қабырғаңызға қалқан боламыз деп қалың ел-жұртың келіп
тұр, - дегенде ... ... ... Әй, ... балаларымның анасы, үйімнің жарық панасы, ... ... ... ... ... ... - деп ботадай боздағанда
сақалынан алты тарам жас ағыпты деседі (Ел ... ... ... ... ... ... ... – дейді Ыбырай, шешенге:
- Әй! – дегенде:
- Ә; - десе,
- Манағы қайда? – дегенде:
- Мә, десе – жақсы әйел сол.
- Әй! – ... Оқ, ... ... ... - ... Жоқ ... дау да ... жау да іздеме, бәрі де өз үйіңде, – ... ... ... ... №117, 21 ... 2006 ж.).
Жалпы кез келген халықтың мәдениетінің деңгейі қоғамдағы ... ... ... ... оның ... ... қазақтардың әйелге жар,
ана, қыз ретінде көзқарасынан көруге болады.
Қазақ дүниетанымында әйелдің негізгі функциясы – ... ... ... қамқоршысы.т.б. Ежелгі қазақтың арғы тек, рудың
қамқоршысы Ұлы Ана түрінде ... ... ... ... ... ... да ... қалғанына бүтіндей рулардың әйел
есімімен аталуы, ру ұрандарының дана, батыр әйелдер есімінен болуы және ... ... ... ... ... ... сақталуындағы
әйелдің рөлі туралы мұндай прецедентті мәтіндер куә:
... Найман атаның енді шаңырақ көтергелі ... ... ажал ... артынша жалғыз ұлының қайғысын көтере алмай анасы да бақилық болды.
Осы ... ... ... ең алдымен рудың, елдің қамын ойлап, жас та болса
жағдайды ақылымен бағамдаған Ақсұлу ... ... ... ... ... бидің қызын айттырады. Енесінің орнына келген оны «Қызеней»
деп атап, өзі баулып тәрбиелейді. ... ... ... ... ... ... деп ат қояды. Әмеңгеріміз деп сөз ... ... ... Ерге ... ... ... ... таластырып, араларына жік
салғым келмейді. Оның үстіне құдай қосқан қосағымды бір жыл ... ... ... жеті жыл ... ... ... ... атамның жасы келген
шағында көрген көзінің қарашығындай жалғыз ұрпағын өзім тәрбиелеп ... ... ... ... - деп ... ... ... соң аталы сөзге
тоқтайтын ағайын одан әрі сөз ... ... Оның ... риза ... ел ... ... Тағы да ұрпақ
жалғастығын, ел қамын ойлаған ... ... әйел отыз ... ... ... он жетідегі Белгібай қайнысымен некелесуге бел буып, одан
Келбұға, Кетбұға атты екі ұл ... ... Егде ... ... ... ... ... Ақсұлу өзінің сіңлііс
Тоқсұлуды, ... ... ... қызы ... алып ... Олардан
өрбіген ұрпақ бір қауым елге айналып, Үш жүзге әйгілі болған деседі. ... ... елге бас ... ... анамыз Әулие ана аталады...
Жоғарыда айтылғандардың себебін философ Г.Соловьеваның пікірі де дәлелдей
түседі: «Женщина в своей субстанциональности, – ... ... Оно ... ... ... прикована к выполнению задач
рода» [98, с. ... ... ... ... ... ... ... бойынша,
әйел ана бесігімен сұлу көрінеді. «Ақылды әйелдің ішінде алтын ... ... ... ... да мәні осы. Сол ... де қазақ әйелдері Бибі
Фатимаға табынып, қыздарына отбасылық бақыт, келіндеріне перзент сұраған.
Алланың Елшісі Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... де, ... ... ... келгенде кәпірлер «ұрпағы жалғаспай, тегі үзілді»
деп Елшіні мазаққа ... ... ... ... ... ... Аталған сүре күшқуат беретін таусылмайтын бұлақ, қайнар көзі Фатима
болатынын ... ... ... Елші ... ... сияқты
қасиетті құрмет көрсетілді. Мұхаммед пайғамбар қызы ... ... ... әйелдердің бастаушысы» дегенді айтып, ерекше ... ... ... ... [94, c.34-36 ]. ... ... ... Аллаға алмастырып, екеуінің қайсысы аузына бірінші түссе, соны атай
бастаған қазақтар отбасы, жас нәрестенің ... ... Бибі ... Бірақ ол исламдық көзқарастың әсерінен ол Ұмайдай Тәңір серігі
дәрежесіне ... жоқ, ... ... ... ... ... ... рух ретінде сыйына бастады. [12]. Мысалы,
Құр босқа айғайлағанша «Бибі Бәтима пірім, қолдай көр» деп сыйынбайсың
ба?! – ... ... ... ... сыз ... ... Жала ... ерекше сыйлап, төріне отырғызған халқымыз оған ... ... ... ... ... оның тәрбиесіне, үйдегі, түздегі жүріс-
тұрысына жауапкершілікпен қарап, іс-әрекеттерінің қызға тән ... ... асып ... ... ... бөліп, қатты қадағалаған.
«Қызға қырық үйден тыю, одан ... ... қара ... тыю» ... мақал-
мәтелдер соның айғағы. «Ұят, ар, абырой, иба, ізет, қылық, наз» ... ... тән деп ... Бұл ... ... ... ... де дәйектеледі. Мысалы,
– Бірақ сен Адам Ата ұрпағы қауым-қауым боп ... ... ... ... ... ұят мол, ... аз ... қалай білуге болады?
Жұрт қайсысының жүзіне үңіліп жүрмек?
– Қызына ... ... Қызы ... ...... қауым. Қыз бала беттің
қызылына балансын.
Шарапаттың қоржынындағы Ұятқа ... қос ... екі ... алып ... соң, ... мөлшері кеміп, қалған адамға бір ... ... ... ... Ұят туралы аңыз).
Осы бетте жүгіріп барып, жігітті құшақтай алатындай еді, ... қыз ... ... ... оның ... ауыл адамдарынан қысылып, амалы құрып,
құшағындағы көк қозыны бауырына қысып, ... ... ... қара ... ... күліп, Райға қозының тасасынан ұрлана қарап тұр.
Көкіректегі көп ... ... ... ... жігіттің бұрылғанын бағып
тұрған (Ә.Нұрпейісов. Қан мен тер).
Қазақ қоғамында ... ... ... ... ... ... ... бұл көзқарас Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романында былайша
түйінделеді:
«... Оларға айтқызсаңыз (ел ақсақалдары – Б.А.) – жұрт ... жұрт ... гөрі ... аруағы мен қыз баласының абыройын көбірек күйттейді;
атабабаның аруағын салғыртсынғаның – жұртыңның кеше кім ... ... ... ... қастерлемегенің – жұртыңның ертең кім боларын
ойламағаның.
Оларға айтқызсаңыз – жұрт ... жұрт ... ... мен қыз ... жолында халықты ұстаған атан жілікті азаматтың ... ... шала ... ... кез ... ... ... ұлттың негізі
болашақ ана немесе бүгінгі ана екені дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат.
Ал қыз абыройын қорып, сақтаушы, ... ең ... ... ... ... ... парасатты жеңгелері қайынсіңлілерінің от ... ... мән ... ... ... ерекше тілектестік
білдіріп, теріс қадамнан дер кезінде ... ... ... ... ... ... екінші аққұманды демдеп әкелді.
Сыйлас қайын сіңлісі жұрт көзіне түсіп қала ма деп қысылып, есік ... боп ... де, ... ... ала бере қайын сіңлісін шымшып
алды. Жалт қараған Бөбекке:
– Еркем, шайың кесіліп ... ғой, енді ... ... ... - деп ... да, ... ... кетті (Ә.Нұрпейісов. Қан мен
тер).
Атастырылған ... ... ... ... ... ... теңін
тауып, бақытты болуына орайын тауып, қол ұшын созатын да ақпейіл жеңгелер
болғаны талай көркем дүниеге ... ... Сол ... ... әйелі»
концептісінен өрбитін «жеңге» микроконцептісінің өрісі айқын аңғарылады.
Кез келген қоғамның маңызды институттарының бірі – ... ... әйел ...... мен неке тарихындағы келелі мәселелердің
бірі. Қазақ әйелінің қоғам өміріндегі теңсіздігін атап көрсеткен бірқатар
зерттеушілер олардың Орта ... өзге ... ... ... және еркін екендігін айтады. Шын мәнінде көптеген тарихи және тілдік
деректер қазақ әйелінің отбасылық мәселелерді шешуге белсенді қатысқанын,
ерлеріне шаруашылыққа ... ... көп ... ... ... жоқ ... оның орнын жоқтатпай, барлық тіршілікке ... өзі ... ... ... ... сай қонақ күтіп, оны жөн-
жоралғысымен шығарып салуға, күйеуін жаманатқа қалдырмауға ... ... ... ... ... Зере, Ұлжан сияқты әйелдерді халқымыз жоғары
бағалаған.
Шоқан ел кезген, жер кезген сапарында батыс ... ... ... ... ... ... та өжет ... көп көрді. Басқаны былай
қойғанда, өзі жақсы білетін Айғаным әжеci ше... ... ... ... ... ... емес, әжесі Айғаным болатын. Ел адасқанда ақылды
Шыңғыстан емес, Айғанымнан сұрайтын. Көзін жұмғанша Айғаным ... ... өтті ... Ақ боз атты ... сай ... тек өз ... ... бүкіл ауыл-аймаққа зор
беделге ие болып, олардың жақсы атағы алысқа тарап отырған.
Қазақ отбасылары ежелден-ақ көпбалалы болып келеді. ... ... ... ... ... ие, ... әрбір қазақ отбасы ұрпағының көптігін
мақтан тұтып, көпбалалы болуды мақсат еткен. Кейбір ... көп ... ... әйел ... ... ... жоғарыдағы мақсаттан туындаған.
Бір әйелмен шектелгендердің өзі болашақ ұрпағының жайын ... ... ... ... таңдауға тырысқан. Ал баланың жоқтығы
бақытсыздық, ... ... ... ... ... Ақшасына бермедің-ау тіпті, ілуге сыйлайтындай қай ... бар еді, ... ... ме, сен ... Неше ... қолыңнан өнер тамсын, маған
жетпейсің. Жайқалып өскен бәйтерекпін мен, қара, әне, жапырақтарымды, ал
сен кімсің, қуарған қу бұтақсың, қандай азаматтың ... ... ... ... ... қанамаған, бауыры құтсыз байтал ғой.
Сыбыр сыбыр сөз, пыш пыш өсек...(С.Сматаев. Елім ... қалу ... ... ... ... сақтап қалмау деп
саналғандықтан, қоғамның кез келген мүшесі аталған бақытсыздықтан қорыққан.
Қазақ ... ... ... мақал-мәтелдер, алғыс, ... ... өте көп. ... ... үй – ... ... үй – қу мазар;
Отыңның басы ойнақты болсын; Тұқымың түптесін, қатының жүктесін; Үбірлі-
шүбірлі бол; Күлің шашылмасын, түндігің ... ... басы ... ... ... Тұқымың тастаққа жайылмасын; т.б.
Ұрпақ жалғастығы, ел болашағы үшін ер ... ... ... ... ... жеке ... мен ... басының қызығынан безіп,
еріне өзі таңдап екінші әйел әперген қазақтың бәйбішелері көп. ... де ... ... ... ... жеңіп, күндесіне туған
бауырындай қараған олар ер азаматтың ғана ... ел ... ... айналғаны туралы тілдік дәйек көп.
Отауын өзі тігіп, төсегін өзі салып берді. Үйіндегі ... ... ... ... ... ... өз төрінде қалдырып,
қызғалдақтай құлпырған жасқа лайық қызылды-жасылдысын ... ... ... ... ... ... қып күлтелеп ұстап отыр (Ә. Кекілбаев.
Елең-алаң).
Әсіресе Бибінің өз күндесі Ырысқанды туған сіңлісіндей ... ... ... ... ... бастаған. Екеуінің күні бойы әңгімесі таусылмайды.
Тіпті бәсекеге түскендей бірінің көйлегін бірі ... ... ... ... отыратынын қайтерсің...
... Дүниеде өз еріне шын берілген әйел заты аз болмас... Ал ... ... ... еді. ... ешбір қарымта тілемейтін таза құрбандықтың
өзі. Онда ... ... ... ... үстем етем дегеннен басқа ой-
арман жоқ ... Бибі ... ... да осы ... үшін ... көреді.
Осы шаңырақтың шырағын жандырып, отбасын базар ететін сол деп ... ... ... ... да, қазақ қоғамында әйелге ана ретінде қастерлеу, қыз
ретінде аялау, жеңге ретінде сыйлау, жар ретінде сүю ... сана ... ... ... ... «Қазақ әйелі» концептісіне қатысты салт-дәстүрлердің этномәдени
сипаты
Қ.Қаирбаева тілде мәңгілік ақиқатты көрсету үшін ... ... көп ... ... кешіріп ұжымдық санадағы образдарға
айналатынын айтады. Олар ... ... өмір сүру ... ... ... ... негізі – салт-дәстүр, әдет-
ғұрыптардан анық көрінеді [99, 25 ... бір ... ... ... өмір сүру ерекшелігін, талғам-
танымын, ұлағат-өнегесін оның рухани ... ...... ... ... ... кісісі өлсе, қаралы-ол
Қаза көрген жүрегі жаралы-ол.
Көзінің жасын тыймай жылап жүріп,
Зарланып неге әнге салады ол?
Күйеу келтір, қыз ... ... ...... жұрт ... ... мен беташар бар,
Өлеңсіз салар қызық бола ма гүл?/ 1-к., ... ... өлең ... ... халқының дүниеге шыр етіп
нәресте болып келгенннен қайтыс болғанға дейін, яғни тал ... ... ... салт-дәстүрлерінің барлығы, рухани мәдениет негіздерінің
бәрі өлеңмен, сөз ... ... ... жөнінде айтылған. Қыз
таныстыру, қыз ұзату, қынаменде, жар-жар, беташар – ... ... аяқ ... ... ... дәстүрлер.
Қазақта ұзатылатын қыз той болардан бұрын өзінің туған ел-жұртының,
төркіндерінің алдында өтеуге міндетті ... ... ... бірі –
танысу. Қыз қасына өзінің жақын жеңгесін, ... ... ... ... Танысуға шыққан қыз ұлттық сәнмен киініп,
күмістелген ер-тұрманмен ... ... үкі ... ... ... ... байланған кербез ат мінеді Оны ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады,
қоштасарда қызға сый-сияпат, ... ... ақ ... ... Мұндай сияпат үй иесінің шама-шарқына, тұрмыс жағдайына сай
ұсынылады. Біреулер орамал-көйлек сыйласа, енді ... ... ... ... ат ... Әлгі Сырғаның Жаңылсыны ұзатылайын деп жатыр деген, танысуға келе жатқан
ғой, - деді анам.
... ... не? – деп, ... ... ... ... ... Қыз бойжеткесін тұрмысқа шығады, басқа үйге, басқа ауылға кетеді. Кетер
алдында жақын-жуық, ағайын-тумаларының үйлеріне барып, қоштасады, - ... ... ... ... ... ... ... жатқан жеңгем.
Анам Жаңылсынға көйлектік мата, басына тартатын шашақты жібек орамал
беріп, жыласып ... ... Шашы ... қыз).
Қыздың танысу салты оның қыз-дәуренімен қоштасар соңғы думаны, оң жақтағы
ақырғы еркін сауығы іспетті.
Қазақ халқының сондай әдет-ғұрыптарының бірі – ... ... ... ... ... рет ... келгендегі тойы «қынаменде»
деп аталған. Аталған ғұрыпқа ... ... ... Абай өлеңінен бөлек
Ж.Аймауытов шығармасында кездеседі:
Қыз ибасы да, қынамендесі де, тойы да – сол (Ж. ... ... осы ... солай аталуына негіз болған ғылыми болжамдармен
С.Жанпейісованың зерттеуі арқылы ... ... ...... ... пәктігі, тазалығының белгісі ретінде
тойланатын ерекше қуаныш. Халқымызда қыз абыройының, тазалығының ... ... ... ... ... үлкен роль атқарған. Себебі, ұлттық
мәдени, рухани құндылықтарды бір ұрпақтан екінші ұрпаққа табыс етуші әйел –
ана тал бесікке ... ... ... ғасырлар бойы жинаған асыл
қасиеттерін ұрпағына дарытады.
Қазақ әйелдеріне қатысты салтанатты дәстүрдің бірі – шашу. ... ... ... ... үй, ... алу, басқа да қуаныштарда әйелдер ... ... ... шашу шашады. Тойға жиналушылар шашуды теріп, «бізді де
құдай қуанышқа жеткізсін, жұғысты болсын» деген ... ... ... де ... қарық болатын балалардың қуанышы ... олар ... ... ... бол, ... ... бері жақындай ғой, – ... ... ... ... өрік ... ... ... шашты, – ал, шашу,
шашу- у! Жеңдер! Біздің жақта ... шашу ... (Б. ... ... ... біздің Бағилаш та көргенді жердің қызы емес пе: ... той ... ... ... - деп екі-үш уыс конфетті ақ ... ... кіре ... ... ... ... көз сары бала аң-таң.
«Беретін конфетін қолға ұстатпай, еденге шашқаны несі?» - ... ... ... соң ... ... аңырая қарайды (К.Сегізбаев. Біз
қалада тұрамыз).
«Тулақ шашу» Этнограф С.Кенжеахметұлының көрсетуінше, «қазақ әйелдері
жүн ... ... ... ... алдында «бастаған ісіміз сәтті болсын!»
деген ниетпен «тулақ ... ... яғни ... тамақ дайындалып, шай
ішіледі» [101, 35 б. ]. Ал ... ... ... тулаққа жүн сабап
болған соң, тулақтың үстіне құрт шашатын көрінеді [102, 62 б. ].
«Құрсақ шашу» жас келіннің аяғы ауыр ... ... ... мен абысын-
ажындары көрші әйелдерді шақырып, ... ... ... ... ... ... сауық жасайды. Оған келгендер шашу шашып, келіннің
аман-есен босануына тілектестік білдіреді [101, 35 б. ]. ... ... ... болсын, басқа салтдәстүрлер болсын, қазақ әйелінің
қуаныштың ... жеке дара ... ... ... елімен
бөлісетін кеңпейілділігінің айғағы. Тойға ... да ... ... шын көңілімен онымен ... ... ... ... ... ... ... ерте кездегі ауыз әдеби мұраларының
бірі «Алпамыс батыр» жырынан да, ... ... ... да ... ... болсын» деді де,
Құрсақ шашу жеді де,
Бәйбіше енді түрленді.
Ту биедей толықсып.
Қазіргі кезде ақын-жазушылар шығармаларынан да «шашу» ... ... ... біздің шал мына Желдібай екеуі далаға түсіп бара жатыр. ... ... ... ... ырым ... деп, ... үйге қарай
шыққан бетіміз. Қазақтың салтын білесің бе ... ... бе, ... ... ... (Ж.Шаштайұлы. Жала мен нала).
Қалжа. Жас босанған әйелге арнаулы мал сойылып берілетін ... ... ... ... ... да ... ... Бұл – әрі сыйластық, ... ... әйел ... тез ... ... кетсін деген тәрбиелік
мақсаттан туған елдік дәстүр, ... ... ... ... да әсер етеді.
Дені сау ананың сүтінің де маңызы ерекше ... ... ... ... ... айналасындағылардың: «сен туғанда анаң қалжа жемеп пе еді?»
деп кемсіте сөйлеуі соның айғағы.
Ұл тапқанда ұлы анам боза ... ... ... қара қой ... ... ... салу ... Отқа шақыру, үй көрсету, есік ашармен бірге болып
жататын бір кәде. Бұған ылғи бәйбішелер келеді. ...... ... ... ... айту. Шашудың сыртында өңір әкеледі. Өңір – ... ең ... ... бау ... жас төсекті басқалар басынбасын деп
бүркіт тұяғы, үкі ... ... ... барлығы отау үйге қажетті,
өңін ашатын нәрселер.
Келін түскен үй бұларды күтеді. Келіннің ... ... ... ... ... деген сөз) алады.
Өңір салу – жас шаңыраққа көрсетілген құрмет және жәрдем десе ... ... ... ... ... терең, ұлттық сипаты
теңдессіз, қасиетті салтдәстүрінің бірі –төркіндеу. Ертеде ... ... ... жыл ... ... Тіпті ауылы шалғай болса, екіүш ... ... ... ... де ... ... ... білдіріп,
тұрмысындағы хал жайын таныту үшін және елі мен ... ... ... ... ... ... күн ойнапкүліп қайту үшін арнайы сапар
шегеді. Төркіндеу – өмір бойы болса да ұзатылған ... ... ... ... ... ... ... қайыніні, қайынсіңлі, қайын
жұртындағы сырлас құрбысын жұбайымен ертіп ап, сыйсияпатын жасап барады.
Жас ... ... ... ... ... ... ... тегіс аралайды. Ағайынтуыстары да қыздарын
көріп, көңілдерін демдеп, шамалары ... ... ... ... ... төркіндері жиендеріне бәсіре мал атайды. Қайын ... ... ... ... беделін алдына салған малына қарап сезінген.
Төркіндеуші келіншектің құрметіне ауыл жастары арнайы сауық ... ... ... ... Туған ауылында біраз күн болып, көңілі
өсіп, мейірі ... ... ... ... шығарып салған
[57].
...Баяғыдан бері ойында жоқ жеңешемнің биыл қалайша төркіндегісі келе
қалғанын білмеймін. Өзі де көп ... ... ... ... ... ... ... ғой деймін (С. Мұқанов. Мөлдір махаббат).
«Абысын асы». Бұрын бір ... ... яғни ... ... ... ... үй шаруасында жүрген. Олар ата-ене, күйеуінің
рұқсатынсыз ешқайда шыға ... ... ауыл ... ... ... ... аттанып кетеді де, ауылда тағы сол ... ... ... ... ... міне, осы сәт. Олар мұндайда ... үйге бас ... ... қазанға салып, шай қойып, өздері бір
кеш, сауық жасайды, өлең айтады, бой ... ... ... ... дәм ... Осы бас ... ... дәм «абысын асы» деп аталады.
Бұл да қазақ ... ... ... ... ... [101, 68 б.].
Бүгінде осы дәстүрдің жалғасы ... ... ... тату ... қосылып, сырласу жиынын өткізетін болған. Кей жерлерде оны «шәй»
деп атаса, өзбегі аралас оңтүстік ... ... ... ... ... ... деген атпен өтеді. Кей ... ... ... ... әйелдердің арақшарапқа тым үйір болуы жарасымды
жиынның сәнін бұзып, тәрбие, өнеге беру ісіне нұқсан келіп ... ... бой ... қалып жүр.
Үйеме табақ етті ортаға қойып, арақты сылқитқан әйелдердің ортасына
кіріп келгенде, ... ... ... ... ... ... түк жоқ, шетінен масаң (М.Қожахметова. Жантәсілім).
Бұлардан басқа «шарғы салу», «итаяғына салу», «бастаңғы», ... ... ... ... қатысты салт-дәстүр, әдет-ғұрып түрлері «қазақ
әйелі» концептісін танытатын лингвомәдени бірліктерге ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер
мен паремиологиялық қордың этномәдени сипаты
Халықтың ... ... ... ... өмір сүру ... ... айқын көрінісі тілде қалыптасқан тұрақты тіркестер ... ... ... ... баға жетпес рухани құндылық
ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Аталған ... біз ... ... ... ... ... ... тіркестер мен
мақалмәтелдердің этномәдени ... ... ... ... ... тіркесі қазақ халқының әйелге қатысты
ырымтыйымдарының бірі ... ... ... ... байлап, жолымды
тоспа» деген мағынада ... ... ... ... ... ... ... кеспеуге тырысады.
Жәнібек елең етіп қарап еді, бір келіншек пен жастау қыз бастаудан су
әкеле жатыр екен. Солар өтіп кетсін деп сәл ... ... ... ... ... ... тұр. Бұл ештемеге түсінбей аңырып беттеріне қараған.
– Өтіп кет, қайным, – деді ... ...... ... ... ... ме ең... ... жолыңды кестірме.
Жәнібек күлді. Аяғын жеделірек басып өте берді. «Міне, нағыз ауыл! – деді
ішінен, – қалада ... ... ... мың әйел ... өтер еді... »
(Қ.Жұмаділов. Бақыт жолындa).
Қазақ халқының сенімі бойынша, жол жүріп бара ... ... ... адам кессе, оның жолы болмайды деп ... ... ... ... ер адам ... әйел ... әсіресе айлығы
келіп жүрген әйелдің жолын кесуінен қатты ... ... ... ... ер ... ... ... көрінгенненақ ол өтіп кеткенше қанша
асығыс болса да, тосып тұратын ... ... ... сөз ... ... мен қазіргі таңдағы мән
мағынасында жұмсалуына жоғарыдағыдай наным-сенімдер ... ... атап ... [49, 118 ... ... кеңесейін» тұрақты тіркесі әдетте әйеліммен, үй ішіммен
ақылдасайын деген мағынада жұмсалады. ... ... деп ... ... белгілі. Христиандардың киелі кітабы «Таураттың» ... ... атты ... ... көк пен жерді жаратқан соң
оларға қатысты барлық табиғат бөлшектерін толықтай ... да, ... ... оған жан бітіріп, алдымен Адам еркекті жаратады. Содан кейін
Жаратушы ие «Адамның жалғыз болғаны жақсы ... мен оған өзі ... ... берейін», – дейді. Алайда, Адамға өзі сияқты ешкім ... ... ... адамды терең ұйқыға батырады да, ол ұйықтап жатқан
кезде, оның бір қабырғасын алып, орнын етімен ... ... ... ... ие жаңағы алынған қабырғадан әйел жасап, оны адамға алып ... ... «Бұл ... ... ... ет, ол әйел («әйел» көне еврей
тілінде «еркек» деген ... ... деп ... . ... ол ... жасалған», – дейді. Сондықтан, еркек әке-шешесін ... ... ... екеуі бір адам болады [103 ,51- б.]
Демек, әйел ердің (Адамның) қабырғасынан жаралған деген ... ... ... ... ... «әйеліммен кеңесейін,
ақылдасайын» дегеннен «қабырғаммен ... ... ... тіркес
қалыптасқан [104, 122-123 бб.]
Белгілі анатом Л.Этингеннің көрсетуінше, қабырғадан жаратылу дерегі
Библияға дейін, яғни Адам ... ... ... орын ... Ежелгі шумерлер
(Оңтүстік Қосөзен елі) су құдайы – ... ... Бір жолы оның ... ауырады. Шумер тілінде қабырғаны «ти» дейтін ... ... ... ... «өмір беру» дегенді де білдіреді. Осы кезде ... ... ... ... ... Оны ... «өмір беретін ханым» деп
атаған. Осыдан келіп, осы ... ... ... да әсер ... деп
жорамалдауға болады.
Тек бұл емес, Жоғарғы әлемнің билеушісі Өлгеннің ... ... ... ... мифологиясына сәйкес) әйел жаратылған. Ал
иран мифологиясында ... атты ... ... ... екі тамшы
пайда болған, олардан өз кезегінде екі бұта ... ... соң 9 ... ... ... алғашқы адам жұбы пайда болған.
Сүйектен бір нәрсенің пайда ... – бұл өте ... келе ... ... ... ... ... материалдан жасалуы туралы өзге бір идея сирек
кездеспейді. Африкадағы масай ... әйел ... ... ет
түйірінен, үндістердің ену тайпасында өрмекші ... ... ... ... ... ... ... мәні – ... ... ... ... ол ... ... тұрғысынан еркекке
байланысты. Украиндық апокрифтерге, яғни шіркеулік ... ... ... ... адамда бидай қамырынан жаратқан. Бірақ оны ит ... Одан соң ... жаңа ... ... ... ... Оның
қабырғасын тағы ит алып қойған, оны қайтадан ... қоя ... ... ... одан Хауа ... ... Я.Ширенгер мен Г.Инститористің айтуынша, Хауаның
жаратылуына қисық қабырға пайдаланылған, сондықтан әйел ... ... ... ... ол үнемі алдауға бейім тұрады.
Итальяндық шіркеу қызметкерлері Э.Гальбиани, ... ... ... ... түсіндіреді: әйелдің табиғаты еркекпен бірдей. Яғни
биологиялық тұрғыда олар тең, ... ... ... олар ... ... «қабырға» – Хауаның Адамнан ... ... ... ... ... ... «қабырға» сөзі «тұс», «қыр» деп те аударылады.
Сондықтан әйел ... тек ... ... ғана ... ... ... ... Анатомдардың айтуынша, Хауаны жаратуға қабырғаның ... ... ... 12 ... әрқайсысы тек бір жағының өзінде 1,5
мың нерв ... ... Бұл ... ең сезімтал материалдан жасалғанын
айғақтайды [16, с. 68 ]
Кез келген халықтың ұлттық мәдениетінің сақталуы оның ... ... ... байланысты. Тіл мәдени ақпаратты сақтаумен бірге ол туралы
білімдерді жинақтап, сұрыптап, қажетінше қайта ... ... [105, ... ... ... ... ... қалыптасқан
көзқарасы ғасырлар бойғы өмір ... ... ... ... ... ... ... – мақал-мәтелдерде сақталған.
«Қазақ әйелі» концептісінің көрінісін мына ... ... ... жүн қарыз алады, жаман қатын су қарыз алады», «Асыл әйел әрі ... ... ... ... ... ... қатын сауықшыл», «Төркіні жақын
қатынның төсегі жиылмас», «Ақылды әйелдің ішінде алтын ... ұл ... атын я аты ... я ... ... ... ... алғанның тойы
өз үйінде», «Еріншек әйел опа жағады, ерінбес әйел еңбек табады», «Жақсы
әйел асын жасырмайды», «Қапияда қатын ақыл ... ... ... ... ... болса үй оңбас «Ердің асылы күшінен білінеді, ... ... ... ... ... ... бұл ... пырағы, Қатының
жақсы болса, бұл дүниенің шырағы»; «Жақсы әйел теңі жоқ жолдас, түбі ... ... ... би ... ... болса үй оңбас» т.б.
Бүгінде жиі айтылатын мақалдың бірі – ... ... ... ... ... Ал ... жинақта аталған мақал керісінше «Келінім, саған айтам,
Қызым, сен тыңда» нұсқасында берілген. Бұрынырақ оң жақта отырған ... үлде мен ... ... ... ... өсірген
қазақ қыз баласына шай құю, ... тігу ... ... ... Ал ... күтімі, басқа да күрделі шаруаларды жеңгелер,
келіндер, қызметші әйелдер атқарған. Отбасына жаңа ... ... ... ... ... күту ... ... бүгешігесіне дейін
үйретіп, келін тәрбиелеуге көшкен анасы барған жерінде сол ... ... ... қызы да ... ... ... болып, бірге
үйренуін құлаққағыс қылып отырған.
Ал құндылықтар өзгеріп, өзгеге еліктеп, біреудің жасығы біреуге асыл
боп ... ... ене ... ... ... ... ... өзгеше сипат алғаны жасырын емес. Ене ақылын, тәрбиесін елең
қылмайтын, қит етсе төркініне қашып, отбасының берекесін кетірген келіндер
шықты.
Келіні бір ... ... ... ... ... ... ... Кеше әкеп қоятын отынды маған тастап, көмір де ... ... ... та ... Бұларға қақсап отырмасаң,
орындамайды, қашанғы қақсайсың жаманатты боп. Осы мола ... ... ...... күлі ... легенді дәлізге шығарғанша біраз сөйледі.
Айғаным мән бермеуге тырысты. Өзіне ... ... ... ... тие ме деген оймен енелер айтылған сөз жанама
түрде болса да келініне жетіп, содан қорытынды ... ма ... ... ... қызына батыл айтуға көшті. Соның әсерінен аталған мақалдың
тікелей және жанама ... орын ... деп ... ... ... кездесетін «әйел» концептісіне қатысы бар мақал-мәтелдерде
жақсы әйел мен жаман әйелге қатысты халық көзқарасымен ... ... ... ... ... ... тән ... де ұшырасады.
Мысалы,
Денсаулық ғанибет,
Сырқаулығы болмаса.
Ер жолдасы – қатыны,
Ақ жаулығы болмаса.
Байтал шауып бәйге алмас.
Тумысынан атқа құмар, бүкіл тұрмыс-тіршілігі жылқымен байланысты, ... ... ... ... ... ... халқымыз ат жарыс,
көкпар, бәйге десе ішкен асын ... ... ... ... ... ... ... жұлдызы жанып, бәйгеден озып келуі оның иесінің
де мәртебесін ... ... ... ... Ақан ... ... арқылы сағын сындыруы – сондай сандаған ... ғана ... ... ... ... түрлі бәйге-
байқауға, жорық-жортуылға төзімді, шыдамды деп жылқының еркегін, айғырын
баптап мініп пайдаланған. Ал ... ... ... ... ... құлындайтын ұрғашы жылқылардан гөрі жарауы, бабы ... ... ... берілген. «Байтал мінсең, құлын жоқ » деген мақал
сондықтан да айтылса керек.
«Байтал шауып бәйге алмас» деген мақалдың әуел ... шығу ... ... ... ... ... өте келе ... мақал
ерлермен жарысып жоғары қызметке ұмтылған әйелдерге қатысты ... ... ... ... ... әйелдің негізгі міндеті мен
парызы – дүниеге бала әкелу, соны тәрбиелеу екені басты назарға алынып, ... ... да, ... да ... жоғары, уақыты да
жеткілікті, сол ... ... ... ... сол ... ... ой
аңғарылады. Алайда әлемдегі ауқымды өзгерістер мен ... өмір ... ... ... ... ... еңбек бөлінісінің
дәстүрлі гендерлік жүйесі бірте-бірте өзгеруде. ... ... ... ... ... тез ... білім деңгейі бойынша еркектермен теңесе
бастаған әйелдер, іскер әйелдер типі болып отыр. Бүгінгі ... ... ... функциясымен қоса қызметін де абыройлы атқарып, биік
лауазымға жетуі үйреншікті жай ретінде ... ... ... ... ... ... тек ауызекі стильде ғана сирек қолданылуда.
2.3 Көркем ... ... ... ... ... ... ... алған жаһандану үдерісінің жағымды, ... ... ... ... жөніндегі пікірталас толастамай отырғаны
мәлім. Әсіресе ұлттық болмысты ... ... ... деген құлшыныс пен
ұмтылысты бәсеңдетуде ізін қалдырмай кетпейтін аталған үдерістің ... ... ... өзге ... бірге халықтың тіліндегі ұлттық-
мәдени ерекшеліктерге айрықша назар аудартатын антропоөзектік бағыт қарсы
тұруда. Бұған соңғы кездердегі лингвистикалық зерттеулер ... ... адам ... күш-қуатымен ерекшеленсе, әйел сұлулығымен, жанымен,
рухымен ... ... ... ... сұлулыққа деген көзқарас та
өзгермелі екені заңдылық. Мәңгілік қойнауынан бізге жеткен арулар ... ... ... сұлулық тәңіріндей салтанатты Египет патшайымы
Нефертити, мәрмәр ... ... ... ... ... ... сыланған Қыз Жібек, Ақжүніс, Баян сұлулар ... ... ... ... ... ... ұлт, мемлекет болса, сұлулық туралы
көзқарас, оның өлші де ... ... ... ... тайпасында денесін
піскілеп бояп, маймылдың тістерінен алқа тағып, шашына, мұрнына, құлағына
қауырсын, қабыршақ секілділерді неғұрлым көп іліп алған әйел ... ... ... ... бас ... ... ... сопайтылмаған әйелді
ұсқынсызға жатқызады. Филиппиндегі палавеньо тайпасының әйелдері ... ... қара ... бояп алады. Сенегалда волоф әйелдері шаштарын
бірнеше бұрым етіп өріп, мүйіз секілді тікірейтіп қояды. Вьетнамдағы ... ... ... үшін алқа ... ... құрсау киіп жүреді.
Ежелгі махаббат ... ... ... ... ... ... ... сүйіктісі Гера асқақтықты, билікті әйелдің қасиеті деп таныған. ... ... ... ... бірінші орынға қойған.
Адамның белгілі бір қасиетін, мінез-құлқын, белгісін сипаттау тілдік
жүйеде және жазушы мен сөйлеуші аталған ... ... өмір ... ... салт-дәстүріне, әдет-ғұрпына, дүниетанымы, таным-
талғамына, күнделікті тұрмыс пен өмір тәжірибесінде ... ... зат, ... ... Яғни тілден халықтың рухани және
материалдық мәдениетінің іздерін ... ... кез ... ... ... элементтер тек қана мәтін жүйесінде
эмоциялы әсер ете ... ... ... тән эстетикалық коммуникацияның
бірліктері ретіндегі көркем мәтіннің ерекшелігі оның жалпы ... ... ... яғни әлем тану мен оның көрінуі әдебиет
шығармасында ең алдымен ... ... ... ал ... ... оның жан ... көрінісінің тәсілдері болып есептеледі [106, 33б.].
Осыған сәйкес ... ... әйел ... ... ... тілдік
бейнесін танытатын концептілер төмендегіше көрініс тапқан:
«Көз» – тана көз, бота көз, бадана көз, айна көз, ... ... көз, ... көз, ... көз, қой көз, қоңырқай көз, тұнық, мөлдір көз,
мойылдай көз, тұнжыр көз, нәркес көз, ... ... ... ... қос ... қос ... ... мәтін деңгейінде мысал келтірейік:
Дөңгелек ашық жүзінде әрлі-берлі берлі домалап жүрген жақұт моншақтай
ойнақшыған қос жанары, үлбірек ерні, күлгенде сау етіп ... ... ... ... ... да ... ... одан сайын жұмбақтандырып,
одан сайын ынтықтыра түседі( Ә.Кекілбаев. Елең-алаң).
Үрей ұялаған қарақат ... ... ... ... етеді
(Д.Исабеков. Гауһартас).
Әйел сұлулығын тануда көзге қатысты эпитет, теңеулер әр жазушы ... ... ... сай, алайда алуан түрлі сөз ... ... ... ... ... ... «шошақтау біткен үлкен қой көз,
нұрлы көз, ойлы көз, шұғылалы көзді» ... ал ... ... «үлкен
қара көз, бота көз, құралай көз, айна көз» сияқты эпитеттер жақын.
«Қас, кірпік» - ... қас, ... қас, имек қас, ... боп ... жіп-
жіңішке қас, жаңа туған айдай иілген қас, шағаланың қанатындай қиылған қас,
шолпандай алтын кірпігі, найзадай ірі кірпігі, егіншінің қол ... ... ... өзен ... ... қас, ... қанатының ұшындай үп-үшкір боп, самайға қарай ... ... ... ... ... ... Абай жолы. 1-кітап).
«Мойын» – аққу мойын, алма мойын, ... ... ... ... ... ақ ... мойын, қаз мойын,т.б.
Сұлу әйел мойнына байланысты тұрақты тіркес, теңеулердің сирек ұшырасуы
халқымыздың сұлулықты сырт көзден жасырып, қымтап ұстайтынынан ... ... қаз ... ... иілген әдемі мойынды білдіреді. ... ... ... кейін сұлу қыз, көрікті әйелдің мойнына ... ... ... ... Қаз бен ... ... ұқсастығы
негізінде «кербездік», «сұлулық » ... ... ... ... Қазақ халқында «қаз» құсы жағымды ассоциация тудырса,
орыс халқының танымында оның баламасы «гусь» жағымсыз ... ие ... ... ... ... жаңа ... ... иіле біткен жіңішке қасы, жазық
маңдайынан тура түскен әсем мұрны, ителгінің тамағындай аппақ, жұмыр ... ... ... арай ... ... ... жүзі, бәрі-бәрі қолдан
ойылып жасағандай (Қ.Жұмаділов. Тағдыр)
«Шашы» – жібектей майда шаш, сүмбіледей қара шаш, ... ... ... қою қара шаш, ... қос ... тізесіне төгілген
білектей бұрым, жылтырап өрілген жуан бұрым, көмірдей шаш,т.б.
Көркем ... ... ... ... ... ... ... қатысты сөздік қолданысы да халқымыздың мәдениетіне, ұлттық
болмысына ... ... ... ... ... қалғыр, айғырдың ту құйрығындай қалың, жуғанда
болмаса құрғақ күйінде тарай алмаймын (Ғ.Мүсірепов. Ұлпан).
Қос уыс бұрым ... ... ... ... ( ... ... - ... бел, бұраң бел, қынай бел, құмырсқа бел,қылдырықтай бел,
қылдай жіңішке бел, гүл жібектей бұралған бел, тал ... ... ... ... ... ... жерге шыққан талшыбықтай солқылдаған тал ... ... аш белі ... қынағанда бір-ақ уыс боп үзіліп кеткелі тұр
( С.Сматаев. Елім-ай).
« Мұрны»- пісте мұрын, қыр мұрын, кесек ... ... ... ... ... ... ... келген қыр мұрын,т.б.
«Ерні, аузы» - қып-қызыл ерін, шиедей ерін, қаймақтай ерін, жұқалаң
қызыл ерін, оймақтай ... ... ... ... ... шақ ... еріндерің қызарып тұр шоқтана (М.Мақатаев.Соғады жүрек).
«Тісі» - кірсіз тіс, маржан тіс, әдемі ақ тіс, ... ... ... ... тіс, ... ... меруерттей тізілген тістер, қолмен
қойғандай аппақ, майда тістер, жүгерідей тізілген т.б.
Бақытты ... ... әсем ... ар ... ... ... ... төгіле кететін ақ маржан секілді тізіле қалған ... ... - ... бет, алма бет, ... бидай өңді, қызыл шырайлы,
торғылт, қара сұр, үлбіреген қызыл бет, ... ... ... айдай,
піскен алмадай, ашаң да ашық жүзді, қауызын жарып келе жатқан гүлдей, ... иман ... бүр ... қызыл қызғалдақтай, наурыздың ақша қарындай,
аршыған жұмыртқадай,аршыған жауқазындай, зерен жүзді,т.б
Сонымен бірге авторлық қолданыста «қазақ әйелі » концептіне қатысты оның
бет-жүзін суреттеуде ... ... ... ... жалпақ қара шұбар беті қыздың аққудың жұмыртқасындай
аппақ бетіне жақындай берді (Ғ.Мүсірепов. Ұлпан).
Аққу - сирек кездесетін, қазақ ... құс ... ... ... ... ... қасиетті құс. Ондай киелі, ерекше ардақталатын
құстың жұмыртқасы да ... ... ... жүзі ... ... ... құлқайыр гүліндей құлпырып
кетіпті (Д.Исабеков .Гауһартас).
«Құлқайыр» сөзіне «жапырағы шоқтанып орналасқан, гүлі ақ, алқызыл, ... сары ... ... ... ... ... берілген ( ҚТТС, 6-т.,
461-б.). Кең далада өсіп, оның шүйгін шөбіне мал жайып, таза, саф ... ... ... ... ... мыңбас, бетеге сияқты шөптермен
бірге қой үшін жұғымды, жағымды болып табылатынын ... ... ... ... жүрген сансыз шөп пен гүлдің ішінен дөп басып танып, ажырата
алады. ... ... гүл ... таңғы сәтіндегі сан бояумен құлпырып-
құбылған түрін көз алдына келтіру қиындық туғызбайды.
«Сымбат, мүсіні, денесі» - ... ... ... кер ... сымға тартқан күмістей, өзеннің құба талындай, құмға шыққан құба
тал, талшыбықтай майысқан, шынардай, ... ... құба ... боз ... ... ... тұла ... шыбық па екен, тал ма ... (М. ... ... ... бар, иығы ... алма ... қисаймайды.
Сорақы ұзын да емес, қысқа да емес, Нәзік бел тал шыбықтай ... ... бір ...... ... ... балаған әйел ербең-
ербең етсе, қойқаң-қойқаң ойқастаса, оны сұлулардың қатарына қосу ... ... сай, ... ... ... ... жүрісі ұнасымды әйел
кімді де болса, табындырады.
Қимыл-қозғалысы, жүрісі» - салалы қою ... ... ... ... ... көз қиығын серпе тастау, балдай шұбатылып, жібектей
ширатылған, күлтеленіп жүреді, аяңшыл ... ... ... басу, селт
еткен маралдай, т.б.
Қамыс басының сыбдырын аңдыған елік ... ... ... ... ... ауыз ... қақпасына жақындады. Тас бедерін шымшып басқан
елік баласындай, бар денесінде ... те ... ... бар ... ... ... ... дүрия көйлектің қос етегі дөңгелеп дірілдеп, жылтыр
кебісінің кішкене іздерінен ... ... ... ... кетіп барады (С.
Сматаев. Елім-ай).
«Күлкісі, дауысы, лебізі» - ерке күлкі, ... ... ... ... су ... күлкі, мөлдір суға маржан сепкендей күміс
күлкі, күмістей сыңғырлаған үн, жас ... ... ... ... ... ... ... дауыс, әнтек күрмеліп, шіңгірлеген
құлыншақтың әлде түн ... көл ... ... ... даусы, т.б.
– Келдім ғой, әрең шықтым, - деген қыз, үнін сыбызғыдай ... ... ерке ... сәби ... ... таза, балға ашытқан қымыздай
тәтті, жібектей сызылған, бұлтсыз күндей ... ... ... ... ... парасатты, сөзге өткір, мінезге бай, жайдары, жарқын,т.б.
«Сұлулық» адамзат баласына ... ... ... оның ... ... әр түрлі. Еуропада, әлемдік деңгейде өткізілетін ... ... ... ... ... мен ... мән
беріледі. Ал қызға, әйелге ең алдымен дүниеге ұрпақ әкелуші ... ... ... ... ... бойынан парасатты ана болуға лайықты
ғажайып ... ... ... ... ізгі қасиеттерді дәріптейді.
Осы көзқарасқа қатысты мысалдарды түрлі ... ... ... естілік жеңсе сұлулығы да арта түседі. Сұлулығы жеңсе естілігі
де, сұлулығы да солғындай ... ... ... ... ... көз арбар көрініс,
Жан сұлулығы – бұл әйелдің ішкі дүниесі, ... ... ... ... ... ар ... адалдығы.
Тән сұлулығы- теңіз бетіндегі көпіршік. Жан сұлулығы- бұл тереңдегі
ағын( ... ... ... ... ... ... көз жетпей, көңіл берме! (Абай).
Сұлулығын қояйын, мінезі артық,
Ақылды, асыл ... сөзі ... ... ... ... мен ... қадір-қасиетін дәл тауып, оны өзінің
даналық сөздері, мақал-мәтелдері арқылы өрнектеп, ұрпақтарына ... ... ... ... ... мен жасығы туралы
көзқарасы аталған теңдессіз мұраларында айқын көрініс тапқан. Мысалы,
«Әйелдің ... ...... «Көріп алған көріктіден – Көрмей
алған текті артық», « Қыз ... ... ұл ... ... «Жақсы әйел
жаман еркекті адам қылады, жаман әйел жақсы еркекті надан қылады», «Жақсы
әйел өміріңді ұзартады, ... әйел ... тұз ... ... ... ... отырғанымыздай,қазақ әйелінің «сұлулық» концептін құрайтын
сөздер, тұрақты сөз тіркестері, теңеулерге тірек сөз ретінде халқымыз ... ... ... ... ... мен ... ... тілді тұтынушылар үшін түсінікті, ортақ мағыналар
алынған. Ғасырлар бойы ... ... ... мал ... ... ... төрт ... малды ерекше қастерлеп алғашқы орынға
қойған. Сонымен бірге аңшылық, саятшылық, ... ... ... ... өмір сүрген көшпенді ата-бабаларымыз сұлулық пен
әсемдікке тән белгі-сипаттарды табиғаттың төл ... мен ... ... ... мен ... әлемі, т.б.) ерекше
сезімталдықпен көре білген. Өзге тіл, мәдениет ... үшін ... ... ... қисынсыз көрінетін «бота көз, тана көз, көген көз,
қой ... ... ... үшін ... ... аса ыстық, үйреншікті
ассоциация тудырып, әрі сұлулық, әдемі-әсемдікті сипаттаудағы дәл, анық
және ... ... ... ... ... Абай өлеңдеріндегі «қазақ әйелі» концептісінің көрінісі
Зерттеуші В.А. Маслова концептілерді жеке ... ... жас ... ... ... ... деп ... Р. М. Фрумкина тілдік жүйедегі концептілерді әмбебап
концептілер және ұлттық-мәдени мәнге ие концептілер деп ... [29, ... орай Абай ... «қазақ әйелі» концептісінің тілдік
көрінісінің кейбір қырларын сипаттауға ... ... ... әйел бейнесін мүсіндеп, әйел сипатын бейнелегенде
ұлттық салт-дәстүрдің, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық таным, болмыс, тәлім-тәрбие ерекше
орын алатыны мәлім. Сол сияқты Абай өлеңдерінде де ... ... ... ұлттық дүниетанымға сай берілгені аңғарылады.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде «әйел» сөзінің 2 ... Адам ... ... жыныстылары
2. Жұбай, зайып [ҚТТС, 1, 592].
Ана тілімізде «әйел» сөзінің сөздікте көрсетілген екінші мағынасына
сәйкес келетін жар, ... ... ... ... ... сөздердің
қолданылатыны белгілі. «Алғаны» сөзінің қолданылуы ақынжыраулар шығармасы
мен ХУІ-ХУІІІ ғасырлардағы оқиғаларды бейнелейтін тарихи романдар ... ... ... ... ... қара ... сырлассаң, шыққан өрдей (Шал ақын. Бес ... ... ... ... қалдырып кеттің! Сабағыңнан үздіау! Сорлаттыау!
Сормаңдай боп қалдым ау! (С. Сматаев. Елім- ... ... ... ... ... алғашқы қазақ романдарында
«жамағат» сөзінің «әйел, зайып» мағынасында ... ... ... ... ... мал ... ... қош болса да, Сәрсенбайдың жамағаты Қалампыр
ғұмырында бала көтермей, бұл екеуі балаға мұқтаж еді.
Ал ақындық бастауында шығыстық дәстүрмен ... ... ... ... ... «жар» деген сөз жиі жұмсалғаны байқалады.
Абай тілін зерттеуші белгілі ... ... ақын ... «жар» сөзін
39 рет қолданғанын атап көрсетеді [107, 64] .
Халық арасында «Ер ... аты ... ... - бір ... ... жары жақсы
болса – мың бақыт», «Балаң жақсы болса – екі көздің шырағы, Алған жарың
жақсы ...... ... ... ... ... аталған
сөздің жиі қолданылатынының дәлелі.
Ал Абай өлеңдерінде «жа » концептісі төмендегідей беріледі:
... Дүниеде, сірә, сендей маған жар ... жар ... ... ... да.
Сорлы асық сарғайса да, сағынса да,
Жар тайып, жақсы ... ... ... риза ... жар ... пен мазағына табынса да (/1-к., 103-б.).
Жоқ болса қатыныңның жат өсегі,
Болмаса мінезіңнің еш кесегі.
Майысқан, бейне ... ... емес ... тақтан жар төсегі (1-к., 56-б.).
Әйел болмысы, оның еркектен ерекшелігі, ең алдымен, әйелдің сұлулығынан
көрінеді. Сұлулық – тек әйел ... ... ... ... ... ... ал ақындардың бүкіл адамзат баласы секілді сұлулыққа
құмарлығы, ынтықтығы – ... ... ... ... ... тіркестер арқылы
көрінеді: кең маңдай, қолаң шаш, ақ тамақ, қызыл жүз, қара көз, имек қас,
қараса жан ... ... бал, ... гүл, ақ ... кір ... ... – гүл
аңқыған, нұрың – күн шалқыған, үлбіреген ақ етті, ашық ... , ... ... кең ... аласы аз қара көзі нұр жайнайды, ақша жүз, алқызыл
бет, маңдайдан тура түскен қырлы мұрын, қолаң қара шашы бар ... ... ... ұрып көз ... т.б. ... ... ... сұлулық туралы ұғымына сай мағыналар айқын ... ... ... ... ... қалыптасқан етене жақын тұрақты сөз
тіркестері болса, енді бірқатары ақынның өз қолданысындағы сөз өрнектері.
«Сымбаттылық» ... ... ... былай көрінеді:
Бұраң бел, бойы сұлу, кішкене аяқ,
Болады осындай қыз некен- саяқ ( 1-к., 101-б.).
Тақтайдай жауырыны бар, иығы тік,
Екі алма кеудесінде ... ұзын да ... ... да емес,
Нәзік бел тал шыбықтай бұраңдайды (1-к., 44-б.).
Қыр ... ... ... ... жел (1-к.132-б.).
Қыз – қылығымен» деп санайтын халқымыз әйелдің тек сыртқы сұлулығына ғана
мән ... ... оның ... байлығын, жан-жақты тартымдылығын, ішкі
сұлулығын бағалап, жоғары қойған. Өмір сүру ... ... ... ... болашақ ұрпағын жарық дүниеге әкелуші, оны
тәрбиелеуші болашақ анада табиғи қасиет-қабілеттердің ... ... ... ... Абай ... ... » ... төмендегідей
берілген:
Қыз- келіншек үй тігер,
Бұрала басып былқылдап,
Ақ білегін сыбанып,
Әзілдесіп, сыңқылдап (1-к. , 64- ... сөзі ... әм ... ... ... құс ... (1-к. , 44-б.).
Назына кім шыдар, ... жоқ ... жүр ... ... ... жүз қабат.
Қасқая күлгені, ... ... тым ... Бір ... бір ... 99-б.).
«Ісмерлік » концептісі :
Етіндей жас баланың білегі бар,
Әжімсіз ақ саусағы іске ыңғайлы (1-к., 44-б.).
Ал «мінезділік, тектілік» концептісін мына өлең ... ... ... ... ес ... ... керек,
Ері ұялар іс қылмас қатын зерек ( 1-к., 55-б.).
Әйел ... ... ... көз ... ... ... ( 1-к., 55-б.).
Сұлулығын қояйын, мінезі артық,
Ақылды, асыл жүрек, сөзі майда ( 1-к., 16-б)./
Ері ақылды, қатыны ... ... ... риаз ... үй ( 1-к., ... ... ... әйелге тән жағымсыз мәндер де Абай
өлеңдерінде көрініс ... ...... ... аты ... бір жумайды беттің кірін (2-к., 63-б.).
Сырмақ қып ... ... ... ... келтірді (2- к., 8-б.).
Cондай-ақ Абайдың «Масғұт» поэмасынан ... ... ... кездестіруге болады: онда ақ түс ақыл, сары бақ-дәулет, ал
қызыл жеміс әйел махаббатын білдіреді.
Ағын жесең, ... ... ... алсаң, дәулетің судай тасар,
Егер де қызыл жеміс алып жесең,
Ұрғашыда жан болмас сенен ... ... мені әйел ... ... не жан ... ... өлеңдерінде халқымыздың өмір сүру үрдісінде берік ... ... де ... ... «ер адамның бойындағы
жағымсыз ... ... ал ... жағымды қасиеттері ерлерден
дарыған» деген ... бар ... Абай ... де ... ... ... қыл құдаға!
Өлең айт,
Үйге қайт! ( 1-к., 139- б.)
Қатынша тілмен шаптықпай,
Майданға шықса жарасар. ( 1-к., ... бай, ... сақ бол, ... ... ... ... ... ерсең.
Тіпті оңбассың , өзіңе өзің мәз боп,
Дастарқан мен қатынды мақтан көрсең. (2-к.., 4-б)
Абай поэтикасында «әйел» концептісіне ... ... ... ... ... ... қалыптасқан этномәдени стереотиптерді аңғаруға ... ... мәні ... ... ... ... мүмкін.
Абай поэтикасында «әйел» концептісіне қатысты тілдік деректердің арасында
діни таным арқылы қалыптасқан этномәдени стереотиптерді аңғаруға болады.
Бұлардың кейбірінің мәні ... ... ... ... ... ... мәтін деп аялық, танымдық білімнің тілдік тұлға
дискурсында жаңғыруын айтады [108, 49]. Ал ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелерді, ал ... ... ... ... тарихи тұлғалар, эпикалық,
ертегілік, фольклорлық кейіпкерлерді, т.б.» ... [109, 98]. ... анаң ... ... бейішке. Алласы оны жазғырып, ... ... ... ... опа жоқ, ... – жалын, ертең – ... ... ... ... үшін Адам Ата мен Хауа ана ... ... хабардар болу керек. Діни аңыздан хабары жоқ, аялық білімінің
шеңбері тар адам ... бір ұжым ... ұлт үшін ... ... ... ұғынбайды. Мұндағы «білім аясы» ... ... ... ... ... ... ... деректер» деп анықтай
келе, онсыз тілдік қарым-қатынастың ... ... ... алға ... 49]. ... айтылған пікірлерге сүйенсек, аталған аңыз прецедентті
мәтінге жатқызылса, ал Адам Ата мен Хауа Ана ... ... ... алады.
1. Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «қазақ әйелі» концептісінің лингвомәдени
сипаты
Көркем сөз шебері Ғ. Мүсіреповтің шығармаларында қазақ әйелінің сыртқы
сыр-сымбаты мен ішкі ... ... сан ... мол ... ... белгілерін танытатын, жоғарыда ... ... бола ... ... лингвомәдени бірліктер жиі
кездеседі. Біздіңше, оларды шартты түрде ... ... ... ... ... ... концептісі:
Шешесі еркек көзі бір қадалмай өте алмас ажарлы адам екен...
Шешесі Несібелі сұлу да сүйкімді кісі еді, соған ... ... ... ... ... ... ... қара көз, ақ маңдай... Сұлулығы
жеңсе, есінен айрылып қалатын, естілігі жеңсе, сұлулығынан айрылып қалатын
қыздар аз болмайды. Естілігі толыққан ... ... да ... ... болатын... Әр әйел өзінше сұлу болу керек, қара ат сұлу ма, торы ат
сұлу ма демейміз ғой? Көркем сұлу ... ... ... ... ... ... ... дейміз...(Ғ. Мүсірепов. Ұлпан). Қамыс басының
сыбдырын аңдыған елік лағындай, аяғын тықырсыз ... елең ... ... қақпасына жақындады. Тас бедерін шымшып басқан елік баласындай, бар
денесінде сергек те ... ... бар ... ... ... «Бауырмалдылық» концептісі:
Айтолқынның бәлденіп-баптанып болуына қарамай, Шынар Ұлпан тобына барып
қысылып қалды. Құшақтаса кетердей ... ... ... ... да ... күйде
екен.
- Сенбісің, ей, айналайын? – деді.
- Мен ғой...
- Айналайын-ай, қандай бауырмал ... – деп ... ... бетінен
сүйді (Ғ. Мүсірепов. Ұлпан).
3) «Қарапайымдылық, ақылдылық» концептісі:
Жас әйел Ұлпан ... ... адам еді. Өз ... әуелі Есенейге
байлатып алып жүр. Есеней де «мына қатын былай деп еді» деп ... ... ... (Ғ. ... ... Итаршысы көп, татымы жоқ, тұяқ
санаған бос өмірден көңілі суынған, қызығары ... ... ... сән ... ... ... қарайтын. Жұманды жұрт ұната
алмайтын да, Көпейді қия алмайтын. (Ғ.Мүсірепов. Оянған өлке. 33-б.)
4) Қазақ әйелі өз ... ... ... ... ... ... болып алған соң бұл әйел не істей алды?
- О, ... ... ... ... ... ... бөліп берді. Бөліп
бергенде біздердей біреуге ана жақтан, біреуге мына жақтан ... жоқ, ... ... да, ... ... ... де тұтас
берді... Бұл араның қазағына егін салдырды, шөп шаптырды, қыстау ... ... ... ... әйелі жаңаға үйір:
Әуелі жолды, одан соң үш ат жеккен пәуескені Ұлпан көңіліне бір ... ... ... ... үйі» ... тағы бір ... байланды... Ұлпан
монша деген тағы бір түйіншекті көңіліне түйіп алды...
6) Қазақ әйелі – салт-дәстүрді сақтаушы:
Ұлпан үлкендерге бұрылып бір ... ... ... Шынар да соны істеді,
ұяла, ұяла, бетін жаулығымен бүркемелеп сәлем етті (Ғ. Мүсірепов. Ұлпан).
Сөз зергері Ғ. ... ... ... және материалдық мәдениетін,
салт-дәстүрін, төл тарихын, дүниеге көзқарасын, ұлттық ... ... ... ... ... ... жан-дүниесінде тұтасып,
жинақталғанын шығармаларына алтын ... етіп ... ... әйел ... ... ... ... циклі оқырмандарға Нағима, Ақлима,
Күләш, Майра, Ұлпан т.б.әйел-аналар бейнесі арқылы қазақ ... ... ... ескі мен жаңа ... ... «ер мен ... ... қатынасы
арқылы ұлттық болмысқа сай етіп шебер бейнелейді:
Жұман ұзын қара бурыл аттан түсе қалды да, ... ақ үйін ... ... аты ... ... мен ... ... Көпей бәйбішенің
қай жерден қапы кетерін аңдып, ақырып қалуға әзір ... Бұл ... ... ... ... баяу ... да, бабын тауып, мін тақтырар
емес. (Ғ.Мүсірепов. ... ... бір ... ... қайталатпауға дағдыланған сылаң тоқал
Айғанша қысыр жыландай жүйткіп жүр. Кілем-көрпе төсеулі, күмістеткен сары
ала тегене ... ... бәрі бар, ... еш ... жоқ. ... бергі он екі күннің ішінде (Игілік)биден бір хабар алмаса да, дәл
бүгін осы арадан кездесетінін білгендей, Айғанша ... ... ... ... өлке. 10-б.)
Жазушы танымындағы «қыз» концептісін төмендегі ... ... ... ... ... қара ... қара ... әдемісі аталып келе
жатқан, бар мінезі әдептен жаралғандай, ұялшақ Назыкеш үйге кірді де, ... ... да бата ... үнін де ... ... Айғаншаға қарап
тұрып қалды. Көп үстіне амалсыз кіргендігінен ұялып, қызарып барады. Отыра
кетуге ұялып тұрған жас қыздың енді ғана ... бет ... ... де түгел көзге түсіп қалды. Ашылуға ұялып тұрған еріндер бір ауыз
сөз айта алар ... ... аз ғана ... ... тұнық қара
көздерінің жанары қызғылттау ұшқын шашып, ... ... ... өлке. 28-б.)
Ал мына мысал қазақ халқының әйел мен ... ... ... ... әдеп ... тілдік дәйегі болып табылады:
– Ие, жай келген жоқсың ғой. Апаңның дені сау ма? ... боп, ... ... ғой өзің!.. – деген Айғаншаның ақырын сыбыры еміс-еміс ... де, ... ... ... ... ... ... бір шоқ
үкінің дірілінен ғана байқалады (Ғ.Мүсірепов. Оянған өлке. 28-б.).
Әйел ... ... ... ... ... пен ... тілмен айтсақ, «әйел – дипломат» деуге негіз болады:
Жұманмен жылдар бойына созылатын даулар Көпеймен бір-ақ ... ... да ... еді. ... ... дау ала ... жақсы
білетін Көпей бәйбіше, сол абыройсыздыққа жібермей, көп ... ... ... ... ... ... ... «ана» концептісінің көрінісі:
1. «Ана сұлу, ана бақытты» когнитивтік моделі:
«Айналайын, күнім, Биағам» деп, баласын бауырына қыса түсіп жатып, әйел
қалғып ... Бар ... ... ... ... ана ... ана
бақыты шыға келіпті... Мұндай мейірімді сұлулық ана ... ғана шыға ... ... ... ... шыға ... ғана ана сұлулығы танылса
керек...(Екінші Би аға).
2. «Ана арұят, обал сауап ..» ... ... ана ... дене ... бір адам ... ... ауыр
бейнеттің ақтық сағатын өткізіп жатыр.
– Кет деймін... Неткен ұятсыз едің... дейді ... ... ... ... итеріп» (Адамның анасы).
«Бала бажылдап қояды. Мен үй тасасында ... ... ... ... исі келе ме, ... – деді әйел. – Обалай...» (Екінші Би аға).
3. «Ана – ... ... ... тал ... ... ... жатқан қызыл адамға мейірімді көзінің
барлық нұрын төгіп қараған сайын бетіне қан жүгіреді. ... ... ... ... ... ... қана ... болады. Таңертеңгі тымықта
күннің көзі ғана осылай сипай алады дүниені» (Адамның анасы).
4. «Ана – ... ... ... ... әйелдің неге мұнша күшті екенін түсіндім деп ойлаймын. Бұл өмірдің
иесі, бұл ана, бұл ұлын ... Ұлын ... ол ұлы ... бір ұшқыны ғой.
Кім біледі, мүмкін, ол ұшқыннан әлденеше ғасырға кететін жалын туар...
Мүмкін ... ... ... ... адам ... » ... ... ана).
5. «Ана – әділ кесім шығарушы» когнитивтік моделі:
Бұдан әрі сөйлесер сөз қалмағанын ... ана да мана ... ... ... әр ана, ананың айнымас кесімін айтты:
Өлім егушіге – өлім! – деді.Үстіндегі қара киімін баласының ... да, ... ... қара ... ... ... ... жүрегі
қай жерде екенін жақсы білетін ана қолы қателескен жоқ: ... ... ... қалды (Ана кесімі айнымайды).
6. «Ана – баласы үшін отқа да, суға түсуші» когнитивтік моделі:
«Нағып қорықпай қуып ... ... он ... өзім де тап осы ... ... ... ... енді он бес жылдан кейін қызым да тап
қазіргі мендей ... ма? Мен үшін ... ... ... та жоқ, ... ... Сол мені айдап әкелген! Берсеңдер, тірі алып қайтам, бермесеңдер өлі
алып қайтам! – дейді» (Ананың анасы). «Өзім ... ... ... ... ... ... деп жүрген адам, сар кездікті жұлып алып, жүгіріп
келіп шалқасынан ... ... ... ... кеп ... ... өкпе ... тағы бірекі рет бұлғап бұлғап ... ... ай кеп Қара ... » (Ашынған ана).
7. «Ана – қайсарлық үлгісі» когнитивтік моделі:
«Тек отыз өрім қамшы ғана әйел арқасында жыландай ысылдайды. Анада үн ... ... мен құр ... күш ... қалып, біріне бірі тізе бүгер
емес...Қамшы сарт ете ... ана ... от ... да жалт етіп қалады.
.. Ана тістері тіл қақпасын тас ... ... ... қалған жақтары
тісті тіске айқастыра түседі... » (Ананың арашасы).
8. «Ананың ... кең» ... ... міне, Ақлима апай көрінген жұртқа балам келе жатыр деп, күтіп отыр.
Кесілген томардай мүгедек емес, қанатын кере сілтеп, ақ иық, ... ... ... ... Өз ... аты ... екенін қмытып кеткендей, Сапар
жаным келе жатыр деп күтеді...» (Ақлима).
«Жарқын жүзді, жайдары мінезді, балажан Әмина балалар үшін өз ... шеше еді. ... ... ... ... сенімді шеше. Қай баланың
аяғына қай күні қандай шөгір кіргенін білетін шеше. Балаларға оның ... ... ... ... да ... болмашы бірдемені айтқаны да
қуаныш» (Әмина) ... ... ... – балаларға ана тілінің байлығын,
«жалынды сөз, жанды сөз, ... ... ... ... сөз ... ... ... ұлттық салт-дәстүрлерді сақтаушы
әйел. Мысалы, «- Күйеужан, өзің де ... ... ... ... ... ... ... қалыңдық жоғары отырады, - деді Айжидек
деген жеңгем.
- Онда ... елде ... мал ... ... ... ... ... ғой!
- деді Күйекбай.
Айжидек тілді адам еді - Шырағым, құдай қосқан жарың болсын десең, сауда ... бұл ... ... ... - деді.
- Қазақта сатып алмаған қатын бар деп естіген емеспін! - деді ... ... ... күйеужан, білгің келсе, қазақта саудагер деген арам сирақ
шыққанша бір қыз ... ... ... ... мал» деп ... деп
беретінімен түп - түгел қайтарылып отырады. Оның шын аты - екі ... ... ... ... еншісі болатын. Ауылыңда есі дұрыс ақсақалың
болса, әуелі ... ... ... ... ... - деді ... Мүсірепов. Қазақ әйелі).
Қазақ халқының салт-дәстүрінде әйелдер өзі ... боп ... ... атын ... оларға лайықты ат қоюға тиісті болғаны белгілі. О
баста табумен байланыстырылған «ат ... ... ... дүние
суретінің ұлттық сипатын, ұлттық бояу-нақышын білдірумен бірге шығарма
кейіпкерлерінің мінез-құлқын ... ... ... де ... ... айта ... Жігітжан қайда? Манадан бері іздеп таба алмай
жүрміз... Қыз қайда, жеңеше?..( Ғ.Мүсірепов.Таңдамалы. 1-т. 44 б.)
Қазақ есімдерін зерттеген ... ... ... ... ... ... сөздерді (синонимдер) шебер қолданғаны байқалады. Бұның
өзі ... ... ... және тіл ... ... Ат ... дәстүрінде олардың ерекше тапқырлығы, ... қара ... дес ... ... ... ... дегенді
айтады [44, 85-86 бб.]. ... ... ... ... ... жеңгелерінің не себепті ... ... ... ... пресуппозициядан түсінуге болады:
...қалың қасіреттің ойнағы етіп, Шәйзаны ауыр тұрмыс илегендей... Бірақ,
бұлардан Шәйза мұқалмаған: қайғыға қарсы тұрған тұла бойы қайрат ... ... деп үйде ... ... алып қалған ақ күртікті қопаратын
да Шәйза, қамыс қопаратын да Шәйза. Екі ... ... ... шөбін
салатын да Шәйза. Шәйза мұның бәріне де қабақ шытпайды. Қайта сығырайған
қоңыр үйшіктен жарық ... шыға ... сояу ... қос ... ... ... ... Алқымына тығылып тұрған бірдеме лықсып ... ... ... ... ... қаруы талай суырманы
тұмсықсыз, талай күректі сапсыз қалдырды. ... ... ... ... ... ... қыз ... да, бас көтерер ... ... ауыр ... ... басына түскен соң оған амалсыз
мойынсұнып, өзін қайрап, ерлерге тән ... әйел ... бере ... ... қабақ шытпай көтерген қайынсіңлісінің болмысын дөп танып, дәл
басқан қазақ әйелдерінің ... таң ... ... «Ат ... келіндерінің тапқырлығы мен ойлау жүйесінің ерекшелігін танытады.
Осыған қатысты мысалдарды өз туындыларында қазақ халқының ... ... ... ... менталитетін дөп басып, шебер таныта
білген Ғ.Мүсіреповтің шығармаларынан көптеп кездестіруге болады. ... ... ... ... ... ... ... не болар деп отырсың!..
Осы қаланың бәрі көріпті. «Бұзау атаң» үйінің баласы да, «Шикіл» шалдың
қатыны да, ... ... да, ... ... ... келіні де, «Таза жіп»
үйіндегі солбыр да, сәтсіз күн үйіндегі «Шаппа» да көріпті. (Ғ.Мүсірепов.
Таңдамалы. 1-т. 82 б.)
...Одан соң ... бір ... жұрт ... ... ... ... ... түтеді. Бұрын біреуі оп-орынсыз-ақ «Төре жігіт»,
«Жалқы жігіт», «Ауылнай», «Тентегім», ... ... деп, атын ... ... оның мысы ... минутта-ақ атын атап, атына атақ қосып
жібереді. Сиыры құрысын, өлмесе өрем ... ... ... ... ... аоар, енді ол қораның маңына барма деп, «әлгіні» үйден шығармай
қойдым... ... ... ... туыстарына ат қоюға шебер қазақтың бұрынғы келіндері қандай
жағдай болса да, олардың өз ... ... ... өзге ... ... ... қиыннан жол тауып отырғаны аталған мысалдардан айқын
көрінеді. Мысалы, «Төрттен астам» - Бесбай, «Жүзден ... кем» - ... ... - ... ... күн» - ... «Шаппа» - Балта, «Шикіл»
- Сарыбай есімді қайыната, қайнаға екенін қазаққа тән тұрмыс-тіршілік, әдет-
ғұрып, салт-дәстүрінен хабары бар әрбір адам оңай шеше ... ... ... ... ... ... асығыс болса да, аз
кідіріп, қарай қалған Байшегірге алыстан айқайлап:
– Үлкен кісі, жүзден жиырмасы кем ... ... ... ... ... жөн сілтеп жіберіңізші, – деді.
Әйелдің сұрап тұрғаны Сексен ауылының жігіттері екенін аңғармай қалған
Байшегір:
– Шырағым, ондай ... ... ... ... ... болса да,
атын аташы! – деді.
Әйел біреу естіп қалмас па екен дегендей, айнала бір ... алды ... ... ... жүзге жиырмасы жетпесе сексен болмайтын ба ... ... ... ... – деді енді ... тартып.
– Е, Сексен ауылының жігіттері ме? Ана баракта, арғы шеткісі... – деп
Байшегір иегімен нұсқап еді ... ... ... ... атын атау ... үшін ... көргенсіздік деген
халқымыздың «ат тергеу» салтын ізеттілік, әдеп-иба, көргенділік ... биік ... ... ... ... 2.8 ... ... «қазақ әйелі» концептісінің көрінісі
Жалпы «әйел», «еркек» категориялары әуел бастан шындықты ... ... ... ... дүниетаным үлесі болып саналады.
«Мифология, миф – ойдан шығарылған қиял ... ол – ... ... ... ... ... ... ата-баба сарқыты. Ол өткенді саналы
бұрмалаудың, жалғандықтың есерткіші емес, бірнеше ... ... ... мен ... ... ... еріксіз шатасудың тозаңының арасында
байқалмай ... ... өрім ... [111, 12 ... поэзия мен алғашқы білімнің, дін мен әдептің, өнер мен ... ... ... орын ... »[112, 32-б.]. Осыған байланысты
қазақ ертегі, жыр-аңыздарындағы «әйел» ... ... ... ... ... қарасақ, мифтік кезеңде әйелдің құрметті
орында болғанын байқаймыз.
Құдай-Ананың негізгі қызметі – жасампаздық, оның ... қыры ... ... ... ... екіншіден, кейінірек, жаратушы Ата-
құдайдың қосағы ретінде дүниені тудырушы. Бұл ... ел ... ... тағы бір ... функциясы – оның мәдениетке, құпия білімге
қамқорлық жасауы. Бұған мысал, Афина – гректерде, Ұмай – ... ... бола ... әйел-құдайлар табиғаттың басқа бір қырымен байланысты:
тағылық, қиратушылық, жерасты әлемі, зұлымдық ... ... да ... ... мифологияда бүкіл әлем заңдылыққа құрылған, қайырымдылық
пен зұлымдық кезектесіп тұрады. Дүниенің өмірінің ... ... ... ... ... аласапыран деген мағына береді. Міне, осы сәтте әйел-
құдай Кали ... ... ... ... Кали – ... ... Бұл кезеңде зұлымдық күшейіп, адамдардың өмірі
қысқарады. Халықтар соғысып, бірін-бірі қырады, ... ... ... ... азғындық жолға түседі, патшалар халықты
тонайды, адамдардың қарым-қатынасында өтірік, ... ... ... [113, с.644].
Қазақ аңыз, жырларында сирек болса да, анасының батыр үшін жанқияр
ерлікке бара ... ... ... ... ... ... жырындағы Қарлыға, «Шынтасұлы Төрехандағы» Ханбибі) өте сирек ... ... ... ... әйел жар ... ... ... Ал
әкесінің қатыгездігі, аталардың дұшпандығы жиірек кездеседі. Әйелге қатысты
«адал жар» – қазақ құндылықтарының ішіндегі негізгілерінің ... ... ... ... оты» ... ырым болушы еді. Егер ері қайғылы
қазаға ұшыраса, әйелі күйеуіне деген сүйіспеншілігін өзін ... ... ... етуі ... Ол үшін ... ... үстіне жағылған
отқа өртеніп өлуі сауап. Жиһангер бұлай істеткен жоқ, ... ... ... аса құрметтеп, өзгеше ізеттілікпен сыйлауды сабақ етті. Ол ... ... да ... қырғын соғыста еркек өліп, әйел ... ... ... саны ... ... ... мол ... О дүниеде
еркек көп. Жері мен жесірі үшін жанын пида етуге ... ... ... ... ... ... без. Оны сақтарша өртеу керек.
(О. Бөкей. Мұзтау). Осымен үндес мағынаны төмендегі мәтін де танытады:
Қазақтың еркегі малын жанының жолына, жанын ... ... арын ... ... ... ... соның үстіне ішінен шыққан баласын ... ... ... ... ... деп елін ... еркек қандай қарабет
болса, тіпті елінің жолына ерін сатқан әйел сондай қарабет... (Ә.Кекілбаев.
Елең-алаң).
Көне түріктер айдаһар ... ... (түп ана) ... ... ... ... ... қамқоршы рухын шақырады екен. Ежелгі ... ... ... ... Одан ... ... қазақ» дәуірінде де көп
рулардың ұрандарының аналарының аты болуы осыдан шығады.
Миф өзі пайда болған ортадағы ... ... ... ... ... ер, батыл,, еркін, ... ... ... қыздың бейнесі
қалыптасқан. Қазақ халқының өз ... ... ... ... ... ... бар ... жоғарыдағы тараушаларда айтқан болатынбыз.
Осы аңыздар арқылы бүкіл қазақ дәстүрлі қоғамындағы гендерлік қатынастар
туралы ой түюге, ... әйел ... ... ... деңгейде
болғандығы, ақылдың, сөз өнерінің, ... ... ... ... ... танымның қыр-сырын зерттеуші С.Қондыбай еңбегінде «қазақ әйелі»
концептісі аясында қалыптасқан кейбір бейнелерді төмендегіше ұғындырады:
«Қырық қыз Орта ... ... ... ... ... ... олардың тілегі бойынша тасқа ... ... ... ... қыз» ... ... эпос қаһармандары – жауынгер
қыздардың бейнесі. Эпос сюжетінде олар ... атты қыз ... ... жеке ... өмір ... Қырық қыз қарақалпақтарды қалмақ ханының
шабуылынан қорғайды. Ал Зерафшан ... ... ... қыз ... қыз) – шаман көмекшісі, перілердің негізгі рухтарының қызметшілері.
Қайсыбір зерттеушілердің пікірінше, қырық қыз бейнесі тәжік- ... ... ... ... ... ... бар ... қазақтардың
фольклорлық шығармалары да дәлелдей түседі. Түркітілді ортаға сопылық
мәдениеттің енуіне ... ... ... қыз ... ... ... ... сандық мәнге ие ... ... ... ... ... қыз», ал тәжік парсы тіліндегі «чилдухтарон»), ал ... ... саны ... ... ... Сол ... де қырық қыз
бейнесіне ортаазиялық түпнегіз әсерін жоққа шығармай-ақ көнетүркілік деп
есептеуге әбден болады [113, ... ... ... ... этнонимінің халықтық этимологиясына сәйкес
«ақ қаз» – белая лебедь) ұрпағымыз деп санайтын қазақ ... ... ... ... Мифтік кейіпкер, бейне ретінде барлық ... ... ... ... ... ру ... ... Қадыр соғыс
алаңында жаралы боп ... оған сұлу пері ... ... ... ... ... аққу ... үйленеді, ол оған сакральді атқа ие
болатын «Қазақ» атты ұл ... ... ... ... ... Аңшыбай жұртқа аққу кейпінде көрінетін сұлу перілерді әйелдікке
алады.
Албасты - ... ... ... және ... ... су ... байланыстырылатын зұлымдық иесі.
Албасты образы, С.Қондыбайдың пікірінше, су ... ... ... жын пері ... ... дәстүрлі мифологиясындағы жеке дара
кейіпкерлердің ... ... ... болып табылады. Албасты
тарқатылған ұзын ашық не ... ... шашы бар сұлу ... сұрықсыз әйел
кейпінде келеді. Бір ескерерлігі, қазақ дәстүрінде барлық суға қатысты
мифтік ... әйел ... ... ... ... албастының түрлі аңның немесе жансыз
затқа айналу қабілеті бар. Қазан татарлары албасты сабанға, ... ... деп ... ... ... ... табаны бейнесіне, ал
қазақтар мыстан кемпірдің келбетіне ... ... ... албасты
маңдайында жалғыз көзді қызыл мыстанға немесе тастан ... бар ... ... ... ... ... татарларының елестетуінше, албастының
тырнақтары өткір, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ауру, жайсыз түс әкелетін, әсіресе босанатын
әйелдер мен жа,ңадан туылған нәрестелерге ... ... ... ... ... ... ... қазақ және өзге халықтардың мифтік
танымында албасты босанатын ... ... ... ... ... ұрлап
әкетіп, суға асығады. Оларды суға ағыза салысымен әйел өледі деген ... ... ... өзен ... немесе өзге су ... ... су ... ... ... ұзын ашық түстес шашын
тарап тұрған қалпы көрінеді. Көне көшпелілер мифіндегі мұндай ... ... әйел ... немесе Су құдайымен тығыз байланысты. Сондай-ақ
албастыны салбыраған, артқа лақтыратын ұзын көкіректі етіп ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге жыландық сипатын ... ... ... ... бұл екі ... безі емес, хтондық
әйел құдайдың екі көкірегіне өсіп ... екі ... ... ... су және ... байланысты әйел құдай сияқты көне мифтік
кейіпкермен, адам және табиғат өміріндегі ... ... ... ... ... оған ... қандай да бір белгіні – шашын, магиялық кітапты,
тарағын немесе теңгесін алып қою ... ... ... ... ... адамның тілегін қанағаттандырады, иесін шексіз байлыққа
кенелтеді, сондай- ақ ... ... ... ... ... сары ... тұрып алып: «Кешегі толғатып жатқан әйелдің ... мен ... бір жаңа ... тұр ... Шашы ... ... ... Өзі ыржалаңдап жәй күліп тұрып-ақ жұрттың қол- аяғын ... ... ... ... кеше бесінде құлағыма сыбырлады: «Барма,
барсаң ... - ... ... ... ... ... дауыс шығады. Әйелде, бірақ үн жоқ.
- Бейшараны албасты әлі буып тұр. Тіпті үні де шықпай қалды ғой, - ... топ ... ... ысырып құлақтарын түріп.(Ә. Кекілбаев. Үркер).
Ш.Уәлихановтың еңбегінде: «Албасты – рух, әйелдер босанғанда қатерлі.
Оларды ... деп те ... ... басшысы – сөрел.
Мұсылмандардағы бір аурудың аты – жын . Бұл – жын ауруы, шашын тарқатып
жіберген ... қыз ... ... ... ... ... ... лақтырып жіберіп жүреді.
«Әйелдер босанғанда, Қойлыбай келіп отырса, ... бірі ... ... ... ... ... жерге бөркін немесе қамшысын
жіберсе болғаны, ол жерге әр ... ... мен ... ... ... ... – тырнақтары жез болады. Бұл әйел ... ... өмір ... [114, 157 ... ғалым Ә.Диваев: «Албастының ұрғашысының жетпіс емшегі бар, әр
емшегімен жетпіс баланы емізеді... Келбеті қорқынышты, шашы ұзын болады» ... ... [115, 229 ... шығармаларында албастының жас босанған әйелдерді өлтіру
сияқты зұлымдық ... зиян ... ... мәтін арқылы
түсіндіріледі:
«Кейде ұйықтап жатқанда, екі бұты талыстай әдемі әйел шашы ... ... ... қос бұрым құсатып, екі иығынан асырып, артына
түсіріп қойған салаңдаған үлкен емшектерін ... ... ... отырады. Әр үрпісі Мырзатай нағашысының бас бармағындай. Ұйқылы-ояу
санасы бұның албасты ... ... ... ... ... ... қалған әйел көрінеді. Содан бері түн баласы ұйықтап жатқанда
адамдардың ... өз ... ... ... ... ... бері
бауырына ерін тимеген көкірегі сыздап келген мұндар неме талайларды осылай
тұншықтырып өлтіріпті» ... ... ... ... ... екі ... ... прецедентті
мәтінді Е.Аманшаевтың шығармасынан да жолықтырдық:
– Дегенмен, әркім әрқалай айтады. Біреулер – ұрлап ... ... ... ақ қанатты періштеге айналдырып жібереді дейді... ... ... мына көк ... асып ... иә,иә, алыс аспа-ан-ға
ұшып кетеді екен... Ал, енді біреулер – Албасты емізген ... ... ... дейді... Жұрттың аққуды «киелі» санайтыны содан екен...
Әлгі аққу қанаттанғанша бар ғой, оны әлпештеп, мәпелеп, ұшып үйрететін де ... өзі ... Ал ... ... ... жұбын жазбай
іздейтіні – анасын іздеген нәрестенің іңгәлағаны екен...
– Албасты-қыз әсіресе, тұманды күндері теңіз ... ... ... екен...
– Күн түстес, ақсары, ұзын шашын екі иығынан асыра жайып жіберіп, сыздаған
емшегін өзі сауып, ыңылдап ән ... ... ... ... ... ... оған зорлық жасап, баласын тартып әкеткен көрінеді. Содан
бері ... атын ... ... әлемді кезіп нәрестесін іздейді екен,
кейуана!... (Е. Аманшаев.Албасты туралы аңыз).
Бұл аңызда айтылғанның негізі бар екенін С. Қондыбай келтірілген ... ... ... ... ... ... кітабы мен теңгенің
болуы және оның бағындырған адамға жақсылық ... адал ... ... ... ... ... ... отбасы ошағының,
әйелдер мен аңшылардың жебеушісі ... деге ... ... ... ... ... мифтік жүйенің әсерінен албасты кейін ... ... ... ... ... [113, c. ... матриархат кезеңінің патриархат үстемдігімен алмасуынан да болуы
мүмкін деп ойлаймыз.
Қазақтардың эпостық жырлары мен ертегілерінде ... ... ... қыз ... Ол – ... ... қалыңдығы. Барлық ертегіге
ортақ сюжет: «Бір күні, ол өзен жағасында басын жуып жатқанда, оның ... бір талы өзен ... ағып ... ... қолына немесе мыстан
кемпірдің қолына түседі. Хан ерекше ... ... ... ... ... ... хан оның елден асқан сұлулығын көріп, есінен танып
қалады. Хан оның күйеуінен ... ... оған ... қиын ... Бірақ Алтыншаштың күйеуі әйелінің ақылымен небір қиын тапсырмаларды
мүлтіксіз орындап шығады».
С.Қондыбайдың пікірінше, Алтыншаш сөзінің түп-тамырында су рухы ... ... ... иесі ... ... ... дәстүрдегі судан
шығып шашын тарайтын ундиналарды еске түсіреді. Алайда ... ... ... ... ... де, жолаушыларды жолынан адастырып, оларды
тұңғиыққа батырып, өлтіреді немесе су патшалығына алып ... ... ... ... қазақ фольклорында Алтыншаш – ундиналар
мен басқа да су перілеріне тән қасиеттерді ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі адамды сүю және олардан
бала туу арқылы адам жанына ие болып, мәңгілік өмір суру ... ... ... ... ... су перісіне басты қаһарманның үйленуі
туралы сюжеттің жиі кездесуін осымен түсіндіруге болар.
Қазақ ертегілерінде Су архетипіне ... ... ... ... танытатын осы тектес мәтіндер жиі кездеседі. Ертегілердегі
әйелдің тарқатылған ұзын алтын шашы қазақтардың символдық ... ... ие. ... ... ... түбірлерін арнайы зерттеген
В.Пропп шаш жанның символдық белгісі, оның сақтаушысы ... ... Ол ... : ... ... ... ... магиялық ерекше күшіне деген сенім
күшті болған. Шашты жоғалту өз күш-қуатыңды жоғалту деп танылған» [116, ... мен ... ... ... ... әйел сән ... емес,
салт-дәстүрге адалдық белгісі деп саналады. Бұл оның жесір ... Ал ... ... кейбір тайпаларында күйеуі қайтыс болған
әйелдің шашын сыпырып тастамайды, түбіріне дейін баста тұрған қалпы өртеп
жібереді. ... әйел өзін ... ... ... ... арылады
деген сенім қалыптасқан [16, c 503 ].
Шаш біздің рухани күш пен руханиланған қуатымыздың символы болған ...... ... ... Шаштың отыздан аса түсі бар деп
есептеледі. Шаштың химиялық ... өте ... ... мыс, ... хлор және ... ... ... шақты элементттен тұрады. Түсі ... ... ... мыс, күміс сияқты заттар көбірек кездеседі екен.
Ал ағарған шаш тек ... ... ... Ол, ... даналықпен
ассоциацияланады
Көптеген халықта ақ шаш дәл сондай мағынаны білдіргенмен, зулустарда
көсемдерінде ақ ... ... ... оны өлтірудің себепшісі болған.
Ежелде шашқа арналған бояудың киелі мәні, сиқырлы ... ... ... өздерінің елі үшін өлуге дайын екендіктерін білдіріп, шаштарын
қызыл түске ... ... мен су ... жасыл түсті шашпен үрей
туғызса, фракийліктер көгілдір шашпен жұртты ... ... ... ... тән түс ... есептелген Египет пен гректерде. Көптеген ... сары ... ... ... бұл ... пен еліктіру символы
есептеледі.
Ежелгі Русьте әйелдердің шашынан айрылуы аса ұят ... ... ... ... ... мекені деп есептеген. Көз бояушы,
сиқыршы әйелдерді, адамды алдап су ... ... су ... ұзын ... етіп бейнелеу тегін емес.
Ертегілерде алтын шаштың бір талын көздер шала ... оның ... ... танып, ғашық болу мотиві жиі ұшырасатынын айтқан болатынбыз.
Көптеген халықта қатты қайғырғанда ... ... ... ... ... ... тақырлап алып тастайтын болған.
Ежелгі тайпалардың көпшілігінде біреудің шашын қырқу оны жазалау түрі
болып есептелген. Тайлықтар адамның ... жері оның шашы деп ... ... ... көрсетуге, оларды ұстауға тыйым ... ... ... жеңу ... ... білдірген.
Көптеген халықтардың сенімі бойынша, шашты қырқуға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... жеке талдары пиғылы
жаман адамдардың қолына түссе, олар өздерінің сиқырлы күшімен шаш иесіне
ауру немесе өлім ... ... ... ... Венецияда тараудан кейін
шаштар жау қолына ... ... ... ... сол ... ... ... сияқты адам аяғы баспайтын жерге көму керек. Ал әйелдің шашы
көңге түссе, одан ... ... ... ... де сенім болған [18].
Шашпен бал ашқан, шашты жер өңдеу мен өсімдік культімен байланыстырған.
Ұзын шаштарын жайып алып күріш ... ... ... ... ... ... биік және бітік боларына сенген.
Шашты адам мен жануарлардың терісінің арсына ... ... ауру ... тіршілік иесі деп те саналған.
Ежелгі грек рим әлемінде шашты қырқу құлдықтың белгісі саналған. ... ... ... ... етіп жазалау мақсатында шаштарын ... ... ... Христиан дінінде шіркеуде қызмет етуге бел ... ... ... ... ... ... үшін ... танымдық мәні бар. «Тұлдау» – ... ... ... жаза.
«Ханымның (Бегім ананың) ерекше жаралған көрік-келбетіне қайран қалған
нөкер есінен танып, ... ауып ... ... ... хан ... жеті қабат
зынданға тастап, Бегім анаға сенімсіздік білдіріп, оның оң қолы мен ... ... ... Күй ... ... ... күл ... маңдай шашын кесіп, бұлқынтып ұстаған
Торғынды ортаға алып ... ... ... ... ... қара атты ... қараның алдына
апарып тізе бүктірді. Бұрым қып өргізбей бос салдырған қолаң шашы алдына
төгіліп бет ... ... ... ... ... шаш – байланыс, үйлесімділік, жоғарғы тылсым күштердің символы.
Жоғарғы, орта және төменгі әлемді байланыстыратын күш символы.
2.5 Концепт тіл мен ... ... ... ... бағыттың
негізгі бірлігі ретінде
Когнитивтік лингвистика құрылымдық лингвистикаға жаңаша өзгеріс енгізу
негізінде қалыптасты. ХХ ғасырдың ... бұл ... ... ... ... ... қалыптасқан ақпарат адам санасында ... ... ... когнитивтік лингвистикадағы басты зерттелетін нысан – зат –
тілдік ... ... ... сол ... тек бір ... ... ... когнитивтік лингвистиканы жаңа ғылыми ... ... ... – тіл ғылымында, әсіресе функционалды грамматикада
соңғы кезде жиі қолданылып жүрген ғылыми термин. Ал оның ... ... ... ... ... ... тіл біліміне де ене бастады
(Э.Оразалиеваның докторлық диссертациясын [117], ... ... [118] т.б. ... ... ... ... әдіс тілдік және тілдік емес ... ... ... ... ... ... және ... құрылымдарда көрініс
табады. Сондықтан да, тіл ғылымында когнитивтік әдіс еркін қолданылады.
Оның айқын ... ... ... ... ... ... өңдеу барысында байқауға болады. Себебі,
когнитивтік лингвистика ... ... ... ... ... құруға,
тілдік сананың құрылымын модельдеуге бағытталады. Соның нәтижесіндегі дүние
туралы тұтас (концептуалды) түсініктің қалыптасуы үш деңгейдегі ... ... ... туындаған нәтижеге байланысты деп анықталған.
Олар – сезімдік ... ... ... ... деңгейі, ойдың
тілдік көрінісі. Санада жүретін бұл ... ... ... ... ... ... да, сол ақпараттар концепт ... ... ... ... ... болған ақпараттар адамның
эмпирикалық тәжірибесімен толықтырылады, көркемделеді. Мысалы, ... ... ... әрекет. Себебі, адамдар ойын метафора
арқылы жеткізіп қана қоймайды, метафоралы ойлайды, олар ... ... ... ... ойлау қабілеті тек тілдік базада көрінеді» ... ... ... В. фон ... ... алған ғалымдар мен философтардың ортақ
танымы. Мысалы, Л.С. Выготский ... ... ... ... ... – феномен ретінде, тіл – мәдениет ... ... тіл – ... және ... таратушы ретінде.
Сонымен, тіл мен адамның ойлау сабақтастығы арқылы тану әрекеттерін
зерттейтін когнитивтік ғылым негізі, яғни ... тіл ... ... ... бағыты тілдің модельденуін, белгілі бір ... ... ... ... ... тіл ... басты мақсаты ойда әмбебеп
модель қалыптастыруға, тілдің құрылымында ... ... ... ... ... ... дамуы мен түрлерін
зерттеген Г.Гиздатов өз еңбегінде американ тілші ... ... ... ... ... деп ... атайды: 1.
Білім жүйесі дегеніміз не? 2. Тілде, сөйлеушінің санасында нелер сақталады?
3. Білім жүйесі санада қалай ... 4. Бұл ... ... ... қолданады?
Шынында да, когнитивтік ғылымның басты мәселесі – ... ... ... да, осы мәселені шешетін фактор ретінде ... ... ... ойлау әрекеті негізгі қызмет атқарады.
Когнитивтік лингвистикада бұл ... ... ... ... ... ... модель» сияқты құрылымдар көмегімен
жүзеге асатыны анықталған. Бұның ішіндегі концептуалдық схеманы Г.Гиздатов
мынадай үлгіде түсіндіреді:
қасиеті
Ұғымның ... ... ... бар, ... тәріздес [119, 187]
Ғалым когнитивтік модельді бірнеше сатыларға ... ... ... үш ... ... ... ... – ойлау дәрежесі.
Онда сана әрекетінің дәрежесі көрініс табады. ...... ... ... ... ... ... үлгілерін білдіретін сана
әрекетінің дәрежесі көрініс табады. Үшіншісі – ойлаудың төменгі дәрежесі.
Онда сезім ... ... ... әрекетінің дәрежесі көрініс ... ... ... бойынша, когнитивтік модель объективтендіруші
рефлексиядан және субъективтендіруші рефлексиядан құралады.
Біздің ойымызша, бұл ... ... ... ... ... ... Дж.Лакофф когнитивтік модельдерді былай топтастырады:
- бейнелі-схемалық;
- пропозициялық;
- метафоралық;
- символдық [120].
Тілдің ішкі құрылымына ... ... ... лингвистика
шеңберінің шегінен асып, тіл білімінің зерттеу деңгейін логика, ... ... ... ... ... кешенді сала деп
бағалауға негіз ... ... ... мен ... құрылымдық-семантикалық тіл
білімі ғылыми ойлардың баламалы ағымы емес, олар – өзара тілдік ақиқатты
танудың екі түрлі ... ... ... ... ... тіл қай ... ... ... ... ... ... ... орын алатынына, үшіншіден, ... ... ... ... ... пікірінше, тіл – адамзаттың бүтін болмысы мен танымына
енетін адами рухтың негізгі қызметі [121]. ... ... ... ...... ... қаруы мен алғышарттары ретінде көрінеді.
Әрбір тіл белгілі бір ... ... әрі ... ... дүние
бейнесінің сұлбасын қалыптастырады.
Тіл көмегімен санада қалыптасқан концептуалдық ... ... ... ... өзіндік танымы арқылы құрылады. Бұл
концептуалдық ... сан ... ... бір ... ... оның ... ... ұғым қалыптастырады. Сондықтан сөзді ұғыну
Р.Павиленис еңбегінде семантикалық объектілердегі терминдер ретінде емес,
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... танымдық әрекетіне дүниені тануға ... ... ... ... ... ... ... бұл әрекеттер объектінің ұқсастығы
мен айырмашылығын ажыратудан басталады. Бұл әрекеттердің нәтижесінде
концепт ... ... ... үшін дүниенің ... ... мен ... ... ... объектілермен қатынасы,
олардың қызметі мен оларға берілген ... ... ... әрі ... ... ... ... анықтаудың жолдары мынадай ретте
жүргізіледі: ... ... ... ... бейнелерді өзара
ұқсастырып, ұқсас дүниелердің ортақ белгілерін бір ... ... ... ... сақталып, субъектінің тәжірибесі ретінде оның ... ... ... ... Екі не одан да көп әр ... ... дүние) әрқайсысы бір элемент ретінде категорияның
құрамына ене алады. Осы белгі ... ... ... бір ... ... Әрбір класс топтаса келіп, категорияны құрайды немесе маңызды
концептілер кодталады.
Қазіргі тіл біліміндегі зерттеулер ... ... осы ... ... жүйесі ретінде анықталған, қалыптасқан когнитивтік
лингвистиканың тірек терминдері: сана, зерде, ой, ... ... ... ... дүниенің тілдік бейнесі, когнитивтік ... ... ... модель, категориялану, вербалдану,
ментальдылық, мәдениеттің тұрақтылығы, ... ... ... ... ... кеңістік, т.б. Көріп отырғанымыздай, олардың
бәрі бірдей тың терминдер емес, көбі ... бар ... ... Бұл ... ... ... ғылымның сабақтастығын
көрсетеді. Аталған ... ... ... ... мен адамның
білім алу және белгілі бір шешімге келуіне тікелей ... ... ... ... ... ... жатады және бұл әрекет
нәтижесі сананың ерекше құрылымында қорытындыланады. Ал тілдік ... ... ... бір түрі ... ... бұл ... құрылымның грамматикалық жүйесін еске түсіреді.
Сондықтан да кейбір ғалымдар лексикада көрініс табатын ұғымның ... ... сол ... ... ... ... ... айқындалады деп тұжырымдаса, Ч.Филлмор,
Ю.Н.Караулов концептінің зерттелінуі мен ... ... ... ... ... ... ... арқылы (көркем тілді талдау арқылы)
лексика саласы маңызды рөл атқарады деп болжайды [125, с.74], [108, с. ... ... ... ... ... тұрақты көзі – сөз ... ... ... концептілер, яғни объектінің
белгілері, қызметі, орны, кеңістігі, уақыты, қасиеттерінің өзара жақындығын
білдіретін концептілер» деген де ... бар. ... ... ... ... үшін жеке ... ... концептілерді зерттеу
керек, ал күрделі концептілер үшін сөз тіркестері мен ... ... ... зерттеу керек деген ұсыныс ... ... ... А.К.Звонкин, В.Б.Касевич қарапайым концептілерді
семантикалық белгілері арқылы тануды ... [81, с. 85], [126, с. ... ... ... ... адамның сана, зердесін, ойлау қабілетін
және ментальді әрекеттері мен оның ... ... ... ... яғни оның адам болмысындағы білімі мен танымы ... ... және ... туралы ғылым екеніне назар аударылуы қажет. ... ... ... ақпараттарға қатысты әрекеттердің
барлығы ... ... ... ... деп ... ... ілім
заңдылығына сәйкес, адам тіл арқылы ақпаратты өңдеуші жүйе ... ал ... ... тіл арқылы оның ішкі ... ... Олай ... ... негізгі қағидасын
зерттеушілер еңбектеріне сәйкес былайша анықтауға болады:
- адамның ойлау тетігін ... ... адам ... ... ... ... ментальді моделін қалыптастырушы;
- тілде берілген адамның ойындағы ұғымның түсінілуі;
- ойлауды реттейтін психикалық қасиеттер.
Когнитивтік ғылымда басты зерттеу нысаны – ... ... ... ... ... іс-әрекеттері, яғни когнициясы. Бұларды
құрылымдық лингвистика жүйесіндегідей тек ... ... және ... ғана ... олардың ментальді репрезентациясын (ішкі рухани
танымы мен моделі) тереңінен ... ... ... ... ... мен ... ... таңбаларын анықтау
керек. Демек, ... ... ... оның ісі мен ... арқылы
зерттеледі. Ал, адамның бұл әрекеттерін танытатын алғашқы белгі – ... ... тіл – ... ... ... өңдеп, санада реттелген
нәтижесін көрсететін ... ... ... ... ... ... әрекет етуші,
қабылдаушы, өңдеуші, ойды жүйелеп басқарушы ретіндегі әрекеттері енеді. Ал
когнитивтік ғылымның өзі адам санасындағы ... ... ... ... ... ірі ғылым ретінде танылады.
Когнитивизм қағидасын ғылыми негіздеп, нақты тілдік деректер арқылы
дәлелдеуге ... ... ... психология, мәдени
антропология, жасанды интеллектінің модельденуі, философия, ... ... бола ... ... ... ... әрекет ету, тану, оны сақтау, іздеу, өңдеу
сияқты компьютерге сүйенген өзекті міндеттерді, ғылымның алға қойған басты
мәселелерін ... ... ... ... шешуде
когнитологияның мәні ерекше.
Біздің тақырыбымызға қатысты, яғни күрделі концептілік құрылым ... ... ... ... ... негіздеп, сипаттайтын
когнитивтік лингвистика, когнитивтік психология, ... ... ... Оның ... ... ... ... салалары – психолингвистика, ... ... ... ... Е.С.Кубрякова процесстерді, тілдік
бірліктер мен категорияларды, т.б. олардың жадыда бейнеленуі, қабылдануымен
тікелей байланыста меңгеру ретінде қарастырады [127].
Когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие ... ... ... ... оны ... ... ... болып табыла алатын концепт
болып есептеледі.
Когнитивтік лингвистика концептінің көріну ... ... ... жасау,
концептінің мазмұнын ашатын мәтіндерден туындайтын ой мен оның ... ... ... оның әр ... ... ... оның
фразеологиядағы, мақал-мәтелдердегі, афоризмдердегі бейнеленуі ... ... ... ... 80 ... ... ұғымы жаңа мазмұнға ие болды. Ол – адам
санасындағы психикалық және ... ... ... таныту қызметін
атқарады және адамның білімі мен ... ... ... ... концепт – бұл адам психикасында бейнеленген барлық дүние
бейнесінің, ой ... ... ... ... ... бірлігі.
Концептіге талдау жасауда, Е.С.Кубрякованың пікірінше, егер тіл ... ... ... түсіндірсе, онда бақылаушы ретіндегі таным
тілдегі ... ... ... субъективті танымға сәйкес келеді.
Ю.Д.Апресян концепт мәселесін былай танытады: «Әрбір табиғи тіл дүниені
қабылдау мен қалыптастырудың нақты ... ... ... ... ... бір ... ... тәрізді ой-пікір жүйесіне ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... деген көзқарас барынша қарабайыр. Ол дүниенің ғылыми
бейнесінен ерекше, бірақ бұл қарапайым түсінік емес» [27, с. 39].
Бастапқыда ... ... ... концепт деп танылып жүрді. Бірақ
қазір сөз мағынасы когнитивтік қызметті толық ... ... ... ұғымнан алшақ екені, сонымен қатар, ... ... ... ... мына ... ... : ... – бұл ақиқат әлемі туралы адамның мәдени-шартты
түсінігін бейнелейтін ... ... ... [4, с. ... концептіні мәдени категориялардың әсерінен туған вербалды
ұғым ретінде түсінеді [128, с. 25].
В.Н.Телияның пікірінше, концепт – бұл ... ... ... ... құбылыстар мен болмыстар идеалды. Ол тек тілге ғана емес, адам
санасына тікелей қатысты [79].
Демек, ... адам ... ... ... ... ... концептінің көпқырлы құрылым ретінде зерттеу нысаны мен деректері
негізінде рационалды, эмоционалды, абстрактілі, нақты әмбебап, ... ... ... ажыратып көрсетуге болады.
Қазақ тіл білімін зерттеушілер арасында да концепт мәселесін теріңнен
зерттеп, анықтама ұсынған зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... пікірінше: «Концепт дегеніміз – ұлттық дүниетанымның ... ... ... ... ... айқындайтын тілде көрініс тапқан
күрделі бірлік. Әр ... ... ... дүниетаным құндылықтары
құрайды. Концептілер бір-бірімен тығыз байланыста ... ... ... Әр қоғамның даму кезеңдерге ... тіл мен ... ... концептілерді танып түсінуінде өзгерістер болғанымен,
негізгі мәдени, дүниетанымдық мәні өзгеріссіз ұрпақтан-ұрпаққа беріліп
отырады » [85, 12 ... ... ... тіл ... ... ... ... бағыттардың бірі – когнитивтік тіл білімі – терең ғылыми зерттеуді
талап ететін үлкен ғылыми ... ... ... тіл ... басты
зерттеу мақсаты, қарастырылатын ... ... ... ... оның негізгі ұғымдық бірлігі – ... ... ... ... ... ... ... А.Б.Әмірбекова концепт ұғымына берілген тұжырымдарды зерттеу
нәтижесінде концептіні танытатын мынадай критерийлерді ... ... ... танытады; санадағы дүниенің мәнін бейнелейді; тіл
арқылы объективтенеді; субъектінің ... ... ... ... ... ... деңгейі мен менталитетін көрсетеді; әрбір ұлттың танымдық
белгілерінің ... ... ... ... ... ... концепт – адам тәжірибесіндегі идеалды түсініктің ең ... ... ... ... және оны ... ... ... белгілі
бір мәдени болмыстың негізгі ұясы» [55, 20 б.].
Сонымен қатар ... ... ... ... бейнеленуін талдай
отырып, зерттеуші концептінің белгілі бір ... ... ... ... ... өз бейнелілігімен, бағалауыш, экспрессивті,
коннотаттық мәнімен құнды. Концепт санада белгілі бір концептілік ... ... ... жүйе ... ... ... тұрады:
1) дүниенің қасиеті, белгілері (сенсорлы перцептивті ... ... ... ... ... символ, этикет, эталон, стереотип
формаға ие болуы); 3) концепт типтері (фрейм, сценарий, ... ... ... ... 4) ... ... бейнесі (метафора,
фразеологизм, сөз, сөйлем, поэтикалық мәтін)» [55, 10 ... ... ... ... ... жүйесіндегі мифтік
танымның вербалдану барысын қараған Б.Ақбердиеваның [87] ... ... ... ... ... зерттеген Ш.Елемесованың [129],
қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивті семантикасын ... [130], ... ... ... ... символдық мәнін
талдаған Қ.Қаирбаеваның [99], Т. ... ... ... ... ... ретінде зерттеген Ф.Қожахметованың [131], М.
Дулатовтың шығармаларындағы ғаламның тілдік бейнесін қарастырған ... [132] т.б. ... тіл ... ... ... ... дүниетанымдық қордың концептілік жүйесі жан-жақты қарастырылған.
Соның нәтижесінде ... ... ... ... және ... ретінде концепт аясын (концептосфераны) құрайды. В.П.Нерознактың
пайымдауынша, «Концептосфера языка, его лексикон объединяют в себе ... а ... ... ... ... ... [133, с. 108 ... «концептілік жүйе» деген ғалымдардың пікіріне сүйеніп, осы терминді
пайдаландық. Себебі, ... ... ол – ... ... және ... адамның танымдық тәжірибесін бейнелейтін оның білімі мен ... ... Ал, адам ... ... бейнесін тіл арқылы тұтастай
бейнелеу мәселесі – ... тіл ... ... мәселесіне айналды.
Тәжірибе жинақтай келе, адам өз ... ... бір ... Бұл ... ... тұрғыдан өзара жинақтала келе,
концептілік жүйе құрайды. Осы ... ... ... ... ... нақтыланып, толығып отырады.
Осыған орай қарастырылған ... ... ... ... ... ... осы ... өзара байланысына
тән, ерекше ұлттық дүниеге көзқарасы мен бағасы, бағалау көзі анықталады.
Соған қарамастан, біріншіден, әр этностың ... ... ... ... тіл ... ... ... бейнесінің белгілі деңгейдегі
көрінісі болғандықтан, табиғи тілде дүниені ... ... ... емес ... ... ... мәдениет категорияларын концептілік
ұғыну тілде ғана көрініс табады, тілде ғана ... ... Яғни ... және ... ... ең ... бейнелі мазмұн арқылы тіл
бірліктерінде көрінеді. Ұлттық ... ... ... ... бейнелі
құралдар – бұл тұрақты теңеулер, фразеологизмдер, метафоралар.
Мысалы, теңеу объектінің белгілері арқылы дүниені қабылдау тәсілі ... ... ... ... ең ... ... және ... әмбебептық дүниелер – салыстыру және теңестіру. Ал, бұл
феноменнің негізі ... ... мен ... ... ... дүниенің ұлттық бейнесін танытады. Мәселен, қазақ
және орыс теңеулерін ұқсату, салыстыру нәтижесі олардың мәдениарлық ... ... ... ... Бірақ олардың тұрмыстық, кәсіби
көрінісі мүлдем өзгеше. Көп жағдайда екі ... ... мен ... ... ... психолингвистикалық талдау ... ... ... ... ... «мәдени-ұлттық
коннотациялар арқылы» (В.Н.Телия) ажыратады.
Мысалы, қазақ халқында сұлу әйелге қатысты қарға аунаған ... ... ... ... ... тайдай, ақ бөкеннің құралайындай, оттай
ойнақшыған, сұқсырдай сыланған, үлбіреген ... ... ... ... қамыстай әдемі тұлғасы, ай мен күндей әлемге ... ... ... ... ... ... ... аққудың көгілдіріндей
т.б. теңеулер кездеседі. Жоғарыда келтірілген теңеулердің барлығы қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... ... сұлулығын қазақ халқы күнделікті тұрмыс-тіршілігі, өмір
сүру салтымен байланысты түрлі зат, құбылыстармен ассоциациялану, ... ... ... Ю.М. ... ... ...... арасындағы қарым-қатынас формасы.
Мәдениет коммуникативтік қатынас арқылы ғана ... оған тән ... де ... ... ... ... бесік, жалбыз, дала,
т.б. ұлттық таңбалар ұлттық мәдениетті танытады. Орта Азияда ас ... ... ... ... ... ... дастарқан басынан
алып қояды. Өйткені, барлық ащы нәрселер мен өткір нәрселер құранды бұзады,
Алланың құлағына шалынбай қалады деп ... ... ... – бұл ... құрметке ие болған зат не құбылыс, ал мәдениет әрқашан символмен
толықтырылып отырады.
Концептінің көрінісі болып ... ... ... – адам санасының
ақиқаты десек, адам оның қалыптасуын өмірде ... ... ... ... Адам шынайы әдіс-тәсілдері арқылы өзіне қарапайым әрі ... ... ... ... ... бұл дүниені өз танымындағы
дәрежеге, яғни өз санасындағы суретке ауыстыруға тырысады. Бұл тәсілдер
арқылы ... ... ... т.б. ... емес ... ... жасауға
ұмтылады. Осындай дүние бейнесін жасауға адамның танымы қатынасады.
Сол себепті әрбір халықтың дүниетанымы ... ... ... ... ... ... ... дүние туралы түсінігін зерттеу
арқылы қалыптасады. Егер дүние деп отырғанымыз – адам және олардың ... ... ... болса, онда дүние бейнесі – сол орта мен ... ... ... нәтижесі болып табылады.
Өзін қоршаған шындықты тану нәтижесінде қалыптасқан, ... ... ... ... ... бейнесі бір жағынан, индивидуальді болса, екінші
жағынан, ол ... сана ... ... Ал тіл – ... әрекетті
іске асырушы. Сондықтан әрбір адамның концептілік дүние бейнесі әртүрлі
болуы мүмкін. Мысалы, әр ... әр ... ... ... ... ... жас ... қарай бөлінген топтың, сонымен қатар
әр тілде сөйлеушілердің белгілі бір деңгейде ... ... ... ... ... және бір тілде сөйлейтін адамдар деңгейі
сәйкес келмесе, ортақ дүние бейнесін тудыра ... ... ... ... ... тұлғалық танымдар
өзара әрекеттесуі мүмкін. Бірақ дүние бейнесі тек заттар мен құбылыстардың
қарапайым «фотосуреті» ғана ... ... оның ... сыртқы көрініс
тапқан объектілер еніп қана қоймай, бұнымен ... ... ... ... оның ... ... ... да көрсетеді.
Демек, әлеуметтік таным жүйесі тілдің ұлттық жүйесінде таңбалық көрініс
табады және ... ... ... құруға қатысады. Мұның нақты дәйегін
біз «қазақ әйелі» концептісін талдау барысында көреміз.
«Әйел» концептісінің когнитивтік моделі: 1. Әйел – ана. ... ... ... ... Бір ... ... үш ... қалғып; Шеше
деген – шалқыған көл емес пе, ... ... ... шөл ... ... бала, бала деп, Түнде шошып оянған.Түн ... төрт ... ... Аялы ... ... Қаймақты сүттей қалқытқан.Суық болса,
жөргектеп,Қорғасын оқтай балқытқан. Айналасына ас қойып, Айдынды көлдей
шалқытқан. Қолын ... ... ... ... ... ... ... 2. Әйел – адал жар: Төрт бұрышын төңіректің
шарласам да, Сендей жар жанға ... ... ... ... – жар: ... ... Ауырлықтың көтердің-ау көбін сен, Сенен ... қуат ... Сен – жер ... нөсер болып төгілсем, Шұғыласың, қара бұлт ... Мен – ашу да, сен – ... нәрі ... Сен – ... мен ... ... ( М.Мақатаев); 3. Әйел – ерлік: Ерліктің қос қанаты деп білем мен
аяулы Әлиям мен ... ... ... ... ... ... Оранған ақ әжелер кимешекке; Тұратын еді шақырып Әжемнің
аппақ жаулығы; Ақ кимешек киген бір кемпір ... Ақ ... ... ... ... ... жүре алмайды... Әжем жүр туған жердің ... ғып ... ... бөз ... ... әже солай бар ұлын да, ... ... ... (М. ... ... ... Қолаң қара
шашыңа кім байлаған Әне бір аппақ-аппақ суыртпақты?!(М. Мақатаев); Бет-
аузың бір-ақ уыс боп ... ... ... әжімденіп (Ж. Жақыпбаев);
«Қыз» концептісі: Қылышы өткір ұлыстың қызы да өткір, ... сені ... ... Арусың, түсін, құсым, мүсіндісің, Арда емген ахалтеке
құлынындай; Жұтқызбаған жұпарын жалбыз едің, ... ... ... ... Ханшадай өзін ұстаған, Қара алмас көзді, бал ерін, Басынан құс ... Бұла ... ... жан едің (Ж. ... ... тұнық суы
тартылмаған Торғын да торғын шаштары тобық көметін Тоты қыздарға ... ... ... ... беті ... ... алма, Күннің нұрын
уылжып ішкен ол да; Қыз дегенің – өмірдің ... ... аз ба ... –дағы?..(И. Сапарбай) т.б. «Абысын» концептісі: Бірінің сыры біріне
Белгілі, бәрі тым қанық. Өткізген ... ... ... ... бір ... ... ... Сырмінез, тату абысын ( М.Мақатаев); Абысынның аразы
Ауыл сәнін кетірер (Бұқар ... ... тату ... ас көп (Мақал);
«Келін» концептісі: ...Қия өтпейді...Ұқсайды ізеті де, (Ізетсізді ... ... ... да ... алып ... Өз жұртының дәстүрін күзетуде (
М. Мақатаев); Келін жақсы болса – ... көп кісі ... ... жаман болса
–Келген кісі кеткісі келеді.Ас құй десең төккісі келеді, Төкпей құй ... ... ... ... ... Келетін сауық құмар жеңгелер де,
Аққудың сыңқылындай күлкілері Қосылатын ... ... ... Қапсырма таққан, Жеңгем, Қамзолына, Ұқсайсың қапсырмаңа барынша
өзің (М. Айтқожина ); т.б.
Нақты айтқанда, тезаурус, яғни ... ... ... ... ... ... көрініс» ретінде танытады.
Ю.Н.Карауловтың пікірінше, тезаурус индивидуальдік әлем ... ... ... ... ... ... яғни белгілі бір
дәрежеде жүйеленген иерархияланған білім ретінде ... ... ... ... ... ... ... керек дейді.
Мысалы, қазақ әйелі туралы ұлттық білім қорын құрайтын сөз байлығы.
Тілдік бірліктер мен ... ... ... семантикалық
қатынастардан құралатын тезаурус әлемдік көріністі ... ... ... ... ... ... ... көрінісі психолингвистикалық әдіс ретінде
Психолингвистикалық бағыт бойынша адамның белгілі бір ұғымды қалай
қабылдайтынын, сол ұғымды ... ... ... ... ... ... Адам ... дүниені, сырттан қабылданған дүниені өзінің
ассоциативтік қабылдау қабілеттері арқылы ... ... ... ... және автоматты түрде жиі қайталанудан дағдылы түсінікке айналған
стереотиптер арқылы таныта ... Ал ... ... ... ... ... не болмаса әрбір адамның өзіндік таныту ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, әрбір ұлттың аффективті тіл бірліктерін, эмоционалды
ұғымдарын, тіліндегі ... ... ... көрсетуге
болады. Әрбір ұлттың өзіне сөйлеу мәдениетіндегі, жалпы ... ... ... ... ... ... мінез-құлық
ерекшеліктерін (ұстамдылық, күйгелектік, намысқойлық, ... ... ... болады.
Ассоциация латынның «associatio – біріктіру» деген сөзін білдіреді.
Ассоциация – екі түрлі танымның ... ... ... ... ойлау,
елестету қабілеттері арқылы жүзеге асады). Бұл ұғым Платон мен ... ... ... ... деген ғылыми атауды ХУІІ ғасырда Дж.
Локк енгізген болатын.
Ассоциация – жеке ... ... ... белгілі объекті
немесе құбылыс арасындағы байланыс. Бұл тәжірибеден субъектінің нәр алған
мәдениеті мен ... ... ... Осы ... ұғымымен тығыз
байланысты ассоциациялық өріс ұғымы да бар. ... өріс – ... ... ... ... қарай біріккен ... ... ... және ... ... Ол ассоциатив
сөздердің, өзекті сөздердің төңірегінде бірігуі ретінде түсініледі. [134,
с.183]. Ассоциатив сөздердің ... ... ... ... ... ... өзегін көрсетеді. Мысалы, Еуропа мәдениетінде қара түсті
киім кию, қара орамал ...... ... ... түс деп ... ... ... мәдениетінде өлімді білдіретін қаралы түс – ақ түс. ... түс – өлім мен ... ... ... ... ... шаңыраққа қара ту тігу – өлік шыққан үйді
білдіру. Мұндағы ақ/қара түстері ... ... ие ... бірлік ретінде қызмет атқарып тұр.
Қара дегені– ұзын ... ... ... ту. Егер ... жай қара ... ... ... болса, сол төрелердің өзді өз тұқымының туларын тігер
еді. Ақ тулы, көк тулы, ала тулы ... ... ... жік жігі
осындайда көрінетін. Ал, қарадан кісі өлсе, тудың түсі өліктің жасына қарай
болады.
Сүйіндік жас кісі өлсе, туы ... ... кәрі ... ақ ... келді де, «Бөжейдей орта жасты кісінің қаралы туы бір жағы ақ, ... ... ... ... ... ... Жаңағы Байдалы әкеп тіккен ту қара
дегені осы еді. (М.Әуезов. Абай жолы)
Ассоциативті тәжірибе – ХХ ғасырда К.Г. Юнг пен М. ... ... ... ... танудағы уәжділігін зерттеудің ең тиімді тәсілдерінің
бірі. Эксперименттің қарапайым түрі: тәжірибеден өтетін адам ... ... ... ... үшін жиі ... ... жинағын білу. Біртектес
ассоциациялардың жиілігін білу, ақиқат дүниеге деген адамның ... ... ... процесі психика феномені ретінде ежелден зерттелген. ... жаңа ... ... мен ... ... ... ... қалыптасу және беку процестерін ... ... ... деп ... Түс жору да адам ... бір ... болып табылады. Түс жору – алғаш психоанализдің
негізін ... ... ... ... ... ... ... Карл Густав Юнг ассоциацияны зерттеуді психоанализдің басты құралы
деп есептеген. ... ... ... ... ... жайындағы
зерттеулердің басы болып есептелетін алғашқы ассоциациялар ... Бұл ... ... – А.Розанов, Х.Кент. Материал 1910 жылы
психикалық ауруларды зерттейтін ... ... ... ... ... ... тар ... қарастырылады. Ол
тек сөздік ассоциация немесе вербалды ассоциацияны зерттеумен айналысады
[135]. Вербалды ... ... ... ассоциативті тәжірибе
жүргізіледі. Бұл тәжірибе «ойға оралатын алғашқы сөзбен жауап беру» нұсқау
қағидасы арқылы жүзеге ... ... ... адам не ... қалай
жауап беремін деп ойланбайтын нәтижелер мен реакциялары бақылау негізі
болады.
Психолингвистикадағы ассоциативті эксперименттің басты мақсаты – ... ... ... тіл ... мен ... ... ... таңдай ала ма, белгілі бір ... және ... ... сай реттеп жеткізе ала ма, жоқ па деген мәселені шешу.
Психолингвистика мамандарының көрсетуінше, ассоциацияны анықтау үшін ... ... ... ... ... ... ... жауап ретінде олардың
интерпретациясын бақылайды, яғни реакциясын ... ... ... ...... жүйесі бойынша жүргізіледі.
Адам ақиқат дүниені тани отырып, оның мәнді және ... ... сол ... ... ... ... ... Осыдан барып
ассоциацияның жалпылама және ... ... ... ... ... ... өріс ... қалыптасқан соның орталық
өзегінде мүшелене көп ... ... ... ... табады.
Мәселен, ақ түс барлық дерлік елде мерекелік, берекелі, жағымды түс ретінде
танылады. Еуропада той киімі ақ түсті ... ... ал ... ... ақ түс ... ... яғни ... сүті, өнімі – байлық ... ... ... ақ түс ... ... ... беруде де
қолданылады. АҚШ-та ақ түс «тазалықты», Францияда бейтараптықты, Египетте
қуанышты білдіреді. Махаббат символы деп ... ... өзі де аққу ... құс ... елестеледі. Бұл ұғымдардың тілдік көрінісі мынадай
тіркестер арқылы дәйектеледі: Ақ адал ... ... ... ақ сүті
(мейірімділік), ақ қағаздың бетіндей (пәктік), айдындағы аққудай (сұлулық),
ақ ... ақ ... ... Бұл ... ... – ақ ... ... ассоциациялық мәні. Қазақ халқында аққа оранды, ақ ажал боратты
деген тіркестер ... ... ақ түс – ... ... ... тұр. Себебі, ұлт дәстүріне сай өлген адамды ақ матаға ... ... бар. ... ақ мата ... өлім ... ... белгі
ретінде халық санасында ... ... ... ... танымға негізделген әсерлер арқылы көрініс табады.
Ассоциативтік теория – ... келе ... ... ... ұғымы.
Яғни, ассоциацияның пайда болуы адамзат ... ... тани ... ... ... ... бастағаннан қалыптасқан. Әрбір адамзат баласы
өзінің ортасына қарай, туып-өскен ... ... өмір ... ... ... ... қарай, бейімделген менталитетіне қарай, алған білімі мен
тәжірибесіне қарай айнала қоршаған заттар мен ... ... ... қырынан таниды және танытады. Ақиқат дүние адам ... ... сол ... жадыда сақталып, сол ұлтқа тән тіл арқылы көрініс
табады. Кез келген дүниені қарап тани ... ... сарт ете ... ... немесе сол дүние туралы ұғымды тіл арқылы жеткізу
үшін біліми, ... ... ... ... Ол ... ... ... метафора арқылы немесе фразеологизмдер ... ... ... күз мезгілін таныту үшін логикалық танымда ең ... ... ... ... ... сары жапырақтар, сыртқы ... ... ... ... қоңыр түс, алтын қырман, т.б. Бұлардың
барлығы – адамның бес ... ... ... яғни ... ... негізінде санада жинақталған білім көздері, яғни күз
мезгіліне берілген ассоциациялар. Ал ... ... бар, ... қабылдайтын ақын-жазушылар танымында ассоциативтік білім көздері
бейнелі түрде көрініс ... ... ... ... ... ... ұзын, үкілі тақия, қыпша бел, оймақ ауыз, т.б. түсініктер санада
жинақталған қарапайым ассоциациялар ... ал ... ... ... жанарының нұрын берген; құдықтай тұнық суы тартылмаған; аш белі сәмбі
талдай солқылдаған; қыздың беті – ... ... ... ... да ... ... ... тоты қыздар; өмірдің қызғалдағы; қыздары есік, төрден
несіп терген, сөйлетсе – Сара ақындай дес бермеген; ... ару – ... ... ; Шыт ... ... бір ... ... желге ілдірген,
Омырауында бүлдірген; сен бота едің ... ... ... ... ... ... яғни ақиқат дүниені тану, қабылдау
сезіну, көру, дәмін білу, терімен ... ... ... ... жоспарлау,
интуиция, болжау секілді қарапайым психикалық әрекеттердің ... сол ... ... баға ... ... ... жүзеге
асады. Дегенмен ғалымдардың пікірінше, ассоциациялық білім ақиқат дүниені
бүтіндей, барлық мағыналарын қамтитын құрылымдық негізінде кең ... ... ... ... ... ... сайын әрбір дүниенің (зат не
құбылыстың) ... ... ... ... ... Сонымен қатар сол
ақиқат дүниенің қызметі мен қасиеттері де кеңейіп отырады. Осыдан барып
дүниенің ... мәні ... ... ... ... түседі. Сондықтан
әр дәуірде ол дүниеге ... ... ... сол кезеңге сай
қызметіне қарай өзекті мәнімен беріліп отырады. Мысалы, қазақ әйелінің
қоғамдағы ... ... ... мен ... ... ... ... алайық.
Әңгіме әуелі тұйыққа тіреліп қалып, енді қайта шешіле бастағаннан
кейін, Елизавета Быкова қазақ халқының ... ... ... ... оған біріне-бірі қарама-қарсы келетін әйел басынан өтетін үш ... ... Оған өзі де таң ... ... мысқыл қосып, шенеп айтты:
– Қазақ қыз баласын қатты қадірлейді, – деді ... – Ана ... де ... қадірлейді. Бұл екеуіне тіл тигізген адам, ең
көргенсіз саналады. Алыс-жақыны оны ... ... ... жеркене
қарайды. Безініп кетеді. Бірақ әйелдің қатын деген бір кезеңі бар...
Ол кезде әйел ... ... Мына ... ... ... ... үй ... он тиындық жұмысын ақылдаса ма екен?... Жоқ бұл
кісінің әйелі күңмен тең... Мына ... ... ... ... ... да ... Қазақ әйелі құлшылықта да теңдік
көре алмайды! Қазақта «Қыз күнінде бәрі жақсы, жаман қатын қайдан
шығады?» деген ... бар. Оны ... біз, ... ... ... ... ... қандай асылды болса да тез ... ... ... – деді ... ... Оянған өлке) .
Демек, ассоциация – жалпы мағынасында, айнала қоршаған дүниенің үзігін
таныту үшін қолданылатын, психикалық қабілеттер ... ... ... ... ... ... Дж. ... т.б. ғалымдар ассоциацияның ментальді
(санада, ойда ... ... ... ... ... ... ... танымның адамның өмірде ... ... мен ... ... ... туындайтынын атап көрсетеді.
Қазіргі кезеңде ассоциацияның тәжірибелік деңгейі кеңейіп, ... пен оған ... ... ... ... жүргізудегі негізгі мақсат – субъектінің ақиқат ... ... ... ... ... ... (реакциясын) байқау,
субъектінің «менін» бақылау. Осы кезеңде біраз ... ... ... «шығармашылық ассоциация» түрі қалыптаса бастады.
Бүгінгі таңда ассоциация ұғымы психология ... ... ұғым ... ... ... ... ие ... Мәселен, тіл біліміндегі жаңа
бағыт психолингвистика, конгитивтік лингвистика салаларында адамның ... ... тіл ... жеткізудегі психикалық құбылыстары туралы
мәселелерді қозғағанда ассоциацияның психологиядағы ... ... ... [136, с. ... ... ... ... ассоциациялық өріс аясында
Жоғарыда айтылған пікірлерді «қазақ әйелі» концептісі аясында өткізілген
ассоциативтік эксперимент нәтижелері ... ... ... атауларына
қатысты осындай сипаттағы тәжірибе жүргізген зерттеуші Н.Аитова «ассоциация
белгілі бір ұлт өкілінің сол ... тән ... да, ... ... ... ... да, әлеуметтік құбылыс әсерін де ... ... ... ... өріс ... ... ... көрсететінін атап көрсетеді [130, 57 б. ].
«Қазақ әйелі» концептісін ашуда психолингвистикалық талдау ... ... ... ... ... ... орай біз ... концептісінің аясына кіретін бірнеше стимул сөздерді 200 информантқа
ұсындық. 17-40 жас аралығындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... концептісінің ассоциативтік ... – ана , ... ... жақсы, адам, сүйкімді, алу, жар, сұлу,
сымбатты, адал, апайлар, асхана, әпше, ... ... ... ... ... ... отбасының тірегі, тұрмысқа шыққан, екіқабат, ... бәрі ... ... әйел ... ... ... ырысы, шашы ұзын,
орамал таққан, мінезі жұмсақ, баланың анасы, бетіне әжім түскен, ... ... ... ... ... ашуланса, қазан қайнатар», дауыс
шығарып сөйлемейді, төзімді, еркек – бас, әйел – ... ... , ... ... ... ... күндес
жаман әйел – қатыгез, өгей шеше, бетпақ, адуын, ұрысқақ, аузынан ақ ... көк ит ... ... ... ана, ... ... қонақты
жақтырмайтын, әдепсіз, енесімен сағат сайын ұрсатын, қатыгез, өсекші,
қыдырымпаз, өркөкірек, қырсық, мақтаншақ, кеш ... ... ... қалып
қоятын,
қазақ қызы – шашында шолпы, әдемі, тәрбиелі, беті сүттей аппақ, Баян,
Қыз Жібек, Тоғжан, Ақбілек, ... ... шашы ... қой ... ... ... ... қызғалдақ, гүл, басқан жерінде із қалмайтын,
білектей бұрымы бар, үкілі тақия, қапсырма тағатын, тал ... ... пен ... ... қырық үйден тыйым», «Қыздың жолы жіңішке»,
бойжеткен, қылықты,
қазақ әйелі – инабатты, ... ... ... ... ... ... дәстүрді сақтайтын, өмірдегі бар қиындыққа шыдайды, ибалы,
үй шаруасымен айналысатын, камзолы жарасымды, ерінің ... ... бала ... ешкімнің алдын кеспейтін, Гүлбаршын, Құртқа,
сәукеле киген, өз ... ... ... ... пысық, икемді,
«Бақытсыз Жамал», Ғ. Мүсірепов, Ұлжан, Ұлпан, «Ер ана», Әмина Өмірзақова,
Әйгерім, етек-жеңін жапқан, ... – ақ сүт, уыз, ... ... жақсы, мейірімді, бауырында ... ... ең ... адамың, әдемі, ақылды, қамқоршы, ардақты, асхана,
тамақты дәмді істейтін, жер-ана, Отан-ана, ... ... ... ... ... мені ... әкелген, дүниені жаратушы, отбасы ұясы, ... ақ ... ... ... жыры, әлди, түн ұйқысын ... ... ... ... ... ... ... ана, «Боранды
бекеттегі»Найман ана, бұлақ,
әже – әкемнің ... ... ... апа, ... ... кәрі,
кемпір, ақылшы, түсінетін, алақан, кимешек, ұзын ақ орамал, кең көйлек,
ұзын көйлек, камзол, ата, ... ең ... ... қорғаныш, немере,
үйдің жанашыры, қамыр, бауырсақ, науат, өрік-мейіз, кәмпит, үнді шайы,
тәтті ... ... ... ... Зере, Айғаным, мәсі-кебіс киген,
нұрлы ... ... ... ... ... ... ... жүн түтеді, сақина-
білезік таққан, ырымшыл, ою-өрнек құрайтын,
ене – күйеуінің ... ... ... байсалды, келінін қызындай
көретін, «келін ененің топырағынан жаралған», жол көрсетеді, ... ... ... ... ... ... шағыстырады,
айтқыш, баласын қызғанғыш,
жеңге – келіншек, ... ... ... ... ... іні, жайдары, ақылшы,
сырлас, Жолы болар жігіттің жеңгесі шығар алдынан, мұңдас, қатал, ақ пейіл,
іші тар, аяулы жан, ... ... ... ... ... ... өнер тамған, күлімсіреп шай құяды, ақ жарқын,
қайынәпке – күйеуінің әпкесі, жасы үлкен, мейірімді, ... ... жиі ... ... ... ... ... қонағы, екі
жақты жарастырушы, жұмсағыш, көп сынайды,
қайынсіңлі – қыз, әдемі, күйеуіңнің қарындасы, ... ... ... Еркеқыз, Шырайлым, еркетотай, өркөкірек, ... ...... ... ... жасы ... таяқ сүйенеді, беті әжім,
әлсіз, ... ... ... ақыл айтатын, шашы ағарған, мыстан
кемпір, жалмауыз кемпір, әлі ... ... ... ... ... ... ... иіреді, жүн сабайды, киіз басады, «күлдей күңгірт шашы
бар, тоқсан бесте жасы бар, ... ... ... ... ... ...... отбасынан келген, жас, әдемі, шымылдық, беташар, шашу,
«Қызым, саған айтам, ... сен ... ерте ... сиыр ... ... сәлем салатын, сүйкімді, сәлемі түзу, «Ұят болмасындағы» ... ... ... келіні Данагүл, ұялшақ, ұяң, сызылған,
самаурын қайнатады, есік алдын сыпырады,
Тәжірибе барысында ... ... ... ... ... тән ... ... байқалады. Сонымен қатар эксперимент
Оңтүстік Қазақстан облысындағы ... орын ... мен ... ... ... ... ... менталитетіне, салтдәстүр
ерекшелігіне сай ассоциациялардың басым екенін атап өткен жөн.
Және осыған ... ... ... мүшелері арқылы қабылданған
ақпараттардың негізінде ассоциация туындайды» деген ... ... ... ... ... ... ... деп
аталады.
Себебі, сезіну ассоциациялары адамның ... мен ... ... дами ... ... ассоциациясына, соңғы
ассоциацияға, күрделенген ассоциация ... ... ... жинақтала
келе, себептік тізбегіне қарай сыртқы әлемге тәуелді болады, ... ... ... пайымдау барысында, ой жинақтау
барысында өзара байланысқан ой жүйесін ... ... да ... ... және сезіну қабілеттерімен үйлесіп жатады. Осындай таным
үрдісінде міндетті түрде адамның эмоционалды күйі, күш-қуат деңгейі, жалпы
тұлғалық қасиеттері мен ... ... ... ... әлемді тану
барысындағы адам миының рефлекторлық қызметі жүрген сайын ассоциациялардың
шеңбері кеңейіп, ... ... ие ... Егер бір ... дүниеге
берілген ассоциациялар қоры мол болса, олар ассоциациялық ... ... ... ... ... және әр ... сезіну ақпараттары мен
ассоциациялардан ақиқат дүниенің ... ... ... қалыптасады.
Сезінудің өзі – адамның санасы мен танымын жетелейтін бір элемент. ... – бұл ... ... ... ... із, ... түсінік. Адамзат баласы бес сезім мүшесі арқылы ақиқат дүниені
қабылдай отырып, оны жадында сақтай отырып, оған қоса ... ... ... ... сол ... ... ... мен танымын, ассоциативтік қатарын
кеңейтеді, күрделендіреді. Ассоциация мәселесін психологиялық ... ... ... бірі – ... ... ... ... динамикалық стереотип құбылысымен астасып жатады.
Динамикалық стереотип пен ... ... ... ... туындай ма? деген сұрақтарға ғалым былай ... ... ...... ... танытатын алғашқы түсініктер –
ассоциациялар, солардың жиынтығынан жүйе құралады, ол ... ... ... ... ... ... барып, қалғандары
(стереотип, гештальт) туындайды екен, ... ... [136, с ... ... ... ... алып, автоматты түрде сол
дүниені ... үшін ... ... жиі-жиі қайталана беру нәтижесінен
барып қалыптасады. Мысалы, әйелдердің – ... ... ... ... мен
ерлердің – қажырлы және бірінші орында болуы стереотиптік танымға жатады.
Ұлттық ассоциациялардың стереотипке ... ... ... ... мен ... ... абысын мен келін арасындағы күндестік
стереотипті танымға айналған.
– Апа-ай! Осы бір ... ... кіші ... неге көп шыға ...... ... келді.
– Балам-ай, күндестің аты күндес те! Қу жараны жалап жазған боламыз да.
Әйтпесе ... де қай ... ... деді (М.Әуезов. Абай жолы);
Қалай да қатарымнан озамын деп,
Қатындай күндестігім ... кеп (М. ... ... осы ... ... өш. ... ... сұлулығын көре
алмайды (Ә.Нұрпейісов. Қан мен тер).
Міне, әйел затының психологиялық табиғатына, сезімтал ... ... ... ... тануын талдауда, ... ... ... ... ... ... негіздерге
назар аударудың мәні ерекше.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, зерттеу жұмысы бойынша мынадай қорытындыға келуге болады:
– Тілді антропоцентристік тұрғыдан ... ... ... салалардың
барлығы түптеп келгенде, мынадай мәселелерді шешуді көздейді: адамның
тілге қалай ықпал жасайтынын анықтау және ... адам ... ... ... әсер ... ... ... ететінін
анықтау, т.б. Тілді зерттеудің антропоцентристік бағыты тіл
біліміндегі адамның ... ... ... ... ... ... ету
мәселесі, тіл арқылы адамның табиғаты мәселесін ашумен тікелей
байланысты;
– Ақиқат дүниенің ...... ... Ал адам ... ақиқат дүниенің бейнесі арқылы тілдік қорды, тілдің ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің танымдық, антропоөзектік бағыты ... ... Әр тіл – өз ... ұлт ... төл ... танымы мен талғамын,
мінезі мен санасын, кәсібі мен салтын, ... мен ... ... ... ... ... мазмұнды құрылымына сәйкес ол жай таңбалық
жүйе емес, ол – ... ... ... оны ... ... зерттесек, үлкен нәтиже ала алмаймыз. Себебі, бұнда
тілдің қызметі тек коммуникативтік емес, этномәдени ақпараттарды ... ... ... ... ... ... болып танылады;
– Ақиқат дүниенің мәдени ақпаратын танытатын әрбір ... ... ... ... ... ... көрсеткіш ретінде
қарастырылады. Ол тіл мен ... ... ... ... ... және ... ... лингвистикалық, мәдени ақпараттармен
танылады.
– Концептіге берілген біртұтас анықтаманың болмауы оның көп ... ... ... ... ... ... ұғымдық негізбен
бірге тілді тұтынушы арқылы ой ... ... қана ... ... ... ... ... әлеуметтік-психо-мәдени бөлім де, яғни
белгілі бір мәдениетке ... ... ... ... ұлттық
бейнелер, түрлі коннотациялар енеді;
– Тілді антропоөзектік бағытта зерттеу ғылыми когнитивтік парадигмамен
тығыз байланысты. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... отыр. Аталған ұғымды тек когнитивті ғана емес,
мәдени мәнді деп тану ... ... және ... пен ... өзге ғылымдар саласына қарай ойыстыру да оны концепт ... тағы бір ... ... ... ... «Қазақ әйелі» ... ... ... ... ... ... сипатталды;
– Ана сүтімен бойға сіңген ана ... ... ... ... ... ... өле-өлгенше сақталады. Сол үшін әрбір
қазақ әйелінің дүниеге ... ... ... ... ... жұбатып,
қазақша бесік жырын айтып ұйықтатып, «апа» деген алғашқы сөзді үйретіп,
тілін де қазақша ... ... ... ертегі айтып, қазақша «құлыным,
ботам» деп еркелетуі оның өмірлік қағидатына айналуы тиіс;
– Тіліміздің ... ... асыл ... ... ұстап, құнарын
жоғалтпай сақтап, ұлттық ... ... мен ... ... ... ... ... қазіргі қазақ қоғамында қалыптастыру,
оның әлеуметтік-материалдық негізін жасау – өзекті мәселелердің бірі;
– Қазақ әйелінің ойлау ... ... ... парасатпайым
деңгейінің, мінезінің, еңбекқорлық, төзімділік, махаббат, сұлулық т.б.
тілдік көрінісі этностың ерекше ... ... ... табылады;
– «Қазақ әйелінің» концептілік бейнесі көркем және прецеденттік
мәтіндерде, мифологияда, ... ... ... т.б. жүйеде
жасалады;
– «Қазақ әйелі» концепті – ... ... ... сақталған ұлттық
таным ақпаратының санада қалыптасқан мән мазмұны, қызметі;
– Тілде, жадта бұрыннан ... ... ... ... ... ... ... таным мен мәдениет сабақтастығын дәлелдейді.
– «Қазақ әйелі» концептісінің әлеуметтік сипаты гендерлік лингвистика
аясында ... ... ... талданған ассоциациялар, бағалау ... ... ... ... ... ... мәдени
т.б. дәйегі, ұлттық сананың кілтін ашатын тілдік ... ... ... ... ... ... С. ... и слово // Русская словесность: Антология.–
М.: Academia, 1997. – с. ... ... В.З. ... и концепт в художественной литературе и ... ... // ВЯ; 2001, №1. – ... ... Ю.С. Константы. Словарь русской культуры . – - М.,1997. – 401
с.
4 ... А. ... ... ... – М., 1996. – 411 c.
5 ... Учебное пособие / Под ред. В.Д.Губина. – М.: Тон, 1997. –
.396-400
6 Шпренгер Я., ... Г. ... ... / Пер. С латинского Н. Цветкова.
–М.: Изд-во СП ... 1990. – ... ... А. Афоризмы и максимы. – М., –1991. – с.195
8 Ницше Ф. Соч. в 2-х ...... – с.320- ... ... З. ... по ... сексуальности // «Я» и ... ... 1991. – ... Вейнингер О. Пол и характер. – М.,1992. – 480 с.
11 Розанов В. Люди лунного света. М., 1990. – c. ... ... Г. ... халқының дәстүрлі дүниетанымындағы гендер ... ғыл. ... ...... 2007. – 129 ... Гумилев Л. Көне түріктер. – Алматы: Білім, 1994. – 460 б.
14 Жизнь и здоровье женщины. Том 2. – М.: ... дом АНС, 2004. – 816 ... Пиз А. Как ... ... слушать, а женщину молчать.– М.: ... – 352 ... ... Л. ... ... М. : ИОИ, 2006. – 528 с.
17 Жинкин Н.И. Речь как ... ... М.: ... ... ... А. А. ... психология. – М.; «Ось89», 2006.– 256 ... ... ... ... – М., ... ... Г. Тіл біліміндегі гендер мәселелері // ҚР ҰҒА ... ... № 6. – 23-26 ... Гусейнова И.А., Томская. М.В. Гендерный аспект в текстах современной
рекламы // Филологические науки . – 2000. -№3, ... ... Е.А., ... М.А. Особенности мужской и женской речи //
Русский язык в его ... – М., 1993. – с. ... ... Е.И. ... ассиметрия мозга, языка и пола:
Аналитический обзор. – Харьков, 2003
24 ... Г. ... мен ... сөз ... ерекшеліктер
(гендерлік зерттеу) :Филология ... ... алу ... ... ... – Алматы, 2003. – 150 б.
25 Нұржанова З. Невербальные ... ... ... аспект:
Автореферат... канд. фил. наук. – Алматы, 2005. – 23 с.
26 Хасанулы Б. Проблемы ... ... ... в казахском
языкознании и вопросы женского языка // Язык и ... ... ... ... международной конференции.– Шымкент, 2003. – 51-
53 с.
27 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – М., 1974. – 300 ... ... М.А. ... ... Италии и итальянцев во французских
песнях / Вестник МГУ. Сер. 19. ... и ... ... № 2. – с. ... ... В.А. ... – М.: Академия, 2001. – 208 с.
30 Масалимова Д. Когнитивно-прагматическое описание гармонии и дисгармонии
речевого общения: Автореферат... канд. фил. ...... 2005. – 28 ... ... Г.Д. Национальные образы мира: ... ... ... и ... – М.; ... ... 1999. – 368 с.
32 Ислам А. Тілдік дүние суреті: «концепт» және «ұғым» //С.Аманжолов ... ... ... ... ... атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. –Алматы, 2004.- 439-445 бб.
Ұлттық мәдениет контекстіндегі дүниенің тілдік ... ... док. ...... 2004.
33 Нұрсұлтанқызы Ж. О. Бөкеев шығармаларындағы бейвербал амалдар: Ф.ғ.к.
...авторефераты. – Алматы, 2006 – 29 ... ... Б., ... С. ... ... ым мен ... қазақша-
орысша түсіндірме сөздігі. – Алматы, 2003. – 136 б.
35 Балли Ш. ... ... и ... французского языка. – М.;
Иностранная литература, 1955. – 416 c.
36 Бейcембаева С. ... ... ... в ... ... на соискание ученой степени канд. фил. наук. – Алматы, 2002. –
28 с.
37 Боздағым . Қазақтың жоқтау ...... ... 1990. – 301 ... ... Г. ... подход в современной теоритической
ономастике // Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары. – ... 2004. – 107-115 ... ... Е.А. ... ... в ... номинативном и
функциональном аспектах. –Алматы, 1995. – 248 с.
40 Аубакирова Г.Т. Идеоэтническая семантика и ... ... имен в ... ... ...... – 30 ... Асылбекова Н. Кісі есімдерінің уәжділігі мен ... ... ...... 2006 – 29 ... Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы, 2001
43 Оразалиева Э. С. Аманжоловтың антропонимдердің танымдық сипаты туралы ой-
пікірлері // ... ... ... ... ... ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары. – Астана, 2004. – 149-155 бб.
44 Жанұзақов T. Қазақ есімдерінің тарихы. – ... ... 1971. – 218 б .
45 ... А.В., ... А.В. ... ... ... – М.: Наука,
1981.– 174 c.
46 Пюрбеев Г.И. Речевой ... и язык ... у ... и ... ... ... речевого поведения. – М.: Наука, 1977. –
127 с.
47 ... Қ. ... ... ... – Алматы, 1966. – 125 б.
48 Манкеева Ж. ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1997. –
272 б.
49 Ғабитханұлы Қ. Қазақ ... ... ... – Алматы:Арыс,
2006.- 166 б. – 21-б.
50 Жәнібеков Ө.Культура казахского ремесла. – ... ... 1982.– 144 ... ... ... // ред. ...... Дайк- Пресс,
1999. – 774 б.
52 Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: ... 1987 –128 ... ... ... ... и ... М.,– 269 с.
55 Әмірбекова А.Б. Концептілік құрылымдардың поэтикалық ... ... ... ғыл. канд. дис. – Алматы, 2006. – 125 б.
56 Жолдыбай Қ. Бірнеше дінді қабылдаған ... ... ... № 194, 18 қазан, 2006 ж.
57 Толыбаев Қ. Бабадан қалған бар байлық. – Алматы: «Қазақстан» ... – 2000. – 256 б. – 239 ... ... женщины Казахстана / Под ред. А.Кенжегалиевой и др. – Алматы,
2002. –345 ... ... Ө.Б. ... ... тарихы. – Алматы: Ғылым, 2003.
– 125 б.
60 Шойбеков Р. ... ... ... ... ... Қазақстан,
1993. – 203 б.
61 Қасиманов С. ... ... ... – Алматы : Қазақстан, 1995. – 240
б.
62 Керімбаев А. ... ... ... ... этнолингвистикалық
сипаты: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2007. – 25 б.
63 ... Р. ... ...... : Арыс, 2004. – 232 б7
64 Шаханова Н. Мир традиционной культуры казахов.– Алматы: Қазақстан, 1998.
– 184 ... ... Р. ... ... ... ... // ҚР ҰҒА Хабарлары.
Филология сериясы. – Алматы, №3, 2006. – ... ... ... – М., 1984. – ... ... А. ... ... Оқу құралы. – Алматы: Санат,1997. – 464 б.
68 Қазыналы қара шаңырақ. Елді мекендер мен жер-су аттарына байланысты аңыз-
әңгімелер мен деректер // ... : ... М., ... Ә. ... Ана ... 1996. – 176 ... ... Ш. Түрік, қырғыз-қазақ және хандар шежіресі. – ... 1991. – 80 ... ... C. ... ... 3 кітап. – 488 б.
71 Қайдар Ә. Ұлтты ... ... ... – Алматы, 2003. –
319 б.
72 Айталы А. Ұлттық жаңарудың алғы шарттары // Тіл және ...... № 3. ... ... Ә. ... ... өзегі – тіл. // Тіл және қоғам –
Астана, 2004, № 3. 15-18-б.
74 Айтбайұлы Ө. Тіл ... не ... ... // «Тіл ... 2000. – 244 б.
75 Қордабаев Т., Қалиев Ғ. Жалпы тіл білімі. – ... ... ... В. ... ... и ... – М.: ...
331 с.
77 Авакова Р.А. Фразеологизмдер – ұлттық ... ...... ... А.А. Понятие языкового знака // Общее языкознание. – ... ... В.С. ... ... как ... – М., 1984 .
80 ... Ш. ... мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттары:
Ф.ғ.к. дис. Алматы, 2003. – 127 б.
81 Телия В.Н Русская фразеология. – М., : ... ... ... ... – 288 ... Тіл мен ... // ... мәдениеттану ой-санасы. – Алматы, 2005.
83 Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық
мәні.
Фил.ғыл.канд. ... ...... 2001.– 154 ... ... Г. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени бірліктер.
Ф.ғ.к. ... дис. авторефераты. – Алматы, 2003 . – 29 ... ... А. ... ... ... ... ... суреті:
Фил.ғыл.док.дис. – Алматы, 2004 . – 340 б.
86 Уәли Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // ҚР ... №2, ... ... ... Б. ... ... мифтік-танымдық
құрылымдар. 10.02.02 – фил. ғ. к. дис. авторефераты. Алматы, 2000. – 30 б.
88 Күштаева М. ... ... ... ... мен лингвомәдени
мазмұны. 10.02.02 – ф.ғ. к. дис. авторефераты. Алматы, 2002. – 29 б.
89 Сағидолла Г. Поэтикалық ... ... ... ... ... ... фразеологизмдері бойынша). Фил.ғыл. док. ...... ... ... Т. ... және ... ... анималистік
фразеологизмдердің коннотативтік семантикасы: фил. ғ. к. дис. авторефераты.
Алматы, 2005. – 28 б.
91 Cадыбекова C. Сопостовительный ... ... ... в ... и английском языках.: автореф.к.ф.н. . – Алматы, 2006. – 29 c.
92 Айтпаева Ә. Бесік жырларының этнолингвистикалық ... ... ... ... материалдары бойынша). фил. ғ. к. дис. авторефераты.
. – Алматы, 2006. – 26 б.
95 Ақатай С. ... ... и ... культура казахского народа. –
Ааматы, 2001. – 363 с.
96 Жұртбаев Т. Дулыға. ... ... 1994. – 368 ... ... С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. . – ... ... – 224 б. – 173 ... ... Г. ... ... философия. Алматы: 2002. – 465 с.
99 Қаирбаева Қ. Қазақ ... ... ... символдық мәні.
Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2004. – 136 ... ... С. ... ... ... ... ... Фил.ғ.к...
дис.автореф. – Алматы, 1996. – 30 б.
101 Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. – Алматы:
Санат, 1998. – 256 ... ... А.Ш. Салт ... ... ... –Өскемен, 2004.
–84 б.
104 Ғабитханұлы Қ. Наным-сенімге ... ... ... ... дис. – ... 1995. – 182 б.
105 Авакова Р.А. Фразеологизмдер – ұлттық мәдениеттің айнасы. – ... ... Г. ... проза прагматикасы. Алматы: – Санат, 2005. –
300 б.
107 Сыздық Р. ... сөз ...... ... 1995. – 206 ... ... Ю. ... язык и языковая личность. – М.: Наука, 1987. – 216
c.
109 Жапақов С. Эпикалық фразеологизмдердің ... ... ... дис. ...... 1996. – 30 ... ... О.С., Гюббент Н.В. Вертикальный контекст как ... // ... ... М., – 1997, №3, с.49
111 Қазақстан. Ұлттық ... // Бас ... ... т.6, – ... ... 2004. – 696 б.
112 Мифологический словарь // Гл.редfктор Е.Мелетинский.– М., 1991. – ... ... С. ... ... ... ... – Алматы; Нурлы Алем,
2005. – 272 c.
114 Уәлиханов Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдығы // Қазақ ... ... ... Ж. ... Е. ... Алматы: Ана тілі, 193, – 36-
40 бб.
115 Диваев Ә.Приметы на разные ... // ... ... 19016 ... ... В.Я. ... ... волшебной сказки. –Л., 1946.– 328 c.
117 Оразалиева Э. Қазақ тіл біліміндегі когнитивті парадигма. Ф.ғ.д. дис.
қолжазбасы. – ... 2006. – 321 ... ... Ж. ... тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным. №
4, 2001, 39-44 ... ... Г. ... и ... когнитивных моделей в речевой
деятельности. Дисс. док. филол.наук. – ... ... ... Дж. Язык и интеллект. – М., 1995.
121 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. М.: ОАО НГ ... – 400 ... ... Р.И. ... ... современный логико-функциональный
анализ языка. – М.: Мысль, 1983. – 286 c.
123 Филмор Ч. ... ... ... ... // НЗЛ. Вып. ... ... – М., ... Касевич В.Б. Язык и самосознание // Этническое и языковое самосознание:
Тезисы конференции. - М., 1995. – ... ... Е.С. ... речи с когнитивной точки зрения. М.: ... РАН, 1997. – 331 ... ... Р. ... – М., 2001. – 310 ... Елемесова Ш. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттары:
Фил. ғыл. канд. дис. автореф.. – Алматы, 2003. – 32 ... ... Н. ... ... ... ... ... семантикасы.
Фил. ғыл. канд. дис. қолжазбасы. – Алматы, 2005.
129 Қожахметова Ф. Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... ... ... ғыл. ... дис. – ... 2004. – 125 б.
130 Имашева Г. Міржақып Дулатұлының шығармаларындағы ... ... ... ғыл. ... дис. ... – Алматы, 2007. – 28 б.
131 Нерознак В.П. Национальное самосознание: концепт и ... ... и ... ... ... ... . – М., 1995.
132 Ананьев Г. Психология чувственного познания. – М., 1960.
133 Сералиева Психолингвистикадағы ассоциативті ... // ... ... ...... 2004, №7.
134 Психологический словарь. – М.: Педагогика – Пресс, 1999. – 440 с.
135 Холодная М.А. Когнитивтные стили о ... ... ума. – ... ... 2002. – 304 с.
136 Свинцев В.И. Логика. Элементарный курс для гуманитарных специальностей.
– M.:Скорина – Весь Мир, 1998. – 351 ... ... ... басшысы
әйел
ана
жар
үй шаруашы
лығындағы әйел
ошақ қамқоршы
сы
қызметкер
өзін неке, жыныстық, әйелдік тартымдылық пен балалары арқылы таныту
адамдар мен балаларға ана махаббаты, мейірімі арқылы әсер ету ... ... ... ... ... ... деп ұғыну
қамқоршы болуға дайын тұру, төзімділік, тіл табысқыш, дүниені нәзік
қабылдау
барлық жағдайда әйел сұлулығы талабына сай ... ... лік, ... құбылыс мәніне терең енуге бейімділік
балаларына беделі,
ақы л­ парасаты арқылы әсер ету қажеттілігі
айналасындағы
лардың махаббатына ие болу үшін ... ... ... деп ұғыну
өзін материалдық және рухани жағынан таныту қабілеті
күшті
және табысты болуға ұмтылу
ЕРКЕК
-----------------------
2

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 193 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Саятшылық» концептісі47 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Бала тілінің және тілдік қорының дамуына әсер ететін фактор8 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет
Жол концептісінің танымдық сипаты және когнитивтік негіздері61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь