Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы

Кіріспе


3


І Абай шығармаларын оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеудің теориялық мәселелері.
Бастауыш сыныпта білім беру мазмұнындағы Абай шығармалырын оқытудың тәрбиелік мәні 5
Бастауыш сынып оқушыларына Абай шығармаларын оқыту арқылы адамгершілік тәрбие беру ерекшеліктері 15
ІІ Абай шығармаларын оқыту барысында бастауыш сынып оқушыларының тұлғасын адамгершілікке тәрбиелеудің әдістемелік негізі.
Бастауыш сыныпта ана тілі пәнін оқытуда оқушылардың тәрбиесіндегі Абай шығармаларының алатын орны. 28
Ана тілін оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік тәрбиесін Абай шығармалары негізінде жетілдіру жолдары 42
Сабақ жоспарының үлгісі 55
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
59
61
Егемен еліміздің тірегі – білімді ұрпақ.
Білім бастауы – бастауыш мектепке берілетіні айқын. Осыдан да бастауыш мектепте әр түрлі пәндер тоғысып, оқушы білімін дамытып, келбетін сомдауға үлес қосады. Баламен тіл тауып оның бойына білім ұрығын себетін басты тұлға - ұстаз.
Ұстазы білімді болса ғана, осы ұлы мақсатқа – егеменді, терезесі тең елге айналуға мойын бұрамыз. Абай айтқандай-ақ, білімімен теңессе ғана ұлттар теңеседі. Білім қалай теңеседі? Бірден жауап берейік: оқу-тоқу арқылы білім теңеседі.
"Қазақстан - 2030" стратегиялық бағдарламада барлық шәкірттердің сабақтарға толық қатысулары, төл оқулықтармен қамтамасыз етілуі, мектептердің компьютерлендірілуі, саналы тәрбие берілуі, ең негізгісі, мемлекетіміздің болашағы болып есептелетін әрбір жас ұрпағымызға білім негіздерін беру басты міндетіміз екені ерекше айтылған. Озық ойлы, нәзік, сезімтал ұрпаққа сапалы білім беруде көпшілікке ортақ озат тәжірибені дер кезінде игеріп, оқытудың жан-жақты технологиясын өмірге лайықты ендіру негізгі мәселе болып табылады [1].
Жалпы Абай шығармалары жайлы Кәмен Оразалин, Тұрсын Жұртбаев, Сәкен Өзбекұлы, Құлмет Өмірәлиев, Мекемтас Мырзахметов, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұханов, М.Силченко, Зәки Ахметов, А.Жұбанов, Б.Қазыханова, Е.Байзақов, М.Базарбаев, Қ.Нұрманов, Т.Әбжанов сынды көрнекті ақын-жазушылар, әдебиеттанушы, өнертанушы философ, ғалымдардың еңбектерінде құнды пікірлер мен тұжырымдар айтылған [7].
Абай шығармаларын оқытудағы мақсат – бағдарламада көрсетілген оқытудың Абай шығармаларын оқыту, білімді, іскерлікті, дағдыны сол шығарма арқылы меңгерту, алған білімдерін өмірде пайдалана білуге үйрету және тұлғаларды дамыту, оқытудың міндетті нәтижелеріне жету, саналы тәрбиелеу, әрбір шәкірттің іскерліктері мен мүмкіндіктерін ескеретіндей бағыт-бағдар беріп, дамытатындай жағдай жасау, "бұлақтардың көзін ашу".
1. Қазақстан Республикасындағы этникалық-мәдени білім тұжырымдамасы. - Алматы: Қазақстан, 1996. - 316.
2. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы. Қазақстан мұғалімі.- 23.07.99.
3. Матажанов К. Рухани уыз // Қазақстан мектебі. - 1990, №2 - 25-30 6.
4. Ғаббас С. Қазақ халқының болашақ ұрпақ тәрбиесі мен оқу ағарту жүйесінің үлгісі (концепциясы) // Қазақстан мектебі. - 1990, №8 -6-12 6.
5. Тәжібаев Т. Абай Құнанбаев жастарды тәрбиелеу туралы. -Алматы: Қазақ Мемлекет баспасы, 1954.-366.
6. Жарықбаев Қ. Абай-қазақ халқының ұлы ағартушысы.-Алматы, 1970.
7. Құдиярова А. Абай және Шәкерім // Қазақ тілі мен әдебиеті. -1995. -№11-12. - 120-1226.
8. Шаймерденова К. Абайдың педагогикалық көзқарастары // Абай. Энциклопедия. - Алматы: Қаз. энц. Бас редакциясы Атамұра, 1995. - 7206.
9. Байтұрсынов А. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. - 3186.
10. Дулатов М. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1991. - 2806.
11. Жұмабаев М. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. - 44806.
12. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Ана тілі, 1992. - 1986.
13. Абай және архив. С. Байжанов. Алматы: Ғылым, 1995. - 2146.
14. Есімов Ғ. Хакім Абай. - Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1994. -1986.
15. Мырзахметұлы М. Абай және шығыс. - Алматы: Қазақстан, 1994. - 2056.
16. Мырзахметов М. Абайдың адамгершілік мұраттары. - Алматы: Рауан, 1993. - 2796.
17. Әбілдаұлы Ү. Абайды оқу әліппесі. Төменгі сынып оқушыларына ұлы ақынды таныстыру. - Алматы: Мектеп, 1994. -886.
18. Көбесов А. Абай сыры оңай емес // Абай және қазіргі заман. -Алматы: Ғылым, 1994. - 241-25866.
19. Қалиев С. Абайдың педагогикалық көзқарастары // (Қазақ
халқының тәлім-тәрбие тарихынан. - Алматы, 1992. - 175-1826.
20. Табылдиев Ә. Халық тағылымы. (Қазақтың халық педагогикасы және тәрбие) - Алматы: Қазақ университеті, 1992. - 2006.
21. Досжан Д. Абай айнасы. - Алматы: Қазақстан, 1994. - 3666.
22. Құнанбаев А. Екі томдық шығармалар жинағы. - Алматы: Жазушы, 1986. - 1т - 3046.
23. Философиялық сөздік. - Алматы: Ғылым, 1996. - 3806.
24. Салғарин Қ. Абайтанымнан тағылым // Абай және қазіргі заман. - Алматы: Ғылым. - 1994. - 3366.
25. Тәжібаев Т. Жүрегімнің түбіне терең бойла // Абай тағылымы: Жазушы, 1986. - 4286.
26. Болдыров Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы : Мектеп , 1987. - 230 б.
Мақсұтова Г. Тәрбие- тәлімнен // Қазақстан мектебі. 1990. - №8
27. Қаржаубаев А. Салт-дәстүріміз санаға сіңбей тұрып... // Қазақстан мектебі, 1991. - № 8. - 37-386.
28. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. - Алматы: Ғылым, 1994. -2846.
29. Ғабдуллин Б. Абайдың діни көзқарастары. // Абай. Энциклопедия. - Алматы: Қаз. энц. , 1995. - 218-2226.
30. Мырзахметұлы М. М. Әуезов және абайтану проблемалары. -Алматы, 1982. - 2096.
31. Ғабдуллин Б. Абай және Сократ //Абай тағылымы. - Алматы: Жазушы, 1986. - 159-1726.
32. Бес ғасыр жырлайды. - Алматы: Жазушы, 1984. - Іт - 2546.
33. Қоныратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1991. - 2876.
34. Өзбекұлы С. Абай және адам құқы. - Алматы: Жеті жарғы, 1995. - 1096.
35. Абай. Өлендер. - Алматы, 1947. - 3376.
36. Абай. Қара сөз. Поэмалар. Книга слов. Поэмы. - Алматы: Ел, 1993. - 2696.
37. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. - Алматы: ҚазМКӘБ, 1960. - 8616.
38. Қазақтың халық педагогикасы арқылы оқушыларға адамгершілік тәрбие беру. - Алматы, 1994.
39. Ниязбекқызы X. Абайдың тәлім-тәрбиесі «Қазақ тілі мен әдебиеті журналы» 1999., № 9 - 43-446.
        
        Д И П Л О М Д Ы Ќ     Ж ¦ М Ы ... ... ... ... ... Абай шығармаларының
маңызы
| | | |
| |М а з м ұ н ы | |
| | | |
| ... |3 |
| | | |
| |І Абай ... ... ... бастауыш сынып оқушыларын| |
| |тәрбиелеудің теориялық мәселелері. | ... ... ... ... беру ... Абай шығармалырын |5 |
| ... ... мәні | ... ... ... ... Абай шығармаларын оқыту арқылы |15 |
| |адамгершілік тәрбие беру ... | |
| |ІІ Абай ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... тәрбиелеудің | |
| ... ... | ... ... ... ана тілі ... ... оқушылардың |28 |
| ... Абай ... ... орны. | ... |Ана ... ... ... ... ... ... |42 |
| ... ... Абай ... ... ... |
| ... | ... |Сабақ жоспарының үлгісі |55 |
| ... |59 |
| ... ... |61 ... ... ...... ұрпақ.
Білім бастауы – бастауыш мектепке берілетіні айқын. Осыдан да ... әр ... ... ... ... ... дамытып, келбетін сомдауға
үлес қосады. Баламен тіл тауып оның бойына білім ұрығын себетін басты тұлға
- ұстаз.
Ұстазы білімді ... ... осы ұлы ...... ... ... айналуға мойын бұрамыз. Абай айтқандай-ақ, ... ... ... ... ... қалай теңеседі? Бірден жауап ... ... ... теңеседі.
"Қазақстан - 2030" стратегиялық бағдарламада барлық шәкірттердің
сабақтарға ... ... төл ... ... ... ... ... тәрбие берілуі, ең негізгісі,
мемлекетіміздің болашағы болып есептелетін әрбір жас ұрпағымызға ... беру ... ... ... ерекше айтылған. Озық ойлы, нәзік,
сезімтал ... ... ... ... ... ортақ озат тәжірибені дер
кезінде ... ... ... ... өмірге лайықты ендіру
негізгі мәселе болып табылады [1].
Жалпы Абай шығармалары жайлы ... ... ... ... ... ... ... Мекемтас Мырзахметов, Мұхтар Әуезов, Сәбит
Мұханов, М.Силченко, Зәки ... ... ... ... ... Т.Әбжанов сынды көрнекті ақын-жазушылар,
әдебиеттанушы, ... ... ... ... ... ... ... айтылған [7].
Абай шығармаларын оқытудағы мақсат – бағдарламада көрсетілген оқытудың
Абай шығармаларын оқыту, білімді, іскерлікті, ... сол ... ... алған білімдерін өмірде пайдалана білуге үйрету және тұлғаларды
дамыту, оқытудың міндетті нәтижелеріне ... ... ... ... ... мен мүмкіндіктерін ескеретіндей бағыт-бағдар беріп,
дамытатындай жағдай жасау, "бұлақтардың ... ашу". ... ... ... бірі – ол ... ... ынталандыру, әрбір шығарманы
жан-жақты жете білу, сабақты өту жолдарының ең ... ... ... ... ... ... саласында жарық көрген арнайы ғылыми
еңбектерге, оқу-әдістемелік құралдарға жасалған талдау қазіргі кезеңде ... ана ... Абай ... ... ... оқу
үдерісінде бастауыш сынып оқушыларының әдеби шығармашылығын дамытуда, оқу-
тәрбие беру жұмыстарын ұйымдастыру деңгейі мен ... ... ... ... туындағанынан диплом жұмысымыздың тақырыбын
“Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының ...... ... ... нысаны: Бастауыш сынып оқушыларының оқу-тәрбие үдерісі
Зерттеу пәні: Бастауыш сынып оқушыларын Абай ... ... ... ... сыныпта Абай шығармаларын оқыту арқылы
адамгершілік және ... ... ... теориялық негізін
анықтау.
Зерттеу міндеттері:
1. Абай шығармаларының тәрбиелік мәнін және бастауыш ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын Абай шығармалары арқылы тәрбиелеудің өзіндік
ерекшелігі, мүмкіндіктері мен мазмұнын анықтау.
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... педагогикалық, тарихи әдебиеттерге бөлім бойынша теориялық
талдау жасау; мектептің оқу-құжаттарын (оқу ... ... ... ... озық тәжірибесін оқып-үйрену, жинақтап
қорыту оқу үдерісін бақылау, әңгімелесу.
Диплом жұмысы ... екі ... ... ... ... Абай ... оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеудің
теориялық мәселелері.
1.1 Бастауыш ... ... беру ... Абай ... ... ... мен ... – егіз. Оқушылардың білім сапасы тәрбиеге тығыз
байланысты іске ... ...... үйретсе, тәрбие – адамгершілікке
үйретеді.
Оқушыларға білім беруді тәрбие арқылы іске асыру - ... ... ... етеді. Қазіргі кезде мұғалім шығармашылықпен жұмыс ... ... ... ғана озат ... тез ... сабақтың
сапалылығы да үнеме артып отырары анық.
ҚР-сы жалпы орта ... ... ... ... ... ... ... білім берудегі ана тілі пәнінің негізгі мақсаты
– балалар әдебиетінің озық үлгідегі шығармаларын ... ... ... ... ... ...... талғамын ояту, рухани
дүниесін кеңейту, ізгілікті-елжанды, шығармашыл оқушы ... ... – жас ... ... әсер ... ... құрал. Көркем
әдебиет - әсемдік, әдемілік, сұлулық әлемі, көркем шығармадағы ... ... ... ... адамгершілік, адамдық сияқты асыл қасиеттер
қалыптасады. ... ... ... ... ... ... білім беру мен тәрбиелеу мақсаттарына орай іске ... ... ... ... ... ... - өнер сабағы екені белгілі. Кез-
келген сабақты жүргізетін де өтетін де – мұғалім.
"Қазақтың қаны бір жаны бір ...... ... аз ... ... баға беру үшін алты ... ... бас қосса, қадірлі орын
мұғалімдікі. Бірге оқысқан, бірге оқытысқан, жұлдызымыз бір, ... ... ... деп ... ... ... ... келешек ұрпақты
тәрбиелеуші, оларға үлкен әсерін тигізетін ... ... ... ... ... салт-дәстүрлерге берік. Ол салттарымыз ұрпақ
тәрбиесіне үлкен мән береді.
Баласы қырқынан шығарған бір ... ... абыз ... ... қырқынан шығардым. Енді қалай тәрбиелейін?" – деп сұрапты. Ақсақал
жаңа ... ... бала ... ... күн ... ... ... аңыз желісі. Негізі әр халықтың бала тәрбиесіне келгенде өз ... ... ... ... 5 ... ... ... қоя береді екен. Бала
ерекелеп, тектектік жасаса да ақыл айтып жөн ... ... ... ... үнемі мақұлдап, "Сенікі дұрыс!" деп отыратын көрінеді.
Жалпы бала тәрбиесіне ... ... ... аз емес. Ал, ғылыми
зерттеулердің бір парасы баланы тумай тұрып тәрбиелеуді бастауға үндейді.
Мәселен, Саусхемптон (ұлыбритания) университетінің ... ... ... ... және оған ... уақытта дұрыс тамақтануы тиіс екенін
айтады. Егер мұндай шарт-талаптар орындалмаса, бала ауру болып туылуы ... ... ... тастауы да ғажап емес. Ана бойына керек витаминдерді
ала алатын болса, іштегі нәрестенің қан ... ... ... ... шала ... ... ... түсіп қалуы әбден мүмкін. Дұрыс
тамақтанбаған аналардың ... ... қант ... ... ауырады екен. Сондай-ақ ғалымдардың айтуынша, бала көтеріп
жүрген ... ... ... жөн. ... бала тәрбиесіне ананың
денсаулығы, ақыл-ойы, парасаттылығы мен ... ... ... ... ... тұрғысынан да қарау қажет.
Қазақ халқының ұлы ... Абай ... ... мен ... ... ... ... толы.
Табиғаттың санадан тыс, тәуелсіз өмір сүруі, өмір ... ... ... ... бірдей еместігі, ғылымның ақылымен, жан
құмарымен алынатындығы, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие алуға
шақыруы – оның педагогикалық көзқарасының ... ... ... ... терең қабысып жатқандығының айғағы. Абайдың
педагогикалық көзқарасындағы басты нысана "Атаның баласы болма, ... бол", ... ... ... ... ... халқыңа тисін" деген
гуманистік ой-пікірді қуаттау болды [15].
Қазіргі күні Абай ұрығын сепкен оқу, өнер-білім, ... ... ... егеменді елеміздің рухани қазынасына айналып отыр.
Абай өзінің халқына, келер ұрпағына өшпес әдеби мұра қалдырды. Бұл өте
бай мұраның тақырыбы, жанры сан ... ... оның ... ...
біреу. Ол нұрлы – ағартушылық идея. Ақынның қай шығармасын, қай өлеңін, қай
бір өлең ... ... ... мәні зор асыл қазына.
Данышпан ұлы ақын Абайдың шығармалыры философиялық, педагогикалық ойға
толы және қай өлеңі мен қара сөзін ... да ... ... ... ... ... ... толы. Ол өз ... ... мен үміт ... жан ... ... ... ... көзқарастарына прогресшіл бағытта болды.
Ол өзі өмір сүрген ... ... ... пен ... зорлық-зомбылықты қатты сынады. Замандастарын мейірімділікке,
гуманизмге, халықты ағартушылық пен білімге ... ... елін ... ... үлгі ... оның мәдениетін, білімін, ғылымын
үйренудің қажеттілігін атап көрсетті.
Абайдың шығармалары ... ... ... ... Оның ... ... ... психологиялық және
педагогикалық көзқарастары терең мағыналы негіздерге лайықты құрылған.
Абай - қазақ халқының тек ұлы ақыны, ... ... ... салушы
ғана емес, сонымен бірге ұлы ойшыл. Абай ... ... ... тыс және ... бағынбай өмір сүреді.
Терең философиялық, дүниетанушылық күші бар ... мен ... Абай ... ең ... бастапқы сипаты болды.
Абайдың дүниедамудағы көзқарасы, әлі кемеліне келіп жетпеген болса да,
диалектикалық еді. Ол табиғат ... ... ... ... өзгеруде, дамуда деп қарастырады. Абайдың педагогикалық көзқарасын
зерттеудің ... ... ... өзі өмір ... ... қоғамдық
қатынасы мен көзқарас дәредесінен аспай ... ... де ... ... ... ... ... де құралақан болмады. Сол жылдардағы
философия, этнография тарауларындағы "халықтық мәдениет", ... ... ... тәрбие қызметін халықтық мәдениеттің маңызды
компоненттерінің бірі ... ... ... ... ... келгенде тәлім-тәрбие халық өмірінің барлық ... ... ... және рухани мәдениетпен астысып жатқан күрделі тарихи
қоғамдық құбылыс.
Қоғам дамуының ... ... ... ... ... ... сай тәрбиелеудің жолдарын ойлағандығын мәлімдейді.
Сонымен, қай халықтың болмасын тәрбие дәстүрлерінің пайда болып
жетілуі, ... ... ... пен ... тыс ... емес, қайта
бұл процестер қоғамдағы әлеуметтік экономикалық тарихи өзгерістермен, ғылым
мен мәдениеттің өркендеуімен, өзге де ... ... ... тығыз
байланысты.
Абай, өз халқының мешеулігі және надандығына қарсы пікірде болды.
"Надан адам ақылды құлаққа ілмек,
Бұл сөзден ертегіні тез үйренбек.
Рас ... кім ... ... ... ... ... сенбек" – дейді ... ... үйір бола ... бір себебі – жұмысының жоқтығы. Егер егінге
салынса, я саудаға салынса, қолы тиер ме еді?" - дейді Абай.
Ата-ананың ... ... айта ... Абай ... ... ... бермеуіне ызаланады. Ол осындай ата-аналарға "… бір бала
туғызып, оны да ит ... оған да ... ... ... неге ... – деп ... ... "… баланы сендей әке, сенің еліңдей ел асырып
өсірмек па екен?". Жоқ, баланы "…өзің жақсы ... ... бе? ... өз ... өзің ... тұрмай, балаңның күнәсына тағы ... ... ... ма ... ... Осы баладан қайыр күтесің бе?" –
дейді ақын.
Тәрбие ғылым аргументтері мен дәлелдеулері ... ... ... ... ... нәтижелілігімен құнды.
Баланың бойына әке-шеше, ру, ... ... ұлт ... қасиеттерді
саналылықпен сіңіру тәрбиенің жемісі. Бұл халық ... ... ... оның қалай тәрбиеленгендігімен өлшенетіндігінің белгісі.
Қоғамдық-әлеуметтік жағдайлардың ілгеріленуі ... ... ... ... ... тәрбиенің жан-жақтылығын, жоғары шеберлікпен
берілуін талап етеді. Нәтижесінде тәрбиенің ... ... мен ... ... ... ол ... қоғамдық қызметінің басты саласының
біріне айналды, қоғамдық сананың маңызды белгісі ретінде көрініс берді.
Нақты өмір сүру ... ... ... ... ... ... бір ... өлшемдердің яғни, әдет пен құлық, әлеуметтік орта
құбылыстарына сезімдік қатынас, ... ... ... салт-дәстүр,
қажеттілік, талғам т.б. жеке адам қабілетіне ықпал ... ... ... ... өз халқын біліммен қамтамасыз етуге мәдениетке үйренуге шақырады:
"Біз ғылымды сатып, мал іздемек ... ... ... ... ... өзі де мал, өнерді үйренбек өзі де ихсан".
Білім беру – адам ... ... әр адам ... ... қалыптасуына негізделген.
Абай білім беру ісіне адам өмірінің ... ... ... ... ... мен оның ... арасында бірлік болған жағдайда ғана өмір
сүруге болады. Білім беру арқылы ... ... ... ... ... ... интернатта, мектеп оқып ... ... ... оқып жүр" (1886) ... ... ... баласының
ғылымға орыс жазушаларынан үйренетін мектептерде оқып ... ... ... ... ... ... ... балаларды арыз жазуға
тезірек үйренуге, тілмаш, адвокат болуға ... ... ... ... ... кіріп шықпайтындығына Абай қатты қынжылады.
Абай келешек ұрпағымыз балаларымызбен ... орыс ... ... ... оқу керек, хикметке (арапша өнер, білім, ғажайып
деген мағынада) мал да, өнер де, ... бәрі ... ... орыс ... мен мәдениеті, техникасы-дүниенің табиғат ... ... оны ... ... өмір сүру ... ... рет ... жақсылықты, адам еңбегімен өмір сүруді орыс халқынан
үйрену керек дейді. ... ...... Абай – ... ... ... берме, барыңды салсаң да балаңа орыстың ғылымын үйрет. "Мына мен
айтқан жан аяр емес… ... бала ... деп ... "Ғылым таппай мақтанба"
(1880) деген өлеңінде "барлық жаман әдеттен аулақ ... оның ... ... ... ... әдеп – ... белгілі бір әрекетке әуес
етеді деп ойла" – дейді.
"Ғылымды меңгерту үшін балалық мінезді ... ... ... ... ... ... " деме, егер ғалым бола алмаған күнде де, болуға
тырыс, ... ... ... - ... ... ... ... құлақ
сал, бірақ әбден өз ақыл-елегіңнен ... ... ... ... ... ... ... екен деп олардың айтқандарының бәріне
нана берме, әділ бол, сол үшін өліп кет, ... өзге үшін ... ... ... ... ... ... алма, сөзіне қарап кісіні ал" – ... ... ... ... ... қазақ арасында адамгершілік қасиеттің төменгі сатыда ... ... алу, ... ... ғана ... ... Жас
балалардың жамандыққа бой ұруына қарсы болды. Мына өлеңінде:
"Қартайдық қайғы ... ... ... ... жас балалардан.
Терін сатпай, телміріп көзін сатып
Теп-тегіс жұрттың бәрі болды аларман" – деп, өз ... ... ... ... ... ... сынға алады.
Абай надан адам деп, біреудің айтқанымен жүретін, өз еркімен іске
қосыла алмайтын, ақылы таяз адамды ... ... ... жақсы әдеттен қашып, жаман әдетке әуес болады.
Абай мұндай ... ... ... ... жүруден қашып, адал еңбек
етуге шақырады.
Ол оқушы балаларға ... және ... ... ... беретін
өнерге үйретеді. Бойдағы жаман қасиеттерден арылу керек, кекшіл болмау
керек, нәтижелі еңбек ету ... Бұл ... Абай ... аяқ" ... ... ... көпшіл.
Жан аямай кәсіп қыл.
Орынсыз ыржың,
Болымсыз қылжаң
Бола ма дәулет, нәсіп бұл?
Еңбек қылсаң ерінбей
Тояды қарның тіленбей"
немесе
"Тамағы тоқтық,
Жұмысы жоқтық -
Аздырар адам баласын.
Таласып ... ... ... ... құрып барасың.
Өтірік шағым болды ғой,
Өкінер уақытың болды ғой".
Еңбек сүйгіштік – адам ... ... ... бір ... қажымас қайраттың арқасы да ғана адам, өз ... ... ... ... ... мал ... - дейді Абай.
Ерлік – батылдық, ... ... ... ... Ол ... тайсалмайтын, өзі барлық уақытта белгілі мақсатқа
жете алатын адамның ерік қасиеті.
Абай келешек ұрпағымызды ... әр ... ... ең ... ... ... және әдебиет арқылы тәрбиелеуді ұсынды.
Баланың дүниеге деген көзқарасының, мінезінің қалыптасуына ... ... ... атап ... ... ... беретін ата-ана өзі тәрбиелі болуы
керек дейді.
Жас ұрпағымызды тәрбиелеуде Абай ... де, ... ... ... деп ... - сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данысы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы" – ... ... ... ... ... алу үшін ол тек әсем ғана ... ... әркімге түсінікті болып жазылуы тиіс.
Поэзия халықтың ойы мен мұң-мұқтажын білдіреді, ол ... ... Ол тек ... ... мен сезімін білдіріп қана
қоймайды, сонымен бірге оларға әсер ете ... ... ... болмаса да, халық психологиясы тақырыбын жалпы
елдің өмірі туралы ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы адам халқының ерекше ой-
пікірі көптеген өлеңдерінде психологиялық ... ... ... ие, адам ... мен ... ... жолмен көрсететін көпшілік
бұқара үшін түсінікті және ... ... ... білді.
Абай арнайы психологиялық еңбектер жазбаса да, оның еңбектерінен
ерекше бір әсер ... адам ... үлгі ... ... ... ... ... жөнінде ой көтерген, қазақ халқындағы бірінші ойшыл
болып табылады. Абай өзінің психологиялық зерттеулері ... үш ... ... Абай ... өлең мен ән адам ... ерекше бір әсер
етуі керек, адам бойындағы ең бағалы сезімдерді қамту керек. Онда ... ... адам ... ... эстетикалық талғам,
ескі феодалдық-патриархалдық қалдықтарға қарсы күресте қарсы тұра білуі
керек.
Абайдың айтуынша, өлеңнің "іші ... ... ... ... керек. Өзінің
"Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін" (1889), "Көңіл құсы құйқылжыр ... ... ... ... ... (1897), "Құр ... бақырған" (1897)
т.б. өлеңдерінде Абай жақсы ән мен көңіл күй құлақтан ... ... ... ... және ... ... ой ... деп көрсетеді. Абайдың ойынша
ән адамның психикалық процестеріне әсер етуі ... ... ... ... ... әнге мән беруі керек, өйткені, ән адамның ... әсер ... ... ... оның ... ... ... ал ән сол көңіл-
күйдің қылын шертетін көлеңкесі деп көрсетеді.
"Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа,
Адам ойы түрленіп ... ... ... сол ... билесін ол құлаққа.
Шырқап қалқып, сорғалап, тамылжиды,
Жүрек тербеп оятар баста миды.
Бұл ... ... бәрі ... ... ала ... ... сыйды.
Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар,
Үннің тәтті оралған мәні оятар.
Кей зауық, кейі мұң, ... ... ... ... жақсы уатар".
Ән адамның психикалық процестеріне әсер етіп, жанын тербейді, ... осы ... ... өмірдің өзі сан-саналы, сан қырлы
құбылыс. ... адам ... әсер ... ... жеке ... ... әсер етуші фактор болып табылады.
Екіншіден, Абай өз халқын саяси ... ... ... ... ... ... ... халықты құтқарудың
жолын халықты, әсіресе, жас ұрпақты адамгершілікке ... деп ... ... алу үшін ... оқу ... өте аз ... ... бір жағынан әлеуметтік әділетсіздіктің көрінісі деп санады.
Өйткені, дейді Абай, адам ... ... ... ... ... ... ... байланысты білім алуға міндетті.
Осылай Абай білім жүйесі қоғам ... өз ... ... ... алу барлық қазақ әлеуметтік топтары үшін заң жүзінде білім ... ... дей ... ... зор мамандықтарға ие болуына
мүмкіндіктерін ашу болып табылады.
Елімізді әлеуметтік құқықсыздықтан, ... ... ... ... пен ... ... жұршылықты еңбекке
ынталандыру және басқа да ... ... ... орыс ... ... отырып, орыс халқының барлық прогрестік
жақтарын қабылдауға үгіттейді.
Болашақ ұрпақты адамгершілік әдеп, ... ... ... ... ... оның ... ... ерекшеліктерді
ғана дамытып қоймай, жан-жақты дамыту керек деген.
Үшіншіден, Абайдың ... ... мән ... ... мән-мағынасы
өте терең бір әсерле сезім адамды ... ... ... адам ... ерекше бір сезімге бөлейді, осы арқылы Абай өлеңдерінің адами
психологиясына саналы түрде әсер ... ... ... ... ... ... ... онда әдемілік, кемістікті
суреттеумен қатар, достық қарым-қатынас, өмірдегі адымның бір-біріне деген
қарым-қатынасы, іс-әрекет барысында ... ... болу ... ... қатынастар арқылы адам психологиясын, мінезін тануға болады деген.
1.2. Бастауыш ... ... Абай ... ... арқылы
адамгершілік тәрбие беру ерекшеліктері
Бір халықтан емес, тілегі бір, мүддесі бір ... сан ... ... қауымы, тек бүгінгі сәулетті өмірді ғана өткені мен
қазіргінің, қазіргі мен болашақтың рухани мұраларына, сол ... ... ... ... Абай ... ... қайраткерлеріне бірден-бір
әділ де адал бағасын беріп отыр.
Абай ... ... ақ ... ... ... ... тамаша
шығармалары мен жалынды жырларының бетіне маржандай ... оның ... ... ... ... ... ... соншама ыстық, соншама жақын
леп естіледі, ол леп өткен заманның кешегі тәркі ... ... ... да ... ... ... қонымды Абай лебі, Абай үні, Абай
тынысы заман тынысы, ... үні. ... ол үн ... де ... қосылып,
жаңғырып жаңа өріс алып тұр.
Кешегі сағымша өткен бұлдыр заманның буалдыр ... ... ... ... ... ... болашаққа қадам басып Абай да сапта тұр. Біздің
көп ... бір үнді ... ... ... да ... ... ... Бұл Абайдың жаңа өмірі, жаңа өмір ... ... ... де, ... ... де ... қол ұстасып болашаққа, бақытқа
толы ұлы заманға ... ... оған ... ... ... бола ма ... артына сөз қалдырған, - деп төрелігін өзі шешкен Абай бүгін
жарқын бейнесімен де, жалынды жырымен де ... ... ... ... қазақ, орыс басқа ұлттың жастары байтақ өмірде Абайдың тамаша
әндерін радиода, сахнада, кең жайлауда мал шетінде, ұлы ... ... ... ... жүрек қылын шерткен тамылжыған өлеңдерін тамсана
оқиды. Бұл тек әсем әнге еліктеу ғана немесе әсем сөзге ... ғана ... ... күні кеше ғана ... даласындағы қайғы-зарын, қорғансыз әйел
мұңын таниды ол саздан. Білім, еңбек, ... ... ... ... елдің
көкейкесті арманын сезінеді. Осындай жарқын, ізгі тілектің көлеңкесінде
ойлағандай қаулаған күншілдік, ... ... ... жалқаулықты
шенеген сынды көреді.
Ұлы орыс мәдениетіне шақырғаны, алты ... ... ... ... ... мезгеген идеясы жастар жүрегіне қонады. Демек, ... ... ... бар санасынмен сүйіп айтады.
Ұлы ақынның осы мұрасы туған халқы үшін сан рет ... ... Оған ...... елен, өскен жерін Абай қаншама сүйсе,
қаншама оның отымен суына түсіп, күңіреніп тебіренген болса, бүгін елді ... ... ... ... ... отыр. Біз мақтануымызға да болады.
Өйткені Абай өзінің заманы мен ... ... сый ... ... ... ... көрді, көзі тірісінде жетпеген арманына бүгін жетті.
Абай ... ... ... ... ол ... жаңа ... алмаздай нұрланып, жарқырап, жасарып нұр төге бермек.
Сол сияқты Абайдың ... ... ... ... ауа мен ... туған халқы көп тілді – бір сырлы қазақстан елі, өлеңдері ... Абай да ... ... ... бермек. Ал халық бар жерде, ... ... де ... ... ... ... өзі көзден таса болса да,
сөзі көңілге ыстық көрінетіні ... Ұлы ... ... ... ... ... осы асыл ... Біз оны ардақтаймыз да мәпелейміз. ... ... ... ... Абай ... бізбен бірге мың жасап отыр.
Мендей ғаріп кез болса,
Мойын салсын ойлансын,
Қабыл көрсе ... ... сол ... ... күш, ... ... жалын боп жанып, жарқ етіп сөнген
Абайдың адал жанға біздің айтарымыз - қабыл ... асыл ... ... ... өзің ... қары ... қыстан соң көп ұзамай
жадырап жаз да келді. Мынау жадыраған жарқын өмірдің ... біз ... ... ... ... ... тебіренткен сөз шебері Толстой, жыр
шебері Пушкин, Лермонтовқа да ... біз ... ... ... ... түбіне барып бөркімізді алып бас иеміз. Дүние жүзі классиктері
мен орыс ... ... ... ... әуелі сенен үйрендік.
“Әкенің баласы болма, адамның ... бол – адам ... ... ... ... нық ... ... өзі айтқандай кең байтақ өмір базары… “Әркімнің өзі
іздеген нәрсесі бар, - сомалап, ... ... ... - ... ... өз ... осы қазынадан таба бермек” – деп Абай шығармалары жайлы
Мұхтар Әуезов айтып кеткен.
Абай (1845 – 1904)
Адам баласы дам ... ... ... ар, ... ... нәрселерден
озады. Дүниеде жалғыз қалған адам – адамның өлгені. Қапашылықтың бәрі ... ... мал ... ... қолөнер үйренбек керек… Алдау қоспай адал
еңбегін сатқан қол өнерлі - қазақтың төресі сол… Еңбек - ... ... ... Адал ... мал ... – ол арлы адамның ісі. Өзің үшін
еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың; адамшылықтың ... ... ... ... ... ... бірі ... ісім өнсін десең, ретін тап… Сақалын сатқан ... ... бала ... ... алды – махаббат, ғаділеп сезім… Махаббат -
әуелі адамның адамдығы, ғылым деген нәрсемен ... ... ... екі ... мінезбен туады. Біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам – бұлар
тән құмарлығы. Екіншісі – білсем деген, не ... ... ... ... құлағы естігеннің бәрін сұрап тыныштық көрмейді – мұның бәрі ... Мен егер ... ... ... бар кісі болсам, адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің тілін кесер едім… ... ... жоқ ... ... жоқ… Ұят деген адамның өз бойындағы адамшылығы “Нысап, ұят – бұл
ғаділеттен шығады… Жасанды кішіпейілділік – ... ... ... Кіші
пейілділіктің жетімсіздігі – ақылдың жетімсіздігі… Егер де ... ... ... ... бір ... болмаса жамбасында бір, ең
болмаса айына бір өзіңнен-өзің есеп ал! Сол ... есеп ... ... ... ... ... Өзің ... қылықпен өткізіпсің бе? ... ... ... өзің де ... ... Әрбір хақиқатқа
тырысып, ыждағатыңмен көзің жетсе, соны тұт, өлсең ... ... ... ... ... құрмет күтесің?… Әрбір мақтан біреуден
асамын деген күншілдікті білдіреді… ...... ... ... ... ... ұятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан
шығады… Әрбір жалқау кісі - ... ... ... ... ... артық көрсетекн адамдықтың құнын, гүлін бұзады… Надандық -
ғылым-білімнің жоқтығы… Күллі адам баласын қор ... үш ... бер. ... ... әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – зұлымдық…
Залымдық - адам баласының дұшпены… Құлық саумақ, көз сүзіп, ... ... - ... ... ... ... ... ең жаманы – талапсыздық…
Ғылымды үйренгенде ақиқат мақсатпен білмек үшін ... ... ... білмей қалмақтық - бір үлкен зарарлы надандық… Адамның көңілі шын
мейірленсе, білім-ғылымның өзі де адамға мейірленіп, тез қолға ... ... өнер ... Адамның адамшылығы ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы
ана, ... ... ... ... ... Адам ... туғанда есті
болмайды; естіп, көріп, ұстап, татып, ескере, дүниедегі жақсы-жаманды
танидыдағы, ... ... ... көп ... адам ... ... ... сөздерін секеріп жүрген кісі өзі де есті болады… Кімде-
кім сырттан естіп – білу, ... білу ... ... ... алса – ... ... бар ... өссе, ол түпсіз терең жақсылықты сүймектіктен өсер… Әрбір жаман
кісінің ... ... оған ... күлме, ыза болғаныңнан күл: Ызалы
күлкі - өзі де қайғы. Кімде-кім өзі ... ... ... ... ... ұрды… Сөз танымасқа сөз айтқанша, өзіңді ... ... ... салғырттық - дәулетті, ақылдың ардың дұшпаны… Адам өзі тапқан
өнерлерін ... ... ... ... міне, осы айтылған қара
сөздердің мағынасына үңілсек, тұнып тұрған тәрбие негізі деуге болады. Бұл
сөздердерге зер ... ... ... ... ... ... болады деген
сұраққа бір шама жауап ... ... ... ... ... ... та, олар ... оның сырын ашып, еліне, халқына танытуға талпынбай қалған емес.
Адам баласы табиғат аясында өмір сүре ... оның ... ... ... ... Өйткені табиғат өз ерекшелігі, сұлулығы, құпиялылығымен
адамдарды еліктіріп, өзіне тартып, көңіл-күйге әсер етеді. Сондықтан ... бірі ... ... ... ... енді ... өрнектеді. Сөйтіп келешек жастарға өшпес, ... мұра ... ... ... тікелей қатыстарын көрсеткен, соған деген көңіл-
күйлерін сездірген ағартушыларымыз: Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, ... ұлы ... ... ... паш ... ... мен
қара сөздерінің мән-мағыналары уақыт өткен сайын тереңдей түсуде. Халықтың
шынайы сөз ... Абай ... кең рпын ... ... ... ... жағы басым болып, жастарды жағымсыз ... ( бос ... ... серілік, бойкүйездік,
мақтаншақтық және т.б.) ... ... елге ... тұрмысқа тиімді
іскерлік, шеберлік жақтарын жетілдіруге, тіл ... ... ... Ақын ... ... ... ... дәріптеп,
жағымсыз жақтарынан сақтандырады. Оның өлеңдері мен қара сөздеріндегі
өситеттері жас ... ... ... табиғи сұлулықты дұрыс
қабылдауға жетектейді.
М.Әуезов Абай өлеңдерінің мазмұнына, мәніне қарай жіктеген, бірнеше
салаға ... ... ... сол ... қоғамдық тіршілігін… бұл
әлеуметтік тұрмыстың құрамы ... ... ... бір ... ... ... ... - дей келіп, мұнан әрі ... ... ... ... ... ... арналған
шығармаларын атайды.
Белгілі философ М.Орынбеков Абай философиясының негізі адам проблемасы
екенін ашып көрсеткен. ... ... – адам ... адамгершілік,
ізгілік, еңбекқорлық, білімділік, өзін-өзі бақылау ұяттылық, парасаттылық,
Абайдың адам баласының ерекшелігі, қасиеті, болмысы ... ... қара ... ... ... ... адам ... үнемі оқу-ағарту ісінің алдына қойған
мақсаттарының бірі болып келеді. Әсіресе қазірге таңда жеке бас ... ... ... ... қойылып отырған жағдайда Абай шығармалары
мен ой-пікірлеріне соқпай өту мүмкін емес.
Адамгершілік, ... ... ... еңбекқорлық, адамдық,
талапкерлік пен талпынушылық - Абай көтерген мәселелер. Абай адам мінезіне
көп мән береді. “… ... ... ... мінез… бұзылмасын!”.
“…мінезде азғырылмайтын ақылды, арды сақтарлық ... ... ... Бұл ... ... ар үшін ... – деп ... орынды сөйлеуге
парасатты болуға шақырады. Абайдың біраз ... ... ... ... аша ... Бастауыш сынып оқушыларына білім мен тәлім-тәрбие ... ... ... ... баға жетпейді. Әр жыл ... ... ... ... ... ... балғын бала жанына
балбырата әсер етеді.
Абай табиғат көрінісіне қатысты жылдың төрт мезгілін түгел суреттейді.
Бұл өлеңдерде табиғаты жеке ... ... ... адам ... ... ... ... көркемдейді, шындықты айқын, дәлелді
және реалды түрде бейнелейді “…ешбір ... ... ... ... ... жоқ”.
Абай өлеңдерінің дүниетанымдық негізі оның шындықты нақ білуінде ... ... ... қабыстыра беруінде. М.Әуезов Абайдың “Жаз”
өлеңінің мән-мағынасын “Ең ... жас ... ... толықси өсіп
тұрған соны қонысты алады. Сол ... ... ... ... әсіресе, қалың
топ жылқының ен суға, мол ашлғынға емін-еркін араласқан күйлі ... Әлі үйін ... ... ауыл жоқ. ... табиғат
арасында шұбыртқан суретті өз қимыл-қозғалыстарымен толықтыра түседі. Сәнін
молайтқан адам тобының әр алуаны көрінеді. Үй ... ... ... ... мал ... ... иесі ... аталып өтеді. Содан жұмыс үстінде
жүрген шешелерді жағалаған жас ... ... ... ... ... еткен ажлшылар көрінеді. Өзен бойында құс салып ... ... ... да ... ... ... Бай ауылына жағынышты, жалынышты
тынымсыз көрші малай қаотаң ақсақал да өз ... ... ... ... ретпен көп өмір көрінісін аз өлеңнің ішіне тығыздап ... ... ... реалистік пейзаж беріп отыр” – деп талдайды. Осы ... өлең ... ұлы ... ... ... ... ... әрекетін мол араластыра білгіштігін айқан аңғаруға болады.
“Табиғатты ағын судай, сымпылдап ұшқан үйрек, қаздай динамикалы ... ... ... да ... ... ... ... қозғалыссыз күйде
алмайды. Әркім әр алуан іс пен мінезде, құбылыста көрінеді. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... оқушыға аса қонымды
етіп, “дәл осындай болады” дегендей, бас ... ... ... ... ... әрі ... тікелей қоғамдық ой-толғамын беретін өлеңдері де аз емес.
Олардың қатарына: “Интернатта оқып жүр”, “Ғылым таппай ... ... ... күлкі қымбат” және т.б. жатады. Абай бұл ... ... ... ... де ... де аша түсті. Өзі өмір сүрген
ортаның болмысын дәл шындықпен көрсете білді.
Абайдың қара сөздері мен ... ... ... ... ... ... ... бағдар береді. Сондықтан да Абай
шығармалары мәні күн сайын ... ... ... ... ... ... ... ететін құнды материалдар қатарында өмір бойы ... ... ... ... ... ... деңгейлерін,
әлеуметтік, экономикалық, құқықтық, ... ... ... ... көз ... ... ... жайында кезінде
М.Әуезов айтқан болатын.
Абай философиясы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... “Жас бала анадан туған екі мінезбен туады.
Біреуі ішсем, жесем, ... деп ... Бұл ... ... ... тән ... ... үй бола алмайды һәм өзі өспейді, қуат ... ... ... не ... соған талпыну…” - дей келе, “Дүниенің
көрінген һәм, һәм ... ... ... ең ... денелеп білмесе,
адамдықтың орны болмайды. Оны білмеген соң ол жан адам жаны болмай, ... ...... ... ... ... тән екенін, тіршілікте ... ... ... соның азығын тауып отырғанадам ғана өз ... ... ... ақын адам ... ... ... ақылдылықпен
тапқырлықты, әділеттілікті уағыздаған. Тіл байлығы мен ойды басқаға
жеткізе білу ... ... ... ретінде дәріптеген. Абай көркем сөзді
өте жоғары құндады. Оның:
Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге ... ... жылы ... ... ... ... - деген өлең шумағы осы пікірлерінің
дәлелі.
Абайдың дүниетанымдық ой-пікірлеріне зер салсақ, тіл мен ... сөз ... ... ... ... көргені мен ойға
тоқығаны мол адам ғана ... ... айта ... ... Ойға тоқу ... зерделі қарауды, оны ой елегінен өткізуді, зерделі қабылдауды
керек етеді. Бұлардың бәрі де ... ... мен ... ... ... ... ... ата-анадан туғанда есті болмайды, есітіп,
көріп, ұстап, танып ескере, дұниедегі жақсы-жаманды таниды-дағы ... ... көп ... адам ... ...... ... Абай
дүниені тануда сезіммен қоса ақыл-ойдың пайымдауы, ... ... ... де шек ... танымының негізі болып табылатын адам мен қоршаған дүниені тану
ммүкіндігі мәселесін орынды шешті. Тұтас алғанды таным ... ... ... ... ... ... жеке алғанда сезімдік
танымға алдыртпайтын заңдылықтар мен ... ... ... апаратын
жолдардың басы – зерделі ойлау деңгейлеріне көшетінін дұрыс болжаған”.
Абайдың дүниетанымға қосқан үлесін ... мына ... онан ... ... ... шығарманың дүниетану жәрдем болатын себебі: Оның
авторы, дүниені көріп қана қоймайды, сол ... ... ... түңіліп,
өзінің ой-өрісі жеткенше талдауға, ... ... ... ... ғана ... сана елегінен де өткізуге тырысады” – деген тұжырымын
айта келе, ... Абай да – ... ... Ол ... ... ... сол қалпында ғана сипаттап, қоймайды, ол әр көрініске сынай қарап,
сол көрініске неге күйіне, неге сүйіне ... ... және сол ... ... ... сол ... ... көріністің не
себепті күйіндіретінін, не себепті сүйіндіретінін сырын ақтарады және құр
ақтарумен аған қанағаттанбайды, сол ... ... ... еді деген
қорытындысын да оқушы көпшіліктің алдына салып апарады”.
Абай “Келешекке тарихы бар, алдына ... ... бар ... ... ... тағдырын нық байланыстырады”. Абайдың бүкіл
шығармасы – оқушыларға дүниетанудан білім беруде тікелей ... ... ... ... ... бірнеше өзекті, маңызды ... ... ... өлең - ... ... Осы өлеңінде ақын елдің берекесін
кетіріп, көзін аштырмай отырған бір-бірімен дауласу, қастасу, өтірік арыз
беру секілді ... ... ... ... көрсетіп:
Таласып босқа,
Жау болып досқа,
Қор болып, құрып барасың, - деп өкініш білдіреді.
Елді бірлікке, татулыққа шақыру - өлеңнің ең бір ... ... ... ... ... ... бірі бос, ... үлкен қоғамдық мәні бар терең мағыналы ... ойын ақын ... ... ... ... әр ... ... мінез-құлқын,
психологиясын, қандай жағдайда қандайлық әрекет ететінін ашып ... ... ... ... ... аз емес ... ... “Бөтен
елде бар болса”, “Сабырсыз, арсыз, еріншек” секілді өлеңдерін ... ... ... ... ... сөз үшін жау ... бір ... дос болып” қырық құбылып жүретін адамдардың мінезін, іс-әрекетін ақын
осы өлеңдерінде тап ... ... ... Осындай шынайылығы, суреттеу
тәсілінің ұтымдылығы жағынан Абай шығармаларындағы қазақ әкімдерінің, ел
билеушілерінің бейнесі де кем түспейді.”Болыс болдым, ... атты ... ... ... ... ... атынан оның өз аузынан
шыққандай ... ... ... өзі баяндап, отырған іс-әрекет, мінез-
қылықтары арқылы сол болыстың тұтас бітімді сом ... ... ... бір сәт ойға ... болыстыққа жету үшін қандай қам жасағанын,
қанша малын шашып әуреге түскенін, ... ... ... ... ... ... – бәрін көз алдынан өткізіп, өзіне-өзі
есеп бергендей тұжырымды бағалағандай ... ... ... ... нанымды
да, әсерлі-ақ! Абай осы өлеңінде алдына жан ... ... ... кемел психолог – супеткер ретінде әсіресе айқын танылады. Бір ... ... ... ... ... ... жағдай туғызу деген мүлде жоқ.
Баяндалып отырған – сол заманда қазақ қоғамында ... үшін ... ... үнемі кездесіп отыратын жағдайлар.
Абайды ойшыл, қайраткер ретінде қалайда қасаң қағидалардың шең ... ... ... де кездесіп жүр. Мысалы, Абай ағартушы реалист
немесе ағартушы-ойшыл деп, және ... ол тек ... ған ... тірегі, өмірді өзгертетін күш сол ғана деп санаған ... жоқ ... ... ... ... орыс қоғамында немесе Европа
елдерінде ... ... ... ... ... ... ... ой-
пікірлерге байланысты қарастыру ешбір ... ... Абай ... ... кезде орыс мәдениеті мен әдебиеті бұрынғыдан бірнеше саты
көтерілгенін, онда реалистік және сыншыл ... ... ... ... ой-пікірлер, адамгершілік идеялардың да өрісі
биіктегенін ескерсек, ол осы жаңа ... озық ... ... көз ... солардың деңгейіне көтерілуге ұмтылғаны ... пе? ... ... ... ... ... ... ол
адамгершілікті, әділеттілікті насихаттап, елді адал еңбек ... ... ... ... ... жаратуға алдымен мән ... ... ... адамгершілікті, әділеттілікті ең негізгі моральдық принцип
ретінде поэзиялық туындыларында да, қара сөздерінде де ... атап ... пен ақыл жол ... да, ... ... кімде бар,
Сол жарасар туғанға.
Бастапқы екеу соңғысыз,
Біте қалса қазаққа
Алдың-жалын, артың-мұз,
Барар едің қай ... ... ақын ... ... ... деп ... ... ол
әділеттілік, мейірбандық болмаған жерде ақыл мен қайрат та ... ... ... деп ... уағыздаған ағартушы ақын ақылды білімді ... ... ... ... ... Не ... ... ақыл-таразы, дүниенің сырын
танып, білуге ақылдың мүмкіндігі шексіз мол деп санайды.
Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек,
Әр нәрсеге ... баға ... бұл ... ғылым үйренуге ұмтылған жастарға айтқан сөздерінен
де айқын танылады. Ақын ... ... ... ... енрмей, ақылмен
өлшеп тапқан өз пікірі болу ... ... сол ... ... тұра
білуі қажеттігіне ерекше назар аударған.
Абай ақыл туралы айтқанда, ақылдылық, естілік деген ұғым мен ... ... ... ... ажыратып, оларды екі нәрсе деп
қарайды. “Әуелде бір суық мұз – ақыл ... ... Абай ... осы соңғы
мағынасында алған.Философиялық тұрғыдан келіп ой мен ... ... ... екі ұғым деп ... Абай ... ... мен “ыстық
жүрек” бірін-бірі ... деп ... Осы ... ... ... ажамның қасиеті кемеліне келеді деп есептейді.
Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,
Сонда толық боласың елден бөлек.
Жеке-жеке біреуі жарытпайды,
Жолда жоқ жарыместі жақсы ... ... мәні ... ... ... қай ... болсын жеңілдетіп,
үстңрт қарап, бір жақты түсінуге жол берілмеу ... ... ... ... туралы айта келіп:
Ақсақал айтты, бай атты,
Кім айтса мейлі, сол айтты.
Ақылмемнен жеңсеңіз, -
Дегенде ғылыми пікір қорытуға, дүниетаным ... ... де ... мансабы, атағына қарамай, тек қана шындыққа ... ... ... айтылған. Сонымен қатар Абай “қартайдық, ... ... ... ... ... шынға сенбей, жоққа сенетін адамдарды:
Ақсақалдың, әкенің, білімдінің,
Сөзінен сырдаң тартып тез жиренбек, -
Деп сынайды. Сырт қарағанда осылар екі түрлі, ... ... ... ... ... де ... Ал, тереңірек үңілсек, әр қырынан келіп
айтылған, бірін-бірі толықтыра, айқындай түсетін ... ... ... сын ... қарау қандай қажет болса, өмірде жеңіл-желпі әңгімеге
әуестенбей, білікті, тәжірибелі адамдардың ... ... ... алу да сондай
қажет екенін ақын орынды айтқан.
ІІ Абай шығармаларын оқыту барысында бастауыш ... ... ... ... ... негізі
2.1. Бастауыш сыныпта ана тілі пәнін оқытуда оқушылардың тәрбиесіндегі Абай
шығармаларының алатын ... ... ... ... ... қортып жинақтап айтатын
сипаты және әлеуметтік өмірдің қайшылықтарын, қоғамдық құбылыстардың өзара
себеп – ... ... ... ... ... жағынан үлкен
философиялық ой-толғамдарын көбінесе ақынша айтатынын да ... жөн. ... ұғым ... ... тек қара ... ғана ... өтуі ... Абай бірде философиялық толғаныс түрінді ... ... ... ... тағы ... ойын ... ... арқылы
елестетіп көрсетуді мақсат етеді.
Тоты құс түсті көбелек,
Жаз сайларда гулемек.
Мұны оқығанда ауылдың шетінде бәйшешек, гүлдер жайқалған даланың сайы
көз алдымызға ... ... бұл ... ... ... ... ... күйімізді ақын кенет өзгертіп, басқа арнаға бұрып жібереді.
Бәйшешек ... ... ... ... көркем сезім-әсерді таратып жібергендей, жоқ қылғандай ой-
толғаныс ... ... өте ... күзгі салқын түсіп, гүлдердің тез
солатынын, көбелектер азайып, жоғалатынын еске ... ... ... ... ... айту ... адамның өмірі де соншалықты ұзақ емес қой ... ... ... ... ... осы тұста адамның өмірі жайлы толғануға
ауысатыны тегін емес. Ақын адам ... нені ... нені ... ... ... тұжырымды жауап береді:
Адамзатқа не кенрек:
Сүймек, сезбек, кейімек,
Харекет қылмақ, жүгірмек
Ақылмен ойлап сөйлемек.
Адамның өмірі мағыналы, маналы болу ... ... ... айқын айтып
жеткізеді де, енді ойын жаңа бір ... алып ... ... өмір ... ... ... мақсаттары өз заманына, заман талабына сәйкес
болуы қажеттігін айрықша ескертеді.
Әр кімді заман сүйремек
Заманды қай жан билемек?
Заманға жаман ... оны ... ... мәні бар осы тұжырымның қоғам өмірінің күрделі
заңдылығын, елеулі шындығын ... ... ... айтылғаны анық. Санылы,
ойлы адамның артықшылығы заман талабын, ... ... ... дұрыс түсіне білу болса керек.
Абайдың өткенге көз жібіріп, өмірдің өріне ... ... енді ... ... ... ... өлеңі – 1890 жылы жазылған “Келдік талай
жерге енді”. Бұл өлеңнен анық байқайтынымыз – Абай ... ... ... ... өзі ысрласқан қалпынан да айқын ... ... ... ... оған өзі ... айтқандай, сөз жарыстыра толғанады:
Барма топқа шақырмай,
Жат үйіңде шатылмай,
Шыдармын ба, япырмай
Жатуға шықпай үйде енді!
Осындай терең ... ... ... тебіреніп сөйлеу ақынның
үлкен толғаныс үстінде отырып, ең көкейкесті ойын ақтарып ... ... ... ылыайық. Өмірдің өрін тауысып, биік белге шыққан кезіндегі
ақынның ... көз ... ... ... айқындау мақсатымен айтқан
ойының түйіні:
Адам деген даңқым бар,
Адам қылмас халқым ... ... ... ... ... ... селт еткізбей қоймайтын сөздері болса керек.
Бұл сөздерде абыржу болса да, айну жоқ екені, өмір бойы ... ... ақын ... ... ... ... еш күмән туғызбайды.
Қайғы шығып иыққа,
Қамалтпасын тұйыққа,
Сергі, көңілім, сергі енді! ... ... ақын ... өн ... ... күш беріп, қайраттандырып,
ширыға түседі.
Сыршылдық сипаты айрықша көрінетін көңіл күйі лирикасы – ... ... ... аса құнды жаңалықтарының бірі. Өзі сыршылдық лирика
болған соң онда ... па, ... да, ... те бәрі ... ... қой. Көңіл-күйі лирикасында ақынның өз жан дүниесін ... ... және әлде ... ... ... ... орай ... бұл түрі ауызша
әдебиет дәстүріне жақын ... өлең ... гөрі ... ... орын ... ... бұл салаға жататын өлеңдерінде мұңлы сарын
басым болса, ол оның ... ... ... ... ... жатқандықтан.
“Сұм дүние тонап жатыр ісің бар ма?” ... ... Абай ... өтуі
жайлы толғанады. Өмір қысқа, “алдамшы”, байлауы жоқ, дүние жалған бәрі ... ... ... ... ... ... ... түйіні
адамгершілікті жоғары ұстау қажеттігі – татулық, жақынды сыйлау, кішіпейіл
болу, қулық, ... бой ... ... лирикасы үлгісіндеге өлеңдерінде ақынның ой-сезімі,
жан дүниесі де терең ашылған. Ол ... ... жыл ... ... ... мен жазды қайталанбас, соны бояулармен бейнелеп берді.
Туған ел табиғатын сипаттауда оның суреткерлік ... ... ... пейзежды адамның тұрмыс кешетін табиғи ортасы, мекен-жайы ретінде ала
отырып, әлеуметтік өмірмен, ... ... ... ... ... ... ... әдістерді атап көрсетпесе де, оның шығармашылығы
әлеуметтік-эстетикалық талғамға бай, еңбектерінде ... ... ... ... ... Абай ... өте ... көренеді, бұл жерден біз ақынның жан-жақты
ерекшеліктеріне мән беріп, ... ... ... ... (1882), ... ақ күмістей кең маңдайлы» (1884), “Жаз” (1886),
“Шоқпардай ... бар, ... ... (1886) т.б. ... адам бойындағы
жеке-жеке психикалық ... ... ... т.б. ... ... әр ... ... мінездеме беріп отырады.
Абайдың үш мүшелі ... ... және ... ... ... мен терең түсінік бере алады. (“Әуелде бір суық ... ... “Он ... ... ... ... сөз”, “Қырық үшінші сөз”,
т.б. қараңыз). Ал, ... ... ... қоса ... ... ... ерік Абайдың ойынша бірлестік. Егер де осы үш бірлестік үйлесе алмаса,
адамға ешқандай пайдасы болмайды, адамды ... ... ... ... ... тудыруы мүмкін. Осы бірліктерді саналы түрде қамтамасыз
ету, психика әрекетінің басты негізі болып ... ... ... ... ... толық боларсың елден бөлек.
Жеке-жеке біреуі жарытпайды,
Жолда жоқ жарым есті ... ... ашу да жоқ, ... де ... ... бір ... қылды әлек.
Біреуінің күні жоқ біреуінсіз
Ғылым сол үшеуінің жолын білмек.
Ерік. (абайша қайрат Т.Тәжібаев)
Абайдың түсінігінше ақыл мен сана бір деп ... ... ... керек. Егер де бұлардың арасы ажырап кететін жағдай туса, онда адам
бойын басқарушы және жетекші рол ... ... ... ... ... ... айтуынша, ақылды дұрыс жолға салып, ерін күшін дұрыс
пайдалануға жетектеу ... Ақыл мен ерік адам ... ... рол
атқарады.
Қайрат пен ақыл жол табар
Қашқанға да қуғанға.
Әділет, шапқаи қайда бар.
Сол жарасар туғанға.
Бастапқы екеу соңғысыз,
Біте қалса қазаққа,
Алдың-жалын, ... едің қай ... осы ... ... ұлы ... К.Д.Ушинскийдің
көзқарастарына жақындайтын сенсуалистік көзқарастары өте айқын көрінеді.
К.Д.Ушинский сезімді сана құбылыстары еріктің арасына байланыстырушы
буын деп есептеп қана ... ... ... мен еркіне байланысты әрекеттерін
туғызушы және осы әрекеттің ең ... ... ... деп ... сана ... ... сезімнің біреуіне қосылады да, сөйтіп ішкі жан
дүниесін үш мүшеге бөлу. Екі ... ... яғни ... ... ... әкеп
соғады. Өзінің “Он жетінші сөзінде” Абай еріктің, жүрек пен ... ... ... ... ... ... ... қарағанда әлдеқайда
толық суреттейді. Сондықтан бұл “Он жетінші сөздің” мазмұнын ... ... деп ... ... ... үшеуі өнерлерін айтысып, таласып келіп, ғылымға
жүгініпті. ... ... ей, ... өзің ... ... еш нәрсе менсіз
кәмелетке жетпейді, әуелі, ғылым, ... ... ... ізденіп,
үйреніп орнына келтірмек менің ісім, құдайға лайықты ғибадат қылып ерінбей,
жалықпай орыныа келтірмек менің ілімім. Дүниеге ... ... мал ... ... ... ... болмайды. Орынсыз, болымсыз нәрсеге үйір
қылмай бойды таза сақтайтұғын күнәкәрліктен, көрсе ... ... ... ... ... адасқан жолға бара жатқан бойды қайта
жиғызып ... мен емес пе? Осы ... ... ... таласады? – депті.
Ақыл айтыпты: не дүниеге, не ақыретке, не пайдалы болса, не залалы
болса, білетұғын мен, ... ... ... мен, ... ... ... ... осы екеуі маған қалай таласады? Менсіз өздері қалай жарайды?
– депті.
Онан соң жүрек айтыпты: мен адамның ... ... қан ... жан менде мекен қылады, менсіз тіршілік жоқ. Осы ... ... оның ... ... ... деп, ... айтушының аты ғылым екен. Осы
үшеуі бір кісідей менің айтқанымдай болса, ... ... ... қасиетті сол адым. Үшеуің ала болсаң, мен жүректі ... ... ... таза ... ... ... ... әрдайым қарайды
деп, кітаптың айтқаны осы – депті. Енді ... ... және ерік ... ... түйіні:
а) Ақыл.
Шындықты танып білуді Абай материалистік жолмен түсіндіреді. Адамның
сезім мүшелері білу, танудың көзі болып табылады. “Көзіңмен көріп, ... ... ... ... ... ... иіскеп, тыстағы дүниеден хабар
алады” – дейді Абай.
Тағы бір жерінде Абай ... көз жоқ ... ... ... ... ... ләззат алар едік?”. “…Егер құлақ ... ... не ... жақсы үн, күй, ән ешбірінен ләззаттанып хабар алмас
едік, мұрын иіс ... ... ... ... іске ... ... жаман
иістен қашық болмақтық қолымыздан келмес еді. Таңдай, тіл дәм білмесе,
дүниеде не тәтті, не ... ... ... ... алар едік?” – деп
жазады. Тәжірибе алмасу арқылы ... ... ... ... ... әсер ету ... ғана ... шындықты танып біледі. Ақыл – шындықты
танудың, оны жан-жақты зерттеп, ... ашу ... ... жете ... ең
жоғарғы ғылыми-теориялық саласы. Ақылдың ғылыми танымдағы қабілеттілігі ... ... мен ... құбылыстарындағы күрделі процестердің
заңдылықтарын анықтаудан байқалады. Ақыл-адамның ... ... ... мен ... ... “Ақыл-парасат күші. Адамның
ойлауына, пайымдауына, ғылым мен ... ... және ... ... пен жаман
қылықты айыруына көмектесетін күш” – деп Фараби ақыл жайлы айтқан.
Жеке дамының ... ... ... ... ішінде ақыл сапасының өрлеуінің мәні зор. Олар адам қызметінің
ерекшеліктерін, оның ақыл-ой қыбілетінің өзіндік ерекшеліктерінен көрінеді.
Ақыл-ойға қабіллеттілік деп ... бір ... ... ... ... ... ... табылады. Ақылдың мұндай сапаларына білім құмарлық,
ізденімпаздық, ой тереңдігі, ақылдың ... ... т.б. ... ... адам ... ... ... деген.
Нағыз ақылды адам әрқашанда күнделікті өмірдің жаңа талаптарына жете
көңіл бөле ... ... ... арқылы өмір сүреді. Өзінің “Қырық үшінші
сөзінде” Абай сыртқы дүниеден алынған “хабарды ұнамды ... ... ... ... түсіреді”.
Абай ес деген ұғымға анықтама беріп, оның мәнін ашып бермесе де, оны
адам өмірінде, әсіресе қоршаған орта ... ... ... ... бар ... ... деп ... есте сақтап қалудың (жаттықтыратын, үйрететін, дағдыландыратын)
негізгі төрт ... ... атап ... ... ... ұмытпастыққа,-
деп жазады ол төрт түрлі себеп бар: әуелі көкірегі ... ... ... Екіншісі, сол нәрсені естігенде я көргенде ғибраттану керек,
көңілденіп тұшынып, ынтамен ұғу ... ... сол ... ... ... ... ... көңілге бекіту керек. Төртінші, ой кеселді
нәрселерден қашық ... ... егер олар кез ... ... ... ... ... уайымшылдық, салғырттық, ойыншы, күлшілдік, я ... ... я бір ... ... ... болу ... бұл төрт ...
күллі ақыл мен ғылымды тоздыратын нәрселер”.
ә) Қиял. Адамның түсінуінше ғылыми дамуына зор әсер ... ... ... ішкі ... ... ... ... көбейтуге екі
қару бар: адамның ішінде бірі мұлахаза (ойлай пікірлесу), екіншісі берік
мұхафаза (сақтау, қорғау) ... бұл екі ... ... ... болу
керек. Бұлар зораймай ғылым зораймайды” – дейді Абай.
Сондықтан қиял мен ойды ... ... ... ... керек, бірақ
пайдасыз нәрсені қиялдайдың қажеті жоқ, сондықтан ойды сақтандырып отыру
керек.
Ойлау – ... ... ... ... ... ... Ойлау
барлық психикалық процестерді қамтиды. Ойлаудың дамуы адамның нақтылы іс-
әрекетімн тығыз байланысты. Ойлаудың екі түрі ... ... ... ... ... ... ... қайталау. Екіншісі, ойлаудың
ойланып-толғануға байланысты түрі. “Жапырағы қуарған ескі үмітпен” деген
өлеңінде Абай адам ... ... ... ... ... тек үздіксіз,
тұрақты ақыл-ой әрекеті арқылы ғана бір ой ... ойды ... ... бір ой пайда болады. Бірақ ой практикалық өмірмен байланысты ... ой ... ... деп ... “жан” – адамның дене құбылыстары емес, психикалық ... ... сан ... ғана ... ... ... жан-жақты білім ала
алады. Адам ... ақыл ... ... бола ... ... ... мен
жаман үнемі қатар жүргендіктен дәл сондай жүргізуге құдіреті ... ... пен ... ... ... ... осы – ... Ақыл жақсылыққа
қандай қызмет істесе, жаманшылыққа келгенде де дәл сондай қызмет ... (“Он ... ... ... ... үш ... сапа болу керек: бұл қасиеттер ... ... ... алса, онда адам адамшылықтан айырылып, айуанға
айналып кетуі мүмкін. Мұндай ... ... ... күштің
талғампаздығы” деп аталады. Онда көрген, естіп білгеннің бәрін ұғып қана
қоймай “арты ... ... алды ... ...... ... Бұл сапа ... тез қозғап жіберуі мүмкін, адам керек уақытында
ойламай, дер кезінде айтпай, ... ... алып ... ... ... өткізуі мүмкін. Екіншіден, сыртқы дүние заттары мен құбылыстары
арасындағы байланысты ... ... ... ... материал
іздестіріп, адам өзін оқытып, дамытып отыруы керек. Ал, бір нәрсені естіп,
көріп білдің, қош келдің, қазір ... ... ... түгел соған
ұқсаған ба? Одан кейін бір жерден ... бар ма? ... сол ... жері бар ... ... ... ... бөтеннен хабарланып
білмейінше тыншыппайды деп жазады.
Бұ бірыңғай күштің ... ... ... Абай ... ... ... өткен тәжірибеге байланыстырып қана қоймайды, ақыл-
ойдың үздіксіз тануға бағытталғанын, білуге құштарлығын ... ... деп Абай ... сезімін көрсетеді. Абай айтуы бойынша, жүрегіңді
мақтаншақ, пайдакүнем, жеңілдік, ... ... төрт ... ... кірлетпей сақтасаң, онда сырттан ішке барған әр нәрсенің ... ... анық ... түседі дейді. Бірақ бұл жерде Абай басқа да
психикалық процестердің қатысуымен қатар ... ... ... ... ... Сезім. Сезім – жан көріністерінің бірі болып табылады. Абайдың ұғынуынша
сезім – жүректің ... ол – адам өмір ... ... ... ол
тамырлармен қан жүргізеді, ол – ... ... ... онсыз өмір жоқ.
Гуменистік, адамгершілік сезімдер жүрекке тән қасиет болып табылады.
Адамгершілік сезім. Сезім ...... ... сан ... ... ... ... сезімдер адамның бірлесе жасаған
әрекет негізінде пайда болып, ... ... ... айналады.
Егер де адамгершілік сезіммен байланысты орындалған іс-әрекетте байқалған
мінез-құлық қоғам тарапынан, қарым-қатынас барысында жағымды баға ... ... ... ... болады. Мұндай сезімдерге тіліктестік,
ынтымақтастық, қайырымдылық, достық, ... ... ... ... ана ... ... ... салт-санасын сүю
сезімі, т,б, жатады. Ал ұнамсыз сезімдер өзімшілдік, ... ... ... ... ... екі ... ... т.б.
Сондай-ақ адам өзіне ұнамсыз, деректі қылықтар сезінсе, ... ... ... ... ... күй ... бұл да адамгершілік
сезім.
Адамгершілік сезімдер адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас ... ... және ... ... ... процесс.
Адамгершілік сезімді дамытуда көркем әдебиет пен өнер ... орын ... ... жетіледі, ақыл-ой өрістеп, өмірдегі күрделі
өзгерістерге көзқарас ... ... ... ұстамдылық пайда бола
бастайды және сезім физиологиялық өзгерістерге көп көңіл бөледі.
Адамдарға күш ... ... ... ... ... ... ризалы сезімдер адамгершілік сапалардың ... ... ... болуына негіз болып табылады. Сондай-ақ еңбек іс-
әрекеті негізінде адам бойындағы адамгершілік ... ... ... ... ... әдет-дағдылардың қалыптасуына көмектеседі.
Егер сезім мен тіл жүрек ырқына көнсе, онда қателеспейді. Батылдық ... ... ... ... әдіс ... ... ... ер жүректілік, қорқыныштан тайынбайтын қайсарлық,
өжеттілік, шешімділік, т.б.
Қуаныш. Қуаныш - адам ... ... ... түрі ... ... – жеке адамның қасиеттерінің өзіне тән көрінісі. Қуаныш – жеке ... ... ең ... оның ... ... ... танымдық
қатынасымен, өмір барысында адам бойында кездесетін психикалық қасиет.
Қуаныш – адамның ... өмір ... ... ... ... Қуаныш –
адамның бүкіл өмір бойында, үнемі емес басқа іс-әрекет түрлерімен ауысып
отырады. Сондай-ақ ... ... жеке ... ... ... ... әкеледі.
Күлкі. Күлкі – адам қуанышының айқын көрінісі болып табылады. Күлкі –
айтылған сөз, ойын, қызық үшін істелінетін қылық. Әзілі тең ... ... да, ... ... да бола ... Әзіл сөз бен ... туады. Қисынды әзіл айтып, әзілге әзілмен жауап бере білу
қазақта шешендік өнердің бір түрі бола тұра ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Біреудің кемдігіне, жетіспеген жеріне
күлудің қажеті жоқ, керісінше онымен ой ... ... ... ... сүрген өмір - өмір емес.
Дүниедегі ең бағылы байлық адам болғандықтан, адамға қашан да ... сүру ... Осы ... ... негізінен туындайтын күлкі ғана адамға
дұрыс жол сілтей алады.
Қайғы. “Көкірек толған ... ... өзін де ... ... ... ... я ... жас болып ағады”.
Ашу. Біз ішкі сезімдер арқылы жанымызда түрлі күйдің болғанын білеміз
де нәтижесінде сол күйді ... ... ... деп естиміз. Ол:
агрессивтік, жарысқа ұмтылу деген қабілеттілік. Адам бір ... ... ... мақсатқа жету үшін саналы ұмтылу қажет. Ашу ... ... ашу тұл, ... ... тұл, ... ... тұл”
“Ашулы адамның сөзі аз болса, ыза қуаты ... ... егер де ... қан ағызса, домбыт мақтаншақ, яки қорқақ” болғаны деп жазады Абай.
Ұят. Абай ұяттың екі түрі бар (надандықтан болатын ұят, сыйымсыз ... деп ... де ... ... ... ұялу және ар ... адамгершіліктің маңызды ерекшеліктерінің бірі бола отырып, ұят
адамның ... ... ... ... ... ... ... ортамен тығыз
байланыста екені жөінде айтып кетті.
Достық пен қастық. Бұл екеуі де жүрек ісі, ... ... ары мен ... ... болады. (“Жүрек – теңіз, қызықтың бәрі асыл тас” (1902)
деген өлеңі). Көбіне жауыздық адам бойында жиі ... ... ал ... ... бола ... Үміт – ... қанағаттандырады, алға жетелейді.
Үміті үзілген ... ... ... ... ... ... ... – шайтан ғана”) дегендей адам бойында үміт оты өшпеуі
керек.
Абай болашаққа сенген нағыз тамаша оптимист ... ... ... ... Үмітің үзбек қайратсыздық” өлеңінде болашақ өмірді өтіп
кеткен дәуірге қарағанда, адам үшін әлде ... ... және ... табылатынын, әлі өтпек алдығы уақытпен байланысты талаптанушылық,
ізгі ойлар мен мақсат, үміт, кұрес пен ... деп ... Ерік ... Абай ... ... арқасында адамның өз қажеттіліктерін
игеруі деп қарайды.
Ерік адамның саналы, мақсатты ... ... адам ... Белгілі бір мақсатқа жету, белгілі бір әрекетті ... ... ... күш салу ... ... көрінісі. Адам белгілі мақсатқа
байланысты әрекететуге шешім ... ол ... ... ... ... ... кездескен қиыншылыққа қарамастан тиянақты орындау адам
еркінің күшті екенін көрсетеді. Еріктің күштілігінің ... ... өзін ... ... орындауға жетелеуі, ... ... ... ... ... ... ... те ақылсияқты жақсылық үшін қандай қызмет істесе, жамандық зұлымдық
үшін де дәл ... ... ... ... тыс ерік ... деп санайды.
Ерікті іс деп – жанның қайрат күші арқылы ... істі ... ... күші қатыспай еріксіз істелінетін күштер де болады, яғни
адамның ... ... ... ... ... ... осы күш негізінде пайда болады.
Ал, еріншектік – дүниедегі өнердің дұшпаны, талапсыздық, жігірсіздік,
ұятсыздық, кедейлік бәрі ... ... ... адамның қолынан ұлы істер
келмейді, тек ерлік пен ... қана ... ... ... барысында қайрат қылмай,
Қаңғып өткен өмірдің бәрі де жел!
Тәуекелсіз, талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек адам ...... ... ... ... ... ... Еріншектік
– адам бойындағы жағымсыз және қайратсыз әдеттердің түрі.
Абай жалқаулықты өзгертуге болады деген. Ол адаммен ... ... ... жүре ... ... процесс болғандықтан, оны өзгертуге болады.
Осы өмірде адам ... ... ... бар ма ... отыз ... ... Абай :”Күллі адам баласын қор қылатын үш
нәрсе бар. Сонан аулақ болу ... ... ... ... ... ... деп білесің, надандық ғылымның жоқтығы. Дүниеден еш
нәрсені ... ... ... ... ... болады” деп
көрсетеді.
Құмарлық - адамның бір нәрсеге қатты ... Адам ... ... ... ... ... ... келген кезде пайда болатын
құмарлық - сезімнің пайда болатын ... ... ... ... ... ... мүмкін. Адамның рухани, адамгершілік ... ... ... ... ... ... құмарлық оянса,
жағымды құмарлық болып табылады. Құмалықтың жағымдысы да жағымсызы да туа
бітетін қасиет емес, мұның ... ... ... ... ... - ғылым мен ақылды сақтап тұратын сауыт. Адам
өз мінезін ... ... ... ... ... ... сияқты
әдеттен тыс мінез-құлық түрлері адам бойындағы мінездің беріктігін бұзады.
Мінез адамның дүниеге көзқарасына, сенімі мен ... ... ... ортаның әсері мен адамның өзін-өзі тәрбиеленуінен
көрінеді.
Абайдың ... және ... ... ... ... халқына мұра қылып қалдырып кеткен еңбектерінде болашақ жастарды
тәрбиелеуге деген ынта-ықласын көрсете келіп, өз халқының және ... ... ... ... және бала ... ақыл-ойдың
дамуы, еңбек тәрбиесі адам дамуындағы барлық ерекшеліктер педгогика ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
2.2 Ана тілін оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... Абай ... ... ... ... ... ... қолына әліппе алып мектеп қабырғасында ... ... ... ... бермесе де, ұлы ақын А.Құнанбаевтың
педагогикалық мұрасы ... ... қай ... ... ... да, ... педагогикалық мұрасына кездесеміз. Абайдың
қарасөздерінде, өлеңдерңнде көтерілетін мәселелер көп. ... оқу, ... ... ... ... ... еңбек, шаруа,
кәсіп пен ұстаздық жайлары, дін, дүниетану, ел ... ... ... ел ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдай жан-
жақты қарастырылып, сарапталады, анықталады. Ақын-философ, тәрбиеші-ғалым,
Абай мұраларының өлместігін, өміршеңдігін сөз ... ... ... ... қатынастар кезеңіне сай келіп, отырған қара
сөздерімен, өлеңдеріне тереңірек ... ... ... ... ... Абай ... жол сілтеу артық болмас
Жасымда ғылым бар деп ескермедім.
Пайдасын көре тұра тексермедім,
Ер ... соң ... ... ... кеш ... - деп Абай басынан өткен жағдайын
айта отырып, жас балаларымызға өсиет арнайды, ... ерте ... Абай ... ... ... ... тұрады,
оны ақын шығармаларының қайсысын алсаңыз да бірден түсінесіз. “Интернатта
оқып жүр“ өлеңінде:
Пайда ойлама, арды ойла,
Талап қыл, артық ... ... ... оқып ... - ... Енді бір өлеңінде ақын жас кезінде
өмірден өз орныңды тап, ... ... ... ... ... әрқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Тетігін тап та бар қалан.
Адам еңбек текке ... ... ... ақын ... ... жүріп анық бас,
Еңбегің кетпес далаға.
Ұстаздық еткен жалықпас,
Үйретуден балаға.
Адамзат жанның жыршысы бола білген Абай еңбектерінде жастар ... ... ... ... мен ... ... өте ... өнерінің қиындығы мен қызығы, жауапкершілігі тұрғысында да көп
жазған. ... ... ... оқып білім алуға үндеуі нарықтық
экономика заманында ерекше мәні бар тұжырымдар ... ... ... ... Абай ... оқу оқып, білім алған.
Би болған соң, болыс өнер емес. Еңбектің бұдан да өзге бәрі жалған.
Абай: “Бес ... ... ... ... асық бол, - ... ... ... тұжырымдайды.
Болмасаң да ұқсап бақ.
Бір ғалымды көрсеңіз, - деген сөзінде ... ... ... бас ... ... ... ... еңбек ет, ұлы
адамдарға ұқсауға тырыс, - деп ақыл-кеңес береді. Ақындыққа еңбекке деген
көзқарасы жастарды, ... ... ... ... іске ... ... ... игеру үшін әлеуметтік өмірдің кетігіне қалану
үшін ерінбей адал еңбек ету керек деп есептейді. 33-қара сөзінде: “Егер мал
керек ... ... ... ... Мал ... ... ... адал
еңбегін сатқан қолөнер - қазақтың әулиесі сол” – деуі де сондықтан.
“Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық,
Аздырар адам ... - ... өлең ... бұл ... ел аузындағы
мақалға айналып кеткен.
Ұлы Абайдың осындай ойлы тұжырымдарын біліп қана қоймай, тәлім-тәрбие
ісінде қолдануға міндеттіміз.
Абайдың шығармаларын ... ... ... ... қатар,
адамгершілікке тәрбиелеу көптеген мүмкіндік бар. Мәселен, ... ... ... ... алайық. Бұл әңгіме 3-сыныпта өтіледі. Жаңа сабақтың
мақсаттары:
а) ұлы ақын ... бұл ... ... ... ... ... шыншылдығы, кішіпейілдігі, білім құмарлығы туралы айтқандығын
толық ұғындыру. Ақынның Әбішті өзінің ... ... ... ... жас тұлғасында сипаттауын түсіндіру;
ә) әңгімені оқытып, талдай отырып, әрбір оқушының ... ... ... ... ... ... ... Туған елін, Отанын сүю, құрметтеу сезімдеріне әсер ету. Қоғам туралы
шынайы көзқарастарын дамыту;
б) поэзиялық шығармаларды сүйіп оқуға ... ... ... білімді
өмірде, іс-жүзінде пайдалана білуге баулу, ойын ашық айта ... ... ... ... танысқандары анықтала отырып, неліктен
ол шығармалармен танысқандарын ... ... ... оқи ... ақын Әбіштің жылы жүректі,
өнерле де талантты, ғылымға берілген, кемтарларға көмегін аямайтын ар-ұяты
мол, ... ... ... ... қиыншылықтардан қорықпайтын жалған
сөзге ермей, бос мақтанға салынбайтын жағымды ... ... үлгі ... олардың да сондай болуын аңсағанын айтып, оқушыларға
Әбіш сияқты, адамгершілігі жоғары ... ... ой ... материал мен жаңа сабақты байланыстыру мақсатымен топпен жұмыс
жүргізілді. (Әрбір топқа бөлек-бөлек ... ... ... ... Ақын Абай ... ... ... деген өлеңде жастарға, келешек
ұрпағымызға нені өсиет етеді?
2) Ақын “Қыс” өлеңінде қандай теңеулер келтіреді?
Екінші топқа:
1) “Абайдың ... ... ... ... ... не айтылады?
2) Өз қолымыздағы еңбегімен құрметке ... атты ... ... ... ... мен Әбіш“ әңгімесіндегі Әбіш жайлы әңгілмелеп беріңдер.
2) Абай ... ... ... ... ... жат қылықтардан
жирендіреді?
Осылай Абай жайлы өткендерін еске түсіріп, бүгінгі жаңа ... ... ... ... ... “Әке арманы“ әңгімесіндегі (әрине оқып болғаннан соң) ... ... ... ... ... ... түсіндіресіңдер? Оқушылардың жауаптарынан
соң. Үйге тапсырма әңгіме бойынша Әбішке мінездеме ... ... ...... ... үміт ... сүйікті ұлы. Ол
жасынан сергек, жігерлі, қажырлы, ұлы жүректі жан болып өсті. ... ... ... болған, жоқ-жітік, жетім-жесірлерге қолдан келген
көмегін аямайтын адам болған. Ол – кісі еңбегін пайдалануды ұнатпаған,
өз ... күн ... ... ... ... ... Әбіш осы
мақсатына жетуде қиындық пен кедергілерді ... ... ... алды ... жастық кездерінде де жалған сөзге ермей, мақтаншақтық пен
өзімшілдіктен аулақ болып ақылға билеткен ... оқу, ... ... ету ... ... Оның ... мен ісі ... яғни өзінен кейінгілерге үлгі.
Оқу-тәрбие жұмысының ең басты кілті – ... ... ... оны өткізудің әдістемесінің проблемасы өте-мөте маңызды мән алып ... ... ... шешудің нәтижесі ... ... ... ... ... ... қол жеткізеді.
Жас ұрпақты оқыту, олардың ... ... ... және тәлім-тәрбие беру мәселесі мені әрекез ... ... ... және ... әдістерін анықтауда ... ... ... ... мен ... ... еске ... материалдың
біртіндеп және тізбектеп берілуін, қортындылар мен тұжырымдардың анық ... ... ... ... ... өз бетінше іскерлік
әрекеттерін дамыту үшін әр алуан және мазмұнды ... ... ... жүргізуді, мазмұндама, шығарма жаздыруды, өздігінше ... ... мен ... ... ... біз үшін ... үлкен.
Оқу жұмысын неғұрлым тиімді жолға қою, сабақты сапалы ұйымдастыру,
балаларға деген жан жылуы ... ... ... білу ... сын ... ... пайдалану тәуелсіз еліміздің жас ұрпағын тәрбиелеуде
маңызы зор. Оқушылардың шығармашылық ... және өз ... ... оқу ... ... ... деген құмарлығын және
еңбексүйгіштігін сабақ барысында қалай дамыту, қалай туғызу ... ... мен үшін өте ... ... ұйымдастыру мен өткізудің негізгі мәселелерін
тыңғылықты шешу үшін ... ... мен ... ... ... ... ұсыныстарын, еңбектерін жан-жақты пайдаланамыз.
Оқыту мазмұнының сабаққа ... ... ... бірі оқушыларды ғылым
негіздерімен ... де ... ... ... ... ... ... үйрету және осы негізде оқушылардың диалектикалық дүниетану
көзқарасын ... ... ... мазмұнын бүгінгі күннің талап-тілегене
сәйкестендіру ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге көмектеседі.
Сабақ мәдениеті – оқушылар білімінің сапасын жақсарту жолындағы
еңбектің басты шарттарының бірі. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... ең елеулі де басты ... ... ... мақсаты, мазмұны, әдіс-тәсілдері – бәрі-бәрі
оқушылардың жан-жақты дамуына көмектеседі.
Мұғалім жеке ... ... ... екі ... жоспардың нұсқасын
жасап, пайдалануына болады:
1. Қысқаша схема түріндегі жоспарды сабақ мазмұны толық көрсетілгенмен, оқу
процесінің әр ... ... ... ... ... ... Осы ... ой жібіріп, тереңірек түсінбеген кейбір
мұғалімдер жоспардың бұл ... тым ... ... қарайды. Сөйтіп,
мұндай жоспар, көп жағдайда өз жауапкершілігін толық сезінбейтін
мұғалімнің ... ... ... болып шығады. Рас
сабақжоспары қысқа да тұжырымды болуға тиіс. Дегенмен, жоспарда мұғалім
мен оқушылардың сыныптағы оқу ... ... ... ... мен оның ... ... түрде қысқа схема түрінде
болғанымен де ... анық ... ... ... ... ... жолын жаңа бастаған ... мен ... ... ... ... үшін ... ... бағдарламаның неғұрлым күрделі де жаңа тақырыптарын
өтуге арналған сабақтар үшін мейлінше тиімді болады.
“Қыс” ... ... ... ... ... ... ... 1
және 3-сыныптарында бар. Біз өз алдымыздағы оқушыларды қысты күнгі табиғат
құбылыстарымен ... осы ... ... ... оқып үйренуді, тәжірибелер мен қортындылар жасауды ғана
мақсат етіп ... ... ... оқу ... ... де үлкен жұмыс жүргізуді және көркем әдебиет үзінділерін жаттап
алуға арнаймыз. ... ... ... мен ... сабақтардағы секілді
мәнерлеп оқудың керектігіне назар аударып, оқушылардың ... ... ... ... ... мен өзім оқимын. Содан соң өлеңді оқушылар бөліп-
бөліп оқып ... Мен ... ... тұстарын түзетіп отырамын,
кейбіреулерін ... ... ... ... ... мәнерлеп оқи
алатын оқушының біреуі өлеңді тұтас оқып шығады. Одан әрі ... ... ... ойын-сауықтарының жоспары жасалады да, сурет-картина
бойынша мазмұны мен өлең шумақтары ... ... ... Мұндай
тәсіл оқушылардың ынта-ықыласын арттырады. Мен ... ... ... үй
тапсырмасы ретінде тағы да ұсынамын.
Демек, бір ... ... ... яғни ... бабына келтіріп:
мәнерлеп оқуды, оқушылардың әуелі бөліп-бөліп, содан соң ... және ... одан соң, ... аяғына дейін оқып шығуды, сөйтіп мәнерлеп
оқуға көп қайтара жаттығу нәтижесінде оқушылар өлеңді ... ... ... ... ... ... алға қойған негізгі мақсаты ойдағыдай,
толығымен орындалады.
Демек, ... ... ... орындауға қалай қызықтыруға
болады? Бұл жұмыстың кілті менің, яғни мұғалімдердің өз ... ... ... бұл ... ... ... ... алсам, жұмыс
соншалықты нәтижелі болады.
2-сыныпта Абай ... ... бірі ... Мұхтар мен Абай”
әңгімесі. Әңгіменің авторы Тұрсын Жұртбаев. “Бала Мұхтар мен ... ... ... ... ... бас ... өміріне
үзінді. Мазмұнын қарапайым сөздермен түсіндіру үшін оқушыларға бұдан бұрын
өтілген “Бала Абай” әңгімесінде суреттелетін, болашақ ұлы ... ... ... жас ... ... пен ... ... біліп өскендігі
жайында әңгіме болады. Абайдың дүниетанымы мен көзқарасының ... оңды әсер ... ... ... ... ... Абай мен Мұхтар Әуезов портреттерін, Абайдың ақындыққа түбегейлі бел
буып кіріскен кезіндегі орыс достары ... ... оның ... ... ... орыс, Батыс классиктерінің шығармаларынан емін-еркін
сусындаған кезіндегі қазақ даласының азып-тозған, ... ... ... ... кешкен сұрқай тіршілігінен ... ... ... ... өз ... ... ... Абай туралы стендідегі М.Әуезовтың ... ... ... және адам ... өнер-ой байлығынан алған үш даналығы ... - ... ... өз ... ... – араб, парсы, түркі
тіліндегі Шығыстың ... ... ... – орыс ... - ... сөзін пайдаланамын. Бұдан соң, Абайдың бала Мұхтарды не
үшін ұнатты? Оқушылар осы сұрақ бойынша ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осы тапсырмалар бойынша мұқият
дайындықтан кейін сыныптан тыс ... Абай ... не ... Жоғарыдағы сұраққа бірнеше оқушы өте жақсы жауап берді. Шығарманы
оқушыларға бөліп-бөліп оқытып, әр бөлімге ... сай ат ... ... ... өттім.
Оқушыларды қатыстыра отырып төмендегідей жоспар жасалды:
1. Абайдың көзінің кішкене балаға түсуі.
2. Абайдың баланы суреттеуі.
3. Мұхтарды өзіне шақыртуы.
4. Абайдың ... ... ... ... ... сәйкес әңгіменің мазмұнын мен өз ... ... ... етіп ... ... ... бөліміндегі өздерінің жауаптарынан кейін Абайдың іс-
әрекетінің қыр-сырын жете түсінуді Абай ойының шеберлігін, өткір ... ... мен ... ... ... Абай ... ... баласының өзінен күштілері сөз айтса,
тақсыр, құл ... - деп ... ... өзім ... ... ... қатар, ол оқушыларға әңгімеден жоспар бойынша үзінділер
оқытып, оның мазмұнына ... ... Бұл ... ... ... ... ... жинақтады. Әңгіме Абай мен Мұхтардың
диологы ... ... осы ... ... ... ... ұлы суреткер ретінде дәл де тамаша суреттегінінің ... ... ... ... ... ... дәлелдеді. Оқушыларды
өздлігінен ізденіп, жұмыс істеуге ... ... ... ... ... Абай жайлы таблица сыздыруды тақырып ерекшелігіне ... ... ... ... бекітуге септігі зор болатынына менің көзім
толық жетті.
Тұрсын Жұртбаевтың осы әңгімесінің алдында ... ... ... ... ұлы ... ... шағынан мәлемет берілген. Әңгімені
өтуге жаңа бағдарлама бойынша екі сағат бөлінген. Оның ... ... ... ... ... ... эпопеясының бүкіл әлемге әйгілі атақ-
даңқы жайында қысқаша тоқталып өтемін, оқушыларға кезек-кезегімен мәнерлеп
келістіріп оқытып, түсінігі ауыр ... ... көш, ... қан ... құлан таза, ырым т.б.) ... ... ... ... сипатта сөздік жұмысын жүргізді, шығама кейіпкерлеріне
мінездеме ... ... ... ... ... ... оның ... мен білімдік-
тәрбиелік сипатына тоқталамын. Сабақта магнитофон қолданып төмендегі
үзіндіні оқушыларға сурет ... ... ... арқылы тыңдатамын. “Биыл
Абайдың жасы он үшке болған еді. Денесі де бір аралық кейіпте, бойы ... ... ... мұрны шолақтау болушы еді, биыл ұзарып қалыпты.
Бірақ әлі сол ... ... ... ... ... сидиып арықтап, құр
созылған сияқты. Күн көрмей өскен, реңі ... ... ғана ... қара ... еді, ... ... бар еді. ... қаладан
қайтқандық және ауру қосылғандық бар ма, әйткуір, ... ... ... ... бас құйқасы да қылаңдап көрінеді. Ол ад ... күн ... ... ... - ... ... ... лентасымен тыңдатып, Абайдың Семей медрессесінде оқып жүрген
кезіндегі көрнекті суретші Ә.Қастеевтың ... ... ... ... ... ... ... әңгімесіндегі “Зере, Абай бейнелерін оқушылардың
әрқайсысына әңгімелетіп, М.Әуезовтың портрет ... ... ... озат ... ... ... ... Тумыснан зерделі,
жанұясынан ұқыпты жас Абай Семейде ... оқып ... ... ... ... ... орыс ... де үш ай оқығанын, өз бетінше
орысша, арабша, шағатайша оқып, белгілі дәрежеде ... ... ... ие
болғанын әңгімелеп беремін. Бұл таста медресе шәкірті жас Абайдың білім-
ғылымға ынты-ықыласын оқушыларына үлгі-өнеге етіп ... ... ... ... Абай ... ... мен орыс бастауыш мектебінің сыртқы
көрінісін суреттен көрсетемін. Он үш жасқа енді ғана толған Абайды ... ел ... ... баулуды, өзіне ізбасар көмекші етуді көздеп,
оқудыан ... ... елге – ... ... ... ... қол
үзіп қалған өкінішті жағдайын әңгімелеген кезде, оқушылардың да ... ... ... әсер ... әженің өз немересіне ауыл,ел, халық тарихын, оның өнегелі
әдебиет үлгілерін өте ... ... ... ... ... ... кейбір көріністерін, өз мүмкіндігімше, әңгімелеп, оқушылардың
қызығуын, ынты-ықыласын ... ... Зере ... әңгімесі арқылы
халқымыздың бай да асыл мұрасымен ... ... сол ... ... ... ұлы ... ойшыл, кемеңгер болуына ізгі ықпал еткенін, әрбір
баланың ақыл-ойының дамуына жанұя тәрбиесінің, өскен ортасының әсері ... ... ... ... “Абай биыл ғана анық бағалады. Бұның әжесі бір
түрлі шебер әңгімешіл екен, қызық сөйлейді, ... ... ... ... қызықтырып айтады. Әуелі ауыра бастағанда, бір күні ... ... ... ... ... ... ... сұраған. Сонда да ойланып “е,
е… бұлдыр-бұлдыр күн өткен… деп ... ... еді. Абай соын ... - ... шығарманың нәрі мен дәні іспетті осы бір үзіндіні
оқушыларға тыңдатып, сабақты сұрақ-жауап тәсіліне ... ... Абай ... ... ... ... Абайдың ауылдың өзге балаларынан өзгешелігі неде?
3. Абайдың әңгіме-ертегіге, өлең жырға құмарлық сезімінің ерте ... ... Зере мен ... ... өз ойларыңды білдіріңдер?
5. Абайдың ақындығына ықпал еткен “Біріншіден, қазақ халқының өз даналығы”,
- деген ... ... ... ... ... ... және Бай ... достастырған нендей жағдай деп ойлайсыз?
7. Абайдың ұлы классик ақын болуына басты себепкер кім? – ... ... ... алу ... ... ... өзі қатарлы ақазақ
балаларынан өзгеше қыр-сырын ашып көрсете білді. Әрине, ... ... ... оқушыларға ситуациялық ой туғызады, сабақ тақырыбының
проблемасын шешуге көмектеседі, ... ... ... ... ... дұрыс ... ой ... өз ... ... ... әкесі он жасар Абайды Семейдегі
Ахмет Риза мектебіне бергені, зейінді бала сол кездің өзінде – ақ ... ... зор, ... көп ... жақсы түсінгені, ол өз бетінше көп
оқып, өнер білімнің бәрі де ... ... ерте ... оның ... ... ... еңбегімен ерте достасуы, осының барлығы да Абайды ұлы
ақын, ... ... ... ... ... ... ... сабақ соңында оқушылар жауабын жинақтай қорытып, Абай ... ... ... ... ... Абай бала ... қазақ
халқының өлең-жырлары мен аңыз ертегілерін, қисса-дастандарын, мақал-
мәтелдерін, шешендік сөздері мен ... ... Зере мен ... секілді
дана әже-аналарынан, Баралас (Дулат Бабатаев) пен Байкөкше секілді ақын-
жыршылардан естіп, құлағына құя, бойына ... ... Абай ... ... бос ... ... білімге ынты-ықыласын салғанын мен,
оқушыларға өнеге етіп, жақсы оқуға, халыққа адал ... ... ... ... сүйе де ... ... ... жастық шағын білудің өзі
өнеге мектеп сияқты екендігін жақсы түсіндіремін.
Абай тек қана ақын, жазушы, педагог ... ... Ол ... ақын ақын жазушылары Достоевскийдің, ... ... ... ... ... ... ғана ... теңесе алады” деген сөздері өз
ұлтыңды сыйла, құрметте және өзге ... ... ... ... ... ... алуымыз керек, деген ойлар айтқан. Балаларға
арналған көптеген мысалдар, өлеңдер, ... ... ... ... ... ... ана тілі ... 1-сыныпта әліппеден
соң 3 тоқсанда басталғанда 126 сағат бөлінеді. Ала апатасына 7 ... ... Абай ... келетін болсақ, 1 сағат бөлінген. Ол
сағат 3-тоқсанның 1-сабағы. Бұл сыныпта ... ... ... үзінді
беріледі. Бұл өлең сабақ барысында бір жаттығу ретінде беріледі.
2-сыныпта ана тіліне 136 сағат, ал бір аптада 4 ... ... ... “Күз” өлеңінен үзінді берілген. Сонан соң Абайдың “Ғылым таппай
мақтанба” өлеңінен үзінді. Бұл 2-тоқсанда өтіледі. Ал ... ... ... ... ... ... ... роман-эпопеясынан үзінді
алынған.
Бұл әңгіменің тәрбиелік мәні зор. Абай ... ... ... бай ... ... ... Бұл әңгімеде сол жайлы айтылады.
Келесі әңгіме “Бала Мұхтар мен Абай” әңгімесі. Бұл ... ... ... Бұл ... ... ... кезі мен Мұхтар Әуезовтың
балалық шағында болған бір оқиға ... ... ... ... ... ... осымен аяқталады.
Келесі сыныпта ана тіліне 136 сағат берілген, ал аптасына 4 сағаттан
бөлінген. Абайға қатысты 7 ... ... Оның ... ... ... тақырыбына арналған. Төртеуі әңгіме болып беріледі. Ең алғашқысы
“Абай мен Әбеш” деген ел аузынан алынған ... ... ... ... әңгімесі. Авторы Кәмен Оразалин.
Әңгімеде Абай дүниеден қайтқаннан кейінгі Абайдың ... ... ... Келесі Абайдың "“Қыс” өлеңі. Онда қыс ... ... ... кейінгі Мұхтар Әуезовтың “Абай жолы” роман-эпопеясынан ... ... ... үзінді ретінде берген. Келесі “Әке арманы” атты
“Абай ... ... ... ... ... Абай мен ... Бұл әңгіме де “Абай жолынан” алынған үзінді. Келесі ... ... Ол ... ... ... ... халқының табиғи байлығы
жайлы әңгімеленеді.
3-сыныптағы соңғы сабақ Абайдың “Жаз” өлеңі. Ол өлеңде ... ... көшу ... көші ... ... Ана тілі сабағына 136 сағат, аптасына 4 сағат бөлінген.
Ал Абай шығармаларына келетін болсақ, Абай шығармаларына 1 ғана ... ... ... жоғары екендігі ескеріліп Абайдың 37 қарасөзі
берілген. Бұл ... ... ... ... белгісі” бөлімінің
алғашқы сабағы оқу жылының екінші жартысындағы ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.
2.3. Сабақ жоспарының үлгісі.
Сабақтың тақарыбы: Абайдың қара сөзінен.
Сабақтың мақсаттары:
а) білімділігі: ... ... ашу, ... сөйлеу дағдысын
қалыптастырып, Абайдың ұлы кемеңгер ақын екенін түсіндіру, ... ... ... 4-сынып оқушыларының Абай шығармалары арқылы сана-сезімін
қалыптастыру, ... ... ... Оқушыларға Абай шығармаларын оқыту арқылы бүгінгі күннің
талап-тілегіне сәйкестендіру, ... ... мен ... ... ... көзқарасын, имандылық, ұлтжанды патриотизм
қасиеттеріне тәрбиелеу.
Көрнекіліктер: Абайдың ... ... ... ... өлең ... ... Аралас сабақ, жарыс сабақ.
Сабақтың әдісі: Әңгімелесу, сұрақ-жауап, баяндау.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру ... ма ... Қане ... түгел отырамыз. Сабаққа барлығымыз
түгел келдік пе? Кезекші сабаққа ... ... ... айта
қойшы. Себептері болса оны да айтыңдар. Жақсы балалар.
ІІ. Өткен сабағымызда біз бөлімді қорытындылау мақсатында тест жазғанбыз.
Жалпы ... ... ... Ал енді ... біз ... бір ... ... Жаңа сабақ.
Қазір біз “Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың белгісі” атты үлкен ... ... ... мына ... ... ... Қане, әдепті
балалар қандай болады. Қане үш ... ... ... шарты
бірінші болып 1-қатардан бір оқушы жақсы әдепті баланың қандай болатындығы
туралы бір сөз айтады. Мысалы; білімді. Келесі ... ... бір сөз ... бірі ... ... ... ... оқушылары жақсы
бағаланады.
Ал, қане бастаймыз. ... ... ... Енді біз мына ... ... айтқан сөздерімізді, айтқан оқушылар тақтаға мына
шеңберлерге жазамыз. ... сол ... ... ... ... ... ал ... шеңберге соған қарама-қарсы сөздерді жазамыз.
Жақсы ... ... Енді осы екі ... ... ... Ия,
адамдарда.
Балалар, әдептілік жайлы мақал-мәтелдер білеміз бе? Қане бір-екі
оқушы ... оның ... ... бере ... ... енді біз бүгінгі жаңа сабағымызды бастайық.
Бірінші, балалар мына Талапбек, зердесі және ... ... ... ... ... бере ... Жақсы, жарайсыңдар. Қазіргі
өтетін сабағымыз ... қара ... ... ... біз Абай ... ... Біз 1, 2, ... Абай туралы өткенбіз.
Соларды есімізге түсірейікші. Абай кім? Оның ... ... Ия, ... Дұрыс, балалар ұмытпаған екенбіз. Сол Абай атамыз
мына суреттегі атамыз. Абайдың ... ... ... және қара
сөздері бар. Олар біздің жастарымызды өнер-білімге шақырады, адал ... ... ... ... Мен Абай ... туралы айтып өтейін.
Бүгін бізге Абай атамыздың 38-қара сөзінен ... ... ... ... ... ... ... Оқып болғанымыз басқаларын күтіп тыныш
отыра тұрамыз. Ия, оқып ... па ... Бұл қара ... не ... ... айта қойшы. Жақсы. Бұл қара сөзде бір жаңа сөз бар ... ... ... ... ... Ол мына ... плакаттағы сөз.
Мағынасы түсінікті ме? Қане, кім айтады? Дұрыс.
Балалар біз Абай ... ... ... не ... қане айтайықшы.
Мына плакаттағы есімдердің Абайға туысқандығы жайлы айтып шығайық.
Мен алдымен ... ... ... соң ... туысқандық
белгілеріне байланысты орын-орындарына қойып шығамыз. Жақсы.
Құнанбай
Ділдә ... мен ... Абай ... ... ... ... ... кетейін.
Ол мына тақтадағы плакат бойынша. Түсіндік пе?
Мұсылманша хат таныған
10 –12 жас ауылда
Семейде медресседе
12 жас
Семейде Приходская школа
Сқақ, өлең
14 жас
Шыңғыс ... ... ... жас
От тілді шешен
20 жас
Атағы шыққан білікті адам
30 жас
Абай атамыз туралы біраз ... ... па? ... ... енді ... Абай ... ... өнерге шақырған қандай
өлеңдерін білеміз? ... ... ... ... ... Жақсы. Ал мына
қара сөзінде де делінген Дұрыс жарайсыңдар. Балалар мына мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... араласып отырдыңдар. Жарайсыңдар.
Үйге тапсырма: Мына қара сөзді оқып келу. Сонан соң Абайға ... ... ... ... ... келу. Үй тапсырмасы барлығымызға
түсінікті ғой. Онда ... ... ... ... бұл зерттеуімізде елімізде қалыптасқан саяси-әлеуметтік жаңа
көзқарастарға орай, ... ... ... ... сүйене
отырып, Абай мұрасындағы тәрбие идеяларының кейбір қырларына тоқталдық.
Зерттеу деректері Абай мұрасының тәрбиелік мәні туралы ... сөз ... ... ... ұлы ... ... ... дәріптеушілер - XX ғасырдың
бас кезіндегі саяси қуғынға ұшыраған қазақ ... Ж. ... ... А. ... М. Дулатов, М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердиев
екендігін анық ... ... ... М. ... атап көрсеткен үш қайнар көзі,
оның ағартушылық ой-пікірлерінің де негізі болып қала береді. Оның ... ... ... әсер ... ... әже, ... ауыл
молдасы; медресе ұстаздары; «приходская школа ұстаздары; тәрбие көздері:
ұлттық; мұсылмандық-шығыстық; батыстық; ... ... ... ... ... ... ... ар-ұят, әдеп-инабат, кісілік, естілік,
адалдық, ізгілік, қайырымдылық, әділеттілік, имандылық т. ... ... ... ... ... ең биік сатысының тағы бір атауы -
«толық адам» деп аталады. ... ... ... ... шарт қылып қадам
басқан адам Абайша, таза мұсылман, «толық адам» делінеді. Оның ... ... деп ... ... хакім ұстаз - Абай есімі тәуелсіз еліміздің
рухын биікке көтеретін, соған лайық есім. Өйткені, Абай кездеген
ұлы мұраттың тек ұлттық шеңберде ғана ... ... ... ... ... көп ұлтты қазақ елінің ұландарын
тәрбиелеуге зор ықпал етері сөзсіз. Сондықтан, Абай тәрбиесі әрбір
отбасына, әрбір балабақшаға әрбір жалпы және ... ... ... ... ... ... енуі ... айтқаңда, біз бұл аталған зерттеуімізде ... ... ... Абай ... ... ... ... идеяларының»
өзіміз қажет деп тапқан қырларына ғылыми талдау жасадық. Алайда, «Абайдың
өлген күнінен ... ... ... ... ... ... М.
Дулатовтың ұлағатты сөзіне сүйенсек, хакім ... ... ... ... зерттеу - болашақ ұрпақтың үлесіндегі нәрсе екендігіне
еш шүбәміз жоқ.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... 1996. - ... ... Республикасының Білім туралы заңы. Қазақстан мұғалімі.-
23.07.99.
3. Матажанов К. Рухани уыз // Қазақстан мектебі. - 1990, №2 - 25-30 ... ... С. ... халқының болашақ ұрпақ тәрбиесі мен оқу ... ... ... // Қазақстан мектебі. - 1990, №8 -6-12 6.
5. ... Т. Абай ... ... тәрбиелеу туралы. -Алматы: Қазақ
Мемлекет баспасы, 1954.-366.
6. Жарықбаев Қ. ... ... ұлы ... ... ... А. Абай және ... // Қазақ тілі мен әдебиеті. -1995. ... - ... ... К. Абайдың педагогикалық көзқарастары // ... - ... Қаз. энц. Бас ... ... 1995. - 7206.
9. Байтұрсынов А. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. - 3186.
10. Дулатов М. Шығармалары. - ... ... 1991. - ... Жұмабаев М. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989. - 44806.
12. Жұмабаев М. Педагогика. - Алматы: Ана тілі, 1992. - ... Абай және ... С. ... ... ... 1995. - 2146.
14. Есімов Ғ. Хакім Абай. - Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1994. -1986.
15. ... М. Абай және ... - ... ... 1994. - ... Мырзахметов М. Абайдың адамгершілік мұраттары. - Алматы: Рауан, 1993. -
2796.
17. Әбілдаұлы Ү. Абайды оқу ... ... ... ... ұлы ақынды
таныстыру. - Алматы: Мектеп, 1994. -886.
18. ... А. Абай сыры оңай емес // Абай және ... ... ... 1994. - ... ... С. Абайдың педагогикалық ... // ... ... тарихынан. - Алматы, 1992. - 175-1826.
20. Табылдиев Ә. Халық тағылымы. (Қазақтың халық педагогикасы және тәрбие)
- Алматы: Қазақ университеті, 1992. - ... ... Д. Абай ... - ... ... 1994. - ... Құнанбаев А. Екі томдық шығармалар жинағы. - Алматы: Жазушы, 1986. - 1т
- 3046.
23. Философиялық сөздік. - Алматы: ... 1996. - ... ... Қ. ... ... // Абай және ... ... - Алматы:
Ғылым. - 1994. - 3366.
25. Тәжібаев Т. Жүрегімнің түбіне терең бойла // Абай ... ... - ... ... Н. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. -Алматы : Мектеп ,
1987. - 230 б.
Мақсұтова Г. ... ... // ... ... 1990. - ... Қаржаубаев А. Салт-дәстүріміз санаға сіңбей ... ... ... 1991. - № 8. - ... Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. - Алматы: Ғылым, 1994. ... ... Б. ... діни ... // ... Энциклопедия. -
Алматы: Қаз. энц. , 1995. - 218-2226.
30. Мырзахметұлы М. М. ... және ... ... ... 1982. -
2096.
31. Ғабдуллин Б. Абай және Сократ ... ... - ... ... ... ... Бес ғасыр жырлайды. - Алматы: Жазушы, 1984. - Іт - ... ... Ә. ... ... ... - ... Ана ... 1991. -
2876.
34. Өзбекұлы С. Абай және адам құқы. - Алматы: Жеті жарғы, 1995. - 1096.
35. Абай. ... - ... 1947. - ... ... Қара сөз. ... ... ... Поэмы. - Алматы: Ел, 1993. ... ... Қ. ... ... тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. - Алматы: ҚазМКӘБ, 1960. - 8616.
38. Қазақтың ... ... ... ... ... ... - Алматы, 1994.
39. Ниязбекқызы X. ... ... ... тілі ... ... 1999., № 9 - ... төмен
Өтірікші
Жалақор
Өсекші
Жалқау
Мақтаншақ
Ар-ожданды
Адамгершілігі мол
Талапты, еңбекшіл
Қанағатшыл
Рахымшыл
Әділ
Кішіге қамқор
Ата-анасын тыңдайды
Абай

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың теориялық негіздері25 бет
Тәрбиенің негізгі бағыттары4 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет
Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларының тарихи маңызы9 бет
Балалар мен жасөспірімдерді физикалық тәрбиелеуде медициналық бағалау.21 бет
Баланы еңбекке тәрбиелеудегі ата-ананың біліктілігі28 бет
Бастауыш мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халық ертегілерін оқыту процесіндегі ролі58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь