Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.бөлім. Экспрессивтік стилистиканың негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... .7

1.1. Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасы мәселелерінің зерттелуі және басқа ғылым салаларымен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7

1.2. Экспрессивтік стилистиканың негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

1.3. Функционалды стилистика мен экспрессивтік стилистиканың ара қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

2.бөлім. Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық сипаты ... ... ... ... .19

2.1. Дыбыстық қайталау және интонацияның экспрессивтік стилистикалық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

2.2 Лексикалық құралдардың экспрессивтік стилистикасы ... ... ... ... ... ... ... 26

2.3 Сөз таптарының және синтаксистің экспрессивтік стилистикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30

2.4 Ауызекі сөйлеу мен жазбаша тілдің экспрессивтік стилистикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35

2.5 Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының мәдени ұлттық аспектісі ... .37

2.6 Экспрессивтік стилистика және сөз мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Кез келген әдеби тілдің дамыған, жетілген, өзіне ғана тән шынайы табиғаты оның функционалдық стильдік салалары мен тармақтарынан байқалатыны белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қоғамдық әлеуметтік қызметі өрістеп, әр алуан қарым-қатынас қажетін өтеуі, ең алдымен, оның стильдік, тілдік бірліктерінің қасиет-сапаға ие болу ерекшелігімен тығыз байланысты болады.
Бүгінгі таңда мемлекеттік тіл саясатының басым бағыттарының бірі – қазақ тілінің әлеуметтік қолданыс аясын кеңейту, конституциялық мәртебесін баянды ету болып табылады. Мұның өзі тілді «қарым-қатынастың аса маңызды құралы» қызметімен қатар, мәдениеттану құралы болуымен тілдік ұжымның саналы әрекетінің нәтижесінде қоғамдық салада жинақталған дүние – әлем туралы білім қорын, ұлттың өзіне тән мінез-құлық, жан дүниесін, психологиясын, дүниетанымын тілдің стилистикалық жүйесімен тығыз байланысты қарастыруды қажет етеді, өйткені халықтың рухы тілдік құрылымдар арқылы, олардың стильдік мән-мағыналары арқылы объективтенеді.
Зерттеудің өзектілігі. Адамзат жаратылысында тіл айрықша маңызды рөл атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның ішкі құрылымдары мен жүйелері тым күрделі және олар бір-бірімен тығыз байланысты көпдеңгейлі құрылым болып табылады. Адам тіл арқылы жай ғана ақпарат алып немесе ақпарат беріп қоймайды, сонымен қатар әрдайым өзінің қоршаған ортаға, құбылысқа деген көзқарас, сезімін, субъективті қарым-қатынасын тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй толғанысы мен сезімін де жеткізудің басты құралына айналған. Психологияда адамға тән сезімдердің 500-ге тарта түрлері белгілі болса, олардың әрқайсысының тілдік жүйедегі мазмұны мен көрінісі сан алуан. Себебі тілдің басты міндеті адамға қызмет ету, ал адам – сан қырлы, күрделі құбылыс. Қазіргі ғылымның дамуындағы антропоцентристік бағыт адамды интеллектуал тұлға ғана емес, оны эмоционалды менталды қырынан да қарастырады. Жеке тұлғаның психикалық құрылым компоненттерінің бірі эмоция болса, бұл феномен стилистикада арнайы тіл құралдары мен стилистикалық амал-тәсілдер арқылы объективтенеді. Тілдің адамнан тыс тұрған жеке құбылыс емес, адаммен бірліктегі, бірін-бірі анықтайтын күрделі құрылымдар болып саналатыны да сондықтан. Тілдің ең кіші бірлігі дыбыстан бастап мәтінге дейінгі тіл бірліктерінің барлығы адамның қандай да бір ішкі эмоциясы мен көңіл-күйін жеткізуге қызмет етеді. Тіл тарихи категория ретінде өзінің дамуы барысында эмоцияны сыртқа шығарудың түрлі тілдік тетіктерін қалыптастырды. Алайда, тілдің шынайы мүмкіндігі, әлеуеті сөз әрекетінде әр қырынан ашылады, сондықтан қазіргі қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық қызметінің сөздегі мүмкіндіктерін арнайы зерттеу аса өзекті болып табылады.
Адамның эмоциясын жеткізудегі тілдің экспрессивтік қызметі ғалымдардың назарын көптен бері аударып келеді. Стилистиканың ғылым
1. Әлкебаева Д.А. Қазақ тілінің прагмастилистикасы. Алматы: Зият-Пресс, 2007
2. Балли Ш. Французская стилистика . -Москва: Наука, 1961.
3. Матезиус В. Язык и стиль // Парижский лингвистический урок. -Москва: Прогресс, 1967.
4. Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. -Москва: АНСССР, 1963.
5. Винокур Г.О. О задачах истории языка // Звягинцев В.А. История языкознания ХIХ и ХХ веков в очерках и извлечениях. Часть II . -Москва: Высшая школа, 1960.
6. Щерба Л.В. О трояком аспекте языка и эксперимента в языкознании // Звягинцев В.А. История языкознания XIX и XX веков в очерках и извлечениях. Часть II . -Москва: Высшая школа, 1960.
7. Гвоздев А.Н. Избранные работы по орфографии и фонетике. -Москва: Издательство Академии педагогических наук РСФСР, 1963
8. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. -Алматы: Атамұра, 2003. -208-б.
9. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер . -Алматы: Ғылым, 1999
10. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілі стилистикасы . -Алматы: Ғылым, 1996.
11. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. -Москва: Наука, 1984.
12. Вилюнас В.К. Психология эмоцианальных явлений. -Москва: Наука, 1976.
13. Шаховский В.И. Категоризация эмоций в лексикосемантической системе языка. -Воронеж: Наука, 1987.
14. Леонтьев А.Н. Психолингвистические единицы и порождение речевого высказывания. -Москва: Наука, 1969.
15. Гридин В.Н. Семантика эмоцианально-экспрессивных средств языка // Психологические проблемы. -Москва: Наука, 1972.
16. Лукьянова Н.А. Экспрессивная лексика разговорного употребления // Проблемы семантики . -Новосибирск: Наука, 1986.
17. Цоллер В.Н. Экспрессивная лексика, семантика и прагматика // Филологические науки. -1996. -№6 (596 ).
18. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. -Москва: Наука, 1966.
19. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. -Алматы: Сөздік-Словарь, 2005.
20. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. -Ленинград: Прогресс, 1981.
21. Кожина М.Н. О конструктивном принципе функционального стиля его экстралингвистической основе и критериях стилистических оценок // Вопросы стилистики. Вып. 5. -Саратов: Наука, 1972.
22. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – Москва: Наука, 1987.
23. Жаманбаева Қ. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. Алматы «Ғылым». 1998
24. Селях А.С. Фоностилистическая дифференциация разговорной речи (на матер. франц.яз.) Автореф... канд. филол. наук. -Минск, 1972.
25. Сыздықова Рабиға. Сөз құдіреті. Алматы: «Санат», 1997.
26. Отар Әлі Бүркіт. Қайталамалардың лингвистикалық жүйесі. Алматы: «Ғылым», 2001.
27. Античные риторики. Москва: «Издателство МГУ», 1979.
28. Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. Москва, 1977.
29. Брик О. Звуковые повторы. Анализ звуковой структуры. Москва: «Наука», 1980.
30. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаубаев. Алматы: «Ана тілі», 1996.
31. Утанова А.Қ. Қазіргі қазақ прозасындағы қайталамалар. Ф.ғ.к.дисс.автореф. Астана, 2004.
32. Байтұрсынұлы А. Тіл тағлымы. -Алматы: Ана тілі, 1992.
33. Жұбанов Қ. Қазақ тілінің грамматикасы. -Алматы: Ғылым, 1996.
34. Сыздық Р. Сөз сазы. Сөздерді дұрыс айту нормалары. -Алматы: Ғылым, 1983.
35. Лосев А.Ф. Философия имени. -Москва: Прогресс, 1985.
36. Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. -Алматы: Ғылым, 1998.
37. Демесинова Н.Х. Синтакситическая стилистика современного казахского языка. -Алматы: Наука, 1988.
38. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы, 1960.
39. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: «Санат», 2002.
40. Құл-Мұхамед Рақымғали Абрарұлы. Қазақ мәдениеті құндылықтарының қалыптасуы мен дамуы: Философ. ғыл. канд... дис. -Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2000.
41. Ерасов Б. Рухани құндылықтар әлемі: Әлеуметтік философиялық жолдау. -Алматы: ҚРБҒМ.ФСИ, 2000.
42. Верещагина Е.М., Костомаров В.Т. Язык и культура. -Москва: Наука, 1990.
43. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралық қолданылуы.
-Алматы: Мектеп, 1966. -208-б.
44. Уәлиұлы Н. Қазақ сөз мәдениетінің ғылыми теориялық негіздері: Филол. ғыл. док... дисс. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2007.
45. Кеңесбаев С.К. К вопросу об экспрессивно-стилистических системах литературных языков народов СССР.-Ашхабад: Наука, 1968.
46. Алтаев Ж., Ғабитов Т., Қасабеков А. Философия және мәдениетттану.
-Алматы: Ғылым, 1988.
47. Кирилина А.В. Развитие гендерных исследований в лингвистике
-Москва: Наука, 1963.
48. Қоянбекова С.Б. Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері. -Алматы: ЛИЦ «КИЕ», 2007.
49. Қоянбекова С.Б. Стилистиканың ғылыми пән ретінде қалыптасу тарихынан // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. -№3 (85). -2005. -135-138-б.
50. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы. Алматы: «Қазақ университеті», 1977.
51. Шалабай Б. Қазақ көркем прозасының тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері. Алматы, 1997. Шалабай Б. Қазақ көркем прозасының тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері. Алматы, 1997.
52. Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы: «Ғылым», 1971.
        
        Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
........................................4
1-бөлім. Экспрессивтік стилистиканың ... ... ... тілі ... ... ... зерттелуі және
басқа ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ара қатынасы
............................................................................
........................................17
2-бөлім. Қазақ тілінің ... ... ... Дыбыстық қайталау және интонацияның экспрессивтік стилистикалық
қызметі.....................................................................
......................19
2.2 ... ... ... Сөз ... және ... экспрессивтік стилистикалық
ерекшелігі..................................................................
.................................................30
2.4 ... ... мен ... ... ... ... ... тілі экспрессивтік стилистикасының мәдени ... ... ... және ... ... келген әдеби тілдің дамыған, жетілген, өзіне ғана тән ... оның ... ... ... мен ... байқалатыны
белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қоғамдық әлеуметтік қызметі өрістеп, әр
алуан қарым-қатынас ... ... ең ... оның стильдік, тілдік
бірліктерінің қасиет-сапаға ие болу ерекшелігімен тығыз байланысты болады.
Бүгінгі таңда мемлекеттік тіл саясатының ... ... бірі ... ... ... ... ... кеңейту, конституциялық мәртебесін
баянды ету болып табылады. Мұның өзі ... ... аса ... ... ... ... ... болуымен тілдік ұжымның
саналы әрекетінің нәтижесінде қоғамдық салада жинақталған дүние – ... ... ... ұлттың өзіне тән мінез-құлық, жан дүниесін,
психологиясын, дүниетанымын тілдің ... ... ... ... қажет етеді, өйткені халықтың рухы тілдік құрылымдар арқылы,
олардың стильдік мән-мағыналары арқылы объективтенеді.
Зерттеудің өзектілігі. ... ... тіл ... ... ... белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның
ішкі құрылымдары мен жүйелері тым күрделі және олар ... ... ... ... ... табылады. Адам тіл арқылы жай ғана
ақпарат алып немесе ақпарат беріп қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... ... ... сезімін, субъективті қарым-
қатынасын тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі ... мен ... де ... басты құралына айналған. Психологияда
адамға тән сезімдердің 500-ге тарта түрлері белгілі ... ... ... ... ... мен ... сан алуан. Себебі тілдің
басты міндеті адамға қызмет ету, ал адам – сан ... ... ... ... ... ... ... адамды интеллектуал
тұлға ғана емес, оны эмоционалды менталды қырынан да ... ... ... ... компоненттерінің бірі эмоция болса, бұл феномен
стилистикада арнайы тіл ... мен ... ... арқылы
объективтенеді. Тілдің адамнан тыс тұрған жеке құбылыс емес, адаммен
бірліктегі, бірін-бірі анықтайтын ... ... ... ... ... ... ең кіші ... дыбыстан бастап мәтінге дейінгі тіл
бірліктерінің ... ... ... да бір ішкі эмоциясы мен көңіл-күйін
жеткізуге қызмет етеді. Тіл тарихи категория ретінде өзінің дамуы ... ... ... ... ... тетіктерін қалыптастырды. Алайда,
тілдің шынайы мүмкіндігі, әлеуеті сөз әрекетінде әр ... ... ... ... ... экспрессивтік стилистикалық қызметінің
сөздегі мүмкіндіктерін арнайы зерттеу аса ... ... ... эмоциясын жеткізудегі тілдің экспрессивтік қызметі ғалымдардың
назарын көптен бері ... ... ... ... ... ... болған В.Гумбольдт, К.Фосслер зерттеулері дүниеге келген заманнан
бері бұл бағытта көптеген еңбек жазылды. Сол кезеңдегі ... ... оның ... ... тығыз байланыста қараған тұжырымдар
бүгінде дамытылып, стилистиканың экспрессивтік стилистикасы саласының
арнайы қарастыратын мәселелеріне айналды.
Дипломдық ... ... ... ... қазақ тілі экспрессивтік
стилистиканың бүгінгі күнде өзекті мәселеге айналуына ... ... ... ... ... ерекше ықыластың, осыған байланысты қоғамдық
ғылымдардың ... жаңа ... ... қалыптасуы да ықпал
етіп отыр. Бұл бағыттағы ғылыми-теориялық зерттеулер мен ... ... ... ... ... ... лингвопсихологиясы, лингвокогнитивтік психология,
лингвомәдениеттану мәселелерін ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеудің
перспективасы тілдегі дара стиль ... ... ... ... стилистика, стилистикалық ресурстар, ортология, сөз мәдениеті
т.б. мәселелерді әр қырынан және тереңірек зерттеуге ықпал етеді.
Халықтың ... ... өмір сүру ... ... және ... ... сол материалдық, рухани дүниелерінің қалыптасуы, салт-
дәстүрі, әдет-ғұрыптары сияқты белгілер ұлт болмысын құраса, оны тіл ... білу ... ... өзекті мәселе болып табылады. Ұлт ... ... кең, ... ... ... лингвистикалық зерттеулердің де шеңбері
кеңейіп, этнос табиғатын танытатын ... ... ... ... ... ... байлықтары тұрғысынан ашатын экспрессивтік стилистика
тәрізді жаңа лингвостилистикалық саланың өмірге келуіне ... ... ... ... оны кең ... қарастырудың қажеттілігін
қалыптастырады.
Зерттеудің нысаны. Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық жүйесі.
Зерттеудің ... мен ... ... тілі ... ... негіздерін анықтау және тілдің
экспрессивтік стилистикалық жүйесін ... ... қол ... ... ... міндеттері анықталды:
- қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының философиялық негіздерін
анықтау;
- экспрессивтіліктің психологиялық және ... ... мен ... ... ... тілі ... ... зерттелуі мен қалыптасу
сипатына шолу жасау;
- қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының мазмұны мен ұғымдарын,
жалпы ... ... ... ... және ... сөз ... мен қосымшалардың, синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі стилистикалық амал-тәсілдер жүйесі
арқылы жасалатынын троп түрлері мен фигураларды талдап, жүйелеу.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... мен
ғылыми тұжырымдарды сипаттамалы талдау, ... ... ... т.б. ... ... ... ұсынылатын тұжырымдар:
- экспрессивтілік дегеніміз – бейнелеу, ... ... ... ерекшеленіп, сөйлеушінің белсенді сезім-күй әрекеттері арқылы
ойды әсірелеп, көркемдеп жеткізуде сөз өрнектерінің ұтымды қолданылуы, ... ... ... экспрессивтік ерекшеліктердің тілде жүзеге
асу тетіктерін зерттейтін қазақ тілі стилистикасының маңызды саласы болып
табылады;
- қазақ тілінің экспрессивтік ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізуде лингвостилистиканың ... ... ... негізге алынады;
- қазақ тілі лексикалық жүйесінің ... ... сөз және ... сөз ... ... мен ... олардың
эстетикалық ерекшелігі мен контекстегі сипаты, синонимиясы, ... ... және ... ... ... ... ... стилистикасын түрлі ғылым салаларымен
байланыста зерттеу халықтың ұлттық болмыс-бітімін айқындап, ... ... ... ... болып табылады.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ... және ... ... тізімінен тұрады.
І бөлім. Экспрессивтік стилистиканың негізгі ұғымдары
Мұнда тілдің экспрессивтік ... мен ... ... ... ... ... оның ... әсері мен тілде
таңбалануын, жалпы тілдің қызметіне әсерін анықтау және осымен ... ... ... зерттелуіне шолу жасау көзделді.
Экспрессивтілік – адаммен, оның ... ... ... ... ... ... құбылыс. ... ... ... күрделі болса, оның ... ... да ... көпқырлы және сан алуан. Тілде таңбаланатын ... ... ... ... ... ... дүниетанымы мен сезім-
түйсіктері тілдің экспрессивтік күш-қуатын айқындайтын факторлар болып
табылады. Тіл ... ... ... ... ... ... ... мәліметті жеткізу әлеуеті арқылы көрінеді.
1.1 Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасы мәселелерінің зерттелуі ... ... ... ... – тіл ... бір ... Стилистика тілдің көркемдегіш
амал тәсілдерін, ... ... ... ... қоғамдық салаларда қолдануын,
қатысымдық әрекетінің функциясын атқарады. ... ... өте ... ... ... әрекетіндегі тілдің фонетикалық,
лексикалық, грамматикалық тәсілдерді қолдану принциптерін ретке келтіретін
сала. Стилистика сөйлеу ... ... ... ... ... стилистика – тілдегі экспрессивті әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... ... әдебиет
стиліне ғана тән деп қарауға болмайды, ол барлық ... ... ... жүзеге асатын шеберлік тәсілдері
экспрессивтік стилистикада жан-жақты көрініс табады. ... ... ... ... болып саналады: тілдік
бірліктердің безендіруші тапсырмаларының сапалық және тиімділік ... ... ... ... ... анықтау. Олар: стилистикалық
мағына, стилистикалық тәсіл, стилистикалық амал, стилистикалық тапсырма.
Стилистикалық мағына қазіргі уқытта стилистикалық ... ... ... жүр. ... тіл ... ... ... де жан-жақты талданған, кейде мәдени коннотация ұғымымен ... ... ... ... образды ассоциативті стилистикалық
коннотациялар өте көп, ол ... ... ... ... ... ... ... отырады. Мысалы, шегірткенің айғырындай, көздің құрты
деген тілдік бірліктер осының айғағы.
Қазіргі уақытта тілдің ... ... ... ... жеке ... ... ... кетті. Ол негізінен
стилистикалық мағына терминінен таралған. ... ... ... ... ... ... байлық қорынан алына отырып, стилистикалық
мағына кез келген қолданыс тілінде коннотация тудыратын образды ... ... ... деп стильдерді құрастырушының әр түрлі тілдік
бірліктерді қолдану амал-тәсілдерін ... ... ... түрлері,
стилистикалық фигуралар, стиль құраудың стратегиясы мен тактикасы. ... ... ... ... ... тыс стилистикалық
коннотациялардың негізгі жүйесін құрай отырып, оның тұтас көркемдік ... ... ... ... ... ... ... көркем, бейнелі
шығуына стилистикалық мағына үлкен ықпал етеді. В.Г.Винокур бұл безендіруші
стилистиканың негізгі базасын ... ... ... деп ... [1, 11], ... коммуникативтік актінің құрылымдық-
стильдік базасын толық қалыптастырады.
Экспрессивті ... енді бір ... ... ... ... ... Стилистикалық тапсырма сөйлеушінің арнайы ... ... ... айту ... ... ... ... тиімді әсер қалдыру үшін қолданылады. Стилистикалық тапсырма
айтушы хабарының экспрессивті ... ... ... ... ... ... ... (жанама) компоненттер сапасы ретінде
көрінеді.
Стилистикалық тапсырма, стилистикалық мағына, стилистикалық тиімділік
сияқты экспрессивті тілдік ... ... ... қарым-қатынаста бола
отырып, жалпы узуальды-стильдік комплекс терминдерінің мән-мағынасын толық
жеткізе алады, сондықтан ... ... ... ... ... ... эмоционалды-экспрессивтік мағынаны жеткізуші тіл бірліктеріне
дыбыс, сөз, сөз тіркестері, сөйлем жатады. ... ... ... ... ... ... тұтас мәтіннің эмоционалды-
экспрессивтік тонын, ырғағын жасайды. Лексика адамның ... ... ... ... ... ... картинасын бейнелесе, сөздің
түрлі морфологиялық формалары, сөйлем мен мәтін және дыбыс адамның ... ... ... ... байланысын, динамикасын нақты
контекст жағдайында бейнелейді.
XX ғасырдағы Ш.Баллидің ... ... ... ... ... ... ілім ретінде анықталды. Стилистика тілдік
жүйе элементтерінің эмоционалды-экспрессивтік, сонымен ... ... ... ... әсер ететін тілдік деректердің өзара
әсерін зерттейтін ғылым ретінде таныла ... ... ... тіл ... үлкен жетістіктерге жетуі, жаңа бағыттардың
пайда болуы стилистика ғылымының қарқынды ... әсер ... ... ... ... басты назарға ілікті. В.Матезиус бастаған чех
ғалымдары әдеби ... ... ... ... ерекше көңіл
аударды [3]. Орыс стилистика ғылымында ... жаңа бір ... ... деп ... ... бар. ... ... [4]
тілдік-функционалдық концепция басым бағыт болса, оның негізін тілдің
халық өмірінің нақты тарихи ... ... ... атқаруын зерттеуі
құрайды.
Стилистика жалпыхалықтық, ұлттық тілдің барлық қырын, оның дыбыстық
құрылымын, грамматикасын, сөздігін, фразеологиясын толық ... ... ... ... ... Тіл ... ... тарихи дамуындағы іштей
байланысқан элементтері тұрғысынан емес, оның ... ... ... ... және ... ... құбылыстарының экспрессивтік
бояулары мен реңктерінің сәйкестілігі ... ... ... ... ... ... ... жекелеген қоғамдық
шектелген түрлерімен (яғни, функционалды стильдермен) байланыста алып
зерттелді. XX ... ... және одан ... орыс ... ... мен тіл мәдениетін зерттеудегі ізденістер ... ... т.б.) [5-7] осы ... зерттеулерді тереңдетіп,
одан әрі дамытты. Сөз ... ... ... ... ... және олардың денотативті мағынамен байланысына
айрықша назар аударылды.
Қазақ тіл ... ... ... ... зерттелуі
А.Байтұрсынұлы [8], Қ.Жұбанов [9] еңбектерінен басталады. А.Байтұрсынұлының
«Әдебиет танытқышында» көркем сөз бен ... ... ... ой ... Абай ... ... ашқан мақаласы мен ... ... бұл ... ... қарлығаштар болды. Ал стилистиканың жеке
ғылым тармағы ... ... ... ... есімімен
байланысты. Алғашқы басылымы 1966 жылы жарық көрген ... ... ... ... пәні мен ... ... ішінде
алатын орнын анықтаған тұңғыш еңбек болды. ... ... ... ... ... ... әсіресе қазақ тілі
стилистикалық құралдарының сипаты бір ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің эмоционалды-
экспрессивтік қызметіне қатысты ... ... ... ... ... І.Кеңесбаевтың, А.Ысқақовтың,
М.Балақаев, Р.Сыздықованың, Е.Жанпейісов, С.Исаевтың, Ф.Мұсабекованың,
Н.Х.Демесинованың, ... ... ... ... Ж.Құрманбаеваның, Б.Хасановтың, Т.Қоңыровтың,
Х.Нұрмұқановтың, ... ... ... ... т.б. ғалымдардың зерттеулерімен толықты.
Стилистика мәселелері зерттеу нысанына тіл мәдениетінен ерте ... ... ... ... ... ұқсастығы мен айырмашылықтарын
айқындап берді, мысалы, М.Серғалиев: ... мен тіл ... ... ... бәлендей көп емес» десе, Р.Сыздықова «стилистика және
тіл мәдениеті ауылдары онша алыс қонған дүниелер ... ... ... ... ... ... өзінің жаңа мазмұнымен жаңа бағыттарын
әкелуде. Стилистика ғылымы көптеген шектес ғылымдардыөзіне ... ... жаңа ... ... ... түсірді.
Ғалым Д.А.Әлкебаева «Қазақ тілінің прагмастилистикасы» атты еңбегінде
қазақ тілі стилистикасының ғылыми-теориялық мәселелерін сөз ете ... күн ... осы ... ... тақырыптардың бірі –
прагмастилистика ... ... ... ... [1].
Стилистиканың даму бағыттарының пайда болуына гносеология саласы ықпал
етті. Гносеология – білім, логика, ... ... ... ... бір ... Адамның әлемді тану мүмкіндіктерінің
заңдылықтарын және шындық, ... ... ... ... оқып-
үйретеді. Адам сөзін ақиқат пен жалғанға құруы ... бір ... мен ... ... ... ... ... барлық
лингвистикалық және философиялық ... ... қай ... ... ... ... ... Бірақ стилистиканың философиялық
негіздері мен ол байланыстың ... ... ... ... ... ... сөз бола қойған жоқ. Ал ... ... ... тану ... тіл мен ... ... тағы бір
арнасы анықталып, стилистиканың теориялық бір тамыры ... және ... тұсы – ... ... ... ... адамзат қоғамы
мәдениетінің мәртебесі айқындалады.
В. фон Гумбольдттың тіл мен ... ... ... ... туралы
концепциясына сүйенетін болсақ, мынадай мәселелер ерекшелініп алынуы керек
деп санаймыз. В. фон ... ең ... рет ... тек адамдардың қарым-
қатынас құралы ғана емес, дерексіз, топтастырылған ... аса ... ... ... ... әрекеті – тек қана рухани әрекет, онда
да терең тамырдан тыныс алатын дыбыстық ... ... тек ... ғана ... ... болып табылады. Соның негізінде ... мен ... ... ... ... ... болып танылады. Адамның «өз
ішінен ойлау барысы» деген құбылыстың өзі тек қана ... ... ... ... «Тіл – ... ... ... болып табылады».
Ал тіл мен таным процестерінің ара қатысын көрсету тіл қолданысының
когнитивтік жүйесіне сүйенеді. Тіл мен ... тіл мен ... ... адам ... ... ... ... тіл де кіреді)
құндылықтар қаншалықты роль атқаратынын ... ... Тіл мен ... ... ... ұғымдар белгілі бір құрылымға түседі. Аталған құрылымды
жіктеп, бөлшектеп ұсыну өте қиын, ... оны ... ... алып ... белгілі бір түйіндер жасауға болады.
Таным мен тілдің ара қатысы ... ... адам ... ... ... ... шешіледі. Оның себебі мынада: таным сыртқы
дүние заттарына бағытталған тәрізді көрінгенмен, оны жүзеге асырып ... ... ... ... ... процестің үнемі ішке қарай
(адамның ішкі дүниесіне қарай) бағытталғының көреміз. Таным процесі ... ... ... ... тудырады және соған сәйкес сипаты да
өзгеріп отырады. ... ... ... адамның баласының ішкі
қажеттіліктер дәрежесі белгілейді. Күрделі терең қажеттіліктердің біріне
адамның өздігінен ... ... ... ...... дара ... ... өзін-өзі өзектендіру, үздіксіз ішкі қозғалыста болу,
өздігінен даму – терең ... ... ... ... ... ғана таным процесінің қозғаушы күші болады.
Ішкі терең қажеттіліктер адам ... типі ... ... ... - өте ... ... биологиялық,
психологиялық, әлеуметтік, ... ... ... ... Қажеттілік – ағзаның өзін-өзі сақтау және ... ... ... ... ... ... Жеке адамның жетілу
дәрежесі – қоғамның болашақ мүмкіндіктерінің көрсеткіші болып есептеледі.
Жетілу - өте ... ішкі ... ... ... ... ... Ең
қиыны – болашақ қажеттіліктерін бейнелейтін, әлеуметтік прогресті тудыратын
жетілудің – өздігінен жүретін процесс екендігі. ... ... ... ішкі ... ... қарай дамып жетіледі. Жетілу таным
арқылы жүреді. Ал танымның шексіз жолы ішкі ... ... ... ... ... арқылы оянады. Бұл процесс санаға
эмоция арқылы ... ... Енді өз ... сана ішкі қажеттілікті
қанағаттандыру үшін қайтадан символдар ... ... ... ... бар қажеттіліктердің сипаты символдар арқылы анықталады. Яғни сана
сыртқы факторларға таңдаулы түрдегі тәуелділігін ... ішкі өсу, ... ... бір ... ... ... жинақтау арқылы шешеді.
Дара тұлға болмысы тудырған модель, форма – тілдік сана ... ... ... көптің қолданысына көшеді.
Тіл ойлауға шешімділік жағынан ықпал ететін құбылыс. Сол жағынан
қарайтын болсақ, тіл адам ... ... ... оның бағыты мен
мазмұн сипатын анықтайтын күшке ие болып ... Сөз ... ... жай ғана ... ... Сөз – сол ... адам ... бейнесі. Жеке адамның сөйлеген сөзінде сыртқы заттың тікелей
бейнесі емес, оған ... ... жан ... ... ... жаңадан дерлік пайда болған бейнелер
қолданылатынын осылай ... ... бұл ... ... ... алынуы тиіс [11].
Лингвистикалық салыстырмалылық болжамын қалыптастырған ...... ... ... ... онда ... пен ... тілге
қатысы терең тануды қажет ететін мәселе екенін айқын түсінеміз. Әрине, бір
қарағанда, Сепир – Уорф теориясы жалпыадамзаттық ... ... ... ... шығарғандай болып көрінуі ықтимал. Ал шын мәнінде, Сепир ... ... ... ... ойлау мен ұлттық сөйлеудің қарым-қатынасын
тану ... ғана ... ... ... ... ... деп
түсінуіміз керек [11].
Тілді логикалық тұрғыдан талдап-танудың негізгі мақсаты мен ... ... ойды ... ... ... қызметі қалай, қайтіп, қандай
жолмен жүзеге ... ... ... ... ... ... ... болсақ, тілдегі сөздер, сөз тіркестері қалай да бір ... ... ... ... ... қызмет етеді. Яғни сыртқы
дүниедегі заттардың адам санасындағы ерекше бір «өкілі» іспетті ... ... де ... логиканың міндеті – сол сыртқа ... ... (тіл ... мен ... байланысын) және
сыртқы дүниедегі заттардың өзара байланысын тану болып анықталады. ... ... ... есте тұтар мәселе бар, ол – тіл мен оның ... ... ... ... ... бар деп ... ... басты
механизмдері ойдың, оймен бөлшектеп танудың, Абайша ... ... ... танудың» қызметін атқаратынын мойындай отырып, сыртқы ерекше
дүниенің ішкі ... ... ... тану ... ... ... ... келеді.
Табиғи тілді логикалық талдаудың нәтижесі арнайы формалдық тіл жасауға
алып келетіні белгілі. Сол арнаулы формалдық тіл ... ... ... байланысын тануға, соның негізінде стилистиканың логикалық ... ... ... Тілдің таным құралы ретіндегі қызметі
философияның, логиканың негізгі нысаны бола ... сол ... ... ... ... ... болатыны және ол байланыстың
сипаты мен ерекшелігі неде екендігін анықтауға ... ... ... тіл,
осы тұрғыдан қарастыратын болсақ, таңбалар жүйесін құрайды. Сонда тілді –
таңбалар жүйесі деп ... ... ... ... ... ... адам өзінің ойын түрліше білдіруде тілді (таңбаларды)
түрлендіре қолдану ... өз ойын ... ... ... байланысты
тілдік таңбалардың стилистикалық мүмкіншіліктерін ... ... ... прагматикалық аспектілерінің ерекшеліктері
айқындалады.
Адамның ойлауы мен тілдік ... ... ... да, ... те ... ... Сондықтан да стилистиканың теориялық
негіздері ретінде философия мен ... ... ... өзі ... мүмкіншіліктердің тамырларында тұнып жатқан ... ... ... ... ... тілі ... жүйе ... өзінің құрамындағы бірліктерінің
энергиялық қуатын сөйлеу барысында, сөйлеу әрекетінде таныта алады. Сөйлеу
барысы көптүрлі және көпбейнелі ... ене ... ... ие ... ... ... сөйлеуі барысында физикалық та, психикалық та, физиологиялық
та процестер қатар жүріп жататынын байқауға болады. Сол сәтте ...... әрі ... құбылыс ретінде өтіп жатады.
Стильдік ерекшеліктерді мәтінге жинап-теріп, бір арнаға ұйымдастыратын
психикалық процестердің негізгісі ретінде сөйлеу ... ... ... жаңа бағдар ала ұйымдасуының жаңа сапасын танытады. Сол
болмыспен сыртқа шығарылған сөйлеу туындысы енді ... ... ... ... ... бір ... ие екенін көрсетеді. Адамның санасында
ойлау мен қиялдау процесі сөйлеу әрекетімен тығыз байланыста ... ... ... ... яғни ... ... ... – ойлау – речевое
мышление) қалыптастырады.
Тіл ... ... ... лексиканың,
грамматиканың аясында зерттелгенмен, экспрессивтік стилистиканың арнайы
құралдары ретінде бірізге түсірілген жоқ. ... мен ... ... эмоцияның қызметін зерттеуге бағытталған. Сол
себепті адамда болып жататын ... ... ... ... және ... ... ... алып түсіндіру басты ұстаным
болып есептеледі. Психологияның ... де ... ... ... ... ... әлі ... Бұл эмоцияны тілдік тұрғыдан
зерттеуге де қиындық тудырып отыр. Сондай-ақ, психологиядағы ... ... және оның ... сипаты дәл анықталды деп те айту
қиын. Адамға тән негізгі эмоция түрлері әлі ... да, ... дәл ... ... ... ... сипат тән:
«Некоторые отдельные эмоции являются универсальными, общекультурными
феноменами. И ... и ... ряда ... ... для ... всего мира, безотносительно к их культуре, языку или
образовательному уровню» [12, 56 б.]. ... ... ... т.б. ... ... де ... тұрғыдан
дәлелденеді. Дегенмен, ғалымдар арасында тілдегі сезім мен адамның табиғи
сезімдерінің әрдайым сәйкес ... ... ... де бар.
В.И.Шаховский оған үзілді-кесілді қарсы пікір айтады: «шынайы сезімдер мен
оның тілдік моделі ешқашан ... ... [13, 90 б.]. ... тіл ... ... өмірдің барлық қатынастары мен қасиеттерін
идеалды формада ... ... ... ... [14]. ... өзіндік
табиғатына тән универсалды эмоциялық сезімдерді негізге ала отырып, тілдің
стилистикалық ... ... ... ... ... олардың тілдегі көрінісін анықтауға ... ... ... ... ... тілдегі адам сезімдерінің бейнелену семантикасы негіз болады.
Лингвистикалық зерттеу еңбектерінде мұндай эмоциялық универсалдар түрліше
аталып жүр: доминант ... ... ... ... тон, ... ... эмоциялар т.б. Сонымен қатар, психологтар адам баласына
тән сезімдер мен ... ... ... ... әр ... ... қоры ... екенін айтады. В.Н.Гридиннің пайымдауынша,
барлық халықта эмоциялар универсалды, ... ... ... әр ... құрылымы бір-біріне ұқсамайды екен, себебі әр ... ... ... ... тән ... ... эмоционалдылық пен бағалауыштық – өзара тығыз байланысты
категориялар екені даусыз. ... және ... ... ... зерттеудің екі жолы қарастырылады: 1) «алдымен адамға тән
эмоциялық сезімдерді анықтау арқылы оның тілдегі көрінісін ... ... ... құралдарды анықтау арқылы адамның сезімдер дүниесіне
талдау ... ... ... ... негізгі ұғымдары
Экспрессия, экспрессивтілік түсініктері әлемдік тіл ... ... бері ... ... ... ... ... зерттеліп келеді.
Тіл туралы ғылым бұл құбылыстың тілдің әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің авторлары экспрессия және экспрессивтілік
терминін тек синоним түрінде ғана емес, сонымен бірге өзара алмаса ... ... ... де қарастырады. Бұл А.П.Горбунова, Ю.Д.Каражаева,
А.Д.Кулова, И.И.Туранский, Л.М.Васильев және ... ... ... Н.А.Лукьянова, В.Н.Цоллер, В.Н.Гридиннің
еңбектерінде бұл ... ... тең ... екі ... ұғымдар ретінде
анықталады.. Тілдің лексикалық ... ... ... зерттеген
Н.А.Лукьянова осы екі ... ... ... ... ... түсінігіне негізделеді. Бірақ ... ... ... жатады. Экспрессия сөзінің өзі тілден тыс
нәрсені білдіретін болса, «экспрессивтілік» ... ... ... көрсететін лингвистикалық термин». Ғалымның ойынша,
«объективтік экспрессияға» ... ... ... ... ... ... ... «сандық-сапалық» сипаттамасы жатады,
экспрессивтілік – тілдік ... ... ... ... ... белгінің сипатын, оның ... ... [16]. ... [17] ... ... ... және сөз ... жатқызады, ал экспрессивтілік тіл деңгейіне
жататын семантикалық категория дейді. ... ... ... терминдер сөздігінен» көруге болады: «Экспрессивтілік –
экспрессияның барлығы... Экспрессия – кәдімгі тілден ерекшелендіріп ... оған ... үлгі мен ... бояу ... ... ... айқын
көркемдік қасиеті» [18]. Тілтанудың ... ... ... төмендегідей жүйеленген: «Экспрессивтілік – тіл ... ... ... ол ... ... ... сөз ... немесе сөз адресатына қатысты субъективті
айқындылығының құралы ... ... ... ... экспрессивті
құралын, бірлестігін және өзара қарым-қатынасын белсендендіру нәтижесінде
сөз сөйлеушінің психикалық күйін ... ... ... ие ... ... ... экспрессоид, экспрессемоид. Басқа кез келген
тіл категориясы сияқты экспрессивтілік әртүрлі авторлар «экспрессема»,
«экспрессив», ... ... деп ... ... сөз
қызметінің нәтижесін өзіндік білдіру құралдары бар. Бейнелеу құралдарының
аса бай қорын тілдің лексикалық деңгейі құрайды. Бұл – ... ... ... ... ... ... болатын экспрессивтілік.
Экспрессивтілікті жасауға синонимдік қатарлар ... ... ... валенттілігінен құралатын лексикалық
экспрессивтілікті бөліп ... ... ... ... ... жеке ... сөздер [20].
Морфологиялық тәсілден басқа, сөз мағынасын ... ... ... де бар: ... ... т.б. ... афоризмге, мақал-мәтелге т.б. фразеологиялық бірліктерге тән. Сөз
айтылымның айқындылығын арттыру ... ... ... ... ... ие. Ол ... синтаксис
құбылысына да тән, оған лингвистикада ХХ ғасырдың ортасында пайда ... ... ... куә бола ... тіл білімінде экспрессивтілік пен бағалаудың айырмашылығы мазмұн
межемен байланыста қарастырылады. Экспрессивтілік – ... бірі ... ... ...... ... және нақты бір ... ... ... ... ... ... ... сөйлеудің (мәтіннің)
фундаментальды имманентті ... ... ... ...... ... ... құралдардың айқындығымен
ерекшеленіп, сөйлеушінің белсенді сезім-күй әрекеттері ... ... ... ... сөз ... ... ... деп
тұжырымдай аламыз. Ал экспрессивтік стилистика аталған экспрессивтік
ерекшеліктердің тілде ... асу ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Экспрессивтілік құбылысы транспозициямен ... ... ... ... ... ... жасауда ерекше
қызмет атқарады. Сөзге стилистикалық мәнділік беру мақсатында бір ... ... ... ... ... сәйкес қолдану
–транспозицияның стилистикалық мүмкіндігі деп аталады. Транспозиция, бір
жағынан, ... ... және бай ... құралдармен қамтамасыз
етеді, екінші жағынан, ... ... ... ... ... Сөйтіп, бұл құбылыс функциональдық жағынан стилистиканың екі
категориясымен – синонимия және экспрессиямен – ... ... ... жүйедегі тілдік бірліктер мен құрылымдардың ... ... ... ... ... ... ... сарқылмас қайнар көзі бола отырып сөздің әсерлілік күшін
күрт жоғарылататын экспрессивтік ... іске ... Ол ... бірліктер мен құрылымдардың және олардың сөйлеудегі ... ... ... синонимия мен экспрессивтіліктің
көзі болып табылады.
Лингвистикада жиі қолданылатын келесі әмбебап құбылыс – ... ... ... ... ... ... Г.В.Колшанский,
М.Н.Кожинаның ізімен біз де жұмысымызда осы ұғымды басшылыққа аламыз. Оған
коннотация ұғымының мынадай ерекшелігі негіз болады: 1) оның ... кең; 2) ... ... ... ... ... ... «стилистикалық бояу» ұғымдарына қарағанда жалпы
және олардың барлығын ... ... ... ... ... тіл ... ғылымның басым бағыты
екені анық. Бұлай деуге М.Н.Кожинаның мына пікірі негіз ... ... – а в ... и ... ... – было ... изучении денотативной (в широком смысле), чисто логико – ... ... ... с ... но ... выходами в область
коннотации), то ... ... пора ... ... ... ... посвсему «разрезу» языковых уровней» [21]. ... ... ... тек лексикаға қатысты ғана емес, тілдік жүйенің
барлық деңгейлерінде ... тиіс ... ... ... табылады.
Көптеген коннотациялардың мәні коммуникацияның экспрессивті формасынан
ажыратылмайды – коннотация ... ... ... ... ... ... ... Коннотацияның ғылымда белгілі мынадай түрлерін
көрсетуге болады: бағалау коннотациясы (тілдік бірліктердің ... ... кең ... типі және ... ... боялған бірліктердің параллель қолданылып, сөйлеудің
экспрессивтілігін күшейту және ... ... ... ... бейнелік коннотация (семантикалық екі ... ... ... ... ... ... ... және айқын
коннотациялар арқылы нақты-бейнелік, сезімдік ... ... ... ... коннотациялар, тіл
бірліктері мен формаларын белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... (ұлттық өзіндік
құбылыстарды, халықтың рухани және материалды ... ... т.б. ... бары ... ... ... болмысына сәйкес қалыптастырған, енгізген түрі,
сөз саптауы, көзқарасы эталондық сипат дәрежесіне көшеді де, оның тілін
зерттеудің ... бола ... Бұл ... ... тұлғаның дәстүрлі
вербалды – семантикалық деңгейінде байқалатыны даусыз. Осыған сүйенген
ғалымдар тілдік тұлға көп ... және көп ... ... тұратын
жүйе деп есептейді. Ю.Н.Караулов тілдік тұлғаны үш ... ... деп ... ... ... ... ... деңгей; [22, 36].
Вербалды-семантикалық деңгейде тілдік тұлғаның күнделікті ... ... ... ... Бұл деңгейге автордың өзіндік сөз
қолданысы, әртүрлі образдар көрінісінің ... ... ... ... түр ... семалар ерекшеліктері енеді. Бұл тілдік
тұлғаның бастапқы таным көрінісін ашатын деңгей ... ол ... ... деп те аталып, тілдік тұлғаның тілді қолдану ерекшелігі басым
түрде ... ... ... «Тіл қолданысының когнитивтік негіздері»
еңбегінде А.Байтұрсынұлы көрсеткен тіл ... ... осы ... 1.Сөз дұрыстығы; 2.Сөйлемдерді орайластырып, құрмаластыру; 3.Тіл
анықтығы; 4. Тіл дәлдігі; 5.Тіл көрнектігі [23, 19]. Бұл деңгейде, ... ... мен ... ... ... ... ерекшелігін
қарастырған жөн.
Тілдік тұлға осындай құрылымдық ерекшеліктерден ... ... ... ... ... ... оның ... қолдануды
арнайы жоспарлауда, мәтін түзудегі сипаты, ... ... ... ... ... назардан тыс қалып жатқанын айта кеткен
жөн. Бұған, мысалы, тілдік тұлғалардың әртүрлі ... ... ... ... ... мен аудармалары тілін де жатқызуға
болады.
1.3 ... ... мен ... ... ... тіл ... зерттеудің бағыттарын және соған сәйкес
стилистиканың салаларын мынадай бинарлық қарама-қарсы қою әдісі арқылы
ажыратып ... ... ... ... ... ... ... немесе құрылымдық стилистика, иә болмаса экспрессивтік стилистика
және функционалды стилистика); тіл мен сөйлеудің ... ... ... (тіл стильдері мен сөйлеу стильдері); тілді
зерттеудегі мақсат-міндетіне қарай ... ... және ... ... ... зерттеу ерекшелігіне қарай бөлінісі (жеке және
салыстырмалы ... ... ... ... қатысына
қарай бөлінісі (синхронды немесе сипаттамалы және диахронды немесе тарихи).
Осыған байланысты ... тілі ... ... ... ... ... ... ішінде функционалды стилистикамен
байланысы және қатынасы ... ... ... ... стилистиканың байланысы мен айырмашылығын және ... ... ... ... тілі мен ... ... ... олардың
лексикалық, синтаксистік жүйелерін қарама-қарсылық бірлікте алып қарастыру
арқылы көз жеткізуге болады. Тілдік узуста ... ... тілі ... жазба
тілге қарағанда динамикалы болып келеді де, жаба тілдің дамуының қайнар
көзі болып табылады. Ал ... тіл ... ... тілі ... ... ... оны өз тарапынан нормаға түсіріп отырады. Осы процесте ауызекі
сөйлеу тілінің табиғатына тән экспрессивтілік пен кітаби ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде тілдік қолданыстардың шынайы ... ... да ... стильдік бөлінуі оның қоғамдық функциясы мен
коммуникативтік қолданысы арқылы шешіледі. Сонымен қатар ол ... мен ... ... ... ... де әсер ететін
айқындап отыру керек.
Функционалды стилистика категорияларында қоғамда ... ... ... ... Тілдің қоғамда қолданылу формаларының
белгілі бір қоғамға сәйкес ... ... ... және ... де байланысты болады. Қазіргі кездегі Қазақстанда қалыптасқан
тілдік жағдайда ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік функциясында
өзгерістер болып жатқаны белгілі. Сонымен қатар ... тілі ... ... әлі де ... ... ... отырмағаны да белгілі.
Сондықтан болар бүгінгі күні қазақ тілінің ресми-іскери формасы ... ... ... ... ... ... жағдайда тілдік құзіреттілік
пен тәжірибенің әртүрлі типтері қалыптасып жатыр.
Қазіргі кездегі қазақ ... ... ... ... өмір ... ... ... айтуы бойынша, қазақ тілі 15 негізгі және 57 кіші
салаларда ... ... күні іс ... ... ... тілдің қарқынды енгізілуі қазақ тілінің ресми-іскери ... ... ... туғызып отырғанын да атап өткен жөн. Бірақ орыс
тілінің елімізде әлі де болса, өзі ... ... ... ... ... ... ... кеңейтуге жағдай туғызбай отыр. Осы қазақ
тілі мен орыс тілінің арасындағы функционалдық ... ... күні ... ... ... «В условиях двуязычия ситуация и тема
разговора могут вызвать переход от ... ... к ... деп ... ... ... ... асуында түрлі және стилистикалық
қызық құбылыстар пайда болуы мүмкін. Екі ... ... ... ... тіл мәдениеті қырынан назар аударуды да қажет етеді.
2-бөлім. Қазақ ... ... ... ... ... қайталау және интонацияның экспрессивтік стилистикалық
қызметі
Бұл тақырып тіл білімінде тек соңғы уақытта терең ... ... ... бір ... бірнеше жүйенің басын біріктіріп тұратын
табиғаты күрделі таңба болып табылады. Дыбыстық таңба (дыбыс, фонема) – әрі
ментальды, әрі ... ... ... лингвистикалық,
әлеуметтік, психологиялық, мәтіндік, эстетикалық және мәдени мәнге ие
құбылыс. ... тіл ... ... ... оның
фоносемантикалық табиғатымен байланыста қарастыра келіп, ... ... ... ... – ономофонеманың тілдік жүйедегі номинативтік
қызметіне және оның ... ... ... ... талдау жасайды [24, 215 б.].
Академик Ә.Т.Қайдаров, Е.Қажыбеков, А.Айғабылұлының ... ... ... ... ... ... фонологиясы,
дыбыс сәйкестігі, дыбыстардың алмасуы және т.б. фонетикалық құбылыстар мен
заңдылықтар жан-жақты сөз болды.
Дыбыстық символизм – ... сөз ... ... ... символизацияның бір түрі. Дыбыстық
ассоциацияның жасалуына сөздің мына ... ... 1) ... ... ... ... буынның алдында тұратын дауыссыздар; 3) ... ... 4) ... ... ... ... ... түрде
жүзеге асады, сол себепті оны анықтау да күрделі.
Аллитерация және ... ... ... ... – сөз ... қатар немесе алшақ тұрған бірдей ... ... ... ... ... ... мәнерлілікті
күшейтудің ерекше амалы ретінде клишеге ... ... ... ... ... қарым-қатынаста кең
қолданылады. Аллитерация ауызекі шығармалардан, поэтикалық шығармалардан
басқа прозалық мәтіндердің де ... ... ... ... ... ... жеткізуге әсер етеді. Қатар емес, арасына дыбыс тастап
жасалатын өтпелі ... ... ... ... ... ... өртеніп бара жатқандай,Осынау өрттен өзі бір рахат тапқандай. Бүрісіп
қыста, бүк түсіп жатушы еді олар, Батырдай бейне ... ... бақ ... құбылысы сияқты ассонанс та кең мағынада түсініледі, ол
дауысты дыбыстардың сөз ... ... ... ... ... болу ... белгілейді. Дауысты дыбыстардың үндестігі қазақ тілінде
сингармонизм заңдылығымен байланысты қарастырылады да, көп жағдайда оның
эстетикалықтан гөрі ... ... ... ... жатады. Бірақ
ассонанстық қайталамалар сөйлеуге әуенділік, өлшемдердің сәйкестілігін,
мәтінді нақты бір эмоциональдық ... ... ... ... ... ... қолданылып, дыбыстық мәнерлілікті күшейтіп тұрады және
осының салдарынан белгілі бір ... ... ... мәтіннің
стилистикалық ұйымдасуына әсерін тигізіп тұрады: Шым ете түсті өн ... ... қап. ... ... ... ойым, Жас көңіл қалай жай
таппақ (К.Ахметова). Мұндағы буындардың қайталануы полифониялы. ... бір түрі ... ... ... ... Дыбыстық
параллелизм өзара ұқсас дыбыстардың ... сөз ... өлең ... орналасуы арқылы жасалынады. Мысалы: ... ей, ... мен, ... кең ... ... мен ... ... екі жағдайда ерекше мәнге ие болады:
1. Аттрактанттар дыбысталуы жағынан тым ... ... ... ... ... ... әртүрлі болады. Мысалы: Бір ән бар бүгінгі
ұрпақ естімеген, Сонау бір ... жылы ... ... ... тек бір не екі дыбыс арқылы ғана ажыратылады. Мысалы:
Мәңгі сені ... ... ... ... аямайын (К.Ахметова).
Дыбыстардың мұндай үйлесімдігі квазиомонимдерді, яғни белгілі бір контексте
айтылуы, дыбысталуы жағынан өзара ... ... ... әр ... ... ... мұндай түрлері парехезаға негіз болады. Парехеза –
сөз формаларының дыбысталуы жағынан өзара жақын болып ... ... ... бар ... бір ... Сөз ... өзара ұқсас
болғанмен, біріншіден, дыбыстардың бірізділік реті ... ... ... – естіген ем т.б.), екіншіден, бір не екі дыбыс арқылы
ажыратылады (Жүректің ... ... ... бар кеудені
қозғайтұғын (М.Мақатаев), Аяп ... ... сен ... ... ... ... Диссонанс жағдайында аттрактанттар тек
дауысты дыбыстар арқылы ажыратылады: Қылығың жарасатын ... ... ... не деген нәзік едің (К.Ахметова). ... ... ... ... ... ... негіз болады.
Дыбыстық қайталамалардың көпшілікке танымал түрі-аллитерация мен
ассонанс. Ғалым Р.Сыздықова ... ... осы ... ... ... ... ... бірі деп санайды. Аллитерация өлең
жолдарының бірдей дауыссыз дыбыстармен қайталанып басталуы ... ... ... ... ... басталуы. Өлең ырғақ ... ... мен ... ... ... ... түрге енеді.
Өлеңнің музыкалық шығармадай құлаққа жағымды ... оның ... ... осы ... ... байланысты. Аллитерация мен
ассонанс мәселесі осы ... ... ... саласы бойынша жарияланған
оқулықтарда ғана қамтылды. Ал олардың көркем мәтіндегі стильдік қызметі,
стилистикалық ... мен ... ... ... ең ... жүйесіндегі рөлі сияқты мәселелер осы кезге дейін жеке зерттеу
нысаны болып көрген жоқ. Олар дыбыстық қайталамалардың түрі ... ... ... ... да ... ... ... - заңды
құбылыс. Ассонанс пен аллитерацияны, тіпті дыбыстық қайталаманы ... ... ... ... ... фоника туралы да ауыз
толтырып айтатын мардымды деректер жоқ. Қазақ тілінің фоностилистикасы енді-
енді қалыптасу үстінде. Бұл ... ... ... - ... ... ... дыбыстық сипатын қамтыған «Абайдың сөз өрнегі» ... мен ... ... ... ... да ... поэзиялық мәтіндерде еркін қолданылып, осы жанрда көркемдік әдіс
ретінде кеңінен таралуда. Қазақтың ... ... ... ... ... дейінгі барлық түрінде біз қарастырып отырған дыбыстық
қайталамалардың қалған түрлерге ... ... ... ... ... Аллитерация мен ассонанс тұрмыс-салт жырларында, батырлар
жырында ... ... ... [26, ... ... ... өкілдерінің ішінде дыбыстық ... ... ... ақындардың бірі-Қадыр Мырза Әлі. Қадыр өлеңдерінде
аллитерацияның да, ассонанстың да ... түрі ... ... дыбыстық қайталамалар, көбінесе, бірыңғай аллитерация не
ассонанс түрінде қолданылса, ... Әлі ... жеке ... ... ... Оның ... өлеңдерінің бір шумағының өзі ... ... ... мен ... ... Мұны ... ... жетімсіздігі емес, қазіргі қазақ поэзиясында тұрақтала
бастаған жаңа әдіс түрі деп ... ... ... ... деп ... дәл осы ... жазылған.
Алтын күміс ілгегі, ... - ... ... - ... ... - ... ат - ... ... - ... ... ордалар - түскені. ... - көк ... ару - ... Атан түйе - ... ерке күй - ... ... қой - ... ... - ... ... түбі - жеткені,
Құмай тазы - ерткені. ... - ... ... ... - досы ... ... - ... ... - киіз ... - ... ... осыдан
Сақалына - іскегі. ... ... ... ... ... ... ... ақынның басқа өлеңдеріндегі
қайталамаларға ұқсамайды. 1-шумақ а дыбысынан жасалған ассонансқа ... ... екі ... ... ... ... ... берілсе, кейінгі екеуі қ дыбысының қатысымен қалыптасқан
аллитерациялық тармақтар. 3-шумақ ... с ... ... ... ... ... 4-шумақтың алғашқы екі жолын қамтиды.
Ал осы шумақтың қалған екі тармағы мен 5-шумақтың соңғы екі тармағы тағы ... ... ... ... ... алғашқы екі тармағы тағы да
ассонанспен басталады. Өлең тармақтарының ассрнансты тармақтармен ... ... ... ... ... әсер ... ... оқуға да, тыңдауға да өте ыңғайлы келеді. 24 жолдан тұратын өлеңнің
8 тармағы ассонанспен, 16 тармағы ... ... ... дауыссыз дыбыстар түріне қарай талдасақ, олардың 4 түрі
кездеседі.
Қайталамалар даму процесінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... туғызатын, кейде бір сөз ... сөз ... ... ... ... ... де ... бастайды. Бұл –
қайталамалар дамуының жаңа кезеңі. Қайталамалардың бұл ерекшелігі әлемдік
тіл ... де, ... тіл ... де ... ... деп ... Осы ... дейін қайталамалар туралы жарық ... ... ... ... олардың осы ерекшелігін – парадигмалық сипатын
ашуға арналған [26, 35].
Тілдің қолданыс аясының кеңеюі, ... ... ... ... ... ... ... қолданылу мүмкіншілігін анықтап
берді. Бірте-бірте қайталама стилистикалық тәсіл, ... ... ... ... ... ... ... қайталамалардың парадигмалық
сипаттағы қайталамаларға ұқсамайтын түбегейлі айырмашылықтары бар. Стильдік
қайталамалар тілдің барлық саласын – фонетика, ... ... ... мәтін түзу және мәтін ... ... ... ... осы қасиеті әлемдік лингвистикада зерттеліп, олардың
синтагматикалық сипатын ашуға бағытталған зерттеулер ... келе ...... ... және ... ... ... тану
деген сөз.
Қайталамалардың стильдік мәні стилистикалық көркемдегіш құрал
ретінде тыңдаушыға әсер ... ... ... Қайталамаларға тән жалпы
ерекшеліктерді көрсетіп, олардың түрлерін белгілемес ... ... ... ... қызметтерін сипаттамас бұрын ... ... мен ... ... ... дұрыс.
Қайталама дегеніміз кез-келген тілдік бірлік пен ... ... сан ... мақсатта және түрлі позицияда қайталанып
келуі. Қайталамалардың осы ... ... ... ... ғана ... толық ұғымға ие бола алмауының өзіндік обьективті
себептері бар. Оның басты ...... ... ... ал ...... барлық деңгейінде кездесетіндігінде.
Фонетикада дыбыстар мен дыбыстық ... ... ... мен фразалар,
морфологияда қосымшалар мен көмекші сөздер, синтаксисте синтаксистік
құрылымдар ... ... ... ... ... ... тілдің
семантикалық деңгейі тұрғысынан да алып қарастыруға болады [26, 101]. ... ... ... қолданылып, стилистикалық қызмет атқара алатындығы –
бүгінгі стилистика ғылымында толық дәлелденген тұжырым. ... ... осы ... ғана ... ... ... қатар мағына мен
модельдің өзі де қайталанып берілуі мүмкін. ... ... ... ... құбылыс екендігін көрсететін негізгі белгілердің
бірі болып табылады.
Дыбыс қайталауларының көркем шығармада образ сомдауға да ... ... ... ... өз ... ... сынап, күйіне, өткір
сын айтып ... ... ... ... ... ... сезімін
жеткізуде автордың осы эмоционалдық жай-күйі орын алады: Мал мен бақтың
дұшпаны, ... ... ... Күшік иттей үріп жүр, ... ... Қу ... ... ... ... кісісің, Құрытуға таяйды. Қылып
жүрген өнері: Харекеті – әрекет. Өз оңбаған антұрған Кімге ойлайды ... ... «қ», «к» ... аллитерациясы кеселді
пысықтардың образын орынды суреттеуде айрықша ... ... тұр. ... гөрі ... ... бір саты ... ... көркем образ сомдаудағы қызметі олардың фоникалық құрылымдағы
стильдік қолданымының ерекше қырын танытса керек.
Соңғы кездері ... ... ... ... мен
тілдік элементтердің семантикасы арасындағы байланысқа да, тілдік пішін мен
сөз мағынасының арақатынасы мәселесіне де ерекше назар аударылып жүр. ... - ... ... ... мен ... ... бірігіп келіп,
үлкен стилистикалық жүйе құрайтынын ... ... ... сөз. ... ... дыбыстар жүйесінің орналасуы мен сөз мағынасының
көркемдік қызметі арасындағы байланыс – лингвистикалық ... ... ... ... ... эвфониялық әсері мен эстетикалық көркемдігі ... ... ... және ол ... ... болатындығы
туралы ежелгі грек философтары Пифагор, Платон, Гергомен, Цицерон және т.б.
жазды [27, 102]. Көне грек ... осы ... орыс ... ... ... ... Ол «Краткое введение к красноречию»
атты еңбегінде сөздің әдемі және әсерлі болып келуі оның ... ... ... ... ... ... ... дыбыстардың сөздің көркемдік бояуына тигізетін әсерін сипаттай
келіп, бұл процесте дыбыстық ... ... ... ... [28]. ... құнды пікірлер ХХ ғасырда стилистиканың жеке саласы
– фониканың қалыптасуына себепші болды.
ХХ ғасыр – ... пен ... ... ... ... кезеңі. Дыбыс пен мағына бұл кезеңде лингвистикалық поэтиканың
зерттеу нысанасына айналды. Бірте-бірте сөз ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде қызмет атқаратындығы,
дыбыстардың стилистикалық қызметке ие болатындығы дәлелденіп, бұл мәселе
көптеген ғалымдарды ... ... ... пен ... ... Е.Д.Поливановтың еңбектерінде қамтылды [29, 104]. Көркем
шығармадағы ... ... ... ... ... ... для поэта. Это не пустые места в художественном произведении,
не беспорядочные шумы, а ... ... ... - деп ... [29, 28]. ... ұқсас пікірді
В.В.Виноградов та ... Сөз ... ... ролі туралы ол былай
дейді: «В языковой системе и звуки речи значимы, осмыслены...» [29, 6].
Кез-келген көркем ... ... ... ... сөздерден
тұратындықтан, ең алдымен, фонетикалық тұрғыдан сипатталуы ... ... ... дейін көркем шығарманың стилистикалық табиғатын тануда оның ... ... ... назар аударылып жүрген жоқ. Бұл проблеманың осы
кезге дейін зерттелмегені соншалық – кейбір ... ... ... ... ... ... олардың лингвостилистикалық
табиғаты ғалымдар назарынан тыс қалып отыр. Әдебиет жанрларының дыбыстық
сипаты, ... ... ... ... ... фоностилистикалық тұрғыдан
ерекшеленуі, көркем әдебиеттің бейнелілігіндегі дыбыстардың ... ... ... ... да бүгінгі стилистика ғылымында өз
шешімін таппай отыр. Ал көркем ... ... ... ... ... ... ... түрленуі де – соны тақырып.
Көркем мәтіннің оқырманға түсінікті, қабылдауға ... ... ... ... ... Сондықтан мәтін стилистикасы мәселесіне
тоқталған кезде оның ... ... да ... ... ... ... ... неғұрлым жетік болса, оның қабылдану деңгейі де соғұрлым
жоғары болмақ. Бұл ... ... ... ... мәнге ие болады.
«Өлең қай тілде болмасын, ол – ... ... ... ... ... ... - деп ... өлең өріміндегі дыбыстардың
рөлін проф. ... [25, ... ... ... бір-бірімен жарасып, үндесіп келуі
«Әдебиеттану терминдерінің сөздігінде» дыбыс үйлесімі деген терминмен
белгіленеді. ... ...... ... ... ... тәсілі.
Фонетикалық және стилистикалық мән-мағынасына сай , ... сөз ... ... ... бояу , нәр ... - деп ... аталмыш
сөздікте [30, 83]
«Дыбыстық қайталама» терминін алғаш О.М.Брик ұсынған болатын. Бірақ ... ... ... өте тар ... О.М.Бриктің дыбыстық қайталама
термині , негізінен , ... ... ... ... ... өзі бұл туралы былай дейді: «Сущность повтора заключается в ... ... ... ... повторяются один или несколько раз, в той
или иной последовательности, с различным ... ... ... 60]. Ғалымның осы термині лингвостилистикада толық тұрақтап қалды.
Алайда қазіргі ... бұл ... ... ... ... енді кез-келген дыбыстың, дыбыстар тіркесінің қайталану прцесін
белгілей алатын терминге айналды.
Дыбыстық ... ... та ... ... ол ... терминін қолданбай, бұл құбылысты «дыбысқа еліктеу», «дыбыстық
метафора» деп ... [31, ... ... ... ... ортасы - поэзиялық
шығармаларында дыбыстың, көркемдік мүмкіншілігін ... ... ... ... ... ... ... көркемдегіш
құралға айналуы үшін олар белгілі дәрежеде қайталанып қолданылуы керек және
өзара топтасуы шарт. Сондықтан дыбыстың ... ... ... ... ... ... ... Дыбыстың қайталануы сөзге әсерін
тигізіп, соның ... ... ... ... ... ... ... сөз құрамында пайда болып, сөз ... ... ... ... тыс көз ... ... ... Дыбыс тек сөздің
құрамында ғана белгілі қызметке ие бола алады.
Дыбыстық қайталамалар өз ішінен бірнеше түрге ... ... ... және ... ... ... өлең ... ырғағын
келтіріп, көркемдеу қызметін атқаратын қайталама категориясының ерекше бір
тобын құрайды.
Кез ... ... ... ... ... ... ... деңгейін, яғни сөйлемдердің, мәтіннің жалпы интоннациялық
сапасын да қамтиды.
А.Байтұрсынұлы ... ... және ... ... [32, 190
б.], Қ.Жұбанов сөйлем сазының-интонацияның мән-маңызын: «Адамның ... ... ... ... әні сәйкес келеді...»,- деп тұжырымдайды [33].
Ғалымның интонация, ... ... ... ... да терең пайымдаулары
қазіргі қазақ тілі білімде семантикалық синтаксис бағытында өз ... ХХ ... ... ... ... кеңінен
өрістеп, жүйелене бастады. Интонация туралы негізгі ... ... ... ... ... Ғ.Мұсабаев,
Ә.Нұрмаханова, Н.Түркпенбаев, ... ... т.б. ... өз ... «Сөз сазы ... ... ... дұрыс
айтылып, құлаққа жағымды естілуі; сөйлеу мәнерінің өзі ... ... ... ... ... ... әуенмен айтылады» деп көрсетеді
[34]. Фоностилистканың негізгі мәселелері және сөз ... ... ... ... ... ... ... талданады.
З.Базарбаева, интонацияның негізгі бес функциясын ... ... ... мағынасымен бірге эмоциялық-экспрессивтік түрлерін
анықтайды.
Ал ғылыми, ресми-іскери стильдегі ... ... ... ... болады. Фонетикалық экспрессия – поэтикалық ... ... ... үшін ... ... ... сөз ... поэзияның материалы болып
табылады. Сол себепті поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... табылады.
2.2 Лексикалық құралдардың экспрессивтік стилистикасы
Тілдегі экспрессивтілікті жеткізуші құралдардың қатарына сөз жатады.
Сөйлеу ... сөз ... ... фактуалды және ... ... ... тұрады, қалыптасқан мағынасынан тыс
қосымша мағыналарды ... ... Сөз ... ... контекст
жағдайында түрлі стилистикалық аспектіде көрініп, ... ... т.б. ... мағыналарды жеткізу
құралына айналады.
Тілдің синонимиялық ресурсын, олардың ... ... және ... ... лингвостилистиканың негізгі міндеті деп
қарауға болады. Кейбір зерттеушілер ... ... ... ... туралы ғылым» деп қарайды. Тіл біліміндегі лексикалық
синонимияға ... ... ... ... ... ... құбылысы туралы анықтаманы мынадай екі ... ... ... ... ...... ... мағынасы жағынан жақын,
бірақ өзара тең емес сөздер ... ... ... ... ... ... ... Синонимдер дегеніміз – ақиқат өмірдегі бір құбылысты ... ... ... қатыстылығы жағынан айырмашылығы бар сөздер
(Р.А.Будогов, Н.М.Шанский, Е.М.Галкина-Федорук).
Лексикалық синонимияға қатысты берілген анықтамалар бір-біріне ... ... ... екі ... да бірін-бірі толықтырып, анықтап тұр.
Алғашқы анықтамадағы мағынасы жақын ... ... ... тең ... ... ... ... реңкі, стилистикалық қатыстылығы жағынанан тең
болмайтындығы нақты көрсетілген.
Бүгінде синонимдерді ... ... ... ... ... ... және топтастыру туралы ғалымдар
көзқарасы әртүрлі. Жұмыста синонимдерді анықтау, топтастыру туралы ... тілі ... ... талданады.
Синонимдердің атқаратын негізгі стилистикалық қызметі – ерекшелеп
айтылатын ойды нақтылауға ... ... ... ... ... ... қайталанып келуі ойды неғұрлым толық,
дәл ... ... ... ... антонимиясы. Антонимдерге қатысты айтылып жүрген
ұғымдардың бірі – энантиосемия. Бұл ... ... ... ... ... өзі өз ... қарама-қарсы мәндерге ие болуы мүмкін.
Мысалы, қайту ... ... ... ... күн ... беті
қайтты» дегендегі өмірге оралу мағынасы және ... ... күн ... ... ... жан ... қылу мағынасы бар.
Антонимдердің сөйлеудегі стилистикалық қолданысы сан түрлі. Қай тілде
болсын бір-бірімен жұп құрайтын, өзара қарама-қарсы мағынада және ... ... ... ... ... мол ... қоры бар. ... шығу тегіне қарай табиғатында бойына ... ... екі жақ ... ... ... өзі ... ... болсақ, осындай өмір философиясынан ... ... ... ... бейнеленеді. Синонимияға семантикалық жағынан ұқсастық
тән ... ...... ... тән. ... ... көркемдік құралы ретінде қолданылады. Синонимия, ... ... ... арқылы берілген экспрессивтілік пен
автордың бағалау қарым-қатынасы энантиосемиялық ... ... ... Ол ... ... ... анықтап, тілдің екі
бастауының логикалық және эмоционалдық-органикалық бірлігін көрсетеді.
Лексикалық құралдардың омонимиясы және ... ... ... ... бірлік құрайды, тілді зерттеушілер оны сөздің
семантикалық ... деп ... ... ... ... ... – ереже
бойынша бір құбылысты екінші бір құбылыспен ұқсастырумен байланысты: заттың
сыртқы ұқсастығын ... сырт ... түсі және т.б.) ... ала отырып,
атау ауыспалы мағынаға ауысады, оның тудыратын әсері немесе ... ... ... мағына туады. Осындай жағдайда полисемиялық бастауыш
метафора, метонимия, синекдохадан тұрады. Көп ... ... ... ... ... ... сөздік құрамының байлығы сөз
санымен ғана өлшенбейді, сонымен бірге, олардың ... ... жаңа ... ... ие болу ... де ... алынады.
Сөздің жаңа мағынаға ие болу ... ... ... ... мол ... ... ... мағынасы әр басқа айтылуы мен
жазылуы бірдей ... ... ... сөзге ұқсас, дегенмен омонимияда
ортақ семантикасы жоқ ... ... мен ... ... сөздер
қарастырылады.
Лексикалық құралдардың паронимиясы және парономазия ... ... мен ... ... ... қызметті жүзеге
асыруда белсенді түрде жұмсалады. Паронимдердің жасалу тәсіліне қарай
мынадай ... ... ... ... ... ажыратылатын
паронимдер: жамандық – жаманшылық, адамдық – адамшылық т.б.; түбіріне қарай
ажыратылатын паронимдер. ... ... және ... ... ... егін – егіс, еліктегіш - еліктеуіш т.б. Әртүбірлі,
сырттай дыбыстық жағынан ғана ... бар ... ...
экскаватор, білім – бөлім, т.б.;
Паронимдердің семантикалық ерекшелігіне қарай екі тобы ... ... ... ... ... ... паронимдер (дүниелік –
дүнияуи, қазақшыл – ... т.б.); 2) ... ... ... (қазақша – қазақы). Мағынасы бойынша ерекшеленетін паронимдер
өте аз кездеседі. ... ... ... ... бар топ ... ... ... ету – ауызекі сөйлеу стиліне
тән сөз қолданысы ... ... ету – ... ... жақын қолданыс.
Парономазия – дыбысталуы бір-біріне жақын сөздердің ... ... ... сөз ... Мысалы: Бөрінің бөлтірігі, біреудің жыртысын
жырту. Еш ... жоқ, ... ... бірдей паронимдер сөйлеуде әртүрлі
стилистикалық қызмет атқарады.
Тілдегі фразеологизмдердің экспрессивтік стилистикалық ... ... ... ... ... ... олардың әдеби тілдік стильдік тармақтарға бөлінуі,
лексикографиялық деректер негізінде жіктелуі, ... ... ... ... ... олардың стилистикалық мәні
мен бояулары, түрлі жағдайдағы қолданыс аясы, фразеологиялық ... ... ... ... бейнелік және
метафоралық белгілерінің негізгі заңдылықтары мен тенденциялары және т.б.
байланысты ... ... ... ... ... реңк, бояу құрамында қолданылу аясына ... ... ... ... ... көтеріңкі, ренжу,
қиналу, жақындық мәндегі, дөрекілік, кекесін, мысқыл мәнде т.б. стильдік
реңктерді таңбалайтын экспрессивтік ... ... ... ... сөз ... сақталып отырады. Олар затты, құбылысты
екінші номинация ... ... ... ... ... ... ең ... өнімді
жұмсалатын бірліктер – фразеологизмдердің куммулятивті қызметі айрықша.
А.Ф.Лосев фразеологизмдердің ерекше күш-қуатқа ие болып ... ... ... назар аударады [35, 70 б.]. Ол сөздің энергиясын, күш-
қуатын эйдос деп атайды, ал ... ішкі мәні ... ... деп ... Тілдегі синоним фразеологизмдер бір-бірінен
стильдік қолданылуы мен экспрессивті әсері ... ... ... ... деп ... ... Фразеологиялық синонимдер – қандай
стильдік сатыда қолданылса да, ... ... ... ... Фразеологизмдердің синонимдік қасиеті олардың кез ... ... ... ... қолданыла беруінен байқалады.
Фразеологиялық синонимдерді бір-бірінің орнына ауыстырып қолданудың өзіндік
шарттары бар. Синоним фразеологизмдердің ... ... ... пен
заңдылық арқылы байланысқан белгілі бір жүйе ... ... ... ... бірі мен бірі ... ... ... өсіп, күшейіп отырады.
Фразеологиялық антонимдердің көпмағыналылығы тілдің ... ... ... Сонымен қатар, көп ... сөз ... мол ... ... ... ... ... жаңа стилистикалық
қызметте келуі екіұшты пікірдің бір сөйлем ішінде ... ... ... ... асады (Семіз сөйлеп, арық шықпасақ екен).
Тұрақты тіркесте берілген образдық мағынаға тура ... беру ... ... ... ... стилистикалық тәсіл
(Отпен ойын (Солтүстік Кореяның ... ... қару бар ... ... түрде
мәлімдегені туралы)). «Ойыннан от шығады» мәтелі сырттай өзгергенмен, оның
төркінін түсінуге болады. Бірақ бұл ... ... ол тура ... тұр. Сол ... Күлін көкке ұшырды, Төбеден жай түсірді (С.Мұқанов),
Екі аяғымды бір етікке тығып ... ... түсе қуа ... ... ... ... де ... ауыспалы бейнені суреттейтін фразеологизмдер
тура мағынадағы оқиғаны, суретті бейнелеп тұр. Алдыңғы мысалда оқиғаны дәл
суреттеу үшін, ал ... ... ... ... үшін ... ... ... қолданылған.
Троптардың экспрессивтік стилистикалық қызметі. Тілдің көріктеу
құралдары шешендіктану мен ... ... ... ... ... Көріктеу құралдары аясында айшықтау (фигура) және құбылту (троп),
олардың түрлері мен мағыналары, қызметі және жасалу жолдары қарастырылады.
Алайда ... ... ... ... мен троп ... ара
жігі және түрлері, айырым белгілері туралы әр түрлі пікірлер бар. ... ... ... ... ... жолына қарай анықтау
қалыптасқан. ... ... ... және «фигура» (сөз айшықтары
мағынасында) ұғымдарының ара қатынасы туралы ... әр ... ... ... қай ... ... стилистикалық жүйесін зерттесек те,
бүгінде айқын екі маңызды мәселенің бары байқалады. ... 1) ... ... ... ... ... саны жағынан топтау. Аталған троп ... ... ... ... ... ... және ол қазіргі тілді
зерттеу үшін қаншалықты маңызды екенін ашып алу. ... ... ... мен ... үшін ... тұрғысынан ара жігін ажырату бұл
мәселені ... 2) ... троп пен ... ... ... ... ... қарай жүйелеу. Жоғарыда берілген троп ... ... ... ... оны белгілі бір қасиет-
сапаларына, белгілеріне қарай жүйелеудің жетіспей ... ... ... ... ... антономазия, синекдоха, кейіптеу ауыспалы
мағыналардың пайда болуына және экспрессивтік ... ... ... ... ... ... оның ... шығармадағы
эстетикалық қызметін дамыта түседі. Сонымен бірге ... ... ... мүмкіншілігі де кең болып келеді.
Эпитеттердің қызметіне қарай түрлерінің экспрессивтілікті жеткізудегі
рөлі ерекше. Бейнелеуіш эпитеттер сөздегі ... ... ал ... ... ... ... дәл суреттеуде ұтымды ... ... екі ... ... де адамның экспрессивті-эмоционалды
ішкі сезімдерін бейнелеуде ... ... ... және ... ретінде тұрақты және тұрақсыз эпитеттер белсенді жұмсалады.
2.3 Сөз таптарының және ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде
олардың түрлі стильдердегі қолданысы басты назарда тұрады да, зат есім, сын
есім, сан ... ... ... еліктеу сөздердің т.б. лексика-
грамматикалық категориялардың стилистикалық ... мен ... ... таптарының экспрессивтік стилистикалық ерекшелігін зерттеудің тағы
бір маңызды тұсы – сөз таптары мен ... ... ... қызметін талдау. Грамматиканың көркемдегіш-мәнерлегіштік
қасиет-сапасы мен мүмкіндіктерін, олардың ... ... ... ... ... ... анықтау
экспрессивтік стилистиканың міндеті болып табылады.
Сөз ... ... сөз ... және сөз ... ... да ... дамыды. Ш.Сарыбаев еліктеуіш сөздердің лексика-
грамматикалық сипатын талдай келе, оның ... ... ... ... ... ... Ф.Оразбаеваның зерттеулерінде
сын есімдердің стилистикалық вариациясы мен синонимиясы зерттелді.
Сөз таптарының ішінде ... және ... ... ... белсенділігімен танылатын сөздердің бір ... ... мен ... ... ... ... айтылып жүргендей, зат
есімдердің стилистикалық қасиеті әсіресе кітаби стильдерде ерекше көрінеді,
тек публицистиканың кейбір жанрларында және ... ... ... ... ... қарағанда етістіктер көп қолданылып жатады. Сөз таптарының
стилистикалық ... ... ... ... анықтау арнайы
статистикалық талдаулар жүргізіп, терең зерттеуді қажет ететін мәселе.
Алдыңғы ... ... ... байқалғандай, зат есімдер
метафора, метонимия, антономазия, ... ... болу ... ... сөз табы болып табылады.
Адамның психологиялық жай-күйінің етістіктер ... ... ... ... ... ... ... еліктеуіш сөздердің етістіктелуі
адамның, табиғат, ... бір ... ... ... ... ... ... бейнелеуін көрсетеді. Көсемше тұлғасының әр өлең
жолында қайталанып келіп, қысқа үзіліп отыруы автордың сол бір ... ... ... ... ... сәйкес өріліп отырады. Етістіктің
-й көсемше тұлғасы да Абай ... ... ... ... туың ... Жасқанып жаудан тығылмай, Жасаулы
жаудан бұрылмай, Жау жүрек жомарт құбылмай, ... ... ... ... ... ... өліпсің, япырмай! (Абай). Інісі Оспанның өліміне
«аһ» ұрған ақынның күрсініс ырғағымен орайлас шыққан й ... ... ... ... Осы ... -мақ, -мек тұлғаларының да
стильдік қолданысы әр контексте түрлі мақсатта жұмсалып отырады. ... ... тән ... ... ... сан алуан болып
келеді.
Шақ транспозициясы – көптеген басқа лингвистикалық құбылыстармен тығыз
байланыста танылатын, тілдің ... ... ... ... ... ... шақ ... қызметі басқа мағынаны білдіруде
бәрінен ... ... ... тән, ол ... ... және
вербальды емес құралдар ... ... ... қолданылуымен
ерекшеленеді. Әртүрлі шақтардың түрлерін бір оқиғаның тізбегінде параллель
қолдану мүмкіндігі де бар. Өткен шақтың жоспарына сәйкес, ... және ... ... ... анық ... ... өлең үзіндісінен
байқалады: «Бұл сөзді біреу алмас, ... ... ... ... ... ... Лексикалық және грамматикалық өзара байланысу ... ...... экспрессияның қайнар көзі.
Осы шақ өткен шақтың мағынасында (оқиға, ... ... ... ... ... ... ... жақындатады. Бұл – ауызекі
тілде жиі ... ... ... ... ... ... кіріп
шыққанмын. Байқаймын, өткендегі оқиғадан ба, ауыр ... әлі де ... ... ... ... ... ... байланысты ауыспалы
мағынада қолданылатыны сияқты, айтылымдар да (сөйлемдер) күрделі түрдегі
номинация бірлігі бола ... ... ... ... ие бола ... «тіл тұтастығына сай келетін форма мен мазмұн арасындағы ... орын ... ... ... ... түрде айтылуы сөйлемнің
экспрессивтілігі деп ... ... ... ... ... ... бар: ... тілінде және жазғанды
оқығанда, дауыс ырғағын ... ... ... ... ... ... ойды ... болымды сөйлемнің орнына болымсыз сөйлемді ... оған ... ... ... баяндауыштың І жақтық жіктік жалғауын
-мен, -бен, -пен түрінде жұмсау арқылы сөйлемнің мағынасын экспрессивті
ету; ... ... ... ... ... ... басқа сөздермен не
басқа сөйлем түрімен ауыстырып айту ... ... ... ... етістік баяндауышын қайталап екі рет айту да немесе ... ... ... ... ... күшейтетін сөз қою арқылы
экспресивтікті күшейту.
Синтаксистік құрылымдардың синонимиясына трансформациялану құбылысы
негіз болады. ... ... ... ...
белгілі бір морфологиялық құрылымда келген конструкцияны өзімен ... бір ... ... деп ... [36]. ... ... стилистикалық құрылымдары сөздердің лексика-
грамматикалық сипаты мен синтаксистік ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты анықталады. Эллипсис –
сөйлеу үстінде түсіріліп ... ... ... арқылы қалпына келтіруге
болатын элемент. Эллипс ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Синтаксистің стилистикаға байланысты қарастырылатын маңызды
мәселелердің бір ... ... ... ... ... қыстырма
сөйлем, қосымша сөйлем, парентетикалық қосылымдар деп ... Тіл ... ... ... ... енгізілген, бірақ онымен
грамматикалық байланысқа түспейтін, сөз, сөз тіркесі, сөйлемдер» айтылады.
Синтаксистік, ырғақтық, ... ... ... ... ... ... ... ассоциативті негізде синтаксистік
сөздер тізбегіне қосымша ... ... ... ... ... ... ... экспрессивті стилистиканың өзге
құбылыстарынан кем емес. Солардың кейбіреулері мыналар: ... ... бір ... ... күшейту, идеяны айқындау, бағалау хабарламаның әсер
ету күшін көбейту т.б.
Осы сияқты лепті сөйлем, ... ... ... ... ... экспрессивтік стилистикалық ерекшеліктерін айтуға болады.
Грамматикалық стилистикадағы ... ... ... ... ... мен ... да өзіндік сипатқа ие. ... ...... мен ... синтагмалық
тізбектің мүшеленуінен жасалады. Қос мүшелі бірлестік болатын сегменттелген
құрылымдар, бірінші бөлігі жеке позицияға шығады, ал ... ... ... ... ... туралы ақпаратқа ие («атаулы тема» немесе
«атаулы көрініс» атауы осыдан ... Бұл ... [37], ... жұмысында қарастырылған. Атаулы
тақырып пен атаулы ... ... ... ... ... жұмысының нысаны болған.
Қайталау және оның экспрессивтік стилистикалық қызметі. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... Бірақ кез
келген қайталама стилистиканың негізі болып есептелмейді. Тек берілетін,
алынатын ақпараттың эмоционалды, ... және ... ... ... түрі ғана ... ... ... қайталамалардың түрлері, олардың экспрессивтік стилистикалық
қызметі кең ... ... ... ... ең ... қолданылатыны – зат
есімдер мен есімдіктер деуге болады. Олар ... ... кез ... ... ... атқара алатын, контактілі және дистантты ... келе ... сөз ... Етістіктер, шылаулар да қайталау арқылы
көркем прозаға стильдік реңк қосады. «Шылаулар қайталанып ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Бұл құбылысты
коннотация деп атайды. Мағынасын ... ... ... ... ... сөз ... грамматикалық табиғаты қайталану үрдісінің арқасында
ерекше стильдік бояуға ие бола ... деп ... Бұл ... ... ... ... ... қызметін қарастыру барысында көз
жеткізуге болады. Ә.Кекілбаевтың тарихи романдарында демеуліктердің өте ... ... ... өз ... ойландырғанда өткен оқиғаны
баяндау, еске ... ... ... ... ... үнемі демеулік
шылауды пайдаланады. Кейде тұтас абзац ғана емес, бірнеше беттік микромәтін
үнемі демеулік эпифораға аяқталып ... [31, 11]. ... тіл ... ... ... табиғатына назар аударылмай келу
себебі- оның өзіндік ... ... ... ... ... ... да, қайталанып келіп, түрлі стильдік қызмет ... ... ... ... тән құбылыс Мысалы: «Ханның да, сұлтанның да,
бидің де, байдың да сарқытын жегенмен хан ... ... ... , би болып,
бай болып ... ... жоқ» ... ... қайталанған шылаулар
біртектес ырғақты, әуезді ... ... ... ... ... бір ... ... жақындатуға келгенде шылаулардың қызметі
ерекше.
Морфологиялық қайталамалардың бір түрі- қосымшалардың қайталануы. Қазақ
әдеби тілінде оның ... ... - ... ... ... қолданылатын
тәсіл болып табылады. Көркем әдебиет ... ... ... қосымшалардан тұратын сөздерді бір позицияда сәтті қолданып
отырады. Соңғы ... ... ... бұл ... жиі ... ... ... Ә.Тарази мен Ә.Кекілбаев шығармаларында жүйелі орын алған [31, 21].
Қайталама қосымшалардың прозалық мәтінде көп ... ... ... ... қайталама қосымшалар бірыңғай мүшелер жүйесінде
оларды бір бірімен ... ... ... ... ... ... ... сөздерге қайталанып қолданылып, әр текті мағынадағы,
әр түрлі сипаттағы осы сөздерді бір-біріне жақындатады, кейде тіпті ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы тек осы қызметтерімен ғана шектелмейді. Қайталама
қосымшалар қатарлас орналасқан жай сөйлемдер легінде ... ... ... ... ... ұқсас етеді.
Морфологиялық қайталамалар көркем прозада белгілі бір микромәтінде
бірдей тұлғада жұмсалса, сол ... ... ойын ... ... ... алады. Көркем прозадағы морфологиялық тұлғалардың
қайталануы - ... ... ... ... амал ... табылады.
Стильдік мақсатта жұмсалатын лексикалық қайталамалардың бірі – анафора
мен эпифора болып саналады. Анафора сөйлемнің ... ... ... ... , ... ... соңында келетін лексикалық қайталамалар
болып табылады. Анафора мен эпифора туралы ... ... ... теориясы» оқулығында берілді. Аталмыш кітапта ғалым қайталауды
анафора, эпифора және еспе деп үшке бөле ... ... мен ... ... ... не ... келіп, сөйлемнің стильдік бояуын күшейту
үшін қолданылатын фигуралар екендігін айтады [38, 105]. Академик ... ... ... ... әдепкі қайталау , ал эпифораны кезекті
қайталау деп ... [39, 106]. ... пен ... ... ... ... ... сөздігінде» оларға мынадай анықтама
беріледі: 1. «Анафора - өлеңнің үйлестік - әуезділігі мен ... , ... ... стильдік тәсіл»; 2. «Эпифора - өлең тармақтарының
срңында бір сөздің не тіркесінің бірнеше рет қайталанып ... [30, ... ... ... да ... мен ... өлең ... стильдік айшықтар деп түсіндіріледі. О.Ахманованың сөздігінде
анафораның поэзияда басқа да ... ... ... ... ... ... анафорадан басқа да түрлері бар екендігі айтылады.
Ақын өзінің шығармаларында айтар ойын поэтикалық тіл ... ... сын ... ... дәрежесін арттырып қолданады, сөздің
суретті, бояулы бейнесін жасау үшін сын ксімдерді бірнеше рет қайталайды.
Поэтикалық ... ... мен ... ... семантикалық
мағынасының жаңа жақтарын, сөздің бейнелі арқауын айқындайды. Бұл ... ... ... жүйесінің ойыны негізінде, яғни қайталаманың
нәтижесінде ... ... ... ... ақын ... бірі ... саналады. Өлеңдегі бейнелі ... үшін ақын ... пен сын ... ... осыған байланысты
есімнің әр түрлі мағыналық реңктері толық ... ... ... ... : - мен ... ... : - мен үлкен !
Серік айтты : - мен үлкен! –
Болды сөйтіп бәрі үлкен...
Серік айтты : - мен кіші!
Берік ... : - мен кіші ... ... : - мен кіші !
Білмей қойдық кім кіші ... ... ... ... мен «кіші», «үлкен» сын есімдері антонимдес келіп,
«мен» есімдігімен өлеңнің құрылысын ... ... ... есімдігі арқылы өлең соңын эпифорамен аяқтайды. Мысалы :
Ойнап жатыр біреулер ,
Ойнап ... ... ... ... ... ... «Ең көп ... ... ... ... ... тән нәрсе. Ақынның кез келген
өлеңінде әр түрлі түс және түстің реңктерін кездестіруге ... Ал ... ... білдіретін сын есімнің қайталануы ... ... бояу ... ... ... деген ойын мәнерлеп берумен бірге
, әсерлі әрі көрікті етіп тұрады. Бұл ... ... ... повтор как экспрессивный прием синтического распространение»
деген кітабында: «Лексический повтор - это способ экспрессивного ... ... ... - деп ... ... қара ... дауыл, қара тер,
Қара жан, қаралы ән
Қара жыл, қара ... ... ниет ... суын ... ... ... «Қара, ... ... ... ... ... негізгі , анафоралық сын есімі өлеңнің
эмоцияналдық көңіл-күйіне, реңіне ... ... ... «Қара» - өлеңде
қатерлі, қауіпті , қорқынышты реңк береді. Ақынның тағы бір ... ... ... ... ... мен қатар аллитерация
құбылысын көруге болады.
Неге ауылдың лайладың бұлағын?
Неге қудым ақ ... ... ... адамды мен мақтатып,
Неге жақсы адамды мен сынадым?
Неге жұртты шығардым мен төбеме?
Неге көпке бола алмадым өнеге?
Неге ұмыттым ертең барын ел барын,
Қара ... ... ... мен ... ақын ... ... сөзді 8 рет қайталау арқылы өлеңнің эмоцияналдық
қуатын күшейтеді, ... ... ... ... ... ойын ... шығарады.
2.4 Ауызекі сөйлеу мен ... ... ... ... ... дау ... көптеген мәселелер бар екені
сөзсіз. Ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... қарастырудың критерийлері қандай, сөйлеу стилі
мен тіл стилін бөлу ... ... ... ... сөйлеудің
функциональды нұсқалары (типтер, түрлер), тілдің, ... ... ... ... ... т.с.с. Тұжырымдар мен пікірлердің
көптігіне байланысты бір ғана ... ... ... олардың барлығын
қарастыру мүмкін емес.
Ауызекі сөйлеу – ... ... ... еркін қарым-қатынаста кодталған
кітаби сөйлеумен қарама-қарсы қойылған жағдайда қолданылатын функционалды
түрі. Ауызекі сөйлеу стилі көбіне ... ... ... ... ол ... ... ауызекі сөйлеу белгілеріне тән емес деп айтуға
болмайды. Ауызекі сөйлеу ерекшелігі әдетте ... ... ... және ... сөз ... ... Функционалды
стилистиканың шегі мен мазмұнын айқындаушы тұжырымдарды ... ... ... қойылған және өзара диалектикалық әрекетте болатын
ауызекі сөйлеу мен кітаби дәстүрлі тілдік қолдануда ... ... ... екі кіші жүйе бөлінеді: ауызекі сөйлеу және кітаби.
Тілдің әртүрлі функционалдық реңктерде болатыны, адам ... ... ... асырушы құрал ретінде тілді қолданатыны, «тіл жүйелердің
жүйесі» формуласын «Тіл функционалдық ... ... деп ... ... тілдер материалдарымен дәлелденіп, көрсетілген.
Сөйлеудің екі түрін қарама-қарсы қою барлық ... ... ... ... байланысты функционалды-стилистикалық саралау ... ... ... ... жүреді деуге болады. Бұл – тілдің әлеуметтік
табиғатын және ... ... ... ... дәлелдейтін бір дерек. Қорытындылай ... ... ... болады: белгілі бір тілдің функционалды-стилистикалық бөлінуі ... ... ... ... қарамастан, оған тән сипаты мен іргелі ... ... және ... ... бірі ... ... ... айқын көрініп тұрады. Тілді зертетушілер бірқолдан өзге
функционалдық ... ... ... ... ... ... ... түзуші факторларды ... ... ... ... қатынастың бейресмилігі, нақты
адресатқа ... ... ... ... ... белгілерде
белгіленіп көрсетіледі: акцентуация мен интонация ... ... ... рема – ... ... ... түсіп қалады)
ұйымдастырылуы бұзылатын имплициттік; вербальды емес құралдың белсенділігі;
нақты лексиканың көп болуы; ... ... ... ... болмауы; сөз тудырудың ерекше модельдері; демеуліктердің,
одағайлардың, модаль сөздердің, ... ... ... мақал-мәтелдердің кең қолданылуы; лепті және сұраулы
сөйлемдердің жиі қолданылуы т.б.
Кітаби сөз ауызекі-тұрмыстық ... ... ... бойынша да
ерекшеленеді. Егер де ауызша сөйлеуде тұрмыстық күнбе-күнгі тақырыптарға
байланысты әңгімелер өзек ... ... ... ... ... ... талдауға бағытталған ақпараттар, абстрактілі
тақырыптардағы ой-толғаулар, деректерді салыстыру және ... шолу ... мен ... ... т.б. қарастырылады.
Кітаби сөйлеудің лексика-стилистикалық өзіндік ерекшелігі, біріншіден,
онда қолданылатын экспрессивті ... ... ... ... айтылым
құралдарының қолданылуымен айқындалады. Кітаби мәтіндердің типтендірілген
түрлерінде терминология мен арнайы фразелогиялардың ... ... ... бұл ... ... ... сипатталады. Олар осыған сәйкес мәтіндердің табиғи
құраушылары болып табылатындықтан арнайы мәтіндер аясында ... ... ... ... ... ... қабылдаудың
автоматтануы жаңа терминнің пайда ... бар ... ... ... ... ... ... сөйлеудің өзіне тән ерекшелігі
ретінде абстрактілі ... зат ... көп ... ... ... ... ... сөйлеудің объективті стилистикалық
белгісі ретінде ерекше реңкін ... ... ... ... ...... ... коммуникативтік бірліктердің тиянақтылығы және сәйкестілігі
әлдеқайда жоғары. Осылардың арқасында мәтіннің ...... және ... ... ... ... ... адамның өрелік қызметінде қолданылатын құрал ретінде ... ... ... болып табылады.
Экспрессивті синтаксистің құралдары кітаби сөйлеудің белгілі ... ... ... тән ... ... интонациялар мұндай
мәтіндерде тақырыптық-заттық ақпаратттың түсінілуі мен қабылдануына кедергі
болып табылады. ... ... ... ... (риторикалық сұрақ, параллельді синтаксистік конструкциялар,
қайталаулар, инверсиялар т.с.с.) ерекше ... да ... ... коммуникативтік функционалды қолданылуы классикалық типтегі
кітаби сөйлеуде мәтіннің мағыналық мәнерін ... ... ... ... ... ... ... да анық.
Кітаби-жазба сөйлеу синтаксисіне тән ...... ... және ... ... ... орын тәртібінің
көрінуі. Мысалы, анықтаушы сөздің анықталып тұрған сөздің ... ... ... ... келуі. Жалпы сөйлем мүшелері ... және ... ... ... ... жібермеусіз өтеді.
Айтылымның актуальды бөлінуі (тема-ремалық ұйымдастыру) сөздердің орын
тәртібі арқылы көрінеді. Кітаби сөйлеудің реманы ... ... ... ... сөйлеуде айтылымдардың ... ... ... ... инверсияларға жүгінеді. Кітаби сөйлеудегі маңызды құрылымдық
ерекшелік – онда санамалап айтылатын ... ... ... белгілі бір
логикамен орналастырылған бірыңғай ... ... ... синтаксистік
құрулар хабарлаудың толықтығын және жинақылығын көрсетеді.
2.5 Қазақ тілі ... ... ... ұлттық аспектісі
Тіл – ойды жеткізудің негізгі құралы болуымен қатар, ... ... ... ұлт ... ... ... ... сана басқалардан бөлектенетін, өз өмірі көріністерінің бейнеленуі;
өзіндік сала этнонимі (өз ... діл, ... ... ... ... жүйелер тарихы, халықтың білім бастаулары т.б. тығыз ... ... [40, 91 ... ... ұғымдары ажырамас бірлікте қарастырылады.
Себебі ұлтсыз тіл-тілсіз ұлт болмайды. Негізінен ... ұлт – ... ... қалыптастыратын әлеуметтік бірлестік деп анықталса, ұлтттық ... ... ... және ... ... ... ... құралы қызметін
атқаратын әлеуметтік тарихи категория [41, 22]. Олай болса, тіліміздегі
сөздер мен қолданыстағы ... ... ... ... ... ауқымды көрсеткіші бола алады. Себебі ... ... ... бір ... ... құрайды. Бұл тұжырымды
белгілі ғалым І.Кеңесбаевтың «Стиль өлгенді тірілтіп, өшкенді жандыратын
дүние десе де ... ... ... ... ... [42, 73 ... ... тұрғысынан қазақ халқының ұлттық-мәдени
ерекшеліктерін танытудың мәні мен ... зор. ... ... оның
негізгі құраушы элементі – танымдық ... ... ... ... ... ... мәдениеттің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрінің
әлемдік ... ... ... ... ... қатысты. Қазақ
халқының төл мәдениетінің қай түрін алсақ та, оның ... тіл, сөз ... ... ... экспрессивтілік қызметі айқындалады.
Ұлттық-мәдени ерекшеліктердің тіл арқылы танылуы, қазақ тіл білімінде
ғылыми ... ... ... ... ... сексенінші жылдарынан
нақты қолға алына бастады. Тіліміздегі «тіл және мәдениет» ... ... ... ... зерделенген тұжырымдар арқылы
ғасырдың соңғы ... ... ... ... ұлттық тұрғыдан зерделеніп
жүйелене бастады. Тілдің мәдени қырынан ... ... ... ... тіл ... академик Ә.Т.Қайдаров, Р.Сыздық,
Қ.Өмірәлиев, М.Балақаев, М.Серғалиев, Ө.Айтбаев, Е.Жанпейісов, ... ... ... ... Б.Момынова, Ж.Манкеева,
Г.Смағұлова, Г.Қосымова, Б.Қасым, ... т.б. ... ... ... ... мақсаты – мәдени ұлттық-танымдық сипаттағы
ерекшеліктерді тарихпен, әлеуметтік, мәдени сабақтастық негізінде тіл
арқылы, тек тілі ... ... ... ... рухани қасиеттерден құралып, тіл арқылы, сөйлеу
мәдениеті арқылы жүзеге ... ... ... қазіргі зерттеу
еңбектерде шаршы топ алдында тілдің экспрессивті қызметін таныту, тыңдата
білу мәдениет ... ... ... ... дін, менталитет ұғымы белгілі бір ... ... бойы ... әлемді қабылдауын көрсететін ұлттық
дүниетанымдылық құндылықтарының жүйесі.
«Діл – мәдени бірегейленумен және тұлғаның ... ... бір ... ... ... байланысты. Діл әртүрлі адамдардың ... мен ... ... ... мен ... ... бейнелей алу
қабілетімен ерекшеленді [34, 321 б.]. ... ... ... ... өзіне тән қастерлейтін ұғымдары болады, олар ортақ табиғи ортада
қалыптасу негізінде ... ... ... ... тіл арқылы көрініс тауып отырады.
Қазақ ұлты діліндегі ерекшелік «сөз» қадірін «сөзге ... ... «Сөз ... ... ... оны ... тұрмыста жүйелі
қолдана білген. Сөз қоғам өмірімен ажырамас бірлікте қарастырылып, ... ... ... ... күту т.б. қатар «ер адам», ... ... мал ... сияқты толып жатқан сөзді экспрессивті тұрғыдан
қолданудың биік үлгісі қамтылып отырған. ... ... ... ... ... ... байланыстырып, төрт түлік малдың байлықтың басы санап,
берекенің белгісі ретінде ұсталған. Осыған орай қазақ тілінде ... өте ... ... ... қалыптасқан.
Олардың басым көпшілігі жағымды мәнді білдіреді. Оларға: құлын мүсінді,
бота көз – ... ... ... ... ... ... ... жәудіреген ботақаным, «құлыным» т.б. ... ... ... ... ... ... ... сияқты реңктердегі тіркестерді
жатқызуға болады. Мұнда қолданылатын сөздер ерекше, олардың ... ... кең, бай және ... ... ... ... тілдегі
көрнісінде көп айшықты сөздермен өрнектелетін тіркесімдер өте мол. ... жек ... ... ... ... ... т.б. көптеген
тұрмыс-салтпен, дәстүрлермен тығыз бірлікте ... адам ... ... ... ... ... ... өлім-жітім т.б. сияқты
қатынастар жүйесінің қоғамда әбден орныққан түрлерінің ... ... әсер ... ... ... ... көтеріңкі салтанаттылықты
немесе мысқылды білдіретін реңке ие ... ... ... бүкіл өмірін қамтитын мәдени-ұлттық ... ... ... көп. Олардың барлығында дерлік қазақ ұлтына тән
ғана қасиеттер ... ... ... ... ... бейне-бедерін
арттырып тұрған тілдік-тұлға-бірліктердің мағыналық-стилистикалық жағы мен
оларды белгілі салада көбірек қолдануда қатаң ... бар. ... ... ... қолданудың нәтижесінде тілдік құралдардың мағынасы
белгілі стилистикалық мәнге, бояуға ие бола ... да, ... ... Даму ... ... бірте-бірте тілдік тұлға
бірліктердің мағыналарына о бастан тән, ... ... ... мәнге ие болады.
Қазақ халқының ең маңызды мәдени ұлттық ерекшеліктерінің бірі ... ... ... мәдениет үлгілеріндегі дағдылы ұлттық рәсімдерінде
ұлттық менталитет тұтастай ... ... ... ... ... ... ... ұлт ерекшелігін көрсетеді. Осындай ұлттық
мәдени ерекшеліктер негізі әмбебаптық ... ... ... пәндермен тығыз
байланыста қарастырылады. Мәселен, қазақ мәдениеті көшпелі халықтың ... жолы – ... жер ...... ... ... ... жүйесі – психологиямен, ...... ... ... ... өмір ... ... ұлттық тұрмыс салты,
дәстүрімен бірге танылатын таным шығармалары, сөз ... ... ... ... ... оның жаңа ... да кеңінен ашыла түсуде. Бұл тіл
біліміндегі ғылыми бағыттардың жанданып, жаңаруына негіз болады. Соның бір
саласы ... ... ... ... ... ...... қатынастағы әйел тілі мен ерлердің тіліндегі ерекшеліктерді
лингвистикалық тұрғыдан талдау. Гендерлік ... ... ... ... ... Е.А.Земская, Н.Н.Розановалар [35].
Қазақ тіл білімінде де ғалымдар әйел тілі мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... жаңа құбылыс емес, ол
тілдік қолданыста бұрыннан өмір ... келе ... ... ... деп ... Ғалым Б.Хасанов өз ... ... ... ... ... ата, ... інілерінің атын дәл атай алмайды,
басқашалап келтіреді. Мұндай әдет-дәстүр ... ... ... ... ... ар жағында, сылдырманың бер жағында маңыраманы
ұлыма жеп жатыр екен, жанаманы білемеге ... ... ... - ... бір ... ... енесіне... [43, 47 б.].
Қазақ тіл білімінде гендерлік лингвистиканың негізі болатын бірліктер
біздің ... ... өмір ... келе ... тілдік құбылыс деп
білеміз. Мұндай ... ... ... ... мен заңдылықтардың әйел
және ер адамның ... ... ... ... ... алуы
жұмыста мысалдармен дәлелденеді.
Мәдени-ұлттық таным мен ұлт тілінің біртұтастығы – адам баласының ой-
санасында танылған әлемдік ... ... ... ... ... ... ұлт ... көзқарасы мен менталитеті, өзіндік дүниетанымы
т.б. тілде бейнеленіп, тілде сақталатынына жұмыста ... ... ... тілі ... келе жатқан тарихи мәдени-ұлттық танымды жеткізу
қызметімен ерекшеленеді. Әдетте халықтың ... тіл ... ... ... ... ... ... байланыста қарастырылады. Мысалы:
сөз өнерін айрықша бағалаған қазақ халқы үшін «Түгел сөздің түбі бір, түп
атасы ... би», ... ... де ... ... Тіл – ... ағымы
негізінде түзілген таным, халықтың өмір сүру тәсілінің, ... ... ... болмысының көрінісі. Зерттеу еңбектерінде
анықталғандай, ол – ... ... ... жинақтап, ықшамдап жеткізетін,
бір не екі тармақтан тұратын, ... ... ... соңғы жолдарында
қорытылған ой айтатын халықтың бейнелі поэтикалық жанрдың бір ... ... ... ... аясы өте кең. ... ... өлең үлгісінде,
кейде қара сөзбен де айтылады. Мысалы: «Қайраңы жоқ көлден без, ... ... ... «Етігін шешпей ер шыңаймас», «Қатты жерге қақ ... ... бақ ... ассонансқа, аллитерацияға құрылады. Мақалдар тура
және ауыспалы мағынада қолданылып, стильдік тұрғыдан ... ... ... ... ... ішкі астары бар, ... бір ... ... ... ... ... асырылады. Мысалы: «Бір жеңнен
қол шығар, бір жағадан бас шығар», ... ... ұл ... ... қарай мал
өсер», «Ел – ырыстың орманы, ер – ... ... т.б. ... ... мәдени-ұлттық көріністер факторларды баяндаудағы тілдік қордың
байлығы, өрнекті сөздер ... ... ... ... ... ... қабылдануы көрінеді.
Мәтел – негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, қорытындысы тұспалды,
мақалға өте жақын. Мысалы: ... бес ... ... жер ... ...... ... Мәтел тура, ауыспалы, астарлы
мағынада қолданылып, бейнелеуді ... ойды ... ... ... сипаттағы
экспрессивтік стильдік мәні ерекше құрал болып табылады. Мақал – мәтелдерді
орынды, дұрыс қолдану сөз өрнегіндегі ... ... әсем ... Халық
даналығы мақалдар мен мәтелдерді мол қолданды, бұл тілімізде экспрессивтік
стилдік ерекшелікті қалыптастырудың негізі ... ... ... де, жазу ... де ... ... дәстүр мен халық даналығының қайнар көзін танымның
дүниетанымдық табиғатымен үйлестіру, сол арқылы ... ... ... ... елдің мәдени-рухани мүмкіндігін арттыруға әсер етері
сөзсіз.
Мақал-мәтелдердің құрылымын жаңа ғасыр баспалдағында ... ... ... тіл мен ... арақатынасын жаңа қырынан
тануға, халықтың танымдық ... ... ... ... ... ... Бұл қазақ тіл біліміндегі мақал-мәтелдердің экспрессивтік
қызметін психолингвистикалық аспектіде зерттеу ... адам ... ... ... жасауға, оның өзіндік ерекшелігін жаңа қырынан
тануға жетелейді.
Жиынтығы ... ... ... ... ... табиғаты айрықша.
Мақал-мәтелдер – халықтың рухани-эстетикалық, көркемдік қазынасы.
Олардағы тілдік құралдармен берілетін ... мен ... ... ... атап ... болады: эмоция – адамның тіршілік жағдайына
қанағаттануы мен қанағаттанбауынан туатын психологиялық күй, ... ... ... тіл ... ... өрнектеліп бейнеленген көрінісі; -адам
ойындағы психологиялық процестерді сипаттайтын ... ... ... ... ... және ... сөздер
функционалды-семантикалық жинақтық құрайтын күрделі жүйе және ол ықшамдық,
дәлдік, ... ... ... алады. Қазақ тіліндегі мақал-
мәтелдердегі экспрессия мен эмоцияның тілдік ... ... ... реңкі мағынасы терең, халыққа ұғынықты. Мақал-мәтелдерге тән
экспрессивтік тілдік оған эмоционалдық реңк үстемелейді. ... ... ... ... ... – адам ... жеру, жирену, жек
көру, күйіну, сүйсіну, армандау т.б. тәрізді сезім ... ... ... ... ... ... мен ... тілдік құралдар – адам бойындағы жеру, ... жек ... ... ... т.б. ... ... ... сипаттайтын
психолингвистикалық құрылымдар болып келеді.
«Жақсылық ағаш ... ... аяқ ... ... ... пен
парасаттылықтан туындаған терең ой бүгінгі ұрпаққа ерекше бояу-нақышымен
өзгертілмей жетіп, өнеге беруде танытып, ... ... тұр. ... ... қасиеттер, олардың бір-бірімен қақтығыстары нәтижесі
өрнекті сөз арқылы жүзеге асырылады. Мұндай ... ... ... ... болады.
Мақал-мәтелдер өзінің мазмұны жағынан халық өмірінің әр түрлі саласынан
дерек беретіні, әр түрлі тақырыпта айтылатыны белгілі. Ұлттық ... ... ... ... әдет-ғұрпы т.б. түрлі тақырыптар
қозғалады, көркемділікпен, экспрессивтік тұрғыдан суреттеледі.
Мақал-мәтелдердің ... ... ... қолдану
ерекшеліктері әрқашан өз белсенділігін, өзектілігін ... ... ... ... ... ... көріктеу,
әсерлеу жағынан шығарма тіліне мәдени ұлттық сипат береді. Мақал-мәтелдер
өзіндік ерекшеліктермен тілдік ... ... ... де ... ... ... ... болып табылады.
Экспрессивтік стилистиканы қалыптастырудағы ауыз әдебиеті үлгілерінің
мән-маңызы ерекше. Мәдени-ұлттық ... ... ... ... ауыз ... ... шығарылып, ауызша тараған көркем ... ... ... ... ... қызмет атқарады.
Қазақ халқы негізінен сөз өнерін ұлттың өзіндік белгісі ретінде таныта
білген. Ұрпақтан ұрпаққа діл арқылы, тіл ... ... келе ... ... ... ... ... ұлт тарихын баяндайтын
еңбектерде толығымен көрініс алып, ұрпақ тәрбиелеуде, тіл ... тіл мен ... ... ... ... қайнар көзіне
айналып отыр. Себебі ауыз әдебиеті халықпен бірге жасасып келе ... ... ... ... ... ... ... (поэзия,
музыка, би, ою-өрнек, тоқыма өнері т.б.) толығымен қамти отырып, тілдік
тұрғыдан жан-жақты сипаттайтыны жөнінде ... ... ... ... ... ... тарихи жырлар, батырлар жыры, ... ... ... ... тілдің қолданыс аясын кеңейтуде өз
орнымен ерекшеленеді.
Халықтың тарихы мен мәдени өмірін сипаттайтын экспрессивті ... ... ... қолданыстағы мағынасын анықтауды қажет етеді. Осы орайда
қазақтың сөз өнеріндегі мәдениетін тіл ... ... ... ... – төл тіліміздің ерекшелігін таныту ... ... ... ауыз ... ... бұлағы деп танылса, қазір
де экспрессивті қолданыстар ... ... ... ... ... ... ... лексикада, мақал-мәтелдерде т.б. жиі
кездесіп, өзіндік сөз өрнектерімен айшықталады.
Көшпелі қоғам мәдениетінде тыңдаушысын тәнті еткен өлең, ... ... ... ... ... өте жоғары бағаланған. Мысалы:
Қайратқа ... ... ... ... ... Тартып кетіп барады, Қырып
кетіп барады «Қобыланды жырынан». ... ауыз ... көне ... ... ...... ... кені. Өйткені осы жырларда әр
ғасырдың тарихи-әлеуметтік ... ... ... ерлік салты,
мәдени-рухани ғұрпы, тағдыры ... сөз ... ... ... «Батырлар жыры қазақ мәдениеті мен ... деп ... ... пен ... өмірінің көне дәуірдегі
белестерін бүгінде қазіргі ұрпаққа тек ауыз әдебиеті мұралары ғана ... ... ... ... ... ... сан алуан. Олар ... ... ... үйлену, жерлеу салты, наным-сенім, т.б.),
ертегілер, аңыздар, әпсаналар, мифтер, эпостық жырлар, ... ... ... ... ... өтірік өлең, мақал-мәтелдер. Жұмбақтар, айтыс, ... ... ... ... ... т.б. ... негізгі
құралы – экспрессивті сөз. Сондықтан ауыз әдебиеті, ең алдымен, сөз өнері.
Ауыз ... ... ... ... ... қызметі,
тәрбиелік мәні, негізінен, бейнелі экспрессивті ... ... ... – шешендік сөздер.
Мақал-мәтелдердің экспрессивті стилистика ... ... ... өз ... ... ... ... менталитет ерекшелігінің негізінде қалыптасып, көріктеу,
әсерлеу жағынан шығарма тіліне мәдени ұлттық сипат ... ... ... ... ... ... ... ұштай түсетін тілдік құрал болып табылады.
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерінен ұлттық болмыстың әрқилы сипатын
экспрессивті сөз ... ... ... ... Бұл ... ... ... танытатын тіл деректерінің ана тілі құндылықтарын
тілші-ғалым, академик ... өз ... ... талдап көрсеткен.
Автор бұл жөнінде: «Қазақтың бай ауыз ... мен ... ... ... ... ... жырларда ескі тұрмыс- салтқа ... мен сөз ... ... табиғи құбылыс. Сондай сөз
тіркестерінің сырын біліп, қолданылған жердегі ... ... ... танып отыру қажет»,- деп көрсетеді [34, 51].
2.6 Экспрессивтік стилистика және сөз мәдениеті
Сөз мәдениеті тілдік ... ... ... ... өз ішінде
грамматикалық және лексикалық нормаға негізделеді. Лексикалық норма ... ... ... талғаммен қолдану болса, грамматикалық норма
сөз мәдениетінде біршама тұрақталып, қалыптасқан жүйеге қатысты. ... ... ... ... ... ... ... әсер
ететін шынайылығы (ол қарапайым сөзден немесе бейнелі образды сөздерден
құралуына қарамастан), көркемдігі маңызды рөл ... ... ... ... ... табиғатындағы міндеттер мен талаптарды
тоғыстырады. Сөз мәдениеті функционалды стиль түрлерін қамтиды.
Сөз ... топ ... ... ... ... ... ... жолдарын, нақты талаптарын қарастырады. Қазіргі
таңда қазақ тіл мәдениетінің үлкен бір ... – сөз ... ... ... басты шарты тікелей қатысты зерттеліп келеді. ... ... ... ... ... ... ... аспектінің
негізгі бағыттарын басшылыққа алу мәдениетін ұлт ... ... ... осы үрдіске орай, бізде өз зерттеу жұмыстарымызда сөз
мәдениетін «әсерлі ... ... ... яғни ... ... ... ... стилистика
мәселелерімен тікелей ұштастырылады. Тіл мәдениетінің басты қатысымдық
сапаларына ... ... өзге сөз ... сөз ... сөз
тазалығы, сөз орындылығы, сөз әсерлілігі, сөз әдебі сияқты сапалар жатады.
Жалпы қазақ тіл біліміндегі сөз ... ... ... ... Е.Жанпейісов «Қазақ әдеби ... ... ... ... ... сөз ... ... теориялық
негіздері Н.Уәлиұлының зерттеу еңбегінде [44] талданып, жүйеленген.
Сонымен, сөз дегеніміз – жоғары қабілетті тілдік ... ... ... арқылы бір немесе бірнеше сөйлемнің ... ... ой, ... ... ... ... динамикалы
процесінің өндірісі. Сөз, сөзтану лингвистикасы стильмен ... ... ... ... ... берді.
Сөз мәдениетін жетілдіру «әсерлі, образды, бедерлі ... ... ... ... ... құрайды.
Қорытынды
Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасы тіл философиясы, тіл ... тіл мен ... ... ... мен бейне, эмоция және тілдік таңба,
ұлттық таным мен сана, ұлттық тіл мен діл, ... ... ... ... ... ... өрісі, гендерлік тіл табиғаты мәселелерімен
өзектесіп жатқан өзіндік ерекшелігі мол, ... сала ... ... ... ... ... психология, этнопсихология,
этнолингвистика, когнитология және әдебиет теориясы, поэтика, көркем сөз
теориясына қатысты мәселелердің ... ... ... ... ... сипат алады. Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық ерекшелігін
сипаттайтын зерттеулер жасалса да, оның ... ... мен ... ... ... жоқ. ... ... еңбектерде қазақ
тіліндегі тіл бірліктерінің стилистикалық қызметі мен сипатын, рөлін жеке-
авторлық контекст арқылы анықтау басым ... ... ... заңдылықтары мен тілдегі экспрессивтіліктің тетіктерін зерделеу
назардан тыс ... ... ...... ... ... ... дамытып, әдеби тілді байытып отыратын салалардың
бірі. Экспрессивтік ... ... ... мен сипатын ғылыми
тұрғыдан арнайы зерттеп, зерделеу тілдің ... және ... ... ... кең жол ашады.
Экспрессивтілік категориясы тіл бірліктерінің ... ... ... ... алынатын негізгі ұғым болып
табылады. Ол – тіл ... ... ... ... ... ... Экспрессивтілік белгілі бір
тіл бірліктерінің қызметін белсендіру арқылы сөйлеушінің психикалық жай-
күйін айқын көрсетіп, сөздің әсер ету ... ... ... ... ... қызметі транспозиция
арқылы жүзеге асады да, коннотаттық мағынаның ... ... ... ... Экспрессивтілік тіл бірліктері мен ... ... ... және ... ... ... семантикалық немесе функционалдық жолмен ... ... ... ... ... ... сөз
мағынасымен ассоцияциялануына негізделіп, дыбыстық символға айналуы арқылы
жасалады. Дыбыстық ассоциациялардың ... ... ... ... ... қайталанып келуімен, яғни фонетикалық аттрактанттарға байланысты
анықталады. Экспрессивтік стилистикада дыбыс просодикалық құрал ... ... ... сай ... сөздің музыкалық, интонациялық,
стилистикалық және мағыналық ... ... ... ... ... ... Дыбыстық символизмнің жасалуына
дыбыстың, сөйлемнің, ... ... ... ... ... ... симметриялы болып, дыбыстық анафоралар, дыбыстық симплока,
дыбыстық ауысулар жасалады. Белгілі бір ... және ... ... ... ... және ... қызмет атқарып
тұрады.
Қазақ тілі лексикасының тілдік жүйеде қалыптасқан және сөйлеудегі
қалыптан тыс ... ... ... ... ... ... ... жоғары екенін дәлелдейді. Сөздің,
фразеологизмдердің өзіндік ... ... ... ... тән ... келеді. Бұл экспрессивтік
мағыналардың берілуі лексикалық құралдардың синонимдік ... ... ... ... ... стилистикалық және семантикалық-
стилистикалық синонимдердің экспрессивтік стилистикалық мағынаны ... ... ... Ол ... ... талғамы мен коммуникативтік
шеберлігіне қарай нақты контекстерде стильдік мағына, реңк ... ... ... омонимиясы мен ... ... т.б. ... ... ... ... ... жүзеге асырудың белсенді тілдік құралдары болып табылады.
Тіл құралдарының экспрессивтік стилистикалық қызметі ... ... ... да ... түрлі экспрессивтік
мағыналардың жасалуына негіз болады. ... ... ... тілде әлі
белгілі бола қоймаған түрлі экспрессивтік стилистикалық мағыналарды, оның
берілу ... мен ... ... ... ... Метафора,
метонимия, синекдоха, кейіптеу, теңеу, ... ... ... ... болуының себебі оның тілдегі ... ... ... ... ... ... экспрессивтік стилистикалық қызметі мағыналардың
функционалдық, құрылымдық трансформациялануы және синтагманың мүшеленуі
арқылы да ... ... ... ... ... ... жолдары анықталады. Сұраулы, лепті, ... ... ... орын ... ... оның ... ойды ... мүмкіншіліктерінің кең екенін ... ... ... ... ... және ... ерекшелігін жеткізуде жұмсалатын толық қайталамалар ойды
нақтылау, ақпараттың экспрессивтік маңыздылығын ... ... ... күшейту, эмоциялық бояуын ... етіп ... ... ... білдіру мақсатында жұмсалып ... ... ... тәсілдерінің жасалуына негіз болады.
Стилистиканы тілдің коммуникативтік талаптары мен жағдайына сәйкес
қолданылуы туралы ғылым ретінде ... ... оның ... экспрессивтік қырларының байланысын басты назарда ұстауымыз қажет.
Экспрессивтіліктің ауызекі ... тілі мен ... ... ... сипаты экспрессивтік ... мен ... ... стилистикалық мағынаның жасалу, қалыптасу,
даму жолдарын және тілдің стилистикалық нормасы мен функционалдық жүйесін
қалыптастыруға ... ... ... ... тек ... ... ғана ... ол адам өмірінің материалдық
және рухани мәдениетінің ұлтқа тән төл тума ... ... ... негізінде ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырады. Жалпы ұлтқа тән мәдени
танымдық ерекшеліктерді, ... ... ... ... қызметімен бірге дамып, жетіліп ... ... Осы ... ... ... ... ұлттық тіл және ұлт
болмысының табиғатына тән ерекшелік ... ...... ... ... ... мінез-құлқын,
құндылықтар жүйесін тіл арқылы өрнектейтін концептуалдық мәні бар ұғым.
Қазақ халқына тән ... тану ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Осы орайда
экспрессивтіліктің гендерлік табиғаты да ... ... ... Әйел тілі ... тілінің психофизиологиялық және лингвистикалық ерекшеліктерінің
тоғысқан жерінде экспрессивтіліктің де ... ... тән ... ... Сөздің тектік табиғатының экспрессивтік айырмашылықтары сол
тілдің өзіндік ұлттық ... ... ... бірі ... Ол ... ат қою ... ... атаулардан және
экспрессивтік мағынаның ерлер мен әйелдерге қатысты жасалатын стилистикалық
сөз қолданыстарынан көрінеді.
Тіл – адам ... ... ... ... ... болмыстың
ұғымдық белгісі болып саналады. Тілдегі экспрессивтілік ұлттың өзіндік
дүниетанымымен бірге ... ... де ... бола ... Осы ... ... өрісінің нақты тілдік көрсеткіші ретінде мақал-мәтелдердің
экспрессивтік стилистикалық әлеуетінің зор ... ... ... Мақал-
мәтелдер тілдің экспрессивтік әсерін арттырып, өткірлік сипат, ұлттық бояу
беретін экспрессивтік стильдік мәні ерекше құрал болып табылады.
Экспрессивтік ... ... ... және ... ... қарастыру тілдің экспрессивтік мән-мағыналарды
жеткізудегі өзіндік ерекшеліктерін зерттеуге әкеледі. Ұлт тарихымен ... келе ... ... ауыз әдебиеті тыңдаушыға, оқырманға экспрессивті
ықпал етудің серпінді құралы болып табылады. Онда ... ... ... ... тән ұлттық тілдік тетіктері қалыптасқан.
Экспрессивтілік ұлттық тіл ... ... ... ... болып
табылады, сол себепті ол сөз мәдениеті мәселелерімен ... ... Сөз ... сөз ... сөз ... орындылығы,
нақтылығы, әсерлілігі, әдебі сияқты тілдің қатысымдық қасиет-сапаларының
жоғары деңгейде болуы қазақ ... ... және ... мен құрылымдарының даму сипатына байланысты анықталады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әлкебаева Д.А. Қазақ тілінің прагмастилистикасы. Алматы: ... ... ... Ш. ... ... . -Москва: Наука, 1961.
3. Матезиус В. Язык и стиль // ... ... ... ... ... ... В.В. Стилистика. Теория поэтической ... ... ... ... Г.О. О ... ... ... // Звягинцев В.А. История
языкознания ХIХ и ХХ веков в очерках и ... ... II ... ... ... ... Щерба Л.В. О трояком аспекте языка и эксперимента в языкознании //
Звягинцев В.А. История языкознания XIX и XX ... в ... ... ... II . ... Высшая школа, 1960.
7. Гвоздев А.Н. Избранные работы по орфографии и ... ... ... ... наук РСФСР, 1963
8. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. -Алматы: Атамұра, 2003. -208-б.
9. Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ... . ... ... ... ... М., ... Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ ... . ... ... 1996.
11. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. -Москва: Наука, 1984.
12. Вилюнас В.К. Психология эмоцианальных ... ... ... ... В.И. Категоризация эмоций в лексикосемантической системе
языка. -Воронеж: Наука, 1987.
14. Леонтьев А.Н. Психолингвистические единицы и ... ... ... ... 1969.
15. Гридин В.Н. Семантика эмоцианально-экспрессивных средств языка //
Психологические проблемы. -Москва: Наука, 1972.
16. Лукьянова Н.А. Экспрессивная лексика разговорного ... ... ... . ... Наука, 1986.
17. Цоллер В.Н. Экспрессивная лексика, ... и ... ... ... -1996. -№6 (596 ).
18. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. -Москва: Наука,
1966.
19. Қалиев Ғ. Тіл ... ... ... ... ... ... ... И.В. Стилистика современного английского языка. -Ленинград:
Прогресс, 1981.
21. Кожина М.Н. О конструктивном принципе функционального стиля его
экстралингвистической ... и ... ... ... ... ... Вып. 5. ... Наука, 1972.
22. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – Москва: Наука,
1987.
23. Жаманбаева Қ. Тіл ... ... ... ... ... сана. Алматы «Ғылым». 1998
24. Селях А.С. Фоностилистическая дифференциация разговорной речи (на
матер. франц.яз.) Автореф... канд. филол. наук. ... ... ... Рабиға. Сөз құдіреті. Алматы: «Санат», 1997.
26. Отар Әлі Бүркіт. Қайталамалардың лингвистикалық жүйесі. Алматы:
«Ғылым», 2001.
27. Античные риторики. ... ... ... ... ... В.М. ... литературы. Поэтика. Стилистика. Москва,
1977.
29. Брик О. Звуковые повторы. Анализ звуковой ... ... ... ... ... ... ... З.Ахметов,
Т.Шаубаев. Алматы: «Ана тілі», 1996.
31. Утанова А.Қ. ... ... ... ... ... ... ... А. Тіл тағлымы. -Алматы: Ана тілі, 1992.
33. Жұбанов Қ. Қазақ тілінің грамматикасы. -Алматы: Ғылым, 1996.
34. Сыздық Р. Сөз ... ... ... айту ... ... ... Лосев А.Ф. Философия имени. -Москва: Прогресс, 1985.
36. Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. -Алматы: Ғылым, 1998.
37. Демесинова Н.Х. Синтакситическая стилистика современного ... ... ... ... Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы, 1960.
39. Қабдолов З. Сөз өнері. ... ... ... Құл-Мұхамед Рақымғали Абрарұлы. Қазақ мәдениеті құндылықтарының
қалыптасуы мен дамуы: Философ. ғыл. канд... дис. -Алматы, әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ, ... ... Б. ... ... ... ... философиялық жолдау.
-Алматы: ҚРБҒМ.ФСИ, 2000.
42. Верещагина Е.М., Костомаров В.Т. Язык и ... ... ... ... Б. ... ... ... метафоралық қолданылуы.
-Алматы: Мектеп, 1966. -208-б.
44. Уәлиұлы Н. ... сөз ... ... теориялық негіздері:
Филол. ғыл. док... дисс. -Алматы: ... ... ... ... ... Кеңесбаев С.К. К вопросу об экспрессивно-стилистических системах
литературных языков народов СССР.-Ашхабад: Наука, 1968.
46. Алтаев Ж., Ғабитов Т., Қасабеков А. ... және ... ... ... Кирилина А.В. Развитие гендерных исследований в лингвистике
-Москва: Наука, 1963.
48. ... С.Б. ... тілі ... ... ... ЛИЦ ... 2007.
49. Қоянбекова С.Б. Стилистиканың ... пән ... ... // ... ... Филология сериясы. -№3 (85). -2005.
-135-138-б.
50. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... Б. ... көркем прозасының тілін зерттеудің ғылыми-
теориялық негіздері. Алматы, 1997. ... Б. ... ... ... ... ғылыми-теориялық негіздері. Алматы,
1997.
52. Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы: «Ғылым»,
1971.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері68 бет
Кикілжің проблемасының зерттелінуінің эксперименталды негізі76 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың құрдастары мен қарым-қатынасына ата-ананың тәрбие ықпалын зерттеу23 бет
Мектепке дейіңгі балалардың құрдастармен қарым-қатынасына ата - аналардың тәрбие стилінің әсерін зерттеу40 бет
Оқушылардың әлеуметтік-психологиялық климатына оқытушылардың педагогикалық қарым-қатынас стилінің әсері38 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы12 бет
Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні8 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь