Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің жолдары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
І тарау. Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің лингвистикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің педагогикалық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің психологиялық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..





Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Тақырыптың өзектілігі. Заман талабына сай оқытудың мазмұнын жаңартып, жаңа деңгейге көтеру мұғалімдерге үлкен жауапкершілік жүктейді. Соған байланысты адамзаттың ұзақ тарихында жинақтаған оқытуға қатысты бағалы білімі мен тәжірибелерін, ашқан ғылыми жаңалықтарын пайдалана отырып, жаңа заманға сай әдіс-тәсілдерді ойлап табу – бүгінгі таңдағы басты міндет.
Ақпарат тасқыны үдей түсіп, бірін-бірі тез алмастырып, ғылыми-технологиялық үдеріс қарқындап бара жатқан қазіргі заманда жас ұрпаққа тіл білімі теориясын игерту ісі көп ізденісті талап етеді.
Қазақ тілі пәні бойынша білім беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымынан, мәдени құндылықтарынан, ұлттық дәстүр, рухани негізден бөле жара қарауға болмайды. Сонымен қатар онда ғылым мен техниканың, педагогиканың соңғы жаңалықтары да барынша ескерілуге тиіс. Жас ұрпақты қазақ тілі сабақтарында теориялық біліммен ғана қаруландырып қоймай, олардың бойына жаңа сапалы дағдылар мен икемділіктерді дарытуда көптеген жұмыс түрлері үлкен рөл атқарады.
Ал мұндай ауқымды міндеттің үдесінен шығу оңай шаруа емес. Демек, аталған өзекті мәселе күн тәртібінен түспек емес.
Қазақ тілі сабақтарында оқушының фонетикадан теориялық біліммен қаруландыруда қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді көптеген педагог мамандар іздестіруде. Осы тәжірибелерді негізге ала отырып, біз де өз жұмысымызда осы мәселені қарастырамыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері қазақ тілі сабақтарында жүргізілетін фонетикалық мәселелерді оқытуға бөлінетін сағат саны және фонетикалық білім, білік және дағдылар қалыптастыру жұмыстарының әдістемесіне тоқталу. Бұл мақсаттардан мынадай міндеттер туындайды:
- жоғарғы сынып оқушыларына фонетикалық мәселелерді оқытудың психологиялық-педагогикалық негіздеріне тоқталу;
- жоғарғы сыныптардағы қазақ тілі пәні бойынша фонетика саласының зерттелуі, даму кезеңдерін айқындау;
- мемлекеттік бағдарлама бойынша жоғарғы сыныптарда фонетикалық мәселелерді оқытуға бөлінген сағат санын айқындау, теориялық білім игерту жолдарын ашып көрсету;
Зерттеудің дереккөздері 5-сыныптардағы қазақ тілі оқулықтары (2003, 2005), С.Мырзабековтың (2006), Ж.Аралбаевтың (1988) қазақ тілі фонетикасы туралы жарық көрген оқу құралдары, «Қазақстан мектебі», «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналдары.
Зерттеудің әдісі салыстыру, баяндау, талдау-жинақтау әдістері қолданылды.
Зерттеудің базасы. Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданы, Подстепный жалпы орта білім беретін мектебі.
1. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасы. А: Зият PRESS, 2006.
2. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. Астана, 2002.
3. Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. А: Ғылым, 1988.
4. Шуланбаева Ұ.Р. Қазақ тіліндегі ерін үндестігі. Ф.ғ.к.дис. ... автореф. Алматы, 1994.
5. Тайлақбаев Б. Қазақ тіліндегі салдыр шұғыл дауыссыздар. Алматы, 1981.
6. Баймұханов Б. Қатаң дауыссыз дыбыстардың жасалым және түрленім жүйесі. Ф.ғ.к.дис. ... автореф. Алматы, 2005.
7. Нұсқабай М. Дауыссыз дыбыстарға байланысты фонетикалық ерекшеліктер // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 4, 2005, 65-68-б.б.
8. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1999.
9. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика. А., 1962.
10. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. А: Ана тілі, 1991.
11. Шамова Т.И., Давыденко Т.М. Управление оброзовательным процессом в адаптивной школе. М., 2001.
12. Беспалько В.П. «Слагаемые педагогических технологии», М-1989
13. Аяпова Ж. «Білім беру технологиясын жетілдірудің технологиялық және педагогикалық сипатары», Бастауыш мектеп №6.1999
14. Барсаева Б., Таубаева Ш. «Оқытудың қазіргі технологиялары», Бастауыш мектеп №8,1999.
15. Столяренко Л.Д. Педагогическая психология. Ростов н/Д.: Феникс, 2003.
16. Кулагина И.Ю., Колюцкий В.Н. Возрастная психология: Полный жизненный цикл развития человека. М.: ТЦ Сфера, при участии «Юрайт», 2003.
17. Шаповаленко И.В. Возрастная психология (Психология развития и возрастная психология). М.: Гардарики, 2005.
18. Першина Л.А. Возрастная психология. М.: Академический Проект, 2004.
19. Обухова Л.Ф. Возрастная психология. М.: Педагогическое общество России, 2004.
20. Тұрдалиева Ш.Т. Жасөспірімдер дамуындағы қарым-қатынастың маңызы // Мектептегі психология, № 3 (мамыр-маусым), 2006, 9-10-б.б.
21. Тұрманова Ж. Жасөспірімдер белсенділігі мен кәсіптік бағдары // Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту, № 2, 2006, 2-6-б.б.
22. Сүлеймен Ә. 5-сынып оқушысын пәндік оқуға бейімдеу // Мектептегі психология, № 5 (қыркүйек-қазан), 2006, 28-31-б.б.
        
        Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды
үйретудің жолдары
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе | ... ... | ... ... ... ... ... және дауыссыз дыбыстарды | ... ... ... | ... | ... ... ... дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің | |
|лингвистикалық негіздері | ... ... | ... ... ... ... және ... дыбыстарды үйретудің | |
|педагогикалық негізі | ... ... | ... Қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің | ... ... | ... ... | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... | ... |
|.............................. | ... ... | ... ... | |
| | ... ... ... ... сай ... мазмұнын жаңартып,
жаңа деңгейге көтеру мұғалімдерге үлкен ... ... ... ... ұзақ ... жинақтаған оқытуға қатысты бағалы
білімі мен тәжірибелерін, ашқан ғылыми жаңалықтарын пайдалана отырып, жаңа
заманға сай ... ... табу – ... ... ... міндет.
Ақпарат тасқыны үдей түсіп, бірін-бірі тез ... ... ... ... бара ... ... ... жас ұрпаққа тіл
білімі теориясын игерту ісі көп ізденісті талап етеді.
Қазақ тілі пәні бойынша білім ... ... ... мәдени құндылықтарынан, ұлттық дәстүр, рухани негізден бөле
жара қарауға ... ... ... онда ... мен ... ... жаңалықтары да барынша ескерілуге тиіс. Жас ұрпақты
қазақ тілі ... ... ... ғана қаруландырып қоймай,
олардың бойына жаңа сапалы дағдылар мен икемділіктерді ... ... ... ... рөл ... мұндай ауқымды міндеттің үдесінен шығу оңай шаруа ... ... ... ... күн ... түспек емес.
Қазақ тілі сабақтарында оқушының фонетикадан теориялық біліммен
қаруландыруда қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдерді көптеген педагог ... Осы ... ... ала ... біз де өз жұмысымызда
осы мәселені қарастырамыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері қазақ тілі ... ... ... ... ... ... саны және ... білік және дағдылар қалыптастыру жұмыстарының әдістемесіне тоқталу.
Бұл мақсаттардан мынадай міндеттер туындайды:
- жоғарғы сынып ... ... ... оқытудың
психологиялық-педагогикалық негіздеріне тоқталу;
- жоғарғы сыныптардағы ... тілі пәні ... ... ... даму ... ... ... бағдарлама бойынша жоғарғы сыныптарда фонетикалық
мәселелерді оқытуға бөлінген сағат санын айқындау, теориялық ... ... ашып ... ... ... қазақ тілі оқулықтары (2003,
2005), С.Мырзабековтың (2006), Ж.Аралбаевтың (1988) қазақ тілі ... ... ... оқу ... «Қазақстан мектебі», «Қазақ тілі мен
әдебиеті» журналдары.
Зерттеудің әдісі ... ... ... ... ... ... ... облысы, Теректі ауданы, Подстепный
жалпы орта білім беретін мектебі.
Зерттеудің құрылымы. ... ... ... екі ... ... мен ... ... тізімінен тұрады.
І тарау. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ДАУЫСТЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... 1. ... тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды үйретудің
лингвистикалық ... ... ... екі ... ... ... ауызша және жазбаша.
Жазбаша беріде, жазумен байланысты ... ... Ал ... ... ... ... ... құралы тілмен ол алғаш пайда болған күннен бері
жасасып келеді. Фонетиканың негізгі ... ...... ... Бұдан жазбаша форманың фонетикаға қатысы жоқ екен деген ұғым тумау
керек. Мәтінге фонетикалық талдау оның айтылуына негізделеді.
Адам баласының тілі – ... тіл. Оның ойы, ... ... ... бір
дыбыстық комплекстен тұратын сөздердің арқасында іске ... ... ... ... ... тән ... заңдылықтарды білудің мәні зор.
Фонетика (гр. phone – дыбыс, phonetikos – дыбыстық) – тілдің дыбыстық
жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір ... Атап ... ... ... ... жатады: тіл дыбыстарының пайда болуы,
олардың іштей жіктелуі және бір-біріне әсері, буын, екпін, тілдің ... мен ... ... ... ... т.б. [1, ... пайда болу, өзгеру сырларын білмей тұрып, лексикалық та,
грамматикалық та құбылыстарға ғылыми түсінік ... ... ... ... ұяңдану сияқты өзгерістерді түсіндіру, қазіргі жазудың ... ... ... ... ... ... ... болуын
анықтауға, тілдердің арасындағы ... ... ... ... ... ... меңгеруге мүмкіндік береді. Ана ... ... ... білу шет ... дұрыс меңгеру үшін де қажет.
Акустикалық, артикуляциялық және басқа белгі-қасиеттеріне қарай ... ... ... және ... деп екі үлкен топқа
топтастырылды. ... ... тән ... ... ... ... ... Дауыстылар дауыстан (тоннан) жасалады да, салдырдың қатысы
елеусіз қалады. Ал дауыссыздар, керісінше, ... Тон ... да, ... да ... ... ... ... ауа кедергісіз, қарқынсыз шығады
да, дыбыстау мүшелерінің барлығы дерлік қатысады.
3. Дауыстылар буын құрайды, дауыссыздар құрамайды. Мұның өзі –
дыбыстарды жіктеудегі басты ... ... ... ... Дауыссыздарда мұндай қасиет
болмайды.
5. Дауыстылар дауыстап, созып айтуға келеді. Ән ... ... ... Дауыстылардың дауыссыздарға ықпалы күшті болады. Орыс
тілінде, керісінше, ... ... ... ... [2, 13].
Қазіргі қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың саны, сапасы жөнінде әлі
күнге бірізділік болмай келеді. Мұның өзі ... ... оны ... ... ... көп қиындық келтіріп жүр. Тіліміздегі әртүрлі
фонетикалық заңдылықтарды (сингармонизм, буын, екпін, т.б.) ... ... ... дыбыстарды нақты білумен байланысты.
Қазақ тілінің байырғы төл сөздерінің құрамында ... (а, ә, е, ә, ... ұ, ү, ы, і) ... ... ... ешқандай дау тудырмайды. Бұл
дауыстылар әсіресе, тіліміздің кешегі В.В.Радлов, ... ... ... сай келеді. Алайда қазіргі қалыпн таныта алмайды.
Бүгінде тіліміздің сөздік құрамы күрт дамыды. ... ... ... (1978) ... ... 20 пайызға жуығы орыс
тілінен және орыс тілі арқылы шетел тілдерінен енген ... ... біз орыс ... ... айтып жүрміз.
Қазіргі тілімізде он бір, он екі дауысты бар деушілер шындыққа жақын.
Бұлардың біріншісіне екіншісінің қосқаны – тек э ... ... ... ... ... ... ... үндесіп жатады. Екі топқа да
тән үлкен жаңсақтық – қазақтың ... ... ... и, у ... су, қи, ки, т.б.) ... ... кездеседі деп қарауы. Бір қызығы,
зерттеушілер мен оқулық авторларының көбісі бұл екі әріптің әрқайсысы ... ұу, үу, ыу, іу, ый, ій ... ... біле ... дауыстыға
жатқызып жүр [3].
Сонымен қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты ... бар. Олар ... ... ... үш топқа жіктеледі.
1. Тілдің қатысына қарай.
а) жуан дауыстылар: а, о, ұ, ы, ... ... ... ә, ө, ү, е, ... ... ... жіңішкелерімен салыстырғанда, тіл сәл
артқа тартылады (ортасы көтеріліңкірейді), жіңішкелерді айтқанда тіл ... ... ... көз ... үшін дауыстылардың жуан және жіңішке
сыңарларын (а//ә, о//ө, ұ//ү, ы//і) ... ... ... ... ... (тіл қатысына) жіктелуін дұрыс ... ең ... ... заң – ... ... ... тіл
үндестігін) түсіну мүмкін емес. Тілдегі сөздердің бірыңғай жуан, не жіңішке
буынды болып келуі ... ... ... ... ... қарай:
а) еріндік дауыстылар: о, ө, ұ, ү, у;
ә) езулік дауыстылар: а, ә, ы, і, е, и.
Еріндік дауыстыларды айтқан кезде ерін ... ... ... ... ерін екі ... ... ... езу жиырылады. Еріндік
дауыстылардың да тіліміздің байырғы заңы сингармонизмді (оның ішінде ерін
үндестігін) танып білуде мәні ... ... ... жуан не ... ... не ... ... (яғни сингармонизм заңы) тіл мен еріннің ... ... ... ... қатысына қарай:
а) ашық дауыстылар: а, ә;
ә) жартылай ашық дауыстылар: а, ә, о, ө, е;
б) ... ... ұ, ү, ы, і, и, ... ... ... ... жақ (үстіңгі жақ ... ... ... ... ... жоғары көтеріледі [2, 14-16].
Қазіргі қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың сан, сапасы жөнінде ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі
дауыстыларды оқытуда, оларды танып-білуде ала-құлалық тудырып, көп қиындық
келтіріп жүр. Тіліміздегі әр түрлі ... ... ... ... дауысты дыбыстарды нақты білумен байланысты.
Қазақ тілінің байырғы төл сөздерінің құрамында тоғыз (а, ә, е, о, ... ү, ы, і) ... ... ... ешқандай дау туғызбайды. Бұл дауыстылар
әсіресе, тіліміздің кешегі В.В.Радлов, П.М.Мелиоранский ... ... сай ... ... ... ... он бір, он екі дауысты бар
деушілер де ... ... ... екіншісінің қосқаны тек – э
дыбысы. Екі топқа да тән үлкен жаңсақтық – ... ... ... и, у ... дыбыстары кездеседі деп қарауы. Бір ... мен ... ... ... бұл екі ... әрқайсысы екі
дыбыстың ұу, үу, ыу, іу, ый, ій қосындысы екенін біле ... ... ... ... ... сан жағынан аз болғанмен, сапа жағынан ... ... ... ... дауыстыларынан ерекшелігі – олардың дауыссыз
дыбыстарға тәуелді болып, солардың ... ... бір ... сапаға ие болатындығы.
Ж.Аралбаевтың айтуынша: «қазіргі қазақ тілінде он бір дауысты фонема
бар. Олар: а, ә, е-э, о, ө, ы, і, ұ, ү, и, у» ... ... ... ... төл дауысты дыбыстарының жүйесі 9
дауысты дыбыстан құралады. Олар: а, ә, ы, і, е, ү, ұ, о, ... ... ... ... ... ... жалаң (монофтонг) және
құранды (дифтонг) болып екі топқа бөлінеді. Жалаң ... а, ә, ы, ... ү ... ... ... ... бастан-аяқ бірыңғай дыбысталады.
Құранды дауысты дыбыстар бір ... ... ... ... ... о, ө, е ... жатады.
1. Тілдің қатысына қарай:
а) жуан дауыстылар: а, о, ұ, ... ... ... ә, ө, ү, і, ... ... ... жіңішкелерімен салыстырғанда, тіл сәл
артқа ... ... ... ... тіл сәл ... ... сөздердің бірыңғай жуан не бірыңғай ... ... ... ... ... байланысты.
2. Еріннің қатысына қарай:
а) еріндік дауыстылар: ұ, ү, о, ө.
ә) езулік ... а. ә, ы, ... ... ... ... ерін ... ... де,
езуліктерді айтқанда ерін екі жаққа қарай тартылып, езу ... ... ... ... ... ерін – ұ, ү, ... ... жасалса – о,
ө болып іштей ... ... Езу ... ... ... ... қалпы
арқылы жасалады –Езумен жасалса, езу – а, ә, ы, і, ... ... ... – е ... ... ... бөлінеді. Еріндік дауыстылардың ... ... заңы ... танып білуде маңызы зор. Көрші
буындардың бірыңғай жуан не ... ... не ... ... келуі тіл мен
еріннің неғұрлым үнемді қызметіне ... ... ... ... ашық ... а, ә, о, ө, ... қысаң дауыстылар: ы, і, ұ, ү.
Ашық дауыстыларды айтқанда астыңғы жақ барынша ... ... ... айтқанда жоғары көтеріледі. Басқаша ... ... екі жақ ... қашықтай түседі де, қысаңдарды айтқанда, бір-
біріне жуықтай түседі. Алайда ауаның еркін шығуына кедергі жасамайды.
Жасалу орнына ... ... тіл ... тіл арты және ... ... Тіл ... дауысты дыбыстар тілдің орта тұсы арқылы жасалады: ә,
і, ү. Тіл арты дауысты дыбыстар тілдің артқы тұсы ... ... а, ы, ... ... дыбыстар екінші басым сыңарының жасалым ... ... ... тіл ... – е, ө, тіл арты – о ... ... ... тіл алды дауысты дыбыстар жоқ.
Кірме дыбыстар. ... ... ... ... ... жеке ... ... емес. Олар арқылы қазақ тіліндегі қысаң дауыстылар мен
үнді й, у ... ... ... Мысалы: ми-мый, сирақ-
сыйрақ, бу-бұу, суық-сұуық, сурет-сүурет.
Дауысты фонемаларға тән басты ерекшелік, белгі-қасиеттердің, олардың
фонемалық мәнінің ... ... ... орны – бір ... ... Ал ... сөздерде дыбыстардың бір-біріне азды-көпті әсері болады да,
дауыстылардың фонемалық қасиеті әлсірей ... Мұны ... ... ... буындарында ғана жазылуынан көруге болады: өлең, өнер, ... оқы, үкі, үсі ... ... жазылуындай айту естіген құлаққа
ерсілеу болғанмен, мағынасын түсінуге кедергі бола алмайды.
Қазақ ... ... ... құрамында кездесетін а фонемасы ашық,
жуан. Ал езулік қасиеті ы, і фонемаларына қарағанда әлсіздеу. Бұл ... ... ... ... да, ... да береді. Жеке тұрып, сөз,
қосымша да болады. Сөз ішінде тек жуан ... ... ... А ... ... ... ... қана қоймай, айтыла да беретін бірден-
бір езулік дыбыс. Бұған оның барынша ашықтығы мүмкіндік береді.
Қазақ тілінде шын мәніндегі ашық фонемалар – а және ә. ... ... ...... ... ... жіңішке, яғни тілдің кейін
шегінуінен, ә ілгері жылжуынан жасалады. Ал еріннің қатысы жағынан да ... ... ... ... ... тілінде сирек кездесуініңбасты себебі оның қазақ
тіліне ... ... ... ... ... байланысты болуы керек.
Проф. Н.В.Юшманов, проф. Е.Д.Поливанов т.б. мамандардың ... ... ... сол ... тілдерінің әсерінен пайда болса керек. Бұл пікірдің
жаны бар. Бірақ «қазақ тілінде сирек ... деу де ... ... ... ... һар, һаріф сөздеріндегі һ фонемасы біздің тілімізде
нөлге айналады. Осының салдарынан һа тізбегі ә ... ... ... ... ... он ... түсіндірме сөздігінде 67 мың сөз бар десек,
соның 19 пайызы дауыстылардан басталады. Соның ... ә ... ... саны – 870. орфографияға сәйкес ә әрпі барлығы 2,5 мыңдай ... ... ... ... өзі-ақ оның кірме еместігін байқатады.
Е, ы, і фонемалары езулік, ... және ... ... жағынан бір-
біріне ұқсайды. Қалған екеуінен ы тек ... ... Ал ... ... ... й ... Е, ы, і әріптері сөздің барлық
буындарында жазылады, бірақ олар ылғи да е, ы, і ... ... ... ... өнер, осы, орын, ұлы, ұзын, үлкен, түйе, жүрек, әуе, дәуір
сияқты ... ... е, ы, і ... емес, тек әріп. Айтуда олар ө,
ү, ұ ... ... Соңы ы, і ... ... ... –у жұрнағы
жалғанады да, ы – ұ-ға, і – ү-ге ... ... ... әріппен
таңбаланады.
Қысаң ы, і фонемалары көп буынды сөздерде кейде көмескі естіледі.
Мысалы: дәр/гер, ... ... ... ... ... ... ... дауыстыдан басталса, кейбір сөздердің екінші буынындағы ы, і
мүлде түсіп қалады: халық – халқы, қалып – қалпы, ерін – ... ерік – ...... о, ө ... бір-бірінен тек жуан, жіңішкелігімен ғана
ажырайды. Ал жақтың қатысы жағынан бұлар қысаң дауыстыларға жуық. ... ... өзге ... ... бұл ... ... ... ғана айтылады және жазылады. Тек кірме –қор, -қой, ... ... ... ғана екінші, үшінші буындарда айтыла да,
жазыла да береді: есепқор, сәнқой, әуесқой, еңбекқор [4].
Ө әрпі ... ... ғана ... Тек ... ... -гөй түрінде,
екінші, үшінші буындарда айтыла да, жазыла да ... ... ... Ө фонемасы еріндік буындардан кейін айтылады. Жазуда ол е ... ... ... ... ... ... ұ, ү ... да бір-бірінен жуан, жіңішкелігімен ажырайды.
Жазуда ү фонемасы ы әрпімен де таңбаланады. Екінші ... ұ әрпі ... ... мағлұмат сияқты сөздерде жазылады.
Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер мен оқулықтарда и, у, ю, я әріптерін
дыбыстармен ... ... ... ... ... ... ... дыбыстық бейнесі мынадай болады.
И әрпі: а) ый: қи, ми, жи, қиқым, қисық, тиын, жыми.
ә) ій: ки, киім, ти, тиін, ... ұй: ... ... оқи, ... бұрти.
в) үй: түкси, үси, өсиет, дүние, түрти, үрпи.
У әрпі: а) ұу: у, бу, су, жуан, оқу, алу, уық, уыс.
ә) үу: ... ... ... ілу, ... ... үнді ... тау, жау, дау, ... ауыл.
Ю әрпі: а) йұу: қою, жою, қараю, ою, қартаю, тою, баю, аю.
ә) йүу: үю, сүю, кею, ... күю, ... и ... ... ... ұу: қию, жию; үу: кию, ... әрпі: йа: ая, боя, қоян, аяқ, мая, саяқ, таяқ.
Тілімізде дауыстыларға ... ... ... ... ... ... саны 25, енді біреулері 26 болып ... ... ... ... «мынадай 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й,
к, қ, л, м, н, п, р, с, т, у, һ, ф, х, ц, ш, ң », - ... ... ... ... ... ... ... щ әрпі еніп кеткен.
Қазақ тілінде 26 дауыссыз дыбыс бар ... осы щ ... ... жүр. ... щ ... емес, ол әріп. Созылыңқы ш ... ... ... тілінде 25 дауыссыз фонема бар. Қазақ тілінде
бұрын болмаған, орыс тілінен енген дауыссыздар бесеу: в, ф, х, ц, ... ... ... ... әдетте дауыссыздар әдетте үшке бөлінеді:
а) үнділер: л, м, н, ң, р, й, ... ... б, в, г, ғ, д, ж, ... ... п, ф, к, қ, т, ш, с, х, һ, ц, ч [5, ... тілінің төл дауысыз дыбыстарының жүйесі 17 дыбыстан құралады.
Олар: Б,Д,Ғ-Г,Ж,З,Й,Қ-К,Л,М,Н,Ң,П,Р,С,Т,У(w),Ш. ... ... Қ-К, ... ... ... ... ... дауыссыздар деп
есептеп келеді. Бұл жерде олардың бір дауыссыздың үндесім варианты екендігі
ескеріліп, керісінше, бір дауыссыз деп ... ... ... үндесім
тарауда кең айтылады).
Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың жасалым қорындағы орындары барлық
нүктелерді қамтиды.
1. Жасалу орнына қарай:
а) ерін-ерінді дауыссыздар ... және ... – 1- ... тіл ұшы ... ... және ... - 2- ... тіл ортасы дауыссыздар (тоғысыңқы және жуысыңқы) – 3- ... ... ... ... және ... – 4- нүктеде жасалады.
Дауыссыз дыбыстардың басты жіктелім белгісі дауыс қатысы ... ... ... ... ... ... ұяң, үнді» болып
бөлінеді. Аталған атаулар жасалым белгілердің ... ... ... естіліміне тікелей қатысты. Алайда, дәстүрлі фонетикада ... ... ... ... қалғандықтан, дәстүрді бұзбай, сол
күйінде қалдыруға тура келеді. Шындығында дауыс желбезегінің ... ... ... ... ... ... тербеліссіз (қатаң),
жартылай тербеліңкі немесе тербеліссіз (ұяң) немесе ... мол ... ... ... жөн.
Сонымен, дауыссыз дыбыстар алдымен қатаң, ұяң, үнді болып үш топқа
бөлінеді. ... ... ... іштей жасалу орны мен жасалу тәсіліне
жіктеледі .
2. ... ... ... ... ... үшке ... ... дауыссыздар 4-5 нүкте арқылы жасалады, яғни дауыс желбезегі
тербелмейді ... ... ұяң ... ... ... ... яғни ... желбезегі
жартылай тербеледі (төменгі ирек сызық);
б) үнді ... 5-2 ... ... ... яғни ... желбезегі
мол тербеледі(ортаншы ирек сызық);
Сонымен дауыссыз дыбыстардың жасалымы – үш айырым ... ... ... ... ... ... ... – екі айырым белгісі (ауыз бен
көмей қуысының өзара қатынасы, тоғысым-жуысым күші), естілімі – екі айырым
белгісі (тоғысым-жуысым қарқыны, үн ... ... ... ... ... ... орнына қарай дауыссыздар алдымен үш ... ерін ... ... п, б, м, ... тіл (лингваль) фонемалары: т, д, с, з, ш, ж, к, г, қ, ғ, ң, н, ... ... ... (фарингаль) фонемасы – һ.
Б, п фонемалары астыңғы еріннің үстіңгі ерінге нық тиіп, тез ажырап
кетуінен ... ... ... ... ... дауыс
алғашқысында аздап қатысады да, ... ... ... ... да ... ерекшеліктер бар. Атап айтқанда, б фонемасы сөздің
басында, ортасында актив қолданылады да, сөз ... ... ... б ... (араб, клуб) оның айтылуы п болады. Сондықтан да бұл
сөздерге жалғанатын қосымша ... ... Сөз ... п мен ... ... жазуда да кейде жарысып жүреді: байым, пайым, пәтуа, бәтуа,
пейіл, бейіл, пенде, бенде.
Т, д фонемаларын ... ... ұшы ... ... ... ... ... бөгейді де, тез ажырайды. Т сөздің барлық ... ... да, ... ... Қазіргі қазақ тіліндегі т-дан басталатын сөздер – 6,5 мың. Д
фонемасы сөздің басында (2234), арасында қолданылады. ... ... ... ... ... ғана кездеседі. Сөз басында д мен т жарысып қолданыла
береді: дерте-терте, диірмен-тиірмен, дозақ-тозақ, ... з ... ... ... ... ұшы ... ... тіреліп, ортасы
аздап ой түседі. Ауа осы тесік арқылы, үстіңгі ... ... ... ... Бұл ... де ... барлық позициясында айтылады [5].
Әрине, с әлдеқайда белсенді. Ол 5527 сөздің басында ... з – ... ... бір ... сөз ... дауыссызды жатырқамайды: ал-са,
қара-са, жар-са, жау-са. Ұяң з орыс ... сөз ... ... ... ... ... ... болып есептеледі.
Сөз ішінде с өзімен іргелес ш, ж ... ... ш ... ... шешше (шешсе), бешшелек (бес шелек) т.б., ал з өзінен кейінгі с, ш,
ж фонемаларының с, ш, ж ... ... ... ... ... ... (жүз жыл), ... (жүз теңге).
Ш, ж фонемаларын айтқанда күш тілдің ұшына және орта тұсына түседі
яғни тілдің ұшы тіске ... ... ... жағы екі ... ... ... ... қос фокусты дауыссыздар делінеді. Ш-ның ... ... ... с-ны ... ... ... себеп осы ерекшелігі.
Мысалы, ашша (асша, ашса). Ш бір-ақ сөзде ұяңданады: ренжі (реніш). Бұл ... ... ... ... ... тек ж сөз соңында аз кездеседі:
лаж, талантараж, уәж т.б. Ш ... ... ... әсерінен өзгермейді.
Ал көрші с ш-ның ықпалына ұшырайды: ... (тас жол), ... (бес ... ... ... с ... ш-мен алмастырылады: ешек (есек), мышық
(мысық).
К, г фонемалары тілдің артқы шенінің ... ... тез ... ... ... к ... сөздің барлық шенінде (5307 сөз)
қолданылады, ал ұяң ... ... ... сөз ... аз ... (667 ... ... сөздер), ортасында актив кездеседі де, соңында мүлде
айтылмайды. К фонемасы көрші дауысты, үнді және ұяң ... ... ... ғ ... ... ... ... керегі (керек+і). Қазақ
тілінің орфографиялық сөздігінде г әрпінен басталатын 421 сөз бар. Оның 361
орыс тілі ... ... ... ... ... ... сөздер г-ден
басталмаған. Тіпті гүл сөзі күл түрінде: Әйкүл, ... ... ғ ... ... жолы ... емес. Қатаң қ шұғылға, ұяң ғ
ызыңға жатады. Екеуінің жасалу орны жуық. Айырмасы қ-ны ... ... ... жұмсақ таңдайға нық тиіп, тез ажырайды да, ғ-да ... ... ... ... Бұл екі ... жуан ... ғана ... Қ фонемасы
– тіліміздегі ең актив фонема. Ол сөздің барлық позициясында тұра ... ... тілі ... 14 ... (8402 сөз) осы дыбыстан
басталады. Ал ғ сөз ... ... ... сөз ... 213 кірме
сөзде, ал сөз ортасында актив ұшырайды. Қ фонемасы к ... ... ... ... (ғ) ... ... ... сарығыз (сары
қыз), ағала (ақ ала), ағүй (ақ үй), ... (ақ ... ... (ақ жол).
Қазақ тіліндегі дауыссыздардың бәрі дерлік дауыстылардың ыңғайына ... ... бола ... ал қ, ғ тек ... к, г тек ... ... ... тұра алады [6].
Үнді дауыссыздарда салдырдан үн басым болады да, олар ... өзге ... ... ... ... ... артикуляциясы жағынан ұяң б-мен ұқсас. Тек м-да дауыс
басым, ауа мұрын арқылы шығады. Үнді м ... ... ... актив
қолданылады және өзге дыбыстардың ықпалынан өзгеріске түспейді. Сөз басында
2955 сөзде ұшырайды.
Н фонемасы тіл алдының үстіңгі күрек ... (не ... ... нық ... ажырауынан жасалады. Тіл ұшы төменгі күрек тіскетіреледі, не сәл
жоғарырақ ... Ауа ... ... ... Н сөздің барлық деңгейінде
ұшырайды. Бұл фонемадан басталатын (788) сөздің дені өзге тілдерден енген
сөздер. Н ... ... п, б, м ... ... м: Жампейіс
(жанпейіс), жамбады (жанбады), қаммен (қанмен) және к, қ, ғ, г-нің әсерінен
ң: жаңға (жанға), кеңге ... ... ... ... ... ... арт жағы жұмсақ таңдаймен жымдасады да,
тез ажырайды, ауа мұрын жолы арқылы ... ... шығу ... ... м, ... ... жолды үнділер делінеді. Ң сөз басында мүлдем кездеспейді, ал қалған
позицияларда актив қолданылады, бірақ өзгеріске ұшырамайды.
Л фонемасын айтқанда ... ұш жағы ... ... тіс пен ... ... де, орта тұсы ой ... арт жағы ... таңдайға қарай
көтеріліпкейін тарылады, ... екі ... ... ... ... ... береді. Мұны әдетте қос бір фонема дейді.
Қазақ тілінде сөз басында л дың ... ... ... ы, і ... ерее ... (сөз ... ... келмейтін болған соң)
тұсіріліп жазылады. Мәселен: лағу,лаж, лазым, лай, лайық, лақ, лаң, ... ... ы дан ләм, ... ... і ден ... да, ... өз
алдына буын құрап тұрады. Бұл, ол, сол ... мен ал, бол, кел, ... сал ... ... л ... жазуда түсіріліп те қолданыла
береді: бұ, со, о, боп, ... ... тіл ... ... жатады: ауаның қарқынымен дірілдеуінен
пайда болады. Бұл фонема ... ... мен ... жиі кездеседі. Ал сөздің
басында тек өзге тілдерден енген сөздерде ғана ... ... ... ... дыбысынан басталмаған. Сондықтан да өзге тілдердегі р-дан басталатын
сөздердің алдынан дауысты дыбыстарды селбестіріліп (протеза ... ... ... тіліміздегі р әрпінен басталатын бес жүздей сөз бар. ... орыс ... ... сөздер. Оларды айтқанда р фонемасы сақталып
айтылады.
Й фонемасын айтқанда тілдің ұшы күрек тіске, екі шеті ... ... де, ... ... ... мен ... ... түйіскен тұсына қарай
көтеріледі. Бұл фонема сөздің ортасы мен соңында көп ... Сөз ... ... көп ... ... фонемасының айтылуы орыс тілінен енген дауысты у ... ... ... ... ауа ... ... да, салдыр қатысады, буын құрамайды. Бұл
фонеманың айтылу орны сөздің ортасы мен соңы.
Қазақ фонетика мәселелерін арнаулы бір жүйеге ... ... ... ... ... Ол қазақ лингвистикасының негізін
қалаушылардың бірі еді. Қ.Жұбанов қазақ ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізіп, олар туралы белгілі шешімге ... ... ... ... бір даму ... тағы бір жоғарғы ғылыми
сатыға көтерілу кезі – Қазақ ССР ... ... ... ... байланысты. І. Кеңесбаевтың қазақ фонетикасын
сіңірегн еңбегі айрықша. Ол 1938 ... бері ... ... ... жұмыстарын жүргізіп келді. ... ... ... ... өзекті мәселелері хақында арнаулы тоқтамға
келеді [9]. І.Кеңесбаев қазақ тілінің фонемалар жүйесін талдау мәселесіне
келгенде ... ... ... ... ... ... ... негіз-
тірек етіп, т, д, г, к, ч, ц ... ... в, ф, с, ш, з, ж, ғ, ... ... сөз шенінде кездесі ыңғайына қарай дауыссыз дыбыстарды үш ... 1) ... ... ... келе беретін дауыссыздар (с, ш, т, қ, к,
м, з, ж, н, у), 2) сөз ... ... ... (б, д, г, ғ, в), ... ... кездеспейтін дауыссыздар (ң, й). Байырғы сөздердің бас
позициясында сирек ... ... п, л, р ... Дауыссыздар
тобындағы в, х, ф, ч дыбыстарын ... ... орыс ... ... ... көрсетеді [6, 13-14].
Мектепте фонетиканы оқыту әдістемесіне өз үлесін ... тіл ... ... Г.Уәйісова, Р.Әміров, Ұ.Асылов, С.Рахметқызын ... ... тіл – ... ... ... Бір ... ... оның әсері
тұла бойына ... ... ... қазақ тілінің фонетикалық
заңдылықтары зерттеліп, ғылыми ... ... ... ... тұра алмаймыз» - дей келе, аталмыш дыбыстардың емлесіне тоқталады
[7, 29-31].
Рахметқызы С. қазақ тілінде 25 дауыссыз дыбыс бар деп атап ... в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, ... ... ... ... келсе, буын құрай алмай, үнді дыбыс болады
(бау, тау, т.б.); ендеше, «у» бірде дауысты, ... ... ... ... ... мен дауыссыздар деп топтағанда балаларға әсіресе
олардың акустикалық жақтары мен физиологиялық жақтары баса ... атап ... [10, ... 2. ... тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстарды
үйретудің педагогикалық негіздері
Қазақ тілінің орфографиясы мен орфоэпиясына қатысты ... ... оқып ... – ең ... ... ... жүйесін, ондағы жеке
дыбыстардың табиғаты мен фонетикалық заңдарын жете ... ... ... – ХХ ... ... ... ... буын және тұтас сөз әдісі
бойынша жүргізілді. Бұл әдіс түптеп келгенде, ... ... ... ... ... барысында мағынасыз сөздер мен буындар ... ... ... балаларды оқытуға бірсыпыра дағдыландыра
тұрғанымен, ... ... ... ... ... іске ... ... кезінде негізгі әдіс талдау-жинақтау болып есептеледі.
Бұл әдіс әсіресе, 30-жылдардан бері ... ... ... ... толықтырылып, жетіліп келді.
Талдау-жинақтау әдісі қалай жүргізіледі?
Оқыту кезінде талдау мен жинақтау бір-бірімен ... ... ... ... талдау арқылы сөздің қандай буындардан,
дыбыстардан тұратынын ... ... ... ... ... буын құрап, буындардан сөз құрап үйренеді. ... ... ... ... қосып буын етіп, сөз етіп оқитын болады.
Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық ... ... ... ... алдына мүлдем жаңа міндеттер қойып отыр. Ол - өз жұмыс орнына
және ... ... ... ... ... ... ... орындаушының тұлғасын қалыптастыру. Оларды даярлау үшін
білім беру саласында қазір ... ... жаңа ... білім беру технологияларын сарқа пайдалану қажет болып отыр.
«Дауысты және дауыссыз дыбыстар» тақырыбын оқыту әдістемесінде, ... ... ... да ... ... ... дидактикалық
принциптер қолданылады (көрнекілік, саналылық пен белсенділік, ғылымилық,
жүйелілік, тиянақтылық, ... ... ... ... мен практиканың
байланысы, материалды дұрыс орналастыру, алдын-ала болжау), сонымен қатар,
фонетикалық тақырыптарды, ... ... ... және ... ... ... ... арнайы принциптер қолданылады.
а) Дауысты және дауыссыз ... ... ... ... ... мәнін аша алу үшін ең басты ұстанатын мақсаты – дыбыстардың
және олардың тілдегі ерекшеліктері мен заңдылықтарын ... Бұл ... ... талдауға біржақты қарамауға әкеледі. Сонымен қатар тек дыбыс
акустикасымен көбірек жұмыс істеу фонологиялық құрылым туралы тайыз түсінік
қалыптасуына себепкер ... ... ...... ... ... ... яғни әрбір элемент тұтастың бөлшегі ретінде беріліп
отыруды қамтамасыз етеді.
б) Функционалдық принцип – дыбыстардың практикада ... ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынас барысында ойын ... ... ... ... ...... дыбыстардың кейбір шығу тарихымен,
зерттелуімен, қазақ ... ... ... ... ... ... ... мысалы, қазақ тіліне кірме дыбыстарды түсіндіру
барысында қолдану тиімді болады.
Мұғалім әдістерді оқу процесін ұйымдастыру теориясын ... ... ала ... ... ... Нақ сол ... ... әрбір
кезеңіндегі, оның әрбір буынындағы ұйымдастыру тәртібі болып табылады ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Педагог – ғалымдар қазіргі кезде қолданылып ... ... ... ... әр ... ашып көрсетуде.
Т.И. Шамова, «білім беру технологиясы – қатысушыларға камфорттық
жағдайды қамтамасыз етіп, ... ... жету ... ... ... ... ұйымдастырудағы және коррекциялаудағы мұғалімдер мен
оқушылардың бірлескен іс-әрекетінің процестік жүйесі» десе [11, 42], ... «оқу ... ... асырудың мазмұндық техникасы» деген анықтама
береді [12, 56].
Жалпы білім беретін мектептер үшін педагогикалық ... ... төрт ... ... тиіс (В.П. ... педагогикалық технология оқытудағы педагогикалық экспромттарды жоюы
қажет;
ә) оқушының оқу танымдық қызметінің құрылымы мен ... ... ... ... ... ... оқу мақсатын диагностикалық зерттеу жолымен анықтап, оның меңгерілу
сапасын дәл тексеріп бағалауды қажет етеді;
в) практикада оқу процесінің ... ... етуі ... ... ... ... ... білім беру
технологиялары ұсынылады:
- дамыта оқыту ... /Л.В. ... Д.Б. ... ... ... оқытудың технологиясы;
- ірі-блоктық оқытудың технологиясы /П.М. Эрдниев/;
- ... – озық ... ... /С.Н. Лысенко/;
- проблемалық оқыту технологиясы;
- ойындық оқыту технологиясы;
- оқу материалдарының схемалық және белгілік модельдерінің негізінде
жеделдетіліп оқытудың технологиясы;
- жекелеген оқытудың технологиясы ... ... ... ішіндегі саралап оқыту технологиясы /Н. Гузик/.
Оқытудың түрлі технологиялары оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... ұғындыру, оларды дыбыс жүйесін
меңгеруге дағдыландыру көп ... ... ... ... ... технологиялары мұғалімнің «дайын білімді» баяндауынан
гөрі, оқушыға толық не жартылай өз бетінше жұмыс істеугу бағытталған. ... ... ... біз ... ... ... мен ... оқу қызметінің негізгі түрлеріне тоқталуды жөн ... ... ... мен білігін қалыптастыру мақсатындағы оқу
қызметінің ... ... үш ... ... ... әдістемелік ұсыныс
жүйесінің негізінде ұйымдастырылуы тиіс: жаңа білім беруге дайындық, ... беру және жаңа ... ... Бұл ұсыныстар оқытудың әдіс-
тәсілдерін құралдары мен ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Осының арқасында жаңа сабақ түсіндіру,
бекіту қайталау сияқты кезеңдерден тұратын кешенді сабақтар пайда ... ... ... ... ... өте ... де ... Кейде ол мұғаліммен оқытудың үйреншікті әдіс-тәсілдерінен арылуды
талап етеді. Сондықтан, мұғалімге ... ... ... ... ... ... керек. Бір технологияның өзін әр ... ... ... дәл нұсқау ьойынша немесе шығармашылықпен ... ... Бұл ... ... ... ... ... белгілі бір ерекшеліктері елеулі түрде әсер етеді, сонымен
бірге ... ... – оның ... ... ... ... ... технологияларын қолдану мұғалімнен ... ... ... ... және ... ... талап ететіні сөзсіз.
Мұғалімдердің осы ... ... ... арттыру мақсатында жүргізілген
сауалнамалар мен әңгімелесулер нәтижесі олардың оқыту ... ... ... ... ... және ... білім, дағды
деңгейлерінің төмен екендігін байқатты.
Педагогикалық әдебиетті, жұмыс тәжірибесін қарастыру осы ... және ... ... ... ... бір ... ... білім беру технологияларының банкі, олардың тұжырымдамаларының
ақпараттық базасы, алгоритмдері, оқу-әдістемелік ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие жұмысына технология енгізудің механизмдері.
Мектептерде дамытушылық оқыту технологиясын енгізу үшін ... ... ... ... ... беру ... туралы түсінік,
олардың ғылыми негіздері және классификациясы, «дамытып ... ... ... ... оқыту жүйесіндегі сабақ»,
«әртүрлі сыныптарда ... ... ... т.б. [13]. ... ... тақырыбы төңірегінде мұғалімдердің ... ... ... ... отырған семинар мұғалімдердің кәсіби білімін, шеберлігін
жетілдіріп, ... ... ... ... жол ... ... жаңа ... танысу мұғалімдерге іс-тәжрибесін
жинақтауға, өзіндік технологиясының қалыптасуына көмектеседі;
- семинар жаңалыққа деген біржаты көзқарастан сақтап, әр ... ... ... ... ... білуге жол ашады.
Семинардың соңғы сабағында «фонетикалық мәселелерді ... ... ... атты ... ... ойын ... ... мынадай мақсаттарды қояды:
- «фонетикалық білім беру ... ... ... ... мектепте фонетикалық ұғым ... ... ... ... ... ... білім беру технологиясының өзара іс-әрекетін, олардың
мұғалімдер ... ... ... ... ... ... байланысын анықтау.
Фонетикалық ұғымдар қалыптастыруда ұтымды педагогикалық технологияны
қолдану негізінде келешек ұрпақтың еркін ... ... ... алуына,
белсенді, шығармашыл болуына жағдай жасалады. ... ... ... және ... ... зерттей отырып, педагогикалық
технологияларды атқаратын мақсат-міндеттеріне және ... ... ... бір ... ... ... 1).
Кесте 1. Педагогикалық технологиялардың түрлері
Ынтымақтастық педагогикасы. Талап ету педагогикасынан қарым-қатынас
педагогикасына көшу. Бұл балаға ... ... ... ... ... ... ... мұғалім-оқушы, оқушы-мұғалім, оқушы-оқушы, оқушы да – субъект,
мұғалім де – субъект;
- оқушының жеке басына ізгілік қарым-қатынас;
- оқушы мен ... ... ... ... ... ... ... технологиясы. Оқушыны азамат етіп
тәрбиелеу, олардың танымдық күшін қалыптастыру және дамыту, баланың ... ... ... ұялату.
Ойын арқылы оқыту технологиясы Оқушылардың күнделікті ... ... ... да, ... ... ... шығармашылық
ізденісін шындай түсетін, оқу ... ... ... тәсілі -
ойын технологиясы болып табылады.
Ойын тәсілдері таным қызметінің ... және ... ... біріктіреді. Бұл бала үшін табиғи дұрыс тәсіл. Ойын ... ... ... тынысын, шынайы табиғатын танытады. Бұл оқушының оқуға деген
ынтасын арттырып, ойлау қабілетін, қиялын дамытады. Ойын – ... жол ... ... ... Бұл жерде белгілі ғалым
психолог Д.Б.Элькониннің айтқаны ойға оралады: “ойын - ... ... ... ... ... ... Бұл нақты өмірге, кеңістікке,
құбылыстарға, адамның ... ... ... ... ... Ойын
үрдісі кезінде балалар зерттеу, сараптама жасау, оқу арқылы өмірге, әлемді
танып-білуге бағалауға үйренеді”.
Ойынның ұйымдастырылуы оның негізгі ... ... ... қатысушыларды айқындаудан басталады. Бұл үшін тақырыптық күнтізбе
жоспар құру кезеңінде әр ... ... ... ... ... ... қарастыру кезеңінде ойынның ережелері
құрылады, атрибуттары дайындалады. Бұл процеске оқушылар да тартылады.
Ойынды әрекеттің ... ... ... ... ерекшелендіреді,
өйткені қызығушылық-шарттылық жағдаят туғызу ... ... ... айналады. Сондықтан керекті шарттарды не арқылы туатынын
ескере ... ... ... ... ... ... оқыту технологиясы Проблемалы оқыту
туралы педагогикалық және әдістемелік әдебиетте көп айтылып та, ... ... бұл ... ... да баршылық.
Кейбір авторлар проблемалық оқытуды ... өз ... ... ... ... ... ... әңгіме, баяндау, оқушылардың
өздігінен бақылау, эксперимент ... ... ... т.б. ) ... ... ... ше, проблемалық оқыту – жаңа әдіс те, ... ... де ... оны ... ... ... бір түрі деп ... Психологтардың (Л.С. Рубинштейн, Н.А.Менчинская, А.М. Матюшкин т.б.
) ... бұл ... ... ... ... ... ... байланысты пайда болған. Л.С. Рубинштейн жалпы проблеманың
болуы – адамның дұрыс тану ... ... бір ... деп қарайды. Ол
«ойлау-проблемалы жағдайдан ... ... ... ... ...... ... даяр күйінде
бәрін мұғалімнің өзі баяндап бермей, олардың алдына белгілі бір ... ... соны ... ... бағыттау.
Проблемалы оқыту – проблема, проблемалық сұрақ, проблемалы тапсырма,
проблемалы жағдаят (ситуация) деген ұғымдарды ... Бұл ... ... ... ... зор.
Кез-келген сұрақ, тапсырма проблемалы бола бермейді. ... ... ... ...... ... ... оқушыларға даяр
жауап не үлгі болмайды және ол өзінің ... мен ... ... ... ... ... проблеманы шешуге керекті
білімнің немесе тәсілдің онда жетіспей тұрғанын сезінеді.
Проблемалы міндет дегеніміз – осындай жағдайдағы ... ... ... ... ... ... деп, белгілі ізденіліп
отырғанның арасындағы қайшылық нәтижесінде пайда болған проблеманы ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан кез-
келген міндет проблема болмайды.
Проблемалы оқыту тек проблемалы жағдаят тудырып қана қоюда ... ... оны ... шеше білу тәсілдерін меңгеруді де қажет етеді. Ол
үшін мұғалім оқушының ... ... ... ой, ... ... аңғаруына жағдай жасап, оны шешудің жолдары ... ... ... ізденудің, зерттеудің амалдарын үйретуге
тиіс.
Мұның ... жолы – ... ... ... ... Бұл - оқылатын
материалға сай оқушы тараптарынан дұрыс сұрақ қоя білуден басталу ... ... ... ... байланысты ондағы ой, пікірді дұрыс
ашуға көмектесетін нақты, дәлел, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... осы шығармалардағы басты кейіпкер мынау
болып табылады деп соған тоқталады, түсіндіреді немесе әдеби ағынға ... оның ... ... осы ... ... ... «Біз мұны ... кейіпкер деп ерекшелейміз?», «Әдеби ағымның тууы неге байланысты?»,
«Бұл ақындарды неге осы ... ғана ... т.б. ... сияқты
сұрақтар қойылады.
Ал фактілерді зерттеп шешуге мүмкіндік ... ... ... қарама-қайшылық тудырады.
Қарама-қайшылықтың пайда болуы оқушы алдында проблеманың тууына, оны
шешу үшін ... ... ... ... ... ... дербес алып
қарауға мүмкіндік беретін алғашқы бастама болып саналады. Қарама-қайшылықты
аңғартып, оны таба білуге үйрету мұғалім ... ... ... ... ... пайда болған қарама-қайшылық оқушының дербес жұмыс
істеуіне түрткі болып, оқылатын ... ... ... қайшы пікірге алып
келеді де шешуді керек ететін проблема туады.
Ой қайшылығы пікір таласын ... ... ой ... ... ... де ғана біз ... ... деп есептеуіміз керек.
Мысалы, Махамбет шығармаларын ... ... ... ... ... ... сыры неде?» т.б. деген ... ... ... ... ... ... қарама – қайшылықты
көре білуге, сол арқылы ... ... ... ... ... сөз. ... ... ой-дамуының қозғаушы күші.
Қорыта келгенде, проблемалық оқыту сабақта проблемалық ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – оқушының білетіні ... ... ... ... ... және проблемалы міндетті
шешуге дайын тәсіл болмағандықтан, проблемалы жағдаят пайда болады, осыған
орай, оқушының ізденушілік әрекеті мен ... ... ... оза ... ... Барлық баланы табысты оқыту.
Оқу материалының бірізділігі, жүйелілігі; ... әр ... ... қолайлығы; бағдарламаның, кейбір тақырыптардың қиыншылығын
жеңу, қиын тақырыптарды ... ... ... ... Сабақты
пысықтауға әуелі озаттар, сосын орташалар, ең соңында нашар ... ... ... ... ... ... ... жағдай
қалыптастыру, түсіністік, өзара көмек, ынтымақтастық ... ... ... ... ... үй ... тек әр оқушының
мүмкіндігіне қарай беріледі; білім, ... ... ... меңгерту;
түсіндіруді қабылдау.
Міндетті нәтижелерге негізделген деңгейлік саралап оқыту
технологиясы. Білім, білік, дағды меңгерту, ... ... ... ... Әр оқушыны оның қабілеті мен мүмкіндік деңгейіне орай оқыту,
оқытуды ... ... ... ерекшелігіне сәйкес бейімдеу,
ыңғайлау. Білімнің базалық деңгейінің барлық оқушылар үшін ... ... ... саралануы, тапсырма оқушының ... және ... ... ... ... ... ... негізде түзілген
бағдарлама негізінде оқытудың тиімділігін ... ... жеке ... ... ... ... құралдарының көмегімен бағдарламаланған оқу
материалдарын кадр, файл сияқты ... ... ... ... ... ... технологиясы. Ақпаратпен жұмыс істей білуді
қалыптастыру және қатынас ... ... жеке ... ... ... ... ... оқушының тікелей компьютермен қатынасы арқылы
орындалады. Яғни баланың жеке ... ... ... ... мен есептеу техникасының негізгі ұғымдарын білу, т.б.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы.Педагогика ... сыни ... ... ... ... ... өзін-өзі бағалау және өзін-өзі сынау,сыни ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар таралған.
«Сыни ойлау» бұлайша анықталу жайы дидактикада ... және осы ... ... талдай алу туралы жалпы ұғымды
қалыптастырады.Білімді меңгерту ... ... ... ... ... әне ... жағдайына әкелетін белгілі
бір оқыту-үйрету тәсілдері,әдістері мен құралдары ... ... ... сыни ... түсінігінің ауқымы өзімен салыстырғанда
төменірек құрылымдық ... ... бір ... жиынтығын
қамтиды,яғни көптеген жеке ұғымдардан құралады.
«Сыни және өзіндік ... ... және ... ... әр түрлі анықтамалары кездесіп ... олар ... ... келмей,жан-жақты айқындап,өзара толықтыра түседі.Бұл
анықтамалардың алуан түрлі ... ... ... жоғарыдағы
ұғымның мазмұны бойынша күрделі болуымен,оның қызметтік жағының «көп
тараптылығын ... ... ... қасиеттері бар екендігімен
түсіндіруге болады.
Шындығында да, барлық сынаудың ... да адам ... ... ... ұнату және ... ... ... ... ... ... ... деген организмнің қандай да бір ... ... ... ... ең ... реакциясы» деп
жазады А.Луначарский.
Ойлаудың сыншылдығы туралы ... ... ... ... бар.Мысалы,М.Дж.Эшнер өзге ... ... ... ол ... ... ... ... ол балалардағы ойлаудың ... ... туа ... белгілі бір тұрақты, қалыптардың,
критерийлердің болуына ... яғни ... ... ... ... ғалымдардың пікіріне қарсы шығады.
М.Дж.Эшнердің сыншылдықты меңгеруге қатысты ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді И.Лернер.Оны стихиялы және біржақты емес,жүйелі
түрде ... ... деп ... ... ... болуы
және ойлау заңдылықтарын білу әрқашан дұрыс сыни ... ... ете ... ... ... ... туған-
нан берілмейді:олардың қай-қайсысы болсын,игеру,белгілі бір өздігінен
күш ... ... ... ... ... үздіксіз жетілдіруді қажет етеді.
Өзін ... жеке ... ... көру ерте ... ... ... ... болмауы да мүмкін.Сондықтан жоғары
сынып оқушылары үшін оның өзін ... ... ... ... ... ... алу мен өзін-өзі бағалай
алуды меңгеруі,өзін-өзі құрметтеудің жоғарғы деңгейі, ... ... ... ... ... қол ... онда ... мағынасындағы сыни ойлаудың болуы көмектеседі [14, 23].
Мектепте ... ... ... жаңа технологияларды
қолданудың ... ... ... аса зор. ... ... көптеген әдіскер-ғалымдар мен мұғалімдердің ұзақ жылғы
тәжірибелері нәтижесінде қалыптасқан.
1.3. ... ... ... және ... ... ... негізі
Психологиялық еңбектерге сүйенсек, 5-6-сынып оқушыларына 10-12 жастағы
балалар жатады. Бұл бастауыш мектеп кезеңінен жасөспірімдік кезеңге дейінгі
аралықты қамтиды.
Жасөспірімдік кезең – ... ... ... ... одан өсіп ... ... ... аяқ басу. Өзін ересектермен және өзінен кішілеу
балалармен салыстыру жасөспірімді «мен енді бала ... ... ... ... Ол өзін ... ... және қоршаған ортасы да
оның дербестігі мен маңыздылығын танығандығын қажет етеді.
Ғалым Л.Д.Столяренконың ... ... ... ... ... ... ... жас – бала. Салмақты, сенгіш, ата-анасымен тең дәрежеде, сыртқы
келбетіне аз көңіл аударады, өмірді ... ... жас – ... ... ... жиі ... ... қарсы
шығу, өз құрбыларымен ұрысу тән.
12 жас – бала. ... ... ... ... өзін қоршаған
ортаға оң көзбен қарай бастайды, өз жанұясынан бөлектену тән, ... ... бола ... ... ... көңіл аударады, қарсы жынысқа
қызығушылығы артады [15, 144]. Демек, мұғалім 5-6-сынып оқушыларымен жұмыс
жасау барысында жоғарыда ... ... ... ... ... ... оқушы бұл сыныптарда өтпелі кезеңді ... ... бұл ... мектеп кезеңінен жасөспірімге өту аралығын қамтиды.
Бұл жас аралығындағы оқушылардың дамуындағы ерекшеліктер төмендегідей
белгілерден де байқалады, бұлар ... ... ... отырады:
- ересектермен қарым-қатынаста тағы да келіспеушіліктер туындайды:
теріс әсер, қырсықтану, өз жетістіктеріне көңіл ... ... ең ... ... мектептен тыс жерлерде өтеді:
- балалар ортасы (өзін түсінетін дос іздеу).
Бала үшін ... ... ... жүйесі өзгере бастайды: ... ... жаңа ... мен ... ие ... ... жасында (10-11-ден 14-15 жасқа дейін) өз құрбыларымен
қарым-қатынас жасау үлкен рөл ... ... ... ... бірі – ... ... - өте маңызды әрі күрделі де ұзақ
мерзімді қажет ететін көкейтесті мәселелердің бірі. Қарым-қатынасқа түспей
тұрып жеке адамды ... ... оның ... ... ... ... емес. Сондықтан тұлғаның дамуында ... ... ... дамуы «адами қоғамда, тілмен қарым-қатынаста» жетіледі.
Қоғам дамуындағы ... ... жеке ... қарқынды дамуы
жасөспірімдік шақта қарым-қатынас мәселесімен байланысады. Тұлғаралық қарым-
қатынас – бұл әр ... ... ... ... ... ... Әсіресе,
жасөспірімдік шақ жеке тұлғаның ... ... ... ... А.В.Мудрик өз еңбектерінде: «Оқушылар қарым-қатынасы – бұл рухани
құндылықтар алмасуының қоршаған адамдармен және әр ... ... ... ... ... ... ... - деп тұжырымдайды [16, 9].
Жасөспірімдік шақ – даму кезеңіндегі ең ... және қиын ... ... ... қасиеттер, мінез-құлық нормалары ерекшеленеді,
адамдардың қоғамға қатынастары анықталынып, жетекші ... түрі – ... ... Қарым-қатынас іс-әрекеттің барлық ... ... және ... жаңа ... ... негізі.
Жасөспірімнің әлеуметтенуі мен тұлғалық дамуында, оның жақын достары
мен құрбыларының қатынасы ерекше мәнге ие. Жыл ... ... ... ... ерекше қажетті. Ол сыныптас құрбыларымен өзара
достық ... ... ... мүмкіндігінше оны сақтауға талпынады. Сол
арқылы құрбылары арасында ... ... ... ... ... Жасөспірімнің жеке тұлға болып қалыпты ... ... ... ... Ол үшін ... ...... қажетті қоршаған орта. Жолдастарының арасында беделін көтеруге
тырысады, жағымды ... ... ... ... ... шақ ымырасыз келеді. Жасөспірімге өзін көрсетуге ұмтылу,
өзін жан-жақты ашуға құштарлық тән. Бірақ, ол өзін ... ... ... ... түсінсе дейді. Өзінің ішкі жан дүниесін ... ... ... ... қарым-қатынас кезінде өзіне сенімсіздік пайда
болады. Міне, сондықтан, ... ... ... оның
жеке бас дамуында өте маңызды. Соның нәтижесінде, олар дене және ... ... өзін және ... ... сезінеді. Қарым-қатынас
танымдық қызығушылықтың өсуіне, өзіндік ... ... ... ... ... қарым-қатынас қажеттілігін ата-
аналары да алмастыра алмайды. Құрбыларымен ... ... және ... ... ... ... кедергі болады. Еркін қарым-
қатынас дамып келе жатқан жеке тұлғаның өзін ... жаңа ... ... ... ... ... жағынан түсіністік табудың
орнына қысым жасалғанда жасөспірімдерде ерегісу, қарсы ... ... ... ... Жасөспірімдік кезеңде құрдастарының ғана бағалауын
қабылдайтын құндылықтар ... Олар ... ... ... ... ... тек достарымен бөлісетін
болады. Осы ... ... үшін ...... өз құрбыларынан
алшақ қалу. Мұндай жағдайда бала шамадан тыс ... ... ... ... ... ... болады. Керісінше, егер құрбыларымен қарым-
қатынасы жақсы болса, олар өздерін бақытты сезінеді.
Сонымен, қарым-қатынас жасөспірімдік ... ең ... ... ... ... құрдастарымен қарым-қатынас беріктігі, ... Оның ... ... құрдастары арасындағы қарым-қатынас өте
маңызды өзіндік ақпарат ... Сол ... ... ... айта
бермейтін өздеріне қажетті нәрселерді біледі.
Екіншіден, тұлғааралық өзара қатынастың өзіндік ерекше түрі – біріккен
іс-әрекет арқылы әлеуметтік ... ... ... меңгереді, ұжымдық
тәртіпке бағынуға және өз құқығын қорғауға үйренеді.
Үшіншіден, эмоционалдық байланыстың өзіндік түрі. Топтық құрамда болу,
ынтымақтастық ... ... пен ... ... ... ... ... іс-әрекеттердегі қарым-қатынасы жаңа
психологиялық және тұлғалық сапалардың қалыптасуына негіз болады.
Жасөспірімдерде өзін адам етіп ... оны ... ... ... құқығынан айыруға болмайтын өршіген сезім пайда болады.
Алайда, оларда ересектер статусының элементтерімен қатар оның ... ... ... ... ... әлі сақталады.
Материалдық жағынан олар ... ... ... байланысты өз организмі мен сырт келбетіндегі үлкен
өзгерістер, жағдайдың біршама тиянақсыздығы, өмірлік әрекеттің ... ... ... ұмтылу – осының барлығы жасөспірімдік шақта өз
қасиеттерін танып, жаңа білімді ... ... ... ... өзін ... ұмтылады, өзінің «мені» мен өз қасиеттеріне зор ... ... және дене ... ... ... Киінген киіміне, оның
үйлесімділігіне, дене салмағына да сын көзбен қарайды. Әсіресе, ер ... ... ... ... ... ... қымсынып,
өзін қатарынан кем сезініп іштей уайымдайды.
Бұл жастағы балаларға тән іс-әрекетке: оқу, ... ... және ... ... ... ... ... пайдалы қоғамдық
шаралар түрлерін орындау арқылы балада қоғамдық маңызды жұмыстарға қатысуға
деген саналы ... ... ... ол жеке ... ... қалыптаса
бастайды. Қоғамдық пайдалы іс-әрекет бастауыш мектепте де болады, бірақ ол
бала мүмкіндігін толығынан ... ... ... ... ... ... деген қарым-қатынас жасөспірімдік шақтың әр ... ... 9 бен 10 жас ... балада өзіндік пайымдауға және өзін
ересектер әлемінде тануға деген ұмтылыс пайда болады. 10-11 ... ... ... – басқа адамдардан өз мүмкіндіктеріне баға алу [17, ... ... бұл ... ... ... мынадай түрде
сипаттама береді: «Если для младшего возраста учебная деятельность ... ... в нее, ... роли ... этой ... ... мотивов, овладение ее предметным ... ... и т.д.), то для ... ... ... ... ... ведущей выступает общественно полезная деятельность ... ... в ... ... и интимно-личное общение со
сверстниками, и очень важное ... с ... ... ... ... ... еңбекте бұл жасқа мына белгілер де тән екендігі айтылады:
- қарқынды жыныстық пісіп-жетілу және даму, организмнің ... ... ... ... ... ... мен ... басқара
алмау;
- өзінің дербестігіне және жекелігіне өзін-өзі сендіру, ересектермен
келіспей қалу мүмкіншіліктері;
- Жетекші іс-әрекеті - өз құрбыларымен қарым-қатынас ... ... ... ... ... бағалаудың, мінездің қалыптасуы... [15, 150].
Кіші жасөспірімдік кезең танымдық белсенділіктің жоғарылауымен,
танымдық ... ... ... ... ең ... 11-12 жасқа келеді).
Бұл жастағы қабылдау талғамды, мақсатты, аналитика-синтетикалық ... ... ... ... ... негізгі өлшемдері: көлемі,
тұрақтылығы, қарқындылығы, бөліну мен ... ... ... сапалық
жағынан жақсарады... Ес іштей логикалық операцияларға негізделеді; есте
сақтау мен қайта ... ... ... ... Ес ... ұлғаяды...
Теориялық дискурсивтік ойлау ұғымдарға сүйене білуге, ... ... ... ... бір ... екіншісіне ауыса білуге құрылады.
Дербес ойлаудың дамуымен, бастамашылық танымдық ... ... ... іс-әрекеттегі жеке тұлғалық айырмашылықтар күшейе
түседі [17, 253].
Жоғарыда айтылған психикалық және ... ... ... ... мен ... қолайлы жағдайында кез-келген жасөспірім жете алады. Ол
үшін, әрине, мұғалімнің көп жұмыстануы қажет.
Ғалым Л.А.Першинаның еңбегінде жасөспірімнің ... ... мен оның ... нөкерлері» туралы төмендегіше ... ... ... ... ... зат ... ішкі
секреция бездерінің қалыптасуымен және белсенді қызметімен сипатталады.
Биологиялық ... ... ... жас – бұл балалық шақтың ... ... ... ... ... жетілу жасөспірімнің мінез-
құлқына тікелей де, жанама да, яғни оның өмір ... ... ... да әсер етеді. Жыныстық жетілуді шартты түрде екі ... ... ... ... көптеген биологиялық орталықтардың
белсенділігі жоғарылайды, бірақ жыныстық бездер әлі қайта құрылып ... нерв ... ... ... ... белсенділікті иеленеді,
соның нәтижесінде (өзін-өзі бақылау мүмкіндігі жоғарыласа да) қозу ... Бұл ... ... ... ... ... қарапайым нәрсе үшін қатты қапаланғанымен, маңызды жағдайларға
немқұрайлылықпен ... ... ... ... ... мінез-
құлықтық негативизм (талаптарға қарсы жүреді ... ... ... ... жақтан бұзылу (бұл қыздарда қатты байқалады),
нәтижесінде ... ... ... ... ... координацияның бұзылуы (бұл ер балаларда қатты байқалады) – олар
шуылдақ болады, көптеген іс-әрекеттері қажетсіз ... ... ... ... ..., ... ... ... сөйлеу тілі
баяулайды, жауаптары мардымсыз бола бастайды, жұмыс қабілеттері төмендейді,
қажығандық жоғарылайды. Соматикалық ... ... ... ... диаметріне қарағанда, жүрек тез өсе бастайды, ... ... ... ... ... ... ... («жасөспірімдік
гипертония»), бастың ауруы, талып құлау жиілейді. Қан аздық пен бозару,
омыртқа жүйесінің ... ... ... ... ... кетуі
де мүмкін. Жыныстық жетілудің екінші кезеңінде жыныс мүшелерінің жұмысы
реттеледі, екінші жыныстық белгілер ... Бұл ... ... және ересек болғандығын сезінуге мүмкіндік береді... [17, 160].
Демек, мұғалім қыздар мен ер балалардың даму ... әр ... ... ... ... ... сай, ... пубертаттық жетілу екі жылға
ерте басталады, ал бұл олардың ... ... ... ... өкілдерінің
сыртқы жағдайында кейбір қолайсыздықтарды тудырады.
Жасөспірімдік кезең балалар жасының ең қиын кезеңдерінің бірі деп
танылады, ... бұл ... ... ... ересектікке, кемелденбеуден
кемелдену кезеңіне ауысудың өзіндік түрі жүріп өтеді, бұл ... ... ... ... ... ... ... дамуы, сол сияқты оның іс-әрекетінің әр
түрі. Жасөспірімдік кезеңде жасөспірімнің ... мен өмір сүру ... ... ал бұл өз кезегінде, психиканың қайта құрылуына,
құрбылар арасындағы өзара ... жаңа ... ... болуына
әкеледі.
Жасөспірімдерден нерв жүйесінің тұрақсыздығы анық байқалады, ол күшті
және ұзақ тітіркендіргіштерді төзуге ... ... ал бұл қозу ... соңғы шегіне әкеп соқтырады, қызбалыққа, енжарлыққа әкеледі, т.б.
Көп жағдайда бұл жаста жасөспірімнің ата-анасы мен мұғалімдерінен ... ... ... ... ықпалы күшеюінің негізінен
олардың жасөспірімге деген ықпалы төмендейді.
Жасөспірімде есею сезімі қалыптасады, ол тәуелсіздік пен ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің әдеттегі ерекшеліктеріне мыналарды
жатқызамыз: эмоционалдық кемелденбеу, өз мінез-құлқын ... ... ... ... ... есею ... теңдік құндылығына сүйенеді, өзін балалық ... ... ... ... деп ... Ол өз ... ... шеттей бастайды, оның абыройын құрметтеуге ... ... ... ... Бірақ жасөспірімдер қанша таласса да
ересектерге тәуелді болады:
- жасөспірімнің материалдық тәуелділігі қалады;
- өңі мен мінез-құлқында балалықтың белгілері ... ... ... дербес бола алмайды;
- әзірше ересектік жауапкершілік жоқ.
Жасөспірім мен ересек адам арасындағы жаңа қарым-қатынас әрқашанда
тыныш ... Бұл ... ... ... ... шығулары,
кикілжіңдері болып тұрады. Жасөспірімнің ересектермен ... ... ... оған ... ... ... әсері
соншалықты қажет болады.
Жоғарыда аталғандармен қатар бұл ... ... ... жетістіктерге
де жетеді. Физиологиялық тұрғыдан дұрыс дамыған ... ... де ... Ол ғылым негіздерін игеруге аяқ баса отырып, теориялық
түрде пайымдауға үйренеді. Оқу материалы ой ... ... ... етеді, ал өз кезегінде ол парасаттылықты дамытуға бағытталады. ... ... ... ... ... төмендегіше өзгерістер
байқалады:
- интеллектуалды есептерді шешуде болжамдарға ... білу ... ... ... ... құру және ... тексеру
арқылы пайымдауға үйренеді;
- өзінің интеллектуалды тәсілдерін аңғару мен оларды басқару пайда
болады;
- ... ... ... ... теориялық бола бастайды;
- ойлаудың сапасы ретінде сыншылдық дамиды; сол арқылы сынау қаупі
туындайды – жасөспірімдер мұғалім сөзінен, оқулық мәтінінен ... ... ... ... көреді;
- интеллектуалды есептерге жаңа қарым-қатынас пайда болады:
жасөспірімдер пайымдауды, күрделі ... ... ... қиын ... ... ұмтылады [18, 168].
Жалпы алғанда, жасөспірімдердің ес өнімділігі жақсарады – есте сақтау
жылдамдығы өседі, ұзақ ... ес ... ... ... ... ... материалдың көлемі кеңейеді. Жасөспірімдер мағыналы және тікелей
есте сақтаудың тәсілдерін саналы түрде қолданады. Бірақ мұғалім ... ... ... дамытуы қажет, мағыналы тіректерді айқындау
тәсілдеріне, жоспар құруға, мағыналық топтастыруға үйретуі керек.
Ғалым А.Е.Личконың ... [118], оқу ... ... көп ... ... белсенді түрде байқала бастайды.
Бірақ қызығушылықтар оқу іс-әрекетімен сәйкес келе ... ... жиі ... ... ... ... пәндеріне деген
қызығушылықпен байланысты – ... ... ... ... ... ... (сирек шет тілдерін игеру, сәнді және қымбат тұратын
спорт түрімен, мысалы, үлкен тенниспен айналысу);
- тәндік-мануальды қызығушылықтар ... ... ... қызығушылықтар (коллекционирование разного рода);
- ақпараттық-байланыстық әуестенушілік (қазіргі жағдайда бұл,
әрине, Интернет жүйесіне деген қызығушылық).
Мектепте ... үшін ең ... не ... Бұл ... жауабын
ғалым Л.Ф.Обухова мынандай түрде береді: Балалар араласады, олардың ... ... ... ... ... және ... ... құрылады. Бұл кезеңде оқу іс-әрекеті жасөспірім үшін ... ... Ең ... үзілістерде өтеді. Мұнда ең құпия сақталғандар,
тез айтуды қажет ететіндер шығарылады. ... ... ... қызық түрде құрылады: ұжым ... ... орны ... ... да ... бола ... [19, ... жас бала организмінің қайта құрылуымен – жыныстық
жетілуімен тығыз байланысты. Психологиялық және ... даму ... ... де, бұл ... ... жеткілікті түрде
анықталмаған. Кейбір балалар жасөспірімдік жасқа ерте ... ... ... ол 11 ... да, 13 жаста да болуы мүмкін. Дағдарыстан бастап, бүкіл
кезең бойы бала үшін де, оған ... ... үшін де өте қиын ... да ... ... кейде ұзаққа созылған дағдарыс деп те
атайды.
Жыныстық жетілу организмдегі ... ... ... ... рөлді бұл жағдайда гипофиз бен қалқанша без атқарады, олар ... ... ... жұмысын реттейтін гармондарды бөле бастайды.
Бой гармондары мен ... ... ... мен ... күрделі
әрекеті қарқынды физикалық және физиологиялық дамуды туындатады. Бойы мен
салмағы өсе бастайды, ер балаларда ... өсу ... ... есеппен, 13
жасқа келеді... Ал қыздарда бойдың өсуі екі жыл ... ... ... ... бұл ... ... ерекшеліктер де бар: бір балаларда
бойдың тез өсуі басқаларда тоқтап жатқан кезде басталады.
Бой мен салмақтың өзгеруі дене ... ... әсер ... ... ... өлшемге бас, қол мен аяқ сақиналары, сосын ұштары – қол мен
аяқтары ұзарады, ең соңында дене өседі. Жылына 4-7 см-ге ... ... өсуі ... ... ... ... Мұның барлығы дененің кейбір
сәйкессіздіктеріне, жасөспірімдік тұйықталуға әкеп ... ... жиі осы ... ... ... сезінеді.
Екінші жыныстық белгілер – жыныстық жетілудің сыртқы белгілері –пайда
бола бастайды, ол әр балада әр ... ... Ер ... дауыстары
өзгереді, тіпті кейбіреулерінің дауыс тембрі тез төмендеп ... ... ... ... ноталарда үзілетін болады, ал бұл өте ауыр ... ... баяу ... және бұл баяу ... ... ... дамумен бірге жүрек, өкпе, бастағы мидың қанмен қамтамасыз ... ... ... бастайды. Сондықтан да жасөспірімдер
үшін ... ... мен ... ет тонусының төмендеп кетуі тән. Ал мұндай
төмендеулер физикалық жағдайдың, сол ... ... тез ... әсер ... Есею ... бала физикалық жүктемені мүлдем сезінбей-
ақ, бірнеше сағат бойына доп қууы немесе ... ... ... ... ... ... шаршап жүреді. Сергектік, азарт, көңілді жоспарлар
бұл тұста шаршағандыққа, көңілсіздікке және толықтай ... ... ... ... ... ... реңк ... тұрақты
болмайды [19, 282].
Қарқынды өсу мен организмнің қайта ... ... ... ... сыртқы келбетіне деген қызығушылық жоғарылайды. Жаңа физикалық
бейне «Мен» қалыптасады. Дене мүшелерінің сәйкессіздіктері, ... бет ... ... өз ... ... тері, артық
салмақ немесе арықтық – осылардың барлығы көңілді бұзады, ... ... ... ... ... ... әкеп соқтырады.
Жасөспірімдердің өз сыртқы келбетіне деген ауыр эмоционалдық әсері
өздеріне ... ... ... ... ... ... ... Ересектер бұл жағдайда жасөспірімге ерекше көңіл ... ... ... ... Ал, ... ... ... қараудан қашыратын
әдепсіз ескерту, мысқыл немесе сын айту бала ... ... ... ... ... ... ... «Мен-ге» және өзіндік сана-сезімге жыныстық жетілудің
даму әсері де ықпал етеді. Кеш ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның дамуына мүмкіндігінше қолайлы жағдай
туғызады. Физикалық жақтан ерте дамыған ... ... ... ... және ... салмақты ұстайды (десек те, қыздардың арасындағы
айырмашылық қатты байқалмайды, және уақыт өткен ... бұл ... ... де
мүмкін). Ал ер балалар үшін жетілу уақыты өте маңызды ... ... өте ... бала ... және ... басқа түрлерінде де
мейлінше күштірек және жеңіске жиі жетеді, өз құрбыларымен қарым-қатынасқа
түскенде ... ... ... Ол ... ... сияқты көзқарас
қалыптастырады. Ал, кеш дамыған ер балаға көп жағдайда бала түрінде ... ... оның ... ... ... ... ... мұндай ер балалар өз құрбылары арасында
танымал бола алмайды, олар жиі ... ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы өзіне назар аудартуға тырысады және
жасанды қылықтар көрсетеді, сондықтан да олар әрқашанда ең төмен бағаға ие
болады [20, ... ... ... ... ... ... да тығыз байланысты.
Қиялдың теориялық ... ... ... ... ... өлең жаза ... ... бірнеше түрлерімен байсалды
түрде айналыса бастайды. Жасөспірімнің қиялы, әрине, ересек адамның ... ... ... ол ... ... ... ... қиялды дамытудың екінші жолы да бар. ... ... ... ... ... ... ... барлығы да өздерінің шығармашылық қиялдарының мүмкіндіктерін
қиялдау әрекетінің өзінен қанағаттана отырып, ... ... Бұл ... ұқсайды. Л.С.Выготскийдің пікірінше, баланың ... ... ... ... ... ... мен ... өзі қиялдаған әлемде
бейнеленеді. Шынайы ... ... ... қиял ... ... өз ... араласу қиын тиетін, тұйық жасөспірім батырға
айналады және оған дүйім жұрт қол ... ... қыз би ... ... ... және оған хан ... ... көрші сыныптың бір баласы
бірден ғашық болады. Өзінің қиял әлеміне жасөспірім ешкімді аттатпайды, ол
туралы тек ең ... ... ғана ... ... ойыны тек қанағаттандырып ғана қоймайды, тыныштандырады да. Өз
қиялында жасөспірім өзінің жеке елігуі мен ... ... ең ... болашақ өмір жолын елестете бастайды. Бұлыңғыр дүниелер оның алдынан
жарқын бейнемен шығады.
Демек, мұғалім 5-6-сынып оқушыларымен ... ... ... ... Бұл ... ... жасөспірімнің қиялын дамытуға
бағытталады. Сол арқылы баланы қинап жүрген жайттарды да білуге болады.
Жасөспірім ... ... ... екі ... түрі ... ... есею
сезімі және «Мен-концепциясы».
Бала есейді дегенде, оның ересек адамдар қоғамында өмір сүруге дайын
екендігін айтады. Әрине, ... ... ... ... ... да,
психологиялық жақтан да, әлеуметтік жақтан да әлі ... Ол ... ... ... қосылып кете алмайды, бірақ ересектермен тең құқықтарға ... Жаңа ... әр ... ... ... ... ... мәнерінен
байқалады. Кеше ғана еркін, жеңіл қимылдаған бала енді қолын қалтасына
салып, иығынан түкірініп жүре ... ... ... ... ... ... ... болады. Қыздар қызғанышты түрде өзінің киімі мен шаш үлгісін
өзі көшеде және журналдардың мұқабаларынан ... ... ... өзі ... ... жөнінде ренішті сөздер айта бастайды.
Ата-аналары баласы қатты ұнатқан киім үлгісі мен оның бағасын мүлдем
ұнатпайды. Ал ... өзін ... ... ... ... өз ... тырысады. Ол өз құрбыларындағыдай күртешесі болмағанға қатты
қиналуы мүмкін, оны үлкен қайғыға ... да ... ... ... да ... ... ... ересектерге еліктеу мәнері киіммен ғана шектелмейді.
Еліктеу көңіл көтеру, романтикалық қарым-қатынас ... да ... ... қарым-қатынастардың мазмұнынан тәуелсіз «ересек» түрінің көшірмесі
алынады: кездесу, хаттар, қалаға саяхаттау, би кештері, т.б.
Есеюдің, тек жақын туыстары үшін ғана ... ... өзі үшін ... пайдалы тұстары да бар. Бұл толыққанды ересек интеллектуальды іс-
әрекетке араласу, жасөспірім ғылымның немесе өнердің белгілі бір ... ... ... деген қамқорлығы, күрделі мәселелерді шешуге
араласу, өзінің көмегіне ... ...... ... ... ауру әжесіне көмектесуі. Жасөспірімдердің тек аз бөлігі ... ... ... деңгейіне жете алады.
Сыртқы келбетімен қатар есейгенде есею сезімі де ... ... ... ересек адам ретінде қарауы, белгілі бір деңгейге дейін
өзін ересекпін деп тану және ... ... бұл ... жағы ... ... ... ... нүкте есептеледі.
Жасөспірімнің есею сезімі қалай пайда болады? Ең ... ... ... де, құрбылары да оны кішкентай бала деп емес, ересек деп тану
тілегі. Ол өзінің «есею» ... ... ... ... ... ... барады.
Жеткіншектік жас ересектіктің басы және оның аумағы ... ... ... ... сай ... әрі 10-15 ... дейінгі аралықты
қамтиды. Бұл кезең алдымен жыныстың пісіп-жетілуімен ерекшеленеді. Көбінесе
жаз айларында ... ... ... ... ... ... бұлшық
еттері тығыздалып, салмағы артады, сондай-ақ бет-келбеті де ... ... да ... өзгерістер болады.
Жеткіншектің жеке басының дамуындағы маңызды фактор оның үлкендер мен
құрдастары арасына қанағаттанарлық қатынас ... ... ... ... Сонымен өзін-өзі бағалаудың теориялық әдістемелік
аспектілері терең және жан-жақты ... ... ... ... ... ... дұрыс қалыптасуына психологтің әсері
зор. Өзіндік бағалау ... ... жеке бас ... ... ... дамуында адекваты болғаны өте маңызды. Баланың өзіндік
бағалауы, оның ... ... және өзін ... көбінесе оның мінез-
құлқы мен үлгерімін анықтайды. Адекватты емес өзіндік бағалау ... ... ... ... ... Оның ... ... тежейді, жеке тұлғаның бірқалыпты дұрыс дамуына кедергі ... ... кіші ... ... орта мектеп жасына өтуде психологиялық
өзгерістер пайда ... ... ... ... оқушы тек бір ғана
мұғалімге, бір ... ... ... ... Ал ол орта ... ... балаға бірнеше мұғалімдер сабақ береді, сабақ кестесінің
ауысуы, жаңа сыныптастармен, жаңа мұғалімдермен қарым-қатынас ... ... ... оқу мотивациясына әсер етеді. ... ... ... сенімсіздік қалыптасады, бастауышпен салыстырғанда сабақ оқуы
нашарлайды, сыныптастарымен, мұғалімдермен ... ... ... баланың пәндік оқуға бейімделу кезеңі сәтті өту үшін, оқушылардың
білімге деген ... ... ... жаңа сыныптастарымен,
мұғалімдермен ... ... ... ... ... үшін ... шарттарды ескеру қажет:
- 10-11 жастағы балалардың жеткіншектік даму ... ... ... оқуға, танымдық дамуға, қарым-қатынастың дамуындағы
психологиялық даму деңгейінің жоғарылауын;
- Бейімделу кезеңінде ... ... ... және
түзету жұмыстарын жүргізу.
Мектепке бейімделу кезеңі сәтті өту үшін ... ... ... ... ... 5 ... ... пәндік бейімделу бағдарламасын мектеп
педагогтері мен психологі жете зерттеу;
- әрбір ... ... 5 ... ... ... ... бағдарламасы;
- оқушылардың пәндік бейімделу кезеңіне жағдай жасау, оқу
бағдарламасының 5-сынып оқушысы ... сай ... ... мамандарды (мысалы, дене тәрбиесі мұғалімдері, ... т.б.) ... ... ... ... көмектесуге жұмылдыру.
Қорыта келсек, мұғалім 5-6-сынып оқушылармен жұмыс жасау барысында
жоғарыда аталған ... және ... ... ... ... ... ... дұрыс. Оларға ұсынылатын мәтін көлемі
мен тапсырмалар да осы бағытта болғаны дұрыс.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Қазақ ... ... және ... ... үйретудің жолдары»
тақырыбындағы дипломдық жұмысымызда төмендегідей түйінді мәселелерді
жинақтап айта ... деп ... ... ... мәселесімен бүгінгі таңда айналысып жүрген
Рахметова С., Тұрдалиева Г. еңбектеріне тоқталып, ... ... ... ... ... бағдарламасы бойынша фонетикалық мәселелерді оқытуға
байланысты жүргізілетін жұмыс түрлеріне тоқталдық.
3. Оқушыларда фонетика туралы түсінік қалыптастыру әдістемесін
жетілдірудің маңызы зор. ... ... ... ... ... сабақтың өнімділігін арттыра
түседі.
4. Дыбыстарды игертуге байланысты соңғы технологиялар бойынша
құрылған сабақ үлігері ұсынылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. ... С. ... ... ... фонетикасы. А: Зият PRESS,
2006.
2. Қазақ грамматикасы. Фонетика, ... ... ... 2002.
3. Аралбаев Ж. Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. А: Ғылым, 1988.
4. Шуланбаева Ұ.Р. ... ... ерін ... ... ... ... ... Тайлақбаев Б. Қазақ тіліндегі салдыр шұғыл дауыссыздар. ... ... Б. ... ... ... жасалым және түрленім
жүйесі. Ф.ғ.к.дис. ... автореф. Алматы, 2005.
7. Нұсқабай М. Дауыссыз дыбыстарға байланысты фонетикалық ... ... тілі мен ... № 4, 2005, ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1999.
9. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. ... ... ... ... С. ... ... оқыту методикасы. А: Ана тілі, 1991.
11. Шамова Т.И., Давыденко Т.М. Управление оброзовательным процессом ... ... М., ... Беспалько В.П. «Слагаемые педагогических технологии», М-1989
13. Аяпова Ж. «Білім беру ... ... ... ... ... Бастауыш мектеп №6.1999
14. Барсаева Б., Таубаева Ш. «Оқытудың қазіргі ... ... ... ... Л.Д. ... ... Ростов н/Д.: Феникс,
2003.
16. ... И.Ю., ... В.Н. ... психология: Полный
жизненный цикл ... ... М.: ТЦ ... при ... ... Шаповаленко И.В. Возрастная психология (Психология развития и
возрастная психология). М.: Гардарики, ... ... Л.А. ... ... М.: ... ... 2004.
19. Обухова Л.Ф. Возрастная психология. М.: ... ... ... ... Ш.Т. ... дамуындағы қарым-қатынастың маңызы //
Мектептегі психология, № 3 (мамыр-маусым), 2006, ... ... Ж. ... ... мен кәсіптік бағдары //
Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту, № 2, 2006, 2-6-б.б.
22. Сүлеймен Ә. ... ... ... ... ... // ... № 5 (қыркүйек-қазан), 2006, 28-31-б.б.
-----------------------
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
Түсіндіре басқарып
оза оқыту технологиясы
технологиясы
Тірек сигналдары ... ... ... ... ... ... технологиясы
Ойын арқылы оқыту технологиясы
Білім беруді
Ізгілендіру
технологиясы
Ынтымақтастық педагогикасы
Деңгейлік саралап
оқыту
технологиясы
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту
технологиясы
Оқытудың компью-терлік
техноло-гиясы
Бағдар-ламалап оқыту
техно-логиясы

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет
«Хорды дирижерлау пәнінің теориялық негіздері»5 бет
Білім эволюциясы17 бет
Бала тілінің дамуы4 бет
Дыбыс жүйесін теориялық және практикалық жақтан үйрету31 бет
Жазудағы каллиграфиялық дағдыларды үйретудің әдістемелік жолдары49 бет
Коммуникацияның теориялық әдістері5 бет
Халықтық педагогиканың тәрбиелік мәні7 бет
Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері16 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь