Телеарна бағдарлама атаулары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І тарау. Телеарна бағдарлама атаулары және көнерген сөздер . 7
1.1. Қолданыстан шыққан сөздер атау ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.2. Сөздердің түпкі мағынасы «заманына» қарай қолданыста 12

ІІ тарау. Телеарна бағдарлама атаулары . ұлттық.мәдени ақпарат көзі 15
2.1. Әлеуметтік тақырыптағы бағдарламалар атауы 17
2.2. Мәдени бағдарламалар атауы. 19
2.3. Шет тілінен енген сөздер атау ретінде қолданыста 21

Қорытынды.24
Пайдаланылған әдебиеттер.25
Тіл – адамзат баласының ғасырлар бойы жинақтаған білім – тәжірбиесінің қазыналы сарайы. Тілдің лексикалық байлығын құрайтын әр сөз сол қазыналы сарайдың қымбат мүлкі іспетті. Олай болатын себебі әр сөз ұғымдар, заттар мен құбылыстар туралы адам баласының таным процесінде қол жеткізген нәтижесінің тілдегі көрінісі. Тілдік таңбаға ие болып, тіл бірлігі болып табылатын сөзбен белгілену арқылы ғана адамның дүниені тану кезіндегі ашқан жаңалығы, тапқан тың мәліметі, жаңа ақпаратты жеке адамның ғана емес, көпшілік қауымның бір ұлттың немесе жалпы адамзаттың игілігіне айнала алады. Бұл тұрғыдан келгенде – сөз ақпарат көзі әрі сол ақпаратты жеткізудің, таратудың аса маңызды құралы болып табылады. Сол себептен де көнеріп мағынасы көмескілене бастаған әр сөздің мағыналарын анықтаудың маңызы зор. Сөз мағыналарынан көрініс тапқан сан түрлі ақпараттарды анықтау арқылы қоғамымыздың, ұлтымыздың, оның тілінің әр кезеңдегі дамуы мен ұлттық дүниетанымымыздың өзіндік ерекшеліктерін де терең тани түсу мүмкіндігіне ие боламыз. Дәлірек айтқанда, сөз жеке тұрғанда да ақпарат көзі. Біз жекелеген сөздердің мағынасы арқылы да ақпарат таратамыз немесе ақпарат ала аламыз. Лексикалық мағынасы бар әр сөз белгілі бір зат, құбылыс, іс-әрекет жөнінде ақпарат береді. Мысалы, қоғамдық көліктер мен көпшілік мекемелердің көбінің есіктерінде «кіру» және «шығу» деген бір сөз жазулы тұрады. Ондаған адамдар есікке кептелмей, осы жазуға қарап қай есіктен шығу немесе кіру керек екендігін біледі. Дүкеннің, мұражайдың немесе банктің есігінде «ашық», «жабық» деген сөз жазылған шағын ғана тақтайша ілулі тұрса, соған қарап, сол сәтте онда кіруге болатынын немесе болмайтынын ұғынамыз. Яғни бұл мысалдардан жеке тұрған сөздер де ақпарат беріп тұрғанын көре аламыз.
Зерттеуге алған тақырыбымыз – «Телебағдарлама атаулары – ұлттық-мәдени ақпарат көзі». Жоғарыдағыдай мысалдарды зерттеуге алған
1. Әлімбек Г. Сөз және ақпарат. Алматы: «Атлас баспасы – 2001», 2006.
2. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. Алматы, 2004.
3. Абдрахманова Ж.М. Тіл мен дүниетаным сабақтастығы. Ф.ғ.к. дис. ... авторефераты. Алматы, 2004.
4. Көшімова Б.Ә. Қазақ лексикасындағы бейонимдену үрдісі. Ф.ғ.к. дис. ... авторефераты. Алматы, 2001.
5. Тектіғұлова Ж. Қ.Жұбанов және қазақ тілі тарихи грамматикасының проблемалары. Ф.ғ.к. дис. ... авторефераты. Алматы, 1994.
6. Айқын газеті. 17, 24 қаңтар, 2008ж.
7. Караван газеті жинағы.
8. Приуралье газеті жинағы
9. Лурия А.Р. Язык и сознание. – Москва, 1979.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
..................................... 3
І тарау. Телеарна бағдарлама атаулары және көнерген сөздер . 7
1.1. Қолданыстан ... ... атау ... ... ... ... ... «заманына» қарай қолданыста 12
ІІ тарау. Телеарна бағдарлама атаулары – ұлттық-мәдени ақпарат көзі 15
2.1. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... атауы. 19
2.3. Шет тілінен енген сөздер атау ретінде қолданыста 21
Қорытынды.24
Пайдаланылған әдебиеттер.25
Кіріспе
Тіл – адамзат баласының ... бойы ... ...... ... ... ... байлығын құрайтын әр сөз сол қазыналы
сарайдың қымбат мүлкі іспетті. Олай болатын ... әр сөз ... ... ... ... адам баласының таным процесінде қол ... ... ... Тілдік таңбаға ие болып, тіл бірлігі болып
табылатын сөзбен белгілену ... ғана ... ... тану ... ... ... тың мәліметі, жаңа ақпаратты жеке адамның ғана емес,
көпшілік қауымның бір ұлттың немесе жалпы адамзаттың ... ... Бұл ... ... – сөз ... көзі әрі сол ақпаратты
жеткізудің, таратудың аса маңызды ... ... ... Сол ... ... ... ... бастаған әр сөздің мағыналарын анықтаудың
маңызы зор. Сөз мағыналарынан көрініс тапқан сан түрлі ... ... ... ... оның ... әр ... дамуы мен ұлттық
дүниетанымымыздың өзіндік ерекшеліктерін де терең тани түсу мүмкіндігіне
ие ... ... ... сөз жеке ... да ... ... Біз
жекелеген сөздердің мағынасы арқылы да ақпарат таратамыз немесе ақпарат ала
аламыз. Лексикалық мағынасы бар әр сөз белгілі бір зат, ... ... ... ... ... қоғамдық көліктер мен көпшілік мекемелердің
көбінің есіктерінде «кіру» және ... ... бір сөз ... ... ... есікке кептелмей, осы жазуға қарап қай есіктен шығу немесе кіру
керек екендігін біледі. ... ... ... ... ... «жабық» деген сөз жазылған шағын ғана тақтайша ілулі тұрса, соған
қарап, сол сәтте онда ... ... ... ... ... ... ... жеке тұрған сөздер де ақпарат беріп тұрғанын көре аламыз.
Зерттеуге алған тақырыбымыз – «Телебағдарлама атаулары – ұлттық-мәдени
ақпарат көзі». ... ... ... ... ... ... болады. Алайда ешқандай контекссіз мағынасы арқылы
қажетті ақпарат ала алсақ та, бүгінгі ... ... ... сөздер.
Бір ескерте кететін жайт, қазақша бағдарлама атаулары қазір қандай деңгейде
және барлығына бірдей түсінікті ме?
Қазіргі ақпарат ... ... ... ... ... орны ... Әр минутын бағалайтын, газет-журнал оқып отыруға
уақыты жете бермейтін қалың жұртшылық көбінесе телеарналар арқылы ... көп ден ... ... ... ... ... бөлігінің
теледидардан ақпарат алатыны да құпия емес.Алайда бұл орайда мәселенің
мына қырына да ... ... ... ... сөзсіз.
«Қазіргі заман – ақпарат заманы. Ал ақпарат алуда ешбір арна (канал)
тілмен теңесе ... ... ... ағыны сөз «тасқыны» - әсіресе
экономикалық, ...... ... бетбұрыс, елдік, еркіндік, тілдің
тыныс алуымен, түбегейлі өзгеріспен байланысты реформация кезінде болып
отыратын қоғамдық ... - деп ... ...... ... [1, ... ... ақпарат заманындағы тілдің ролін айрықша атап көрсетуі
өте орынды. Оның ақпарат ағыны сөз «тасқынын» ... ... ... де ... ... қызметі жағынан, қолданылу ерекшелігі, ол атаулардың
семантикалық жағынан бірыңғайлылығына, ортақтығына, яғни ... ... ... мен ... ... қатысына қарай қолымызда бар
материалдарды түрлі ... ... ... ... зерттеуді жөн
көрдік.
Ғылыми жұмыстың зерттеудегі негізгі ...... ... ... ... ... ... тіл білімінде өте аз зерттелген. Ал қазақ тіл ... ... ... ... ой – ... ... ... зерттеу
нысаны ретінде әлі қарастырыла қоймаған. ... ... ... ... ... ... тізімдеп қана қоймай, мазмұнына, тілдік нормаға
сай немесе еместігін саралау, ақпараттың мағынасын ашу.
Ғылыми жұмысқа ... ... ... ... ... ... шетел сөздердің шаңында қалғанын көріп қынжылсақ, кейбір
атаулар – көнерген сөздер қатарынан болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... айдан анық. Алайда
көптеген ... ... ... ... ... ... мен мәтініне
басты назар аударып, берілген уақытта әйтеуір «өздерін ... ... ... ... азаяр емес. Бірақ айтар
ойымыз бен талқылар мәселеміз бұл емес. Бастысы кез келген ақпарат ... ... ... ... ... ... мәні мен маңызы
болуы шарт.
Ғылыми жұмыс екі тараудан, алты тараушадан ... ... ... ... ... ... атауларының ұлттық сипатын қозғай
келіп, ұлттық бояуы бар атауларды ... ... Оның ... ... ... атау ... ... тілімізге оралған атаулар
және сөздердің түпкі мағынасы заманына қарай ауысып айтылуы. Ақпарат алуда
ұлттық сипаттағы атаулардың рөлі ... ... ... ... жалпы
саны 107 болса, соның ұлттық сипаттағы бағдарлама атаулары 18-і ... ... ... ... ... ... жүргенімізді білу
қиын емес. Ал ... ... ... ... ... берілетін
ақпараттың атауына да, «затына» да мән бере отырып, зерттедік. Яғни ... ... ... жәй ... өз ... ... қарай
әлеуметтік, мәдени бағдарлама атаулары және шет ... ... ... деп ... ... ... бұл ... бойынша бағдарлама атауы
99 болса, соның ішінде ... ... ... 53, ... ... ... 31 және ... шет тілінен енген атаулар.
Бұл бағдарлама атауларының да өзіндік мәні бар. Алайда ... ... ... шет ... ... сөздер ана тіліміздің сөздік қорының
азаюына әкеліп ... ... ... тағы бір ...... ... енгізу арқылы тіл тазалығын бұзуы. Соңғы кезде
тілімізге ... «kz» ... ... ... сөздер жеткілікті. Осы
секілді не мән, не мағына жоқ ... ... ... ... ... тіл ... сақталуына зиянын тигізетін сөздер ретінде
олардың қолданысын мүлде құптамайтын, тілді ... ... ... қарайтын тіліші ғалымдар да жоқ емес. Алайда ... ... ... ... орны ... деу ... ... сөз арасында
айтылған пікірлер ... ... ... қазақ тілінің лексикалық
құрамынан олардың алатын орны, үлесі, жалпы сан ... ... ... ... зерттеп, зерделеген басты тақырыбымыз –
телебағдарлама атауларының мағынасы.
І тарау. Телеарна бағдарлама атаулары және ... ... ... жолмен алуға немесе таратуға болады. Алайда ғалымдар
қай кезеңде де адам ... ...... аса ... ... ... – жақты дәлелдеп келеді. Сол тіл бірлігі болып саналатын сөз ... ... ... ... жеке ... аудару, арнайы қарастыру жағы
әлі де қолға алынбай келеді.
Сөз арқылы біз ... ... және ... ... яғни ... ... сөз ... ақпарат алмасамыз. Сөздің бұл қасиеті тіл
білімінде арнайы қарастырыла қоймағанымен, отандық тіл ... де, шет ... ... да оған ... ... ... Мысалы, нейролингвист
А.Р.Лурия «Сөз тек ... ... ғана ... ... ...... да болып табылады. Кез келген қарым – қатынас – басқаша айтқанда,
ақпарат тарату – сөздің белгілі бір ... ... қана ... міндетті
түрде сол нәрсе туралы мәліметтерді ... ... ... ... - деп атап ... ... бұл пікірін дәлелдейтін бірнеше деректер
келтіреді.
Ғалымның сөздің ойлау мен қарым-қатынастың құралы екендігін атап
көрсете ... оны ... ... ... ... бұл ... тың ... нәтижелер қатарына енеді. Сөз
табиғатин таза лингвистикалық тұрғыдан ғана емес, оны ми ... ... адам ... тығыз байланыста зерттеу ғалымның өзі
негізін салған нейролингвистиканың әдісі ... ... Ал енді ... ... ... тарату дегеніне келсек, бұл процестің мазмұны мен мәні
айқындала түседі деген ойдамыз.
Ғалым көрсетілген ... ... ... ... екендігі
туралы ойын қайта-қайта негіздеп айта ... өз ... ... ... ... біз ... ретінде келтіріп отырған ойын
қайталай келіп, ол ойын былайша түйіндейді: «белгілерді ... әр зат ... ... ... бере ... сөз ... және
қарым – қатынастың құралы болып қалыптасады» [1,40 - ... ... ... ... ... ие ... да маңызды. Енді біз
талдайтын мәселе төмендегідей:
- ақпарат алуда ақпарат атауы (телебағдарлама атауы) қаншалықты
маңызды?
- ... ... ... ... қандай деңгейде?
Ұлттық сипатты беруде атаулардың мәні зор екендігі айқын. Ал сол
атаулардың ... ... ... тереңірек зерттеу кезек
күттірмейтін мәселе. Өзге елдердің ... ... ... сөз ... ... сөз ... ... бұл мәселе жалпы
тіл білімінде өте аз зерттелген. Ал қазақ тіл ... сөз ... ... ... ... ... зерттеу нысаны ретінде әлі
қарастырыла қоймаған.
Соңғы жылдары тіл білімінде когнитивтік бағыттағы зерттеулерде әлемнің
тілдік бейнесі ... ... ... ... ... жиі ... жүр. Осы
бүкіл әлемнің тілдік бейнесі әр ұлттың тілінен өзінше көрініс табады. ... өмір сүру ... мен ... ерекшеліктеріне сәйкес әлем
бейнесін сомдайды. Бұл ретте қазақ тілінің оның ... ... ... ... аса көрнекті ақыны Мағжан Жұмабаевтың
өткен ғасырдың 20-жылдары (1922 жылы) айтқан мына ... ... ... «Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі
айнадай ашық көрініп ... ... ... ... сайран даласы, біресе
желсіз түндей тымық, біресе құйындай екпінді тарихы, сары ... ... ... ... ... ... мінезі – бәрі көрініп тұр.
Қазақтың сары даласы кең. Тілі де бай. Осы ... ... ... ... ... бай, ... терең тіл жоқ». Ұлт өмірінің барлық қырының
оның тілінен көрініс табатынын мағжан ақындық интуициямен, ұлт ... ... ... ... сүйе ... ... перзенттік жүрекпен әрі
аса білімдарлықпен дәл басып айта білген.
Адамзат баласының ... үшін ... ... т.б. күресі, сан ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа сол ұлттың тілінде сақталуы арқылы жетеді. ... ... ... қуаты мен құдіреті ... жаңа ... көне ... мен ... ... ... білуге бастау алады. Осы
бастаулар кешенді тіл ғылымының көкжиегінде ұлттық мәдениеттің көзі ретінде
тағылымдық мәні зор ... ... өн ... ... ... байланысты
тіл табиғатының қыр-сыры өзге ғылым салаларымен (филология, мәдениеттану,
антропология,психология, мифология, этнография) т.б. тығыз қарым-қатынастың
негізінде танылып, зерделеніп ... ... ... тілдің болмысын шынайы
тану үшін тілдің өзіндік заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның ... ... ... ... ... ... бойы ... тұрмыс – салтымен,
мәдениетімен, дәстүрлі ментелитетімен тікелей байланысты екені сөзсіз [3,
3].
Тілді табиғатын ұлттың тарихымен, ... ... ... ... ... ... тіл ... соның ішінде қазақ тіл білімінің
де ұлттық танымға негізделген жаңа ... ... ... ... ... ... ... отыр. Мұндай бағыттағы жұмыстардың
жүргізілуі ұлттық ... пен ... ... ... ... сайып келгенде, тіл мен ұлттың тығыз бірлікте екенін
дәйектейді.
Әлемдік ... ... ... ... ... ... ... ұлт мәдениеттің сол этностың тілінде
сақталып, дамып, болашақ ұрпаққа жеткізілетіндігі туралы идея ... ... ... «Тіл – ... ... ... рухы тіл ... көрініс табады»
деген белгілі концепциясынан бастау алады [5, 4].
«Тіл мен мәдениет» ... ... ... ... ғалымдардың ішінде
отандық ғалымдарымыздың да есімдерін атауға болады. Бұл ... ... ... ... да тыс ... ... Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, Б.Шалабай, Б.Момынова,
Т.Әзімжанова, К.Еңсебаева, Б.Мұратбек, т.б. ... ... ... ... ... ... ... халықтың бүкіл тыныс – тіршілігі,
оның шын мәніндегі (табиғи) болмысы мен ... ... ... ... тіл ... ... ... ұлттық психологияман де тығыз
байланысты. Ол да ... мән үшін аса ... ... Ал ... ... келер болсақ, әдебиеттанушы М.Б.Храпченка өз ... ... тән 4 ... ... ... дүниенің мәндік қасиетін, сипатын бейнелеу және ... ... ... ... ... ... объектісі болып табылатын барлық нәрселерге
эмоциональдық қатынаста бейнелеуі;
3) идеалдық ... ... ... ... ... ... ... дүниені құру;
4) шығармашылық образдылыққа тән және ... ... әсер теу күші бар ... көрерменге,
тыңдарманға бағытталған ішкі ұстаным» [5, 14].
Жоғарыдағы дәйексөздерді неге келтірдік? Себебі ұлт ... ... ... ... ... өзекті мәселелердің қатарында
саналады. Тіл – ұлт мәдениетінің айнасы. Сондықтан тіл тек ... ... ... ұлт пен ... ... ... ... жасаудың да негізгі
көзі болып табылады. Біздің де қазақ ... осы ... сол ... ... мүмкіндіктерін ашып көрсету мәселесіне көңіл бөлінді. ... ... ... ... ... ... ... тілі де қазақ
ұлтының мәдени құндылықтарын өз ... ... ... өзге ... ... қарым-қатынас негізінде ұғындыруға негіз болатын
тілдердің ... ... ... айтқанда, мәдени қарым – ... бола ... ... айқындайтын телебағдарлама атаулары соған дәлел.
Мәселен, «Алтын ... ... ... өзі ... ... ... ақ қызықтырары сөзсіз. Қазақта «бесік» киелі, әр жас сәбиге тиесілі ... ... ... - ... ... пара-пар бағалы әшекей саналады.
. Тілімізде «Тәрбие басы – талбесік» деген қанатты сөз де бар. ... ... ... жөні ... ... Бұл атаудың өзінен белгілі
бір ақпарат ала ... ... орыс ... ... ... деп ... көпшілік үшін ол соншалықты керемет нәрсе болмауы
мүмкін. Ал ... ... бұл ... келе жатқан өзіндік тарихы бар, салт
– дәстүріміздің бір түрі. Бұл ... ... ... ... ... білу қиын емс. ... ... бесік»
деген атауымен жерлестеріміздің нені айтқысы ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, өмірі мен өнері
туралы сыр ... бұл ... ... ... ... ... ... «Алтын бесікке» теңеген екен. Яғни берілетін ақпараттың да
атаудың аясында екені атынан белгілі.
1.1. Қолданыстан шыққан сөздер атау ... ... тән және ... ... ... ... күші бар оқырманға, көрерменге, тыңдарманға бағытталған ішкі ұстаным –
бұл берілетін ақпарат, яғни ... ... ... жеңіл,
жүрекке жылы» болуы. Қолданыстан шыққан сөздерді жоғарыда аталғандай, басты
принцип санайтындар атау ... ... ... тың ... ... ... анық, екіншіден, берер мағынасы да көп. ... ... ... телебағдарлама атауы ретінде отандық телевидениеде кездесетін
атаулар саны – 8. ... ... ... ... «Әй, ... ... т.б. Яғни аталмыш атаулар өз дәуірінде маңыздылығы зор болғаны
баршамызға аян, ... ... ... ... мән ... деп ... ... да қолданыста сирек кездесетіндер. «Жәдігер» деп ... ... ... ел ... хан ... ... ... дүниені осылай
атап, ол «жәдігер» дүние екінің ... ... ... ... ... ... ... түсінік бойынша мағына үстеп те,
атау ретінде аталады. Ақпарат ... де ... ... ... мен ... ... ... көрермен мен тыңдарманды сөзсіз өзіне тартары
ақиқат. Ал ... ... оғы, өз ... ... ... Көздеген міндетіне жетуде
жебені пайдаланған және дәл ... ... ... Қазіргі кезде «садақ пен
жебенің заманы» өткен шақта қайдағы жебе деп әрбір тыңдармен ойланары хақ.
Алайда ... ... ... ... жебесіне» алмастырған. Яғни
талданатын тақырыпты көздей ... ... ... ... ... ... ... болса да сөздеріміз қолданысқа оралып жатса
неге қуанбасқа. Бірақ ақпарат ... ... ... ... ... қажет. «Тіл – қарым – ... ... ... ... ... ... бағытта болғаны жақсы.
«Әй, керім» – балаларға арналған ... ... ... ... ... сөз «керім», яғни «ең жақсысы» деген мағынада қолданылып тұр.
Бұл балаларға ... ... ... ... ... ... орны зор. ... атауы ретінде балаларды ең жақсыға теңеген
нағыз атау осы.
Жалпы тіліміздегі ... ... ... Жаратушы, Құдірет сөздерінің
мағыналары бар. Қааазақ тіліне араб – парсы ... ... ... түсіндірген еңбегінде Е.Бекмұхамбетов АЛЛА сөзінің мағынасын
«мифологиялық діни түсінік бойынша бүкіл дүниені, адамзатты, жан – ... - деп ... [1, 143]. ... ... ... да ... ... түсінуге болады. Сипаттамалы анықтамаларды да
қарасақ, ұғымның ортақтығын, мағынаның бір ... көз ... ... сөз ... ғана неше ... ... ... білдіре аламыз, һәм
басқа адамдардың ойларын біле ... Сол ... атау ... берілетін
ақпаратты біле аламыз. Сондықтан телебағдарлама атаулары әрі түсінікті, әрі
ұлттық бояуға қанық болуы шарт.
1.2. Сөздердің түпкі ... ... ... ... ұшан – ... әдеби мұрамыз бен сөйлеу тілімізде кездесетін
бұл күнде не мүлде түсініксіз немесе мән – мағынасы өзгеше ... ... ... сырын ашу үшін олардың өздерін «сөйлеттік» Бұл сөздер өз
табиғатын таныту үшін ғана ... қана ... ... ... ... де ... береді», - дейді тілші – ғалым ... ... ... ... жаңа ... үстеп, көне сөздерді ... «Ой ... ... ... «Алдаспан», «Аламан айтыс», «Көкпар»,
«Бітімгер», ... ... ... «Тіл ... ... ... т.б. Барлығы
– 10.
Ғылыми жұмысымыздың бұл тараушасына жатқызылған сөздердің түпкі
мағынасы «заманына» қарай қолданыста. ... ... ... ... ... тағы да ... ... бір тілде сөйлеушілердің бәрі
бірдей біліп, олардың ... ... ... қабылдай алмайды.
Мәселен, «Ой дода», «Намыс дода» атауларындағы ... ... ... ... бәрі жақсы түсінеді деу қиын. Негізгі мағынасы: 1) ат
үстінде ... ... ... ... болса, бүгінде 2) ауыспалы
мағынасында «өмір тартысы» ретінде қолданылып жүр.
Қазақ ... ... ... осы ... ... ... ... оның көнерген сөздер қатарына жатқызылмайтыны ... ... ... анық ... ... оның ... ... түсті», «додасы шықты» деген тұрақты сөз тіркестердің де мағынасын
түсініп, ол ... ... ... ... ... ... алмасы
айқын. Дегенмен теңеу мен салыстыру нәтижесінде ... ... ... атауына сәйкес болғаны қандай жақсы. Бұл жерде ... ... ... яғни ... деген мағынады айтылған.
«Алдаспан» - көне мағынасы сабында көлденең салынған ... ... ... Ал бұл атауды айтыс бағдарламасына атау ретінде айдар таққанда,
тілшілер мағынасына бойлап көрді ме екен? ... ... ... бар, ... ... теңеп, оның ішінде қолданыстан қалған сөзді айдар ... ... ... қызығушылықтан гөрі түсініспеушілік болары сөзсіз.
«Аламан айтыс» – «аламан» тура мағынасында біреуді шабуға, олжалауға
сайланған қарулы топ. ... ... ... ... ... ... (бұл тіркес тілімізде әлі қолданыста) – аты, құнаны, ... ... ... ... - суырып салма ақындардың ауызша өлең
түріндегі сөз жарысы; бұдан шығатын ... сөз ... ... таласы.
Жасы мен жасамысы қатысатын бұндай айтыс телебағдарлама атауы ретінде
көпшілікке «Аламан ... ... ... беруде.
«Көкпар» - салт – дәстүріміздің бір бөлігі ер-жігіттердің ат үстіндегі
тартысы. Телебағдарлама атауы ретінде «Көкпар» ат үстіндегі ер-азаматтардың
тартысы ... ел ... мен ... ... ... актуальды
мәселелерін шешуде мінбедегі тартысы, ой тартысы, ... ... ... көріп тұрған мерзімді бұқаралық ақпарат құралдарынан
қоғам дамуы, ... ... ... жетілуі туралы мәліметтер алуға
болады. Ал осы тараушадағы келтірілген мысалдар соның айғағы.
ІІ ... ... ... ...... ... жұмысымыздың ендігі бөлімі телебағдарлама атауларының заманауи
бағытта шет тілінен енген сөздердің қолданыста болуы. ... ... ... ... осы ХХІ ғасырды «ақпарат ғасыры» деп атап та жүрміз. Сол өмір
сүріп отырған ғасырымыздың атауына айналып, «ақпаратқа кім ие болса, ... ... ( кто ... ... тот ... ... ... кең қанат
жайып отырған қазіргі кезеңде тілімізді сақтап қалу ең қиынның ... біз тың ... жаңа ... тың ... жаңа ... ... ... жатамыз. Сол тың мәлімет, жаңа ... ... ... адамзат ақыл-ойының нәтижесі ретінде пайда болып
жатады», - дейді Гауһар Әлімбек. ... ... ... ... пайда болып
жататын ондай тың, жаңа ақпараттар тілдегі ... ... ... ... ... ... ... ретінде көрініс тапқаннан кейін барып жалпы
жұртшылықтың игілігіне айналып жатады. Ғылымның жетістіктері ... ... жаңа ... ... ... ... оның мазмұндық
құрылымын байытады немес көбінесе жаңа сөз, жаңа ... ... ... жаңа ... ... бастайды. Мұны ақпараттану саласында
«ақпараттың ... деп ... Ал ... көрініс телебағдарлама
атуларында да кездесіп ... Бұл ...... ... в слове
будет постепенно терять свою новизну, оригинальность, свежесть. Она будет
постепенно ... ... ... структуры и подключаться к
сообщению в зависимости от всего задания» [1, 102] – деген ... ... ... еш ... ... ... ... атауларындағы шет тілдерінен енген
сөздердің бәрінің бірдей мағыналарында жаңа ақпарат болады екен ... ... ... ... ... ... «әке», «көке»
сөздерінің орнына «папа», ал «шеше», «апа» сөздерінің орнына ... ... шет ... ... ... жаңа ... ... жоқ. Тек
тілімізде бұрыннан бар ұғымдарды басқа ... ... ... болдық.
Сонымен кірме сөздер де тіліміздегі төл сөздеріміз сынды ақпарат көзі
болып саналады. Олардың мағынасы арқылы берілетін ... ... ... ... ... кезеңде ғана жаңа ақпаратқа тән сипатын сақтай ... ... ... ... ... қолданыстағы сөздер қатарына еніп,
олардың мағынасындағы ақпараттардың да ... тез ... ... алып ... ... ... ... атауларының
бірқатары белгілі бір әлеуметтік топтың сөйлеу тілінде қолданылады. Ол
белгілі бір ... ... ... алатын орнымен,
мүдделестігімен, жасымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ бұл тағы ... ... ... ... қатысты ақпараттыр мұнымен де
шектелмейді. ... ... өзге де ... ... ... атала береді. Бүгінгі күні «ресми ... ... ... ... «тың ... сынды ақпарат түрлері аталады [1,
95].
Осындай түрлі салаларға ... одан ... ... ... бірнеше арнаулы сала терминдерін атау ретінде енгізеді. Біздің ... ... сала ... терминдер атау ретінде көп кездеседі.
Сондай-ақ жұмысымызда атауларды әуелі «Әлеуметтік тақырыптағы бағдарламалар
атауы», «Мәдени бағдарламалар ... және «Шет ... ... сөздер атау
ретінде қолданыста» деп ... үш ... ... ... Оның
ішінде де аталатын телебағдарлама атауларының мәні қарастырылады. Мәселен
«Әлеуметтік тақырыптағы телебағдарламалар атаулары» өз ... ... ... ... секілді атаулардан тұрады. Ақпарат алуда
бұлардың мағынасы мүлдем келмей ... ... ... ... жасалған.
Тілші ғалымдар еңбектерінде сөз мағынасы неғұрлым ақпаратқа ... ... ... белгілер көп болса, ол сөз ... ... ... ... де ... бар. Ал ақпараттың жеткізуші
құрал ретінде жан жақты қарап, зерттеп жүрген тілші ғалым ... ... ... ... беру, тарату жөніндегі қоғамда алатын орны жөнінде
төмендегідей қорытынды шығарады:
✓ Сөз ... ... да ... алу, ... Сөз арқылы ақпаратты жеткізу немесе тарату;
✓ Сөз арқылы ақпарат алмасу [1, 29].
Алайда ғалым сөз – ... ... ... ... ... жеткізу
немесе тарату құралы ғана емес, жалқы есімдердің де ... мен ... ... ... ... аударады.
Ал бізге керегі сөз (телебағдарлама атаулары) арқылы ақпаратты алу,
қабылдау, жеткізу. Тілдік таңбаның біздің талдауымызға арқау ... ... ... біз ... ... Әлеуметтік тақырыптағы бағдарламалар атауы
«Әлеуметтік тақырыптағы бағдарламалар ... ... ... ... ... ... ... бірлік ретінде қарастырдық. Яғни
ақпаратты толық та ұғынықты жеткізудің тілден асқан ұтымды құралын ... ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, сөз мағынасы
дамып, өзгеріске ұшырауына байланысты сол ... ... ... немесе
таратылатын ақпараттар атауы, көлемі мен құрамы да ... ... ... ... ... «атына заты сай емес келеді». Мәселен,
күнделікті жаңалықтарды таратуда әр телеарна алдына жан ... ... ... ... ... ... Мысалы: «Айна –
ақпарат», «Алан – жұрт», «Түйін сөз», «Күн дерек», «Ел алдында», ... ... ... ... ... т.б. ... нені ... болады? Әрине
күн сайын немесе сағат сайын болатын жаңалықтар. Бірақ тіліміздегі ... ... ... қаншалықты дәрежеде дұрыс аталады? Мәселен, «Айна
– ақпарат» атауын алайық. Соңғы мезгілдерде «Дариға – дәурен», «Дариға ... «Ару – ... ... қос ... тілімізде көбейіп кетті. «Айна –
ақпарат» сол тұрғанда қандай мағына үстеп тұр? Айна – тура ... ... бір беті ... қабатпен қапталған ... ... ... бейне немесе көрініс. Яғни бұл атау күнделікті
өмірден көрініс, жаңалықтар да сол күйінде, еш ... ... ... ... ... ... ... – жұрт» атауын алсақ, ол ... Алан ... ... алаң жұрт ... ... ... бейқам
тіршілік емес, күнделікті қамын ... ... ... ... ... – сызықша арқылы жазылуы. «Түйін сөз» сол өзіміздің
«Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні» деген ... ... еш ... ... ... мағынасы да ауқымды, қандай мәселе айтылса да ... ... ... аңғартады. Тағы бір мазмұны мен берер мағынасы
сәйкес келмейтін «Күн ... Сол ... ... да ... ... тұрғаны
шамалы. Мысалы, дерек – бір нәрсе туралы мәлімет. Ал күн – апта ... ... Күн ... ... өздерінің мағынасында бірден
қабылданбайды. Олай түсінікті болуы үшін екеуі де ... ... ... ... (–) ... тиіс, мысалы, «Күн – дерек». ... ... тізе ... ... ... ... ... қарастырып отырғандықтан, қоғамда нені мәселе
ретінде көтереміз, соның барлығы ақпарат құралдары арасында да ... алып ... ... ... ... ... әлеуметтік тақырыбымыз да
тек жаңалықтармен ... ... ... кең ... бұл ... жөніндегі жаңалықтар да, денсаулық тақырыбы, әлеуметтік тақырыпты
қозғайтын ток-шоулар да жатады. Көрермен бұндай ... қапы ... ... сыртқа сол ақпаратты жеткізуші телебағдарлама атауына назар
аударады. Яғни бір сөз ... ... ... мазмұнын, көлемін білуге
болады. Қазақша бағдарлама атауларының жартысынан көбі мән-мағынасы ... ... ... «Бизнес – мекен», «Хабар – ... ... ... иірімі», «Ақсарай», «Информбюро», «...кім?»,
«Репортер», т.б. ... ... ... ... Бұнда тілімізге соңғы
мезгілдерде еніп жатқан қаржы саласында қолданылатын ... ... ... ... ... екі сөзден кірігіп жасалған орысшадан
енген «информационное ... ... ... ... ... ... ... тыңдап отырғандай әсер аласың. Тәрбие беретін ақпарат ... ... дәл ... ... ... ... ... аясын тарылты, әдеби тіліміздің жоғалуына әкеп ... ... күні ... ... деп ... ... ... - тілімізде де солай атала береді, яғни ... ... ... Орыс ... енген сөздердің ақпарат алмасуда дәл солай
аталуы өте қате ... Ал ... ... (bizness – ... ... ... сөзі ауызекі тілде ғана емес, әдеби тілімізде ақпарат
тарату ... ... ... ... ... Осы ... ... Бизнессмен
(Biznessman) – бизнеспен айналысатын ер адам, ал ...... - ... ... әйел ... бүгінде күнделікті
қолданыста жиі айтамыз. Бұндай сөздер әдетте тілдік нормаға сай ... ... ... ... Шет тілінен енген «инвестиция» ... ... дәл ... ... отырып, сәйкесінше «иірім» сөзімен тіркес
құрғанда берілетін ақпараттың еш мән ... ... ... ... ... ... сай емес ... атау
ретінде ғана емес, жәй сөз ретінде де сөздік қорымызға енбеуі қажет.
2.2 Мәдени бағдарламалар ... ... ... ... телеарнаның орны бөлек, «Ақпарат
ғасырында» ... ... ... ... ... шығуы бүгінгі
ең өзекті мәселе. «Мәдени ... ... деп ... ... ... да мәні ... лексикалық қабатты құрайтын сөздердің қатарында ... ... ... ... де ... Бұл топқа жатқызылып жүрген
сөздердің әзірге ара-жігі ажыратылып анықталмаған. Мұндай сөздер ... ... бір ... деп ... да, ... ... тілдер»,
«шартты тілдер» деп атайтын да ... бар [1, 102]. ... ... ... бұлар бір-біріне сілтеп жатады. Бұл
қатардағы ... ... ... бір ... топтың сөйлеу тілінде
қолданылады. Бірақ осындай сөздер ... ... ... ... ... ... ... ішінде ақпарат таратудағы телебағдарлама атауы
ретінде ... ... ... ... мәселе. Басқа тілден еніп
немесе архаизмдерді қайта жаңғыртудың жөні ... ... ... бір
әлеуметтік топ түсінеді екен деп, солардың тілінде жаргон немесе арго
сөздерді ... жол жоқ. ... осы ... ... ... ... ... телебағдарлама атаулары осындай арго немесе жаргон
сөздерінен жасалғандарын кездестірдік. Мәселен, ... - ... ... ... ал тікелей қазақшаға аударсақ «әуенді аймақ».
Қазақша аталатын «Жеті өнер», «Ауылдың алты ... ... ... ... атаулар әнебір шетелдік сөздің қасында ештеңе болмай қалды. Тілші
ғалым ... ... ... ... ... ... сөзін сленгі қатарына
жатқызады. Және бұл орыс тілінен енген, түрлі салалық мамандықтарға қатысты
деп осындай ... ... ... деп көрсетеді [1, 103].
Ал «JukeBox» телебағдарламасы атауы не ... ... ... ... ... «Box» - ... деген мағына береді. Бұл да еш
«сілтемеге көнбейтін» атаулардың қатарынан десек те болады.
Алайда ... де ... ... бары рас. ... «ауыл сазы»,
«Еркетай», «Әзілің жарасса», «Ауыл сазы», «Күй ... «Осы ... ... атаулар да аз емес. «Асыл мұра» атауы да тыңдарманға
айтылған бойда біршама ақпарат берері ... «Ән – ... ... да ...... «Қызық радиосы», «J – Club» секілді атаын атағанда
не күлеріңді, не жыларыңды білмейтін бағдарлама атаулары да ... ... ... ... ... ... ... болуы өте
аз ұшыратуы да олардың арнаулы зерттеулер қажеттілігін туғызбай келуі де
ықтимал. ... ... да бұл ... ... аз сөз ... ... ... құрайтын сөздердің мағынасы арқылы берілетін ... ... ... ... ... байланысты біз бұл топтағы сөздерге арнайы
тоқталмадық. Бір ... басы ... Ол ... арго, сленг деп аталып
жүрген сөздердің мағынасы арқылы берілетін ... ... ... мен
терминдеп сынды белгілі бір мамандық иелерінің тілінде немесе жас мөлшері
шамалалас, не ... ... ... ... қарым – қатынасы кезінде
қолданылатындығы. Олардың мағынасы арқылы берілетін ақпараттың шектеулілігі
жалпы көпшілікке ... бола ... ... Дәл ... ... Г.Әлімбек тұжырымдайды.
2.3. Шет тілінен енген сөздер атау ретінде қолданыста
Бір тілден екінші тілге сөз алмасу ... ... әрі бола ... Өзге ... сөзін қабылдауға көп жағдайда қабылдаушы халықтың
тілінде сол ... ... ... ... ... ... ... Біздің
тілімізде де жүздеген, тіпті мыңдаған кірме сөздер, неологизмдер кездеседі.
Олардың елеулі бөлігі ғылым мен техниканың ... ... ... алуда немесе тарату жағынан неологизмдердің дені еуропа тілінен
енген сөздер. Шет ел тілдерінен енген ... ... ... ... ... ... үлес-салмағының қомақты екендігін атап
көрсетіп жүр.
Тілден тілге ауысып жататын сөздердің ... ... өте көп. ... ... ... ... ... Одағы тұсында орыс
тілі арқылы қабылданды. Академик Ә.Қайдар, Б.Қалиев ... ... ... ... 70-80 ... ... ... шамалап айтып жүр. Соңғы жылдар көлемінде ғана спикер,
сенатор, ... ... ... ... ... енді. Ал қазіргі таңда
осы секілді сөздер тілдік қолданысымызда, ... ... ... ... ... ... бұл тараушамызды «Шет тілінен енген сөздер атау
ретінде қолданыста» деп ... жөн ... ... сөздер ғана емес, неонимдер, яғни жаңа терминдер ғылым-білім
саласындағы жаңа ақпарат көзі ... ... ... жаңа ... ғылымның жаңалығы да қоса жетеді. «Мұндай сөздердің мағынасы ... мен ... ... білдіретін жаңа ақпараттардың бәрі кірме
сөздер арқылы ғана беріледі екен ... ... ... тиіс», – деп
түсіндіреді тілші ғалым Г.Әлімбек.
Ұлт тілінен балама тауып, жаңа сөз жасау арқылы да өзге ... ... ... ... ... ... ғылыми нәтижелері
жөнінде ақпарат ... ... ... ... ... ... болған жаңа ақпараттар сөздің мағынасына еніп, оның ... ... ... ... жаңа сөз, жаңа ... ... ... жаңа ақпарат ескіре бастайды. Мұны ... ... ... деп атайды. Бұл туралы ғылыми жұмысымыздың басында
дәйек ... ... ... таңда ақпарат таратуда қандай сөздер кірме сөздер ... ... ... сөздер дейтін болсақ, олар ... ... ...... ... ... иірімі», «Парламент», «Ревю»,
«Muzzone», «JukeBox», т.б.
Сөздіктерден қарап, саралау барысында «дайджест», «джук» ... ... ... ... ... ... мағына бермейтін ... ... ... тілді «былғаудың» қажеті жоқ деп есептейміз. Ал
басқа тілден енген сөздер ... ... де ... ... жатса құба-
құп. Біздің саралауымыз тілдің ... сай ... сай ... және ... ... ... қалыптастыра отырып, көпшілікті ақпарат тарату
арқылы сауаттылыққа үйрету.
Қорытынды
Ғылыми ... ... ... ... ғасырында» әдеби
тіліміздің сөз «тасқынына» ұшырап жатқан кезде әдеби тілдік норманы ... ... ... ... ... тіл білімінде ғасырлар бойы сан түрлі ... ... ... ... ... ... келе ... қарамастан,
күрделілігіне байланысты оның тілдік табиғаты толық ашылған, түпкілікті
зерттеліп болған ... ... деп ... айту ... Сөз ... ... ... арқылы берілетін атулар мен мәтіндердің әлі де жан-жақты
қарастырып, тереңірек ... ... ... жоқ емес. Соның бірі
біз сөз еткен сөз мағынасының ақпаратпен байланысты қыры. Қазақстанда тілші
ғалымдардың ... ... ... болмаса, бұл тақырыпты жалпылай
қарастырған бір ғана ғалым – Гауһар Әлімбек. ... ... ... ... ішіндегі ең бастысы, негізгісі болып саналатын ... ... ... ... ... ... зор. Бұл
ғылыми жұмысты жоғарыда аталған тілші ғалым Гауһар Әлімбектің «Сөз ... ... ... алып жазған болатынбыз. Ол оқу құралында мәселені
мейлінше жан-жақты, нақты талдауға баса ... ... ... мен мәтіннің, сөздің ақпараттылығанзерттеу нысаны ретінде
қарастырған. Алайда біз талдаған тақырып ол ... тыс ... ... бұл мәселеге өз еңбегінде жалпы сипаттама ғана беріп өтеді.
Ғылыми жұмысымызда ақпараттың жеткізілу ... ... ... ... ... мен ... сөз ... таным процесі
кезіндегі алатын орнын барынша сараптадық. ... ... ... ... ... ... нығайтуға септігін тигізеді деген
ойдамыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... Г. Сөз және ... ... ... ... – 2001», ... Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. Алматы, 2004.
3. Абдрахманова Ж.М. Тіл мен ... ... ... дис. ... ... ... Көшімова Б.Ә. Қазақ лексикасындағы бейонимдену үрдісі. Ф.ғ.к. дис. ... ... ... ... Ж. ... және қазақ тілі тарихи грамматикасының
проблемалары. ... дис. ... ... ... ... Айқын газеті. 17, 24 қаңтар, 2008ж.
7. Караван газеті жинағы.
8. Приуралье газеті жинағы
9. ... А.Р. Язык и ...... 1979.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ тілі бойынша онлайн тестілеудің мобильді қосымшасын құру»33 бет
Бизнес-жоспар11 бет
ТПБАЖ және диспетчерлік басқару9 бет
Қазақстан Республикасының телекоммуникациялар саласын дамыту32 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
«Оңтүстік Қазақстан телеарнасының өткені мен бүгіні»39 бет
«Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы ойын-сауық бағдарламалары41 бет
«Әл - Жазира» телеарнасының хабар беру ерекшелігі55 бет
КТК телеарнасының кәсіби деңгейі25 бет
Отандық телеарнадағы шетел экспанциясы41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь