Лингвомәдениет

Кіріспе 3

І тарау. Лингвомәдениет туралы теориялық түсінік 5
1.1. Лингвомәдениеттанудағы тіл мен мәдениеттің байланысы, өзара әсері 5
1.2. Лингвомәдениеттанудың негізгі зерттеу нысаны . лингвомәдени бірліктер 13

ІІ тарау. Әйел қолөнеріне байланысты атаулардың лингвомәдени сипаты 24
2.1. Әйел қолөнеріне байланысты атауларды зерттеудің лингвомәдени аспектісі 24
2.2. Әйел қолөнерінің қазақтың дәстүрлі мәдениетімен сабақтастығының тілдік дәйектері (тері, жүн, шиден жасалған бұйымдар) 27
2.3. Әйел қолөнеріне байланысты атаулардың лексика.семантикалық, тақырыптық топтарының этномәдени мазмұны 31
2.4. Әйел қолөнеріне байланысты атаулардың ономасиологиялық негіздері 34

Қорытынды 54

Пайдаланылған әдебиеттер 55
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Мәдениет ұғымы өте кең. Мәдениет сөзі әртүрлі түсінікте қолданылып жүр. Күнделікті қолданыста мәдениет сөзін адам қасиетін бағалауыштық сипатта жұмсайды, яғни, мәдениетті адам дегенде әдепті, салиқалы, адамгершілік қасиеттерімен көрінетін кісі туралы ой туады. Мәдениет сөзіне кейбір мәліметтерге сүйенсек, екі жүз елуден астам анықтама берілген екен. Бұл ұғым соңғы кездері жан-жақты зерттеу нысанына айналуына әлемдегі әрбір ұлттың өзіндік мәдениетін дүниежүзі өркениетінде алатын орнын айқындау себеп болып отыр.
Мәдениет көптеген пәндермен де байланысты да. Мысалы, қазақ мәдениеті дегенде, оның өткен мәдениетін тарихпен, этнография, философия әдебиет, психологиямен байланыстырады. Өзге ұлтты өз мәдениетімізбен таныстыруда тілдің маңызы зор. Тіл құралдары арқылы көптеген ұлттар сол елдің мәдениеті, тұрмыс-тіршілігімен етене жақын танысады.
“XXI ғасыр гуманитарлық ғылымдар ғасыры болмақ” – деп, Д.Лихачев айтып өткендей осы ғасырда гуманитарлық ғылымдар қатары толысып, жан-жақты зерттеулер аясына айналуда. Осындай құбылыс тіл ғылымы саласында да болып жатыр. Сөзімізге дәлел келтірер болсақ, лингвистика мен мәдениеттанудың қосылған ынтымақтастығы нәтижесінде – лингвомәдениеттану пайда болды.
Лингвистикалық мәдениеттану негізінен лингвистика мен мәдениеттану пәндерінің шектескен нүктесінде пайда бола отырып, халық мәдениетінің тілге әсер етуін жан-жақты зерттейтін ғылым.
Еліміз егеменділік алып, оның ұлттық тілі мемлекеттік мәртебеге ие болуына байланысты қоғамда да тарихи сана мен ұлттық таным көкжиегі кеңеріп жаңарып келе жатқандай күрделі де кешенді үрдіс байқалады. Осымен байланысты рухани мәдени мұрамызды ежелден келе жатқан рухани тәжірибе негізінде қорытып, тарихи қызметін саралап, қайта бағалауға бағытталған кең арналы да терең зерттеулердің қажеттілігі туып отыр.
1. Гумбольдт В.Ф. Язык и философия культуры. М., 1985.
2. Бромлей Ю.В. Этнос и этнография. М.: Наука, 1973.
3. Мәдениеттану негіздері. Алматы: Дәнекер, 2000.
4. Толстой Н.И. Язык и народная культура: очерки по славянской мифологии и этнолингвистике. М., 1995.
5. Винокур Г.О. Избранные работы по русскому языку. М., 1959.
6. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. Минск: Тетра Системс, 2004.
7. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым, 1998.
8. Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері. Алматы: Жібек жолы, 2008.
9. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Фил. ғыл. докт. ... дисс. авторефераты. Алматы, 2004.
10. Оразалиева Э. Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма. Алматы, 2007.
11. Уәлиев Н.М. Фразеология және тілдік норма. Алматы, 1968.
12. Қайдаров Ә.Т. Этнолингвистика // Білім және еңбек, 1985, №10, 18-22-бб.
13. Сейілхан А.Қ. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық мәні («Қыз Жібек» және «Қозы көрпеш – Баян сұлу» жырлары бойынша). Филол. ғыл. канд. дисс. авторефераты. Алматы, 2001.
14. Жанпейісов Е. Этнолингвистика // Ана тілі, 1994, 23 мамыр.
15. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: Қазақстан, 1997.
16. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1969.
17. Арғынбаев Х. Қазақтың қолөнері. Алматы, 1987.
18. Ысқаққызы Ә. Сырмақ өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007.
19. Айдаров Т. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы: Мектеп, 1975.
20. Өмірзақов Т. Мал түгіне қалыптасқан этнографизмдер // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1988, 154-181-б.
21. Медеубеков К.У., Сарбасов Т.И. Қой шаруашылығы өнімдерін өндіру.
Алматы, 1980.
22. Шойбеков Р.Н. Қазақ тілінің қолөнер лексикасы. Филол.ғыл.докт. ... автореф. Алматы, 2006.
23. Жанпеисов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка (на материалах произведении М.Ауэзова). Алма-Ата, 1989.
24. Ахметжанов Қ.С. Аяқтон, сақсыр, шалбар, тізеқап... // Ана тілі, 1993, № 33.
25. Кейкін Ж. Қазақы атаулар мен байламдар. Алматы: Өлке, 2006.
26. Әзірбаев К. Аңыздар сыры. Алматы, 1969.
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе 3
І тарау. Лингвомәдениет туралы теориялық түсінік 5
1. Лингвомәдениеттанудағы тіл мен ... ... ... ... 5
2. Лингвомәдениеттанудың негізгі зерттеу нысаны – ... ... ... Әйел қолөнеріне байланысты атаулардың лингвомәдени сипаты
24
1. Әйел ... ... ... ... лингвомәдени аспектісі
24
2. Әйел қолөнерінің қазақтың дәстүрлі мәдениетімен сабақтастығының тілдік
дәйектері (тері, жүн, шиден жасалған ... ... Әйел ... байланысты атаулардың лексика-семантикалық, тақырыптық
топтарының этномәдени мазмұны ... Әйел ... ... атаулардың ономасиологиялық негіздері 34
Қорытынды 54
Пайдаланылған әдебиеттер 55
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Мәдениет ұғымы өте кең. ... ... ... ... жүр. ... ... ... сөзін адам
қасиетін бағалауыштық сипатта жұмсайды, яғни, мәдениетті адам дегенде
әдепті, ... ... ... ... кісі ... ... ... сөзіне кейбір мәліметтерге сүйенсек, екі жүз елуден астам
анықтама берілген екен. Бұл ұғым соңғы кездері ... ... ... әлемдегі әрбір ұлттың өзіндік мәдениетін дүниежүзі ... ... ... ... болып отыр.
Мәдениет көптеген пәндермен де байланысты да. Мысалы, қазақ ... оның ... ... ... ... ... әдебиет,
психологиямен байланыстырады. Өзге ұлтты өз мәдениетімізбен таныстыруда
тілдің ... зор. Тіл ... ... ... ... сол ... тұрмыс-тіршілігімен етене жақын танысады.
“XXI ғасыр гуманитарлық ғылымдар ғасыры болмақ” – деп, ... ... осы ... гуманитарлық ғылымдар қатары толысып, жан-жақты
зерттеулер аясына айналуда. Осындай құбылыс тіл ... ... да ... ... ... келтірер болсақ, лингвистика мен ... ... ...... ... болды.
Лингвистикалық мәдениеттану негізінен лингвистика мен мәдениеттану
пәндерінің шектескен нүктесінде ... бола ... ... ... әсер ... ... ... ғылым.
Еліміз егеменділік алып, оның ұлттық тілі мемлекеттік мәртебеге ие
болуына байланысты қоғамда да тарихи сана мен ... ... ... кеңеріп
жаңарып келе жатқандай күрделі де ... ... ... ... рухани мәдени мұрамызды ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... саралап, қайта бағалауға бағытталған кең
арналы да терең зерттеулердің қажеттілігі туып отыр.
Лингвомәдениеттанудың ең өзекті мәселесіне адам (тіл мен ... ... ... ... сол ... ... ретінде
көрсететін оның фондық білімі, мінез-құлық нормасы, бұл оның ... ... ... ... ... ... да тіліміздегі әйел
қолөнеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері:
Дипломдық жұмысты жазу барысында тіліміздегі әйел ... ... ... ... ... ... ... Осы
мақсатқа жету жолында төмендегіше міндеттерді орындадық:
- Тіл мен ... ... ... ... ... Лингвомәдениеттанудың ғылыми негіздерін ашу.
- Лингвомәдениеттану нысандарына жүйелі ... ... ... ... әйел ... ... атауларға тілдік талдау
жасау және сол арқылы ұлттық болмысымызды айқындау.
Зерттеудің әдістері: Зерттеу ... ... ... ... және ... зерттеулердегі лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... жұмыс кіріспе, екі тарау,
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ЛИНГВОМӘДЕНИЕТ ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ ТҮСІНІК
1.1. Лингвомәдениеттанудағы тіл мен мәдениеттің байланысы, өзара әсері
Тіл мен мәдениеттің өзара қатынасы ... ... ... көптен
бері қарастырылып, әртүрлі бағытта зерттелуде.
В.Гумбольдттың еңбектерінде осы мәселені ... ... ... ... негізгі мынандай:
1. материалды және рухани мәдениет тілден көрініс табады;
2. барлық мәдениет ұлттық болып келеді, оның ұлттық сипаты ... ... көру ... ... ... ... әрбір халыққа
тән ішкі формасы бар;
3. тілдің ішкі формасы ... – бұл ... ... мен оның
мәдениетінің көрінісі;
4. тіл – адам мен оны ... ... ... [1, ... ... да бір тілді игерген екі адам бір-бірін үнемі дұрыс
түсіне бермейді, бұған себеп – сол екі адам ... ... - өте ... ... Тіл – ... арасындағы байланыстырушы
құрал; тіл – жер шарында өмір сүріп жатқан халықтар тілдері ... ... ... ... ... ... Үнді тілдік семьясы және т.б.); тіл –
адамдар арасын байланыстырушы белгілер жүйесі; тіл – бұл ... ... ... автор тілі т.б.); ақпарат пен бағдарламалауды ... ... ... ... ... бар (мысалы, бағдарламалау тілдері –
алгол, бейсик т.с.с.).
ХХ ғасырдың соңында ... ... жеті ... тағы бір ... ... мәдениет тілі, ойымызды В.А.Маслованың сөзімен толықтырған
жөн болар: «язык как продукт культуры, как ее ... ... ... ... ... как ... формирования культурных кодов».
Тілдің ең маңызды қызметіне оның ... ... оны ... ... жатады. Сондықтан да, тұлға, ұлттық мінез-құлық, этникалық
қоғам, ұлт пен ... ... ... ... зор. ... ... да бір ... атау үшін әртүрлі тілдерде арнайы
терминдер қолданылады (мысалы, тамақ, сусындар). Осындай ... ... ... тән ... әдет-ғұрып, құндылықтар жүйесінің ерекшелігінен
хабар береді.
Құндылық ретінде мәдениет феноменіне деген ... ... ... ... анықталып жүр. Академик В.И.Вернадский айтпақшы, қазіргі
заманғы өркениет қоршаған ортаны өзгертіп ноосфераға айналдыруда. Осындай
процес те ... ... өмір ... ... жаңашылдықтың
қайнар көзі ретінде бағаланады [2].
Қоғамдық ғылымдар саласында мәдениетті зерттеудің ұзақ ... ... ... ... ... вень – ... ... саласында
қолданылатын. Антикалық танымда мәдениет түсінігі ... ... ... еді. Рим философы Цицерон (б.з.д. 106-43 ж.ж.)
философияны жан мен рух мәдениетімен ... ... ... ... ... барлық адамның өз мәнін өзгертуге басшылық ету деген сөз.
ХІХ ғасырдың соңында американдық мәдениеттанушылар Альфред Кребер мен ... ... ... ... ... ... осы ... аса
қызығушылық танытқан. Осы саладағы көптеген зерттеулерге қарамастан
мәдениет түсінігіне бірегей түсініктеме ... ... ... ... қоғам дамуының тарихи нақты деңгейін ... және ... ... түрі мен ... ... адамның
шығармашылық күші мен мүмкіндігін түсіндіреді.
“Мәдениет (латын тілінен шыққан cultura - өсіру, өңдеу) – ... пен ... ... ... ... шығармашылық
қызметі; бұл қызмет заттандыру (қазыналар, нормалар, белгі жүйелерін ... ... және ... (мәдени мұраны меңгеру) процестерінің
диалектикалық бірлігі болып табылады, өмір ... ... ... ... жеке адамның ішкі байлығына айналдыруға, адамның мәндік
күшін барынша айқындап, дамытуға бағытталады” [3].
Қазіргі кездегі мәдениет ... бір ... ... ... астам анықтама берілген десе (В.В.Воробьев), келесі бір ... оның ... ... ... ... ... ... Осыған
байланысты мынаны айта кеткен жөн, әр зерттеуші ... ... ... ... ... ... оның даму ... туралы қарама-
қайшы көзқарасын білдіріп жатады. Кейбір зерттеушілер мәдениетті ... ... ... ... деп ... енді ... осы түсінікке мүлдем
қарама-қарсы пікір айтады. Кейбіреулері мәдени процесс мүмкіндігіне тек
күмәнданып қана қоймай, оны ... ... ... ... ... және лингводидактикалық
зерттеулерінде мәдениет адамзаттың өндірістік, ... және ... ... жиынтығы ретінде ... Адам ... ... материалды (еңбек ... ... ... ... ... құралдары т.б.) және рухани ... ... ... мен ... ... ... өнер, әдебиет, тіл,
мифология, дін, т.б.) деп ... ... ... бөліну шартты, өйткені,
өмірде бұл құбылыстар бір жағынан рухани ... ... ... ... ... ... материалды салада іске асып, оған ... ... ... ... мәдениет пен материалды мәдениет арасында тығыз
байланыс бар.
Тіл ғылымында, әдістемешілер философтардың ізінше адам қолымен жасаған
мәдениет пен табиғат ... ... ... түсініктен шыққан анықтамалар
өте құнды деп қолдайды. Осы мағынада ... ...... ... ... мен өнім ... ... табылады. Осыған байланысты,
әдетте халық мәдениеті жалпы мағынада оның өмірге ... ... ... ... ... күрделі құбылысқа бірегей, ... әрі ... ... беру ... еместігіне көз жеткіземіз. Сонымен қатар,
біздің жұмысымыздың аясында мәдениет түсінігіне ... ... ... ... ... туралы түсінікті толықтай анықтайтын кейбір
көзқарастарды ерекше көрсету жеткілікті деп ... ... адам ... ... әлеуметтік белгілі
бір, рухани және материалды тұстарын қамтитын термин ретінде қолданылуы
мүмкін. ... ... ... дәлел бола алады: “Мәдениет –
биологиялық қызметті орындаудан басқа адам өміріне мән мен ... ... ... ... пен ... ... не ... көріністер кешені” [3].
Екіншіден, мәдениет “ұлттық рух өзіне қандайда бір шамада көрсететін
өркениет сияқты” анықталуы ... яғни ... ... ұлттық сипатқа ие.
Бұл ой, өркениет анықтамасында да бар: “өркениет – белгілі бір қоғамдық-
саяси ... ... ... даму жағынан көтерілген сатысы”.
Біздің жұмысымызда ұлттық таным тереңдігін, халық тіршілігінің рухани
және материалды ... ... тану үшін ... пен “өркениет”
түсініктерін зерттеу ... Осы ... ... ... көп, олар егер ... – бұл ... адамзаттық түсінік болса, онда
өркениет – мәдениеттердің көп түрлілігін өзіне тоғыстырған ... ... ... ... ... және материалды жағын, ... ... ... ... өркениет көбіне тек
материалды мәдениетті ... - ... ... өте ... ... ... олардың негізгі айырмашылығы мынада, өркениет
өткенде де, осы кезде де, келешекте де ... өмір сүре ... ... қоғамды білдіреді, ал мәдениет дегеніміз - уақыт, кеңістікте ... ... ... ... ... даму нәтижесі, яғни
мәдениет тек нақты бір дәуірде ғана өмір сүреді.
“Мәдениет” түсінігіне (лингвомәдениеттану тұрғысынан) ... ... ... ... – бұл ... өмірін ұйымдастырушы,
қоғамдық құбылыстардың ерекше қыры, бұл қоғам дамуының деңгейі, ұлттық
тұлғаға, бәрінен ... оның ... ... ... ... ... және
рухани құндылықтарды өндіру саласында ... ... ... ... материалды және рухани құндылықтарды бөлу ... ... ... ... ... ететін қоғамдық өзара қатынасты
ұйымдастыру саласындағы жетістік” [3].
“Мәдениет” түсінігін ... ... ... ... келетін
кейбір өзге де көзқарастар тұрғысынан да ... ... ... ... ... мынандай анықтама береді: “это
поведение, объективно наблюдаемые действия в ... к ... ... предметам, общие для всех членов данного человеческого
коллектива”; “ это ... ... ... и ... последующим
поколениям достижений развития”; “ это форма общения между людьми, которая
возможна лишь в такой группе, в ... люди ... ... ... ... коммуникативную и, во-вторых, символическую природу”, “ это система
сознания, связанная определенной ... ... ... ... - өте ... көп ... ... оны берілу түріне
қарай келесі түрде бөлу өте орынды. Әлемдік мәдениет – ... ... ... әртүрлі халықтардың ұлттық мәдениеттері жетістіктерінің
нәтижесі. Ол бұқаралық ... ... ... ... ... әлем мен ... құндылығы және қарым-қатынасы ұлттық көріністен
тыс суреттейді.
Ұлттық мәдениет қандай да бір ... ... ... ... мен топтар мәдениетінің нәтижесі болып табылады. Ұлттық мәдениеттің
өзгешелігі мен бірегейлігі сол халық өмірі мен ... ... ... ... ... мәдениетте көрініс ... ... ... ... ... ... нысанасы болады.
Е.И.Пассовтың ойынша мәдениетті тұрмыстың барлық саласында ... ... ... рухани, өнегелілік құндылықтарының жиынтығы
(жүйесі) ретінде қарастыру танымдық мақсатқа жету үшін аса ... ... ... ... ... тобына, жеке халыққа тән
құндылық және ескірген, тарих қойнауына кеткен құндылық, ... ... да бір ... ... ... болатын, ол болмаған ... ... ... қазіргі кезде де мойындалмайтын құндылық деп
ажыратады. ... ... ...... зат ... мен ... ... ерекше сипатқа ие. Олар тілдегі жай сөз емес, мәдени
бояуы бар тіл ... Олар ... ... ... мен олардың атауы
ұлттық-тілдік мәдениетті құрайды. Оның өзгешелігі, бірегейлігі ... ... ... ... ... ... да ... [2].
Тіл мен мәдениет мәселесі жалпы адамзаттық, ұлттық және ... ... ... ... ... ... тұрғысынан шешіледі. Тіл
ұлттық мәдениеттің бір бөлігі, бірақ ол қоғамның ... табы ... ... көрсете отырып, әртүрлі таптардың мәдениетінен ерекшелігі
қондырма категория құрамына енбейді. ... ... ... ... ... көптеген зерттеулердің талпынысын біріктіруді қажет етеді,
бұл ... ... бір ... ... жағдайда ғана іске асады.
Лингвомәдениеттану біртұтас ғылыми пән ретінде пайда болуына ... ... мен ... тіл мен ... ... ... ... лингвистикалық қатынасымдылық гипотезасын ұсынған неміс
ғалымы В.Д. Гумбольдт тіл, мәдениет және адам ... ашық ... ... ... ... бірі еді.
ХХ ғасырдың басында В.Ф.Гумбольдттің идеясын әрі қарай дамыта отырып,
Э.Сепир мен ... тіл зор ... ... іс-әрекеті ретінде ... ... деп ... ... ... тіл мен ... мәселесін қарастыра
отырып Г.О.Винокурдың көзқарасын ескере кету орынды ... есть ... ... ... культуры, и поэтому всякое изучение языка неизбежно
имеет своим предметом саму ... ... Но ... ... ... ... развитие человечества, проявляются в разных концах земного шара,
среди разных человеческих коллективов, в зависимости от ... ... ... и ... что ... ... каждой
отдельной культуры так же мало похожа на все остальные и созданный данной
культурой язык ” ... ... ... ... ... ... стереотипіне арналған зерттеу жұмыстарында тіл мен
мәдениеттің ... ... мен ... ... ... зерттеуге тереңдей
түседі. Өзге тілді үйрену процесінде сол ... ана тілі ... ... ... ... ... да бір ... төмендегілермен
байланысты болады, біріншіден, тіл мен мәдениеттің ... ... ... ... түрінде іске асыру, екіншіден, ... бір ... ... ... ... ... есепке алу,
үшіншіден, оқушының коммуникативті компетенциясын қамтамасыз ету үшін сол
мәдениет элементтерін сұрыптау мәселесі, яғни үйреніп жүрген ... ана ... ... ... ... ... мәдениетімен қарам-қатынасқа түсу.
Бұл жұмыста ... ... ... ... ... қарастырылады.
В.В.Воробьев барлық ғылым салаларында антропологиялық беделге ие,
жалпы ... сай ... ... ... ... ... негізі ретінде тіл мен мәдениеттің өзара
байланысының болашағын қарастыра отырып В.В.Воробьев былай дейді: ... ... ... ...... міне осы ... негізгі
үштігі, осы үштік арқылы ғылымның лингвомәдениеттану саласындағы ... ... ... ... мен ... ... қарастырсақ, олар бір-бірімен етене
байланысты екендігіне көз жеткіземіз:
1. тіл мен ...... ... ... білдіретін сана
формасы;
2. тіл мен мәдениет бір-бірімен диалогта өмір ... ... мен ... ... ... (индивид) жатады,
тұлғалар арасын байланыстырушы құралға тіл ... ал тіл ... ... ... мәдениетті тасымалдаушы қүрал болып
табылады, болмаса, тіл мен мәдениет арасында «диалог» немесе
ақпарат алмасу бар);
3. тіл мен мәдениеттің субъектісі – ... тіл мен ... ... ... бар, ол – ... тіл мен ... ең ... қасиетіне тарихилық жатады.
Жоғарыдағы айтылғандарды былай қорытындылауға болады: тіл мен ... ... ... ... мен ... адамды қалыптастыру
сияқты коммуникативтік процестерде бір-бірімен байланысты.
Ортақ ... ... тіл мен ... ... да ... Байланыстырушы құрал ретінде тілді қоғамдық өмірдің әртүрлі
қабаты қолдана алады. Бірақ, ... ... ... бар, ол ... ... және ... қызметті атқаратын жоғарғы
қабат немесе элита;
2. мәдениет - ... жеке ... ете ... ... ... тіл мен ... - әртүрлі белгілер жүйесі болып табылады;
Жоғарыда айтылған айырмашылықтарды ескере отырып мынандай қорытынды
шығаруға болады: мәдениет тілге толық сәйкес ... ... ол тек ... ... ғана ... келеді.
Тіл – мәдениеттің «айнасы», оның бойынан тек адамды қоршаған орта,
оның өмірлік жағдайы ғана ... ... ... халықтың қоғамдық сана-
сезімі, менталитеті, ұлттық мінезі, өмір сүру ... ... ... ... мен ... тануы да көрініс ... ... ... ... өйткені, шынымен де оның бойынан бізді қоршаған
орта көрініп тұрады. Әрбір сөздің астарында шынайы өмірдің қандай да ... ... ... ... Тіл ... ... географияны, климат, тарих пен
адамның өмір сүру жағдайын бейнелейді.
Тілдегі әлем ... – бұл осы ... ... ... ұжымдық
шығармашылығы, сондай-ақ, әрбір жаңа ұрпақ ана тілімен қоса ұлттық мінез,
дүниетаным, адамгершілік тағы да басқа белгілері бар ... ... мен ... ... ... жоғарыда айтылған мәселелерді
былай қорытыныдылауға болады:
Біріншіден, тіл мен мәдениеттің қарым-қатынасы екі түрлі, бір жағынан
тіл рухани ... бір ... ... жағынан тіл - мәдениеттің
көрінісі, оны ... ... ... ... ... ... сол ... тілінде сөйлейтін адамның сөзінен байқауға болады.
Екіншіден, тіл мен мәдениетті ... ... ... ... Тіл мен
мәдениттің қарым-қатынасында адамның маңызы зор.
2. . Лингвомәдениеттанудың негізгі зерттеу нысаны – лингвомәдени бірліктер
«Лингвомәдениет» және ... ... мен оған ... ... ... ... дәстүрге ие болғанмен, ғылыми ой дамуының
әрбір кезеңінде жаңадан өзекті болып ... Тіл қай ... ... ... анық сипаттайтын құрал болып табылады. Этникалық
тәжірибе қалыптасу мен дүниені қабылдау процесіндегі тілдің іргетасты ... ... ... ... фон ... ... белгілі, оның
тұжырымдамасында тіл мен мәдениеттің байланысы мойындалады.
В.А.Маслова лингвомәдениеттану туралы жазған сүбелі еңбегінде ... ... пәні мен ... объектісі, мақсаты мен міндеті, оның
базалық ... мен ... ... ... ... ... жасау жайында толығымен тоқталып өткен [6].
Осы зерттеуде лингвомәдениеттанудың зерттеу объектісін тоғызға бөліп,
оның ... ... ... ... Осы негізді басшылыққа ала отырып
қазақ тіл ... ... да ... объектілерін
саралап өткен.
1. Лингвомәдениеттанудың зерттеу объектісіне ... ... ... ... мен ... да ... ... лингвомәдениеттанудың құрамдас бөлігі болып табылады.
В.А.Маслова: баклуши (бить баклуши), щи, ... баня ... ... ... жатұызады, сонымен қатар, ол ... ... ... сол ... тән ... ... ... (гармошка, бить челом т.б.) және өзге тілде ... өз ... жоқ ... ... да осы қатарға жатқызған.
В.А.Маслова лингвомәдениеттанудың зерттеу ... ... ... мен ... ... ... ... да лингвомәдениеттанудың бір нысанына жатқызған.
2. Тілдің мифтелген бірліктері: тілде қалыптасқан архетип ... ... ... ... ... Мифологема
– это важный для мифа персонаж или ситуация, это как бы ... ... ... может переходить из мифа в миф. В основе мифа,
как правило, лежит ... ... – это ... ... возникающий в индивидуальных сознаниях и ... в ... ... ... тілінде біреудің ал жібін
аттамау деген түрақты ... бар, яғни ... ... ... ... ... даттамау. Ала жіп ұғымы жаманшылық,
қастандық ұғымдарымен ... ... ... ... ... өтпе, ала жібін аттама деген, оның мағынасында өзге
адамның дүниесіне қол ... оның ... ... тартпа жанды уағыз
жатыр. Әдет-ғұрып пен ... ... ... ... құда түсу ... үйлену тойы, ас беру т.б. толып
жатқан ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып түрлерінің ... сол ... ... жылу жинау, асар салу, байғазы беру, түсау кесер ... ... ... да бір ұлттың, халықтың ғасырдан ғасырға жалғасын ... ... ... орын ... сол ... ... тән ... парасат танымын, тіршілігіне тән ұйғарымдарын ... ... ... ... объектісіне
жатқызуға болады. Қазақ тіл білімінде ... ... ... лингвомәдениеттану саласында әлі де
зерттеуді қажет ететін тың тақырыптардың ... ... ... мен оның менталитеті туралы бағалы мәліметтер
жиынтығын тілдің фразеологиялық қоры береді. ... ... ... ... орыс тіл ... ... тіл ... де сүбелі түрде зерттелген (В.Н.Телия,
Г.Н.Смағұлова).
5. Эталондар, стереотип пен ... ... ... ... тұрақты
теңеулер түрінде кездеседі. «Теңеу дегеніміз – құбылысты басқа
нәрсемен салыстыру арқылы ... ... әр ... ... жасалатын бейнелі сөздер, туынды мағыналы сөздер, құбылту
түрлері аз емес. Олардан теңеудің айырмасы – ... ... ... ... Нені және ... салыстырылғаны анық болады.
Әрбір тілдің көрнекі сөздері сол тілдің бітім-болмысына, мәдениетіне
тән өзіндік ерешеліктері болады.
Қазіргі тіл білімінде ... ... ... ... мәселе Н.Хомский,
М.Джонсон, Дж. Лакофф, Р.Лангакер, Ю.Д.Апресян, Т.В.Колшанский, А.А.
Леонтьев, ... ... Ю.Н. ... ... ... ... ... Г.Г.Гиздатов, Ж.Манкеева, .Ж.Шаймерденова,С.Сәтенова,
Г.Смағұлова, А.Алдашева, Б.Хасанов, Қ.Жаманбаева, Г.Б.Мәдиева және т.б.
ғалымдар ... ... ... өзін ... ... әлемдегі сан алуан құбылыстарды
санада ... қана ... оған ... ... ... ... жаңа сапада қайта жасауға саналы-санасыз күйде талпыныс жасайды,
өңдейді, қорытады, баға ... ... ... ... ... ретінде ғаламның тілдік бейнесі жасалады.
Лингвомәдениеттанудың басты мәселелерінің бірі – мәдени ұғым, ондағы
тектілік, ұлттық ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұлттық көрініс концептілерін зерттеу қызықты
мәселелердің бірі ... ... Ұғым ... бір ... ... болғанымен, кірме сөз «концепт» лингвомәдениеттанудың термині
ретінде өз мәнінде орынды үйлесе қолданылады. ... ... ... ... ... ... саласында қолданылады. Лексикологияда,
әсіресе, мағына түрлерін, олардың мәнін ашуда бұл ... ... ... ... ие ... ...... conceptus – ұғым, түсінік
дегенді білдіреді. Бұл термин философияда молынан кездеседі, өйткені ұғым,
түсінік проблемасы ... ... ... ... Сонда концепт
логика – философиялық термин аясында ... өз ... ... ... сөз ... енеді. Концептілер жүйесі қазақ тіл
білімінде де ... ... ... ... тұрғысынан қарастырылуда. Таза когнитивтік лингвистика
тұрғысынан ... ... ... ... ... әр түрлі қырынан, түрінен зерттелуде. Мысалға Қ.Жаманбаеваның
«Тіл қолданысының ... ... ... ... тілдік сана»
еңбегін алуға болады. Мұндағы «мұң» концептісінің зерттелуі ... ... ... қаралмай жатқан тың дүниелерді ашқан жаңа еңбек
көрсеткішінің ... ... деп ... ... ... тіл біліміндегі этнолингвистикалық зерттеулердің мазмұнын шолып
отырсақ, ... ... ... ... ... Сондықтан этнолингвистикалық ... ... ... - өз ... бір төбе. Бұған академик Ә.Қайдар және
Е.Жанпейісов, ... ... ... ... ... ... болады. Осымен байланысты профессор Ж.А.Манкеева былай
дейді: «Этнолингвистика тілді мәдениетке қатысты зерттейтін, сонымен бірге
тілдің ... және ... ... этномәдени және
этнопсихологиялық факторлардың өзара әсерін де ... тіл ... [8, 55]. ... айтқанда, этнолингвистикада ұлттық мәдениет
нышандары, пайымдаулары, ұлттық ... мен ... ... ... лингвомәдениеттану ғылымында бұл мәселелер жүйесі
танымдық, мәдени ... ... ... ... Бұған
лингвомәдениеттанудың ... ... ... ... ... ... ... мәдени дәстүрлер, мәдени фон,
мәдени контекст, мәдени коннотация, мәдени құндылықтар, менталитет (діл),
мәдени қор, ... ... ... ... ... ... ... концепт
т.т. Мәдени концепт – мәдениеттің тілдегі элементі, алайда кең көлемдегі
ұғымда қабылданатын ... ... ... ... Ресейде бүгінде төрт мектебі қалыптасқан.
1. Ю.С.Степановтың лингвомәдениеттану мектебі. Бұндағы ... ... ... ... ... ... Бұнда әртүрлі
дәуірдегі мәтіндер арқылы мәдени бірліктердің қалыптасу мазмұны
қарастырылады.
2. ... ... ... ... ... мен ... мәтіндерінен алынған әмбебап мәдениет термин ерекшеліктерін
зертттейді.
3. В.Н.Телия мектебі фразеологизмдерге лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... В.В.Воробьев, В.М.Шаклеин негізін салған дәстүрлі лингвомәдениеттану
мектебі. Бұл мектеп ... ... ... ... ... ... тіл білімінде Ә.Қайдар, К.Хұсайын, Ж.А.Манкеева, Г.Н.Смағұлова,
Н.Уәлиев бастаған лингвомәдениеттану мектебі қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... өз алдына
жеке зерттелу ... ... ... ... «Ұлттық мәдениет
контексіндегі дүниенің тілдік суреті» [9], ... «Тіл ... ... ... символ, тілдік сана» [7], Э.Оразалиева
«Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы» [10] т.б. Осы ... ... ... ... ... ... тілдік релеванттары»
еңбегінде «концепт» термин түсінігін үш топқа бөліп жүйелейді:
1. Концепт ұғымға синоним ... ... ... – тіл иесі ... жеке тұлғаның (индивидуалдық) және ұжымдық
санасындағы ұғымдардың орнын алмастырушы.
3. Концепт салт-дәстүр, ауыз ... ... дін мен ... ... жеке тәжірибесі мен мәдени маңызды құндылықтар
жүйесінің өзара әрекетінің нәтижесінде қалыптасатын ... ... ... ... ... ... ... түрін қосады: «тірек
концептінің аясына кіретін контекстік концептілерді ... ... ... ... әлем ... ... ... бейнелейтін
когнитивтік бірліктер ретінде қарауды жөн ... ... ...... ... таңбаның аясына жинақталатын, сол тірек ұғымның концептілік
мағынасын ашатын жалпы концептілерді (жеке сөздер, фразеологизмдер, ... ... ... ... концептілер) зерттеу
нысанамыздағы көркем мәтін деңгейінде тауып, сол ... ... ... ... өз ішінен мәтіннің, сөз қолданыстың ерекшелігіне
қарай әрі қарай жіктей беруге болады. Мысалы: «қонақжайлылық» ... ... ... «қой сою», «бас ұсыну», «бас ұстау», «құлақ
беру», «жамбастан ауыз ... «ас ... т.т. ... ... ... ... ... мәдени концепт ұлттық мәдениетке тән барлық
ерекшеліктер тән:
1) ұлттық ойлау;
2) ... ... ... ... ... сөйлеу;
5) ұлттық ой қорыту;
6) ұлттық діл;
7) ұлт ұстанатын дін ерекшеліктері.
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті, тілі ... емес ... ... болғандықтан онда мәдени концептілер бұзылмаған таза көріністі
бейнелейді.
Тағы бір айта кететін нәрсе, концепт ... ... ... ... ... сөз бірліктері, атап айтқанда, символ, сана, архетип,
лингвобірліктер, ішкі формаларды енгіземіз.
Мәдени концепті табиғатын ашу үшін ... ... ... себебі концептілік өрістегі көптеген мәдени ... сөз ... мен ... ... ... ... оңай ... емес. Концептілік талдаудағы басты мақсат – ... ... ... және ... ... бейнесі туралы білімді жинақтап
тұрған жалпы мәдени концептілердің мәнін білу. «Концептілік ... ... ... әлем ... ... ... сөз арқылы
ашатын кез келген ... ... ... ... ... ... ... Мәдени құбылыстың, ұғымның немесе мәдени қабаттың концептілердің
көмегі арқылы талдануы.
2. Сөздерді мәдени құбылыс ретінде қарау арқылы ... ... ... ... ... ... жүйесі рухани мәдениеттің тамыры, бір ұлт осы
құндылықтар бойынша ... ... ... ... - ... ең
басты бөлшегі, сондықтан тілдегі мәдени концептілер жүйесі әр алуан.
В.А.Маслова ... ... ... ... ... күнә,
ұят, тәртіп, бақыт, отан, заң т.т. Н.Д.Арутюнова: «Мәдени концептілер - бұл
ең ... ... ... ... ... сәйкестігі
(үйлесімі). Осы ұғымды білдіретін тіл ... ... ... ұғымдарды таныта отырып, жалпыға ортақ күнделікті ... ... бола ... ... ... ... ... дүниетанымы, ұлттық болмысы, ұрпақтан ... келе ... ... бойы ... ұлттық мәдениеті оның тілінде
көрініс табады. ... ... ... ... Тіл – дүниетаным құралы.
«Тілде халықтың бүкіл ... оның шын ... ... ... ... сақталған. Тіл – мәдениет айнасы. Онда ... ... ... ұлттық мінез, өмір салты, әдеп-ғұрпы, құндылықтар ... ... ... ... көрініс табады. Сондықтан қазіргі
таңда ұлттық тіл мен ... ... ... ... ... ... деп аталатын саласы кең қанат жаюда. Тіл мен
мәдениет сабақтастығы, ... ... ... ... тіл ... ... бірі ... қарастырылуда (В.фон Гумбольдт, В.Н.Телия,
А.Вежбицкая, В.Воробьев, В.Маслова, Н.Д.Арутюнова, Д.С.Лихачев, Ә.Қайдар,
Е.Жанпейісов, Н.Уәли, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова, А.Сейілхан, ... ... ... тіл ... ... ... ... тауып,
қарастырып, сол атаудың ұлт мәдениетіндегі өзіндік ерекшелігін танытуға
көбірек ... ... Осы ... ... ... бірі ... (лингвомәдени бірліктер). «В.В.Воробьев «лингвокультурема»
терминін енгізе отырып, мынадай анықтама ұсынады: "лингвокультурема" -
комплексная межуровневая ... ... ... ... ... ... ... значения, а содержание - ... ... ... ... смысла». Яғни лингвокультурема - ұлт мәдениетінен хабардар ... ... ... ... бірліктер. «Мәтінде немесе қарым-қатынас
барысында көрініс табатын лингвокультурема – ұлттың ... тән ... ... ... ... мен тұрмыс-тіршілігіне сай уәжделген мәдени
әрекеттер мен ситуациялардың негізінде бейнеленген атауыш ... ... ... ... ... мен мәдени көріністі сипаттайтын ситуациялар
атауы)».
Лингвомәдени бірліктер немесе лингвокультуремалар әр түрлі салалы
сөздердің топтарынан ... ... ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда ұлттық мәдениетті, ұлттық
мінезді білдіретін сөз және сөз ... ... ... атаулары, кірме
элементтер, тыйым сөздер, туыстық, далалық ... ... ... ұлттық мәдениет, ұлттық теңеу, баға т.т. категориялары бойында бар
сөздер де ... ... ... ... ұлттық өнер: ою, өрнек;
ұлттық үй: абылайша үй, ... үй, отау үй; ... ... ... бойы,
қозыкөш жер, сүт пісірім, бие сауын, бармақтай-бармақтай, шаш етек т.т.
Салт-дәстүрлер – рухани мәдениеттің негізгі ... Ол – ... оның ... сыртқы келбетін өрнектеп, көрсетіп тұратын
сипаттарының ... Оның ... бір ... – оның ... ... өзгере салмайды, тіл арқылы ол ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Сол
арқылы ұлт ... ... ... ... жеткізіледі.
Алғыс, бата беруге байланысты лингвомәдени бірліктер. Қазақ халқының
мәдени ... ... ... ... ... бірі – бата.
Халқымыздың бата беру салтынан ұлтқа тән қасиеттерді аңғаруға болады. Бата
беру дәстүрінің ... ... ... мәні ... ... ... ... т.б. этнограф-ғалымдардың зерттеу
еңбектері бар. Қазақ фольклорын жинаушы ... бата ... ... ... адам халық арасында батаның қаншалықты бағалы екенін жақсы
біледі. «Бата» қазақ поэзиясының ... ... ... көбінесе үлкен
кісілер, ақсақалдар береді» деп баға берген.
Қарғыс мағынасындағы лингвомәдени бірліктері: ... ... ... ... ... ... психологиялық жай-күйін білдіруде жұмсалған
бұл бірліктер жазушы өмір сүрген кезеңдегі ұлттық көзқарасты, ұлттық сана-
сезімді сипаттайды.
Ұлттық киім атаулары: Әр ... киім ... ... ... ... ... және ... мәдениетінен хабар береді. Қазақ халқының
ұлттық киім атаулары ата-бабаларымыздың ... ... ... сыр ... «Киім-кешек атаулары ұлттық, мәдени, тілдік
процестер туралы «ақпарат» беріп қана қоймайды, олар тілдік шығармашылықтың
«тірі қазынасы» іспеттес. ... мен ... ... ... киімі
ұлттық мәдениеттің жарқын көрінісі».
Ескі ұғымдар, наным-сенімді, ... ... ... ... ... ... сарнату, көшірту, тұмар тақтырту, ішірткі беру.
Ұлттың рухани дүниетанымын, салт-санасын, ұлттық ... өн ... сан ... өтсе де ... ... ұлт тіліндегі асыл қазыналардың
бірі – фразеологизмдер. Фразеологизмдер – ... ... мен ... бұл, бір жағынан, екінші жағынан, ол – жеке ... ... ... ... ...... ... жеке сөз мағыналарының бір-бірімен түйісуінен туған жаңа мағыналық
дүниеліктер. Демек, белгілі бір ... ... ... ... ... байлығын зерттеуде оның фразеологиясын тауып тану ерекше орын
алады [11].
Рухани-діни сөздердің лингвомәдени ... ... ... ... ... ... діни танымы, наным-сенімі, мінез-құлқы,
қабілеті т.б. ... ... ... ... рухани болмысының
қалыптасуында тіл мен діннің маңызы зор. Діни ... ... - ... емес, ол тіл арқылы халықтың ертедегі рухани байлығын ... ... ... ... Қазақ даласына араб мәдениеті тараған
соң қазақ халқының рухани өміріне үлкен әсер ... ... ... ... ... мен ... кірді.
Алла, Тәңірі рухани атаулар ұлт дүниетанымындағы ең жоғарғы ... ие ... ... «Қазақтардың ата-тегі түріктердің басты
құдайы – Көк Тәңірі. Көк Тәңірін көшпенділер жалғыз жаратушы деп ... ... ... мен Алла ... айналған».
Ұлттың рухани мәдениетінде қаланып, бекіген кейбір әдеп-ғұрыптар ... ... ... ... өтсе де жоғалмай, ұлт санасында қайта
жаңғырып, ұлт өміріне қайта оралып отырады. Айырылып қала жаздаған ... ... ... сәт ... жоғарыдағы аталмыш бірліктер
де тілімізде қайтадан қылаң бере бастағаны ... Сол ... ... ... ... осындай мұраларды танудың мәні зор.
ІІ тарау. ӘЙЕЛ ҚОЛӨНЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ АТАУЛАРДЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ СИПАТЫ
2. 1. Әйел ... ... ... ... ... ... ... білуі, өзі өмір сүріп отырған ақиқат дүниеге
деген көзқарасы күнделікті ... ... мен ... ... ... ... да болсын белгілі бір зат пен
құбылысты ... оның ... ... мен ... ... ... білу, оның түрлі әсерін бақылап, түйсіну, күнделікті тәжірибеде
қолданудың нәтижесінде жүзеге асады. Танылған заттар мен құбылыстар ... ... ... мен ... адам санасында қалдырған
әсеріне қарай белгілі бір атауға ие болады. Бұрынғы тұрмыстағы адам ақыл-
ойы мен ... ... ... сан ... заттар, бұйымдар, құбылыстар
халқымыздың этнографиялық мұрасы болып табылады. Олай болса этнографизмдер
дегеніміз – этнографиялық заттар мен ... ... ... ... ...... ... болған, көбі әлі ... келе ... ... ... ... бір кәсіпке,
шаруашылыққа, салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа, наным-сенімге, баспанаға, киім-
кешекке, ішер асқа, ... ... ел ... ... ... әдеттік правоға байланысты қолданылатын, халқымыздың тұрмыстық
және тілдік ... ... ... ... ... мен сөз
тіркестері» [1, 18 б.]. Этнографизмдерді зерттейтін сала тіл ... деп ... ... негізгі мақсаты – қазақ
тілінің қазіргі қалпындағы ерекшеліктерді емес, ... ... ... ... ... болмысымызды, күнделікті тұрмыс-тіршілігіне
байланысты ... ... ... зерттеу. Олай болса көне
этнографизмдерді жинақтап толықтыруда, ұлттық сөздік ... ... ... жаңғыртуда тіл біліміндегі осы саланың маңызы зор екендігі
айқындала түспек.
Осы бағыттағы ... ... ... болмысының бүгіні мен өткенінің
ілектес екенін жаңа қырынан ... ... ... ... ... ... қалған көптеген халықтық атаулар мен ... ... ... мән, ... жататындығын Р.
Сыздық, Н. Уәли, Г. Смағұлова сияқты ғалымдар өз ... ... ... этнографиялық, танымдық мәліметтерге сүйене отырып, өз
тұжырымдарын келтіреді.
Атап өтерлік жайт: ... ... тіл ... ... ... ... бұрын этнолингвистика ғылымында сөз болған және
әлі де жалғасын тауып келе жатыр. Дегенмен, бүгінгі күні ара ... ... осы екі ... саласының көп жағдайда ортақ, ұқсас жақтары
болғанмен, ... ... ... ... Оны В. ... В. ... А. Сейсенованың, А. Сейілханның т.б. зерттеушілердің ой-
пікірлерінен байқауға болады.
Зерттеуші А.Исламның пікірінше, ... ... ... ... өз ... ішінде ғана зерттеу парадигмасының антропоцентристік
қағида негізінде – сол ... иесі ... ... ... оның ... қолданыс табатын әлеуметтік орта, тарих, мәдениет пен танымдық
үрдіспен байланыстыра зерттеулердің нәтижесі ... ... ... он жыл
көлемінде тіл мен мәдениеттің өзара ... ... мен ... ұлттық
дүниетаным, ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... пайда болды [9, 5].
Жоғарыдағы пікірлерді жинақтай келгенде, лингвомәдениеттану – ... мен сол ... ... ... мәдени-тілдік деректерін
сипаттайтын, жұрт мәдениетін өз лексикасы арқылы басқа ... ... рух пен ... ... туын ... ... тіл байлығын тек
болмысы арқылы өз тұғырына жеткізіп келешекке ... ... ... ... ... да, ... да ... этнолингвистика пәнімен
ағайындас, ұлттық рух пен тіл арасында өзіндік жолы бар, ... ... ... ... басқа тіл ғылымдарынан ерекшеленетін, қоғамдық-
әлеуметтік, ... ... ... бар ... пән [13, 24]. ... ... ... өткендей, тіл мен мәдениеттің өзара
қатынасының бүгінгі қалпын емес, өткен өміріндегі ... ... ... ... ... әрине, этнолингвистиканың синхронды ... ... ... ұғым ... ... ... этнолингвистика – тіл
ғылымының басқа салаларынан өзіндік ерекшелігі бар, проф. Е. ... ... ... мәдениеттанымдық, ... ... және ... ... синтезі
ретінде көрінетін тоғыспалы ғылым» [14].
Сайып келгенде, этнографизмдердің де, ... ... ... ... ... ...... дүниетанымындағы ақиқат
дүниенің бейнесінің қалай қалыптасқанын, заттар мен ... өмір ... ... ... ... ... қандай да бір құндылығымен ерекшеленуінің және оларды қолданудың
салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа айналуының себеп-негіздерін анықтау.
Қазақ ... ... оның ... ... тән ... ... ... мен ырым-жоралғылар, мифологиялық түсініктері
тілімізде сақталған. Оларды бір-бірімен ... ... ... ... ... алып ... «ұлт ... бейнесі» деп
сипаттауға болады. ... ... тіл ... этнотанымдық мәнін
анықтау арқасында ұлтымыздың материалдық мәдениетімен бірге ... ... да ... тани түсеміз.
2.2. Әйел қолөнерінің қазақтың дәстүрлі мәдениетімен сабақтастығының
тілдік дәйектері (тері, жүн, шиден ... ... мен оның ... ұлттың әдет-ғұрпына,
дәстүрлеріне, мінез-құлқына т.б. ... із ... ... ... халықтың материалдық, әлеуметтік және рухани игіліктермен
қамтамасыз етілуін, оларды тұтынудың қол ... ... және осы ... ... ... қанағаттандыру дәрежесі. Ал, өндірістік,
қоғамдық-саяси іс-әрекеттен тыс, адамдардың осындай ... ... ... үй бұйымдары) қамтамасыз ететін – материалдық жағдай
немесе мәдениет. Осымен ... ... ... ... ... халықтық
қолөнермен тығыз байланысты.
Халқымыздың дәстүрлі қолөнері – қайнар бұлақ, сарқылмас қазына, ... ... ... ... ...... мәдени категория.
Әйел қолынан тері, жүн, мата сияқты материалдардан жасалатын тұрмыстық
яки сәндік бұйым ... сан ... ... ... бұйым атаулары:
тулақ, кебеже қап, тізеқап, тұлып қап, қоржын, дорба, т.б.
Күнделікті ... жиі ... ... ... бірі ... ... деп кей ... көбінесе тайдың терісін шикідей керіп кептірген
төсенішті айтады. Сондықтан оны тайтері деп те атай ... ... ... соң, оны тегіс жерге, тақтайға керіп, шегелеп тастайды. Көлеңкеде
кептіріп ... соң оның ... ... көрпе, жержастық аталатын бұйымдарды
салып, төсеніш ретінде пайдаланады.
Тулаққа байланысты қалыптасқан дәстүр бойынша ертеректе ... ... ... ... ... оны ... ... төсеп отырғызады екен.
Күйеу жігіттің қайынатасының төріне шығып ... ... ... яғни,
бұл күйеу жігітке қойылатын тыйымның бірі. Ел іші болған соң түрлі оқиғалар
болып ... ... ... біріне қатысты «...атаңның төрі ... ... ... сөз ... ... байланысты ел ішінде сақталған
мынадай бір аңыз әңгіме бар. Ертеде бір жас ... ... ... ... ... астына тулақ төсеп отырғызып қойыпты. ... ... ... иті бар екен, бөтен адамды көріп қалып, арс етіп үріп
қалғанда, күйеу жігіт ... ... ... ... ... ... бетін
шымшып: «Масқара-ай, күйеу жігіт атамның төріне шығып ... ... ... ол есік жақтағы төбетті қолымен нұсқап: «Апандай бәлекет арс етіп
ұмтылса, атаңның төрі тұрмақ, ... ...... ... ... ... түрлері көп болған, соған орай қалыптасқан
атаулар да мол: тайжақы, тон, ... ... ... ... ... ... тымақ, құлақшын, бөрік, алдаспан бауы, айыл, ноқта, жүген,
адырна, бау, баулық, белдік, божы, желдік, желкелік, тебінгі, т.б.
Тоқыма бұйым атаулары. ... о ... ... тән кәсіп,
өнер түрі болып қалыптасқан. Ол алғаш ... ... мен ... киім ... ... бүгінге дейін тұрмыста алаша, құр, шекпен, кілем тәрізді тоқыма
бұйымның көптеген үлгілері кездеседі.
Мақтадан тоқылған маталар бөз, боз, тор, шыт деп ... Мал ... ... жүн ... ... Ал жібек маталар Қытай мен Самарқаннан,
Ферғанадан тарады.
Алаша деп ... ... ... ... ... салып жолақтап тоқылған,
көбінесе жерге төсейтін тақыр кілем, төсеніш түрін айтады. Оның түрлері:
жүн алаша – ... ... ... ... ...... салып тоқылған
алаша, қарала – алашаның жергілікті атауы, терме алаша // ... ... ... өрнек салып тоқыған алаша, мақта алаша – мақта жібінен тоқылған
алаша, ... үй ... ... ... үшін және ... ... ... енсіз, ұзын тоқымаларды құр деп айтады. Оның бір тұрі – ... ... пен ... ... ... ... бастырып тартатын әрі сән беріп
тұратын, өрнекті, жалпақтау құр. Дөдеге құр – дөдегенің ... ... ... ... – киіз ... екі иін ... аяққұр – туырлықтың етегін
бастырып тартатын құр, тең құр – тең бууға арналған құр, т.б. ... ... ... заттар құр белбеу, құр дорба, құр басжіп, құр аяққап, құр
қоржын, құр алаша, т.б. деп аталады.
Шекпен тоқу әр ... да ... ... Шекпеннің қазақ арасындағы
атаулары: ағима шекпен, ала шекпен, ақ шекпен, әр ... ... ... ... боз ... бояулы шекпен, қақпа шекпен, има шекпен, қаптама
шекпен, қой жүні шекпен, мая жүн шекпен, су ... түйе жүн ... ... ... ... ... ... шым шекпен, т.б.
Ерте заманнан бері қазақ тұрмысында мықтап орын алған, бүгінгі күнде
де маңызын ... өте ... ... өте ... ұзақ ... ... үй бұйымдарының бірі – кілем деп аталатыны белгілі.
Ертеде кілемді жерге ... ... ... пен ... ... да жапқан,
әрі сән үшін, әрі жылылық үшін ... ... де ... Халық
арасындағы «Үй жасауы – кілем» деген сөздің өзі-ақ оның қазақ тұрмысында
қаншалықты орын алғанын көрсетеді. ... ... ... ... бірге
байлықтың, баршылықтың белгісі деп санаған. Кілем қыз ... ... ... ... ... ... кілем төсеу, кілем төсеп қарсы алу,
көшіп-қонғанда салтанаттыққа түйеге кілем жабу сияқты ... ... құн ... ... жасауға да пайдаланған. Кілем тоқу – қай
халықта да ерекше орын ... ... ... ... ... ... қыз-келіншектер, әйелдер арасынан кілем тоқуды кәсіп еткен
шеберлер шыққан. Оларды ... деп ... ... атайды [15, 54 б.].
Қазақ арасына кілем тоқудың кең тарағанын және әр ... ... ... ... атаулардан байқау қиын емес. Масаты кілем,
тақыр кілем, арабы кілем, алаша кілем, тұс кілем, хан ... ... ... кілем, самаурынгүл кілем, т.б.
Қазақ жерінің түрлі аймағында түп-түп болып өсетін, сабағы жіңішке,
қамыс тектес ши деп аталатын өсімдіктен ... ... да ши деп ... тоқу ... ... ... ... қарақалпақтарға, т.б.
халықтарға көне заманнан бері белгілі болған. Шиді ... ... ... ... ... ... тұтуға, үй ішіндегі аяқ-табақ, ошақ басын
қоршап, көлегейлеп қоюға, киіз үйдің есігіне ұстауға, құрт жайып ... басу ... ... ... ... үшін жерге төсеуге, тары сүзу
үшін шыпта жасауға пайдаланған. Шидің ... ... ... атаулар
кездеседі: ақ ши – қабығынан аршылған ақ шидің жүн оралмай, ою-өрнексіз
тоқылған түрі, шым ши ... ... ... жүн орау ... ... ... (жергілікті тілде шымырау ши), орама ши // ораулы ши – ... ... әр ... аралатып жүн оралған ши, шидек – құрт ... ши, ... ши – шым ши, ... – киіз ... ... ... ... қойған ши, дүзтеру ши – қошқар мүйіз өрнегімен жүн орап тоқылған ши,
т.б.
Қазақ әйелдері қолөнерінің ерекше бір түрі – киіз басу ... ... ... қоймен байланысты болғаннан кейін, оның жүнінен әйел
адамдар ... ... ...... ... ... қатар қазақ
халқының көшпелі өмірінде киіз үй де үлкен рөл ... ... ... ... ... әйел адамдардың қолынан шыққан. Атап айтсақ, ... ... ... туырлық, жапсар, ірге киіз, киіз ... ... ... киіз ... өре киіз (ұзындығы үш құлаштай
төсеніш), от киіз (от басына, ошақ қасына төселетін кесек киіз), түс ... ... ... іліп ... ... ... киіз), керіске
(сәнді киім, бұйым тігуге арналып жұқа ... ... ... киіз ... қара ... тартқан киіз), талдырма (қозы жүнінен жұп-жұқа
басылған киіз), тұлдырық (бір ... ... ... сопы киіз ... ... киіз), шайдам (жұқа киіз).
Киізден түрлі бұйымдар, заттар, киімдер де ... ... ... киіз ... киіз қап, киіз ... киіз ... киіз ... киіз
етік, киіз кебіс, киіз ұлтарақ, байпақ, т.б.
2.3. Әйел қолөнерінде байланысты ... ... ... этномәдени мазмұны
Дипломдық жұмыста әйел қолөнерінде әлеуметтік және гендерлік
сипатына, ... ... шығу ... ... ... жеке-жеке этнолингвистикалық сипаттама беріледі.
1. Әлеуметтік және гендерлік сипатына байланысты қалыптасқан атаулар.
Әлеуметтік-экономикалық жағдай адамдардың ... ... ... ... үй-жайынан байқалады. Зат, бұйымдардың атқаратын
қызметі ... ... олар ... ... ... дәрежесіне, қоғамдағы
орнына қарай сапасы, жасалу технологиясы, көркемдігі жағынан әртүрлі болып
жасалады. Яғни бай мен ... хан мен ... т.б. ... ... олардың пайдаланатын заттарынан көрініп тұрады.
Қазақтың бұрынғы тұрмысында әрбір әлеуметтік топтың киім ... ... ... ... жасына, жынысына, кәсібіне
байланысты киіну салтынан да байқалады. ... ... ... ... ... ... ... көрінген. Олардың шапандары жібек,
парша сияқты маталардан зер салып, жағасыз, ... ... кең ... ... ... оң жақ ... ... үлкен жырық
не дөңгелек тесік қалдырып, бір жеңі екінші жеңінен ұзын болып ... ... екі ... ... тігілуі домбыра тартуға ыңғайлы болу
мақсатынан туған. Демек, ақын, әнші, жыршы ... өнер ... ... – олардың киім киісі. Сал-серілердің белбеуі де ерекше болған.
Ондай белбеуді кей жерде берен белбеу деп ... – «Көк ... ... ... ... шұбатылады».
Женде – бақсылар мен серілердің түрлі-түсті кездемеден құрап тігілген
сырт ... ... ... ... ... түбі бір» атты ... ... диуана мен әулиенің, хан мен уәзірдің киімдеріне
байланысты көптеген деректер келтіреді.
Әлеуметтік-гендерлік уәжіне байланысты ... ... ... ... сырт киімдері: көмқап, аба, қамзол, бешпет, ... ... ... қаттау, кебенек, күме, жадағай, желбей, шапан, желең, қара
шапан, сары пай шапан, қаптал шапан, күпсер, ... ... ... сырмақ,
қималы шапан, шеге шапан, шығыт шапан, шапанша, шекпен, ағима шекпен, баспа
шекпен, боз шекпен, қақпа шекпен, биязы ... ... ... има ... ... мая жүн ... ... қамқап, тайжақы, тұлып, күрдекше,
тон, кіреуке тон, ілімтон, қылқа, ... ... тон, ... ... ... ... ... шобыт, жаукиім, лыпа, бөкен жарғақ.
Ер адамның бас киімдері: тақия, пәс, топы, тебетей, телпек, күләпәрә,
бөрік, ... ... ... қалпақ, тымақ, сыпырмай, тығырық бөрік,
тайтақы бөрік, оқшима, делегей, жалбағай, шошайма, шалма, дастар, сәлде,
мұрақ, тәж, ... ... сырт ... белдемше, келеме, кеудеше, кәзекей,
қамзол, көйлек, кіреуке, сатипа, тізеқап, қырмызы тон, қызыл тон, ... ... ... ... бас киімдері: орамал, біртартар, түрме, шаршы, байлама,
шылауыш, кимешек, жаулық, бергек, сораба, делегей, жырға, ... ... ... ... күлә, күндік, салы, бөртпе, шәлі, бөкебай, бөрік,
қалы, оқалы бөрік, шарқат, сарапшаң, ақбүркеншек, ... ... ... ... ... ... қалыптасқан атаулар. Әйел
қолөнерінің ішінде қандай да бір заттың сан алуан түрлері болған. Олардың
түрлік атауларының қалыптасуына әсер ... ... да әр ... ... ... ... қолданатын уақытына, белгілі бір мақсат,
ниетке, ... ... ... болып, тұрақты сипат алып, тұтыну
салтына айналаған. Тілімізге ... ... әйел ... атаулары да ұшырасады. Ақсақал шапан – ауылдың ең ... ... ... ... сый ... ... – жаңа ... қайнысына тігіп беретін алғашқы кестелі көйлегі.
Бұлардан басқа қазақтың салтынан мәдени ... ... ... ... бас тон, ілім тон, ... тон, т.б. ... ... болады. Мұндағы бас тон мен ілім тон – ... ... тон ... ... қызыл тон – жаға-жеңі құндызбен жиектелген,
екі өңірі мен етегі зермен ... қыз ... ... ... кигізіп жіберетін тон.
Қорыта айтқанда күнделікті тұрмыста, салт-дәстүрде берік орын ... ... мен ... ... ... ... бір ... эстетикалық талғамға, т.б. байланысты болып, атаулардың этномәдени
уәжділігін айқындайды.
3. Халық, ру, тайпаға, ... ... ... ... ... ... ... халықтың, ру-тайпаның, қолөнер бұйымдарындағы өзіндік
ерекшелігін, ұлттық ерекшелікті, заттардың ... ... яки ... Киім ... ... бөрік, арғын тымағы, алты сай тобықты
тымағы, сегіз сай уақ ... ... ... арабы кілем (түйе жүнінен тоқылған түксіз кілем),
бұхары кілем (түкті кілем), керей үлгі ... ... ... торғай
түр кілем (Торғай өңірінің кілемі), т.б.
4. Адам мен ... дене ... ... ... Анатомиялық атаулар әйел қолөнері лексикасында жиі ұшырасады. Атап
айтқанда, ондай атаулар мыналар: бой, бас, бел, ... ... аяқ, ... қас, шаш, ... тырнақ, желке, жүрек, иін, көз, қолқа, ауыз, маңдай,
омырау, өңеш, тамақ, таңдай, т.б. Мысалы: аяқ текемет – аяқ астына ... ... ...... ... киім түрлерінің жалпы аты; бас
алма – ... ... ... ... алып толтыру; бой мата – басқа
нәрсеге емес, киім тігуге арналған ... бой жіп – ... ... ... ... үш кейде төрт қатар болып тізілген жіп.
2.4. Әйел қолөнеріне байланысты атаулардың ономасиологиялық негіздері
Ономасиология мәселелері қолөнерінің ... ... ... ... ... ... қарастырған зертеушілер – Р.Н.Шойбеков,
М.Ш.Өмірбекова, Ә.Б.Алмауытова, А.Оқа, Т.Б.Жаубасованың, т.б. еңбектерінде
тиісінше сөз болады.
Әйел қолөнеріне ... ... аса ... ... ... оларды лингвистикалық тұрғыдан ғана ... ... ... ... ... сан ... ... факторлармен
байланысты болып келеді де, адам ... ... ... бойғы
тәжірибесі, шаруашылық түрлері, материалдық және ... ... ... ... ... және экстралингвистикалық білімдер жүйесін
құрайды. Олай болса, әйел ... ... ... ... уәжді белгілерін айқындаудың мәні ерекше.
Уәждеметану саласындағы атауға негіз болатын өзекті ұғым-түсініктің
бірі – уәж (мотив) ... Уәж ... ... ... бір ... ... ... негізделген саналық тұрғыдан саралау,
анықтау. Уәж себептің негізінде пайда ... оның ... ... Н.Уәлиұлы мотивті «уәж», мотивированность дегенді «уәжділік»
деп қолданады [11]. Басқаша айтқанда, уәжділік – ... ... ... яғни ... ... ... Уәждеме – тектес уәждер тобын
білдіретін термин.
Әйел қолөнеріне байланысты атаулар өзара сабақтасып ... ... ...... ... нәтижесінде пайда болған. Тілдік ... ... ... таңбаланушы нысанның өзіндік белгі-қасиетіне,
ерекшелігіне сай атау ... ... акт ... ... ... өзі оны ... қоғамдық ортаның, тілдік ұжымның өмір тәжірибесінен
алынады. Олай болса ... ... ... ... дүниетанымы, тұрмыс-
тіршілігінің тілдегі бейнесі болып табылады. Таңбаны ... ... яғни ... ... нысаннан ажыратып тұратын белгісін
(уәжін) негізге алып таңбалайды. ... ... ... болуы мүмкін:
түсі, көлемі, формасы, қызметі, материалы, екінші бір нысанға қатысы, т.б.
Тіл білімінде бұл белгілер, ... ... деп ... ... ... арасындағы осы уәждердің төркіні тілдік емес, басқаша айтқанда,
экстралингвистикалық негіздерге барып саяды. Кез келген атау ерекше мәнге
ие, ол ... бір ... ... Осы ... атау ... ... ... өмірінің көрінісі деп танылады.
Әйел қолөнері материалдары негізінде біздің зерттеуімізде мынадай
уәжділік түрлері анықталып отыр: материал, ... ... ... ... ... ... т.б.
Заттардың атқаратын қызметіне байланысты қалыптасқан атаулар. ... ... ... бұйым белгілі бір мақсатпен жасалып, ... бір ... ... ... атқарады. Айталық, киіз аталатын бұйым
киіз үйдің төбесін жабуға, жерге төсеуге, киім ... ... ... салт-дәстүрді атқаруға қолданылады. Сол сияқты жүннен есіп жасаған
жуанды-жіңішкелі жіп, арқандар киіз үй ... ... ... кезінде
заттарды буып-түюге, мал байлауға немесе оны жетекке алып жүруге, ат, ... ... ... ... өре, т.б.) ... т.б. ... затты белгілі бір мақсатпен дайындау және ол бұйымның қолданылу
ерекшеліктері сол заттың тұрмыстағы ролін, ... ... ... ... (тілден тыс) факторлар тілде өз ізін қалдырады.
Басқаша айтқанда, заттардың қолданылу орны мен ... ... ... ... уәжі ... байланысты этнографизмдерге жатады.
Киіз үйдің сүйегін (ағаш бөлшектерін – кереге, уық, шаңырақ) жасау ... ... ... оның ... ... ... ... әйелдердің міндеті болған. Киіз үй жабдықтарының көпшілігі дерлік
киізден жасалатыны ... ... ... киіз ... ... тұтылатын,
ағаш қаңқасының сыртынан жабылатын, ... ... ... киіз ... атаумен жабу киізі деп аталады. Киіз ... жабу ... ... үй ... сәйкес келетін ши бойымен басылады. Оны қалыңдау,
ширақ етіп дайындайды.
Таулы жерлерде ... ... ... ... яки қыс ... үйде ... тура ... жағдайда үй ортасына отты мол жағып, от басын
айнала отырып, отқа жылынып әрі тамақтану үшін от ... ... ... Бұл киіз отқа ең ... ... от киіз деп ... От
киіздің өзіндік шығу, даму тарихына көз жіберсек, адам мен табиғаттың қарым-
қатынасы, ... ... ... ... ... ... жасауы, осы
процестердің нәтижесінде қолөнер бұйымдарының үнемі ... дами келе ... ... ... көреміз.
Қазақтың жерлеу салтында мәйітті үйден арулап орап алып ... ... иман киіз деп ... ... ... қаза бар, ... жерде
өлім бар» дейтін халқымыз «өлім айтып келмейді» деп қарт ... ... ... арнайы жасатып, теңінде сақтайтын әдет болған.
Жай күндері шиыршықтап орап, алып қоятын, сыйлы ... ... ... ... ... ... сәнді сырмақ – төр сырмақ деп
аталады. Төр сырмақ төрге төселетін болғандықтан өте әсем етіп ... ... ... ... ... кететін бір жайт: жоғарыда
келтірілген от киіз бен төр сырмақ этнографизмдерінің қалыптасуына олардың
қолданылатын ... яғни уәжі ... ... ... де ... ... ... қойылуына негіз болған белгілер бір емес,
бірнешеу бола беруі де мүмкін. Ол ... ... ... айтылып та жүр.
Дегенмен, біз бұл бұйымдардың тұрмыста атқаратын қызметін басым санап,
«қызметіне байланысты ... ... ... ... ... бұларды екі
уәжді (екі белгісі бар) атаулар деп санаймыз; нақты айтсақ: оның ... ... ... ... себеп – оның қолданылатын орны, екіншісі – ... ... ... ... ... жағынан негізінен 4 түрге бөлінеді. Солардың
ішіндегі ең үлкені – көш ... ...... ... ... – төр
сырмақ, төртінші түрі төсек сырмақ деп ... ... ... ... жүктің үстіне сәндік үшін жабылатын сырмақты көш сырмақ дейді. ... ... 3-4 ... ... ... сәнін арттыру мақсатымен арнайы
жасалып, әдемілігі жағынан кілемнен кем түспеген. Оны ... ... ... тек қажетті жағдайда ғана төрге «бір салар» ... ... ... ... етіп ... бұл ... төсек үстіне салынады.
Кей жерлерде бұл төсек алды ... ... деп ... [18, 58]. ... мәдениеттану саласындағы еңбектерге зер салып ... ... екі ... ... ... ... айтқанда, төсек
сырмақ адамның жататын, тынығатын төсекағаштың (кереует) ... ... алды ... ... ... ... ... төсектің орны) немесе
төсекағаштың алдына төселеді.
Жасау сырмақ. Қазақ дәстүрінде ... ... ... ... ... ... ... жұптап емес, тақ сандарды ... ... ... ... ... ... 3, 5, 7, 9, 15 ... 41-ге
дейін жасағандығы туралы деректерді оқимыз [19, 132]. ... ... ... түрін жетіден жоғары етіп жасаған. ... ... ... жетеу болса, сырмақ та, жағалы киім де жетіден болған.
«Қызға алты жастан ... ... жеті ... жинасаң жетеді» деп санаған
халқымыз жасау сырмақты ерте бастан дайындап, теңге буып сақтаған. Мұндай
жасау сырмақтарының ... ... ... ... елдегі үлкен шаңырақтың
отына салуға, абысын-ажын, қайын-қайнағалардың ... ... ... отау ... арналған отау сырмақтар енеді. Бұрынғы қазақ тұрмысында
мал шаруашылығындағы жұмыстарға, көшіп-қонуға ең ... ... ... ... ... ... ... киіз басуға, киіз үйді
бекітуге, т.б. жиі ... ... деп ... шетпұшпақ өлі жүндер мен
жабағы жүн, түйе жүні, ешкі жүні, жылқы қылынан есіп жасалатын ... ... ... ... ... Әйел қолөнерінің арқасында дайындалып, түрлі қызмет
атқаратын арқан, желі, ноқта, т.б. және ... ... мен ... есіп
жасалатын жіп түріне, ал басқұр, жел бау, нар ноқта, тең ... құр ... ... ... ... және өріп ... жіп ... жатады. Арқандар
сонымен бірге қайыс таспалардан өріліп те жасалатын ... ... ... тұрмыста атқаратын сан түрлі қызметіне орай
қалыптасқан бірсыпыра атаулар бар. Ол атаулардың ... ... ... ... ақпарат сақталған. Қосақ арқан. Ертеректе қазақ аулы
қойды қосақтап сауатын ... ... ол ... ішіндегі ең ұзыны
болып табылады. ... ... ... аталатын бұйым қосақ тұлғасында да
қолданыла ... ... орай бұл ... ... қой ... салма қосақ,
шалма қосақ, керме қосақ, т.б. деп ... ...... мереке, ас беру сияқты ұлы жиындарда ауыл
сыртына жуан, мықты аштардан баған орнатып, сол ... екі ... ... ... ұзын да ... арқан.
Бұрынғы уақытта керме арқан көбінесе кісі үзілмейтін ауыл ағасы, билер
мен байлардың үйлерінің маңына тартылған. Бұл да ... ... ... ... ... көңіл аударады. Өйткені керме арқанның гигиеналық,
экологиялық, этикеттік мәні болған. Бұрынғы дәстүрде ... ... ... ... ат үстінде келу әдепсіздік саналған, кім болса да өте бір
асығыс, қиын жағдай болмаса, ... ... ... ... ... ... түсіп, үйге жаяулатып келген. Оның үстіне аулағырақ ... ... ... ... қою ... тазалығын қамтамасыз еткен. Керме
арқанды қашаған ... ... ... ... да ... ... ... семантикасынан оның ұзын арқан екендігі байқалады. Керу
деген сөздің өзі де «кең жазу, созу» деген ұғымды ... олай ... үшін ... ... ұзын ... ... өзінен-өзі түсінікті болып
шығады. Сонымен бірге, керме арқанның киелілік қасиеті бар деп саналған.
Сондықтан байырғы қазақ қауымында ... ... үшін қора ... ... керетін ырым орын алған.
Желі арқан – мал сауу үшін ... ... ... мен ... арнайы керілген арқан. Желі арқан мықтылық үшін, негізінен,
арқанға қыл қосылып есіледі. Халық тілінде бұл ... түрі ... ... ... ... ... Желі арқанның, яғни желінің бұзау желісі, ... бота ... ... ... ... үйге байланысты қолданылатын бірсыпыра арқан атаулары да олардың
атқаратын қызметіне ... ... ... ... ... Бұл ретте белдеу арқан, жел арқан, басқұр арқан,
салма арқан, т.б. ... атап ... ... арқан жел соғатын жаққа қағылған, кей жерде күйеу қазық деп
аталатын ... ... ... ... ... салт бойынша ұрын
келетін күйеу жел көп соғатын ауылдың сырт жағымен келетін болған.
Күнделікті қажеттілікке арнап қазақ әйелдері неше ... ... мен ... Бау мен ... бір нәрсені бекіту, байлау үшін қолданылғанмен,
екеуінің ... ... бар. Жіп ... ... есілген
кішігірім арқанша. Жіп әр уақытта да қандай шаруаға болса да жұмсала береді
және ешбір затқа ұзақ ... ... ... ... ... Ондай жіп
түрлеріне мынадай бұйымдарды жатқызуға ... бас жіп – мал ... жіп, өре жіп – ... ... өре ... жіп, тең жіп – ... ... жіп, тұсау жіп – аттың екі аяғынан байлап, тұсап қоятын жіп, тіз ... ... ... ... байлайтын) жіп (тізде, тізе сөздерінің түбірі
– тіз), үзеңгі жіп – түйеге ерсіз мінгенде аяқты салып ... ... ... жіп, ... жіп – бие ... бір ... мойнына аса
байлап қоятын жіп, яғни биені күрделеуге арналған жіп, ... жіп ... ... ... жіп, ... ... эстетикалық қызмет атқаратын бау-шу, басқұрлардың
түрлері ... ... аяқ бау, ... ... ақ ... үзік бау, ... қолөнерінде қолданылатын материал атаулары. Әйел қолөнерінде
дайындалатын дәстүрлі бұйымдардың (киіз, киім, ... ... ... ... ... ши) ... ... ерте замандардан бері қолданған
шикізаттары төрт ... ... жүні мен ... аң ... мен ... және ... болды.
Қолда бағылатын төрт түлік малдың және жабайы аң-құстардың денесінің
үстіндегі түгі, қылшығы жүн деп ... ... ... ... бойғы негізгі шаруашылығы мал шаруашылығы болғандықтан отыратын
баспана – киізі үйдің жабыны да, күнделікті киім де, ... пен ... де, ... және ... ... ... мен киіз үйге қажетті
бау-шулар да осы ... ... жүні ... күзем жүн, тоқты жүні, қозы жүні, өлі жүн, шет-пұшпақ
деп ажыратылады. Жабағы деп қой мен түйенің ... ... ... ... ... ... қарағанда қылшығы аз, түбіті көп болғандықтан
көбіне тоқымашылық кәсібінде молырақ ... ... осы ... оны ұрғашы жүн деп те атаған.
Қойдың күзде қырқылған жүні күзем жүн деп аталады. Күзем жүннің түбіті
жабағыға қарағанда аз, жүн ... ... әрі ... ... ... ... ел арасында бұл жүн еркек жүн деп те ... ... ... ... ... ... алу дейді. Сонымен бірге шілдеде, тамыз айының
басында қозылардың жүні де қырқылады. Оны қозы күзем ... ... ... түскен жүнді, сол сияқты мал терісінен жұлып яки
жидітіп алынған ... ... ... ... ... ... ... өлі жүн деп атайды. Қойдың өлі жүні мамыр ... ... жүн деп ... ... ... ... бұта ... жиналған, бау-
шу ескеннен қалған үзік жүндерді айтады. Мұндай жүндер ... ... ... ... ... қарай түбіт, қылшық деп атайды. Түбіт – қылшық
жүннің астындағы үлпілдек, ... жүн, ал ...... ірі әрі ... ... қыл деп ... ... көбінесе арқан-жіп
есіліп, сүзгі тоқылған, тұзақ есілген. Сонымен бірге жылқы қылын терімен
қаптап көпшік, жастық, бөстек жасауға, қобызға ... ... ... ... ... ... иісі сіңген арқанды жолаушылар
өздерімен бірге алып жүрген. Өйткені ұзақ ... бір ... ... ... тура ... қыл арқанды шеңбер сияқты етіп тастап, адам соның
ортасына жатып алаңсыз ұйықтай берген, ... ... ... ... жерге
жылан, жәндіктер жоламайды екен.
Зерттеушілердің пікірінше, жан-жануарлар терісінде өсетін жүннің,
қылшықтың ... ... ... бір сөзбен түк деп атайды. Көне түркі
тілінде тү – «денедегі қылшық», «шаш», «жүн», «қауырсын», ал түк ... ... ... ... ... Көне түркі тіліндегі тү түбірі тіліміздегі
түбіт, түле, түк (тү-к), түт (жүнді түту ... ... ... Бұл ... түк атауы жалпылық ұғымда ... тұр. ... түгі ... мен ... ... жүн, қыл, түк деп ... ... пен қылшықтан тұрады және ол қой мен ешкінің, сиыр мен түйенің
терісінде өседі. Ал ... ... ... ұзын ... – қыл, ... ... тұтасып шыққан қысқа әрі майда қылпық түк деп ... ... түк сөзі тар ... даралық мағынада жұмсалып тұр. Жүн мен қылдың
көшпелі қоғамда әрқайсысының орны бөлек болған. ... ... ... ... жете ... үшін әр ... ... түгіне қысқаша жеке-
жеке тоқтала кеткен жөн [20, 156].
Қой жүндері құрамына қарай қылшық және ... деп ... ... қой ... ... ... ... оның өзі аралық қылшық, жай
қылшық, құрғақ қылшық, өлі қылшық, тікенек ... деп ... ... ... ... ... ... түрі түбіт – қой терісінің түбіндегі
ең жұмсақ жүн ұлпасы. Ол басқа жүн талшықтарына қарағанда ... ... ... кіріккен. Оның осы қасиетіне сай тілімізде түбіттей ұйысқан
дейтін теңеу бар. Жүннің құрамында түбіт неғұрлым көп ... ... ... ... ... ... әртүрлі қымбат бұйым, мата тоқылған өндірісте
кеңінен пайдаланылады [21, 129-130 бб.]. Сапасына қарай қой жүні биязы ... ... ... ... мапа жүн), ... жүн (жүн құрамында
түбітке қарағанда қылшығы басымырақ болатын жүн), ұяң жүн (қылшықты жүнге
қарағанда түбіті мол, ... ... ... аз жүн) деп ... Қой жүні түсіне қарай ақ жүн, ала жүн, көк ала жүн, кер ... ... ... жүн), қара жүн ... ... ... жүн деп аталады.
Қорыта айтқанда, әйел қолөнерінде қолданылатын материал атауларынан
қазақ халқының табиғатпен ... ... ... ... ... туралы тәжірибелік білімі, табиғат байлықтарын игеру және оларды
күтіп-сақтау тәжірибесі, эстетикалық талғамы нақты көрініс ... ... ... ... атаулар. Материалына
байланысты қалыптасқан атаулар ... ... ... ... ... ... ... пайда болған аталымдар болып келеді.
Жез жіп – кесте тігуде пайдаланатын, құрамында жезі бар, ... ... жіп. Жез ши – ерте ... ауқатты адамдардың жез оратып, әшекейлі
етіп тоқытқан шиі.
Уәжі тері және оның өңделген түрлері мен ... ... ... мол ... Мал мен аң ... ... ... көптеген
киім атаулары пайда болған. Мысалы: сеңсең ішік, бөрі ішік, бұлғын ішік,
пұшпақ тұмақ ...... ... ... терісі), барыс ішік (барыстың
терісінен тігілген ішік), бота ішік (ботаның терісінен тігілген).
Бірсыпыра заттар ... ... ... ... киіз ... – киіз
жастықша, киіз кілем – киізден жасалған кілем, киіз қап – ... ... киіз ...... ... ... пима, киіз етік, киіз кебіс,
киіз ұйық, киіз есік, т.б.
Бұйым ... үшін оны ... ... ... ... ... ... әл-ауқатына, тұрмыс күйіне, әлеуметтік орнына, т.б. тығыз
байланысты болып келеді. Демек, материалдар – әлеуметтік жағдайы ... ... ... тонның қамқа тон деп аталатын түрін бұрын хан
мен сұлтан, би, бай, ... ... ... ... адамдар киген. Деректер
бойынша Абылай ханның ... XIX ғ. ... аққу ... ... ... Уәли хан ... оның қамқа тонын Айғаным ханша ханның сыйлас
замандасы Байдалы биге кигізген екен.
Материал өңдеуге, бұйымды көркемдеуге байланысты ... Жүн ... ... Ең алдымен жүн қырқу барысында жүннің ақ, қара, кер
қызыл түсті түрлері ... ... ... қылшықты, қысқа, бауыр
жүндер бөліп алынады. Одан әрі жүннің іртігін ... ... ... тазалау, құмалағын түсіру, үлпілдетіп алу жұмыстары жалғасады.
Бұл жүн дайындау шаралары жүн сабау деп ... ... ... Жүн
сабау киіз басу дайындығының үшінші басқышына ... ... ... ... жүн ... ... ... қырқым (2-басқыш), жүн сабау (3-
басқыш) деп аталатын үш басқыштан тұрады.
Іртігі жазылмайтын өте ... ... қос ... ... ... Бұл әдіс ... екі ... кезектесіп істейтін ырғағы бір
қолдың қимылына ауысып, екі қолдағы сабау бір мезгілде тулаққа тең ... ... ... ... жүн бірдей қалыпта суырылып, бірдей артқа
көтеріліп отырады. Қос ... ... да ... бір ... тең
орындайды. Қолөнерінде есіп сабау, көсіп сабау, ... ... ... ... қолданылады.
Киіз бұйымдар дайындау технологиясына байланысты атаулар. Өңделген
жүннен түрлі тәсілдерді қолдана отырып киіз жасап ... ісін киіз басу ... Киіз басу үшін ... ... ... ... шиге салып, шыбықтап
жаймалайды, яғни киіздің ішкі ... ... жүн ... ... ... шабақтау деп аталады. Екі адам атқаратын бұл жұмысты кей
жерде ... ... ... ... жүннің үстіне бет тартылады, яғни киіздің өң
жағына арналған неғұрлым таза, әдемі жүнді сол ... ... ... ... жүннің үстіне салып отырып, оң қолдың қырымен басып қалып үзіп
қалдырады. Бет тартуды ... ... жүн ... шебері деп
танылған әйел ғана орындайды.
Киіз тебу – арасына жүн ... ... әрі ... ... шиді
әлсін-әлсін ыстық су құя отырып, бір топ адамның домалатып тебуі. Бұларға
қарама-қарсы бір немесе екі адам екі ұшы ... ... шиді ... ... ... ... ... Киізді тебушілерге қарама-қарсы
тұрған адамды қой бастар дейді. Киіз әбден қатайғанша оны киіз ... ... ... ... бір топ адам екі аяқпен кезек-кезек теуіп
отырады. Мұндағы басты нәрсе: ... ... ... тимеген жер қалып
қоймауы керек. Олай ... ... ... бір жері ... бір жері
кірікпей босап, жүн сол қалпында да ... қоюы ... ... жер ... болып қалады.
Қазақ тұрмысында киіз тебу бір ауылға ортақ іс болып саналған, өйткені
бұл жұмысты бір-екі адамның атқаруы қиын. Киіз ... ... ... ... ... сыртына апарып, «қой басты, қой басты» деп
әзілдейді. Ал ол үйдің иесі реті келсе қой сойып, ... ... яки ... алып ... киіз тебушілерді қонақ ету салтын жасайды [16, 51].
Булау – киіздің ... ... киіз ... шиді ... ... ... асты-үстін ауыстыра отырып 3-4 рет шиыршықтап бүктеп, екі
басын ... ... ... тағы да ... су ... ... ... тонмен, күпімен жылылап жауып тастау. Бұл әдіс кірлеу деп те ... ... ... кір су ...... шыққан киізді әрлі-берлі домалата отырып білекпен
басу.
Түр салу – шүйкеленген жүннен немесе арнайы дайындалған талдырмадан
киіздің бетіне ою, ... ... Түр ... киіз ... деп ... ... бен ... айырмасы киіздің оюлы немесе ою-өрнексіз ... ... түр ... ... текемет басу дейді. Текеметке салынатын
түр яғни ою-өрнек екі түрлі жолмен салынады: 1) түр ойыстырып ... ... түр ... Түр ойыстырып салу – ... қиып ... ... жүннің немесе талдырманың үстіне салып, ыстық су шашып, әрі
қарай ... ... ... түр салу – киіз ... ... ретінде
салынатын боялған немесе басқа түсті жүнді бөлектеп басып алмай-ақ
(талдырма ... сол жүн ... бет ... шүйкелеп отырып бірге
тарту.
Арнайы басылған киізге басқа түсті киізден, матадан қиып ... ... тігу ... ... ... бұйым сырмақ деп аталады.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» сыру сөзіне «арасын жиі етіп тігетін
тігістің ... ал сыры ... «жиі етіп ... ... ... ... Демек, сырмақ атауының өзі оны дайындау технологиясынан алынған.
Сырмақтың пайда болуының тарихын шолу арқылы оның ... ... ... ... мен текеметтер қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін
өтеп келгендігі ... ... ... ... мен ... ... өсіп-
өркендеуіне қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде ... ... ... ... ... орай ... тұрмыс деңгейінің,
талап-талғамының өсуінің әсерінен қолдануға ыңғайлы, жеңіл әрі ... ... ... ... ... ... ... болуына о баста
тұрмыста кездесетін қарапайым жағдайлар себеп ... ... ... ... ... төсеу, одан соң оны қобырай ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір пішінге
келтіріп, ықшамдап төсеніп, көктеуді де бірте-бірте жиі ... одан әрі ... ... деп ... болатын сияқты. Алғашқы
сырмақ пішіні осылай қалыптасқан. Бұдан әрі басылған кесек ... ... ... ... оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала
бастаған. Зерттеушілердің айтуынша, мұндай сырмақтар алғашында, әрине, ... ... ... ... ... қарай сырылып, сондай-ақ сол кездегі
таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. ... ... +, ... күн ... т.б. ... сыру ... қолданылды. Бірте-бірте
қабатталған киіздердің жиектерін ... төрт ... ... қабаттарын
бекіте түсіп, сырудан түскен сызықтарға сәйкес сыру түсіру арқылы сырмақ
ортасынан төртбұрыш шығарылған. Одан кейін ... ... ... ... жіп есіп ... ... шетін жию пайда болды. Кейінірек ақ, қара
түсті жүндерді ... ... ... шабыстырып қолдану
тәсілімен сырмақтың шетін жиектеу ... ... Оның ішкі ... да ... ... су ... ... сырмақтың бетіне төртбұрыштар түсіріліп,
жиектердің ара-арасы сырылып ... ... ...... ... ... ... – түсті жіппен тігіп жиек салу,
көмкеру, су ... – оюды ... ... үшін яки ... түсіру
үшін бүкіл ою тұлғасының желісін үзілдірмей, ұластырып салу. Су – ... ... ... ... өзегі. Сырмаққа қатысты желі атауы жиірек
қолданылады. Ал кесте ... ... ... су деп айтады. Қазақ
сырмақтарының ою-өрнегі осы ... яғни суы ... ... ... яғни ... тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған.
Олар: қайып сыру, тепшіп ... ... ... ... ... жіп ... сыру
және жіп салмай сыру деп екі түрге ... ... қол ... атаулары. Қазіргідей тігін
машиналары жоқ кезде ... ... ... ... ... ... т.б. тұрмыстық бұйымдарды қолмен тіккен. Қолмен тігудің
кейбіреуі эстетикалық ... ... ... және зерлеп тігу) атқарса,
бірсыпырасының таза ... ... ... ... Қол тігісінің
эстетикалық қызмет атқарған ... ... ... ... тігу,
кестелеу жатады. Қазақ тілінде кесте сөзі «мата бетіне ... ... ... ... ... деген ұғымда, ал кестелеу «мата бетіне
түрлі түсті жіппен әшекейлі өрнек ... ... ... ... тән ... ... ... шым кесте, біз кесте,
әредік кесте, ... ... ... Біз ...... ... ... кергішке керілген матаның бетіне түсірілген өрнек ... ... ... ... шалу ... жасалған кесте. Шым кесте ... мата ... ашық жер ... яки өте аз ... ... ... ... кесте – матаның әр жеріне бөлек-бөлек салынған
кесте. Тігіс түрлеріне байланысты атаулар ... ... ... ... ... тігу – кесте тігуде қолданылатын, ... ... екі ... ... ортасынан алып тігу; жұлдызша тігу – жұлдыз
пішінін кестелеп түсіру; иректеп тігу – мата ... ирек жол ... ... санамалап тігу – дастарқан, сүлгі шетіне х ... ... ... т.б.
Жалпы жұқа маталарды, кесте тігуге қажетті жіңішке жіптерді матадан
суыртпақтай отырып, соның өзінен дайындап ... Ол үшін ... ... қандай
түсті жіп керек болса, соған ұқас матаның шетінен жалпақтығы 3-4, ұзындығы
30-40 см ... ... Жіп ... ... бір ... мата жыртындысын
шеберлер суыртпақ деп атайды. Осындай мата кесіндісінен біртіндеп жіңішке
жіптерді суырып алуды суыртақтау ... ... мата ... ... құрау жұмысы – нәзік сезімді,
түсті ... ... ... ... ... тұратын әйелдердің
еншісіндегі іс болған. Ел ... ... ... ... ... құрақтың суы – құрақтардың арасына ... бір ... ... көзі – ... ... басқа түстен тігілетін
өрнек, яғни басқа құрақ соның айналасына ... ... қас – ақ ... ... ... кекіліктің қасына ұқсатып ... ... ...... қас құрағының негізінде тігіліп, көздігінің жанына
қайшы ... ... ... ұластырылған түрі, таңлай құрақ – адам
таңдайының ... өте ... ... ... ...... ... құралып, көздері тең үшбұрышты түсті барқытпен көмкерілген түрі,
тырнақ қатар – ... ... ... ... ... ... ... өңдеуге байланысты атаулар. Тері өңдеудің алуан түрі мен атауы
бар: илеу, и жағу, ... ... ... талқыға салу, т.б. И жағу –
тері бетіне ұн, тұз ... ... жағу ...... ... ... кейінгі сары суы), иі қану – терінің иде ... ... болу ... әбден сіңу мерзімі, иі болу мерзімі – иі қану ... ... лақ, ... ... иі болса, құлын, жабағы, тай терілерінің иі қану уақыты
ұзақтау болады), иі сіңу – орта ... 3-5 күн ... идің ... ... И – мал ... ... үшін ашыған іркіттен, айранның сары суынан
ұн, кебек, тұз араластырып дайындалған ... И мен ... ... ... білдіреді. «Біреу малма сапсиды салып иін» (Абай). Жидіту – жас
теріні бүктеп жылы ... ... күн қою ... ... ... ... ... иден шыққан теріні арнайы жасалған тұнбаға салу, сол арқылы оған қызғылт
өң беру. Кермек аталатын тұнбаны емен не талдың ... ... ... ... ... қазанға тұзын татыта су құйып, ... ... ... ... ... оған ... ерменнің бүрін қосады. Ыстау
– жүні қырқылған теріні ... ... ... ыс сіңіру (тері ыстау үшін
тек қайың мен тобылғы пайдаланылады, өйткені май қарағай, қи, тезек секілді
отындардың майы сіңген ... ... ... ... дәм ... тұрады;
сондықтан илеу мен ыстауға айрықша мән беріледі). Шелдеу – терінің майын,
шелін алып тазарту, жұмсарту – ... ... ... ... ... ... ... құрымдау – пештің ысын жинап алып, суға араластырып, теріні
біраз уақыт ... ... ... қарайту. Бұл – теріге қара түс берудің
тәсілі. Құрымға салынған сабаны қара саба ... ... ... ... ... ... ... технологиясына байланысты қалыптасқан атаулар. Бұл ... ...... ... өзі емес, атаулардың
жасалу технологиясына байланысты уәжділігі.
Жасалу технологиясына байланысты қалыптасқан кілем, киіз, ... ... ... ... т.б. байланысты атаулар аз емес,
Мысалы: таз кілем (тықыр кілем), түкті кілем, терме кілем, ... ... ... ... ... оюлы ... алма құрақ (тырнақ қатар құрақтың
қатарларын қолмен ... ... ... ... ... бүрме көнек
(бие көнектің бір түрі), гүл құрақ ... ... мен ... түрлі
түсті барқыт орнатқан түрі; бірақ ол гүлге ұқсамайды, түрлі түстілігіне
қарай «гүл ... ... ... ши ... ... жүн ... ши), ... жасалу технологиясына байланысты атаулар заттың ... ... ... ... оның сапалық белгісін білдіре
отырып, ... ... ... ... ... ... құрал-сайман атаулары. Қазақ әйелдері
тігу, тоқу, жүн дайындау, сырмақ сыру, киіз ... т.б. ... ... алдын ала сол іске қажетті құрал-жабдықтарын әзірлеп алады. Оларды
атқаратын қызметіне, пайдаланатын ретіне қарай ... ... ... ... ... және ... ... Тулақ деп жылқы, сиыр, серке
терілерінен жасалатын, жүн сабағанда оның астына ... ... ... ... ... ... екі түрі ... тулақ сабау және шабақ
сабау. Сабаудың ... ... ... ... жүннің іртігін тез жазуға
пайдаланады, сондықтан ол сомдау әрі ... ... Ал ... ... ... ... сабау деп атайды. Жалпы, сабаудың міндеті ... ... ... ... ... ... көпіртіп тегіс жаю.
Жіп иіру құралы ұршық деп аталады. Ертеректе әрбір қазақ ... ... ... ... болған. Ұршық үш бөлшектен тұрады: ұршық
басы, ұршық сабы, мұрындық. Ұршық басы – ... ... ағаш ... ... ... ... басынан, тастан қашап, кейде оған қорғасын
құйып, ортасын ... ... ... кигізуге болатын етіп тесіп
жасаған, бөлшек. Ұршықтың әсем түрлерін қазақ әйелдері зергерлерге жасатып
алған. ... ... ... ... ... қас тасы ... тас ұршық,
құйма ұршық сияқты түрлері мен ... ... ... ... ... ... қызына, келініне мұра ретінде ауысып отырған.
Иірілген жіптерден кілем, алаша, ... қап, т.б. ... ... өрмек деп атайды. Халық арасында қолданылатын өрмектің екі ... Оның ... ... немесе термелі өрмек дейді. Ондай өрмекте кілем
сияқты тұтас, енді заттар тоқылады. Өрмектің екінші түрі жай ... ... Жай ... ... ... алаша, қап, қоржын, белбеу, терме бау,
басқұр сияқты енсіз бұйымдар тоқылады [16, 62]. ... ... ... ... ... бар: ... (өрмек өрісінің қазықтары, қазық
ағаш), арқау шөлмегі // жүгіртпе (екі басының кішірек ... бар, ... ... түзу ... күзу ... (қабатталған шиден, түзу
тобылғыдан, сымнан жасалған шыбық (күзу – өрмектің үстіңгі ... ... ... ширақ пісірілген, ыспаланған жіп), адарғы (өрмектің астыңғы
жібі мен үстіңгі жібін бөліп тұратын, жіптерді ... ... ... ... ... ... бір метрдей болатын, диаметрі үш
сантиметр шамасындағы ... ... ... таяқ), есептаяқ (адарғының
алдында тұратын, бой жіптерді санап, байлап қоятын таяқ, ол ел ішінде ... серу жіп, ... ... деп ... атала береді), қылыш (жүзі
қылыш сияқты жұқартып ... ... ... келген, өрмектің арқауын
соғып, тығыздап отыру үшін ... ені 12-15 ... ... ... көтерме // мосы (үш ағаштың басын біріктіріп жасаған ... ... ... жіп желісін күзу арқылы байланыстырып тұратын
көлденең ағаш), т.б.
Өлшемдік ұғымға байланысты қалыптасқан ... Әйел ... ... ... ... зат-бұйымдардың өлшемдік қызмет
атқарғанын, соның негізінде ... ... ... ... көйлектік мата, туырлықтық киіз, бір дағар жүн ... – қап), ... жүн, бір ... жіп, ... замандарда адам баласы заттардың ұзын-қысқалығын, биіктігі мен
аласалығын, ... ... яки ... ... мен ... ... үшін ... өлшеуіш құралдарын (техникалық
құралдар) пайдаланған жоқ. Айналадағы нысандар мен олардың ара ... дене ... ... көру, есту, сезіну қасиеттері арқылы және
түрлі бұйымдармен, құрал-саймандармен ... ... кең ... ... ... ... алған.
Әйел қолөнерінде өлшемдік ұғымдарға қатысты қалыптаскан мына сияқты
атаулар да қолданылады. Есеп таяқ – ... ... ... ... ... санап, байлап қоятын таяқ. ... бой ... ... байлап
қоятын таяқты есепші, есептаяқ, кергіш сабау, серу ағаш, серу жіп ... ... ...... ... ... ... төрт ұршықтай жіп
мөлшері. Төрт ұршық бір алқым, ал төрт алқым жіп бір бас, бір ... ... ...... өлшейтін құр (арқан бойы, желі бойы дегендермен
байланысты). Доғалақ – бір ... жіп; ... ... ... ...
иірілген жіпті бояу үшін әр жерінен байлап жасаған ... ... жіп ... өрмек жібі (кілем не алаша тоқуға арнап иірген жіптерді бір метрдей
ұзындыкта орау).
Қорыта айтқанда, қазақтың байырғы өлшемдерінің атаулары ... ... ... ... ... ... бар тілдік
таңбалар жүйесі. Халықтық өлшемдер – ... ... тән ... ... мен ... ... ... уәжіне байланысты қалыптасқан
атаулар. Қазақ тіл біліміндегі ... ... ... ... ... ... К.Ш.Хұсайыновтың,
С.А.Өткелбаеваның, т.б. зерттеушілердің еңбектерін басшылыққа ала отырып,
әйел қолөнеріне қатысты ... ... шығу ... дыбыселіктеуіш,
дыбысбейнелеуіш сөздерге барып саятын сөздерге мыналарды жатқызуға болады:
Дорба (салыстыр. дорбию, дорбақ ауыз) – тоқыма ыдыс яки киіз ыдыс ... – күн ... үшін яки ... қорғану үшін тігілген бас киім,
күләпара, далбай (Жалбағай < ... ... – жүн ... ... ... Кей жерде бұл күмпі аталады ... < ... ... ... ... – 1. кіші ... көрпе; 2. жастық (көпшік

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Лингвомәдениеттану ғылым саласы ретінде мақсаты мен міндеттері8 бет
Саяси дискурстың ерекшіліктері (лингвомәдениетаралық талдау)54 бет
Қазіргі қазақ тілінің жаңа бағыттары негізіндегі лингвомәдениеттану мәселесінің зерттелуі115 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Аударма және өркениет30 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь