Мінез қасиеттерінің жиынтығы арқылы жеке басының сипатталуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.МІНЕЗ ҚАСИЕТТЕРІНІҢ ЖИЫНТЫҒЫ АРҚЫЛЫ ЖЕКЕ БАСЫНЫҢ СИПАТТАЛУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.1Адам және адамзат туралы ғылымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2Мінез психологиясы Мiнез туралы жалпы түсiнiк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3 Мiнез типологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

2.ҚАБІЛЕТ ПСИХОЛОГИЯСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.1 Адам қабілетінің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2.2 Тұлға және мiнез ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.3 Мiнездiң қалыптасу ерекшелiгi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.4 Түйсіктер және олардың түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
Басқа адамның мінез-құлқын қалай түсінуге болады? Адамдардың әр түрлі қабілетке ие болуының себебі неде? ңЖанң дегеніміз не және оның табиғаты қалай? Осындай және басқа да сұрақтар адамдардың ойында болған, сонымен бірге уақыт озған сайын адам және оның мінез-құлқына деген қызығушылық артып отырған.
Жалпы психология – психика дамуының жалпы заңдылықтарын, зерттеу әдістерін, теориялық принциптерін және оның ғылыми негіздерінің қалыптасу жүйесін зерттейді. Психика жоғары дәрежеде ұйымдасқан материяның нақты формасының қызметін, әрекет тәсілін бейнелейді, адам психологиясы жаңғырту арқылы пайда болады.
Ресейлікатақты психолог Борис Герасимович Ананьғвадамтанымыныңжүйесін 4 негізгіұғымғабөліпқарады: индивид, іс-әрекетсубъктісі, тұлғажәнежекедаралық.
Индивидң түсінігінің бірнеше мәні бар. Алдымен, индивид - ол табиғи жалғыз тіршілік иесі адам, Homo sapiens түрінің өкілі. Мұнда адамның биологиялық жағы айтылған. Кейде бұл түсінікте адамды адамзат қауымының жеке өкілі, еңбек құралдарын пайдаланатын әлеуметтік тіршілік иесі ретінде қолданады. Алайда бұл жағдайда да адамның биологиялық тұрғысы ұмытылмайды.
Б.Г.Ананьев индивидтің бірінші және екінші қасиеттерін бөліп көрсеткен. Бірінші қасиетке адамның барлығына ортақ жас ерекшеліктерін (белгілі бір жасқа сай болу), жыныстық диморфизм (белгілі бір жынысқа сай болу), сонымен қоса, жеке-типтік сипаттамалар, оның ішінде конституционалды ерекшеліктер (дене бітімінің ерекшеліктері), мидың нейродинамикалық қасиеттері, үлкен жартышарлардың функционалды геометриясының ерекшеліктерін жатқызады.
Индивидтің бірінші қасиеттерінің жиынтығы оның екінші қасиеттерін анықтайды, олар: психофизиологиялық функциялардың динамикасы және органикалық қажеттіліктердің құрылымы. Осы қасиеттердің барлығы қосыла келіп, темперамент пен адам нышандарының ерекшеліктерін жасайды.
Тұлғаң ретінде адамды әлеуметтік тіршілік иесі деп сипаттайды.Осы ұғымның аясында тұлғаның мынадай психологиялық қасиеттері қарастырылады. Олар: мотивация, темперамент, қабілеттік және мінез.
Адамды тануда Б.Г. Ананьев бөліп қараған тағы бір ұғым ңіс-әрекет субъектісің. Бұл ұғым өзінің мазмұны бойынша ңиндивидң және ңтұлғаң
1. С. Сатыбаев. Халық әдебиетінің тарихы негіздері.- Алматы 1992ж. 120б
2. М. Мұқанов., Жас және педагогикалық психология. -Алматы, 1981ж. 311б
3. И.А Зимняя., Педагогикалық психология. – Алматы, 2005ж.
4. Қ. Жарықбаев., С.Қалиев., Қазақ тәлiм-тәрбиесi. - Алматы, 1995ж.
5. Қ. Жарықбаев., Ә. Табалдиев., Әдеп және жантану. - Алматы,
6. Т.Тәжiбаев., Жалпы психология. - Алматы, 1993ж. 59б
7. Ә.Т Алдамұратов. Жалпы психология. - Алматы, 1995 ж. 371б
8. Выготский Л.С. – Педагогическая психология. Москва 1991г.
9. Жарықбаев Қ. Б. «Психология негіздері»Оқулық. Алматы: Эверо, 2012. - 462 б
10. Т.Д. Марцинковская «История психологии» Москва-2014, 534стр.
11. Интернет ресурстары.
12. Сәбет БАП-БАБЛ. Жантану негіздері. Алматы Дәнекер 2013
        
        Мінез қасиеттерінің жиынтығы арқылы жеке басының сипатталуы 
ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
1. МІНЕЗ ҚАСИЕТТЕРІНІҢ ЖИЫНТЫҒЫ АРҚЫЛЫ ЖЕКЕ БАСЫНЫҢ ...
1.1 Адам және ... ... ғылымдар.............................................................5
1.2 Мінез психологиясы Мiнез туралы жалпы түсiнiк.......................................9
1.3 Мiнез типологиясы..........................................................................................12
2.ҚАБІЛЕТ ПСИХОЛОГИЯСЫ.....................................................................17
2.1 Адам ... ... ... ... және ... Мiнездiң қалыптасу ерекшелiгi......................................................................25
2.4 Түйсіктер және олардың түрлерi...................................................................26
Қорытынды..........................................................................................................33
Пайдаланылған әдебиеттер...............................................................................34
КІРІСПЕ
Басқа адамның мінез-құлқын қалай ... ... ... әр ... ... ие ... себебі неде? ңЖанң дегеніміз не және оның табиғаты қалай? Осындай және басқа да ... ... ... ... ... ... ... озған сайын адам және оның мінез-құлқына деген ... ... ... психология - психика дамуының жалпы заңдылықтарын, зерттеу әдістерін, теориялық принциптерін және оның ... ... ... ... зерттейді. Психика жоғары дәрежеде ұйымдасқан материяның нақты формасының қызметін, әрекет тәсілін бейнелейді, адам ... ... ... ... ... ... ... психолог Борис Герасимович Ананьғв адам танымының жүйесін 4 негізгі ұғымға бөліп қарады: индивид, іс-әрекет ... ... және жеке ... ... ... мәні бар. ... ... - ол табиғи жалғыз тіршілік иесі адам, Homo sapiens түрінің өкілі. ... ... ... жағы айтылған. Кейде бұл түсінікте ... ... ... жеке ... еңбек құралдарын пайдаланатын әлеуметтік тіршілік иесі ретінде қолданады. Алайда бұл ... да ... ... ... ...
Б.Г.Ананьев индивидтің бірінші және екінші қасиеттерін бөліп көрсеткен. Бірінші қасиетке адамның барлығына ортақ жас ерекшеліктерін (белгілі бір жасқа сай ... ... ... ... бір ... сай ... ... қоса, жеке-типтік сипаттамалар, оның ішінде конституционалды ерекшеліктер (дене бітімінің ерекшеліктері), мидың нейродинамикалық ... ... ... функционалды геометриясының ерекшеліктерін жатқызады.
Индивидтің бірінші ... ... оның ... ... ... олар: психофизиологиялық функциялардың динамикасы және органикалық қажеттіліктердің құрылымы. Осы қасиеттердің барлығы қосыла ... ... пен адам ... ... жасайды.
Тұлғаң ретінде адамды әлеуметтік тіршілік иесі деп сипаттайды. Осы ұғымның аясында тұлғаның мынадай психологиялық қасиеттері қарастырылады. Олар: мотивация, ... ... және ... ... Б.Г. ... ... ... тағы бір ұғым ңіс-әрекет субъектісің. Бұл ұғым өзінің мазмұны бойынша ңиндивидң және ңтұлғаң ұғымының ортасында. Іс-әрекет субъектісі ... ... ... және әлеуметтілігін біріктіреді.
Сана - психикалық ... ең ... ... ол тек ... ғана тән. Ол ... объективті шындықты тану, бағытталған мінез-құлықты қалыптастыру, сондай-ақ айналаны өзгерту мүмкіндігін анықтайды. Қоршаған ортаны саналы түрде өзгерте алу ... ... ... ... тағы да бір ... Осылайша, субъект - іс-әрекет ете алу қабілеті бар саналы жеке тұлға.
Сонымен, біріншіден адам тірі табиғат ... - ... ... ... саналы іс-әрекет субъектісі, үшіншіден, әлеуметтік тіршілік иесі ретінде қарастырыла алады. Яғни адам - ... және ... ... ... ... иесі. Осы үш деңгейдің бір бүтінге бірігуі адамның интегралды сипаттамасы - оның жеке ... ... ... - бұл ... ... өзгешелігі және қайталанбастығы көзқарасынан психикалық, физиологиялық және әлеуметтік ерекшеліктерінің жиынтығы болып табылады. Адамның жеке ... ... ... ... ... бар ... процесінде өзгеретін анатомия-физиологиялық бастамалар жатады. Тәрбиелеу жағдайлары мен туа біткен мінездердің әр түрлілігінен жеке тұлғалылықтың көп түрлілігі пайда ... адам - ... ... ең ... объектісінің бірі деп қортынды шығаруға болады. Адамның құрылымдық ұйымдасуы көп деңгейлі сипаты мен оның табиғи, әлеуметтік мәнінен ... Сол үшін де адам және оның ... ... ... ... болуы ғажап емес.
1. МІНЕЗ ҚАСИЕТТЕРІНІҢ ЖИЫНТЫҒЫ АРҚЫЛЫ ЖЕКЕ БАСЫНЫҢ СИПАТТАЛУЫ
+ Адам және адамзат туралы ғылымдар
Қазіргі заман ... адам ... ... ... ... ... ... қоғам мүшесі, үшіншіден, адамның ... ... ... төртіншіден нақты адамның даму заңдылықтары зерттеледі.
Адамды биологиялық түр ретінде бағытты түрде зерттеу Карл Линнейдің ... ... ол ... ... отрядындағы Homo sapiens жеке түрі ретінде бөліп көрсетеді. ... ... рет ... тірі ... орны ... Бірақ бұл адамға деген қызығушылық бұған дейін болмады ... сөз ... ... ... тұрғыдан тану натурфилософиядан, тіршіліктанудан және медицинадан бастау алады. Алайда бұл зерттеулердің аясы тар, ... ... ... қарама-қарсы сипатта, мұнда адам көбенсе тірі табиғатқа қарсы ... ... ... тірі ... ... ретінде қарастыруды ұсынды. Бұл адам зерттеудегі оң бетбұрыс болды.
Ерекше ... түр ... адам ... арнайы ғылым антропология деп аталады. Қазіргі антропологияның құрылым үш негізгі бөлімнен: адам морфологиясы (физикалық типтің жеке өзгергіштігін, жас ... - шала ... ... дейін, жыныстық диморфизмді қоса, өмір мен қызметтің өзгеруіне қарай адамның ... ... ... ... антропогенез жайлы зерттеу (ширек кезеңде адамның жақын аталары мен адам табиғатының өзгеруі), ол ... ... ... ... ... және ... ... қалдық түрлерін зерттейтін) және нәсілтанудан тұрады.
Адамды биологиялық түр ретінде антропологиядан басқа, онымен байланысты ғылымдар да ... ... ... ... ... оның ... соматикалық ұйымы ретінде адам анатомиясы және физиологиясы, биофизика және биохимия, ... ... ... ... ... ... Осы қатарда ерекше орын алатын медицинаға көптеген тараулар енеді.
Адамның пайда болуы және дамуы жайлы антропогенез ілімі Жер бетіндегі ... ... ... ... де байланысты, өйткені адам табиғатын жануарлар әлемінің жалпы және ... даму ... тыс ... ... ... Бұл ғылымдар тобына палеонтология, эмбриология, сондай-ақ салыстырмалы физиология және салыстырмалы биохимия жатады.
Антропогенез жайлы ілімнің дамуына жеке пәндердің әсер ... атап ... жөн. ... ... ... нерв ... ... жатқызамыз. Жоғарғы нерв қызметінің физиологиясының генетикалық проблемаларына аса қызыға қараған И.П.Павловтың ... ... ... ... ... нерв ... физиологиясы жеке бөлім болып қалыптасты.
Биологиялық түр ретінде адам дамуын түсінуде ... мен ... ... психологиясын біріктіре қарастыратын салыстырмалы психология маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... В.Келер және Н.Н. Ладыгина-Котс еңбектері бар. Зоопсихология саласындағы жетістіктер арқасында адамның көптеген мінез-құлық механизмдері мен оның ... даму ... ... ... ғылымымен тікелей түйіспейтін ғылымдар да бар, бірақ олар оның ... ... рөл ... ... ... және археология жатады. Тілдің пайда болуын, оның дыбыстық құралдарын және басқару механизмдерін зерттейтін палеолингвистиканың орны бөлек. Тілдің пайда ... ... ... ... ал ... ... болуы -антропогенездің орталық кезіне жатады, өйткені, бөліп сөйлеу адамды жануарлардан ерекшелейтін басты белгі.
Социогенездің проблемалары жайлы сөз қозғауымызға ... ... ... тығыз байланысты қоғамдық ғылымдарды айту қажет. Оларға адам қоғамының дамуын және алғашқы ... ... ... ... ... ... болады.
Осылайша биологиялық түрдің өкілі ретінде адам көптеген ... ... ... ... ... ... ішінде психологияның да. 1.7 суретте Б.Г.Ананьевтің Homo sapiens ... ... ... ... ... көрсетілген. Дербес биологиялық түр ретінде адамның пайда ... мен ... ... ғылымдардың ішінде орталық орынға антропология ие болады. Адам дамуына орай ... ... ... ... ... қортындыны былайша келтіруге болады: биологиялық дамудың белгісіз бір кезеңінде адам жануарлар әлемінен бөлініп шықты (ңантропогенез бен социогенездіңң ... ... және адам ... ... дағдылы және табиғи ортаға аса бейімделген түрлердің өмір сүруіне негізделген табиғи таңдау қызметі ... ... ... ... әлеуметтік әлемге өтуіне байланысты, оның биоәлеуметтік тіршілік иесіне айналуына қарай табиғи таңдау заңдары дамудың басқа сападағы заңдарымен ауысты.
Адамның ... ... неге және ... ... ... ... сұрақтар антропогенез ғылымын зерттейтін ғылымдардың арасында орталық орынға ие ... осы ... ... бұл ... ... ... табылмай тұр. Осы проблемаға орай бірнеше көзқарас бар. ... бірі ... ... ... салдарынан адам миы супермиға айналып, жануарлар әлемінен бөлініп шығып, қоғам құруға жеткізді. Бұл П.Шошардың ... Ол ... ... ... ... әсерінен ми органикалық түрде дами алмайды.
Тағы да мынадай көзқарас бар. Ол мидың ... ... мен түр ... ... ... ... мидың сапалы құрылымды өзгерісіне әкелді де, содан соң даму табиғи таңдаудан өзгеше заңдармен жүре бастады. Алайда, дене мен ми ... ... даму ... қалмайды. И.А.Станкевичтің зерттеулеріне қарағанда, адам миында құрылымдық өзгерістер болады, жартышарлардың әртүрлі бөлімдерінде прогрессивті даму, жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... адам өзгеріп отыра ма деген сауалға ңиәң деп толық жауап беруге болады. ... ... ... ... адам және оның ... дамуының әлеуметтік өмір сүру жағдайына әсер етеді, ал Homo sapiens ... ... ... ... ... ие ... адам ... тіршілік иесі, қоғам мүшесі ретінде ғылымға қызықты, себебі Homo sapiens түріндегі қазіргі заман адамы ... ... ... ... даму заңдарына сай өмір сүреді.
Социогенез проблемасын қоғамдық ғылымдарсыз қарастыру мүмкін ... ... ... құбылыстарына немесе солармен байланыстыларын бірнеше топқа бөлуге болады. Мысалы, өнермен, біліммен, техникалық прогресспен ... ... ... ... ... ... ... бұл ғылымдар екі топқа бөлінеді: қоғам дамуын барлық ... ... ... ... ... ... адамзат қоғамы дамуының жеке аспектілерін зерттейтін ғылымдар. Ғылымдарды осылайша бөлу ... ... ... ... ... ... бірге, көптеген жекелеген адамдар боп танылады. Сондықтан барлық қоғамдық ғылымдар не адамзат қоғамы жайлы ғылым, не ... ... ... адам ... ... ... ... бұл жіктемеде әр түрлі ғылымдардың нақты шекарасы анықталмаған, өйткені көптеген қоғамдық ғылымдар қоғамды бүтіндей, сондай-ақ жеке адамды ... ... бола ... ... адамзат (адамзат қоғамы) жайлы ғылым жүйесіне қоғамның өндірістік күші жайлы, адамзаттың қоныстануы мен құрамы жайлы, ... және ... ... ... мәдениет, өнер жайлы ғылымдар және де ... өзін ... жүйе ... ... ... даму кезеңдеріндегі формалары жайлы ғылымдар енуі қажет.
Мұнда адамның табиғатпен және адамзаттың табиғи ортамен қарым-қатынасын зерттейтін ғылымдарды ерекше атап өту ... ... ... ... ... ... ... пікірі қызықты - онда ғалым өзара қатынастағы және ... ... О2 ... ... ... қарама-қарсы екі биогеохимиялық қызмет жайлы сөз етеді. Бұл тотығу және қайта қалпына келу қызметтері. Бір жағынан олар ... алу мен ... және ... ... өлген организмдерді бұзумен байланысты. В.И. Вернадскийдің пайымдауынша адам және адамзат өздері өмір сүретін планетаның белгілі бөлігі биосферамен байланысты, себебі олар ... ... ... ... ... ... табиғаттан бөліне алмайды, бірақ жануарларға қарағанда адамның өмір сүру мен қызметтің оңтайлы жағдайларын қамтамасыз етуге орай ... ... ... ... ... бар. Мұнда ноосфераның пайда болуы жайлы айтылып тұр.
1927 ж Ле-Руа және Тейяр де Шарден біріге отырып енгізді. Олар 1922-1923 жж ... В.И. ... ... ... ... ... алды. В.И. Вернадскийдің анықтамасы бойынша ноосфера немесе ңойлаушы ... - ... ... жаңа ... ... ... алғашқы рет адам планетаны өзгерте алатын ірі геологиялық күш ретінде көрсетіледі.
Зерттеу пәні ... адам ... ... да бар. Бұған жеке организмнің даму процессі ... ... ... ... ... Осы ... адамның жас, жыныстық, конституционалды және нейродинамикалық ерекшеліктері зерттеледі. Бұдан бөлек тұлға және оның өмір жолы жайлы психология ғылымы да бар, ... ... адам ... ... ... көзқарасы және құндылық бағдары, қоршаған ортамен байланысы зерттеледі.
Адамды зерттейтін ғылымдар немесе ғылыми бағыттар бір-бірімен тығыз ... олар ... ... адам және ... ... жйлы ... көрініс береді. Алайда қай бағытты алып қарасақта, оларда ... әр ... ... ... Бұл ... ... ... психологияның зертейтін құбылыстары бисоциалды тіршілік иесі ретіндегі адамның іс-әрекетін ... адам - ... ... Оны ... ... жүйелі әдіснамалық сипатқа ие болуы керек.Сондықтан да адамды зертеудегі ең негізгі әдіснамалық тұжырым- жүйелі көзқарас тұжырымы. Ол әлем ... ... ... Осы ... сай ... жүйе ... фактор болғандықтан өмір сүреді. Адамды зерттейтін ғылымдар жүйесінде мұндай ... ... оны ... көріністе және сыртқы өмірмен байланысты зерттеу қажет, өйткені сонда ғана адам және оның әлеуметтік - биологиялық даму заңдылықтары жайлы ... ... ... болады.
+ Мінез психологиясы. Мiнез туралы жалпы түсiнiк.
Нақты адамды сипаттау немесе бағалау кезiнде оның ... ... ... ... адам ... ... өзiнiң даралық өзгешелiктерiмен ерекшеленедi. Адамдар өзара мiнез ерекшелiктерiне қарай ажыратылады. ... ... ... ... ... ... ''charakter'' деген сөзiнен шыққан. Мәнiсi -iз қалдыру. ... бұл ... ... ... ... ... Психологияда мiнез түсiнiгi адам iс-әрекетi және мiнез-құлқы формасында көрiнетiн жеке-дара психикалық қасиеттердiң жиынтығы.
Мiнез- әрбiр адамның жеке басына тән ... ... ... мен ерекшелiктер жиынтығы. Мiнездiң қасиеттерi мен ерекшелiктерi ... әр қилы ... ... адамның сол жағдайларға қатынасын бiлдiредi. Мiнез-бұл адамның әлеуметтiк мiнез-құлқының ерекшелiгi, ол әлеуметтiк топтағы ... ... iсiн ... адам аралық қарым-қатынасында көрiнiп отырады. Мiнез ерекшелiктерi адамның даралық өзiндiк психологиялық қасиеттерi. Дегенмен адам бойындағы ... бәрi ... ... ... ... ... көргiштiгi, есте сақтаудың шапшаңдығы, ақыл ойдың тереңдiгi мiнез ерекшелiктерiне жатпайды. Адам ... ... ... жеке ... оның ... ... аңғарылады. Адамның iс-әрекетi сол iске деген қатынасымен ... ... ... ... ақыл ... да байланысты болады. Соның нәтижесiнде адамның әр алуан психикалық процесстерi, оның ... ... ... етiп, ... ақыл ойын, көңiл-күйiн, эмоциясын, ерiк-жiгер қасиеттерiнiң ерекшелiктерiн ... ... ... өмiр бойы қалыптасуы мүмкiн. Мiнез қалыптасуы адам ойымен, сезiмдерiмен және ынталарына да байланысты болады. Сонымен адамның өмiр сүру ... ... оның ... де қалыптасады. Осыған орай, өмiр бейнесi, қоғамдық талаптар және нақты өмiрлiк жағдайлар мiнез қалыптасуында ... ... ие. ... ... даму ... және ... ... әр түрлi топтарда өтедi(отбасы, достық орта, класс, спорт командалары, еңбек ұжымы т.б.). Әр топтың құндылықты ерекшелiктерiне байланысты ... ... да ... Мiнез қыры дегенiмiз адамның белгiлi бiр жағдайдағы мiнез-құлқын анықтайтын психикалық қасиет ретiнде түсiндiрiледi. Мiнез қырларының ... ... бар. ... ... көбiнесе екi бағыт кездеседi. Бiрiншiсi, мiнез қырларын психикалық процестермен байланыстырады және ерiктi, эмоционалды және интеллектуалды қырларды бөлiп ... ... ... ... ... табандылық, батылдылық, қайсарлылық, өжеттiк, сабырлылық, байсалдылық, дербестiлiк, ... ... ... ... ... әсерленгiштiк, қызбалық, инерттiлiк, байыпсыздық, қайырымдылық. Ал, интеллектуалды қырларға терең ойшылдық, ... ... ... ... ... ... мiнез қырларын тұлға бағытына байланысты қарастырады. Тұлға бағдарының мазмұны адамдарға, iс-әрекетке, қоршаған әлемге және өзiне - өзi ... ... ... Тұлғаның бағдары адамның ... ... ... оның ... ... ... ...
Адамның тұлғалық қырларын шартты түрде мотивациялық және инструменталды деп екiге бөлемiз. ... ... ... және бағыттайды, ал инструменталды бұларға белгiлi бiр стиль бередi. Тұлғаның мотивациялық қырлары сияқты, мiнез де әрекет мақсатын таңдау ... ... ... та мақсат анықталғаннан кейiн мiнез инструменталды рөл ретiнде, қойылған мақсатқа жету құралдарын анықтайды.
Мiнез тұлғаның негiзгi көрiнулерiнiң бiрi ... ... ... зерттеуге теориялық және эксперименталды бағыттар.
Мiнездi зерттеу бұдан бiрнеше жылдар бойы басталған болатын. Мiнездi зерттеу дамуының ұзақ тарихы бар. ... ... ... ... жайын ғылым тарихында тұңғыш рет сипатттап жазған ертедегi грек философы Теофраст. Бiрақ ол мiнездi адамның адамгершiлiк сапасына тән қасиет ... ... йер де ... мiнездерi''деген еңбегiнде мiнездi адамның әлеуметтiк адамгершiлiк ерекшелiктерi жағынан ... Бұл ... ... керi ... Өйткенi темперамент - адамда туа пайда болатын генотиптi ағза қасиетi. Осы көзқарасқа орай, мiнез адамның туа пайда болатын ... ...
19 ... ... ... ... мiнездi тек психологиялық ерекшелiк, дара адамның ақыл ойы мен ... және ерiк ... ... деп ... ... ... сезiм мен ерiк ерекшелiгi десе, ал орыс дәрiгерi және педагогы П.Ф.Лесгафт ерiк ... дедi. ... ... ... салыстыра отырып,оны адамның жүре пайда болатын қасиетi деп анықтады. Сондай-ақ ол адамның даралық қасиеттерiндегi туа пайда ... ... мен жүре ... ... ... бөлiп көрсеттi. Ал Малапер Фуле т.б. мiнездiң туа пайда болуымен қатар, жүре пайда болатын ерекшелiктерi бар дедi. ... ... ... адамдармен жұмысына қатынасын бiлдiретiн жеке адамның тұрақты ерекшелiктерiнiң жиынтығы. ... ... пен ... ... адам ... тән ... ... Мiнез адамның өзi таңдаған iс-әрекетiнен байқалады. Кейбiр адамдар iс-әрекетiнiң аса ... қиын ... ... ... олар үшiн ... жеңу жолдарын iздеу, амалдарын табу қызықты болады. Ал, кейбiреулер iс-әрекеттiң ешбiр ... оңай ... ... ... үшiн жұмыс нәтижесiне қандай жол арқылы жеткенiнен басқа адамдарды басып озу басты мәселе болса, басқаларға әйтеуiр жұмысты бiтiрдiк деген ой өте ... ... мен ... ... (үлгiсi) манерасы адамдар әрекеттерiне жауап қайтаруларынан көрiнедi. ... ... ... т.б. бола ... ... ... бiр ... тек жүйке жүйесi қасиеттерiне ғана емес, адам мәдениетi мен ... де ... Адам ... ... ... мен түрлi оқиғаларға кездейсоқ жауап беру ерекшелiктерiмен айқындалмайды,ол оның негiзгi әрекеттерiн айқындаушы. Мiнездi адамның әрекетi әрдайым саналы, жауапты және ... ... ... Мiнездi адам сыртқы жағдайға қарамай дербес, өзiнiң ерiк-жiгерi мен белсендiлiгiн көрсетедi, өзiн-өзi ұстайды. Ал, мiнезсiз адам iс-әрекетпен қарым-қатынаста сыртқы жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы бойынша темпераментпен байланысты, бiрақ мiнез тұрақты және өзгермелi болып келедi.
Жеке адам ерекшелiктерi:
Жеке адам ерекшелiктерiн ... ... ... ... ... ... ...
2. Инструменталды-iс-әрекетке белгiлi бiр стиль бередi.
Мiнез мұнда жеке адамдардың инструменталды қасиеттерiне жатады. Одан iс-әрекет мазмұны емес, оны орындау мәнерi ... ... ... ... ... да ... Мақсат таңдалса, мiнез инструменталды, яғни мақсатқа жету құралы ... ... ... ... ... жеке адам ... ... таңдауда адамдардың әрекеттерiн айқындайтын жеке адам қасиеттерi.
2. Алға қойылған ... ... ... ... ... байланысты инструменталды бiтiстер.
Осы бiтiстердiң барлығы бiр адамның бойына жиналып адам белгiлi бiр ... ... ... ... мiнезi онтогенездi пайда болып, бүкiл өмiр бойына тұрақты.
2. Мiнезге кiретiн жеке адам ... ... ... олар мiнездi анықтауға көмектеседi және типтерге бөледi.
3.Сол мiнез типтерi бойынша адам мiнезi бiрнеше топқа бөлiнедi. ... ... дене ... бет ... ... ... ... жiңiшке адам,соның арқасында ұзын болып көрiнедi. Астениктердiң дене және бет ... ... ... ... ... ұзын ... ... еттерi нашар жетiлген,ал әйел адамдар сонымен қатар кiшкентай болады. Атлетикалық тип- орташа және ұзын бойлы, иықтары кең, ... ... басы ... әрi ... ... ... мен ... еттерi жақсы жетiлген. Пикниктик тип- орта бойлы, мойны қысқа, семiруге бейiм, себебi бұлшық еттерi мен қозғалыс аппараттары ... ... ... ... ... осы типтер психологиялық ауруларға шалдығуы мүмкiн. Астениктер мен атлетиктер шизофрения ауруына шалдығып жатады, оларды ... деп ... ... ақ ... ... ... ... қатiгездiк, билiкке құмарлық және эмоциялардың болуы тән. Ал, ... ... - ... ... ... оларды циклотимиктер деп атайды. Оларға ақ көңiлдiлiк, ашық ... ... көп ... қалжыңға бейiмдiк, жеңiлтектiк тән.
Мiнездiң психологиялық теориялары 19ғасырдың аяқ ... ... ... Сол ... ... адамның мiнезiн дене құрылысына қарай түсiндiруге тырысқан.Адамның дене құрылысы қандай болса, оның мiнезi соған сәйкес ... дедi. ... ... ... ... ... ... зерттеп қарастыруға болады . Осы кезде френология ағымы қалыптасты. Ол ағым бойынша адамның бас сүйегiне, формасына,жүйке саласына қарап адамның ... ... ... ... дедi. Ал, ... ағымы бойынша адамның жазуына қарап оның мiнез ерекшелiгiн ажыратуға болады дедi.
Осы кездерде көптеген ғалымдар ... ... ... ... ... Э.Кречмер, У.Шелдон, К.Леонгард, А.Е.Личко т.б.
Мiнез акцентуациясы А.Е.Личко ... жас ... ... негiзделген, нақты бiр мiнез күшейуiн қарастырды, ол сыртқы жағдайларына ... тип- ... ... ... ... Шуды ... ... тынымсыз ортада болуды қалайды. Көңiл-күйi өте жақсы болады, оқуы бiр қалыпты емес, бiр орында отыра алмайды,тәртiпсiздiк байқалады. Үлкен ... ... жиi ... ... ... ... ... ол тез өтедi. Өздерiнiң қабiлеттерiне тым сенгiш, тiптi шектен тыс өзiне сенедi. Елдердiң алдында өзiн-өзi көрсеткендi ұнатады, мақтаншақ болып ... тип- ... ... тез ... ... ... өзi ... қалғанды ұнатады. Барлық нәрселердi жүрегiне қатты алады. Екi үш апта ... ... ... ... кетiп қалуға ауысады. Ескертулер жасағанда ашуланады.
3) Лабильдi тип- көңiл-күйi ауа райы секiлдi тез өзгередi, оған әр ... ... ... ... ... амандаспауы, бiр нәрсеге ден қоюы) себеп болады. Олардың мiнез ... ... ... ... ... мен ... ... көңiлiне ұқсас болады, бiресе көңiлде, бiресе түңiлiп те қалады. Кейде сәтсiздiктер мен ... ... да ... ... ... көп ... сондай кездерде оның жақын адамдармен болғаны жөн,оның басқа ... ... ... Олар ... ... ... ерекше сезiнедi.
4) Астено-невротикалық тип- қозғыш, шаршағыш, қырсық, Ақыл-ой жұмыстарына тез шаршайды.
5) Сензитивтi тип-жоғары сезiмталдық тип. ... ... ... ... ... ... компанияларда болуды қаламайды. Бейтаныс адамдармен ұяң, ұялшақ болғандықтан тұйық ... ... Тек ... адамдарына ғана ашық сөзшең болады, өзiнiң қатарластарынан гөрi үлкен кiсiлермен, кiшкентайлармен болуды ұнатады. Үлкендердiң тiлiн алады, ата-аналарына жақын ... ... ... ... Ортаға бейiмделу қиынға соғады. Оларда жастайынан жауапкершiлiк қасиетi қалыптасып, өзiне және басқа адамдарға үлкен талаптар қояды. Дос таңдауда ... ... ... ... ... қалайды, оларды өте жақсы көредi.
6) Психо-астеникалық тип- интеллектiсi тез дамиды, өзiн-өзi және ... ... ... көп ... ... ... бiрақ iс жүзiнде емес, сөз жүзiнде ғана мықты. Өзiне-өзi тым сену ... ... ... ... ... ... қабылдайды.
7) Шизоидты тип- тұйық, өз қатарластарымен болғаннан гөрi үлкендермен болғанды ұнатады. Басқа адамдарға қызығушылығының жоқ екенiн, ... ... ... ... ... ... бiлдiре алмайды. Iшкi жан дүниесi қиялға толы. ... өз ... ... ... ... оны ... ...
8) Эпилептоидты тип- көп жылап басқаларды мазасыздандырады. Ондай балалар кiшкентайлар мен жануарларды ренжiтедi, өздерiн диктатор деп санайды. Олар қатiгез, өзiн-өзi жақсы ... ... ... ... ... ... бағындырып, қиын ережелер қояды. Өзiн басқалардан жоғары деп санайды. Бастықтардың алдында бәрiн жасап, ... ... ... тип- ... ... ... қалайды, басқалардың алдында өзiн суреттеп көрсетедi. Олар басқа бiреудi мақтағанды, ... ... ... ... Тек қана оны ... ... ғана ойлайды. Көпшiлiк ортасында лидер болғанды ұнатады.
10)Тұрақсыз тип- ерiк-жiгерсiз, өзен ағысы бойынша өмiр сүредi. Той-томалақ жұмыссыздықты жақсы ... ... ... ... ... ... жайлы ойламайды, кәсiби қызығушылығы жоқ.
11)Конформды тип- негiзгi ерекшелiгi барлығы сияқты болу. Өзi үшiн досын да сатып ... ... не ... де оған ... ... ... өз классификациясында адамдардың басқа адамдармен қарым-қатынасына сүйенедi:
1) Гипертимдi тип- анық жест, мимикалары болады.сөзге құмар қарым-қатынасқа бейiм, бастапқы тақырыптан кенет бас тартады, ... ... ... ... қалай болса солай қарағандықтан адамдармен конфликтiге тез ... ... өзi ... Оптимист, энергиясы мол, iс-әрекеттi сүйедi. Бiрақ жеңiлтек, аморальды әрекеттердi жасайды. Жоғары қозғыштық қасиеттерi бар, ... пен ... ... қиын ... ... тип- пессимистi көңiл-күйдi, аз сөйлегiш, үйде отыруды ұнатады. Тұйық өмiр сүредi. Конфликтiге түспейдi. Онымен достасатын ... ... тiптi ... ... Әдiл, байсалды, баяу ойлайды, бiрақ тиянақты.
3) Циклоидты тип-көңiл-күйi тез ... ... да ... ... болып келедi. Көңiл-күйi жоғары болғанда сөзге, қарым-қатынасқа жақсы түседi, төмен болғанда тұйық болады. ... тип- ... және ... емес ... баяу, контактiлiгi төмен, конфликтiге бейiм, көңiлсiз. Отбасында басшы болғанды ұнатады, коллективте бiрге бола алмайды. Қозған кезде ашуланшақ, өз ... ... ... ... ұқыпты, бала мен жануарларды сүйедi.
5) Тежелгiш тип- сөйлемейдi, басқаларды үйретедi. Конфликтiде белсендi роль атқарады. Қолға ... ... ... дәрежеге жетуге тырысады. Өзiне үлкен талаптар қояды. Ренжiгiш, сезiмтал, өш алғыш, өзiне тым ... ... ар ұяты мол. ... тип- ... енжар жақта, жұмыста басқаларға үлкен талапты қойса да ... ... ... да ... Өзiнiң тазалықты сүйюiмен үйдегiлердi де мазалайды. Ол ұстамды, тазалықты сүйедi, жұмыста сенiмдi, ... ... ... ... тип- ... ... ... конфликтiге аз түседi, енжар болады. Басқалардан көмек iздейдi. Достықты бағалайды, өзiн-өзi көп сынайды, алға қойғандарын орындайды. Қалжың ... ... тип- ... ... ақ бiрiн бiрi ... ... тобынан құралады. Ренжiсе оны iшiнде ұстайды, сыртқа шығармайды. Жауапкершiлiк, орындаушылық қасиеттерi бар, бiрақ жылығыш, тым сезiмтал жан.
9) Демонстративтi тип- ... ... ... ... ұнатады, билеушi мен лидерлiкке талпынады, өзiнiң өзiне-өзi сенiмдiлiгiмен адамдарға ұнамайды. Конфликтiнi өзi тудырып, өзiн өзi ... ... ... ... ... ... ... ойлайды, басқаларды қызықтырады, бiрақ эгоист, мақтаншақ, жұмыстан қашады, екiжүздi. ... тип- ... ... өте ... сөзге құмар, тез ғашық болады. Дауласады, бiрақ конфликтiге жеткiзбейдi, конфликт кезiнде белсендi, әрi ... ... ... ... байланып қалады. Оларға көп көңiл бөледi. Талғамы жақсы, шын ... ... ... тез өзгергiш.
11)Экстравертивтi тип- достары, таныстары өте көп. Сөзшең, әр түрлi ... ... ... ... ... мен ... ... бередi. Олардан бiр нәрсе сұраса соны орындайды,зейiн қойып тыңдайды, бiрақ жеңiлтек. Басқалардың әсерiне ... ... бiр ... ... ... ... ... отыруға бейiм, ойланбай көп нәрсе жасайды. Көңiлдi уақыт өткiзуге құмар.
12)Интравертивтi тип- ... ... ... данышпандыққа бейiм, жалғыздықты сүйедi, тек өз өмiрiне басқа бiреу кiрiскенде ғана ... ... ... ... көп, ... ... мен көзқарастары болады. Бiрақ бiрбеткей, өз идеяларын дәлелдегiш, өз ойы қате ... да өз ойын ... ... ... әрбiр ерекшелiк белгiлi жағдайларға сәйкес көрiнiс бередi. Мұндай ерекшелiктердiң өзiндiк физиологиялық ерекшелiктер бар. Адам ... ... ... ашып ... ... орын алатын жәйт жоғары жүйке қызметiнiң типтерiндегi ауыспалы құбылыс. Осы орайда, И.И.Павлов қандай сигнал жүйесiнiң басым ... ... адам ... типтерiн мынадай үш типке бөледi:
1.Ойшыл тип-бұл негiзiнен сөзбен байланысты,екiншi сигнал жүйесi ... ... ... ... ... ... ... басымдылығы.
3.Орташа тип-мұнда екi сигнал жүйесiнiң бiрде-бiрi басымдылық көрсете алмайды. Адамдардың көпшiлiгi осы орташа ... ... Адам ... ... басқа да мiнез ерекшелiктерiнiң пайда болуына әсер етiп отыратын арнайы типтердiң болуы ықтимал. Әр ... ... ... әр түрлi типтегi адамдардың еңбексүйгiштiгi мен әрекетшiлдiгi де түрлiше болып келедi.
Адам мiнезiнiң құрылымы ... ... ... ... ... мiнез ерекшелiктерi бiр-бiрiне тәуелдi, өзара байланысты болып келедi. Мiнездегi осындай әртүрлi қасиеттерден құрылған ... ... ... ... деп ... Ал, ... өзара байланысты психикалық қасиеттердiң жүйесi симптомокомплекс не факторлар деп атайды.
2.ҚАБІЛЕТ ПСИХОЛОГИЯСЫ
2.1 Адам қабілетінің ... ... жеке ... жекелеген жағдайларда қалатын адамдардың неге әр түрлі табыстарға қол жеткізетінін түсіндіруге талаптанған кезде, көбінесе, қабілет ұғымын негізге аламыз, адамдар ... әр ... тек ... ғана түсіндіруге болатына тоқталамыз. Бұл ұғым біреулердің дағдылар мен іскерлікті тез ... ... ... ... ... алуының немесе басқалардың ұзақ, тіптен қиналып үйренуінің себептерін зерттеген кезде пайдаланады. Қабілет дегеніміз ... ... ... ... түрлі салада кең қолданыста қолданылатын сөз екенін атап өтуіміз керек. ... ... ... бір ... ... ... табысты орындалу шарттары болып табылатын дербес ... ... ... ... ... психологияда оның бұрыннан және кеңінен қолданғанына қарамастан, көптеген авторлар бірнеше мәнде түсіндіреді. Егер қазіргі кездегі қабілетті зерттеу ... ... ... ... онда ... үш ... ... бөлуге болады. Бірінші жағдайда қабілетпен барлық мүмкін психикалық процестер мен жағдайлардың жиынтығын түсіндіріледі. Бұл "қабілет" терминінің неғұрлым кеңірек және ең көне ... ... ... іс-әрекеттің сан алуан түрлерін адамдардың табысты орындауын қамтамасыз ететін іскерлік пен дағдылар, жалпы және ... ... ... ... ... ... Аталмыш анықтама XVІІІ-XІX ғасырдың психологиясында пайда болып, ... және де ... ... де жеткілікті дәрежеде жиі кездеседі. Үшінші бұл - біліммен, іскерлікпен және ... ... ... тек қана ... ... тиімді пайдалануына негізделген .
Отандық психологияда қабілетті тәжірибелік зерттеу көбінесе соңғы ықпал негізінде құрылуда. Оның дамуына елеулі үлес ... ... ... ... ... Ол ... ... негізгі үш түрін бөліп көрсетті.
Біріншіден, қабілетпен бір адамның келесісінен өзгешеленетін дербес-психологиялық ерекшеліктер түсіндіріледі; ... ... ... ... ... ... туралы сөз болған жерде қабілеттілік туралы ешкім сөз етпейді.
Екіншіден, қабілет деп қандайда бір немесе көптеген әрекеттердің орындалуының табыстылығына қатысы бар ... ... ... ... ...
Үшіншіден, "қабілет" түсінігі аталмыш адамда қалыптастырылған дағдылармен немесе іскерлікпен, сол білімділікпен сәйкес келмейді.
Қабілеттің онтогенезде даму ... ... ... С.М. Джакупов өзінің еңбектерінде көрсетеді: Қабілеттердің нышандар негізінде қалыптасуы туралы мәселе әлі күнге дейін шешілген жоқ. Іс- ... ... ... ... ... ... өзі де әлі дәлелденбеген. Өйткені қабілетке айналуы үшін нышандар іс- әрекетте қандай орын алатынын ... ... ... ... мәні , оны тек шешу ... ... даму ... түсіну нәтижесінде олардың мақсатты қалыптасуы мен диагностикасын жасауға мүмкіндік береді. Бұл мәселені шешудегі ерекше жетістіктер С.Л. Рубинштейннің еңбектерінде көрінеді.Ол ... ... ... ... оның ... ... ... адам табиғаты - тарихи өнім болып табылады. Сондықтан да адам табиғатының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... адамның еңбек іс- әрекеті нәтижесінде қалыптасады) Бірақ Рубинштейн осы мәселені нақтылағысы ... сол ... ... ... ... ... алғышарты,- дейді С.Л. Рубинштейн. Қабілет нышандар негізіндн дамымағанмен, кабілет бәрі бір ... ... ... ... ... ... ... негізінде дамудың функциясы болып табылады. Ол индивидтің даму негізіне кіріп, олар өздері дамиды, яғни ауысып және өзгеріп отырады.
Ең қызығы ... ... ... ... ... ... генезисі мәселесін пайдаланбайды. Н.С. Лейтес бойынша: балалық шақта жас ерекшелік дамудың ішкі жағдайлары қабілеттердің қалыптасу факторы болып табылады.лейтес ... ... ... ішкі ... ретінде бейімділікті көрсетеді. Оның рольі: бейімділік қабілеттің алдында жүреді және ... ... ... және дамудың негізгі факторларының бірі- ми қатысатын процесстерге жағымды эмоциялық күй береді, еңбекқорлықты жоғарлатады, ұйқыдағы ... ... ... ... ... В.А неғұрлым анығырақ: „ Оқушыда математикаға ешқандай қабілеті байқалмаса, онда ... ... еш ... де көмектесе алмайды. Осындағы бейімділіктің рольі - қызығушылық болып табылады. Математикаға қызыққан оқушы көп ізденеді, оқиды, демен өз ... ... ... ... көріп отырғандай, қабілеттер генезисі мәселесі мүлдем қарастырылмайды.Өйткені қабілет мұнда бейімділікке тәуелділікте көрсетіледі, ал ... ... ... ... ... ... ... қашып, оның қалыптасқан түріне көбірек жүгінеді? Онда қажеттіліктің органикалық алғышарты мен нышандар мен ... ... ... ... өтпелілік қайда деген сұрақ туындайды.
Жоғарыда айтылғандай, бұл мәселені шешуде ерекше жетістіктерге жеткен С.Л. Рубинштейн еді, бірақ он нақтылауға тырысқанда ... ... ... ... Оның осы ... ... жақындағаны қабілетті еңбек іс- әрекеті нәтижесінде құрылатын және өзгеретін адам табиғаты деп ашуында. Мұнда еңбек іс- әрекетін ... ... ... ... адам болу ... еңбектің рольі" деген еңбегін пайдалана, қарастырса, қабілеттің құрылымын оңай көрсетуге болар еді. Бірақ бұл сол уақыттағы ... мен ... ... іс- ... „субьект- обьект" тұрғысында қараудың ықпалынан жүзеге асқан жоқ.
Басқаша айтқанда, зерттеуші психикалық функцияның құрылымына, соның ішіндегі қабілеттілікке, индивидуалды іс- әрекет ... ... Сөз ... айта ... іс- ... субьект- обьект қатынасында қарастыру тұрғысында ( жоғарыда айтып кеткендей) көптеген психологтар болды. Солай бола тұра Л.С. Выготский психикалық функцияның интерпсихикалық ... ... А.Н. ... бұл ... ... ... „ ... ... сыртқы спецификалық психологиялық процес стер тек адам мен адам арасындағы қарым- қатынасында туады; басқаша айтқанда интерпсихологиялық ... ... Тек одан соң ғана жеке адам ... өмір ... ... ... барысында кейбіреулері бастапқы сыртқы формаларын жояды, яғни интрапсихологиялық процесстерге айналады.
Осылайша, зерттеушілердің ... ... ... ... кездейсоқ емес, заңды түрде болады.Өйткені бұл мәселені әрекетті зерттеудегі индвидуалды және обьект- субьект тұрғысында қарастыру барысында шешу ... ... ... ... қайта құрылу механизмін түсіну үшін қабілеттерді біріккен іс-әрекет тұрғысында және ... - ... ... қарастыру қажет. Мәселені тарихи аспектте қарастырғанда, еңбек іс-әрекетін жүйелейтін ... бірі ... ... оның ... ... еске ... жеткілікті. Бастапқы кезеңде адам іс-әрекетіне потенциалды алғышарт (нышандар ... ... тек ... ... өзі мәтіндермен біріксе ғана өзекті алғышарт (қабілеттер комплексі) бола алады. Бұл процестің гипотетикалық ... ... ... ... ... - ... ... нышанның алғышартын функционалды активті жүйеге қайта құрылуының шарты- нышандардың бірлескен еңбек іс-әрекетіне енуі болып табылады. ... - ... ... ... онтогенезі анығырақ түсіндіріледі. Жаңа туған нәресте адамның қарым-қатынас жүйесіне ... ғана ... ... ... ... анатомо-физиологиялықтұрғыда нышандар жүйесі мен адамдық потенциалды мүмкіндіктер болып табылады. Іс жүзінде адам баласы өзінің ... ... - ақ ... түрде үлкендермен бірлескен іс-әрекетке енеді. Бұл жағдайда псевдо бірлескен іс-әрекет туралы айтылады. Мұнда қажеттілікте мотивациялық компоненттер болады, ал оны іске ... ... ... шоғырланған. Тек кейін ғана белсенділік үлкен адамның позициясынан баланың ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Осы қабілеттің құрылымы болып табылады. Осыдан мынадай тұжырымға келеміз. ... ... ... негізгі шарты олардың бірлескен іс-әрекетке енуі болып ... ... бұл ... қалай өтеді? Бұл процестің психологиялық мазмұны қандай?
Қабілеттің концептуалды схемасы былай көрсетілуі мүмкін. Нышандар белсенділіктің басым ... ... ... ... ... ... ене ... аклғашқы қабілетке ауысады. Осының қалыптасуы бала дамуындағы үлкен секіріс, яғни индивидуалды іс-әрекетте жасалатын элементарлы акттерді ... ... ... ... Одан ... ... алғашқы қабілет деңгейінде атқарылатын белсенділік үлкен адам мен бала ... ... ... ... бірлескен іс-әрекетке енеді. Мұнда екінші қабілеттер алғашқы қабілеттің синтезі негізінде құрылады да басында осы процеске ендеген қабілеттің нышандарына ауысады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым күрделірек актілерде жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Кейін осы циклдер қайталанады және ... ... ... ... ... ... Бастапқы кезеңдерде қабілеттің қалыптасуы мен дамуы осы бірлескен іс-әрекетте партнерға тәелді болса, онда кейінгі кезеңдерде жеке ... ... мен ... ... ... индивидуалды қасиеттер біздің консептуалды схема бойынша санды сапалы ... ... ... яғни ... мінездемесі (ата-аналардың даму деңгейі, ұстаздардың шеберлігі т.б.) мен бірлескен іс-әрекеттің құрылымдық қасиеттерімен анықталады.
Осылайша, көптеген ... ... және ... ... ие болатын нышандар параметрі және бірлескен іс-әрекеттегі партнерлер, қабілеттің құрылуы мен дамуы бірлескен іс-әрекеттің ... және оның ... мен ... Тек ... ... фонд ... болғанда және әр партнердің оны қабылдауында ғана бірлескен іс-әрекеттің құрылуы мүмкін. Демек бірлескен ... ... енуі ... ... ... болатын) жалпы мағыналық фондтың пайда болуымен және оның индивидпен қабылдануы мен жүзеге асуы мүмкін. Бастапқы кезеңде жалпы мағыналық фонд ... ... ... ... ... және ... жағдайда оны үлкен мен бала арасындағы эмоционалды контакт деп көрсетуге болады.
Берілген қабілеттің дамуының ... ... ... ... ... және ... бойынша бірлескен іс-әрекетті эксперименталды зертеу нәтижесіне негізделген. Бұл ... ... ... және ... мүмкіндіктері жайында ойлануға негіз бар. Өйткені ол жүйе қабілеттің генезисі ... ... ... және жеке ... ... ... анықтауда жаңа әдіспен ерекшеленеді.
Жеке адамның творчествалық потенциалының мүмкіндіктері адамның вуздық оқу ... ... және ... ... ... ерекшеліктерімен анықталады деп көрсетеді автор.
Өкінішке орай, күнделікті тәжірибеде "қабілет" және "дағдылар" ұғымы әсіресе педагогикалық тәжірибеде әдеттегі қорытындыға ... жиі ... Бұл ... ... үлгі ретінде соңынан белгілі суретші болып қалған В.И.Суриковтың сурет Академиясына түсудегі сәтсіз ... ... етуі ... ... ... ... ерте берілгенімен де, оның сурет салудағы іскерлігі мен дағдылары әлі болмаған. Академиялық ... ... ... ... бас тартты. Онымен қоса, академия инспекторы Суриков ұсынған суретті көріп, былай ... ... ... үшін ... ... ... ... тыйым салу керек". Академия оқытушыларының қателігі олар қабілеттіліктің болмауынан іскерлік пен дағдының болмауын ажырата ... ... үш ... ішінде тиісті іскерлікті меңгеріп, нәтижесінде сол педагогтар бұл жолы оны ... ... деп ... ол олардың қателіктерін ісімен дәлелдейді.
Қабілет іскерлік және дағды, біліммен сәйкеспейтініне қарамастан, бұл ... пен ... ... ... ... ... Іскерлік пен дағдыны, білімділдікті жеңіл және тез қабылдап алуы қабілетке байланысты болады. Осы білім мен іскерлікті дер кезінде ... алу, ... ары ... дамуына ықпал етеді, сонда лайықты білім мен дағдының ... ... ... ... ... ... ... қабілет дамудың үздіксіз үрдісінсіз болуы мүмкін емес деп санаған. ... ... ... ... ... ... ... келе жоғалып кетеді. Біз өзімізде бар қабілетті жүйелі сабақпен байланысты мынадай күрделі адамзат әрекеттерінің түрлері музыка, техникалық және ... ... ... ... және т.б. тек қана ... ... ... қолдай және дамыта аламыз.
Кез келген әрекеттің орындалуының табыстылығы қандай да, болмасын әр түрлі ... ... ... және де сол бір ... беретін бұл байланыстыру әр түрлі тәсілдермен қамтамасыз етілген болуы мүмкін. Бірдей қабілеттерді дамытуға қажетті талаптың ... ... ... басқаларының неғұрлым жоғары дамуының салдарынан толықтырылуы мүмкін. "Адам психикасының маңызды ерекшеліктерінің бірі ... да бір ... ... ... салдарынан басқаларының бірдей қасиеттері тетенше кеңінен орнын өтеу ... ... ... ... осы қабілетпен неғұрлым тығыз байланысты әрекетті табысты орындау мүмкіндігі ескерілмейді. Жетілдірілмеген қабілет сол ... ... ... өте кең ... басқалармен орын толытыруы-деп жазды Б.М.Теплов". Жалпы алғанда психология ғылымының көптеген мәселелерінің ішінде ең ... ... ... ... ... ... бұл ғылыми зерттеуге қиындық келтіруші мәселенің әрқашан да қызығушылығын жоғалтпауы оның практикалық ... ... 50-60 ... ... Б.Г., ... А.Г., Крутецский В.А., Леонтьев А.Н., Платонов К.К., Рубинштейн С.Л., ... В.Н. және тағы ... ... зерттеушілердің еңбектерінің арқасында қабілет мәселесінің барлық басты аспектілерін ... ... ... ... ... ... Рубинштейн С.Л. 30- шы жылдары қабілетке байланысты өз ... айта ... Оның ... ... мазмұны кейінірек „жалпы психология негіздері" оқулығында баяндалды. Онда автор осы мәселеге деген ... айта ... ... ... ... негізге ала отырып, жалпы дарындылық пен арнайы қабілеттер сұрақтарын ... ...
2. ... қабілеттер адамның іс- әрекетінің жеке арнайы салаларындағы жетістіктерін анықтайды. Ол арнайы ... ... ... ... ... ... т.б.) Жалпы және арнайы қабілеттердің арақатынасын жалпы мен ерекшенің ара қатынасы ретінде қарастырады. Ғылымда ... ... ... ... бар. Бұл ... көпшілігі алдымен табиғи немесе шынайы (өзінің биологиялық ... ... ... және ... шығу тегі бар ... ... қабілет деп өзгешеленеді.
Өте көп қабілеттер бар. Ғылымда олардың жіктелуінің белгілі әрекеттері бар. Бұл жіктелулердің көпшілігі ... ... ... ... (өзінің биологиялық шарттастырылуы негізіндегі) қабілет және қоғамдық-тарихи шығу тегі бар ... ... ... деп ... қабілетпен әсіресе жоғарғы, адамдар мен хайуанаттар үшін ортақ болып табылады деп түсіндіріледі. Мысалы, мұндай қарапайым қабілет ... есте ... ... ... ... болып табылады. Ойлауды белгілі бір көзқараспен, адам үшін ғана емес, жоғары жануарлар үшін де ... ... ... ... ... Осы ... туа ... бейімділікпен тікелей байланысты. Алайда адамның талаптылығы мен жануардың бейімділігі - бұл екі ... ... ... бұл ... ... ... ... Бұл үйрету механизмі арқылы қарапайым өмірлік тәжірибеде ... ... даму ... осы ... ... арнайы адами қабілеттердің басқалар да қалыптасуға мүмкіндік туады.
Бұл арнайы адами қабілетті жалпы және арнайы жоғары интеллектуалды қабілет деп бөлу ... Өз ... олар ... және ... оқу және шығармашылық, пәндік және тұлғааралық т.б. бөлінеді.
Жалпы қабілетке сан түрлі әрекеттер түрлерінде адамдардың табыстарын анықтайтындарды жатқызу қабылданған. Мысалы, ... ... қол ... талғампаздық пен дәлшілдік, есте сақтау, сөйлеу және басқа да ойлау қабілеттіліктері енеді. Олай болса, жалпы ... ... ... тән ... қабілеттермен түсіндіріледі. Арнайы қабілет ерекше пайда болатын қажетті бейімділіктерді жүзеге ... және ... ... ... ... табыстылығын арнайы әрекеттер түрлерінде анықтайтындармен жобаланып түсіндіріледі. Ондай қабілеттерге музыкалық, математикалық, лингвистикалық, техникалық, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... қабілеттің болуы олардың арнайы қабілеттің дамуын жоққа шығармайтынын ескеруіміз керек ... ... ... көпшілігі жалпы және арнайы қабілеттер арасында кереғар ұғым болмайды, олар ... ... ... және ... ... ... ... кейбір жағдайларда жалпы қабілеттің жоғары деңгейде дамуы белгілі бір ... ... ... ... арнайы қабілет ретінде бой көтере алады. Осыған ұқсас кейбір авторлардың өзара әрекеттері олардың көзқарасы бойынша жалпы қабілет арнайы қабілетті дамытуға ... ... ... табылады деп түсіндіреді. Басқа зерттеушілер жалпы және ... ... ... ... түсіндіре отырып, қабілеттің жалпы және арнайы деп бөлінуі өте шартты екенін атап көрсетеді. Мысалы, шын ... ... адам оқу ... соң ... ... бөле ... ... математикалық қабілетті жалпы қабілет ретінде қарастыруға болады. Алайда бұл ... ... ... ... адамдар бар екенін, біз оларда өте күрделі есептерді шығару қабілеттілігі, математикалық түсініктер мен операцияларды меңгерудің жылдамдығын көрсететін математикалық ... ... ... айта ... ... адам ... ... адамдармен өзара әрекеттесуі, қарым-қатынаста айқындалынатын қабілетті толық негізді жатқызуға тиіс. Бұл қабілеттер ... ... ... ... Олар ... ... өмірінің процесінде қалыптасады. Қабілеттің бұл тобынсыз адамға өзіне ұқсастар арасында өмір сүру қиынға түседі. ... ... ... ... ... тілі болмаса, қоғамдағы адамдарға бейімделе алмаса, яғни, адамдардың әрекеттерін дұрыс бағалау және қабылдау, олармен бірлесіп әрекет жасау және әр ... ... ... ... ... ... жөнге салу, қалыпты өмір және адамның психикалық дамуы мүмкін емес. Адамда бұл тектес қабілеттердің болмауы әлеуметтегі оның биологиялық мәнділіктен айналдыру ... жеңе ... ... болар еді.
Қабілетті жалпы және арнайы деп бөлудің сыртында теориялық және тәжірибелік ... деп бөлу ... ... және ... ... бір-бірінен біріншіден, адамның абстрактылы-теориялық ойлау бейімділігін алдын ала анықтайтынымен, екіншіден - нақтылы практикалық әрекетімен өзгешеленеді. Жалпы және арнайы ... ... ... және ... қабілеттілік көбінесе бір-бірімен сәйкес келмейді.
2.2 Тұлға және ... ... ең ... ... ... ... Адам мiнезi көптеген адам бойындағы ерекшелiктерге, соның iшiнде танымдық ... де әсер ... ... әрбiр адамның жеке-даралығын және жеке адамдық ерекшелiктерiн көрсетедi. Адам мiнезi жеке адам қызығушылықтарымен, ... ... ... ... т.б. ... ғылымында мiнез топтастырылып оның қасиеттерi мынадай төрт түрлi жүйеге бөлiнiп қалыптастырылады. Ондай қасиеттер ... әр ... ... ... ерекшелiктерiн көрсетедi.
1.Мiнездiң еңбекке байланысты қасиеттерi: еңбексүйгiштiк, адалдық, еңбекке жауапкершiлiкпен қарау, жалқаулық, немқұрайдылық.
2.өжымға, адамға қатысты қасиеттер: ... ... ... ... ... ... ... мақтаншақтық, өзiмшiлдiк, қарапайымдылық, кiшiпейiлдiлiк.
4.Заттарға қатынасы: ұқыптылық, салдыр-салақтылық, заттарды ұстап ... ... ... ... ... ... ... көрсететiн негiзгi және өзектi сипаттары болып табылады. Олар адамның қоғамдық қарым-қатынасы және әлеуметтiк типтiк ерекшелiктерi. Ал, мiнез құрылымының ... ... ... ... Бұл қасиет адамның қоғам тарапына орай көпшiлiкке, ұжымға, еңбекке деген қатынасын бiлдiредi.
2.Адамның жеке басының ... ... Бұл ... мiнездiң күшi. Осыған орай, адам мықты, жақсы, тұрақты және ... ... ... ... ... тұрақтылығының, бейiмделгiштiгiнiң ерекше мәнi бар. Мұндай адамдар әрқилы қиыншылықтарға ұшырағанда ... ... пен ... ... ... ...
2.3 ... қалыптасу ерекшелiгi
Мiнез өмiр барысында түзелетiн, қалыптасатын психикалық қасиет болып табылады. Бұл мiнез бала ... ... ... бiлдiредi. Адам мiнезiнiң қайнар көзiн және оның ең алғашқы белгiлерiнiң көрiнуiн өмiрдiң алғашқы кездерiнен ... ... ... жеке адамның мiнезiнiң қалыптасуына, дамуына оның қоршаған ортамен,әсiресе адамдармен ... өте ... әсер ... және оның ролi өте ... ... ... бала мiнезiнiң дамуында өз туған-туыстары, жақындары, оларға ұқсауға тырысулары мен елiктеулерi байқалады. Олар елiктеу арқылы үлкендердiң мiнез-құлқын үйренедi. Яғни бала ... ... мен ... ... адамдармен көп және белсендi қарым-қатынас жасау да ықпал етедi. Үлкен адамдар ... ... ... оған ... ... әсер ете ... ... белгiлi бiр түрiнiң қалыптасуы мүмкiн.Үлкендердiң бiр бiрiмен қарым-қатынасы, қарым-қатынас жасау ерекшелiктерi бала мiнез-құлқының қалыптасуына әсер етедi. ... адам ... ... ... ... ... ... қатынаста,өз iсiне деген қатынасында пайда болады.
Мiнез қалыптасуында сензитивтi кезең екi-үш жастан тоғыз-он жасқа дейiнгi кезең ... ... ... осы кезде бала өз құрбы-құрдастарымен, үлкендермен белсендi қатынасқа түседi. Осы кезеңде ... әсер ... ... олар оны жақсы қабылдайды, елiктейдi. Осы уақытта ... ... ... ... кiре ... ... ... формаларының қалыптасуына сөзбен, әрекеттерiмен әсер ете алу мүмкiншiлiгi жоғары.
Баланың ... ... ... ... ... ... стилi, сонымен қатар үлкендердiң баланың өзiмен қатынас жасау ерекшелiгi де өте маңызды. Ең бiрiншiден бұл ата-анаға, әсiресе анасының баласымен ... ... ... ... ... ... ... өскен кездегi өз баласымен қатынас жасау ерекшелiгiне үлкен әсер етедi.
Баланың мектепке дейiн кезеңiнде мiнездiң келесi қырлары қалыптасады: ақ көңiлдiлiк, ... ... және оған ... ... ... ... Ал, бастауыш сынып кезiнде адамдармен қарым-қатынас кезiнде көрiнетiн қырлар қалыптасады. Егер баланың ... ... бiр ... ... ... ол мектеп кезiнде қолдауға ие болса бұл мiнез қыры одан ары ... ... ... Егер қолдау таппаса мiнез қырларында өзгерiстер болады. Жасөспiрiмдiк шақта мiнездiң ерiктi қырлары, ал жастық шақта адамгершiлiктiк т.б. ... және ... ... адам ... барлық жолдарында қалыптасады және өзгередi. Адам мiнезiнiң қалыптасуында ең үлкен орынды еңбек алады. Сондықтан да, мiнез ... да ... ... ... ... кезiнде қалыптасады деп айта аламыз.
Адамның мiнезiнiң өзгерiп отыруына әлеуметтiк жағдайдың үнемi ықпал етiп,оның жаңа сапаларын қалыптастырып отырғандығы ғылыми тұрғыдан ... ... ... және ... ... екендiгi еш дау тудырмайды.
2.4 Түйсіктер және олардың түрлерi
Түйсiк белгiлi-бiр ... ... ... ... ... ... ... олай болса, түйсiктердiң жiктеуi де осы рецепторларға негiзделетiнi анық. Осының нәтижесiнде, берiлген қасиеттi (модалдықты) түйсiну пайда болады.
Түйсiктердiң негiзгi ... ... терi ... - ... ... ... сезу, температуралық түйсiктер, ауырсыну түйсiктерi, дәм сезу түйсiктерi, көру ... есту ... ... пен қозғалыс түйсiктерi (статикалық және кинестетикалық), сондай-ақ, органикалық түйсiктер (аштық, шөлдеу, жыныстық түйсiктер, iшкi мүшелердi түйсiну және т.б.).
Әлi күнге ... көп ... ... ... ... ... ... - вибрациялық түйсiктердi атап көрсетуге болады. Олар ... ... есту ... ... және генетикалық тұрғыдан сипап сезу түйсiктерiнiң есту түйсiгiне өту формасы болып табылады.
Вибрациялық сезгiштiк - бұл дененiң ... ... ауа ... ... Бұл сезгiштiк түрi адамның, әсiресе, көру мен естуiнiң бұзылысы кезiнде ерекше практикалық мәнге ие ... ... ... ... ... ... ... қажеттiлiктерiмен байланысты туады, екiншiден, iшкi мүшелердiң қызметiнiң бұзылу кезiнде пайда болады. Органикалық түйсiктерге аштықты, ... ... ... ... ... алу және ... ... келетiн түйсiктер, сонымен қатар, жалпы көңiл-күйдiң жақсы немесе ... ... ... ... айқын емес, ажыратылмайтын түйсiктер жатады. Түрлi iшкi ... ... ... x. ... жiктемесi бойынша интероцепторлар категориясына жатады. Интероцепторлар механикалық, химиялық, физикалық-химиялық сипаттағы тiтiркендiргiштердi ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
1. Олар көп жағдайда органикалық қажеттiлiктермен байланысты. Бұл қажеттiлiктер осы органикалық түйсiктер арқылы ... ... ... ... ... ... қысылумен байланысты. Мұның өзiнде оларда қажеттiлiктердi қанағаттандырумен байланысты ... ... ... ... елiгу, ұмтылыс және кернеудi босату сияқты сәттерi болады.
2. Органикалық түйсiктерде сенсорлық, перцептивтi сезгiштiк әлi аффективтi ... ... ... ... ... ... ... ңшөлдi түйсiнудiң ңшөлдi сезiнуң деп бекерден айтпайды. ... ... ... күштi аффективтi сипат, айқын эмоциялық бояуға ие. Сондықтан органикалық түйсiктерде тек сенсорика ғана емес, ... ... те ... ...
Органикалық түйсiктер организмнiң қасиетiн емес, ал оның күйiн бейнелейдi, және көп жағдайда саналанбайды. Органикалық ... жиi ... ... ... өзiнiң шоғырланған жерiн көрсетпейдi.
3. Органикалық түйсiктер қажеттiлiктердi бейнелей келе, әдетте, қозғалыстық импульстармен байланысты болады. Осылайшва, мысалы аштық сезiмiнде, тыныс қысылғанда және т.б. ... ... және ... ... ... ... болады.
Осылайша, органикалық түйсiктер психиканың әр түрлi жақтарымен - ... ... ... және ... ... ... ең ... бастап, олар қажеттiлiктермен тығыз байланысты болады.
2. Терi сезгiштiгi сезiм ... ... ... ... төрт түрге бөлiнедi. Әдетте, келесi рецепцияларды ажыратады: 1) ... 2) ... 3) ... және 4) ... және қысым. Шамамен, бұл сезгiштiктердiң әрқайсысында өздерiнiң ... ... және ... ... ... ... Ауырсыну түйсiгi
Ауырсыну биологиялық өте маңызды қорғаныс бейiмi болып ... ... мен күшi ... ... тiтiркендiргiштердiң әсерiнен ауырсыну организм үшiн қауiптi әсерлер жөнiнде белгi бередi.
Адам денесiнде ауырсынуға сезiмтал емес және ауырсынуға сезiмтал учаскелер болады. ... 1 ... 100 ... ... ... ... ... зерттеулер көрсеткендей, ауырсыну нүктелерiнiң таралуы динамикалық, қозғалғыш сипатта болады. Ауырсыну түйсiктерi белгiлi бiр тiтiркендiргiштен ... ... ... ұзақтығы мен жиiлiгiнiң шамадан тыс артуының нәтижесi болып табылады.
Ауырсыну сезгiштiгiне аз қозғыштық тән. Ауыртатын тiтiркендiргiштен кейiнгi импульстар баяу өткiзiледi. ... ... ... өте баяу ... Ауырсынуды сезiну белгiлi бiр қанағаттанбағандықпен немесе азап ... ... ... ... жерi ... ... (термиялық) түйсiктер
Температуралық түйсiктер бiзге жылулық пен суықтықтың түйсiгiн бередi. Бұл сезгiштiк дене температурасын ... ... үшiн ... ... ие. Сезiм мүшелерiнiң классикалық физиологиясында жылулық пен ... ... екi, ... ... сезгiштiк түрлерi ретiнде қарастырады. Себебi олардың әрқайсысында өз шеткi рецепторлық аппараты болады.
Суықты түйсiнудiң анатомиялық аппараты болып Краузе шақшалары, ал ... ... ... - ... ... ... Бiрақ бұл әлi тек ғылыми болжам ғана.
Суықтықтық нүктелердi адекватты емес тiтiркендiргiшпен, мысалы, ыстық ұшпен тiтiркендiргенде, олар ... ... ... Бұл - ... парадоксалды түйсiну.
Термиялық түйсiктерде терiнiң әр түрлi температураларға тез бейiмделгiштiгi маңызды рөл ... ... ... тең ... ... терi ... тең температуралар болып табылады. Едәуiр жоғары температура жылулықты сезiнудi, ал төменгi температура суықтықты сезiнудi бередi.
3. ... ... ... мен ... ... ... өте ... байланысты. Қысым қатты жанасу болып табылады.
Ауырсыну түйсiгiмен салыстырғанда, жанасу мен қысым түйсiктерiнiң салыстырмалы нақты ... ... Бұл көру мен ... ... ... олардың негiзiнде жиналған тәжiрибемен байланысты. Қысым рецепторларының өзiне тән ... бiрi - ... ... ... бiз ... өзiн ... ал көбiнесе оның өзгеруiн сезiнемiз. Жанасу мен қысымға ... ... ... учаскелерiнде әр түрлi болады.
4. Есту түйсiктерi. Адамның есту түйсiктерi сөйлеу мен музыканы ... ... ... есту ... әсер ... дыбыс шығарған денемен тудырылатын және ауаның кезекпен шоғырланып, сиреуi болып табылатын дыбыстық толқындарды бейнелеу болып табылады.
Дауыс ... ... ... ... ... ... Оның ... ауаның өтуiне және дыбыс желбезегiнiң керiлу күшiне байланысты болады.
Есту адаптациясы - есту ... ... ... ... бейiмделуi.
Есту жiткiрлiгi - сыбырлап айтылған сөздi құлақтың ұзақтан анық есту ... ... ... ... ... амплитудасымен сипатталады. Екiншiден, тербелiстiң жиiлiгi мен созылу ұзақтығына байланысты болады. Үшiншiден, тербелiс түрiмен сипатталады.
Есту түйсiктерi жүйелi, сондай-ақ жүйелi емес ... ... де ... ... ... музыкалық дыбыстарда, ал екiншiлерi шуда бейнеленедi.
Адамның сөйлеуiнде де шулармен қоса музыкалық дыбыстар да ... ... ... ... ... қаттылығы;
2. жоғарылығы;
3. тембрi.
Дыбыстың есту аппаратына әсерi барысында оның сезгiштiгiн өзгертетiн адаптация процестерi жүредi. Бiрақ есту түйсiктерi аймағында адаптация жоғары болмайды және ... ... ... сипатталады.
Бiздiң құлақпен барлық дыбыстар қабылдана бермейдi. Ультрадыбыстар да (өте үлкен тербелiстi дыбыстар), сондай-ақ инфрадыбыстар да (өте баяу тербелiстi дыбыстар) бiздiң ... тыс ... ... есту (толық есту) - индивидтiң полифониялық дыбыстарды, жоғарылығы белгiлi басқа дыбыстармен қатаң салыстырмай, олардың жоғарылығын дауыспен ... ... ... ... ... ... есту - бұл музыкалық естудiң абсолюттi модалдығы, оның ... ... ал ... ... ... ... естуi жоқ адамдар белгiлi бiр дыбыстарды өз дауысының ең жоғарғы және ең төменгi дыбыстық ... ... ... ... қабылдап, дұрыс ажыратып, тани алатын индивидтердiң естуi квазиабсолюттiк есту деп аталады.
Абсолюттiк естуi бар ... ... ... ... ... ... ... тондарды дұрыс қабылдап, тани және нақты тауып ала алады.
Абсолюттiк есту, әдетте, балалық-жасөспiрiмдiк кезеңдерде ... ... есту - екi ... ... ... Осылай есту адам дыбыс шыққан жаққа бетiмен тура қарай алады, ал бiр құлағы нашар еститiн ... ... ... ... сау ... ... ... бұрып тыңдайды.
4. Көру түйсiгi. Көру түйсiгiнiң таным процесiндегi рөлi зор. Олар адамға өте бай әрi нәзiк ажыратылатын кең көлемдi мәлiметтердi ... ... ... ... ... сәулесiнiң әсерi нәтижесiнде пайда болады. Бiздiң көзiмiз жалпы түстердi ... ал ... бiр ... түсiн қабылдайды. Заттар бiзден белгiлi бiр қашықтықта орналасып, түрлi формада, көлемде және т.б. ... Көру ... ... шындықтың барлық осы көптүрлi қасиеттерiн бейнелендiредi.
Көру түйсiгiнiң негiзгi рецепторлары - ол таяқшалар мен шақшалар.
Таяқшалар - ... iшкi ... ... жиек ... қалың орналасқан фоторецепторлардың бiр түрi. Ол ымырттағы көрудi қамтамасыз етедi. Адамның көзiнде 110-125 млн. таяқша клеткалары бар. Егер оның қызметi ... кеш ... ... көз ... ... соқырң (ңтауық соқырң) болып қалады.
Шақшалар - фоторецептордың тағы бiр түрi. ... тор ... iшкi ... орта ... ... - ... 1 ... 140 000-ға дейiн қалың орналасқан. Ш. өте жарық сәулелердi ғана қабылдайды. Адамның көзiнде 6-7 млн. ... ... бар. Егер оның ... ... адам ... қарай алмай, "түс соқыры" (ахромазия) ауруына ұшырайды.
Конвергенция (жақындау, үйлесу) - өте ... ... көру үшiн оның ... ... екi ... iшкi ... жәрдемiмен жақындату кезiндегi екi көздiң көру жолының бiр нүктеде түйiсуi.
Көз аккомодациясы (көздiң ... - көз ... ... ... ... көздiң әр түрлi қашықтықтағы заттарды анық көру қабiлетi. Мыс: ... ... ... көз ... ... ... ... кезiнде бұршақтың алдыңғы дөңестiгi 10-нан 6 мм-ге, ал артқы дөңестiгi 6 мм 5,5 мм-ге ... ... ... ... ... мүшелерi тәрiздi көру анализаторының, ондағы көз құрылымына кiретiн барлық ағзалар қозғалыста болады. Оның ұзақта, жақында қозғалып немесе жылжып бара жатқан ... ... ... ... зор. Көз алты ... (2 - ... 4 - тура) бұлшықеттердiң жәрдемiмен тура сыртқа (42о), iшке (45о), ... (54о), ... (57о) ... өткiрлiгi - көру бұрышы бiр минутқа тең болған жағдайда, көздiң екi нүктенi жеке-жеке көру ... ... ең ... жерi сары дақ ... Көз ... арнайы сандар немесе сөздер жазылған кестенi пайдалану ... ... ... ... ... барлық негiзгi психофизиологиялық заңдылықтары - адаптация, ... ... ... ... ... әрекеттесу айқын көрiнiс табады.
Әдетте, адамға бинокулярлық көру тән. Бинокулярлық көру ... - екi ... ... ... ... екi көздегi тор қабыққа бiрдей түсуiнен екi түйсiну сезiмiнiң бiрiгiп, бiр көру ... ... ... ... - ... ... ... дұрыс сындырмауынан туатын ауытқулардың бiр түрi. Бұл кемiстiк салдарынан бiр заттан шыққан параллель сәулелер фокусы көз iшiнде бағытын өзгертiп, сынғаннан ... көз ... арт ... ... Шын ... ... көргiштiкң деген сөз өз мағынасына сәйкес келмейдi, өйткенi ондай адам затты алыстан да, ... да анық көре ... ... ... ... ... ... көзiлдiрiк арқылы жүзеге асыра алады.
Сонымен қатар, көру ... ... ... деп ... ... құбылыстың адамдардың iшiнде кездесетiнiн айта кеткен жөн. Дальтонизм - түстi ажырата алмаушылық - ағылшын химигi әрi ... Дж. ... ... тапқан көру кемiстiгiнiң бiр түрi. Ол - iштен туа және туғаннан кейiн заттың түсiн, әсiресе қызыл түстi ажырата алмау. Бұл ... ... адам ... түстi жасыл түстен, күлгiн және күрең түстерден ажырата алмайды. Дальтонизммен азап шеккен адам ... ... тек екi ... сары мен көк ... ғана ... ... ... әйелдерге қарағанда, ер адамдар көп шалдығады.
5. Иiс сезу түйсiгi. Иiс сезу мен дәм сезу ... ... ... ... ... Осы ... шейiн иiс сезу адамда маңызды рөл атқармайды деген пiкiр ... ... иiс сезу ... ... ... ... әсер ... және адамның көңiл-күйiнiң тонын анықтайтын жағымды немесе жағымсыз эмоциялық фонды тудырады. Иiс сезу ... ... ... сезу ... ... ... бiрге кiретiн әр түрлi заттардың молекулаларының әсерiнен пайда болады.
6. Дәм сезу ... иiс сезу ... ... ... ... ... Дәм сезетiн қасиеттердiң негiзгi төрт түрiн бөлiп ... - ... ... тәттi және ащы.
Дәм сезуге, әдетте, иiс сезу, ал кейде қысым, жылулық, суықтық және ... ... ... сезуде компенсация, яғни бiр дәм сезу түйсiгiнiң (тұзды) басқамен (қышқыл) басылып қалуы үлкен рөл атқарады.
Контраст ... ... дәм ... ... ... да орын ... Мысалы, қант ерiтiндiсiнiң тәттi дәмiн түйсiну тұздың аз мөлшерiнiң қосындысынан күшейедi. ... сезу ... ... ... ... ... эмоциялық көңiл-күйге әсер етедi. Дәм сезу, иiс сезу сияқты басқа рецепторлық жүйелердiң табалдырықтарына, мысалы, ол көз бен ... ... терi ... мен ... күйiне әсер етедi.
Қорытынды
тақырыбында жазылған курстық жұмысты қорытындылай келе іс-әрекет - адамның қоршаған ортаға деген белсендi қатынасының бiр ... ... ... орта мен ... ... ... динамикалық жүйесi.
Тiрi материяның өлi материядан, жоғары формалардың төмен ... ... - ... ... ... өте көп қырлы. Жануарға тән түрлi формаларға қоса, адамда белсендiлiктiң ерекше формасы - iс-әрекеттi айтуымызға болады. Iс-әрекеттi адам ... ... түрi ... ... ... ол ... ... және рухани дүниесiн құрайды, өзiнiң қабiлеттерiн дамытады және адам қол мен сана арқасында құрал жасап, оны iс-әрекетте қолдануы - ... ... ... ... ... ... адам iс-әрекетi продуктивтi, өнiмдi сипатқа ие. ... ... тағы бiр ... егер ... ... тек ... қажеттiлiктерден туса, адам iс-әрекетiне өнер,танымдық қажеттiлiктер түрткi болады. Сонымен қатар, адам iс-әрекетiнiң формалары жануарға тән ... ... ... ... ... байланысты. Мәселен, баланы кiшкентайынан бастап тұрмыстық заттарды дұрыс қолдануды (қасық, пышақ, орындық, сабын) үйретедi. Соның нәтижесiнде ... ... ... ... ... ... ...
Сонымен, адам мінез-құлық белсендiлігінің негiзгi айырмашылықтарын тоқталатын болсақ:
1. Адам iс-әрекетi ... ... ... ие. Ал ... ... ... берiлгеннен басқа ешнәрсе жасай алмайды
2. Адам iс-әрекетi құрал немесе әдiс ретiнде қолданатын мәдениеттiң материалды және рухани ... ... ... оның қабiлеттерi мен қажеттiлiктерiн, өмiр шарттарын дамытады. Ал жануар белсендiлiгi негiзiнен олардың өзiнде және өмiр ... ... ... ... оны ... ... ... мен әдiстер - тарихи өнiмi болып табылса, жануардың белсендiгi биологиялық эволюция нәтижесi болып ...
5. ... ... ... ... берiлмейдi, ол заттарды қолдануда мәдени түрде белгiленiп қойған. Бұндай iс-әрекеттi оқу және тәрбие барысында қалыптастырып, дамыту керек. Ал ... ... ... яғни ... ... ... ... С. Сатыбаев. Халық әдебиетінің тарихы негіздері.- Алматы 1992ж. 120б
* М. ... Жас және ... ... ... 1981ж. ... И.А Зимняя., Педагогикалық психология. - Алматы, 2005ж.
* Қ. ... ... ... ... - Алматы, 1995ж.
* Қ. Жарықбаев., Ә. Табалдиев., Әдеп және ... - ... ... ... ... - ... 1993ж. 59б
* Ә.Т Алдамұратов. Жалпы психология. - Алматы, 1995 ж. 371б
* ... Л.С. - ... ... ... ... Жарықбаев Қ. Б. Оқулық. Алматы: Эверо, 2012. - 462 б
* Т.Д. Марцинковская Москва-2014, 534стр.
* Интернет ... ... ... Жантану негіздері. Алматы Дәнекер 2013

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Виртуалды желілер56 бет
Кәсіпкерлік түрлері және салыстырмалы талдау6 бет
Маркетингтік коммуникация түсінігі мен түрлері38 бет
Меншік ұғымы, түрлері7 бет
"Темперамент."11 бет
Бірқатар кремний органикалық гидрофобизаторлар жөнінде анықтамалық деректер8 бет
Полимерлер жайлы мәлімет5 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь