Қаныш Сатпаев геология ғылымының ең алғашқы педагог - мұғалімдерінің бірі

Кіріспе

Қазақ ғылыми академиясының тұңғыш президенті геология ғылымының 20-ғасырдағы аса көрнекті оқымысты академик Қаныш Сатпаевымыз ең алғашқы педагог-мұғалімдерінің бірі.
Семейдегі педагогикалық техникумды тәмамдағаннан кейін 1918-1919 жылдары Семей қаласындағы қазақ мұғалімдеріне арналған 2 жылдық педагогикалық курстарға жаратылыстану пәнінен сабақ берді. 1919-1920 жылдары Семей губерниясындағы Павлодар уезіне қараған Ақ келін болысындағы ата жұрты №4 ауылда мұғалімдік қызмет атқарады.
Мұғалім болып қызмет істеген кездегі оқулықтарға тапшылықты өз басынан кешіргендіктен, 1919-1924 жылдар аралығында тұңғыш «алгебра» оқулығын құрастырыпты.
Ұлы ұстазымыз Ахмет Байтұрсыновтың ұсынысымен 1924 жылы Қ.И.Сатпаев құрастырған осы «алгебра» оқулығы комиссариатының тиісті комиссияларында баспаға қабылданып, авторға аванс берілген көрінеді.
Енді кітаптың жарық көріп, ел қолына жетуі ғана қалған секілді еді.
Қ.Имантайұлы қазақ тілінің үлкен қамқоршысы екенін «ер Едіге» эпосын қазақ тіліне мұқият түсіріп бергендігімен дәлелдесе, математикалық және ғылыми-техникалық терминология жасаудағы ең алғашқы ірі авторларының бірі екендігін осы аталып отырған оқулық арқылы біліп отырмыз. Бұл кітаптың құндылығы қазақтың Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық университетінің оқытушысы Б.М.Қасанов ғылыми тұрғыдан дәлелдеп отыр. Көлемі 1642 беттен тұратын осы қолжазба болашақ ғалымның 20 жасында жазған тұңғыш ғылыми еңбек екен. Бұл кітап А.П.Киселевтің алгебрасы негізінде жазылған. Бірақ бұл жалаң аударма емес. Қаныш аға аудармамен қатар осы негіздей қазақ мектептеріндегі оқушылардың білімі мен талап деңгейін ескере отырып, шөп, мал түрлерін санауға, сол кезеңдегі сауда-саттық ұғымдарына байланыстырып көптеген жаңа мазмұнды оқу бағдарламасына сәйкес есептерді құрастырған. Қолжазбаның соңында 220 математикалық терминдердің қазақша байланысын енгізген. Қолжазбаның ішінде араб графикасымен жазылған 592 бет, латын графикасымен жазылған 1440 бет, 30-35 баспа табақ болавтын математикалық қолжазбалары Қазақстан Республикалық мемлекеттің орташа мұражай қорында сақталған.
Б.Қосановтың айтуынша Қ.И.Сәтпаевтың қазақ тіліндегі тұңғыш «алгебра» оқулығының қолжазбасын Қазақстан халық ағарту комиссариатына 1924 жылы тапсырған һәм қолжазба Комиссариаттың
        
        Кіріспе
Қазақ ғылыми академиясының тұңғыш президенті геология ғылымының 20-
ғасырдағы аса ... ... ... ... ... ең алғашқы
педагог-мұғалімдерінің бірі.
Семейдегі педагогикалық техникумды тәмамдағаннан кейін 1918-1919
жылдары ... ... ... ... ... 2 ... ... жаратылыстану пәнінен сабақ берді. 1919-1920
жылдары Семей губерниясындағы Павлодар уезіне қараған Ақ ... ... ... №4 ... ... ... атқарады.
Мұғалім болып қызмет істеген кездегі оқулықтарға тапшылықты өз басынан
кешіргендіктен, 1919-1924 жылдар ... ... ... оқулығын
құрастырыпты.
Ұлы ұстазымыз Ахмет Байтұрсыновтың ұсынысымен 1924 жылы ... осы ... ... ... ... ... қабылданып, авторға аванс берілген көрінеді.
Енді кітаптың жарық көріп, ел қолына жетуі ғана қалған секілді еді.
Қ.Имантайұлы қазақ тілінің үлкен қамқоршысы ... «ер ... ... ... ... ... бергендігімен дәлелдесе, математикалық және
ғылыми-техникалық терминология жасаудағы ең алғашқы ірі авторларының ... осы ... ... ... арқылы біліп отырмыз. Бұл кітаптың
құндылығы қазақтың Абай атындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... дәлелдеп отыр. Көлемі 1642 беттен
тұратын осы қолжазба ... ... 20 ... ... тұңғыш ғылыми еңбек
екен. Бұл кітап А.П.Киселевтің алгебрасы негізінде жазылған. Бірақ ... ... ... ... аға ... қатар осы негіздей қазақ
мектептеріндегі оқушылардың білімі мен талап деңгейін ... ... ... түрлерін санауға, сол кезеңдегі сауда-саттық ұғымдарына байланыстырып
көптеген жаңа ... оқу ... ... ... ... ... 220 математикалық терминдердің қазақша ... ... ... араб ... жазылған 592 бет, латын
графикасымен жазылған 1440 бет, 30-35 баспа табақ ... ... ... ... ... орташа мұражай қорында
сақталған.
Б.Қосановтың айтуынша Қ.И.Сәтпаевтың қазақ тіліндегі тұңғыш «алгебра»
оқулығының қолжазбасын Қазақстан халық ... ... 1924 ... һәм ... ... ... кеңесінде
математикалық оқулығы ретінде мақұлданып, баспаға ұсынылғандығы ... ... ... ... ... ... алгебралық жазбалардың
белгілейтін шрифтер мен ... ... ... ... шығару сөзбайламға түскен көрінеді. 1927 жылы оқулықтың Мәскеудегі
«Центриздатқа» жіберілген жөніндегі ... ... ... ... пен ... ... ... салдарымен
кітаптың басылуы құрдымға кетеді.
Автор ретінде Сәтпаев ... ... ... бұл баспаларға
бірнеше нәтиже шыға қоймапты. Қазақстан жазуының 1929 жылы латын алфавитіне
ауысуына ... ... ... ... ... аяқ ... түзеп шығып 1928 жылы наурыздың 3 күні ... ... ... ... ... ... ... тағы бір
құндылығын аша түседі. Қаныш аға қазақша оқулыққа тұңғыш рет халықаралық
емес ... яғни ... ... ... ... ... ... бері ешқандай өзгеріссіз күні бүгінге дейін қолданылып келеді. ... ... ... ... ... ... ... иесі
екенін тағы да дәлелдей түскендей. Бірақ бұл ... 30 ... ... ... ... ... ... көші басталып кетеді де,
Қ.И.Сәтпаевтың «Алгебра» ... ... ... ісі ... ... Оған
қоса Қаныш ағаның Томск ... ... ... ... ... кен ... ... шыққан 1926 жылдан бастап,
Жезқазған кен орнымен айналысып, басқа да жұмыстардан қол үзіп ... ... ... ... ... ... сапасы төмендігінен емес, ақауы мен
кемшіліктері көп ... ... ... ... ... ... ... байланысты жарық көрмей, қолжазба күйінде қалып
қойғаны айқындалады. Ал, оқулық ... ... ... сай, ... ... туынды.
Қ.И.Сәтпаевтың «Алгебрасы» жарық көрмесе де оның еңбегін атап, ... ... ... жаңа құрастырушылар ашық
көрсетіп, атап кету лазым еді. Бірақ бұл да ... ... ... ... ... ... ... А.П.Киселевтің оқулығынан Сәтпаевтың
дайындаған нұсқасы мазмұны жағынан да, сапа жағынан да көп ... ... ... ... баға ... отыр. Ол кезең үшін ғана ... күні үшін де бұл ... ... ... жоқ. Бұл ... дайындау
барысында тек орыс тіліндегі үздік оқулықтардан басқа Тодгенттер, Маракия,
Бертрон және т.б ... ... ... ... пайдалы
жақтарын таңдап алған. Қай ... ... алса да, ... ... ... ... аға есінен еш шығармапты. Теріс ... ал оң ... ... деп ... ... ... ... математикалық еңбек таныс деген ойға жетелейді.
Қ.И.Сәтпаев көптеген математика терминдеріне қазақша атаулар ұсынған.
Онда қазіргі қолданылып ... ... ... де кездеседі. Оның өзі,
сол терминдердің негізгі авторы Қ.И Сәтпаев екеніне күмән ... ... ... амал ... ... ... ... ғылыми тілімізді байыта түсірсек үлкен бір ... ... ... ... деп ... бұл ... пайдасын ұшан-теңіз.
Осы аталып отырған қолжазбаға өз ... ... ... ... айта ... Қ.И. ... қазақ орта мектептеріне «Алгебра» оқулығына
алғы сөз.
1. ... ... ... ... өзі ... 1914 жылы ... Одан бері түрлі таластар арқылы созылып келіп, ... ... ... ... ... ... пәннің өз жүйесі
мен ... ... ... ... ... ... алу да ауыр ... болды. Қай пәнде болсын
әсіресе есеп ... ... ... сөз ... мен атын әрі
ықшам, әрі дәл түрінде таба білу аса керекті және ауыр ... ... ... ... ... ... отырған
«пән тілін көпшілік тілімен аластатпасақ» деген ... ... пән ... дәл ... және ... тілінің ішінен
орын алатын керекті пән сөздерін табудың қиыншылығы айырықша
қабаттаспақшы.
Кітаптің ішіне кірген пән ... бәрі де ... ... ... салынып, сыннан өтіп шықты.
Сөйтсе де алынған терминдердің бәрі де тиісті ұғымдарға дәл үйлесті деп
кесіп ... ... ... ... ... іші мен тысы «шу» дегеннен
мүлтіксіз, мінсіз және көрнекті ... ... ... ... ... ең ауыр ... ... бұның сын пікірі назарына теқ қана өзінің
туғандығын көрсету болмақшы. ... ... ... олқы ... ... мінеп, пішінің лайықты үлгіде салып, түзетіп ... ... ... ... ... ғана ... ... нәрсе.
2. Есеп пәндерінің ішіндегі амал және әлпет белгілері өркениетті елдерде
ортақ түрде көрсетіліп келе ... Бұл ... ... беретін
пайдасына сан жетпейді, өйткені есеп пәндерінің меншікті тілінің өзі
осы ... ... ... ... жалпылануы, біріншіден пән ұғымдарының кеңеюіне, екіншіден
оны ... ... және ... ... ... көп себеп
болатыны айқын. Есеп элементтерінің меншікті тілі Европа елдерінде ... ... ... қай ... ... жазылған есеп кітаптарының ішіндегі сөздері
бөлек болғанымен, әлпеттері, өрнектері пішіндері, бәрінде бір түрде ... ... ... ... ... ... өз ... ана
тіліндегі мектептеріне қанағаттанбай негізгі білім алу үшін шет елдерге
барып оқитын әсіресе ... ... ... ... болмақ.
Мысалы, бұрынғы патша заманында үкіметтің ... ... ... ... ... студенттер шет мемлекеттердің жоғарғы
сапалы мектептерінің біреуіне түседі, ол елдің ана тілін аса жетік ... есеп ... ... ... ... өтеді. Ол үшін сынаушы
адам сұраймын деп ... ... ... ... ... ... түрінде
жазып, емтихан тапсырушы шәкірт сол тақтада берілген есеп ... ... және ... жолдарын тақтаға жазып шығарады екен.
Енді қазақ елінің ана тіліндегі ... ... ... ... пәндердің мазмұны мен көлемі шәкірттерді толық қанағаттандырды
деп айтуға ... Оған ... ... ... ... ... кемшілігі, оқушыларға ғылыми негіз болатын қосымша құралдардың
жоқтығы, тағы басқа осындай жайлар.
Казнарком партиясының қаулысы бойынша бұл кітаптың ішіндегі ... ... ... ... латынша басылмақ. Енді әдістемелік жағы:
3. Есеп пәні төменгі мен жоғарғы сатылы бойынша ... ... ... ... ... өзгеріссіз болатын қауіпті шамалар зерттеліп, олардың
жүйесін толық көлемде орта мектептерде аяқтайды. Есептің жоғарғы ... ... және ... ... ... ... ... жүйесі
толық түрде жоғарғы сатылы орындарында қарастырылды.
Есеп сатысындағы екі жіктің арасын жалғастыратын көпір ... шама мен ... ... жүйе ... екі ... ... ... түскен шәкірттер есе жүйесін алғашқы кезде зор қиыншылыққа
ұшырайды.
Бұл кемшілікті жою үшін қазіргі ... ... ... ... ... ... ... есеп жүйелерінің бастауыш ұғымдарын
кіргізуді шартты түрдегі қажеттің өткендігін құптаймыз. ... бұл ... бір ... (IV) ... сол өзгерме сандардың жүйесін кіргізу
Кеңес заманында ... орыс ... ... ... ... ... ... жүйелерінің есте қалуы қашан да машықтану және ысылғандыққа
байланысты екендігі мәлім. Сонда бұл ... ... ... ... ... ... Оқылған тиянақталған ережелерді қолдануға
дағдылану үшін тиісті жерлерінде шәкірттердің ... ... 114 ... ... көбі ел ... тараған, жұрттың аузына іліккен есептер.
Мысалы, «Торғай мен Қамыстар есебі», «жүз сомға жүз тері ... ... осы ... ... Кей ... ... орыс ... алынды, біраөқ олардың құрал жөндер мен есеп шарттарын қолдан
келгенше қазақ тұрмысына ... ... ... Бұл ... арқылы.
Есеп жүйелері түсінікті түрде көрсетіліп ... ... ... ... ... болар деген сенім бар.
5.Алгерба пәні бұл кітапты екі ... ... Оның бірі ... ... ... табу ... ... Бұл жіктің ішіндегі
жүйелер барлық есеп пәндеріне негіз болып ... оның ... ... шамадан келгенше толық түрде зерттелі, шындық түйіндері
көбінесе әріп ... ... ... ... (әсіресе Алгебра
амалдарының ішіндегі қасиеттері, теңдіктердің жүйесі мен зерттеу жолдары).
Екінші жік жоғарғы дәрежелі теңдеулерден ... ... ... ... ... ішінде кездесетін ережелер ... ... ... ... ... іспеттес саналып, олардың жүйесі толық
болса да, машығы алғашқыдан гөрі ықшамырақ құрылып отыр.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... ережелердің
машық әдептері артық қиыншылық жасамас деп ... ... ... есеп жүйелерінің зерттелуі мен тиянақ жақтарын ойлаумен қатар,
олардың машық ... шама ... ... ықшамырақ жасауды қолайлы
көрдік. Бұл жолда қаншалықты қателік бар, оны келешекке тапсырдық.
6.Бұл кітап мектептегі шәкірттерге оқу ... ... ... ... әз ірше ... негіз болуға ықтимал деген оймен оның ішіне мектеп
бағдарламаларынан тыс ... есеп ... да ... ... ... ... шығарып, құрамалар, үздіксіз бөлшектердің қисыны һәм сол
амалдар). Қазақ әдебиетінде оқу ... ... ... ... ... түрге келгенше бұл жолды қажетіне жараттық.
7.Бұл кітапты ... ... орта ... ... ... ... ... алгебра оқулығынан басқа Тодгенттер, Маракия, Бертран
секілді профессорлардың алгебра оқулықтарына негіз етті.
8.Бұл ... бой ... өнер ... қол ... ... ... жазылған
жоқ. Бір жағынан оқу жолына шұғылданып, екінші ... ... ... ... ... ... мен дамылсыз арпалысып жүргендегі
күрес ... ... ... ... оның ... көп кемшілік, көп мін
болуы да мүмкін.
Кітапта кездескен кемшіліктерді көрсеткен азаматтарға ... ала ... әрі ... өрнек және формула ұғымдарының ... ... ... Бұл орайда автор бүгінгі біздің ... ... ... ... формулалы өрнек, теңбе-тең
өрнектерді бірдейлік ... ... ... ... орыс ... әртүрлі
үлгідегі көптеген алгебралық оқулықтар жазылғанымен автордың бұл мәселені
оларға емес, ұлы Ньютонның классикалық пайымдауларына ... ... ... 2-ақ ... ... беруі таң қаларлық нәрсе. Бұл факт ... ... ғана ... айқын куәсі болып табылады. Қаныш
Сәтпаев ... ... не? - ... ... ... жалпы құрал ережелерін көрсету.
2.Әртүрлі түйіндес есеп мәселелерін жалпы шешу тәсілдерін қарастыруға
болатындығы көрініп тұр.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Ғылыми таным3 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
Қаныш сәтбаев7 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
Cәтбаев Қаныш Имантай-ұлы8 бет
«Қапшағай қаласына іргелес оңтүстік телімне құрылыс салу мәселесімен инженерлік геологиялық жұмыстар жобасы»79 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь