Қоғамдағы тәрбие

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І. ҚОҒАМДАҒЫ ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘНІ

1.1 Қоғамдағы тәрбиенің түрлері, оның міндеттері мен әсері ... ... ... ... ... ... ...5

1.2 Қоғамда тәрбиені ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

1.3 Қоғамдағы тәрбиенің мақсаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

ІІ. ҚАЗІРГІ ҚОҒАМДАҒЫ ТӘРБИЕНІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ТӘСІЛДЕРІ

2.1 Қазіргі қоғамдағы тәрбиенің әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

2.2 Қазіргі қоғамдағы тәрбие тәсілдерінің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

2.3 Iс.әрекет ұйымдастыру әдістерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21





ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
Педагогикалық басшылық барша адамдарға өте қажет. Бірақ мектепке дейінгі және кіші мектеп жасындағы тәрбие мәселелері әрдайым көкейтесті болып қалуда, себебі бұл дәуірде адамның барша негізгі қасиет-сапалары қаланады және дамиды. Кей¬де бұл пән бірнеше өзара байланысқан салаларға бөлініп қарастырылады: отбасы педагогикасы, мектепке дейінгі педа¬гогика және бастауыш мектеп педагогикасы.

Педагогика мұғалiмдердi белгiлi жас тобындағы балалар¬ды тәрбиелеу ерекшелiктерi жөнiндегi кәсiби бiлiмдермен қаруландырып, әрқилы жағдайлардағы оқу, тәрбие үдерісін жобалауға және iске асыруға, оның тиiмдiлiгiн бағалауға үйретедi. Тәрбие үдерісін ұдайы жетiлдiрiп оты¬ру қажет, себебi адамдардың өмiр жағдайлары өзгермелi, ақпараттар көлемi ұлғаюда, адамға қойылған талаптар жыл сайын күрделене түсуде. Қоғамның мұндай талаптарына пе¬дагогтар өсiп келе жатқан әулиеттi оқыту, тәрбиелеу және оған бiлiм берудің жаңа технологияларын құрастырумен жауап бе¬редi.

Қазіргі заман педагогикасы үлкен қарқынмен дамудағы ғылым. Сол дамуға байланысты өзгерiстердің iзiмен асығу қажеттiгi пайда болып отыр. Педагогиканың iркiлiс, кешеуiлде¬уi адамдардың даму дағдарысына алып келедi, яғни ғылыми¬ техникалық прогрестің баяулауына соқтырады. Сондықтан да педагогика қалаған дерек көздерiнен жаңа бiлiмдердi терiп, жинақтап баруы қажет. Педагогиканың дамуына себепшi көздер – адамдардың өмiр салтында, дәстүрлерiнде, халықтық тәлім-тәрбиеде бекiген көп ғасырлық тәрбие тәжiрибесi, iс¬-қызметтерi; философиялық, қоғамтану, педагогикалық және психологиялық еңбектер; әлемде және елiмiзде жүріп жатқан тәрбие тәжірибесі; арнайы ұйымдастырылған педагогикалық зерттеулер деректерi; жаңа идеялар, жаңарған бағдар¬бағыттар, жылдам өзгерiстерге келiп тұрған бүгiнгi дүниедегi тәрбиенің тиiмдi соңғы технологиялары.

Тәрбие тәжірибесі өз бастауларын адамзат өркениетiнің бiрiншi қадамдарымен байланыстырады. Тәрбие жөнiндегi ғылым геометрия, астрономия және басқа ғылым салалары¬нан көп кейiн қалыптасқан.

Қазақ халқының да тәлiм-тәрбиелiк жүйесi ұланғайыр да мәуелi. Бұл салада халқымыздың тәлiм-тәрбиелiк қорына елеулi үлес қосқан арыстарымыз Абай, Ы.Алтынсарин, С.Торайғырұлы және т.б. Олардың тәлiм-тәрбиелiк өсиеттерi талай зерттеулерге арқау болған.

Бүгінгі алған тақырыбымыздың зерттеу мақсаты:

- Тәрбие ұғымының түсінігіне сипаттама беру;

- Тәрбиенің түрлерін анықтап, мағынасына тоқталу;

- Тәрбиенің әдістері, әдістерінің түрлерін саралау;

- Тәрбиенің ұйымдастыру жолына анықтама беру.

Зерттеу міндеттері:

- тақырыбымыз арқылы тәрбиенің бағыттарын анықтау;
1. Әбілқасымова, Алма Есімбекқызы. Қазіргі заманғы сабақ - Алматы: [Б.ж.], 2004.- 218 б.

2. Бабаев, С.Б., Оңалбек, Ж.К. Жалпы педагогика: оқулық / жауапты ред. К. М. Беркімбаев.-Алматы: Заң әдебиеті, 2005.- 228 б.

3. Бабаев, Сәбет Балтабайұлы ж.б. Педагогика: жалпы негіздері және тәрбие теориясы: оқу құралы / Бабаев, Сәбет Балтабайұлы, Оразов, Шамурат Байманұлы, Бабева, Қарлығаш Сәбетқызы.- Алматы: [Б.ж.], 2008.- 123 б.

4. Бабаев, Сәбит Балтабайұлы. Бастауыш мектеп педагогикасы оқу құралы.- Алматы: Заң әдебиеті, 2007.- 413 б.

5. Жұмабаев, Мағжан.Педагогика : (Баланы тәрбия қылу жолдары) / [дайын. Ұ. Әбілдаұлы].-Алматы: Рауан, 1993.- 112 б.

6. Кенжеғалиев, Қ. К., Нәби, Л. Абай педагогикасы : оқу құралы / Ш. Уәлиханов атындағы КМУ.-Көкшетау: Келешек - 2030, 2003.- 67 б.

7. Қожахметова, Қ. Ж, Мұхамбетова, С. Қ.Педагогика және психология: Негізгі ұғымдар, анықтамалар, сызбалар мен кестелер, ықшам сызықтар : оқулыққа көмекші құрал / ҚР білім және ғылым министрлігі.- Алматы: [Б.о.ж.], 2002.- 85 б.

8. Молдағалиев, Б. А. Педагогика: сөздік /ҚР білім және ғылым министрлігі ; Батыс Қазақстан мем. ун-ті.- Орал: Батыс Қазақстан мем. ун-ті, 2002.- 107 б.

9. Мұқытова, Жұпар Қалиқызы ж.б. Педагогикадан СӨЖ және СОӨЖ ұйымдастыруға арналған оқу құралы/ Мұқытова, Жұпар Қалиқызы, Пазылова, Г. Ш.,Раимбекова, А. Ж.- Көкшетау: Ш.Уәлиханов атын.Көкшетау мемлекеттік ун-ті, 2006.- 112 б.

10. Мұсаева, Сәуле Адамбекқызы, Бегалиев, Тұран Бегалыұлы. Жас ерекшелік педагогикасы :оқулық.- Астана: Фолиант, 2006.- 472 б.-(Кәсіптік білім)

11. Мұхамбетова, Сауле Құбайқызы. Педагогика және педагогикалық технологиялар: оқу құралы /ҚР білім және ғылым министрлігі ; Қ. Жубанаов атындағы Ақтөбе мем. ун-ті.- Ақтөбе, 2001.- 108 б.

12. Мұхамбетова, Сәуле Құбайқызы. Педагогика: негізгі ұғымдар, анықтамалар, сызбалар мен кестелер, ықшам сызбалар : оқулыққа көмекші құралы / Қ. Жұбанов атын. Ақтөбе мем. ун-ті.- Ақтөбе:[Б.о.ж.], 2004.- 80 б.

13. Мұханбетжанова, Әлия. Білімді интеграциялау негізінде оқушыларда дүниенің ғылыми бейнесін қалыптастыру. [Мәтін]: монография / Х.Досмұхамедов атын. Атырау ун-ті.- Алматы: [Б.о.ж.], 2000.- 248б.

14. Педагогика [Мәтін]: оқулық / Ш. Х. Құрманалина, Б. Ж. Мұқанова, Ә. У. Ғалымова, Р. К.Ильясова.- Астана: Фолиант, 2007.- 656 б.:кесте.-(Кәсіптік білім)

15. Сейталиев, Қадыржан. Педагогиканың жалпы негіздері : оқу құралы.- Ақтөбе:А-Полиграфия, 2004.- 240 б.
        
        МАЗМҰНЫКІРІСПЕ.......................................................................................................................3І. ҚОҒАМДАҒЫ ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘНІ1.1 Қоғамдағы тәрбиенің түрлері, оның міндеттері мен әсері...........................51.2 Қоғамда тәрбиені ұйымдастыру..........................................................................91.3 Қоғамдағы тәрбиенің ... ... ... ... ... МЕН ТӘСІЛДЕРІ2.1 Қазіргі қоғамдағы тәрбиенің әдістері................................................................162.2 Қазіргі қоғамдағы тәрбие тәсілдерінің түрлері............................................162.3 Iс-әрекет ұйымдастыру әдістерi ........................................................................21ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................................................................29ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................................................30
КІРІСПЕТақырыптың өзектілігіПедагогикалық ... ... ... өте ... ... ... ... және кіші мектеп жасындағы тәрбие мәселелері әрдайым көкейтесті болып қалуда, себебі бұл ... ... ... ... қасиет-сапалары қаланады және дамиды. Кей-де бұл пән бірнеше өзара байланысқан салаларға бөлініп қарастырылады: отбасы педагогикасы, ... ... ... және ... ... педагогикасы. Педагогика мұғалiмдердi белгiлi жас тобындағы балалар-ды тәрбиелеу ... ... ... бiлiмдермен қаруландырып, әрқилы жағдайлардағы оқу, тәрбие үдерісін жобалауға және iске асыруға, оның тиiмдiлiгiн бағалауға үйретедi. Тәрбие үдерісін ұдайы жетiлдiрiп оты-ру ... ... ... өмiр ... өзгермелi, ақпараттар көлемi ұлғаюда, адамға қойылған талаптар жыл сайын күрделене түсуде. Қоғамның мұндай талаптарына пе-дагогтар өсiп келе ... ... ... тәрбиелеу және оған бiлiм берудің жаңа технологияларын құрастырумен жауап бе-редi. Қазіргі заман педагогикасы үлкен қарқынмен дамудағы ғылым. Сол ... ... ... ... ... ... ... болып отыр. Педагогиканың iркiлiс, кешеуiлде-уi адамдардың даму дағдарысына алып ... яғни ... ... прогрестің баяулауына соқтырады. Сондықтан да педагогика қалаған дерек көздерiнен жаңа бiлiмдердi терiп, жинақтап баруы ... ... ... себепшi көздер - адамдардың өмiр салтында, дәстүрлерiнде, халықтық тәлім-тәрбиеде бекiген көп ғасырлық ... ... ... ... ... педагогикалық және психологиялық еңбектер; әлемде және елiмiзде жүріп жатқан ... ... ... ... педагогикалық зерттеулер деректерi; жаңа идеялар, жаңарған бағдар-бағыттар, жылдам өзгерiстерге келiп тұрған бүгiнгi дүниедегi тәрбиенің тиiмдi соңғы технологиялары. Тәрбие тәжірибесі өз ... ... ... ... ... ... ... жөнiндегi ғылым геометрия, астрономия және басқа ғылым салалары-нан көп кейiн қалыптасқан. Қазақ халқының да ... ... ... да ... Бұл салада халқымыздың тәлiм-тәрбиелiк қорына елеулi үлес қосқан ... ... ... ... және т.б. ... ... ... талай зерттеулерге арқау болған. Бүгінгі алған тақырыбымыздың зерттеу мақсаты:- Тәрбие ұғымының түсінігіне сипаттама беру;- Тәрбиенің түрлерін анықтап, ... ... ... ... ... түрлерін саралау;- Тәрбиенің ұйымдастыру жолына анықтама беру.Зерттеу міндеттері:- тақырыбымыз арқылы тәрбиенің бағыттарын анықтау;- тәрбие берудің әдістері мен ... іс ... ... ... берудің әдістері мен жолдарын дамытуға арналған жұмыс түрлерінің тиімді әдістерін ұсыну.Зерттеу кезеңдері:- курстық жұмыстың тақырыбына байланысты әдебиеттер жинақтау;- әдебиеттерді негізге ала ... ... ... ... ... жоспар бойынша теориялық бөлімді жазу;- курстық жұмыстың өзекті мәселелерін әдістемелік тәсілдермен анықтау. Зерттеу болжамы:Осы тақырыбымыз барысында тәрбие беруді ... ... ... әдістерді сапалы жүргізсе, бүгінгі күнгі тәрбиеленушілерге тиетін пайдасы мол болмақ. Педагогикалық оқытудың жалпы және ... ... - ... ... тәрбиелеу. Бұл орайда, бүгінгі алған тақырыбымыз арқылы жаттықтыру - тартымды ... ... ... ... ... оқушылардың тәрбиесін дамытуда тақырыбымыздың алатын орны ерекше. Бүгінгі ... екі ... ... ... ... ... ... оның міндеттері және мақсаттарына тоқталар болсақ, екінші тарауда тәрбиенің әдістері жайлы айтатын боламын.
І. ҚОҒАМДАҒЫ ТӘРБИЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... - тәрбие қызметi бағытталған соңғы нәтиже. Мақсат - бұл барлық күш-қуаттың қосылуымен орын-далатын болашақ. Қалаған тәрбие - ... ол ... бiр ...... ... кең ... мемлекеттiк бағдарлама болсын - қай жағдайда да нақты мақсатты көздейдi; ... ... ... ... ... ... формала-ры мен әдістерi - бәрi мақсатқа тәуелдi келедi. Осыдан, тәрбие мақсаты, мәселесі педагогикадағы аса ... бiрi. ... ... ... және ... неге ... тиiс, қандай нәтижелердi қолға кiргiзуi керек - бұл сұрақтар оқу-тәрбие аймағында қай уақытта да өзектiлiгiн жойған ... ... ... жалпы және жеке-дара болып бөлiнедi. Бiрiншi жағдайдағы мақсаттың көздегенi барша адамдарға тән қасиет-сапаларды қалыптастыру, екiншiде - дара адам ... ... ... педагогика жалпы және жеке-дара мақсаттардың бiрлiгi мен бiрiгiмiн қолдап-қуаттайды. Мақсат тәрбиенің жалпы ұмтылыс бағытын бiлдiредi. Тәжірибелік iске асыруда ол ... ... ... ... ... ... пен ... өзара бүтiн мен бөлiктің, жүйе және оның элементтерi сипатындағы қатынаста болады. Сондықтан, тәрбие мақсатының мәнi - бұл ... ... ... ... ... деген анықтамамен де ашылуы мүмкін. Тәрбие мiндеттерi, әдетте, өте көп ... Олар ... және ... ... жiктеледi. Дегенмен, өз алдына жекеленген тәрбиелiк жүйе шеңберiнде мақсат бiреу. Бiр орында, белгiлi бiр уақыт аралығында тәрбиенің әрқилы мақсаттарды көздеуi ... ... ... - ... ... ... айқындаушы элемент. Осы мақсаттарға және оларға жету құрал, шаралары-на байланысты бiр жүйе екiншi бiреулерiнен ажырайды. Қазіргі заманда ... ... және ... iске ... ... ... көп түрлілiгi қабылданған. Бұл жүйелердің әрқайсысы өз мақсатымен ... ал сол ...... ... ... шарттар мен жабдықтарды қажет етедi. Мақсаттар арасындағы өзгешелiктер де шексiз: адамның ... ... ... ... онда болып қалатын түбегейлi тұлғалық ауысуларға дейiн. Мақсат көп ... ... өте ... ... және бiр ... ... мақсаттарының мән-мағынасы неде? Олардың басты ұмтылысы қоғам ... ... ... жету. Бiздің бүгiнгi қоғамымыздағы мұрат - бұл кемелденген, ... және ... ... адам. Ескеретiн жәйт, мақсаттар идеялдық, әлi санадағы болжамдарға негiзделiп, белгiленгенiмен, олар шындықты, ... ... ... ... iске айналады. Сондықтан, олардың қалыптасуына шынайы себептер мен олардың орындалу мүмкіндiктерi өз таңбасын ... ... ... ... ... ... ... өз ықпалын тигiзедi: ағза жетiлуiндегi физиологиялық заңдылықтар, адамдардың психикалық дамуы, философиялық және педагогикалық ойлардың жетiстiгi, қоғамдық мәдениет деңгейi. Педагогикалық жүйе ... ... ... ... ... ... Тәрбиенің мемлекеттiк жүйесiнде мақсатты белгiлеушi бас-ты жағдаят - бұл идеология, мемлекет саясаты. Әлемде, ... ең ... ... соның өзiнде қалыптасқан қоғамдық қатынастарды нығайтуға бағытталмаған, саясат пен идеологиядан ажыраған мектеп тәрбиесi мақсаттарын ұстанған ... ... ... ... емес оқу-тәрбие мекемелерiнде мақсат жеке тапсырыс берушiлердің талапта-рымен реттеледi, жалпы бағыт-бағдары да солар арқылы ... ... ... ... ... де тәрбиенің ұлттық ерекшелiктерi мен салт-дәстүрлерi сақталады. Соңғы дәуiрдегi әлемдiк педагогикада тәрбиенің саясат-тан, идеологиядан ... ... бой ... ... ... ... мақсаты жалпы адамзаттық өмiр заңдарына, қажеттерiне, құқықтары мен еркiндiгiне орай ... ... Бұл ... адам ... ... құралы емес, тұлғаның өзi - сол мақсат. Педагогика тарихы -тәрбие мақсаттарының пайда ... ... және ... ұзақ та ... тiзбегi. Осы-дан, тәрбие мақсаттарының түбегейлi тұрақты болмайты-нын түсiнемiз, сондай-ақ, формальды дерексiзденген, барша кезеңдер мен ... ... ... ... ... мақсаттардың да болуы мүмкін емес. Тәрбие мақсаттары қозғалысты, өзгермелi, нақты тарихи сипатқа ие. Тәрбие мақсаттары ... ... ... өзi немесе жеке адамдардың тiлек-ниетiмен пайда болмайды. Қоғамдық даму ... ... ... ... ... өте ... ... орайлас. Тәрбие мақсаттарын таңдауда және оларды белгiлеу мен iске қосуда табиғаттың, қоғамның, адамның шынайы даму заңдылықтарын арқау ету ... ... ... таңдауға ықпал жасайтын жағдаяттар қандай болуы мүмкін? Жоғарыда ескерiлген саясат, мемле-кет идеологиясы сияқты танымал шарттарға қосымша аса маңызды болып ... ... ... ... ... ... өсiп келе жатқан әулеттi қоғамдық, өндiрiстiк, отбасылық қызметтердi орындауға дайындық ... ... ... ... ... ... ... өндiрiс тәсiлдерi, яғни өндiрiс күштерiнің даму деңгейi және өндiрiстiк қатынастардың сипатына тәуелдi. Сондықтан, тәрбие мақсаты негiзiнен қоғам дамуындағы жетiстiк деңгейге сай ... сол ... ... ... ... ... ... барады. Тәрбиенің мақсаты мен сипаты әрдайым белгiлi қоғамдық-экономикалық сатыға тән болған өндiрiс ... даму ... және ... өндiрiс қатынастарының типiне сәйкес болады. Өндiрiс тәсiлдерiнен басқа тәрбие мақсатына ықпал жа-саушы жағдаяттар да баршылық. Олардың арасында ғылыми-техникалық және әлеуметтiк даму ... ... ... ... ... ... мен ... даму деңгейi, оқу-тәрбие мекемелерi, тәрбиешiлерi және мұғалiмдерiнің мүмкіндiктерi, т.б. - ... өз әсер ... ... отырады. Ұлы ойшылдардың тәрбие мақсаттары төңірегiндегi күрестері ежелгi дүниеден басталған. Ежелгi ойшылдар тәрбие мақсаты қайырымдылық болуы тиiс ... ... ... ненi ... санау қажет - бұл бойынша пiкiр қайшылығы бар. Платон - ақыл, ерiк және ... ... ... ... ... ... болса: ерлiк пен шыдамдылық, қанағатшылдық пен әдiлдiк, жоғары пара-сатты және ... ... ... ... Я.А. ... - ... күшiне шексiз сенген, өзiнің "Аналық мектебi" шығармасына эпиграф етiп, ... ... ... ... ... мемлекеттің негiзi - жастардың дұрыс тәрбиесiнен". Ұлы ғұламаның пiкiрi бойынша әрқандай ... үш ... орай ... тиiс. Олар - өзiн және қоршаған дүниенi тану (ақыл тәрбиесi), өзiн-өзi басқара бiлу ... ... және ... ... (дiни тәрбие). Ағылшын философы және педагогы Дж. Локк пайымдауынша, тәрбиенің басты мақсаты - өз iстерiн "даналық және ... ... ... адам - ... Бұл ... ... ... iскер де ынталы, өте ақылды және тәжірибелік бiлiмдермен қаныққан азамат деңгейiнде тәрбиеленуi қажет. ... ... ... тәрбие негiзiне "бiртұтас мақсат" алынғаны дұрыс деп бiлдi. Бұл мақсат ... ... яғни ... ... ... - ... ... мен жоғары қанағатына бағытталуы тиiс. Ал тәрбиешiнің мiн-детi - "сол азаматтардың жүрегiн iзгiлiкке, ал олардың ... ... ... ... нәтижеде - оларды парасатты да сезiмтал адам сипатында тәрбиелеу. Сонымен, елжандылар қалыптастыру, ... ... жеке бас ... мен ... ұлт игiлiгiн мықтап бiрiктiру. Ж.Ж. Руссо тәрбие мақсаттарын жалпы адамзаттық құндылықтар тұрғысынан ... ... баса ... Адам дүниеге әлсiз әрi қорғансыз келетiндiктен оған тәрбие қажет. Осыдан тәрбиенің мiндетi - ... ... "Мен өз ... баланы, өмiр сүру кәсiбiне үйреткiм келедi; менің қолымнан шыққан бала - сот та, ... да, ... да ... ол ең ... адам ... Адам қандай болуы қажет болса, ол сол дәрежеге көтерiле алады, қажет болған жағдайда, қаншама тағдыр-тәлкегiне түссе де, ол ... ... ... ... деңгейiнен жарқырап көрiне бередi". И. Песталоцци, швейцар педагог-демократы, тәрбиенің түбегейлi ... - ... ... адам ... және дарынын дамыту, оларды ұдайы жетiлдiрiп бару және сонымен "адам күштерi мен қабiлеттерiнің үйлесiмдi дамуын" қамтамасыз ету. Тәрбиеге немiс философы И. Кант ... ... ... оның мақсаты - баланы ертеңгi күнге ... деп ... ... бүгiнгi күнге емес, болашаққа, мүмкін болар, адамзат қауымының шуақты күндерi үшiн тәрбиелеу қажет". Кант iзбасары немiс педагогы Ф.Рейн бұл ... ... ... ... өз ... баладан шынайы жақсы адам, татымды болғанның бәрiн зейінiмен қабылдап, өз халқы үшiн пайда келтiре алатын, ақкөңіл де ... дiни ... мол ... ... қалыптастыруы мiндеттi"- деген. Немiс педагогы И. Гербарт тәрбиенің мақсаты - ... ... ... ... көп ... ... дамыту, - деп бiлдi. Тәрбие мұраты (идеал) -қайырымды адам. Осы мақсатты мәңгі де бұлжымайтын сипатта бағалай ... ... ... қатынастарға икемшiл, белгiленген құқықтық тәртiптi сыйлайтын адамдарды тәрбиелеудi көзде ұстады. Қазақтың ұлы ... ... жеке ... ... ... ... ... бай-ланыстыруды дәрiптеген: "Жастардың оқу-тәрбие жұмысы түзелмей, жүрт iсi түзелмейдi ... Ай мен ... ... ... бiлiм - көп ... мүлiк, онан сыбаға ала алғандар алып жатыр, ала алмағандар, құр ... ... Орыс ... ... ... жөнiнде өз пайымдарын әлемге паш еттi. Бұлардың арасында ХIХ ғасырдың ... В. Г. ... ... және ... ... ... тәрбиелеу жөнiнде жаз-ды. А. И. Герцен тәрбиенің мақсаты - ... ... ... ... ... ... қатыгездiкпен күреске дайын тұлғаны дайындау деп түсiнген. Н. Г. Чернышевский тәрбие алдына iзгiлiктi мақсат қойды: қоғамшыл, жоғары мұратты, тура да ... жеке бас ... ... ... ... ... ... дәрежедегi ұнамды өзімшілдігі бар адамды дайындау. Тәрбиелi адам - бұл ең ... ... ... адам. Бұл тұрғыдан К. Д. Ушинский: "Тәрбиенің басты мiндетi адамгер-шiлiк ықпал жасау. Бұл ықпал жалпы ақыл дамуынан да, бiлiм қорын ... да ... - деп ... ... ... мысалдардан тәрбие мақсатының жалғыз болмағанын, әлi де болмайтынын байқаймыз. Тәрбие мақсаты ... ... ол ... болуы тиiс деген шексiз даулы мәселелер тоғысында дүниеге келедi. ... ... ... бастауыш мектептің қабырғасынан орындала бас-тайды. Тәрбиенің қандай сипатта болатыны, оны ... ... ... және ... ол ... ... мен ... қалайынша ендiрiледi - тәрбие нәтижесiн айқындаушы сұрақтар. Осы сұрақтардың ұтымды шешiлуiне бiздің қоғамымыздың ... ... ... ... ... ... бұлжымас мақсаттарының арасында арман тектес, тәрбиенің ең жоғарғы мұраты - ... ... ... ... жан-жақты және үйлесiмдi дамумен қамтамасыз ету. Бұдан тұлғаның барша тараптарын - ... ... ... ... мен ... және с.с. ... қалыптастыру қажеттiгiн түсiнемiз. Сондай-ақ, бұл сапалардың бәрi ... ... ... ... адам ... ... бiрде-бiреуiнің кешеуілдемеуiн қамтамасыз етуi қажет. Бұл пiкiр Қайта тiктелу дәуiрiнің философтары мен педагог гуманистерiнің еңбектерiнде нақтыланған, бiрақ бұл ... түп ... ... ... ... ... алады. Әрқилы замандар-да жан-жақты үйлесiмдi даму түсiнiгi әрқандай мән-мағынаны аңдататын болған. Сонымен, жетiлген, жан-жақты және үйлесiмдi ... адам - ... ең ... ... Бұл ... ... ең ... даналарының ойынан туындаған. Олардың адамға және тәрбиенің жойқын қуатына ... ... ... ... ... бұл өте ... да, жоғары да мақсат. Осы мақсаттың социалистiк ... да, ... да ... ... ... ... орындалмағанын ескерiп, одан бас тарту керектiгiн немесе, тым болмаса, оны қарапайымдастырып, тарылту қажеттiгiн айтады. Ал ендi осы ұлы ... - ... ... ... не бар? ... мақсаттарын орындауда, яғни жан-жақты және үйлесiмдi дамыған тұлғаны қалыптастыруда - ... ... мен ... ... бiлiм берушi мектептің мiндеттерiн бiршама тарылтып, оларды қайта қарастыру және ... ... еттi, ... ... өзiн ауыстыруға бара алмады. Жан-жақты және үйлесiмдi тәрбие орнына ақылға сай балама табылмады. Ол бұрынғыдай ... ... ... ... қателiктердi ескерумен бүгiнгi жаңа мектеп осы мұратқа жету жолында өз қызметiн жаңадан бастайды. Бұл үшiн тек саналы ұйым мен бүкiл ... ... ғана ... ... ... орта жалпы бiлiм берушi мектептің басты мақсаты - тұлғаның ақыл-ой, адамгершiлiк, ... және дене ... ... ... баланың жас ерекшелiктерi-не орай даралығының гүлдене түсуi үшiн әрқилы жағдайлар және шарттармен қамтамасыз ету. ... ... ... - мектептің жалпы мақсатына: оқушыларда саналы азаматтық көзқарас баулу; өмiрге, еңбекке, әлеуметтiк ... ... ... ... ... мен ел және ... тағдырына жауапкерлi болу сынды "адамилық си-пат" қосу. Дұрыс бағыттағы тәрбиеде ... ... мен ... ... тиiс. ... ел, ... iшiнде Қазақстан да өзiнің тарихи қалыптасқан ұлттық жүйедегi тәрбиесiне ие. Оны ... да ... ... ... Ал ... ... ... мен қуаттау әбден керек, тұлға және қоғам алдынан шыққан жаңа мақсаттар мен құндылықтарға сәйкестендiрiп, жүйенi дамыта түсу парыз. Сонымен, жаңаланған ... ... ... ... жан-жақты және үйлесiмдi адам дамыту мақсатын жалғастыра түседi. Бiрақ ол мақсат бұл күнде орынды ... және ... ... яғни ... мектептің мiндетi - тұлғаның ақыл, адамгершiлiк, көңіл-күй және дене дамуына жәрдемдесу, оның шығармашылық ... ... ... көрсету, iзгiлiк қатынастарын қалыптастыру, жас ерекшелiктерiн ескере отырып, баланың даралық қабiлеттерiнің ... ... ...
1.2 ... тәрбиенің түрлері, оның міндеттері Тәрбие мақсаттарының жүйесi келесi үлкен мiндеттер тобын ... ... - ... ... ... еңбек және политехникалық, адамгершiлiк, эстетикалық (көңіл-күй) тәрбиесi. Қазіргі замандағы қоғамның өмiрi мен дамуы маңызды жеке мiндеттер қатарында ... ... ... және ... ... өз ... ... отыр. Аталған мiндеттер ауқымы өте кең болғандықтан, олар педагогикалық ... мен ... жеке ... ... ... өз ... қарастыруды талап етуде. Ақыл-ес тәрбиесi оқушының зердесін, танымдық мүмкіндiктерiн, бейiмдiлiгi және дарынын тәрбиелеуге бағдарланған. Оның ... ... - ... ғылым не-гiздерiне байланысты бiлiмдер жүйесiмен қаруландырып, оларда дүниетаным ... ... ... - бұл ... ... ... құндылықтар, еңбек, өмiр мәнi және танымға орайластырылған көзқарастар ... ... ... әр ... ... және табиғат өмiрi құбылыстарын тереңнен түсiнуге, бұл құбылыстарды саналы деректеп, оған болған өз қатынасын ... яғни өз ... ... ... ... етуге және игерген бiлiмдерiн iскерлiкпен табиғи байланысқа келтiруге негiз ... тиiс. ... ... ... ... ... ойлау, ес, зейiн, қиял, ақыл қабiлеттерiнің дамуына ықпал жасап, бейiмдiлiк-терi мен дарынына жол ... Ақыл ... ... ... - ... бiлiмдердің белгiленген көлемiн игеру; - дүниетаным қалыптастыру; - ақыл қуат қабiлеттерi мен дарынын өрiстету; - танымдық қызығуларды ояту; - ... ... ... ... ... ... - ... белсендiлiк қалыптастыру; -ұдайы өз бiлiмдерiн толықтырып бару және жалпы бiлiмдiк дайындық деңгейiн жетiлдiру қажеттiктерiн дамыту; - оқушыларды танымдық ... ... ... -ойлау тәсiлдерi мен шығармашылық қызмет тәжiрибесiн қалыптастыру. Мектептің аса маңызы мiндеттерiнің бiрi болған ақыл тәрбиесiнің қажеттiгi ешбiр күмән ... ... оның ... жеке ... дамытуға бағдарланбай, бұрынғыша - қалыптасқан желiмен бiлiм, ... және ... ... игерудi ғана көздейдi. Бiлiмдендiру аймағында кей уақыттары оның аса ... ... ... ... ... және ... iс-әрекеттер және қоршаған дүниеге болған көңіл-күй -құндылықты қарым-қатынастар тәжiрибесi, т.б. ... ... ... бiлiм ... ғана ... қалмастан, сонымен бiрге мектептің өзiнің де бiлiмдiк деңгейi төмендейдi. Алдыңғы қоғам қайраткерлерi, дүниедегi барша ... ... ... ... ... де ... бiлiмдi идеологияға бағындыру әрекеттерiне, жастарды идеологиялық күресте субъективизмге жетелейтiн тарих, әдебиет бойынша бiлiмдердің шынайы мазмұнын бұрмалап беруге қарсылық бiлдiруде. ... ... ... өмiр ... ... бiлiм ... өмір ... негізінде ұдайы жаңалап баруды талап етуде. Дене тәрбиесi - ... ... ... ... ... ... ... дамыған өндiрiске негiзделген қазiргi қоғам кәсiпкерлiк мекемелерде өнiмдi еңбек етуге, салмақты жүктемелердi орындауға, Отан ... ... ... да ... денi сау, ... ... қажет етедi. Оқушылардың тиiмдi ақыл және еңбек әрекетiмен шұғылдануға қажет сапаларын қалыптастыру да осы дене тәрбиесiне байланысты. Дене ... ... ... нығайту, дұрыс тән-дене дамыту; -ақыл және iс-әрекет қабiлетiн көтеру; -табиғи қозғалыс мүмкіндiктерiн дамыту және жетiлдiру; -әрекеттердің жаңа ... ... ... ... ... ... ... ептiлiгiн, шыдамдылығын және т.б.); - гигиеналық дағдыларды қалыптастыру; -iзгiлiк қасиеттерiн тәрбиелеу (ержүректiк, табандылық, батылдық, тәртiптiлiк, жауапкершiлiк, ұжымшылдық); ... және ... ... ... және ... ... қалыптастыру; -салауатты өмiр сүруге, сергек болуға, өз басы мен ... ... ... ... Жүйелi дене тәрбиесi мектепке дейiнгi жас аралығында бас-талып, ... ... пән - ... ... ... ... ... сабақтарын сыныптан және мектептен тыс оқу-жұмыс формалары жан-жақты толықтыра түседi. Дене тәрбиесi жалпы тәрбиенің басқа да құрылымды ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты және үйлесiмдi дамуын қамтамасыз етедi. Еңбек тәрбиесi және ... ... ... ... ... алуы - ... және үйлесiмдi дамыған тұлғаны қалыптастырудың ғасырлар бойы сыналған маңызды принциптерiнің бiрi. Еңбек тәрбиесi жалпы тәрбие үдерісiнің: ... ... ... ... ... түзу, еңбек құралдары мен оларды пайдалану тәсiлдерiн үйрету ... өз iшiне ... ... ... еңбек тұлға дамуының жетекшi жағдаяты, дүниенi шығармашылықпен иге-ру тәсiлi, әртүрлі салаға орай еңбектiк iс-әрекет тәжiрибесiн ие-леу және жалпы ... ... ... (компонентi) ретiнде көрiнедi. Көптеген педагогикалық жүйелерде барша оқу мате-риалдары осы еңбек тәрбиесi ... ... ... - дене және эстетикалық тәрбиенің ажыралмас бөлiгi. Политехникалық бiлiм барлық өндiрiстердің негiзгi при-нциптерi мен осы ... ... ... және ... ... ... ... бағдарланған. Оның басты мiндет-терi - өндiрiстiк iс-әрекетке қызықтыру, техникалық қабiлеттердi дамыту, жаңа экономикалық ойлауға, тапқырлыққа, кәсiпкерлiк бастауларына ... ... ... ... бiлiм ... ... ... жауапкершiлiк дамытып, са-налы кәсiп таңдауға дайындайды. Адамға ... ... ... ұтымды ықпал жасай бермейдi, әдетте, ол қызмет материалдық құндылықтар ... ... ... ... ... ... тиiс. Мұндай еңбектің ерекше бел-гiлерi: материалдық нәтиже, белгiлi ұйымдасқандығы, бар-ша қоғамдағы еңбек қатынастары жүйесiне қатысты болуы, материалдық ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру көптеген қиыншылықтармен байланысты, бұл қиыншылықтар жаңа шаруашылық жағдайларына өтумен бәсеңдемедi, ... - ... ... ... әлi күнге дейiн майда пайдакүнемдiк оқу-өндiрiстiк еңбек ... ... ... бұл ... ... ... ... ретiнде көрiнiп, жалпы бiлiмнің жасан-ды кәсiп беру құралы ғана болып отыр. Мұндай еңбектің тұлға тәрбиелеу мақсатымен, осы ... ... ... ... - оқушылардың қажеттерi, қызығулары және та-лаптарымен байланысы жоқтың қасы. Осыдан еңбекке үйрету, тәрбиелеу өз мәнiн жояды. Мектептегi "еңбек ... бұл ... анық та ашық ... ұшырауда. Жаңа қоғамдық және өндiрiстiк жағдайлар еңбек тәрбиесi мiндеттерiн тиiмдi шешу қажеттiгiн талап етiп отыр. ... ... ... ... ... еңбегi тұлғалық және әлеуметтiк бағытта, оқушылардың жас және психо-физиологиялық ерекшелiктерiн ... ... ... ... және ... пайдалы iс-әрекет түрінде көрiнуi қажет. Мектептегi еңбектің мақсаты мен сипатын қайта қарастырудан тәрбие тәжірибесінде жаңа, қалыптан тыс бағыттар ... ... 1) ... ... өндiрiстiк және оқу еңбегiнен толығымен бас тарту; 2) нарықтық экономика қатынастары заңдарына толық негiзделген мектептің дербес өндiрiс ... ... ... ... ... ... жаңа технологиясы түзiлдi, еңбектiк бiлiмдер мен ептiлiктер мазмұнына қарай жiктелетiн болды, оқу мекемесiнің материалдық қоры ... жаңа оқу ... ... бастады. Әлбетте, бастауыш мектеп балаларға еңбектiк iс-әрекеттердің ... ғана ... ... осының өзi де шынайы, нағыз еңбек тәрбиесiмен ұштасқаны жөн. ... ... ... ... ... ... моральмен байланысты келедi. Мораль дегенiмiз адамның қоғамға, еңбекке, басқа ... ... ... қалыптасқан шарттары және ережелерi. Адамгершiлiк - бұл жеке тұлғаның жандүниесiн танытушы, оның iшкi ... ... өз ... жетекшi сана-сезiмi. Адамгершiлiк тәрбиесi қоғамдық талаптарға сай ... ... орай ... ... ... мен ... ... дағдылары мен әдеттерiне байланысты мiндеттердi шешедi. Адамгершiлiк түсiнiктерi мен ұғымдары ... ... ... ... ... жақсы, ненің жаман, ненің әдiл, ненің қиянат екенiн түсiнуге жәрдем бередi. ... ... мен ... ... өтiп, ... ... мен қылықтарында көрiнедi. Адамгершiлiк сезiм - бұл әрбiр адамның инабаттылық құбылыстарына болған жеке өз ... Олар адам ... ... ... ... ... немесе сәйкес болмауымен байланысты. Сезiм адамды қиыншылықтарды жеңуге ... ... ... ... Жас әулеттi адамгершiлiкке тәрбиелеудің негiзiнде қоғамның тарихи даму үдерісiне орай адамдар қалыптастырған дәстүрлi жалпы адамзаттық құндылықтар, бұлжымас моральдық ... және ... ... қоғамның жаңаланған дәуiрiнде пайда болған соң, принциптер және ере-желер бiрге жасап келедi. Адамгершiлiктің ... ... - ... ... ... ... жауапкершiлiк, намыс, ар, бедел, гуманизм, риясыздық, еңбеккерлік, үлкенге құрмет. Қоғамның қазiргi дамуына байланысты пайда болған адамгер-шiлiк сапаларының арасында ... ... ... ... ... Ата заңына құрмет, еңбекке адал қатынас, ұлтжандылық, Отанды сүю, тәртiптiлiк, азаматтық борыш, өзiндiк талап, елде болып ... ... ... ... ... ... пен қайырымдылықты атап көрсетуге болады. Көңіл-күй (эстетикалық) тәрбие - тәрбие мақсаттары мен тәрбиелiк жүйеде қалыптасатын оқушылардың эстетикалық мұраттары, ... мен ... ... ... тiрек бірлігi. Эстетикалық тәрбие мiндет-терiн шартты екi топқа бөлуге ... - а) ... ... ... б) ... ... қалыптастыру. Мiндеттердің бiрiншi тобы оқушыларды эстетикалық құндылықтарға жақындатады, ал екiншiсi - эстетикалық ... ... ... ... ... ... мәнi: -эстетикалық бiлiмдердi игеру; -эстетикалық мәдениет тәрбиелеу; -эстетикалық сезiм оятып, ... өмiр, ... ... сұлулығын таныту;-өмiр мен қызметтi сұлулық заңдарына орайластырып, iске асыру қажеттiгiн дамыту; -эстетикалық мұрат қалыптастыру; -адамға тән ойлау, қызмет, қылық, сыртқы ... яғни ... ... әсем ... ... ... Эстетикалық iс-әрекетке араласудан әрбiр тәрбиеленушiде әсемдiктi өз қолымен ... ... ... ... тиiс. ... сурет өнерiмен, ән-күймен, бишiлiкпен, шығармашылық бiрлiктерде, топтарда, студияларда қызыға шұғылдануы осы эстетикалық тәрбиенің ... ... ... атқарылуы қажет эстетикалық тәрбиенің жобасы өнер (искусство) iргетасына ... тиiс. ... ... көркемөнер пәндерi беделдi орын иелемегенше, мектепте гу-манизация қадамдары бiрде алға ... ... ... ... ... қатынас өрiстемейдi.Мектептегi жаңа көкейкестi мәселелердің арасында оқушылардың экономикалық тәрбиесi маңызды орын ала ... ... ... ... ... күнделiктi өмiрдің нарықтық бәсекелестiкке өтуi мектеп пен пе-дагогтарды оқушылар ынтасын саналы бағыттап, тауар-қаржы ... ... ... қалыптастыруға, ең бастысы - тұтыну аймағындағы адамдардың қылық-әрекетiне адамгер-шiлiк тұрғысынан баға беруге үйретудi ... Бұл ... ... әлi бола ... ... айтылғандардың бәрi бiздің қоғамымыз үшiн жаңа құбылыстар. Қазіргі кезеңде күрделi де аса қиын ... бiрi ... ... ... ... ... алған экологиялық келеңсiздiктер мектеп пен педагог-тарды барынша жауапкершiлiкпен әрi барша педагогикалық мүмкіндiктердi қолданып, оқушылардың экологиялық ... ... ... ... Бұл ... ... ... бұл күнде бiраз тәжiрибе жинақтап, жастардың ... ... ат ... ... кезең өмiрдің өзi алға тартып отырған оқушылардың құқықтық тәрбиесiн қажетсiнуде. ... ... пен ... ... "жасаруда", демек, мектеп, педагогтар отбасымен бiрiге отырып, балаларды құқыққа қарсы әрекеттерден ... ... ... өмiр мен тыныштық қамтамасыз етудің алдын алу шараларын жүргізуi қажет болып тұр. Есте сақтайтын жәйт: ... ... ... көп. ... арасында мектеп үшiн ең бастылары: ақыл (ин-теллектуал), дене, еңбек және политехникалық, адамгер-шiлiк, эстетикалық (көңіл-күй), экономикалық, ... және ... ... Өсiп келе жатқан әулеттi осы тәрбие түрлеріне тарта отырып, оқу-тәрбие үдерiсiнiң нәтижелi бо-луын қамтамасыз ету - мектеп пен ... ең ... ... 1.3 ... ... ... ... мақсатқа қол жеткiзу - тәрбиенi дұрыс ұйымдастырудан басталады. Бұл ... ... ... ... ... мұғалiмдер мен оқушылардың өзара ықпалды әрекеттерiн бағыттауға, ... ... ... ... ... ... Мұндай үдеріс оқу-тәрбие немесе педагогикалық деп аталады. Педагогикалық үдеріс белгiлен-ген мақсатты көздеп, оқушыларды алдын-ала жоспарланған қалыпқа түсіруге, ... ... мен ... өзгертуге жол-жоба бередi. Дәлiрек айтсақ, педагогикалық үдеріс - ... ... ... тұлғалық сапала-рына айналдыратын тәлiмдiк әрекеттер жүйесi. Оқу-тәрбие үдерiсiнің басты ... - оның ... яғни бұл ... ... ... бәрi ... тығыз байланысты, бiр-бiрiнсiз жасамайды. Егерде осы үдерiстің бiр тетiгi ескерiлмесе, тұтастық бұзылады, қойылған мiндеттердің ... ... ... ... етiлмей қалады. Тұтастық негiзiнде жүргізілген оқу, тәрбие және даму бiрлiгi ... ... ... ... ... ... - ... оқу-тәрбие iс-әрекеттерiнің iштей байланысқан бiрiгiмi. Онда тұлғаның оқу, бiлiмдену, тәрбие, даму және қалыптасуы үдерістері ажы-ралмас тұтастыққа қосылған. ... бұл ... ... ... ... ... емес, ал өзiнің ерек-ше заңдылықытарына бағынған жаңа сападағы құрылым. Педагогикалық үдерiстің тұтастығы мен бiрлiгi оның құрамындағы үдерiстердің ... бiр ... ... ... ... iшкi күрделi қатынастары: 1) үдерiстi құраушы элементтердің бiрлiгi мен дербестігiнен, 2) ол құрамға кiретiндердің тұтастығы мен өзара тәуелдiлiгiнен, 3) ... пен ... ... ... ... Бiртұтас педагогикалық үдерiстi құраушы жекеленген бөлiктердің өздерiне тән ерекшелiктері неде? Ол әр ... ... ... ... ... ... Оқу ... негiзгi функциясы - бiлiм беру, тәрбиенiкi - тәрбиелеу, даму үдерiсiнің мiндетi - ... ... ... ... үдерiстің әрқайсысы тұтас үдерiсте қосалқы қызметтердi де орындайды, яғни тәрбие - тәрбиелiк мiндетпен ... ... және ... ... де ... ал оқу онымен бiрге жүретін тәрбиелiк және дамыту iстерi болмаса, өз мәнiн жояды. Басты және қосалқы қызметтердi ... ... бiз жеке ... iске ... ... мiндеттерiн, мазмұнын, формалары мен әдістерiн тереңiрек талдауға мүмкіндiк аламыз. Мысалы, оқу мазмұнында кейiн тұлғаның да-муы мен тәрбиелiгiне үлкен ықпал жасайтын ... ... ... ... ... қызметтерi басымдау ке-ледi. Сондықтан, интеллектуалдық, тәрбиелiк және дамыту тұрғысынан қайсы бiлiмдер аса пайдалы болатынын жақсы түсiнiп алу ... Ал ... ... ... ... ережелер, мұрат-мақсаттар, құндылықты бағыт-бағдарлар, көрсетпе-нұсқаулар, сеп-түрткілер қалыптастыру мiндеттерi қойылуымен бiрге ғылыми ұғымдар да, бiлiмдер де, ептiлiк-тер де ... ... ... ... ... орай ... жағдаяттардың бәрi бiрiге тұлғаның ақыл-ес дамуына, жалпы кемелденуiне қалайынша әсер ететiнiн ескерген де жөн. Оқу және ... ... ... де ... ... ... ... олардың әрқайсысы көзделген мақсатты орындау үшiн өздерiне тән құрал-жабдықтарды, ... ... ... ... ... ... формалары мен әдістерiн таңдауда айқын көрiнедi. Егер оқу барысында қатаң ... ... ... ... ... ал ... әрқилы сипаттағы еркiн формалар көбiрек тартылады, мысалы: қоғамдық пайдалы iстер, спорт және көркемөнер әрекеттерi, белгiлi мүддемен ұйымдастырылған қарым-қатынастар, ... жасы мен ... сай ... ... ... бiр ... ... жетудің әдістерi (жолда-ры) да өзара айырмашылыққа ие: егер оқу ... ... ... ету ... ... тәрбие оларға тiкелей қарсы болмай-ақ, сеп-түрткілік және көңіл-күй сезiмдерiне ... ... ... ... ... Оқу мен ... ... бақылау және өзiндiк бақылау әдістерi де өзiндiк ерекшелiктерге ие. Оқуда, мысалы, ауызша бақылау, жазба жұмыстар мiндеттi. Тәрбие ... ... ... ер-кiндеу, оларға қандай да шектеулер қойылмаған. Мұндайда ... ... ... ... балалардың iс-әрекеттерi мен мiнез-құлығын бақыластыру, сонымен бiрге басқа да тура және жанама сипаттамалар арқылы жинақтайды. Тәрбиенің көзделген мақсатын iске ... ... ... ... ... орындалады. Бұл үдеріс салыстырмалы тәуелсiз, бiрақ ажыралмас бiрлiктегi оқу, бiлiмдену, тәрбие, даму және ... ... ... ... ... ... ТӘРБИЕНІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ТӘСІЛДЕРІ2.1 Қазіргі қоғамдағы тәрбиенің әдістері
Тәрбие әдістерi дегенiмiз тәрбие көздеген мақсатқа жетудің ... ... ... ... орай әдістердің және бiр анықтамасы - ... ... ... ... ... санасына, еркiне, сезiмiне және қылық-әрекетiне ықпал жасау тәсiлдерi. Әдiстер түрі сан-алуан да шексiз көп. Ал оның ... ... өз ... ... ... мен жалпы мүмкіндiктерiн жете танып, оларды өтiлетiн материал сипатына байланыстырып және басқа да көп оқу ... ... ... ... ... ... ... Қай тұлға, қанша тұлға араласса, әдіс формасы да сондай әрi сонша - бұл заңдылық. Әлбетте, ... бәрi ... ... деп айту ... Ол үшiн сол ... ... ... жағдайларын бiлу қажет. Нақты мақсатқа бай-ланысты дайындалған көп әдістердің iшiнен бiреуi ғана тиiмдi болуы мүмкін. ... ... ... ежелден келе жатқан дәстүрлi әдістерге арқа сүйегендi тәуiр көредi. ... ... ... ... да ... болып қалатыны бар, сондықтан да тәрбиешi әрдайым тәрбиенің нақты шарт-тарына сай келер көздеген мақсатқа үлкен үнем және мол ... ... ... жаңа ... iздестiруге мәжбүр. Тәрбие әдістерiн құрастыру, таңдау және дұрыс қолдану - педагогикалық шеберлiк шыңы. Тәрбие ... - ... әдіс ... ... жақсаруға жеткiзетiн жеке әрекет. Көркемдеп айтатын болсақ, ... - ... өз ... бiрге мақсатқа тезiрек жету үшiн таптап өткен соқпағы. Егер осы тәсiлмен басқа да тәрбиешiлер пайдалана бастаса, тәсiлдер ... ... ... ... - ... ... ... мен тәсiлдер байланысының тығыз екенi осыдан көрiнедi. Тәрбие құрал-жабдықтары. Тәсiлдер жеке ықпалдарды байқатса, ... сол ... ... ... Мысалы, еңбек - тәрбие құралы, ал көрсету, еңбектi бағалау, жұмыс қателiгiн ... - ... Сөз (кең ... ... жабдығы, ал iлiкпе сөз, әзiл ескертпе, ескертпе теңеу осы жабдық ... ... Бұл ... кейде тәрбие әдісiн көзделген мақсат үшiн қолданылатын тәсiлдер мен ... ... деп те ... Әдiс ... өте көп. Олар ... ... мен ... жағдайларға сай келетiндерiн таңдап алу үшiн оларды қандай да бiр ретке келтiрiп, топтастыру, ... ... ... классифи-кациясы дегенiмiз қандай да белгiсi бойынша бiр топқа келтiрiлген әдістер жүйесi. Осыған арқа сүйеп, педагог барша жүйенi анық ... ... оның ... мен ... тән ... ... ... 2.2 Қазіргі қоғамдағы тәрбие тәсілдерінің түрлері
Тәрбие әдісi - көп өлшемдi құбылыс, оның жүйелесуiне не-гiз болар ... ... ... арасында аса танымал болғандарын атап өтейiк. Сипаты бойынша әдістер - сендi-ру, жаттықтыру, мадақтау және ... ... ... мәнi - ... ... қолдану аймағын, ерекшелiктерiн ж.т.б. бiлдiредi. Сипаты бойынша ерекшеленетiн және бiр ... тобы - ... ... ... ... ... ... ұнамды әрекет-қылыққа ынталандыру әдістерiн қамтиды. Жақсы не жаман, тиiмдi не тиiмсiз әдіс болмайды. Бәрi оның қолданылуына ... ... не ... ... ... де жоқ. Бәрi маңызды, бәрi де қажет, бәрi де өте пайдалы бо-луы мүмкін, сонымен бiрге түкке жарамсыз ... де ... ... сол ... ... мен қолданылу ерекшелiк-терiнде. Сонымен, тәрбие әдістерi - мақсатқа жетудің жолы. Си-паты бойынша ... - ... ... ұйымдастыру, оқушыларды әрекет-қылыққа ынталандыру болып ажырала-ды. Дұрыс ұйымдастырылған тәрбиенің бiрiншi сатысы оқушылардың өздерiнде қалыптасуы қажет әрекет-қылық қалыптары мен ... бiлу ... Ең ... ... да ... ... орнықтыру үшiн, сол сапаның мән- мағынасын жете түсiнiп алу мiндеттi. Адамның көзқарастарын, ұғымдарын, наным-сенiмдерiн кемелдендiруге бағыт-талған әдістер тұлға санасын ... ... ... ... Бұл топ ... екiншi кезеңде iске қосылатын сезiм, көңіл-күй толғаныстарын қалыптастыруда аса қажет. Егер оқушы педагогикалық ықпалға бейтараптылық пен немқұрайлылық танытатын ... ... ... ... ... жете алмайды. Егер оқушы қабылдаған идеясын өзiн толғантқан ... ... ... алса ғана, оның бойын-да iзгi де жарқын сезiмдер туады. Өткен жылдар ... бұл ... тобы ... әдістерi деп аталған, себебi олар-ды мiндетi - тұрақты наным-сенiмдер ... ... ... ... дем ... оның ... мен ... емес, ең алдымен ол көзделген адами сапаның қоғамдық қажеттiгi мен ... ... ... оны өз ... негiзiнде әрекет-қылыққа айналдыруға қажет, ал бұл сана қалыптасуымен бiрге ... ... ... ... мазмұнымен белгiленген iс-әрекетке бала белсендi араласуға дайын болған жағдайда ғана қолданылатын әдіс өз нәтижесiн бередi. ... ... ... әдістермен жеткiзу мүмкін. Өткен ғасыр басындағы бастауыш мектептерде бұл үшiн тағылым-тарихи өсиеттер, хадистер мен тымсалдар кең қолданылған. Ал ... ... ... ... өз ... ... Өкiнiштiсi, бүгiнде бiз мұндай аса құнды әдістердi пайдаланудан мүлде қалғанбыз, олардың орны-на ... ... ойға ... ... әдісiне көшкенбiз. Құрғақ уағыз айтып, шексiз бiр жақсы көрсетпе-нұсқау беруден түскен өнiм шамалы. Сондықтан, ұмыт ... ... ... ... өз ... ... ... ақын-жыраулар тағылымдарын, шешен билердің ұлағатты кеңестерiн,ғұлама Абайдың "Қара сөздерiн" ж.т.б. тағылым-тәрбие көздерiн ... ... ... ... ... әңгімелер, ұғындыру, түсiндiру, әдептiлiк сұхбаттары, насихаттау, сендiру, көрсетпе беру әдістерi де өз ... ... ... аса маңызды әдісi - өнеге-үлгi. Әдiстердің әрқайсысы өз ерек-шелiгi мен қолданымына ие. Сырт көзге қарапайым көрiнгенмен, бұл топ ... бәрi де ... ... ... қажет етедi әрi жүйелi түрде басқа әдістермен бiрге қолданылады. Этикалық тақырыптағы әңгіме - ... ... ... ... мен ... ... ... көтеріңкiлiгiмен әсерлi баяндау әдісi. Сезiмге ықпал ете отырып, әңгіме моральдық бағамдар мен әрекет-қылық қалыптарының мәнiн түсiнiп, ұғуға ... Ол ... ... түсiнiктерiнің мазмұнын ашып қоймастан, оқушылардың инабаттылық талаптарына сәйкес болымды тұлғалық әрекеттерiне деген ұнамды қатынас өрбiтiп, мiнез-құлықтың оңды өзгерiсiне ықпал жасайды. ... ... ... ... жасайды: 1) бiлiм көзi; 2) тұлғаның адамгершiлiк сапа-ларын басқалардың имандылық қасиеттерiмен толықтырады; 3) тәрбиелiк ұнамды үлгi-өнегенi өрнек ретiнде ұсынылады. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк тәжiрибесiне сәйкес болу қажет. Ол - қысқа, түсiнiктi, балалар толғаныстарына орай; көрнекiлiк әдісiн бiрге ... ... ... ... ... ... фотосуреттер, халық өнерменттерi бұйымдары), әңгіме мазмұнын қабылдауға ән-күй үлкен жәрдем бередi; әдептiлiк әңгіме өткiзу үшiн қолайлы үй-жай, жағдай ... ... ... ... мен ... ... заттары, олардың адам көңілiне көтеріңкi әсерi әңгіме тақырыбы мен мазмұнына сәйкес болуы қажет шарт. Педагогикалық құрал-жабдықтар ... қай ... да ... ... ... (шеру алаулары төңірегi, автокөлiктi саяхат барысында, кең дала төсiнде не жайлы ... ... қала ... ... ... ... Әңгіменің әсерi кәсiптiк дайындыққа байланысты. Ебедей-сiз, дөрекi тiлді адамнан шешен әңгімешi шықпайды, ... бала ... ... ... ... ... ... мазмұны тыңдаушыларды елiктiруi шарт. Одан алған әсер көп уақытқа дейiн ... тиiс. ... - ... эмоционал-сөздік ықпал жасау әдісi. Бұл әдістің қолданылуы ... ... мен әр ... ... сапаларын танып, бiлуге көзделген. Баста-уыш мектеп балаларына қарапайым тәсiлдер мен құрал-шара-ларды ... өзi ... Кiшi ... ... "Осы-лай iстеу керек", "Осылай iстеп жатыр" - деп жай ... ... ... ... ере салады. Ұғындыру әдісi, егер тәрбиеленушi қандай да ... ... жете ... ... жаңа ... сапа ... ... ой елегiне түсiрiп, қабылдауға қиналса, яғни қалай болғанда да оның ... мен ... ... салу ... ... Ал мектепте қоғамдағы жай, айқын да ақиқат ережелердi ... ... ... ... ... жөн, ... ... сызба, тұрпайы сөз айтпа, еденге түкiрме ж.т.б. Бұл орайда ұғындыру емес, шек-теу әдістерiн ... ... ... әдіс негiзiнен: а) жаңа моральдық сапа мен әрекет-қылық формасын қалыптастыру әрi бекiту үшiн және б) ... ... да ... ... ... көзқарас-қатынасын қалыптастыру ниетiмен қолданылады. Қандай да ұғымның орнығуы, баланы оған сендiре бiлу-ге ... ... ... ... ... ... сала алмаудан шалыс, қателiктi болуы мүмкін. Сенiмнің санаға енiп жатқанын адам сезе бермейдi, осыдан ол ырықсыз сеп-түрткілер жетегiнде қалып, тұтастай ... ... ... тура ... ... ... ... оқушыға нақты нұсқау-талапты қабылдату үшiн, басқа тәрбие әдістерiнің ықпал әсерiн күшейту мақсатында қолданады. ... ... ... мен ... қоса ... ... де жүгiнуге тура келедi. Үгiттеу әрекетi тәрбиешi ұстанған қатынас формасына түгелдей тәуелдi. Үгiттеу арқылы педагог тәрбиеленушi ... ... ... ... ... ... ... жоғары нәтижелерге жететiнiне сендiредi. Үгiттеуден болатын тиiмдiлiк тәрбиешi абыройы-на, оның жеке адамгершiлiк болмысына тәуелдi, өз сөздерi мен ... ... ... бола алған жағдайда ғана оның үгiтi мақсатына жетедi. Бала тәрбиесiнде ... ... арқа ... ... өз қадiрiн сезiну, ар-намысты қолдан бермеу секiлдi алғы ... ... ... қай ... ... да үгiт ... өз ... жетiп, жемiстi боларына толық сенуiне болады. Үгiттеу арқылы кейде оқушыны өз қылығынан ұялу, өкiну сезiмiне ... ... ... баланың мұндай сезiмдерiн оятып қана қоймастан, келеңсiз әрекеттерiн түзетудің жолда-рын да көрсетедi. Бұл жағдайларда орынсыз әрекеттің, оның салдарының ... ... ашып ... ... тәрбиеленушi мiнезiне ұнамды ықпал жасаушы тәрбие көздерiн тауып, ... ... ... ... бiлместiктің салдары-нан болады. Мұндайда үгiт ұғындыру және сендiрумен бiрге қолданылып, оқушы өз қателерiн мойындап, мiнезiн оң ... ... ... ... ... ... не ... деген немқұрайлылықтан жоғары iзгiлiктi әдістер-әңгімелеу, ұғындыру, үгiттеу-дерексiз ақыл айту ... ... ... ... тәрбие мақсаты орындал-майды. Керiсiнше, бос сөзді мораль оқу бала-ны қырсықтырып, айтқанға қарсы әрекет жасауға ұрындырады. Бұның мәнi - ... әдіс ... ... оны кiм және ... қолдануында. Әдептiлiк сұхбаты - екi тарап өкiлдерi - ... және ... ... ... ... де бiрiздi бiлiм-дер талқысы. Сұхбаттың әңгімелеу мен көрсетпе беруден айырмашылығы - ... өз ... - ... ... ... және ... ... олармен болған өз қатынасын құқық теңдiгi және қызметтестiк принциптерi негiзiн-де түзедi. Әдептiлiк сұхбаттарының ... ... ... ... ... Сұхбат мақсаты - iз-гiлiк ұғымдарын нығайту, тұрақтандыру, бұл бағыттағы бiлiм-дердi қорытындылау және ... ... ... мен ... жүйесiн қалыптастыру. Әдептiлiк сұхбаттары тәрбиеленушiлердi өздерiн толғантқан барша сұрақтар бойынша дұрыс баға шығарып, пiкiр жүргізуге жәрдем бередi. ... ... ... мен әрқандай қылықтарды талқыға сала отырып, балалар олардың ... ... ... мүмкіндiк алады. Көп жағдайларда әдептiлiк сұхбаттарды өткiзуге нақты дерек, оқиға, балалардың қылығы себеп ... ... ... болған оқиғалардың "iзiн суытпай" не сол оқиғаның кiнәкәрi сәл өзіне келiп, "жүрегi орнына" түсiп, мән-жайды аңғаратындай ... соң ... жөн. ... ... ... болуы келесiдей маңызды шарттарға тәуелдi: 1. Сұхбаттың ... ... ... өте ... ... ... ... пiкiр сайыстары өрбидi. Тәрбиешi тосын, қалыпқа келмейтiн сұрақтардың туындауына себепшi болып, өз ... ... ... ... ... ... 2. Сұхбаттың жаттанды дайын не үлкендердің құлаққа салған жауаптары бойынша өтуiне жол бермеңiз. Балаларды не ... ашық ... ... ... пiкiрiн сыйлауға үйретіңiз, шыдаммен дәлелдi тұжырымдар топшылауға жетелеңiз. 3. Сұхбатыңыз тәрбиешi көпiре сөйлеп, тәрбиеленушiлер үндемей тыңдайтын дәрiсбаянға ... ... ... барысында ашық та анық айтылған пiкiр балаларды дұрыс қорытындыға келтiредi. Әңгіме-сұхбат нәтижелiлiгi екi адам ортасындағы ... ... ... ... ... 4. ... үшiн таңдалған материал тәрбиеленушiнің эмоционалдық кейiпiне сай болғаны жөн. Талқыланатын тақырып оқушыларға жете ... ... ... ... пiкiр талас белсендiлiгiн күту не талап етуге болмайды. Шынайы тәжiрибеге негiзделген сұхбат қана ... ... ... ... 5. Сұхбат барысында барша көзқарастарды айқындап, са-лыстыра бiлу қажет. Ешкiмнің де ... ... ... ... - бұл ... шынайлылық, қатынас мәдениетiнің iз-гiлiктi белгiлерi. 6. Әдептiлiк ... ... ... мәнi - ... өз ... ... ... шешiм қабылдауға жәрдем беру. Бұл үшiн тәрбиешi болған оқиғаларға тәрбиеленушi ... көз ... оның ойы мен ... ... ... ... ... өзінен-өзi бола қалады деу - қате пiкiр. Жоғары маманданған педагогтар әдептiлiк сұхбаттарын не болса соны ... ... ... ... оған ... ... ... шәкiрттерiн де байыппен дайындайды. Бастауыш мектепте әдептiлiк сұхбаттары жалқылау ... ... ... ... ... ... баға берiледi, содан соң жалпы қорытынды жасалады. Жазықты балалармен сұхбаттасу үлкен кәсiби шебер-лiктi қажет етедi. ... ... ... екi ... ... ... ... болмауы тиiс. Егер оқушы болған жағдайды дұрыс түсiнбейтiнi байқалса, оның намысы-на ... ... ... ... әрекет-қылығының шалыс екенiн ұғындырып бағу қажет, көпшiлiк көзiнде бұл сұхбат қысқа да нұсқа, байсалды, әжуә-сықақсыз өткенi дұрыс. өз тәрбиешiсiнің шынайы ... ... ... сезiнсе ғана, ол айтқан ақыл-кеңеске құлақ түредi, жазатайым болған келеңсiз iсiн ендi қайталамауға уәде бередi, қайтып ондай әркетке ... да, ... ... ... ... мен тәрбиеленушi арасындағы кейiп түсiнiстігiмен өтсе, оның толық нәтижеге жеткенi. Үлгi-өнеге - өте ... ... ... Бұл әдіс ... ... заңдылық: көрумен қабылданған санада тез әрi жеңiл бекидi, себебi оны ойланып сөзбен таңбалап не ... ... ... ... жоқ. Үлгi - ... ал сөз - ... сигналдық жүйе деңгейiнде әсер етедi. Үлгi елiктеу үшiн нақты өрнек берiп, сана, сезiм, сенiмдi белсендiлік қалыптастырып, iс-әрекетке қозғау салады. ... жолы ... үлгi жолы ... ... ... Рим ... Сенека. Бала өмiрiндегi тұңғыш жанды өрнек - ата-ана, тәрбиешi, дос-жаран. Әдебиет, фильм кейiпкерлерi, тарихи қайраткерлер, ұлы ғалымдар да ... ... ... ... ... психологиялық негiзi елiктеушiлiк. Осыған орай бала әлеуметтiк және инабаттық тәжiрибе жинақтайды. Кiшi мектеп жасындағы балалар өздерi аса ұнатқан ... ... ... ... ... ... қамқорлық жасауда оның өнегелi ортаға ара-ласуына басты назар аудару қажет. Өмiр ... ... оңды ... тiптi ... ... олай бола ... балаға әсер етушi керi өрнек аяқ астында. Оқушылар назарын өмiр, адам келеңсiздiктерiне аударып бару, болымсыз қылықтар салдарын ... ... ... ... - ... ... Мезетiмен орынды пайдаланған керi үлгi тәрбиеленушiнi жаман қылықтан сақтандыруға жәрдем бе-ретiнiн де ... жөн. ... ... жеке бала ... оның ... -әрекетiне, қамқорлығындағы балаларға қатынасына, дүниетанымына, iскерлiгi мен абыройына ... ... ... оңды ... оның сөзі мен iсiнің жарасымдылығына, балалардың бәрiне бiрдей ақ пейiлдi қатынасына тәуелдi арта түседi. Бұл тәрбиешiнің беделiне, ол ... ... ... мен бiрiздiлiгiне де байланысты. Сонымен, сана қалыптастыру әдістерi тұлғаның iзгiле-ну тәрбиесiнде маңызды рөл атқарады. Мұндай әдістер түрі: ... ... ... ... әдептiлiк сұхбаттары, үгiттеу, сендiру, көрсетпе нұсқау, үлгi тәрбие әдістерiнің тиiмдiлiгi, олардың қалай қолданылуына, педагог таңдаған гу-манистiк бағытқа тәуелдi. 2.3 ... ... ... Тәрбие көзделген әрекет-қылық типiн қалыптастыруы мiндеттi. Тұлға тәрбелiлігi түсiнiк, ұғымнан көрiнбейдi, ол адамның нақты iс-әрекетiмен бағаланады. Бұл тұрғыдан ... ... мен ... ... ... үдерiсiнің өзегi ретiнде қарастырылады. Әдістердің бәрi тәрбиеленушiлердің тәжірибелік iс-әрекетiне негiзде-леді. Мұндай iс-әрекеттi ... үшiн ... оны ... ... ... ... ... және қылықтар. Қажеттi тұлға сапаларын қалыптастырудың жалпыланған әдісi - жаттықтыру. Балада қалыптасатын қылық, әрекеттің қай-қайсысы да жаттығып, ... ... ... ... ... ... жазуға, атақты күйшi өнерiн көрсетiп, домбыра тартып үйрету ... ... ... ... ... ... белсендi әрекетке ын-таландырмай, жоспарланған мiнез бiтiсiн де орнықтыруға ... ... мәнi - ... ... ... көп ... ... автоматты орындалу дәрежесiне жеткiзу. Жаттығулар нәтижесi - тұлғаның бекiген сапалары: әдеттер мен дағдылар. Жаттықтыру iстерiнің тиiмдiлiгiн келесi шарттар ... 1) ... ... 2) олар ... 3) ... мен жеңiлдiгi; 4) көлемi; 5) қайталау жиiлiгi; 6) бақылау мен түзету; 7) тәрбиеленушiлердің тұлғалық сапалары; 8) ... ... ... мен ... 9) жеке-дара, топтық, ұжымдық жаттығулар формасы; 10) жаттығу сеп-түрткілерi мен оған ... ынта ... ... ... ... және ... нәтижелер арасында тiкелей тәуелдiлiк бар: жаттығу неғұрлым көп орындалса, олар ... ... ... ... да ... жоғары келедi. Бұл тәуелдiлiк тұлғалық ерекшелiктерiмен реттелiп барады. Бiрдей тең деңгейлi сапаны қалыптастыру үшiн әр ... ... ... саны әрқилы: бiр бала көзделген сапаға аз санды жаттығудан жететiн болса, екiншi бiреуiнде ондаған, ... ... ... ... Сапа неғұрлым күрделi кел-се, оған байланысты әдеттердi қалыптастырып, тұрақтандыру үшiн соғұрлым көп жаттығу ... көп ... ... ... ... ... жоспарлауда тәрбиешi ең алдымен өз тәрбиеленушiлерiнде қандай дағдылар мен әдеттердi ... ... ... ... ... жөн. ... көзделген қылық-әрекетке сәйкес болу (адек-тивность) - әдісiнен баланың өмiрлiк ... ... және ... дағдылары мен әдеттерi қалыптасады. Сондықтан жаттығулар қалай болса, солай ойдан ... ... ... тиiс. ... ... ... адамзаттық iзгiлi сапа-лар тұрғызушы жаттығулар пайдаланылады. Тұрақты ... мен ... ... үшiн жаттығуларды мүмкін болғанша ерте жастан қолданған дұрыс. Жас ағза қай ... де тез ... ... адам өз сезiмiн басқара бiледi, құмарлықтарына тоқтау бередi, өз ... ... ... ... бағалай алады. Ұстамдылық, өзiндiк бақылау, ұқыптылық, тәртiптiлiк, қатынас мәдениетi - бәрiде тұрақтанған әдеттер негiзiнде ... ... адам ... ... ... ... себепшi маңызды шарттардың бiрi - бiртұтас жаттығулар жүйесiнің ... ... ... Кiшi сынып оқушыларында мiнез-құлық мәдениетiн қалыптастыруда келесiдей шамалап түзiлген ... ... ... ... ... ... тәрбиеде де қатаң әдістер қолданылады. Бiрақ әңгіме оны қалай пайдалануда. Осындай шешiмдi әдеттердің бiрi - ... ... ... талап тәрбиеленушi әрекетiнің ынталылығын көтеруге не оны тежеуге қажет. Та-лаптар тiкелей не жанамалы болып келедi. ... ... - ... дәл, ... ... талапта әрекетке келтiретiн талаптың (кеңес, өтiнiш, сенiм, қолдау, ... ... өзi ... ал сол ... туындатын психологиялық жағдаяттар: толғаныс, күзелiс, мүдде, ұмтылыс. Жанама талаптар арасын-да аса көп ... ... Бала ... ... ... ... ... талаптың қажеттiгiн, пайдасын түсiндiредi. Мұндайда кеңестің қабылдануы не қабылданбауы ... ... оның ... ... ... Ойын ... ... талаптарды қою үшiн тәжiрибелi мұғалiм баланың ойынға құштарлығын пайдаланады. Бала ... ... ... ... өзi ... талап-тарды да қабылдайды. Бұл талап әдісiнің өте iзгiлiктi және тиiмдi формасы, бiрақ оны ... аса ... ... ... ... талап. Мұндай әдіс, әдетте, сыйластық жайлаған ортада iске асады. Өтiнiш талап. Педагог пен тәрбиеленушi арасын-да ... ... ... ... ... өз ... ... Үйретiп көндiру - көзделген сапаны жылдам әрi жоғары деңгейде қалыптастыру үшiн ... ... бала ... талапты ауырсынады, өжеттiкпен қарсы шығады. Солай бол-са да, көндiру баланың өзi үшiн қажет. Гуманистiк педагогика адам құқына қарсы қатаң ... ... ... ... ... жерiнде бұл әдістi жұмсарта, басқа әдістермен, әсiресе ойынмен бiрлестiре пайдаланғанды жөн ... ... ... және ойын екеуі бiрлесе, бала табиғатына сай келедi. Үйретiп көндiру тәрбие үдерiсiнің барша кезеңдерiнде де тиiмдi, бiрақ бала ... ... ... ... ... Бұл ... пайдалану шарттары: 1. Тәрбие шарттарын екi тараптың да анық, дұрыс түсiнуi. Егер тәрбиешi алдына қойған көндiру мақсатының ... ... жете ... онда әдіс ... түгелдей бағындырумен орындалады. Баланың өзi ненi қажетсiнетiнiн түбегейлi түсiнген жағдайда әдіс ... ... 2. ... да талапқа көндiруде, айтар ойыңызды сөзбен анық, түсiнiмдi өрнектеңiз, ерекше пiкiріңiздi "олай бол да, со-лай бол" деп ... ... ... ... ... -ол да жылы сәлемдеседi", "Салақтың болашағы жоқ, ... ... ... кiр - адам ... ... насихат жолымен ұғындырған жөн. 3. Әрбiр уақыт аралығына қонымды, оқушы мүмкіндiгiне сай әрекет ... ... ... ... керiсiнше, алыстатады. Алғашында дәл орындауға, кейiн тез орындауға үйретіңiз. 4. Қалай орындалуы, одан болар ... ... ... ... пен тазалықты, ұқыптылық пен салғырттықты нақты мысалмен көрсете түсiндiрiп, бала жанын ... өз ... ... ... ... келеңсiз әрекетiнен жер-кенуiне мәжбүр етіңiз. 5. Көндiрудің бiрiздi және қатараса пайдалану жолын қолдану.Егер ... ... ... ... ... болсаңыз - уақыт жеткiзе алмаймыз. Барша са-паларды қатар қалыптастырып болмайды. Сондықтан, қай ... ... ... ... ... ... олар-ды бiрқатар тәрбиелеңiз, екiншiде қай сапа қандай қасиетке негiз боларын бiлiп алып, оларды бір-бiрiне байланыстыра қалыптастырыңыз. 6. ... ... пен ... ... ... бiрқалыпты мұқият, үздiксiз бақылау бар жерде нәтижесiн бе-редi. Бақылау оқушының өзiндiк бақылауына ұласуы қажет. 7. Көндiрудің педагогикалық тиiмдi ... ... ... ... Бала ... ... ойын ... еш зорлықсыз-ақ, өз қалауымен орындайды. Көндiру үшiн бала-ны ойынға тартудың себептерi: 1) ... ... ... ... үшiн ... болса; 2) мақсатқа жету жолы iс қисынына орай баланы жалықтыратын, қолайсыз болса. Тапсырыстар беру - ... ... ... ... ... тиiмдi жолы. Тапсырыстар түрі әрқилы: сырқат жолдасынан хабар алып, оның ... ... ... ... бала бақшаға ойыншықтар дайындау; сынып бөлмесiн мейрамға безендiру ... ... ... ... үшiн де ... қолданылады, мысалы, нақтылығы мен ұқыптығы кем балаларға - дәл әрi орынды жа-сау әрекетi, шыдамсыздарға -байсалдылық талап қылатын жұмыстарды тапсырып тәрбиелеуге ... ... ... ежелеп, түсiндiрiп жатудың қажетi жоқ. Тәрбиелiк жағдайлар - арнайы жасалған шарттарға орай ... ... мен ... ... ... Тәрбиелiк жағдайлар (ситуация) тиiмдiлiгiн көтерудің екi жолын еске ... жөн: ... ... ... ... ... өмiрде кездесетiн қарама-қарсылықтары мен күрделiлiктерден құралуы тиiс. Тәрбиешi әдейi жағдай ... ... ... ал олар табиғи қалпында өтуi тиiс. Мектеп өмiрi мұндай шарттарға бай: "Оқушы - мұғалiм", "Оқушы - жол ... ... ... - ... ... басшысы" ж.т.б. тосын жағдайлар. Мұғалiм ес-кертпесiн күткен тәрбиеленушi оған алдын ала дайындалады, ал әрекет тосын болса, көп жағдайда бала ... ... ... ... ... ... ... кеңпейiлдiлiк, қайырымдылық танытуы лазым. Бiрақ бұл жағдайдағы ... ... бала ... ... дұрыс түсiнiп, оны әлсiздiк, сенiм-сiздiк демей, жоғары адамгершiлiк тұрғысынан қабылдауы тиiс. Қай жағдайда да мұғалiмнің тәрбиелік ... ... ... араласпағаны жөн. Аталған әдіс басқа тәрбие әдістерiнің баршасымен тығыз байланысты. Тұлға мiнез-қылығын қалыптастыру ... ... өте ... Олардың бәрi тәрбие үдерiсiнің өзегiн құрайды. Атап айтсақ, бұл ... ... ... ... тәрбиелiк жағдайлар (ситуациялар). Ынталандыру әдістерi Тәрбиеленушiнi белгiлi ... ... ... ... қолданылатын әдістер тобында ынталандырудың орыны өз алдына. Бұл әдістің ежелден-ақ ... мен ... түрі ... ХХ ... ... және бiр өте ... ... әдісi - жарыстыру, бәсекелестіру әдісiн алға тартып отыр. Кейiнгi он жылдықта дәстүрлi ықпал әдістерiне қосымша субъектив-прагматикалық әдістің тиiмдiлiгi ... ... ... мен ... ... ... жастардың ерекшелiгi - өмiрге болған прагматикалық (пайда ... ... ... ... ... оқушысы өзіне, өз жолдастарына тәрбие маған не бе-редi, неге, қай уақытта ол қажет, одан түсер пайда ... және ... ... ... үстемелеп қоятын бол-ды. Осы секiлдi пайда табу - прагматикалық бағытты ескере отырып, кей шет ел ... ... ... ... тәрбиешi мен тәрбиеленушi арасындағы нарықтық қатынас сипатында бағалайды. Ал ... ... ... - ... Әдiс әлi ... ресми қабылданған емес, бiрақ тұрмыста тәрбиешi мен тәрбиеленушiлер араларында ... ... ... ... ... ... - ... әрекетiне ұнамды баға беру. Мадақтау ықпалы оқушының ұнамды көңіл-күй сезiмiн көтеруге негiзделген. Осыдан да мадақтау балада ... ... ... ... ... ... ... көңіл қатынасын оятады, жауапкершiлiк арттырады. Мадақтау түрліше орындалуы мүмкін. Олар арасында тәрбие үдерiсiнде жиi ... - ... ... алғыс жариялау, құрметтi құқықтар беру, мақтау қағаздары мен ... беру ... ... - ... ең қарапайым түрі. Мұғалiм өз қолдауын ишарамен, iс-әрекетiне, қылыққа жоғары баға беру-мен, тапсырма беру арқылы сенiм арту, мұғалiмдер мен ... ... ... ... бiлдiруiне болады. Мұның бәрi тәрбиешiнің өз шәкiртiнің табыстары мен кемшiлiктерi-не ... ... ... ... олармен бiрге қайғы, қуаныштарын бөлiсуден туындайтын адамилық қасиеттер. Құрмет пен сенiмге жеткен бала өз ... мен қара ... ... ардақтай бiледi. Бiршама жоғары деңгейдегi мадақ - бұл ... ... мен ... - тәрбиеленушiде ұзаққа бекiген ықылас-ни-етке себепшi күштi де тұрақты ... ... ... ... ... әрi қолдайды, себебi мұндай мадақ түрлері ұзаққа созылған тыңғылықты еңбек нәтижесiн берiп қоймастан, жаңа, жоғары деңгей жетiстiгiн де ... ... ... ... ... тәрбиеленушiлер, педагогтар, ата-аналар қатысуымен өткiзiлуi қажет. Бұл ынталандырудың сезiмдiк си-паты мен одан болатын толғаныстар әсерiн әрлендiруге себiн тигiзедi. Қарапайымды бола ... ... өте ... де iс. ... ... тыс ... ... кетпей, орынсыз кем де болмауы керек. Санамен сарапталмаған әсiре мадақ баланы бұзады. Осыдан мадақтаудың ... ... мен оның ... ... жөн: 1. Мадақ-марапат сырттай көзге түсiп, әйгiлену ниетiмен емес, мақтаушы ... мен ... ... яғни екi ... ... жан ... ... мен қабылдауынан болуы шарт. 2. Мадақтау арқылы тәрбиеленушiнi басқа балаларға қарсы ... ... да ... жөн. ... тек табысқа жеткен оқушыны ғана мақтап шектелместен, шын ықыласымен еңбектенген, өз iсiне адалдық ... ... де жылы ... ... сөзді аянбаған жөн. 3. Мадақ қолдана отырып, кiм, не үшiн, ... ... ... ... ... ұмытпаңыз. Әсiре мадақ астамшылдыққа апарады. 4. Әрқандай мадақ жеке ... ... ... ... ... ... жоқ, үлгерiмi төмен оқушыны қолдап-қуаттау қажет. Қандай да ұнамды ... ... ... сол арқылы балада сенiм оятады, ұмтылыс пен дербестiк, кедергiлерден сескенбеу қасиетiн ... ... ... ... ... ... артқан бала, өз кемшiлiктерiн де "жүгендеп", оңды жолға түсе бастайды. 5. Бүгiнгi мектеп тәрбиесiндегi басты мiндеттерден жазбау. Мадақтау ... ... өз ... пiкiр ... да ... ... Жарыс бәсеке. Байқаңыз. Көп бала топтала қалса, сол бойда өзара ... ... ... ... ... аса тән ... - бәсекелестiк. Төңірегiндегiлер арасында өз беделiн танытып, оны бекiту - әр адамның тума қажетi. Ал бұл ... iске ... ... ... ... ... Жарыс нәтижесi баланың ұжымдағы беделiн ұзақ уақытқа айқындап, бекiтедi. ... ... ... ... ... ... қажеттiгiн жеке тұлғаға және жалпы қоғамға сай қасиеттердi баулитын ... ... ... ... ... жарыса жүріп, оқушылар қоғамдық қылық тәжiрибелерiн тез игерiп, тән-дене, адамгершiлiк, эстетикалық сапаларын дамытады. Жарыс әсiресе үлгерiмi төмен оқушылар үшiн аса ... өз ... ... жетiстiктерiмен салыстыра оты-рып, өз бiлiмдерi мен ептiлiктерiн көтеруге болған қозғау күш алады, оқуы мен ... ... ден қоя ... ... ... - оңай iс ... балалар психологиясын жете тану қажет, бiртұтас маңызды шарттар мен талаптарды ұстану әрi орындау керек. Жарыс тиiмдiлiгi оның ... Бұл үшiн ... ... мен ... ... ... ... баға өлшемдерi белгiленедi, жарыс-тыру шарт-жағдайлары жасалады, қорытынды шығарылып, жеңiмпаздар анықталады. Жарыс өзіне сай қиыншылықтармен, қызықты өткiзiлуi тиiс. Сонымен ... ... ... соңғы нәтижелердi бағалап, салыстыруға келетiндей нақты болғаны жөн. Қорытындылау мен жеңiмпаздарды анықтау ... ... ... ... қарапайым, баршаға түсiнiмдi болғаны дұрыс. Жарыс бағдары мен мазмұны айқын болуы тиiс. ... ... ... ... ... ... озық оқушысы, пән бiлгiрi атақтарын алу жарыстары өткiзiлуде. Гуманистiк педагогика жазалауды да жоққа шығармайды, ... оның ... ... ... ... өзгертудi та-лап етедi. Субъектив-прагматикалық әдіс негiзi - тәрбиесiздiк пен бiлiмсiздiктің, тәртiп пен ... ... ... ... ... ... түсiнуде. Қоғамдық және экономикалық қатынастар баланы ерте жастан қатаң бәсеке-тайталасқа қосып, өмiрге тыңғылықты дайындық көруге мәжбүрлейдi. Осыдан да ... ... ... ... дамыған ел-дердегi мектептiк бiлiм мен тәрбие қарапайым тұрмыс-тiршiлiк қажетiне (утилитарное) бағытталып, басты мақсат - ... оқу ... ... соң ... ... ... қамын жасауға тәрбиелейдi. Бiздің өткен кеңестiк дәуiрдегi ... ... ... ... ... бiрақ субъектив - прагматикалық тәрбиенi буржуазиялық деп жоққа шығарғандықтан, ... ... ... ... қолдана алмай, жеке де, қоғамдық та пайдаға жарамай ... ... ... ... ... ... қолданады. Алдымен олар жоғары сапалы мектеп тәрбиесiнің әр адамның нарықтық әлемiндегi орны және жағдайымен байланысты болатынын баса түсiндiредi, тәрбиесi төмен, ... кем ... ... ... ... ... жалақыдан жұта болатынын, жұмыссыздар қатарында қалуы мүмкін екендiгiн нақты мы-салдармен көрсетедi. Осыған байланысты тәрбие қатаң жеке тұлғалық бағытта жүргізіледi, ... әр ... ... бiтiруде ұнамды пiкiр, бағамен еленiп, жұмысқа орналасу мен оқуға түсу үшiн негiз қалайды. Бұлай болмағанда, ... ... мен ... ... оны ... ... Егер ... академиялық табыс, яғни педагогикалық үдерістегi жетiстiк әр оқушының қабiлетiне байланысты болатынын әрi ол табысты қолға түсiру бала даралығына орай екенiн жете ... оның ... ... ... шықпайтынына кәмiл сенуге болады. Субъектив-прагматикалық әдістің нақты iске ... ... ... ... мiндеттерi анық көрсетiлiп, тәрбиешi мен тәрбиеленушi арасында жасалған келiсiм-шарт (контракт); ... және ... ... ... ... жеке ... жетiлу бағдарламасы (өзiндiк тәрбие мазмұны); -жеке қызығушылықты арттыру үшiн оқушылар қалаулары бойынша түзiлген төлемдi оқу-тәрбие топтары; -құқық бұзуға бейiмдi ... ... - ... ... алып ... ... ... топтары"; -ең соңғы техникалық құралдар және электронды - есеп-теу машиналары жәрдемiмен тәрбиеленушiлердің мiнез-құлығын, әлеуметтiк ... ... ... алу, яғни ... ... ... құралдармен жинақталған сандық және сапалық көрсеткiштер нәтижесi негiзiнде тәрбиеленушiнің жеке-дара даму бағытын анықтап, тұлғаның қажеттi ... ... ала ... ... тәрбиелеудің "жоба-сын" түзу; -ұдайы өткiзiлiп тұратын ойын, жарыс, бәсекесіне байланысты әрбiр оқушының тәрбиелiк, әлеуметтiк кемел, азаматтық дәрежесiн анықтау үшiн ... ... ... бұзушыларды жазалау мақсатында қолданылатын айыппұл төлету, құқықтары мен еркiндiгiнен айыру, әлеуметтiк-қоғамдық басымдықтарын (привилегии) алып тастау ж.т.б. секiлдi шараларды ... Бұл ... ... ... ... кең өрiс ала ал-май отыр. Дегенмен, тұрмысымызға қарқындай енiп жатқан әлеуметтiк және экономикалық өзгерiстер уақыт оздырмай, тәрбие үдерiсiнің ... ... бiрi ... ... ... алғы ... ... - заңды күтiлетiн құбылыс. Қорытындылай келе, айтарымыз - ынталандыру әдістерiнсiз ... ... ... ... ... ... Осыдан, бүгiнгi таңда бастауыш мектеп тәжiрибесiнде мадақтау, жазалау, жа-рыстыру, бәсекелестіру, субъектив -прагматикалық әдістер кең қолданымда.
ҚорытындыКемеңгер Ахмет Байтұрсынұлының өткен ғасыр ... - ... жаны ... Мұғалiм қандай болса, мектебi һәм сондай болмақшы. ... Әуелi бiз елдi түзетудi, бала оқыту iсiн ... ... ... Неге ... болыстық та, билiк те, халықтық та оқумен түзеледi. Қазақ iшiндегi неше ... ... көбi ... ... ... ... ұлағатты ескертпесi бүгiнгi қазақ мектебiнің ұлттық бiлiм стратегиясының тұғыры ретiнде қабылдануда. ХХ ... ... ... педагогикада еркiн тәрбие және бала тұлғасының дамуы идеялары белсендi ... ... ... Бұл ... көп ... ... ... мұғалiмi Ма-рия Монтессори(1870-1952) өзiнің "Ғылыми педагогика әдістемесi" кiтабында ол баланың жас мүмкіндiктерiн барынша пайдалану қажеттiгiн ... ... ... ... ... бала ... үлкен тәрбиелiк табыстарға есiк ашады. Баста-уыш мектеп оқуының басты формасы өзiндiк оқу жұмыстары ... ... ... кiшi ... оқушылардың жекелеп оқуына ыңғайлы грамматикалық, математикалық, биология- ... және ... ... ... ... ма-териалдар ұсынды. Бұл оқу құралдарының ерекшелiгi, оларды пайдалана отырып, бала өз кемшiлiк-қателерiн табады және ... ... ... ... ... Республикасында да Монтессори жүйесiнің тараптарлары мен қолдаушылары баршылық. Осы бағытта түзiлген "бала-бақша - мектеп" жүйесi iске ... ... ... ... идеясы өз жемiсiн беруде. Бүгінгі мазмұнға зер салсақ, бүгінгі бастауыш мек-тептегі ... ... ... оның ... ... ... ... теория мен тәжірибеде болып жатқан өзгерістердің түпкілікті мәнін түсініп, өз қызметтерінің мән- мағынасын гуманистік педагогика ... сай ... ... тек ... беруші емес, оның ұлағатты ұстаз-досы, мейірлі қамқор - тәрбиешісі болса екен. ... ғана ... ... ... алып ... сәби ... қоғамымыздың жарқын тұлғасы, шығармашыл да жасампаз өндіргіш күші, ... ... мол ... ... ... жетілуі сөзсіз. Қазақта тәрбие бесік басынан деген. Еліміздің өркендеуіне, ондағы халықтың салауатты өмір сүріне тәрбиенің берер маңызы зор ... ... ... ... ... жайлы болды, және ол жан-жақты сараланды деп ойлаймын. Келешекте осы жұмысым өзімнің болашақ мамандығыма өз септігін тигізер деген ниеттемін.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Алма ... Қазіргі заманғы сабақ - Алматы: [Б.ж.], 2004.- 218 б.2. Бабаев, С.Б., Оңалбек, Ж.К. Жалпы педагогика: ... / ... ред. К. М. ... Заң ... 2005.- 228 б.3. ... Сәбет Балтабайұлы ж.б. Педагогика: жалпы негіздері және тәрбие теориясы: оқу құралы / Бабаев, Сәбет Балтабайұлы, Оразов, ... ... ... ... Сәбетқызы.- Алматы: [Б.ж.], 2008.- 123 б.4. Бабаев, Сәбит Балтабайұлы. Бастауыш мектеп педагогикасы оқу құралы.- ... Заң ... 2007.- 413 б.5. ... ... : ... ... қылу жолдары) / [дайын. Ұ. Әбілдаұлы].-Алматы: Рауан, 1993.- 112 б.6. Кенжеғалиев, Қ. К., Нәби, Л. Абай ... : оқу ... / Ш. ... ... КМУ.-Көкшетау: Келешек - 2030, 2003.- 67 б.7. ... Қ. Ж, ... С. ... және ... ... ұғымдар, анықтамалар, сызбалар мен кестелер, ықшам сызықтар : оқулыққа көмекші құрал / ҚР білім және ғылым министрлігі.- Алматы: [Б.о.ж.], 2002.- 85 б.8. ... Б. А. ... ... /ҚР білім және ғылым министрлігі ; Батыс Қазақстан мем. ун-ті.- Орал: Батыс Қазақстан мем. ун-ті, 2002.- 107 б.9. ... ... ... ж.б. ... СӨЖ және СОӨЖ ... ... оқу ... Мұқытова, Жұпар Қалиқызы, Пазылова, Г. Ш.,Раимбекова, А. Ж.- Көкшетау: Ш.Уәлиханов атын.Көкшетау ... ... 2006.- 112 б.10. ... ... ... ... ... Бегалыұлы. Жас ерекшелік педагогикасы :оқулық.- Астана: Фолиант, 2006.- 472 ... ... ... ... ... ... және педагогикалық технологиялар: оқу құралы /ҚР білім және ғылым ... ; Қ. ... ... ... мем. ... ... 2001.- 108 б.12. Мұхамбетова, Сәуле Құбайқызы. Педагогика: негізгі ұғымдар, анықтамалар, сызбалар мен кестелер, ықшам ... : ... ... ... / Қ. Жұбанов атын. Ақтөбе мем. ун-ті.- Ақтөбе:[Б.о.ж.], 2004.- 80 б.13. Мұханбетжанова, Әлия. Білімді интеграциялау негізінде оқушыларда ... ... ... ... ... монография / Х.Досмұхамедов атын. Атырау ун-ті.- Алматы: [Б.о.ж.], 2000.- ... ... ... ... / Ш. Х. Құрманалина, Б. Ж. Мұқанова, Ә. У. ... Р. ... ... Фолиант, 2007.- 656 б.:кесте.-(Кәсіптік білім)15. Сейталиев, Қадыржан. Педагогиканың жалпы негіздері : оқу ... ... 2004.- 240 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Хабар» телеаранасының қазіргі қоғамдағы алар орны, телебағдарламалары46 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
Ақпараттық қоғам және ақпараттық қоғамдағы технологиялар11 бет
Бұқаралық ақпарат құралдары - қоғамдағы төртінші билік25 бет
Газет-журналдардың қоғамдағы рөлі4 бет
Демократиялық қоғамдағы адам құқықтары6 бет
Демократиялық қоғамдағы Қазақстан3 бет
Дене тәрбиесінің қоғамдағы маңыздылығы11 бет
Жастар ұғымы, қоғамдағы жағдайы15 бет
Ислам дінінің қоғамдағы орны мен ролі64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь