Фитопатогендік микроағзалар және олардың анатгонисттері

Кіріспе
1. ФИТОПАТОГЕНДІК МИКРОАҒЗАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АНАТГОНИСТТЕРІ
1.1Ауру тудыратын микроағзаларға қарсы нысандарды анықтау
1.2 Пайдалы микроағзалардың фитопатогендерге қарсы антагонисттік қасиеттерін негіздейтін факторлар
1.3 Микроағзалар негізінде жасалынған биологиялық препараттар және оларды қолдану
2. ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕМЕЛЕРІ
2.1 Зерттеу нысандары
2.2 Зерттеу әдістемелері
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1 Микроорганизмдердің морфологиялық және культуралдық қасиеттерін зерттеу
3.2 Сапрофиттік микроағзалардың антагонисттік қасиеттерін анықтау әдістері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Микроағзалар немесе микробтар биосферада және адамның шаруашылық қызметінде төтенше маңызды рөл атқарады. Табиғатта белгілі 10 мыңнан астам микроағзалардан адам бірнеше жүздеген түрлерін адам пайдаланады және бұл сан барған сай-ын өсіп барады. Микроағзалар жасушаларындағы биохимиялық үдерістердің көптеген генетикалық реттелуі анықталған кезде соңғы жылдары оларды пайдалану да сапалық кенет өзгеріс болды. Олардың көпшілігінен ағзалық заттардың - аминқышқылдар, нәруыздар, антибиотиктер, витаминдер, нуклеин қышқылдары, ферменттердің және т. б. ондаған түрлері өндірілді. Олар сан алуан өнеркәсіптерде және медицинада кеңінен қолданылуда. Микробиологиялық өнеркәсіп өндіріс технологиясы үшін маңызды түзушілерге қатаң талап қояды. Бұл талаптар: жоғары жылдамдықта өсу, арзан төсеміктерді тіршілік әрекеті үшін пайдалану және бейтаныс микроағзаларды жұқтырмау тұрақтылығы. Мұндай өнеркәсіптің ғылыми негізі - жаңа, алдын ала белгілі қасиеттері бар микроағзалар жасап шыгара алу. Микроағзаларды сұрыптаудың бірқатар ерекшеліктері бар. Олар: 1) сұрыптаушыда жұмысқа керекті шексіз көп материал болады;
2) мутациялық үдеріс тиімдірек пайдаланылады, өйткені микроағзалар геномы гаплоидты, сондықтан кез келген мутацияларды бірінші ұрпақтан-ақ айқындауға мүмкіншілік болады; 3) бактериялардың генетикалық жаралымының қарапайымдылығы. Микроағзаларды сұрыптау әдістерін таңдау осы ерекшеліктермен анықталды. Өнеркәсіп үшін жоғары өнімді себінділер қажет. Олар сұрыптаудың сан алуан әдістерімен, соның ішінде табиғи микроағзалар арасында сұрыптаумен жасалады. Жоғары өнімді себінділер таңдап алудан бұрын сұрыпталады. Ішінара әр алуан генетикалық ре-комбинация әдістері: конъюгация, трансдукция, трансформация және басқа өдістер кеңінен қолданылады. Мысалы, конъюгация көмірсутекті және мұнайды кәдеге асыра алатын Pseudomanas putida себіндісін жасауға мүмкіншілік береді. Трансдукция, трансформация және амплификация әдістері жиі қолданылады. Микроағзалардың көпшілігінде биосинтездің, антибиотиктердің гендері немесе оларды реттеушілер хромосомада емес, плазмидада болады. Сондықтан амплификация жолымен бұл плазмидалар санының артуынан антибиотиктердің шығуы едәуір жоғарылауға мүмкіндік жасайды.
Микроағзалар сұрыптаудағы маңызды кезең мутацияның сәулеленуі болып табылады. Бактерияның тап осы гені бойынша мутацияның бөліну мүмкшшілік өсімдіктерге және жануарларға қарағанда едәуір жоғары, микроағзалардың ұрпағы сан миллион болғандықтан әжептеуір оңай және мұны шапшаң істеуге болады.
Микроағзалар сұрыптаудағы маңызды амал протопластарды не-месе будандастыруларды, сан алуан бактериялар себінділерін қосу жолымен қайтадан құрамалар алу болып табылады. Протопластарды қосу генетикалық материалдарды және табиғи жағдайларда шағылыстырылмайтын
1.Ковалева Н.Г. Лечение растениями. Очерки по фитотерапии. Изд. «медицина». 1972.с.231.
2. Правдин И.Н. Дарвинизм. М.;- «Просвещение», 1986. С.52.
3. Лавренов В.К., Лавренова Г:В. Современная энциклопедия лекарственых растений. Изд. «Нева». СПб. М.,- 2006.С 74-85.
4. Межаков А.К. Занимательное садоводство. Изд. «Рауан», Алматы. 1990. С 156.
5. Доброхотова К.Н., Писарев А.А. Целебные растения вокруг нас. Алма-Ата.1980. с.523.
5. Дудченко Л.Г., Кривенко В.В. Пищевые растения –целители.Киев.1988.123 с.
6. Петров В.В. Растительный мир нашей родины. М.;-«Мир», 1991. 85 с.
7. Рейн П. и др. Современная ботаника. Изд. «Мир». М.,-1190.96 с.
8. Сыбанбеков Қ.Ж. Жабайы өсімдіктер сыры. Алматы. Қайнар. 1986. 78 с.
9. Цингер. А.В. Занимательная ботаника. М.;-«Советская наука.». 1954. 75 с.
10. http/www. library. intra. ru –электрондық кітапханалық қор.
11. http/www. ecostan. Org.
12. http/www.ecoline. ru/me.
13. http/www. referat.kulichku.net
14. http/www. NLRK. kz – ҚР ұлттық кітапханасы
15. http/www. libluch. boom.ru –Южно-Казахстанская ОУНБ им. А.С.
Пушкина.
16. Әлемқұлова Р.Ә., Тәртенова М.А. Өсімдік – табиғат қазынасы. – Алматы: Қайнар, 1984. Б.123-124.
17. Дәуренбеков Ж. Асқаров Ә. Жасыл әлемге саяхат. – Алматы: Қайнар, 1985. 235 б.
18. Массагетов П.С. Өсімдік әлеміне саяхат. – Алматы: Қайнар, 1988. 254 б.
19. Оспанова М., Лұқпанов Ж. Өсімдік – жанға шипа, дертке дауа. – Алматы: Қайнар. 1992. 245 б.
20. Әметов Ә.Ә. Ботаника – Алматы: Дәуір, 2005. Бейсенова Ә., Самақова А., Есполов Т., Шілдебаев Ж. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Алматы «Ғылым» 2004. 287 б.
21. Современная фитотерапия. София - 1988. Под редакцией чл.-кор.проф.д-ра. Веселина Петкова. 128 с.
22. Л.Я. Скияревский, И.А. Губанов. Лекарственные растения в быту. Москва. Россельхозиздат, 1986. С. -254 -265 .
23. Ботанико – фармакогностический словарь. Москва «Высшая школа», 1990. 235 с.
24. А.А.Иващенко. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Малматыкітап, 2004. 175 б.
25. Биология және салауаттылық негізі. // Химия, биология және география. 245 б.
26. Жизнь растений, том пятый. Часть первая Москва «Просвещение» 1980. 286 с.
27. Жизнь растений, том пятый. Часть вторая Москва «Просвещение» 1981. 345 с.
28 Г.С. Синийин. «Новые лекарственные растения Каазахстана» Изда/во «Наука». Алматы 1982 г. С 354-362.
29. Обребко Л.А., Фролова В.А., Даршиева А.М. Экологические проблемы и утилизация отходов нефтяной промышленности: Аналитический обзор. Алматы, 2002. - 120 с.
30. Грязев В.Ю., Комарова Л.Ф. Очистка городских сточных вод от нефтепродуктов с использованием коагуляции и флокуляции//Актуальные проблемы биологии, медицины и экологии.- 2004.- 3 №1-3.-С.450-451.
32. Гиль Т.А., Саксонов М.Н., Стом Д.И. Эффект комбинированного действия тяжелых металлов и фенолов на водные организмы //Водные ресурсы, 1985. - 3,- С. 118-121.
33. Мур Дж., Рамамурти С. Тяжелые металлы в природных водах. М.: Мир, 1987. 286 с.
34. Кашина Н.Ф., Суслов С.Н., Коряковцев А.А., Стом Д.И., Кукушкина Л.А. Способ очистки сточных вод от металлов. - Автор. свид. N 1379252. - 4 С 02 F 1/28. - 07.03.88. - Бюл. N 9.
35. Третьякова Е. И. Особенности распределения тяжелых металлов по компонентам водных экосистем различной минерализации: автореф. …канд. Хим. наук:02.00.04. –Барнаул:АГУ, 2000.10.03.-18с.
36. Стенина А.С., Хохлова Л.Г. Современное состояние малых водотоков в Воркутинском промышленном районе по данным гидрохимического и биологического анализа.// Докл. респ. науч.-практ. конф.: «Человек на Севере в XXI веке: горное дело, ТЭК, экология, народонаселение (в рамках республиканской программы «На пути к культуре мира» и проекта ЮНЕСКО «Культура мира»). – Сыктывкар, 2001. – Ч. 2. –С.437-443.
37. Ильинских Е.Н., Огородова Л.М., Безруких П.А., Шакиров Н.Н., Ильинских И.Н. Эпидемиологическая генотоксикология тяжелых металлов и здоровье человека. – Томск: Изд-во СибГМУ, 2003.-С.261-273.
38. Хотунцев Ю.Л. «Человек, технологии, окружающая среда» Москва: Устойчивый мир, 2001 г.
39. Никаноров А.М., Жулидов А.В. Биомониторинг металлов в пресноводных экосистемах. СПб.: Гидрометеоиздат, 1991. 312 с.
40. Пат. 2162444 РФ. Способ очистки технологических сточных вод от тыжелых металлов и аммонийного азота/Андреев Б.В., Андриканис В.В., Басов Р.В.; опубл.16.06.2000, Бюл.№14.-2 с: ил.
41. Максимов В.Н. Проблемы комплексной оценки качества природных вод (экологические аспекты) // Гидробиол. жур. 1991. Т. 27. № 3. С. 8-13.
42. С.И. Кузнецов, В.И. Романенко. Микробиологическое изучение внутренних водоемов. - М.-Л.: Изд-во АН СССР. - 1963.- 64с.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Микроағзалар немесе микробтар биосферада және адамның шаруашылық қызметінде ... ... рөл ... ... ... 10 ... астам микроағзалардан адам бірнеше жүздеген түрлерін адам пайдаланады және бұл сан барған ... өсіп ... ... ... биохимиялық үдерістердің көптеген генетикалық реттелуі анықталған кезде соңғы жылдары оларды пайдалану да ... ... ... ... ... ... ағзалық заттардың - аминқышқылдар, нәруыздар, антибиотиктер, витаминдер, нуклеин қышқылдары, ферменттердің және т. б. ондаған түрлері өндірілді. Олар сан ... ... және ... ... қолданылуда. Микробиологиялық өнеркәсіп өндіріс технологиясы үшін маңызды түзушілерге қатаң талап қояды. Бұл талаптар: жоғары жылдамдықта өсу, ... ... ... әрекеті үшін пайдалану және бейтаныс микроағзаларды жұқтырмау тұрақтылығы. Мұндай өнеркәсіптің ғылыми негізі - жаңа, алдын ала белгілі ... бар ... ... ... алу. Микроағзаларды сұрыптаудың бірқатар ерекшеліктері бар. Олар: 1) ... ... ... шексіз көп материал болады;
2) мутациялық үдеріс тиімдірек пайдаланылады, өйткені микроағзалар геномы гаплоидты, сондықтан кез келген мутацияларды бірінші ұрпақтан-ақ ... ... ... 3) ... ... ... ... Микроағзаларды сұрыптау әдістерін таңдау осы ерекшеліктермен анықталды. Өнеркәсіп үшін жоғары өнімді себінділер қажет. Олар сұрыптаудың сан алуан ... ... ... ... микроағзалар арасында сұрыптаумен жасалады. Жоғары өнімді себінділер таңдап алудан бұрын сұрыпталады. Ішінара әр алуан генетикалық ... ... ... ... ... және ... ... кеңінен қолданылады. Мысалы, конъюгация көмірсутекті және мұнайды кәдеге асыра алатын Pseudomanas putida себіндісін жасауға мүмкіншілік ... ... ... және ... ... жиі қолданылады. Микроағзалардың көпшілігінде биосинтездің, антибиотиктердің гендері немесе оларды реттеушілер хромосомада емес, плазмидада болады. Сондықтан амплификация жолымен бұл ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасайды.
Микроағзалар сұрыптаудағы маңызды кезең мутацияның сәулеленуі болып табылады. Бактерияның тап осы гені ... ... ... ... ... және ... қарағанда едәуір жоғары, микроағзалардың ұрпағы сан миллион болғандықтан әжептеуір оңай және мұны шапшаң істеуге болады.
Микроағзалар сұрыптаудағы маңызды амал ... ... ... сан ... ... себінділерін қосу жолымен қайтадан құрамалар алу болып табылады. Протопластарды қосу генетикалық материалдарды және табиғи жағдайларда шағылыстырылмайтын микроағзалардың бірігуіне ... ... ... ... ... ... микроағзалардың рөліне баға беру оңай емес. Әсіресе көптеген микроағзаларды құнды өнімдерді ендіру үшін ... ... ... ... қалдықтарына пайдаланады. Сонымен бірге қоршаған ортаны ластанудан қорғау жұмыстарына микроағзаларды қолданады. Микроағзалардың мұндай қасиеттеріне байланысты, ... ... ... мен ... ... аса маңызды және қажетті ізденіс. Бұл тәсілдерді меңгеру биология маманы үшін қажетті кәсіби жағды болып табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: микроағзалардың ... ... ... ... ... зерттеу.
Басты міндеттері:
-Микроорганизмдердің морфологиялық және культуралдық қасиеттерін зерттеу;
- Сапрофиттік микроағзалардың антагонисттік қасиеттерін анықтау әдістерін зерттеу;
- ... ... ... ... Өсу ... ... анықтау;
- Фосфомоноэстеразды белсенділікті анықтау қарқындылығын анықтау.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы: микроағзалардың түрлік құрамын анықтауда пайдаланылатын дәстүрлі әдістер жергілікті экожүйедегі ... ... ... ... ... ... ... зерттелді.
Жұмыстың практикалық маңызы: зерттеу жұмыстары университетте бекітілген ғылыми тақырып көлемінде Шымкент қаласы дендрофлорасының фитопатогендерінің түрлік құрамын анықтауда пайдаланылды.
1. ... ... ЖӘНЕ ... АНАТГОНИСТТЕРІ
1.1 Ауру тудыратын микроағзаларға қарсы нысандарды анықтау
Өсімдіктерді топырақтағы және аэрогенді инфекциялардан, зиянкестерден қорғау ... бірі ... ... ... ... және ... процесінде егістіктерді өңдеу арқылы ағаш тектес өсімдіктердің ауру қоздырғыштарын ... ... [1-3]. ... ... ... ... 2008 жылы ... Ресейде 6,3 мың тонна фунгицидтер қолданылды, бұл 2007 жылға қарағанда 2,03 мың тоннаға артық. Ассортимент құрамына 110 ... ... ... ... ... ең көп қолданылатын 16 түрі бар (пестицидтердің ... ... 68%), 4,16 мың ... ... заттар қолданылды, бұл 2007 жылмен салыстырғанда 1,3 мың тоннаға артық. 90 ... ... ... ең көп ... 14 түр бар (жалпы шығынның 63%). Олар - , , , , , және т.б. ... және т.б. ... ... ... фунгицидтердің шығыны іс жүзінде өзгеріссіз болды және ол 6 мың ... ... ... 109 түр бар, оның ... ең көп ... 18 түр; ... сәйкесінше 4,5 мың т, 93 және 15 болды [4]. 2011 жылы қолданылған фунгицидтердің шығыны 7,2 мың ... ... ... ал ... 3,9 мың ... ... төмендеген [5]. 2008, 2009 және 2010 жылдары 6422, 6251 және 5515 мың ... ... ... ... [6]. Фунгицидтердің тиімділігі орта есеппен Ресей бойынша ... ... - ... ... [7]. ... ... ... химиялық тәсілдерінің кең қолданысы қоршаған ортаны ластап қана қоймай, сонымен қатар өнімнің сапасын төмендетеді, ... өсуі мен ... ... ... ... ... ... ауруларының қоздырғыштарының фунгицидтерге төзімді түрлері санының артуына жағдай жасайды, топырақтың фитотоксинділігін жоғарылатады [8]. Сол себептен, әлем деңгейінде ... ... ... күрт ... ... ... әдістерді қолдану қарқыны өсуде. Алайда, көптеген елдерде ағаш тектес өсімдіктердің зиянкестерден, аурулар есебінен тіршілігін ... ... 20-30% ... Мәселен, АҚШ елінде ағаш тектес өсімдіктердің 160 түрлі фитопатогендер, 250 түрлі вирустар, 8000 түрлі зиянкестер мен кенелер ... ... ... 20 ... долларды құрайды екен.
Бұл тәсілдерді әртүрлі мақсаттарға арналған биопрепараттарды қолдана отырып, түрлі ... ... ... ... ... микробиологиялық жүйесін жасау арқылы алмастыру ұсынылып отыр. Мұндай биопрепараттардың негізі - ауру қоздырғыш антагонист-микробтардың жоғары белсенді ... ... ... ... басты артықшылығы, агрофитоценоздан фитопатогенді микроағзалардың белгілі бір түрін жоя алады, жоғары өнімділікті ... ... және ... ... ... ... алуға мүмкіндік береді [9].
Әлемдік масштабта биопрепараттарды сату нарығының қазіргі ... ... 500 млн. ... ... олардың ішінде микробиопрепараттар - 280 млн. долл. бағалануда. ... ... ... (240 ... негізгі 72 биоагенттер неізінде, олардың ішінде 36 фунгицидті және бактерицидті белсенділігі бар) АҚШ, ол ... ... - 45% (120 млн. ... Еуро Одақ (ЕО) елдеріне - 35% (65 млн. долл.), барлық қалған ... - 20% ... өнім ... ... мен ... ... жұмыстары және оларды қолдану технологиялары АҚШ, ЕО елдерінде, Бразилияда, Үндістанда, Тайландта, Қытайда, Мексика мен Египетте белсенді жүргізілуде [138-145]. Биологияландыру деңгейі ... ... ... 9-10% ... ... [10]. АҚШ пен ... ... бірқатар елдерінде ауылшаруашылығына арналған егістіктердің ауқымды бөлігінде химиялық пестицидтерді қолданудан толығымен бас тартатын немесе биотәсілдерге басымдылық ... ... іске ... ... ... қалыптасқан дендрофлора қауымдастығы барлық тіршілік иелерінен құралған ірі ценотикалық құрылымның бөлігі болып саналады. Оның қызметі мен құрылысы ондағы қарым-қатынастық ... ... іске ... ... ... қауымдастық ашық жүйе. Оған даму, өзгеру, өздігінен реттелу, жаңару және күрделену сияқты ... ... тән. ... ... ... өте зор, ... ағаш тектес өсімдіктер ауа мен топырақты техногендік көздерден түсетін түрлі уытты заттардан тазартатын табиғи сүзгі ... ... ... ... келтіретін пайдалы қызметін келесі реттікте атап айтуға болады: ластанған ауаны механикалық қоспалардан ... ... ... ... ... күкүртті газдарынан тазарту; микроклимат түзу; ауаға пайдалы фитонцидтерді бөліп шығару. Осы орайда, дендрофлораның маңызды екенін айта келе, қазіргі ... ... қала ... маңызды санитарлық рөл атқаратынында атап айтқан жөн. Себебі, бұл үрдістерге құрылыс, көгалдандыру, топырақ бетін жаңарту, жаңа өсімдік түрлерін ендіру ... ... ... тікелей әсер етеді. Оның салдарынан дендрофлорадағы қарым-қатынас пен даму үрдістері жоспарлы іс-шараларға және тікелей техногендік факторларға байланысты өзгеріп отырады [12]. Бұл ... ... ... ... ... ... келе ... үрдіс. Өйткені, қалалар мен ірі елді мекендер адамзат қауымдастығының қазіргі кездегі басты тіршілік ортасына айналған. Осыған ... ... ... ортасының экологиялық мәселелерін зерттеу қазіргі заманда өзекті мәселеге айналып отыр [13]. Оның үстіне, ... ... ... ... негізделіп және тиімді ұйымдастырылу арқылы атқарылатын іс-шараларға мұқтаж болып табылады [14].
Қала көшелерінде жинақталатын уытты ... мен ... ... жан-жаққа таралу кезінде, жол жағалай өсетін ағаш, бұта және шөптесін өсімдіктерде сүзіліп ... (50-60% ... ... ... ... ... ауа олардың 5-20%, топырақ - 5-10%, ал су көздері 5% ... ғана ... [15]. Оның ... тұрғын аулаларға түсетін ауа біршама тазарып үлгереді. Зерттеу нәтижелері бойынша, ағаш өсімдіктері бар аумақтардағы ауаның құрамында уытты газдар мен ... ... 2-3 есе аз ... ... ... ... ағаш дарақтары улы газдардың жоғары атмосфераның биік қабаттарына қарай сирей таралуына ауа қозғалысының турбуленттілігін арттыру арқылы ... ... ... ... ... ... ... сіңіріп сульфаттарға айналдырып отырады. Ауа құрамынан ағаш тектес өсімдіктер ең көп мөлшерде көмірқышқыл газын сіңіреді. Бұл газ ... үшін ... ... ... ... материал болып табылады. Дендрофлораның тағы бір маңызды ... - ... ... ... ... ... ... ғимараттарды тікелей түсетін күн радиациясынан қорғап, үй қабырғаларының шектен тыс ысуын болдырмайды. Өсімдіктер атмосфераға ... ... ... ... алу ... және ... ... арқылы ауаны ылғалдындырып отырады. Сонымен қатар, көптеген өсімдіктер құрамынан қоршаған ортаға зиянды микрофлораны жоятын фитонцидтер бөлініп шығарылады. Көптеген ... ... ... ... адам ... ... шудың 50-70% сіңіретіні анықталған [16]. Сонымен қатар, дендрофлора ... ... адам ... ... ... және эстетикалық жағдай жасайды.
Әлем деңгейінде ... ... ... бірі ... ағаш тектес өсімдіктердің түрлі ауруларға ұшырауы саналады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ағаш тектес өсімдіктер инфекциясыз ... ... ... тек ... ауырлығында және өсімдік ауруы қоздырғыштарының түрлік құрамында [17].
Мұндай жағдайда әлемдік ауылшаруашылық өндірісі экологизацияға бағытталады [18]. Көптеген ғалымдардың зерттеулеріне сүйенер болсақ, ... ... ... шаруашылығында биологиялық деңгейі кейбір нақты елдерде (АҚШ) 1,5-2,0 %-дан (Швецияда) 9,0-10,0%-ға дейінгі аралықта болып отыр. Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде ауылшаруашылығына ... ... ... бір бөлігінде өсімдіктерді қорғайтын химиялық заттардан толығымен бас тартылған немесе артықшылығы басым биологиялық әдістер ... ... іске ... [19]. ... ... ... ТМД елдері өсімдіктерді қоғаудың биологиялық саласында дамыған елдердің қатарынан кейін қалған [20]. Сондықтан, қазіргі ... ... ... ... ... қорғау мақсатында әрбір ағаштектес өсімдіктің урбаноэкожүйе үшін алатын орны ерекше. Сол себепті, біздің жұмысымыздың мүддесі ... ... ... дендрофлорасының экологиялық жағдайын зерттеу болып табылды.
Оңтүстік Қазақстан облысы еліміздегі өндірісі жақсы дамыған және тұрғындар саны бойынша ірі ... бірі ... ... Дендрофлораның даму тарихы оның индустриалды даму үрдісімен тығыз байланысты. ... ... ... мен ірі елді ... орныққан ағаш тектес өсімдіктер қауымдастығының негізі өткен ғасырдың басында қалыптасқан ... Одан ... ... даму кезеңдерінде оның көлемі мен түрлік құрамы айтарлықтай артып, ... ... ... және ... көркі жоғары түрлерден құралған қауымдастыққа айналды. Алайда, бұл уақыт аралығы облыс экожүйесіндегі техногендік ... ... ... ... ... өсімдіктердің тіршілік ортасының өзгеруі, түр аралық бәсекелестік пен фитосантарлық ықпалдардың дендрофлораның экологиялық жағдайына әсері осы ... ... ... ... Қазақстан облысы дендрофлорасын дамыту мәселесіне арналған алғашқы флористикалық ... ... 50-ші ... ... ... [21]. Бұл ... дендрофлора қауымдастығын 75 ағаш тектес өсімдіктер мен мәдени жеміс ағаштарының түрлері ғана құрайтыны көрсетілген. Одан ... ... ... ... дендрофлораның дамуына оңтүстік өңірінде жүргізілген біршама ғылыми-зерттеу жұмыстары айтарлықтай ықпал етті. Сол жылдары Оңтүстік Қазақстан облысының климаттық жағдайына ... ... ... ... және ... ... қорғаныс жолақтарында пайдалануға тиімді ағаш тектес өсімдіктердің тізімі белгіленді. Одан кейінгі белгілі ғылыми еңбек 90-шы жылдары жүргізілген. Бұл зерттеулерде жергілікті ... ... ... ... ... бөлу арқылы жіктеліп сарапталған [22]. Келесі, 2000-2002 жылдары, жүргізілген ... ... ... ... ... әлемінің кадастры мен Қызыл Кітабы түзіліп, ОҚО сирек кездесетін жабайы және жойылып бара жатқан ... ... ... [24]. Ал ... ... ... ... даму мәселесіне арналған соңғы еңбек 2004 жылы ... ... [23]. Бұл ... ... ... ... құрайтын өсімдіктердің конспектісі дайындалып, олардың абиотикалық факторлардың әсеріне индикаторлық реакциялары зерттелген. Аталған еңбектер жергілікті жабайы ... ... ... ... ... мен ... флорада, оның ішінде дендрофлорада пайдалану мүмкіншіліктерін анықтауға септігін тигізді. Оның нәтижесінде, 60-шы жылдардан бастап, интродукциялау жұмыстарының серпіні күшейе ... Бұл ... ең ... ... ... ... ... бақтың ұйымдастырылуынан кейінгі уақыт ішінде жүрді. Қала дендрофлорасына әлемнің төрт тарапынан әкелініп жерсіндірілген жаңа ағаш түрлері ... Одан ... ... ... ... ... ... жергілікті климаттық жағдайға жақсы бейімделе алғанын көрсетті. Интродукцияланған түрлердің біршамасы тұқым арқылы ... ... ... ... ... ... ... облыс дендрофлорасын төрт жүзге жуық ағаш, бұта және лиана тектес өсімдік түрлері құрайды. Олардың 247-сі интродукциялық ... ... [25]. ... ... индустриалді даму тарихына жүргізілген ретроспективті талдау, жоғарыда келтірілген дендрофлораның қалыптасуы кезеңдерінің бұл үрдістің ең қарқынды сәттерінде іске асқанын көрсетеді. Өткен ... 40-70 -шы ... ... ... ... мұнай-химия, полиметалл, машина құрылысы, фармацевтика өндіріс салаларына қарасты ірі өндіріс орындары іске қосыла бастады. Бұл кезеңде қорғасын, прессавтомат, фосфор, ... ... және шина ... жұмыс атқарды. Ірі өндіріс орындарының іске қосылуы қаланың өсуіне және оны жасылдандыру жұмыстарының қарқындауына себеп болды. Дендрофлорадағы ... ... ... ... осы үрдістермен қатар іске асты. Дегенмен, бұл кезең ірі өндіріс ... ... ... ... ... ... экотоксиканттардың үлесі күрт жоғарылауымен ерекшеленді. Кеңес өкіметінің бұл кезеңдегі даму стратегиясында өндіріс өнімдерінің көлемін арттыру басты мақсат болғандықтан, экожүйедегі ... ... және ... ... ... өзгерістердің туындауын болжау мен жоспарлау сияқты экологиялық іс-шаралар қоғам назарынан тыс қалып қойды. Оның салдарынан, Шымкент қаласы экожүйесінің ... ... ... даму ... техногендік жүктеменің ұдайы артуымен сипатталады. Оңтүстік Қазақстан гидрометеорологиялық орталығы (ОҚГО) мен облыстың табиғатты қорғау және ресурстарды ... ... ... ... деректері бойынша, бұл кездегі 110 ірі мекемеден атмосфераға түсетін уытты қоспалардың жылдық мөлшері 119 мың тоннаны құрап отырған. Бұл ... ... ... ... ... 90% ... Зиянды қоспаларды шығаратын көздердің үлесін сараптау, бұл көлемнің 37,0% ғана автокөліктердің (бұл кезде ... ... ... саны 62 мың), ал 63,0% ... ... үлесіне тиесілі екенін көрсетті. Бұл зиянды тасталымдар, ОҚГО мәліметтері бойынша, азоттың ... ... ... ... және тағы ... ... қоспалардан құралған.
Бұл кезде облыстың көптеген елді мекендерінде ағаш тектес ... ... ... түр - майда жапырақты қарағаш пен қуаңшылыққа бейімді интродукциялық ... ... ... ... ... ... қала көшелері мен саябақтарындағы ағаштардан құралған жасыл желектердің тең жартысынан артығы осы кезеңде ... Ол ... ... және ... ... іске асуына Шымкент мемлекеттік дендрологиялық бағының көп ықпалы тиді. Негізі 70-ші жылдардың соңында қаланған бұл дендрологиялық бақта 600 жуық ағаш ... ... ... ... Олар ... ... ... жан-жақты зерттеуден өткізілгеннен кейін қала дендрофлорасына ендірілген. Оның ... қала ... ... 30 ... ... ... эстетикалық көркі жоғары, интродукциялық түрлермен толықтырылды. Олардың ... ... ... және емен ... туыстардың өкілдері жақсы жерсініп жергілікті флора қауымдастығындағы бәсекелестікке төзімділік көрсетіп, қауымдастықтың басым түрлерінің қатарынан орын ... ... ... ... ... даму ... ... экономикалық және экологиялық өзгерістермен сипатталады. Соңғы жиырма жыл ішінде облысымыздың ірі ... ... ... қарқынды жүрді. Облыстың статистикалық департаментінің 2008 жылғы ресми деректері бойынша 253 өндіріс ... 75 ... және 112 ... ... ... ... 3 жылу энергетикалық орталықтары жұмыс атқарады. Ал, қалада тіркелген автокөліктердің саны 250 ... ... ... ... ... қала ... ... техногендік жүктеменің едәуір артуына ықпал жасады. Бұл жағдайдың салдарынан топырақ пен атмосфералық ауа құрамына ... аса ... ... ... күрт ... келеді. Соңғы және оның алдындағы он жылдықтардағы ресми көрсеткіштерді салыстырмалы түрде сараптау, қала атмосферасының құрамында ... ... ... ... келе ... ... ОҚО ... қорғау және тиімді пайдалану басқармасының деректері бойынша, 2001-2004 жылдар аралығында жыл сайын атмосфераға түсетін уытты газдардың мөлшері 130 мың ... ... ... Оның 98 мың ... яғни 75%, ... тиесілі болып табылған. Бұл, өткен он жылдықпен салыстырғанда, автокөліктердің ауа әуітін ластайтын басты техногендік көзге айналғанын көрсетеді.
Дендрофлораның түрлік құрамы мен ... ... ... ... ... ... өсімдіктер қауымдастығы өте мол таксондық құрылым болып табылады. С.М. Сихымбаеваның мәліметтері бойынша [26] ... ... ... 87 ... 333 туысына жататын 664 түр құрайды. Бұл қауымдастық ағаш тектес және шөптесін өсімдіктердің бәрін қамтиды. Автордың зерттеулерінде ... ... мен ... саны ... ең ірі тұқымдастар болып Poaceae, Fabaceae, Asteraceae, Rosaceae, Brassicaceae, Apiaceae, Boraginaceae және Lamiaceae табылған. Бірақ, бұл ... ... ... мен туыстардың үлесі тек бір немесе екі түрлермен шектеледі. Жалпы құрылымдағы басым және түрлер саны аз тұқымдастарды салыстырмалы түрде қарастырғанда, ... ... ... ... ... ... Мұндай қатынас экологиялық өзгеріске ұшыраған флораның жағдайын сипаттайтын дерек болып саналады. Бұл тұжырымның сенімділігі ... ... ... ... ... ... ... флорамен салыстырғанда ол айтарлықтай өзгерістерге ұшыраған.
Шымкент қаласының дендрофлорасын қала ... ... қала ... мен ... ... үй, ... және ... беру мекемелерінің айналасында, зират және ірі өндіріс орындарының аумақтарындағы санитарлы-қорғаныс белдеулерінде, ... ... ... ... жол, ... ... мен ... сияқты техногенді экотоптарда, дендрология және жануарлар бағы, арнайы питомниктер сияқты жасанды экотоптарда, орманшаруашылық бауы мен орманбағы ... ... ... қалыптасқан ағаш және бұта тектес өсімдіктер қауымдастықтары құрайды. Оның таксондық құрылымына келсек, ол, 2010 ... есеп ... 36 ... 84 ... ... 310 ағаш ... мен ... тұрады. Олардың 249-сі интродукциялық түрлер. Дендрофлора құрамы тіршілік пішіндері бойынша 10,2% лиана, 25,8% бұта, ал 64,0% ағаш тектес ... ... ... ... ... ... жалпы урбанофлораның таксондық құрылымындағы алуандық ерекшеліктер дендрофлора құрамынада тән болып анықталды. Ағаш ... ... ... ... ... Saliacaceae (12), Fabaceae (27), Rosaceae (85 түр), Juglandaceae (12 түр), ... (14 түр), Oleaceae (14 түр) және ... (16 түр) ... ... ... 17 тұқымдастар тек бір ғана туыстарына жататын жеке ... ... ... Бұл ... ... мен қатынас табиғи ортада жүретін бәсекелестік және тікелей техногендік ... ... ... ... тыс және тек жоспарлы түрде атқарылған іс-шараларға байланысты орныққан. Өйткені, барлық ағаш тектес өсімдіктердің түрлері алдын ала бейімдеу және ... ... ... ... нәтижесінде анықталған төзімділігі бойынша дендрофлораға ендіріліп отырған. Одан тыс, жергілікті эколог мамандардың еңбектерінде дендрофлора құрамынан белгілі түрлердің соңғы 50-70 жыл ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер кездеспейді. Керісінше, қаумдастық құрамындағы жергілікті және интродукциялық басым түрлердің қала дендрофлорасында ... ... ... бастап тіршілік ететіндігі көптеген ғылыми еңбектерде көрсетілген.
Жалпы айтқанда, дендрофлора құрамының шет елдік жаңа ... ... ... ... екі ... ... ... болады. Бірінші кезең - өткен ғасырдың 50-60 жылдарындағы алғашқы интродукциялық жұмыстар. Бұл кезеңдегі интродукцияланған түрлердің саны аса көп ... ... бұл ... ... тек 70 ғана жаңа ... ... олардың 61 жақсы дәрежеде жерсінген. Бірақ, қала аумақтарына орнатылған өсімдіктер саны жағынан ол іс-шараларды ауқымды деп бағалауға болады. Бұл ... ... ету ... ... мен ... ... ... байланысты, қазіргі кезде қала дендрофлорасында басым түрлер топтамасының негізін құрайды. Екінші кезең - ... ... ... бағының құрылуымен байланысты өткен ғасырдың 70-80 жылдарындағы ... ... ... ... тұрады. Бұл кезеңдегі ендірілген ағаш түрлерінің саны 190 жуық. Олардың біршамасы жергілікті климатқа бейімділігі нашар болғандықтан уақыт өте дендрофлора ... ... ... ғана ... ... ... ... барлығы Ресейдің еуропалық бөлігінде ұйымдастырылған питомниктерден тасымалданған. Бұл жұмыстар көбінесе бұршақгүлділер, раушангүлділер, зәйтүнгүлділер, ... ... ... және үйеңкілер тұқымдастарына жататын түрлерді пайдалану арқылы 20-25 жыл аралығында қарқынды жүргізілген. Жоғарыда айтылғандай, бұл түрлердің басым ... ... ... ... ... ... ... бейімделіп үлгерген. Олар қазіргі кезде тұқымдары арқылы өздігінен көбеюге бейімді. Бұл тұқымдастардың өкілдері ұзын бойы және ... ... ... ... ... ... олар ... мөлтек аудандарындағы жаппай қауымдастықтарда, саябақтарда және кейде көше ... ... ... ... ... белдеуін құрайды.
Интродукциялық жұмыстардың екінші толқынында ендірілген түрлерге сірке ағашы, жалаңаш айлант, каштан, сән ... ... ... ... қайың, шынар, сабын ағашы, лириоденрон сияқты ағаштар және көптеген бұта тектес өсімдіктер жатады. Бұл ... аз ... ... 90-шы ... ... тоқыраумен байланысты. Өткен 25-30 жылдық мерзім бұл түрлердіңде жергілікті климатқа бейімділігі жақсы екендігін көрсетті. Қазіргі кезде оларда ... ... ... мен ... ... бойынша ерекше орын алады. Интродукцияланған ағаш түрлерінің эстетикалық көркін ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік сәнағаш, ат каштаны, кәдімгі сәнағаш, сонымен қатар, ... және ... ... жататын қылқанжапырақты ағаш түрлерінің ерекше көркін атауға болады. Бұл түрлердің жергілікті климат жағдайында тұқымдары арқылы көбеюі мүмкіндіктері шамалы. Дегенмен, ... ... ... ... ... бар ... ... бейімді. Ол тұқымдардан арнайы питомниктерде көшеттер өсіріліп, тұрақты орнына 5-8 ... ... ... ... ... ... ... көптеген интродукцияланған түрлердің жергілікті климат жағдайында тұқымдары арқылы өздігінен көбеюіне ылғал тапшылығы мен шектен тыс жоғары температура ... ... ... кездегі даму қарқыны. Оңтүстік Қазақстан облысы дендрофлорасының экономикалық ... ... ... ... ... 2007 жылдан басталады. Бүткіл еліміздегі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылдың 16 қазанындағы № 958 ... ... ... ... бекіткен бағдарламасы ОҚО көгалдандыру жұмыстарының үдемелі түрде іске асуын қамтамасыз етті.
Бұл бағдарламаның мақсаты ормандарды қорғау және күзету, елді ... ... ... шаруашылығын жүргізудің тиімділігін арттыру, оларды ұтымды пайдалану және ахуалды тұрақтандыру болып табылды. Бұл мақсаттар төмендегі іс-шараларды іске асыру ... ... 1. ... ... ... ағаш кесуден және орман заңнамасының басқа да бұзушылықтарынан күзету ... ... ... зиянкестер мен аурулардан қорғау;
2. Мемлекеттік мекемелердің материалды-техникалық базасын жетілдіру; 3. Ормандарды молықтыру және орман өсіру, елді мекендерді ... ... ... ... ... және ... ... кеңейту; мемлекеттік орман шаруашылығы мекемелері мен ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ... ... ... және ... ... ... және ... жолдарының бойында қорғаныштық екпелер құру; гидрографиялық желі, арналар мен су қоймалары бойында орман екпелерін құру; елді мекендерді көгалдандыру және көркейту ... ... ... ... Бағдарламаны жүзеге асыруға жастардың қатысуы; жеке орман қорын қалыптастыру және дамыту.
4. Орман және орман-саябақ шаруашылығы саласында ... ... ... 5. Бағдарламаны ақпараттық қамтамасыз ету.
Бұл бағдарламаның аясында ормандарды ... ... ... ... Облыстық атқарушы органдардың қарауындағы мемлекеттік орман қорының 120,63 мың гектар алқапта ормандарды молықтыру жұмыстарын жүргізу, оның ішінде 88,62 мың ... ... ... ... құру ... ... ... қатар, бұл бағдарлама елді мекендерде жасыл аймақтарды құру және ... ... да ... ... ... ... ... облысында іске асыру барысында аймақтық және бағдарламалары ... 2006 жылы бұл ... ... ... ... 46 000 ағаш егілген болатын. Олардың 16 000 түбі қылқан жапырақты ағаш тектеріне тиесілі. Ал, бұл ... 2009 жылы 399 745 ... ... Олардың ішінде қылқан жапырақтылардың үлесі 17 000 дананы ... 2010 жылы ... жас ... саны 167 815 ... ... ... 60 000 раушан гүлдерінің көшеттеріне тиесілі болды. Қала дендрофлорасының ... ... ағаш ... жас ... ... ... көлеміндегі орманды құрылымды құрайтын қауымдастықтарда ағаш тектес өсімдіктердің санымен қатар, оның ... ... да ... артқанын көрсетеді. Әрине, жаңа қауымдастықтардың тұрақты бітімінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... барлық атқарылған жұмыстардың нәтижелелігі мен оның экономикалық және экологиялық тиімділігі негізді түрде ұйымдастырылған күтіп-баптау жұмыстарының мезгілді және ... ... ... ... және де бұл жұмыстардың реті мен көлемі қазірден бастап жоспарлануы шартты жағдай болып табылады. ... көп ... ... ... ... ... ... дендрофлорасына үлкен қаржы, уақыт бөлінгендігін байқауға болады, алайда, дендропатологиялық жағдай әліде толық шешілмеген. Сонымен қатар, дендрофлора жағдайына абиотикалық және ... ... да әсер ... ... ... ... өсімдіктер өмір сүруі барысында қоршаған ортамен тікелей байланыста болады. Оның өсуі, дамуы міндетті түрде ... ... ... ... ... ... әртүрлі факторларға байланысты болады. Қоршаған ортаның жағдайлары өсімдіктің керекті талаптарына сай ... оның ... және ... ... ... еді. ... мөлшерінен асып немесе кем болса, өсімдікке басқа бөгде организмдер әсер етіп, зат алмасуы және ... ... ... ... және өсімдіктің сыртқы бейнесі өзгеріп, патологиялық процесске ... ... ... мүмкін. Өсімдіктің ауруы - бұл өте күрделі патологиялық процесс, сыртқы факторлардың әсер етуі. Қоршаған ортаның ... ... ... ауруының дамуына әсер етуін биотикалық және абиотикалық деп бөлуге болады. Биотикалық дегеніміз, өсімдікке тірі ... ... ... ... - организмдерге әсер ететін бейорганикалық ортаның жиынтығы. Олар - ... және ... деп ... ... әсер ... ... (күн радиациясы, жарықтық режим, температура, ылғалдылық, жауын-шашын, жел, ауа қысымы және т.б.), сонымен бірге әр түрлі ... ... ... топырақтық немесе эдафостық және сулы орта факторлары жатады.
Температуралық жағдай ерекше микроклимат арқылы орнығады: тәулік бойындағы ... ... ашық ... ... ... ... ... болмайды. Қала ғимараттарынан, көшелердегі күндізгі қызған асфальттерден көтерілген жылу қала үстінде түзеді [27]. Ол баяу ... ... және ... температуралардың айырмашылықтарын азайтады. Бұл оңтүстіктің аридтік климаты жағдайында жазғы айлардағы температураның ... тыс ... ал ... ... ... ... ... төмендемеуіне себеп болады. Оның салдарынан өсімдіктердің вегетациялық кезеңдері ерте басталып, белгілі фенофазалардың мезгілден тыс қысқа уақыт ... ... ... ... ... жоғары температураның әсерінен, жапырақтары сарғайып немесе қурап, өсімдік ағзасы үшін зиянды физиологиялық күйзелістерге ұшырайды. Экожүйедегі жарықтың мөлшері мен ... ... оның тек ... ... ғана ... ... ауаның ластану дәрежесіне де байланысты болады. Ауа құрамындағы ластаушы заттардың концентрациясы мен құрамына байланысты ағаштарға түсетін күн ... ... ғана ... қоймай, оның спектрлік құрамы да өзгереді. Әсіресе, фотосинтетикалық белсенді радиацияның (ФБР) тиімділігі азаяды. ... ... ... әр ағашқа тиесілі ФБР мөлшерінің өзгеруі дендрофлораның түрлік ... ... ... ... Өйткені, ағаштардың өсіп дамуы фотосинтез үрдісінің қарқындылығы мен тиімділігінен тікелей ... [28]. ... ... да ашық ... айтарлықтай айырмашылықтармен ерекшеленеді. Қала топырағының беттері алфальтпен қапталғандықтан атмосфералық ылғалдың басым бөлігі үстүрт ... ... ... ... ... қатар, өсімдіктердің ылғалдық жағдайына қаладағы ауаның шектен тыс құрғақтығы да әсер ... ... ... қарсы тұру үшін бір жағынан транспирация үрдісін арттыруға мәжбүр ... ... ... тұз ... ... ... ... ұшырайды [29]. Қала топырағында техногендік өзгерістер үзіліссіз жүріп отырады. Урбанизацияланған ... ... ауа, су, жылу және ... ... қалыпты жағдайдан ауытқиды [30]. Топырақ ауыр металл, тұздар, мұнай өнімдері, түрлі органикалық және минералдық қоспалармен көп ... ... ... заттар топыраққа өндіріс және коммуналдық қалдықтар мен автокөлік түтіндері ... ... ... ... ... ... ... нашарлатады. Оның салдарынан, қала топырағындағы қоректік заттардың (азот, фосфор, калий, кальций және басқа микроэлементтер) өсімдіктер үшін ... күрт ... Қала ... ... ... ... ауа ... түсетін токсиканттардың әсері айқын көрінеді. Атмосфера құрамындағы ... ... ... ... және газ ... ... деп екі топқа бөлуге болады. Мұндағы барлық көлемнің 90% газ ... ... ал 10% ғана ... ... ... Газ тәріздес қоспалардың басым бөлігін азон (О3); көмірқышқыл оксиді (СО); ... газ (SO2); ... ... (SO3); ... ... (H2S); ... көміртегі (CS2); азоттық қосылыстар - оксид (NO), диоксид (NO2), гемиоксид (N2О), аммиак (NH3); фторлы сутек (HF); ... хлор (С12); ... ... (НС1) және ... да ... құрайды. Бұл химиялық байланыстар атмосферда өз-ара араласып күрделі қоспа түзеді. Ондай қоспалардың өсімдіктерге әсері алғашқы қосылыстардан өзгеше ... ... ... ... ... төмендеуі бойынша келесідей реттікке қоюға болады: О3> HF > SO2 > CI2 >NOx>NH3>H2S. Мұндай зиянды қосылыстар атмосферада ұзақ уақыт ... ... ... ... ... және жеке экожүйелерге антропогендік әсердің деңгейі қарқынды өсуде. Экологиялық тұрғыдан қарағанда дендрофлораны адамның үнемі әсерінің арқасында ... ... ... ... ... ... жөн [57]. ... ауа-райы жағдайлары және топырақты-климаттық факторлар Оңтүстік Қазақстан өңірінде дендрофлораның фитосанитарлық күйіне әсерін тигізіп ... Бұл ең ... ... елді мекендерде, жоғары ауа температурасы әсерінен болатын атмосфералық ... ... тау ... ... ... ... секілді апаттық сипаттамаларға ие көріністерге жатады.
Дендрофлораның сапасының жақсаруына көгалдануда әсер етеді. ... ... ағаш ... ... ... ... әсерін тигізеді: аз мөлшерлі зиянды қоқыстардың ұзақ уақыт әсер етуінің өзі өсімдіктерді қайтымсыз өзгеріске ұшыратады. Зақымдану патологиясы ең ... ... ... көрінеді, одан кейін көзге көрінетіндей зақымдарды тудырады: жапырақ ұлпалары ... және ... ... ағаш ... өсімдіктер жапырақтарын вегетациялық мерзімнен ерте түсіріп, қоршаған ортаның табиғи қолайсыз жағдайларына төзімділігін төмендетеді [31-33]. Сондықтан, ағаш ... ... ... ... және ... антропогендік әсерлердің деңгейін анықтау, сонымен қатар дендрофлораның ... және ауа ... ... ... ... ... айналып отыр.
Дендрофлораға қолайсыз экологиялық факторлардың әсерін және себебін анықтау үшін бірқатар ... ... [34-36]. ... ... ... ... зиянды түтіндерді сіңіріп, кейде жояды, бірақ көп жағдайда химиялық элементтер өсімдік бойында жинақталып, олардың ... кері ... ... ... ... ... ... байқалынып, метаболизмнің нашарлауына душар етеді. Некроз, хлороз, ағаштардың құрғауы физиологиялық процесстердің нашарлауының белгісі. ... ... ... ... ... ... ... бір қатынаста болады. Мәселен, су көзі болмағандықтан топырақта кездесетін минералдар өсімдіктерге жеткізілмейді; топырақтағы тұздардың жоғары деңгейде болуы ... ... ... шектейді және қиындатады; желдің болуы булануды тездетіп, сәйкесінше өсімдіктегі судың жоғалуын тудырады; жарықтың қарқынды ... ... ... және қоршаған орта температурасының жоғары болуымен тікелей байланысты. Абиотикалық факторларды үш ... ... - ... ... (топырақты) және орографиялық (жердің беткі қабатының құрылымымен байланысты). Бірінші және екінші топтарды өсімдіктің тіршілік әрекетіне тікелей әсер ететін факторлар біріктіреді. Ал ... ... көп ... тікелей әсері бар түрөзгешелік рөлін атқарушы ретінде қызмет етеді.
Климаттық факторлар ретінде өсімдік тіршілігі үшін маңызды рөлді жарық, су, ауаның құрамы мен ... және жылу ... Ағаш ... ... жарыққа әртүрлі деңгейде мұқтаж болады. Жарық сүйгіш ағаштар, белгілі бір деңгейде көлеңкеге төзімcіз және көлеңкеге төзімді ағаштектес өсімдіктер деп бөледі. ... ... ... ... және ... үлкен әсерін тигізеді. Өсімдіктің өмір сүруі тек белгілі бір температура аралығында ғана өтуі мүмкін. Сонымен қатар, суыққа төзімді өсімдіктер, яғни ұзақ ... ... ... өмір сүре ... ... ... және де басқа қолайсыз жағдайларға төзе алатын ... деп ... Ал ... ... ... ағаш ... өсімдіктердің мүшелері қарая бастайды, жапырақтары кеуіп, тіршілігін тоқтатады. ... ... ... ... бір ... ... температурада әсер етеді. Жоғары температураның қолайсыз әсері ағаштектес ... ... ... ... Ал ... қажет ететін өсімдіктерді үш топқа бөлуге болады: гигрофиттер - ... өте көп ... өмір ... ... - ... ылғалдылықта тіршілік ететін өсімдіктер, ксерофиттер - құрғақ жағдайда тіршілік ете алатын өсімдіктер.
Сонымен, ... ... ... үшін әсер ететін бірнеше абиотикалық факторларды қарастырдық, алайда ағаш тектес өсімдіктердің біртұтас қауым ретінде тіршілік ... ... ... бұл ... ... ауру ... ... фитопатогенді микроағзалар әсер етеді. Қазіргі таңда бүкіл әлемді ... ... ... ... ... жою мәселесі толғандырып отыр. Өсімдіктердің аурулары - бұл ... ... ... ... яғни тірі ... ... ... қошаған ортаның қолайсыз жағдайларының әсерінен және антропогендік әсерлерден өсімдіктердің физиологиялық, анатомо-морфологиялық өзгерістерге ұшырауы. Тірі ағзалар тудыратын және ауру ... сау ... ... ... ... ... деп атайды. Инфекциялық аурулардың қоздырғыштары саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар, зиянкестер мен өзге де ... ... ... ... және ... ... саңырауқұлақтар тудыратын аурулар көп тараған, ал бактериялды және вирустық аурулар сирек ... ... ағаш ... ... ... ... түрлерін келесідей бөлуге болады:
1) Шіру. Аурудың бұл типі саңырауқұлақпен немесе бактериямен шақырылады. Олар өсімдік құрылысының ... және ... ... ... Өсімдіктің әртүрлі бөліктері: жемісі, тұқымы, түйіні, тамыры, діңі және т.б.шіриді.
2) Ісік. Ісіктер өсімдіктің тамырларында, діңінде және т.б. ... ... ... Көбінесе ісікті аурулар ағаш тектес өсімідіктерде саңырауқұлақпен немесе бактериямен беріледі, бірақ ісіктің алғашқы дамуы температураның күрт ... және ... ... әсер ... ... ... ... әбден мүмкін.
3) Вилт. Өсімдіктердің өткізгіш жүйелерін зақымдайтын және ... ... ... ... мүшелерінің тіршілігінің жоюына әкеп соқтыратын ауру. Осы аурудың қоздырғыштары саңырауқұлақ арқылы берілсе, онда оны трохеоликоз, ал ... ... ... - ... деп ... ... ... Саңырауқұлақпен берілетін аурудың типі қабығымен камбийдің зақымдалуы, түсінің өзгеруі, зақымданған ... өлуі және ... ... өсінділерінің қалыптасуы;
5) Тат саңырауқұлақтары. Осы атаумен көптеген саңырауқұлақтардың тат аурулары белгілі. Кейбір белгілері бойынша тат ... ... ... және қара ... ... жабын ұлпаларын тесіп, эпидермис, жапырақтың кутикуласы, діңі және бұтақтары арқылы сыртқа шығады;
6) Шютте. Осы ... типі ... ... ... ... ... типі әртүрлі саңырауқұлақтардың түрлері арқылы беріліп, түсінің өзгеруіне, қылқандарының түсуіне әкеп соғады. Жұқпалы емес аурудан бұл ... ... ... ... ... қылқанында спора тасымалдаушы қоздырғыштардың қалыптасуы;
7) Ақ ұнтақ. Бұл аурудың типі ... ... ... ... ... ... патогеннің мицелиі өсімдіктің үстіңгі жағында орналасады, өте тығыз ақ түсті дене түзеді;
8) Күю. Күюмен берілетін аурудың типі саңырауқұлақпен ... ... ... ... Олар ... әртүрлі мүшелерінде кездеседі: жас бүршіктерінде, гүлінде, діңнің қабығында, бұтақтарында, жапырақтарында. Гүлдері мен бүршіктері тез арада өліп қарайып кетеді.
9) Теңбілдену. ... ... ... ... және қолайсыз абиотикалық факторлармен беріледі. Негізінен теңбілденумен көбінесе жапырақтар зақымдалады, кейбір жағдайларда жемістері, жас бүршіктерінде кездеседі.
10) ... ... ... осы ауру паразиттің мицелиі барлық мүшелердің жасушаларын зақымдап, оны қара тығыз деген денеге ... ... ... ... ... көп кездесетін ол жемістер мен тұқымдардың мумификациясы, бірақ өсімдіктің басқа да мүшелері мен жапырақ бөлімдері мумификациялануы мүмкін;
11) Парша. Парша ... ... ... ... Тал, терек, көктеректің жемістерінде кездеседі;
12) Антрокноз. Саңырауқұлақпен берілетін ... ... ... өте ... ... ... құрғақ шірудің белгілері осы ауруда кездеседі;
13) Деформация. Әртүрлі факторлардың әсерінен немесе саңырауқұлақтар мен вирустар арқылы беріледі, өсімдіктердің мүшелердің ... әкеп ... ... ... ... ... ... көпіршікті томпашықтардың пайда болуына әкеп соғады.
14) Хлороз. Жапырақтарға хлорофилдің жетіспеуінен ... ... ... ... ... ... - ... минералдық қоректің бұзылуы, кейбір кезде хлороз вирус арқылы да беріледі;
15) Мозайка. Жапырақтардың түсінің біркелкі болмауы, жасыл түстің орнына ... ... ... ... бұл ауру вируспен беріледі. Кейбір жағдайда элементтердің қорының жетіспеуімен де байланысты;
16) Зең ... ... ... спораларымен мицелилерінен тұратын әртүрлі түсті тор сияқты өсімдік мүшелерінде кездесетін ұнтақ [40-43].
Ағаш тектес ... ... ... ауру ... ... орай еліміздің тек оңтүстік өңірінде ғана емес басқа да қалаларында көптеп ... ... ... ... таңда мұндай ауруларды тудыратын ауру қоздырғыш зиянкестер мен фитопатогенді микроағзаларды зерттеудің маңызы зор.
Ағаш тектес өсімдіктер ... ... ... ... ... ... Өндірістік және Ауылшаруашылық Ұйымының (БҰӨАҰ) мәліметтері бойынша ауру ... ағаш ... ... ... ... келетін өнім шығынының бүкіл әлемдік орташа көрсеткіші 15-30% аралығында [44], Ресейде - 23% ... [45] ... Ал ағаш ... ... кездесетін аурулардың барлық қоздырғыштарының 80% саңырауқұлақтар, олардың 80% улы [46], сонымен қатар улы саңырауқұлақтардың 350 ... ... 250-ге ... ... дақыл тұқымдарын зақымдайды, 200-ге жуық токсинді продуцирлейді [47]. Ауылшаруашылығы мен медецинада Fusarium тұқымдасының 10 түрі, Aspergillus - 5 ... ... - 5 ... ... - 2 ... Mucor - 3 түрі және ... - 11 түрі маңызы жоғары екені белгілі [48].
Мұндай қоздырғыштар ағаш ... ... ... ... ... ... ... Ауру қоздырғыштарын тарататын нысандар - өсімдік тұқымдары, өсімдіктің қалдықтары мен ... ... ... де ... жөн.
Сонымен қатар, дендрофлораның басты өкілдерінің зақымдануларының жасырын түрі өте қауіпті болып келеді, олар өсімдіктерде 2-3 жыл сақталады және ... ... ... шамамен екі есеге көп болады [49]. Кез-келген елді мекен дендрофлорасының негізгі өкілдерінің бірі, ландшафт түзуші қарағаш екені ... ... ... қазіргі таңда аурулары өте көп, және оларды тіпті тіршілігін жоюына әкеліп соғуда. Сондай ... ... ... ... ... ... ... тудыратын қарағаштың голландық ауруы. Бұл ауру түрі ең алғаш рет 1910 жылы ... ... ... қарағаштарда анықталған. Содан кейін, бұл ауру Солтүстік Америкада таралды. Голландық ауру қоздырғышы үлкен ... 100 % ... ... ... бұл ауру 1960 ... ... ... күнге дейін Солтүстік Америкадағы ағаштардың көп шығынын тудыруда, нәтижесінде бұл ауру салдарынан 34 миллион қарағаштар жойылды, ал Англияда мұндай ... 30 ... ... ... ... 70-80 ж.ж. ... ... 80% қарағаштардың тіршілігін тоқтатуына әкеліп соқты. Л.Н. Щербакованың мәліметтеріне сүйенер болсақ, 2006-2008 ж.ж. арасында Санкт-Петербург қаласында 67 % ... (75 ... 2005 - 2008 ж.ж. ... мәліметтері бойынша Лесотехникалық академияның дендросаябағында 70% (288 ағаш) Ulmus туысының ағаштары тіршілігін жойған. Сонымен қатар, Ресей, Орал, ... ... ағаш ... ... көп түрлері Pseudomonas pini. қоздырғышы тудыратын ісік ауруларымен ауырған.
Саңырауқұлақтар тудыратын ауру қоздырғыштарының микотоксиндердің есебінен өсімдіктердің өнімділігі төмендеп, ... ... ... зақымданған бөлігіне жабысқан микотоксиндер ағашқа - трихотецендер (деоксиниваленол, Nivalenol, Т-2 токсин, НТ-2 тосин) мен Зеараленондарды бөледі. Fusarium ... ... ... ... ... Fusarium graminearum, F. culmorum, F. sporotrichioides, F. poae және F. crookwellense [50]. Fusarium ... ... ... ... ... ... қалдықтарында тіршілік ете алады [51].
Егінді жинау кезінде сабандар, инфицирленген қоқыстар мен жеңіл тұқымдар сол ... ... ... араласады және келесі жылғы егу кезеңінде маңызды роль атқарады [52]. Бұл ... ... екі ... жаңа ... бидайлардың Fusarium зақымдану деңгейін және микотоксиндерге байланысты аурулармен зақымдану деңгейін анықтау үшін жүргізілді.
Улы саңырауқұлақтардың зақымдау салдарынан ауылшаруашылық ... ... ... ... 10 ... 8 ... артып, жылына 16 млрд. долл. жетті. Мұндай саңырауқұлақтардың тіпті ауылшаруашылық өнімдеріне тигізетін қауіпі өте ... ... ... ... ... ... улы ... туралы ақпараттардың Ұлттық жүйесі құрылған. Германияда бидайдың, сұлының, ... 125 ... тек ... ғана ... таза ... ... қалғандарынан 6-мкг/кг-нан 758 мкг/кг дейінгі мөлшерде 16 фузариотоксиндер анықталған (ДОН, Т-2 токсині, сцинпертриол, неосоланеол, ЗЕН, НИВ және т.б.) [53]. ... ... ... жем ... ... ... үшін ... шекті мөлшер 5мг/кг асып түседі [54]. Кенияда бидай дәндері үлгілерінің 75%-да ДОН және 86%-да Т-2 ... [55], ... ... ... 100%-да фумонизин мен афлатоксин анықталған (22-ден 5000мкг/кг дейін). Румынияда жүгері тұқымдарының үлгілерінің 54% эргостериннің мөлшері сәйкесінше 2250 және 72 ... ... ... ... ... ... ... продуценттер болды [56]. Ал Ресейде дәнді дақылдар тұқымдарының зақымдануын анықтау үшін жүргізілетін көп жылдық мониторинг тұқымдардың адам мен ... ... ... улы саңырауқұлақ спораларымен және микотоксиндермен зақымданғандығын анықтады [57, 58]. Зерттелген партиялардың 60%-ы Fusarium, Alternaria, Penicillium, Aspergilius, Mucor тұқымдас саңырауқұлақтардың улы ... ... ... ішінде 10% тіркелген мөлшерде диацетоксискирпенол, фумозин бар. Орталық аймақта фузариозды инфекциясы бар бидай тұқымдары үлгілерінің мөлшері 25% дейін зақымданған 89% ... ... - ... 28 және 91%, ... - 55,7 және 100%, ... - 38,3 және 100%, ... - 41 және 100% [59]. ... көрсеткіштер Үндістанғада тән: елде себілетін 1786 дәнді дақыл үлгілерінің ішінен 71 тұқымдасқа жататын саңырауқұлақтың 182 түрі бөлініп ... ... ... тұқымдарының B.sorokiniana зақымдануы - 92% жеткен [60]. Германияда жаздық және күздік бидай тұқымдарының Fusarium spp. зақымдануы 17-25% -ды, ал ... ... - 77%-ды ... Швейцарияда жүгері тұқымдарында Fusarium 0,4- 49,7% дейін кездеседі. Елдің солтүстігінде F. ... (33,0%), F. ... (28,9%), ... (0,6%) және ... (7,0%), ал ... - F. verticillioides (57,1%) басым [61]. Кения мен Иранда өсірілген бидай тұқымы Epicoccum, Fusarium және Alternaria түрлерімен қатты зақымданған. Ең ... F. ... ... ... F.poae және F.avenaceum. Қытайда бидай тұқымдарының әртүрлі партияларының тамыр шірік ауруларының қоздырғыштарымен зақымдану көрсеткіші 21,0-54,4%, ал альтернариоз (A.alternata) ауруының қоздырғыштарының ... - ... ... ауытқып отырады [62]. Тұқымдардағы инфекциялар арқылы берілетін ... ... ... ... ... өте көп. Олар Bipolaris sorokiniana (тамыр айналасының шіруі, жапырақтарының ... ... ), Fusarium ... ... бас ... ... шіруі), F.culmorum (сабақ басының фузариозы, тамыр шірік), F.oxysporum (тамыр шірік, ... ... ... ... зең, ... ... қараюы), Verticillium (өсімдіктердің солуы) және т.б. [63]. Жапырықтардың теңбілденуі және тұқымдардың зеңденуін тудыратын саңырауқұлақтар ауруларының қоздырғыштарымен тұқымдардың зақымдануы күн санап өсіп ... [64] ... ... таксономиялық әртүрлілігі және сонымен байланысты көбею тәсілдерінің көптігі, пропагативті және тыныштықтағы күйлері олардың табиғатта таралу жолдарының, (анемохория, аутохория, ... ... және т.б.), ... ... ... ... жабындары, табиғи саңылаулары, кесілген жерлері, өлген ұлпалары және т.б. арқылы), сондай-ақ саңырауқұлақты инфекциялардың көздерінің көптігіне ... ауру ... ... ... ... қалдықтары, топырақ, тұқымдар, егіс материалдары, тара, машиналар мен құралдар болуы мүмкін) байланысты болып келеді. Ағаштардың саңырауқұлақ аурулары қоздырғыштарының экологиялық ... мен ... ... де ... ... ... биотрофтар (облигатты паразиттер мен факультативті сапрофиттер), некротрофтар ... ... және ... облигатты сапротрофтылар да бар; әсер ету деңгейі әртүрлі патогендер: әсер ету ауқымы ең ... ... әсер ету ... ең ... ... ... ... да бар. Әртүрлі шабуылдау тәсілдері бар бұл топтардың өкілдері (ферменттер, токсиндер және т.б.), олардың қожайын-өсімдікпен және ... ... ... ... ... ... қасиеттермен ерекшеленеді.
Ағаш тұқымдас және бұта тектес өсімдіктердің көпшілігінде көк шыбықтар мен көшеттерде саңырауқұлақ аурулары көп кездеседі, сондай-ақ жапырақтарының ... ... ... мен ... ... мен ... көптеген саңырауқұлақты аурулары бар. Дендрофлора ағаштарының саңырауқұлақ ауруларының ішінде ең кең ... ... ... ... ... ... ... және некрозды аурулар, мумифакация мен деформациясы, шютте, парша, қақ ауруы, ақұнтақ, теңбілдену ауруы, антракноз және т.б. аурулар. Тамыр мен тамыр ... ... ... кең ... және ... шаруашылығына орасан залал келтіріп отыр. Оның шығыны артқан сайын, жер ... ... ... ... ... агротехника топырақ құрамының нашарлауына, құнарсыздануына әкеп соқтырады, өсімдіктердің өсіп-жетілуіне қолайсыз жағдай тудырады, ... ... ... ... жағдай жасайды. Кей жағдайда тамыр шірік ауруы егістіктің жаппай ... ... ... ... [65]. Fusarium Lk. ex Fr. ... саңырауқұлақтары (Deuteromycetes классы (Fungi imperfecti), Hyphomycetales реттік тобы, Tuberculariaceae тұқымдасы) 669] - табиғатта кең тараған, әртүрлі ... ... ... ... етеді. Fusarium тек ағаш тектес өсімдіктерді ғана зақымдап қоймай, сонымен ... ... ... көп ... ... Мәселен, фузариоз ауруы соя өсіретін аймақтарда кең тараған: АҚШ-та, Аргентинада, Бразилияда, Жапонияда, Рессейде, Польшада және т.б. елдерде. Алғаш оның ... ... АҚШ ... R.O. Cromwell 1917 жылы ... ... [67]. ... ... жүргізілген талдау нәтижесі бұл аурудың одан әрі таралу ауқымын кеңейіп, ... арта ... ... [68]. ... ... бір ... өсімдіктердің осы аурудан өлуі 30% дейін, ал өскіндердің өлуі 37-43% дейін жеткен [69]. ... ... (Е. ... ... ... ... Fusarium ... саңырауқұлақтарымен зақымдануы 25%-ға, ал тұқымдардың өну қабілетін жоғалтуы 32-40% жетуі мүмкін ... ... [70]. ... бір ... (О.Г. ... және т.б.) ... жинау науқанында соя тұқымдарындағы патогендердің саны зиянкестік шегінен 4-6 есеге асып түскен және қоздырғыштардың басым көпшілігі Fusarium ... ... ... [71]. РФ ... ... ... ... мен сояның тамыр шірік ауруын Fusarium oxysporum Schlecht, F. solani (Mart.) Appel et Wr., F. gibbosum App. et Wr., F. culmorum (Sm.) Sacc., F. ... Nees, F. ... Fuck. және т.б. ... [72]. ... ... орманды далаларында В.И. Заостровных пен М.С. Ракинаның айтуынша фузариозды тамыр шірік ... ... ... - Fusarium solani var. ... (Fr.) Bilai, F. ... ... F. solani (Mart.) Appel et Wr., F. gibbosum App. et Wr. болып табылады.
Украинада өсімдіктердің ... ... ... ... F. ... ... тудырады [73]. Фузариоздың екінші бір түрі - фузариозды (трахеомикозды) солу, ол тамыр өзектерінің бітеліп қалуынан болады. Fusarium solani f. sp. glycines ... ... ... бар ... ... АҚШ-та фузариозды солу ауруын сояның аяқастынан өлу ... (SDS) деп те ... 1971 жылы ... ... ... Fusarium ... 37 ауруды қоздыратындығы анықталған, ол бастапқыда Fusarium solani f. sp. glycines деп ... ... ... ... алынған F. viriguliforme изоляттарының соя өсімдігін зақымдау деңгейі де түрліше болады: жапырақтарын, жас өркендерін, тамырын зақымдайды, құрғақ ... ... ... мен жас өркендерінің ұзындығы қысқарады [74].
Молдовада өсімдіктерде кездесетін ... ... ... Ж.Г. ... А.И. ... Л.Г. ... Г.А. Лупашку, Л.С. Корецкая (1983, 1986, 1992) зерттеді. Жүргізілген зерттеу нәтижелері сояның тамыр шірік ауруының негізгі қоздырғыштары F. ... F. ... var. ... F. ... F. gibbosum var. ... F. gibbosum F. ... var. ... ал сопутстующими F. solani, F. solani var. ... F. ... F. ... var. ... F. ... екендігін көрсетті. Ал соя тұқымдарында келесідей түрлер мен түр тармақтары табылған: F. oxysporum, F. solani, F. ... F. ... F. ... F. ... F. ... F. ... ... қоздырғышы F. oxysporum болып табылады. Фузариоздың әсер ету механизмі өсімдік жасушаларының ... ... ... улы ... мен ... ... [75].
Ағаш тектес өсімдіктер ауруларын тудыратын фитопатогенді бактериялар топтары да өте көп. Фитопатогенді бактериялар жәй көзге көрінбейтіндіктен, оларды диагностилау қиын. ... және олар ... ... процесстерді идентифицирлеуге мүмкіндік беретін бактериоздардың негізгі түрлерінің, спецификалық ауру белгулері мен ... ... ... ... ... ағаштарының бактериалды ауру қоздырғыштары, яғни фитопатогенді бактериялары (ФПБ) экологиялық ерекшелігіне байланысты аз кесілген және ... ... ... ... ... алқаптарының қурауы, жас шыбықтардың жаппай көгермеуі және дендрофлорада ағаштардың ... ... ... ... және ... ... ... қатар, ағаш тектес өсімдіктерді қолдан өсіретін жерлердегі жас бұталарда, жеке түрлердегі патогенезінде маңызды роль ... ... ... ФПБ ... ... үшін ... және салыстырмалы түрде шектеулі тұқымдастар тобынан табылады, олар: Pseudomonas, Xanthomonas, Erwinia, Agrobacterium, Brenneri, Xylella, Rhizobium, Azotobacter, ... ... ... ... байланысты ФПБ инфекцияларының дамуы ағаштың өмір сүру қабілетін тек тамырынан ғана емес, сондай-ақ оларды сақтау кезінде да ... ФПБ ... ... ... ... сақтау кезінде, сонымен қатар стратификация кезінде тұқымдарды солдырып, шірітеді. ФПБ кейбір түрлерінің дамуы ағаш тектес ... ... ... ... ... әкеп соқтырады, яғни олардың ауру белгісінсіз іштен зақымдану бірнеше бактериалды инфекциялар арқылы ұрпағына онтогенез кезінде беріледі. Дендрофлораның басты патогенездері - ... мен ... ... ФПБ ... бұталы өсімдіктер үшін патогенді ағзалардың биологиялық қасиеттеріне тән емес бірқатар ерекшеліктері бар, олардың ішінде ең маңыздылары - ... жай ... ... өте жылдам көбейетіндігі. Қолайлы жағдайда (рН көрсеткіші, ылғалдылық, субстраттың қоректік құрамы, температуралық ... және ... ... ... ... бір ... жасушаның ұрпақтары әр 20-25 минут сайын екі еселенеді. Бұл ағаштарды ... ... ... орындарда, жылыжайларда, жеке-дара ағаштарда, бұталарда, тамырларда, көшеттерде және өзге де нысандар инфекциялық зақымдау күші жоғары бактериялды шабуылдың ... ... ... ... ... ... бактериалды популяцияның тығыздығы міндетті түрде мүшелер мен ұлпаларда: ксилемада, флоэмада, камбииде, жасуша аралық кеңістікте, тамыр жолдары мен ... ... ... ... мен ... ... ... тудырады. Инкубациялық кезеңі көбіне 6-12 сағаттан 3-4 ... ... ... Спора түзу кезеңі әртүрлі және ұрықтану кезеңі әртүрлі уақытқа созылатын, циклды дамитын фитопатогенді саңырауқұлақтар мұндай қарқынмен ... ... 10 ... жуық ... ... ... ішінде жүзден асық бактериоз ауруларын тудыратын 350-ге жуық түрлері, формалары, тұқымдастары фитопатогендерге жатқызылған. ... ... ФПБ ... ... үшін ... және салыстырмалы түрде шектеулі тұқымдастар тобынан табылады. Ағаш тектес ... ... ... ... Ағаш ... өсімдіктердің негізгі зиянкестері Coleoptera, Anobidae, Lyctidae, Bostrichidae, Lymexylidae, Platypodidae, Trypodendron, Eremotes, Cosonus, ... ... Prionus ... Hylotrupes bajulus, Calidium, Violaceum туыстары отрядына жатады. Бұл зиянкестердің барлығы ағаш діңдерінде өмір сүріп, қорек үшін ... ... ... ... зиянкестердің ішектерінде мекен ететін саңырауқұлақтар мен бактериялар ... ... ... Әдетте, көктемнің орта кезінде зиянкестер сыртқа шыға бастайды, ағаштың бұдырлы жеріне жұмыртқалайды. Жұмыртқалардан біраз уақыт аралығында ақ ... ... ... ... ... жол жасап енеді. Личинкалардың дамуы бірнеше айдан 12 айға дейін созылып, қуыршаққа айналады. Қуыршақтан қоңызға айналып, личинка ... ... ... түсіп, сыртқа ұшады [76].
Көбелектердің көптеген түрлерінің жұлдыз құрттары ағаштардың қауіпті зиянкестері болып табылады. Көптеп көбейген жылдары олар ағаш ... ... етіп жеп ... ... бір ... ... ағаштар әлсізденіп, жемістері түседі және түнейтін бүршіктері әлсіз түзіледі. Мұндай әлсіз ... ... ... ... ... жегіштер, мұртшалылар және т.б.) қонып, ағаштардың тіршілігін жоюын тудырады. Жеміс-жидекті көшеттер мен бау-бақшаралдың негізгі зиянкестері: алма күйе ... ... ... ... алма ... Алма күйе ... (Yponomeuta malinellus Zell) таулы көбелектерге жатады. Алма күйе көбелегінің құрты екі жыл бойы алма ағашы бұтағының ішінде қорғаныс қабығының ... ... ... ... ... қорғаныс қабығынан сәуір айының ортасына таман шығады. Құрттар жас жапырақтардың ішіне ... ... ... ... ағаш ... ... мен жас ... жеу уақыты 2-3 күнді құрайды. Мұнда олар жапырақтардың ішкі ұлпаларымен қоректеніп, жасырын тіршілік етеді. Құрттар 8-12 күн ... ... ашық ... ... Бұл ... уақыты алма ағаштарының гүлдейтін уақытына тура келеді. Құрттардың жаппай көбелектерге айналып ұшып кетуі маусым айының аяғына таман болады. Алма күйе ... бір ... 100-ге жуық ... ... Жас құрттар жапырақтарды зақымдай бастайды. Зақымданған жапырақтар қоңырқай тартып, кеуіп қалады. Сонымен қатар, жұқа жібек өрмекпен оралған құрттардың тобы ... ... ... қоса ... ұя жасайды. Құрттар жаппай көбейген жағдайда ағаштағы барлық жапырақтарды жояды, ал жаз ортасында мүлдем жояды. Ағаштар жансыз көрінеді, екінші рет ... ... ... ... ... өнім беретін бүршіктер түзе алмайды. Зиянкестердің үнемі ... ... - ... өсетін жабайы ағаштар. Алма күйе көбелегі бір ұрпақтан өсіп-жетіледі. Соңғы жылдары алма күйе көбелегінің Қазақстанның оңтүстігінде, оңтүстік-шығысында көп таралуда және ... ... ғана ... ... ... ... өкілдеріне қауіпін төндіруде.
Зиянкестердің таралу саны көп болғанда жапырақтардың зақымдануы 80-95% жетеді. Қырыққабат түнгі көбелегіде (Barathra brassicae L.) қауіпті ... ... ... Топырақта қуыршақ фазасында қыстайды. Қазақстанның оңтүстігінде, оңтүстік-шығысындағы ауа-райы жағдайында өсіп-жетіледі. Қырыққабат түнгі көлелектері мен ... ... ... беруі 1000 жұмыртқадан асады. Жарып шыққан құрттар алғашқы уақытта паренхимамен, ... ... ... ішке еніп ішкі ... қоректенеді, қырыққабат түйін түзгеннен кейін түйінді тесіп, экскременттермен ... ... ... жылдары көбірек залал келтіреді. Жұлдыз құрттар жапырақтың пластинкаларының өзекшелерін, содан кейін жапырақтың төменгі бөлігін жеп, ... ... ... қалдырады [77].
Сонымен, бұл жұмыстарда келтірілген мәліметтерден фитопатогенді микроорганизмдердің, оның ішінде саңырауқұлақтар мен бактериялардың тек ағаш ... ... ғана ... әлем ... ... арпа, жүгері секілді адамзат өмірі үшін маңызды азық ретінде пайдаланып отырған өнімдерді кең ... және ... ... ... ... ... мұндай өскелең жағдайларға зиянкестердің де төндіретін қаупі өте ... ... ... жөн. ... ... осындай дендропатологиялық мәселелерді шешудің жолдарын қарастырып, әлем деңгейінде ... ... ... ... ... дендрофлораның ауру қоздырғыштарына қарсы түрлі биологиялық әдістерді қолдану экологиялық таза, әрі экономикалық тиімді болып табылады.
ТМД ... ... те, ... ... ... де ... ... Ресейлік биопрепараттар нарығы химиялық пестицидтер нарығына қарағанда 2,0% құрайды (шамамен 200 млн. руб.), ал жыл ... ... ... аумағы 1 млн. га аспайды [78]. Ауылшаруашылығында қолдануға рұқсат етілген 650 ... ... ... ... ... 20 ... негізінде жасалынған тек 50-ін ғана биопрепараттар қатарына жатқызады (ассортимент бойынша бұл - 10%, қолдану ... ... - 1%), ... ішінде 30-дан астамын - түрлерге бөлуге және ... ... ... ... Дәл сол ... өз ... де мұндай экологиялық жағдайды жақсарту мақсатында биологиялық тәсілдерді қолдану жоқтың қасы. Биотәсілдерді жыл сайынғы қолдану көлеміне жүргізілген талдау динамикасы 1981-2010 ... ... ... ... 10 есе ... ... (мың га): ... - 6775; 1986-1990жж. - 7184; 1991-1995жж. - 3420; 1996-2000жж. - 1255; 2001-2005жж. - 832; ... - 916. 20 ... ... ... ең көп ... қатарына - , және ... ... 540 ... ... 63%) ... ... ... пікірінше, Ресейдің өсімдіктерді қорғау саласы дамыған, тіпті дамушы елдер қатарынан да артта қалған және болжамдар бойынша Ресейдегі өсімдіктері химиялық және ... ... ... ... ... ... ... [79]. Қазіргі уақытта РФ аз көлемді биопрепарат өндірісімен тек бірнеше аймақтық биокомплекстер мен биозертханалар айналысуда. Мысалға, Краснодар ... ... ... 12 мың л дейін сұйықтық түрінде өсімдіктерді қорғайтын биологиялық заттарды шығарады; Саврополь аумағындағы Кавминвод зертханасы - жылына 32 мың л ... ... өнім ... [80]. РФ ... көп тонналы биопрепарат өндіретін ААҚ компаниясы. Өсімдіктерді фитопатогенді микроағзалардан қорғаудың жалпы әлемдік ... ... ... өндірістерде шығарылатын биотәсілдердің тізімі антагонист-микроорганизмдері негізінде жасалған биоинсектицидтердің басымдылығымен зиянкес жәндіктерді, фитопатогендерді жоятын препараттармен шектелген (әлемдік ... ... 90% ... ... ... ... биологиялық әдісіне көптеген елдер қаржы бөлуде, алайда жоғарыдағы мәліметтерден көретініміздей, ТМД елдері, оның ... ... ... ... бұл әдіс ... Сол себептен, қазіргі таңда, елімізде биологиялық әдістерді қолдана отырып, антагонистік белсенділікке ие микроорганизмдерді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... елдерде өсімдіктерді қорғауда биологиялық тәсілдерді қолданып, экологиялық таза ... ... ... және топырақтың құнарлығын қайта-қалпына келтіруге жағдай жасайтын тиімді агротехнологияны жасау бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Әсіресе ТМД елдерінде биоәдістерді жетілдіру, өсімдік ... ... ... факторы ретінде жаңа шабыт алды. Жаңа антогонист штаммдарды ... мен ... алу және ... негізінде жаңа препараттар жасау жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Зиянкес ағзаларды биологиялық реттейтін өнімдерді шығаратын биофабрикалар мен ... ... ... [81]. ... ... ... ... көпшілігі Bacillus тұқымдасының антагонист-бактерияларының әртүрлі ауылшарушылық дақылдарында кездесетін бірқатар ауру қоздырғыштарына қарсы әсерін зерттеуге арналған. Антагонистік әсерінің негізінде осы ... ... ... белсенділігі жатыр. Россельхозакадемияның ауылшаруашылық миробиологиясында (Санкт-Петербург) биопрепараттардың продуценті - Bacillus subtilis Ч-13 ... ... ... ... ... ... фитопатогенді саңырауқұлақтар мен бактериялардың әртүрлі түрлеріне қарсы антагонистік белсенділігінің ауқымы кең екендігі анықталды. ... ... ... продуцирлейді, цианид пен басқа да антифунгальды метаболиттерді синтездейді, ауксин түзетін - фитогормондардың ... ... ... өсуін стимулдейді. Қызанақты зерттеліп жатқан штаммен өңдегенде Fusarium ... ... ... ... ... санын 2,5 есеге азайтты. Тамырында бактериалды инокуляциясы бар нұсқаның, ... жоқ ... ... ... ... саны 6,9 есе аз ... [82].
Беларусия республикасында қант қызылшасының өнімін қысқы уақытта сақтау үшін шірік ауруын тудыратын Botrytis cinerea, Alternaria tenuis, Fusarium ... Fusarium ... ... ... Sclerotinia sclerotiorum - фитопатогенді микроағзаларға қарсы белсенді Bacillus spp. ... ... ... бөлініп алынған. Зерттеліп отырған бактериялардың метаболиттері патогенді саңырауқұлақ ... ... мен ... ... ингибирлеуші әсер етті. Жасушасыз культуралды сұйықтық P. expansum және B. cinerea саңырауқұлақтарының споралары мен өскін ішіндегі түтікшелерін деформацияға ұшыратты, 21 ... және ... ісік ... ... ... ... ... әсерінен тамыр-жемістердегі кагатты шірік ауруының таралыуын бақылау ... ... 25-35%, ал ... ... 13% ... ... ... зерттеушілер қызанақ өсімдігінің ризосферасынан жаңа изолят Bacillus subtilis ... ... ол Fusarium ... және ... spp. ... қарсы белсенді. Бактериялардың культуралды сұйықтығынан белсенді құрамы экстрагирленген, ол қызанақтың ... ... ... ... тежеген [84].
Молдавада (А.Н. Николаев және т.б.) тұқымдарды Bacillus sp. бактерияларымен өңдеу, топырақтағы Pythium spp. және ... spp. ... ... қызанақтардың, бұрыш пен қиярдың өңдегенге дейінгі және өңдегеннен ... ... ... ... ... екі-үш ай көлемінде әсерінің сақталатындығын анықтады [85].
Pseudomonas тұқымдас бактериялары бірқатар қасиеттерге ие, бұл қасиеттері оларды биологиялық ... ... ... ... ... мен ... ... табиғи тіршілік ететін ортасы тәріздес, олар ризосфераның өзге тіршіліктерімен салыстырғанда өте тез ... ... ... ... ... оңай ... ... уақытта өсімдіктер үшін пайдалы қасиеттер жиынтығына ие бактерияларды - PGPR (Plant ... ... - ... ... ... ... ризобактериялар) деп белгілеу қалыптасқан. Pseudomonas әсер ету механизмі ... ... ... (ИСҚ) ... ... ... негізделген, бұл қышқыл тамыр жүйесінің дамуын стимулдейді, ... ... ... ... ... ... қышқылдарымен және фосфатазалармен гидролизденуінің есебінен өсімдіктерге фосфордың түсуін арттырады [86]. ... ... ... ... суда еритін пигменттер-сидерофорлар жасушаларға темірді байланыстырып, тасымалдау қызметін атқарады. Олар фитопатогендер қолдана алмайтын үш валентті темірмен тұрақты ... ... ... ... ... ... бірақ олар темір иондарымен өте баяу байланысады). Псевдомонадалар ауру қоздырғыштарын тежейтін антибиотиктердің феназин, пиролнитрин, оомицин ... ... ... ... шаруашылығында топырақта тіршілік ететін бактерияларды қолдану вегетациялық кезеңдегі өсімдіктердің жасушаларындағы ферментативті белсенділіктерін реттеуге, өз иммунитетін индуцирлеуге, өсуді стимулдейтін ... ... ... ... ... арттыруға мүмкіндік береді [87].
Ресейде Pseudomonas aureofaciens табиғи штаммы негізінде кең таралған фитопатогендердің 22 түрінен өсімдіктерді қорғау үшін (Ресей ... № 2380886) ... ... ... ... ... ... типтегі бір қатар антибиотиктерді синтездей алуына негізделген. Препаратқа жүргізілген сынақ нәтижелері гельминтоспориозды және фузариозды тамыр шірігі, масақ фузариозы, ... ... ақ ... зең ауруларына және бірқатар дәнді дақылдарда кездесетін ауруларға қарсы биологиялық белсенділігі жоғары екендігін көрсетті. ... ... ... қарсы биологиялық әсерінің тиімділігі 65-68%-ға жетті, мұндай көрсеткішті тұқымдарды алдын ала өңдегенде, вегетация кезеңіндегі өсімдіктерді ... ... де ... ... зерттеушілер қызанақтың оңтүстіктік бактериалды солу (Ralstonia solanacearum), сүйектілердегі бактериалды теңбілдену (Xanthomonas arboricola pv. pruni), ... ... ... (Erwinia ... ... мен ... ... обыр ауруларының (Agrobacterium vitis) қоздырғыштарына қарсы Pseudomonas spp. үш ... ... ... ... Pseudomonas spp. штаммы қызынақтың бактериалды солу ауруымен зақымдануын инокуляциядан ... 9-шы күні - ... және 21-ші күні - 37%-ға ... ... ... ... 6 ... соң алма ағаштарының бактериалды күйік ауруымен зақымдануын 65%-ға төмендетті. Патогендерді ... ... 8 ... соң ... тамырдың обыр ауруымен ауруы 58,5%-ға, ал алхоры ағаштарының бактериалды теңбілдену ауруымен зақымдануы - 90%-ға төмендеді [89].
Үндістан ғалымдарының берген мәліметтері бойынша ... ... ... күріште болатын қынаптың шіру ауруының қоздырғышына - Rhizoctonia solani қарсы тиімді әсер ететін Pseudomonas spp. ММL 2212 бактериалды ... ... ... Оның культуралды фильтраты - мицелилердің, конидияның және көптеген ... ... ... ... ... ... саңырауқұлаққа қарсы екі компонентті - ИСҚ және сидерофораны ... бұл ... өсу ... ... [90].
Rhizobium тұқымдастарының бактерияларының өсімдіктермен бірігіп, оларды модифицирлей алатын қасиеттері бар. Ризобиилер бұршақ тұқымдас дақылдардың ... ... ... де, онда ... азотты фиксирлеп, оны қожайын-өсімдікке береді. Азотфиксация процесінде молекулярлы азот аммиакқа ... ... ... ол ... ... ... аминқышқылдарын түзеді. Азоттың қайта қалпына келу процесі үшін энергия көзінің қызметін ... ... ... алу ... ал ... ашу ... атқарады. Тамырлармен бірігуінің арқасында бактериялардың бұл түрі өсімдіктердің қоршаған ... ... ... ... жоғарылатады. Өсімдіктердің тамырлы аймағына азотфиксаторларды қосқанда тұқымдардың өнгіштігі жоғарылайды, өскіндердің жетілуі мен түбірдің өсуі жылдамдайды және өнімділігі артады ... ... ... Rhizobium leguminosarum bv. viceae R12 және R21 штаммдарымен өңдеу ... ... ... ауруымен зақымдануына, өсімдіктердің даму көрсеткіштері мен Pythium spp. табиғи жолмен зақымданған топырақта өсірілген ноқат пен жасымық өнімділігіне әсерін зерттеген. ... ... ... ... аурулармен зақымдануы төмендеген, түйнектерінің, тамырлары мен өсімдіктің жас өркендерінің салмағы өскен, сондай-ақ дақылдың өнімділігі де артқан ... ... және ... ... ... соя ... ... жоғары түйнек пішінділерін іздестіру нәтижесінде Rhizobium japonicum RD2 аса белсенді штаммын алды. Егістік жағдайында жаңа ... ... ... St. 646а стандартты штамымен және бақылау штамымен ... Соя ... RD2 ... ... нәтижесінде сапалы бұршақтардың саны бақылау нұсқасымен салыстырғанда 47,6%-ға жоғарылаған, ал St. 646а-мен салыстырғанда - 11,8%-ға, бидайдың өнімділігі ... - 57,55% және 24,5% ... ... ... ... ... арқасында фитопатогенді саңырауқұлақтар мен бактериялардың өсуін тоқтата алатын микроағзаларға Azotobacter тұқымдасының ... ... Бұл ... ... еркін тіршілік ететін азотофиксаторлар болып саналады, Rhizobium тұқымдастарының өкілдерінен айырмашылығы өсімдіктермен ... ... ... ... ... азотты фиксирлейді. Azotobacter биологиялық белсенді заттардың көп мөлшерін түзеді: В тобының дәрумендерін, никотин мен пантотен қышқылдарын, биотинді, гетероауксин мен ... ... Осы ... ... ... өсуі ... ... құнарлығы артады. Azotobacter ауылшаруашылығында азотты биотыңайтқыштар, оның ішінде азотобактерин алу үшін қолданылады [94].
Молдова елінде Н.Б. ... және т.б. ... ... ... ризосфералы микроағзалардың бактериалды штаммдарын пайдаланды. Фитопатогенді саңырауқұлақтардың өсуін тоқтату үшін Pseudomonas fluorescens (Паурин ... пен ... ... ... ... қоспасын пайдаланды. Бактериалды штаммдар мен олардың метаболиттерінің синергетикалық әсері картоптың құрғақ және ылғал шірік ауруларының жұқпалы әсерін ... ... ... ... ... 1,5-2 есеге төмендететіндігін анықтады. Сонымен қатар өнімділігі ... ... ... түйнектердің саны артқан. Өнімділіктің жоғарылауында микроағзалардың рөлін ... ... ... мен ... ... Pseudomonas және Azotobacter өкілдерінің биологиялық азотофиксацияға қатысатындығымен түсіндіруге ... ... ... ... ... ... бактерияларды қолданудың тәжірибелік маңызы жөнінде әлемнің көптеген елдерінде ... ... ... ... ... ... мен ... бойынша айтуға болады. Олар өсімдіктерді қорғауда қосымша ретінде, кейде химиялық тәсілдердің альтернативасы ... ... ... өсімдік ауруларының микроағза-қоздырғыштарының антагонистері ретінде биологиялық бақылаудың ... ... ... ... Украинаның ҒА Микробиология және Вирусология Институтында актиномицет-антагонист фитопатогендердің культурасына жүргізілген скрининг нәтижесі стрептоцидтердің 20 штаммының ішінде 60% ... ... ... ... Бес ... -сояның бактериозының қоздырғышына - Xanthomonas axonopodis pv. glicines 8609 ... ... ... сегізі - сояның бұрышты тіңбіл ауруының қоздырғышына - Pseudomonas savastanoi pv. glicines 8571 ... анық ... ... ... ... ... 55% ... белсенділік көрсеткен: төрт культура - Alternaria alternata 16814 қарсы, үшеуі - Fusarium ... 54201 ... Алты ... ... ... ... ... бұдан қорытатынымыз актиномицеттердің этиологиясы әртүрлі патогендерге қарсы антагонистік қасиетін ... ... ... ... ... ... ... Институтында (Санкт-Петербург) Сібірдің, Қырымның, Молдованың, Қазақстанның, Болгарияның, Үндістаннің, Қытайдың, Египедтің және т.б. ... ... ... ... алынған 1500 талдау жүргізілген стрептомицет культураларының ішінен нематицидті белсенділігі бар 70 перспективті штамм іріктеліп алынған. Streptomyces spp. ... ... ... жаңа ... алынды, ол оқшауланған топырақта оңтүстік галловты нематодпен өсімдіктердің ауыруын біршама төмендетеді [97].
Германиялық ғалымдарының мәліметтері бойынша Streptomyces antimycoticus FZB53 сұйық ... ... ... ... Tilletia tritici, Fusarium culmorum және т.б. саңырауқұлақтарға қарсы фунгицидті ... ... FZB53 ... ... ... ... ... оң бактериялары түрлерінің бір тобының өсуін тежейді [187]. ... ... ... ... ... алу, скрининг және қолдану жұмыстарының көпшілігі Қытайда жүргізілуде. Жылыжайдың құнарсызданған топырағын Streptomyces spp. ... ... ... супрессорлардың дамуына жағдай жасайды [188].
Молдовада Бурцева С.А. және т.б авторлар топырақтың әртүрлі үлгілерінен бөлініп алынған страптомицеттердің фитопатогендерге қарсы антагонистік белсенділігін ... ... ... өсіп ... қара ... ... бөлініп алынған изоляттар Botrytis cinerea, Alternaria alternata, Fusarium graminearum патогенді саңырауқұлақтарына қарсы өте жоғары антимикробтық ... ... ... ... ... ... ретінде өсімдік ауруларын биологиялық бақылауда үлкен тәжірибелік қолданысқа ие болды. Саңырауқұлақтардың антагонистік әсер етуі түрліше болады: олар саңырауқұлақтардың, ... ... мен ... да ... антагонистері бола алады. Көптеген зерттеушілер саңырауқұлақ-антагонистер бөлетін метаболизм өнімдері патогендердің дамуын тежеп қана қоймай, өсімдікке тамыр жүйелері арқылы немесе кутикулалары ... ... ... ... және ауруларға төзімділігін арттыратындығын айтады [99]. Cаңырауқұлақтардан шыққан топырақ антагонистерінің ішінде Trichoderma Pers. ex. Fr. тұқымдасының саңырауқұлақтарына басты рөлді ... ... бұл ... 200 жыл ... ... ретінде [100] сипатталған. 1821 жылы Fries бұл тұқымдасты T. Viride Pers.ex.Fr. ең көп кездесетін түрі ретінде қайта ... ал 1871 жылы Harz ... ... ... гифомицеттерге жатқызды [101].
Бразилиялық Jorge T. de Souza және т.б. ғалымдар мәліметтері бойынша какао жапырақтарының сыпырғыға айналуын тудыратын қоздырғыш - Crinipellis ... ... ... үшін ... ... ... бақылаудың ең тиімді биологиялық агенті екенін анықтаған [102].
Өзге авторлар T.harzianum бананда кездесетін ағаш қабығының шіру ауруына қарсы қолдануда оң ... қол ... [103]. ... қатар, Малайзияда гвинейялық майлы пальманың Ganoderma boninense патогенімен зақымданған көшеттеріне T.harzianum кониидияларын қолданды [104]. Т.И. Голованова, Ф.К. Алимова, Г.И.Богач, Л.Д. ... G.E. Harman, C.R. Howell және т.б. ... ... ... ... ... ... немесе тікелей топыраққа қосу әдістерін қолдану егістік жағдайындағы да, жылыжай жағдайындағы да ... ... ... ... атап ... Бұл жағдайда 29 интродуцирленген антагонистермен тамыр жүйесі ... ... үшін ... ... пайда болады, лизосфералық микрофлораның бақылануы есебінен тіршілікке бейімділігі артып, өнімділігі жоғарылайды [105].
Түрлі елдердің ғалымдарының ... ... ... ... ... агенттерін зерттеу бойынша жүргізген жұмыстары Trichoderma тұқымдастарының ішінде Trichoderma virens (syn. Gliocladium virens) Miller, Giddens and Foster ... ең ... және ... ... бақылау агенті екендігін дәлелдеді. Бұл көптеген фитопатогенді саңырауқұлақтардың агрессивті микопаразиті: патогендердің гифтерінде дамиды, ... ... ... ... ... ... ... бірқатар антибиотиктерді продуцирлейді, топырақтың патогендік потенциялын төмендетеді [106]. Микопаразиттік қасиетімен қатар T. virens ... ... ... ... өсе алады және патоген жоқ жағдайда өз-өзін қамтамасыз етеді.
Сонымен ... ... ... ... ... микроорганизмдерге қарсы антагонист штамм негізіндегі биологиялық әдіс үшін жоғарыда бірнеше микроорганизм өкілдерін атап өттік. Мұндай қасиетке ие ... ... ... зор. ... ... микроорганизмдердің антагонистік қасиетіне жауап беретін факторлары да әртүрлі болып келеді.
1.2 Пайдалы ... ... ... ... ... негіздейтін факторлар
Ағаш тектес өсімдіктердің ауру қоздырғыштарына қарсы антагонист штаммдар ... ... ... ... штаммдарды пайдалану арқылы әлем деңгейінде түрлі биопрепараттар жасалынып, дендрофлораның көркеюіне, сонымен қатар жойылып бара жатқан ... ... ... ... ... Мәселен, Trichoderma саңырауқұлақтарының бірқатар механизмдері бар, осы қасиеттері ... олар ... ... кездесетін көптеген ауруларды тежеуге мүмкіндік береді [107]. Топырақта олар целлюлозаға бай әртүрлі өсімдік қалдықтарында, мицеллийде және фитопатогендердің тыныштықтағы жемісті денелерінде ... оңай ... ... ... ... ... тез ... өндірістік масштабта культивирлене алатын қасиеттері бар [108]. Trichoderma саңырауқұлақтарының антагонистік әсерінің механизмін зерттеуге әртүрлі елдердің ғалымдары жүргізген жұмыстарының ... ... ... Бұл ... микопаразитизм, антибиоз, қоректік заттар мен тіршілік ету аумағына бәсекелесу, стресстерге төзімділігі, фитопатогендер ферментінің инактивациясы жатады.
Trichoderma саңырауқұлақтарының қоздырғыштық ... ең ... ... - ... деп ... ... (Baek et al) ... саңырауқұлтары патогенді саңырауқұлақтардың гифтерінің жасушалық құрылымын гидролиздейтін 26 хитиназаларды β-1,3 , ... ... және ... синтездей алатындығын анықтады. In vitro Pythium ultimum, Rhizoctonia solani белсенді түрде жоятын T. Virens штаммдары алынды, осы қасиеттері олардың ... ... ... ... ... ... ... [109].
Жапониялық Watanabe S. және т.б. ғалымдар Trichoderma аsperellum SKT-1 саңырауқұлақтарының Gibberella fujikuroi қатысты паразиттік әсерінің механизмін зерттеді, ... ... ... ... ... ... (GFP). G. Fujikuroi штамымен инокуляцияланған тұқымдық дәндерінде ауруы белгілері пайда болды. Зақымданған күріш тұқымдарын SKT-1 споралы суспензиясына малынғаннан ... ... ... ... тұқым өскінінде 24 сағат бойы сақталған патогеннің жойылғандығы анықталды. T.asperellum SKT-1 ... ... ... мицелийінің жасушаларына еніп кетеді, бұл патогеннің жасушалық қабықшасын лизиске ұшыратады [110].
Канада мен Белорусияда ... ... арам ... ... мен ... кедергі келтіретін басты фактор болып табылады. Cylindrocarpon ... Fusarium solani, ... ... ... Rhizoctonia solani, Verticillium albo-atrum, Botrytia cinerea тудыратын тамыр шірік ауруын азайтуға Trichoderma антагонистерінің бірнеше түрлері көмектеседі. Қолдан ... ... ... ... бір ... қолдану аурудың дамуын бақылау тобымен салыстырғанда орта есеппен 3-5 есеге төмендетті; бақылау ... ... өлуі 80-90% ... ... фитопатогендермен күресуде антагонист-саңырауқұлақтармен қатар Bacillus, Pseudomonas, Azotobacter ... ... ... ... ... да көп ... ... болғандай, фитопатогендерге, зиянкестерге антагонистік қасиет көрсететіндері мәлім. Мәселен, антагонистік потенциялын іске асыратын басты ... бірі - ... ... ... алу ... Бірақ, әдебиеттердегі мәліметтер бойынша олардың бірнешеуінің ғана фунгицидтік әсері бар, мысалға, плипастатин А және В, ... ... Д, ... және ... ... ... штаммдары құрылымы жағынан ұқсас антибиотиктерді продуцирлейді, олар бірлесіп микроағзалардың көптеген түрлерінің өсуін ... ... ... ... ... ... культуралар фильтратын қолдану тиімділігінің жоғары екендігін көрсетеді. Бациллярлы антибиотиктер өскін ... ... ... ... споралары өскенде морфологиялық өзгерістерін тудырады, ал жоғары концентрацияда споралардың өсу қасиетін жоғалтуына әкеп соқтырады.
Антибиотиктер ... - ... ... тежейтін және антагонизмді тудыратын басты жолдардың бірі. Бациллярлы ферменттердің гидролитикалық комплекстеріне зерттеу жүргізілген көптеген ... ... ... ... ... ... ... функционалдық күш хитиназаға түсетіндігін көрсетті [111].
Фитопатогенді саңырауқұлақтардың ... ... ... ... Bacillus ... көпшілігінде хитиназа синтезделеді. Дегенмен қазіргі уақыттағы жинақталған мәліметтер бациллалалардың антагонизмінде хитиназалардың рольі жайлы ... ... ... ... ... Бір жағынан, хитиназды белсенділік пен микромицеттердің өсуін тежейтін қасиеттердің арасында тікелей байланыстың бар екендігі анықталды. Екінші ... ... ... антибиотиктік қосылыстардың ролі басымырақ, ал хитиназды комплекстің ролі тек топырақ құрамындағы хитинді жою болып ... ... ... 1757 ... ... ... тек 12% ... solani өсуін тоқтатты, ал олардың 31% хитиназды белсенділік көрсетті. Бұл бактериалды штаммдарда хитиназдың түзілуі мен олардың микромицеттерді жоюының ... ... ... ... мүмкін.
Бациллалардың антигибридті белсенділігі олардың бір мезгілде қоршаған ортаға антибиотиктерді де, миколитикалық ферменттерді де синтездеп, бөліп шығару қасиетімен анықталуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... қабырғасын бұзатын глюканолитикалық ферменттерді (целлюлаза, маннаназа, ксиланаза) де жатқызады. Әрбір антагонистік қасиетке ие болатын микроорганизмдердің өзіндік ерекшеліктері ... және де олар ... әлі ... ... жоқ. ... олардың бұл қасиеттері негізінде әлем деңгейінде өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайы жақсаруда.
1.3 Микроағзалар негізінде жасалынған биологиялық препараттар және оларды қолдану
Өсімдіктер ауылшаруашылығының және дендрофлора экожүйесінің ... бола ... ... ... ... мен ... микроағзалардың шабуылына ұшырайды. Өсімдіктерді қорғау үшін әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолданады, олардың ішінде кең тарағаны химиялық пестицидтер. Зиянкес ... ... ... ... болуына қарамастан, химиялық пестицидтер пайдалы мақсатты нысандарға да әсер ете ... ... мен ... ... ... бұл ... қалыпты шығынының қажетсіз артуына әкеп соқтырады. Топырақта, су ... ... ... ... ... ... ... химиялық заттарының біртіндеп жиналуы адамдар мен жануарлардың денсаулығына кері әсер ... ... ... азық-түлік өнімдері мен мал азықтарына деген сұраныстың, сондай-ақ патогенді микроағзалардың өсімдіктерді зақымдауының нәтижесінде, азықтық шикізаттар ... ... ... ... өсімдіктерді қорғауда биопрепараттарды қолданудың өзектілігі жыл санап артуда. Қазіргі таңда әлемдегі дәнді-дақылдар мен бұршақ дақылды өнімдердің 30% улы зат ... ... ... ... ... Өсімдіктерді фитопатогендерден қорғайтын химиялық пестецидтердің альтернативі ретінде өсімдік шаруашылығының тәжірибесінде микробиопрепараттарды қолдануға негізделген биотехнологиялық әдістерді ... ... ... Әлемдік өсімдіктерді қорғау тәжірибесінде антагонист-штаммдар негізіндегі биопрепараттар
Әртүрлі елдерде жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде тірі ... ... ... препараттар алынды және олар тіркеуден өткен немесе тіркелуде. Сонымен, мысалға, АҚШ-та 1987 жылы Gliocladium virens, Trichoderma harzianum және ... hamatum ... ... жасалған гранулирленген биопрепарат тіркелген болатын. Толықтырғыш ретінде гранулаларға күріш ұны мен ... ... ... ... көшетін Rhizoctonia solani патогенінен қорғауға арналған [113]. Кейінірек АҚШ-та 1992 жылы ... ... ... ... ... ... Trichoderma және Gliocladium саңырауқұлақтарының негізінде сұйық препарат (Patent US 4668512)алынып, тіркелген болатын [114].
Қазіргі ... CERTIS (АҚШ) ... ... қорғауға арналған көптеген биологиялық заттарды шығаруды, оның ішінде Trichoderma virens (syn. Gliocladium virens) GL-21 саңырауқұлағы негізінде жасалған SoilGard(R) және GlioGard(R) ... бар. ... ... - ... мен суда еритін ұнтақ, олар ашық және бүркемеленген ... ... ... ... ... ... қоздырғыштарынан қорғауға, сондай-ақ топырақ фумигациясының альтернативасы ретінде тамырлардың ... ... ... ... [115].
NOVA SCIENCE компаниясы (Тайланд) мен GUANGXI фирмасы (Қытай) ұнтақ және таблетка түрінде Chaetomium species саңырауқұлақ-антагонист негізінде және ... ... ... Fusarium ... Fusarium ... ... spp., ... spp., Sclerotinia spp. қоздырғыштарына қарсы қолданылады [116].
Швецияда BINAB Bio-Innovation компаниясы Trichoderma polysporum және Trichoderma ... ... ... ... Binab(R) Vector ... ... ... формасы - суда еритін ұнтақ. 20оС-32оС температура аралығында ашық ... пен ... Botryris ... Pythium, Fusarium, Phytophthora, Rhizoctonia улы саңырауқұлақтарына қарсы тиімділігі жоғары. Ұнтақ, ... ... ... ... ... белгілі микофунгицидті препараттардың сақталу мерзімі ұзақ екендігін ескеру қажет (бір жылға дейін). Оларды қатты тасығыш затта саңырауқұлақ ... ... ... ... ... ... ... немесе гранулирлейді. Бірақ олардың кемшілігі дайындау бірнеше кезеңнен тұрады, ұзақ ... (10 ... ... және ... көп ... ... ... [117].
ТМД елдерінде - Ресейде, Украинада, Беларусияда және басқа да бұрынғы КСРО ... ... ... ... ... ... бар ... негізінде жасалған препараттарды тіркеу мен қолдану процесі ... ... ... ... ... Академиясының генетика және цитология Институты 1993 жылы тиімділігі мен қолдану ауқымы бойынша кең көлемде қолданылатын Pseudomonas fluorescens AP 33 ... ... ... ... препаратын жасап шығарды. Препарат Ресейде, Украинада, Молдова мен Беларусияда дәнді-дақылдарды, картопты, қырыққабатты қорғауға қолдануға рұқсат ... және ... 1998 жылы оны ... ... үш ... гектардан асты. Препарат ашық та, бүркемеленген де топырақтағы: дәнді-дақырдарда (тамыр шірік, ақұнтақ), картоптарда (бактериоз, фитофтороз, 32 ... ... ... ... ... ... ақұнтақ), жемістерде (парша, бактериоз), қырыққабатта (бактериоз) болатын өсімдік ... бір ... ... қолдануға ұсынылған [118].
Өсімдіктерде болатын ауру қоздырғыштарымен күресудегі және дендрофлораның экологиялық жағдайын жақсарту ... ... ... бірі Bacillus ... ... ... ... биопрепараттарды қолдану болып табылады. Қазіргі таңда бациллалар негізінде жасалған бірқатар препараттар бар (фитоспорин-М, бактофит, гамаир, интеграл және ... ... ... ... ... ... ... мен тамыр айналасындағы шірік ауруына, жапырақ-сабақ ауруына, спецификалық емес зең микрофлорасына қарсы фунгицидті белсенділігі жеткіліксіз болады, ... ... ... ... тепе-теңдік бұзылады, яғни өсімдік аурулары қоздырғыштарының саны артады, қара шіріктің ... ... ... ... микробиотының және саңырауқұлақтардың саны қысқарады, бұл топырақтың фитосанитарлық жағдайына кері әсер етеді және ... ... ... ... өңдеуді экологизациялау шеңберінде қолданылатын көптеген препараттарға, оның ішінде бациллярлы препараттарға қойылатын ... ... ... ... және ... ... болады. Бірнеше түрлі пайдалы белсенділігі бар (фунгицидтік, өсуді реттейтін, азотты фиксирлейтін, ... ... ... ... оң әсер ... ... әсер ... биопрепараттарды ауылшаруашылығында қолдану заманауи агротехникалық көзқарас бойынша да қызығушылық тудыруда.
Келесі сұйық түріндегі биопрепарат (№ 3962 ... ... ... ... 2001 жылдан бері кәсіпорынында шығарылып келеді. Препараттың негізін Bacillus subtilis КМБУ 30043 ... ... ... Әсер ету ауқымы кең, ашық және бүркемеленген топырақтағы өсімдіктерді бактериоздардан, тамыр шіріктен, аскохитоздан, ақұнтақтан, ақ және сұр түсті шіріктен, кладоспориоздан ... ... ... қатар өсімдіктерді стимулдейтін әсері бар [119].
РФ бір топ ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік беретін, мицелиалды саңырауқұлақтарды түптік культивирлеудің технологиясын жасап шығаруда үлкен жетістікке жетті. Trichoderma ... ... GJS 03-35 ... ... жаңа антифунгицидті биопрепаратын (Ресей патенті № 230906) жасап шығарды, сақтау мерзімі бір жылға дейін жарамды [120-122].
Санкт-Петербургтік зерттеушілер (В.А. ... С.Л. ... Э.В. ... және т.б.) өсімдік ауруларының қоздырғыштары Bacillus subtilis М-22 мен ... viride Т-36 ... және ... ... ... ... ... үшін табиғи полисахаридтерді (хитинді, хитозанды) бірге қолдану технологиясын жасады. Суға араластырылатын ұнтақ түріндегі дәстүрлі препараттардан жаңа препараттық ... бір ... ... бар: ... ... антагонистердің жасушаларының ұзақ сақталуына мүмкіндік береді, өсімдіктердің өсу мен даму қарқындылығына тиімді әсер етеді және аурулардан ұзағырақ қорғайды [123].
Молдовада ... ... ... ... мен ... ... ... заттардың Мемлекеттік реестіріне келесі бактериялды препараттар енгізілген: бидай мен арпаның тамыр шірік ... ... пен ... ... және ... шірік ауруына, темекіні - көшетінің ауруына қарсы қолданылатын Pseudomonas fluorescens AP-33 (V-3481) ... ... ... ... препараты. Pseudomonas fluorescens СК-330D негізінде жасалған келесі препарат Мемлекеттік реестрге жүзімнің ... мен ... ... ... рак ауруына қарсы қолданылатын Паурин препараты деп тіркелген.
Өсімдік ауруларының дамуын тежеудегі ... рөл ... ... ... Саңырауқұлақтар кең ауқымды антагонистік қасиеттерге ие - қоректік субстратқа бәсекеде гиперпаразитизмді қасиеті бар және ... ... ... әсер ... ... және өзге де заттарды продуцирлейді. Аурулардан өсімдіктерді қорғайтын заттардың биотехнологиясында ... ... ... ... ... жатады.
Саңырауқұлақ негізіндегі биопрепараттар тек құрғақ дәнді орталарында тіркелген. Оларға көкөніс дақылдарын Sclerotinia scerotiorum, Rhizoctonia solani, Pythium ... Fusarium spp., Botrytis cinerea, ... ... ... ... аурулардан қоғау үшін, темекі Thielaviopsis basicola тудыратын ... ... ... үшін ... ... lignorum ... ... және Trichoderma harzianum негізінде жасалған жатады. Сондай-ақ 33-ші реестрге жабық топырақта болатын жылыжайлардағы зиянкестерді жою үшін ... lecanii ... ... ... ... ... және жылыжайлардағы көкөніс дақылдарында кездесетін нематодтармен (Meloidogyne incognita) күресуге ... ... ... ... ... нематицидті препараты енгізілген [124].
Құрғақ түрдегі саңырауқұлақ ... ... ... ... ұзақ және көп еңбекті қажет етеді, шикізат ретінде бағалы тағамдық ... ... ... және көп энергия шығындалады. Trichoderma тұқымдасының саңырауқұлақтарын көп көлемде культивирлеу кезінде конидиальды кезеңде өте көп ... ... ... ... 13-18 ... дейін), бұл кептіруде қиындық тудырады (препаратты араластыру қажет),споралар ауаға ұшады, еңбек қауіпсіздігінің санитарлық-гигиеналық талаптарын бұзып, қызметкерлердің денсаулығына кері ... ... Сулы ... ... үшін ... ... ... жасауына байланысты қосымша еңбек шығыны қарастырылуы қажет. Сондықтан, біздің еліміз үшін экологиялық қауіпсіз, арзан, әрі ресурс ... ... ... түрін жасау өзекті мәселе болып отыр.
Саңырауқұлақты биопрепараттардың негізі ретінде Fungi патшалығы Zygomycota және Deuteromycota бөлімінің ішіндегі энтомопатогенді ... ... ... ... Conidiobolus obscura (алғашқы Entomophthora thaxteriana) және Conidiobolus thromboides (алғашқы E. pyriformis = E. virulenta) энтомопатогенді саңырауқұлақтар негізінде препарат жасап ... ... олар ... ... кең ... ... Өсімдіктерді қорғайтын микробты заттардың биотехнологиясында Deuteromycota бөліміне ... ... ... ... жоғары. Жетілмеген саңырауқұлақтардың - буын аяқтылар паразиттердің көпшілігі - Beauveria, Isaria (бұрынғы Paecilomyces тұқымдасы), Metarhizium, Lecanicillium (алғашқы Verticillium) тұқымдастарына ... Осы ... ... ... жәндіктерден жылыжай дақылдарын қорғауда тиімді және препараттар Ресейде жасап шығарылды.
Өсімдіктерді қорғайтын микробтық заттардың ... ... ... ... ... да жатады. Олардың негізін жәндіктердің таралуын табиғи ... ... ... ... ... ... А және В топтарына бөлінеді. А тобына ДНҚ бар таяқша тәрізді вирионды ядролы полиэдроза вирустары (ЯПВ) ... ... ... ... ... деп аталатын көп қырлы пішін түзе алатындай етіп ... В ... - ... ... (ГҚ) ... кіреді.
Ағаш тектес өсімдіктерді зиянкес ағзалардан қорғау мәселелері комплексті интегрирленген жүйесін жүргізу, яғни ... ... ... ... және ... препараттардың мөлшерін сақтау арқылы оңтайлы шешімін тауып келеді. Қазіргі уақытта түр бойынша зиянкес ағзалармен күресудің химиялық тәсілдерінің мүмкіндігі өз шегіне ... Бұл ... - тек ... жаңа ... үнемі қымбат және үнемі жетістігі бұлыңғыр препараттарды қолдануды қажет етеді. Қысқа уақыт ... ... ... ... ұзақ ... ... ... Өсімдіктерді қорғаудың биологиялық әдісі химиялық әдістерінің альтернативасы бола алады (биологиялық бақылау). Қазіргі ... ... ... 90-95% Bacillus thuringiensis (Bt) споралы-кристаллды комплекстері құрайды. Еуропалық Одақта (ЕО) Bt қайсы бір ... ... ... 20 жуық өндірістік түрі жасалып шығарылған. Ресейде мұндай препараттардың 10 астамы жасап шығарылған. Олардың ... ... ... және жедел әсер ету әдістеріне жатады [125].
Қазақстанда көкөніс пен жеміс дақылдарының зиянкестеріне қарсы күресте өсімдіктерді қорғаудың биологиялық тәсілдері өткен жүз ... 80-ші ... ... ... бастаған. Қазіргі уақытта ағаш тектес өсімдіктерді, ауылшаруашылық өнімдіерін қорғауда негізінен химиялық ... ... ... ... үшін ... жәндіктердің санын бақылауда ұстау үшін биологиялық препараттарды шығара бастау қажет. Бұл препараттар құнының төмендеуіне және сәйкесінше олардың ауылшаруашылық ... ... ... ... ... яғни ... таза жемісті және көкөністі дақылдардың өнімін алуды қамтамасыз етеді. Биологиялық инсектицидтердің басты артықшылықтары: зиянкестерге әсер ету ауқымы кең; ... ... ... ... бойынша өсімдіктерді қорғаудың химиялық заттарын қолдануға тыйым ... ... ... ... фитотоксинді әсері мен ауылшаруашылық өнімдерінің сапасына әсері жоқ және т.б. ... ... ... ... ... ... үшін оларды қолдану нұсқаулықтарын білу қажет. Осыған байланысты, қазіргі ... ... мен ... ... зиянкестеріне, сондай-ақ қырыққабат пен картоп зиянкестеріне қарсы Bacillus thuringiensis энтомопатогенді бактериялары негізінде ... ... ... ... ережелері бар [126].
Ағаш тектес өсімдіктерді егу ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... да маңызды. Қазіргі уақытта көптеген орманды алқаптар санатының қалыптасу кезеңі 10-15 жыл. Осы ... ... ... биоценозы, яғни зиянды энтомофауналар және микомикрофлоралардың тірішілік құрамымен қатар, пайдалы фауналар - ... және ... - ... ... ... Осы ... ... биоценозы мен экологияны бұзбай, зиянкестердің таралуын төмендететін орман ағаштарын қорғау жүйесін жасау өте маңызды [127].
Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерді қоғау тәжірибесіне энтомопатогенді микроорганизмдерді енгізу, экологиялық таза ... ... ... мүмкіндік беретіндігіне қарамастан, оларды жасау жұмыстары тек Степногорск қаласында ғана жүргізілуде. Соңғы ... ... ... ... ... ... және биопрепараттар өндірісіне мемлекеттік тапсырыстың болмауынан, Степногорск қаласында да өндіріс тоқтап тұр.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... КСРО кезінде жасалған B. thuringiensis негізіндегі екі биопрепарат енгізілген: мен . Алайда, 2009 жылы ... ... B. ... ... ... ... ... жалғыз отандық биопрепараты енгізілді. Отандық биопрепараттың биологиялық тиімділігі химиялық инсектицидтерден кем емес және тиімділігі 80-100% құрайды. ... ... ... ... ... ... ... трихограммалар болуы керек. Осы бойынша Қазақстандық ҒЗО өсімдіктер карантині мен оларды қорғауға үлкен үлес қосты. Бөлімнің құрамында этомофагтарды ... ... ... ... () ... ... перспективті энтомофагтардың биоэкологиясын, олардың зиянкес-қожайынмен өзара әсерін зерттеді, оларды жасанды ортада көбейту технологиясын жасады. Содан кейін тиімді биоагенттерді өсімдіктерді ... ... ... ... және ... ... технологиясының нұсқаулығымен өнірістік жылыжай зертханаларына жіберіп отырды.
1987 жылы тек Алматы ... ... және ... дақылдарының 25 мың гектарға жуық ауданына трихограмма қолданылды. комплексі қолданылған көкөніс дақылдарын (қияр мен қызанақ) биологиялық қорғаудың нәтижесі оң ... бұл ... ... бірден қысқартып, экологиялық таза өнім алуға мүмкіндік берді. Биоәдісті мақтаға да ... ... ... уақытта мақта егетін аудандарда қарапайым деңгейде жұмыс жасайтын бұталы өндірісінің 2-3 жұмыс жасайды. Өсімдіктерді ... өзге де ... ... - ауру ... ... ... алынған энтомопатогенді микроағзалар негізінде биопрепараттар жасап шығару әдісі жатады. ... ... ... ... ... ... 1991 ... дейін басқа да әдістермен бірге биопрепараттарды мақталарға, бақшаларға және көкөніс дақылдарының жыл сайын 500 мың гектарға жуық ауданына қолданылып келді. 2006 жылы ... ... ... рет ... қызметкерлерімен қауіпті карантинді зиянкес - америкалық ақ көбелектің ауру дернәсілінен бөлініп алынған ... ... ... ... ... thuringiensis Kurstaki) жасалған, алғашқы отандық биопрепарат жасап шығарылды. Препараттың алғашқы сынағы барлық күткен нәтижелерді ақтап шықты. Эталон ретінде ... ... ... - ... оның биологиялық тиімділігі әлде қайда жоғары болды (сәкесінше 65-70% қарсы 92-95%). Тауарлық аты деп ... ... ... ... ... ... ... сынағынан, кейіннен 2008 жылы - өндірістік сынақтан өтті. Бұл препараттарға сезімтал зиянкестердің тізімінде - ... ... ... ... аса түрі бар. Ол ... ... ... рұқсат етілген пестицидтердің (улы химикаттардың) тізіміне енгізілді.
Ағаш ... ... ... қарсы энтомопатогенді бактериялар мен саңырауқұлақтардың отандық штаммдары негізінде жасалған биопрепараттарды қолдану биоценоздардың құрылымын ... ... ... және ... мен ... жейтін зиянкестердің жаппай көбейіп кетуіне жол бермейді.
Сонымен қатар, 2010 жылы ... ... ... ... ... бұрыш, бидай, мақта) зиянкестерінен қорғауда ЖШС Ғылыми-аналитикалық орталығының ... ... Bacillus ... ... антагонист-штаммы негізінде жасады.
Оларды одан әрі қолданудың артықшылығы: Қазақстан Республикасы үшін жәндіктердің таралуын реттеп отыратын, ағаш тектес өсімдіктердің ауруларын ... ... ... ... ... ... бастау өте маңызды. Бұл бір жағынан препараттың арзандауына әкеп ... яғни ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Сонымен қатар, B. thuringiensis негізінде жасалған биопрепараттарды қолдану еліміздегі ... ... ... ... ... ... және ... қанатты жапырақ жегіш жәндіктердің жаппай көбеюінің алдын алуға, фитопатогендерді жоюға көмектеседі.
2. ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕМЕЛЕРІ
2.1 Зерттеу нысандары
Зерттеу жұмыстарымыздың басты ... ... ... Қазақстан облысының басты елді мекендерінде орныққан дендрофлора бітіміндегі 6 түрлі ағаш тектес қауымдастығы ... ... ... ... ... ... L.), ақ ... (Populus alba L.), қара терек (Populus nigra L), жылауық тал (Salix babylonica L.), майда жапырақты қарағаш (Ulmus pumila L.) және ірі ... ... (Ulmus ... Hance); ... ... барысында аталған ағаш түрлерінің ауруға шалдыққан діңдерінен бөлініп алынған фитопатогенді микроағзалардың 121 түрі зерттелді.
ОҚО өңірінде топырақта кездесетін, ... ... ... ... ... ... Bacillus туысының микроорганизмдері алынды.
Микроорганизмдерді дақылдау үшін қолданылатын қоректік орталар
Лабораториялық жағдайда микроорганизмдерді дақылдау үшін бірқатар қоректік орталар қолданылады. ... ... ... зат алмасуын зерттеу үшін және олардың метаболизмінің өнімдерін алу үшін, сонымен ... ... ... ... алу, ... мақсатында қолданылады. Жұмыс барысында бірнеше қоректік орталар дайындалды:
* Ет-пептонды агар (ЕПА) ортасы. Таза ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл орта ЕПС-ға 2 % агар-агар қосу арқылы дайындалынады және 1 атм. 30 мин бойы ... ... ... (ЕПС) ... ... ... микроорганизмдер өкілдерінің дамуына қолайлы орта. Оңай сіңірілетін полипептиді бар еттің қышқылды гидролизатынан дайындалады. Гидролизаттың 500 мл 1,5 л құбыр ... ... ... қышқылдылығы 7-ге теңескенше 30 % сілтімен бейтараптайды, 1 % пептон, 0,5 % тұз қосылады, 1 атм. 30 мин ... ... ... (ЕПЖ) ... Ет-пептонды сорпада 10-15 % желатинді араластырып, 15 мин. қояды. Кейін 50оС су моншасында толықтай ... орта 1 атм. 15 мин ... ... ... (г/л): Глюкоза немесе сахароза - 20,0; NaNO - 2,0; K2HPO4 - 1,0; MgSO4 және KCl - 0,5; FeSO4 - 0,1; CaCO3 - 3,0; ... - 20,0; ... суы. Орта 0,5 атм. 20 мин ... ... 60Б сыра суслосына, 2 % агар қосу арқылы дайындалынды. Орта 1 атм. 30 мин ... ... агар (КА) ... 500 гр ... және ... етіп туралған картопты 500 мл құбыр суын құйып, 30 ... ... ... ... ... ... сүзіп, 1000 мл көлемге су құйып жеткізеді. Ортаның pH қышқылдылығын 7,2 ... ... 1,5% ... ... агар-агар қосады. 1,5 атм. 30 минут залалсыздандырады.
* Эндо қоректік ортасы. 1% - пептон, 1 % - лактоза, ... -- 0,35%, ... -- 1,5%, рН 7,4 -- 7,6; 110° ... 30 ... залалсыздандырады.
Физиологиялық ерітінді. 0,9% NaCl-ды 100 мл дистелденген суда ерітіп, 1 атмосфера 30 минут ...
+ ... ... ... ... ... мақсатындағы зерттеу жұмыстары 2012-2014 жылдары маршрутты әдіспен жүргізілді. (Бұл ... ... ... ... елді ... ... туралы жаз. Ол аннотацияда бар). Гербарий жинау және оларды өңдеу жұмыстарына жалпыға белгілі А.К. ... ... ... ... ... ... морфологиялық-географиялық әдіс қолданылды. Өсімдіктердің түрлерін анықтауға бірқатар анықтауыштар мен әдебиеттер, сонымен қатар жеке ... ... ... ... ... ... ... жарақаттан шіру үрдісіне ұшыраған ұлпаларындағы микрофлораның түрлік құрамын анықтау үшін ... ... ... ... және оның ... ... ... Сынамаларды алу үшін фитопатогендермен көбірек зақымданған ағаш органын таңдайды. Оларды езіп, суспензия жасайды, алынған суспензияны арнайы немесе ... ... ... ... ... ... екінші рет қайта егеді. Сонымен қатар, фитопатогендерді бөлуді аурудың енді басталынып жатқан кезінде жүргізген жөн, мәселен, некроз ... күю ... ... ... сау және ауру ... шекарасынан алады. Өсімді материалды көп жағдайда залалсыздандырмайды, бірақ ... ... ... 0,5 % ... ... 2-5 ... ... одан кейін сумен шайып тастайды. Сынамалары бар Петри табақшаларын термостатқа микромицеттер мен ашытқылар үшін 28ºС, ал ... үшін ... ... 1-2 ... ... ... аурудың бір түрі әртүрлі нысандарда кездеседі. Жетілген және қайта егілген ағашты алқаптарда шірік аурулары басым және жиі рак аурулары ... ... ... ... ... сондай-ақ, некроздар, шютте, ақұнтақ, теңбілдену кездеседі, бірақ олардың да мұнда айтарлықтай зілі жоқ. Нақты анықтау үшін сынамаларды ала ... ... ... ... ... ... қажет болған жағдайда, микроскопиялық әдістерді пайдаланады.
Ол қоздырғыштың түрін анықтауда немесе өсімдік ұлпаларында ... ... ... ... Тек ... ғана патогенге тән белгілерді анықтауға мүмкіндік береді. Анықтамалардың көмегімен қоздырғыштадың жүйелік құрылымын, күйін анықтайды. Кейбір ... ... ... ... ... ... өзі жеткілікті. Бұл үшін зақымданған ұлпаларды микроскоп арқылы зерттейді және жасушаларда немесе жасуша аралық кеңістікте ... ... ... ауру ... ... ... (инфекциялық немесе инфекциялық емес). Егер қоздырғыштың спорасы болмаса, ал саңырауқұлағының ерекшеліктері бойынша ... ... ... ... ... онда микологиялық әдісті пайдаланады.
Микологиялық әдіс - бұл өсімдіктің зақымданған бөлігінен саңырауқұлақтарды ... алу, ... және ... ... немесе табиғи ортада өсіру. Ылғал камера әдісін қолдана отырып, өсімдіктің зақымданған бөлігінен саңырауқұлақтарды оңай бөліп алуға болады. Бұл әдіс ... ... ... ... ылғал ортада сыртқа қарай өсіп, спора түзуіне негізделген. Бұл әдіс залалсызданған ... ... ... және ... ... ... қоздырғыштардың спорасын алуға мүмкіндік береді. Бұл әдісті инфекциялық полегания, қылқан жапырақтылардың, тұқымдардың, тамыр ысқышының ауруларын және басқа да ... ... ... қолданылады. Дайын ылғал камераларды кептіргіш шкафта залалсыздандырады. Табақшаларды ... ... ... ... ... ... ал ... қағазының дөңгелектерін спирт шамының немесе сіріңкенің жалынынан 2-3 рет жылдам өткізу арқылы залалсыздандырады. ... ... ... ... ... ... суға немесе суыған қайнаған суға малып алады, содан соң оның кеуіп кетпеуін қадағалайды. Зерттеу нысандарын бір бірімен жанаспайтындай етіп ... ... ... ... Ылғал камераға табақша, шағын тарелке немесе әйнек шынысын қолдануға болады. Зерттеу нысандарын ... ... ... ... ... ... камераға салар алдын топырақ пен құмның қалдығынан құбыр суымен шайып, тазартады, ... ... ... залалсыздандырады (0.5 %-ды марганец қышқылды калий ерітіндісіне салады, спиртпен өңдейді, жалыннан өткізу арқылы). Зерттеу нысандары салынған ылғал ... ... ... ... температурасы 20-25ОС бөлмеге қояды. Бірнеше күннен кейін зерттеу нысандарының бетінде саңырауқұлақшалар мен қоздырғыштардың споралары ... ... пен ... ... ... түрі мен ... жағдайын анықтайды. Өсімдіктің ұлпаларынан патогенді бөліп алудың күрделірек әдісі - ... ... ... ... ... пайдалануға негізделген таза культуралар әдісі болып табылады.
Микроорганизмдердің морфологиялық және культуралдық қасиеттерін зерттеу барысында микроорганизмдердің морфолого-культуралдық қасиеттерін анықтаудың дәстүрлік ... ... ... ... ... ... ғылымдар университетінің лабораториясында клеткалардың морфологиясы және ... тірі және өлі ... L7012 ... ... ... ... (флуоресценттік) микроскоппен зерттелді.
Сапрофиттік микроағзалардың антагонистік қасиеттерін анықтау әдістері
Фитопагендерге анатагонисттік микроағзаларды табу мақсатында жүргізілген зерттеулерде біз - ... мен ... ... ... бетінен, ауылшаруашылық өсімдіктерінің филосферасы мен ризосферасынан Bacillus тұқымдасының ішіндегі бактериялардың 86 штаммын анықтадық. ... ... ... ... антагонистік белсенділігінің деңгейін анықтау үшін зақымданған ағаш ... ... ... ... ... ... ... алынған микроорганизмдерді фитопатогендерге антагонисттік қабілетін анықтау үшін, қатты қоректік ортаға фитопатоген микроорганизмдерді егіп, термостатқа 28-32ºС температураға қойылды, одан кейін антагонистік ... ... ... ... ... ... (КС) жасап, оларға фильтр қағазын енгізіп, алдын ала фитопатоген микроорганизмі егілген Петри табақшаларына КС бар фильтр ... ... ... 28-32ºС, 5-7 тәулікке қалдырады. Штаммдардың антагонистік қабілеті олардың фильтр қағазының айналасындағы мөлдір зоналарының ... яғни ... ... ... ... ... ...
Антагонист-штамдардың ферментативті белсенділігін анықтау сұйық қоректік орталардағы бактериялардың өсу қарқындылығын СФ-46 спектрометрінде λ=590 нм толқын ұзындығында өлшеу кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... ферментативті белсенділігін анықтау М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті қарамағындағы Инженерлік сала бойынша аймақтық зерттемелік ... ... ... белсенділікті гидролиз нәтижесінде динитросалицилді реагентпен (ДНС-әдіс) қанттарды редуцирлейтін хитиннің түзілген саны бойынша ... [214]. ... ... культуралды сұйықтықтағы жалпы ферментативті белсенділік мәнінің өсудің оптикалық тығыздығының мәніне қатынасы бойынша анықтайды және шартты ... ... ... ФМЭ ... ... үшін субстрат ретінде n-нитрофенилфосфатты қолданады [252]. Белсенділікті инкубацияның 1 минутында 1мл ... ... ... ... ... мкМ белгілейді. Есептеу үшін n-нитрофенол концентрациясынан λ=410 толқын ұзындығында ерітіндінің жұтылуының калибрлі қисығын пайдалана отырып жүргізген.
Нитрогеназды белсенділік Bacillus ... ... ... ... ... ол ... хроматографты қолдану арқылы азоттың мөлшеріне пропорционалды мөлшерде нитрогеназдың ацетиленді этиленге дейін қалпына ... ... ... [253]. Бұл үшін ... ... 3,5 ... флакондарға құйып, бактериалды суспензиялармен дақылдайды. Егіс материалы ретінде соңғы концентрацияға 0,05қалп. бір./мл. дейін ортаға қосатын қисық агардың ... ... ... ... 28-300С ... ... бір ... инкубацияланғаннан кейін бромтимолблау сары түске боялған флакондарды 0,1Н NaOH ... ... ... мақта тампондарын резеңке тығындармен алмастырып, оларды металл қысқыштармен бекітеді. Тәжірибелік үлгілермен қатар бақылау үлгілерін де ... (3,5 мл ... ... бар флакондарға тәжірибелік флакондардағы егіс материалдарының көлеміне эквивалентті көлемде дистиллирленген су қосады). Нитрогеназаның белсенділігін мкг N2/мл·ч.
Нитрогеназды белсенділіктің ... ... үшін ... ... мен ... қолданады:
1) Глюкозды-автолизатты орта, г/л: глюкоза - 10,0; ашытқы автолизаты - 0,08; KH2PO4 - 0,91; K2HPO4 - 1,74; MgSO4 x 7H2O - 0,3; NaCl - 0,5; CaCl2 x 6H2O - 0,1; FeCl3 x 6H2O - ... ... ... ... ... г/л: H3BO3 - 5,0; Na2MoO4 x 2H2O - 5,0; MnSO4 x H2O - 3,0; KI - 0,5; NaBr - 0,5; ZnSO4 x 7H2O - 0,2; ... x 12H2O - 0,3; бромтимолблау - 0,01-0,02.
3) Дәрумендер, мкг/л: биотин - 10,0; В12 - 2,0; ... - 200,0; ... ... ... Са, ... және ... ... - 100,0.
4) Ерітінділер: 0,1H NaOH.
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1 Микроорганизмдердің морфологиялық және культуралдық қасиеттерін зерттеу
Микроорганизмдер табиғаттың барлық жерінде таралған: топырақта, ... ... ... ... ... ... ... мен адамдардың ішегінде, қоршаған ортадағы барлық заттарда кездеседі. Сонымен қатар микроорганизмдер шөлдегі құмда, ... мен ... қар, мұз бен ... ... мен ... ... ... километрлік биіктіктегі стратосферада кездеседі. Олар әлемнің тірі зат ретінде айтарлықтай бөлігін құрайды. Мысалы, 1 мл лас суда ... жүз ... ... 1 гр ... ... ... миллиард микробтар кездеседі. 1 гектар тыңайтылған топырақтың жыртылған қабатында 5 - 10 тонна микроорганизмдердің массасы құралады. Алайда көп ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... - тек қана микроскоппен көруге болатын өте ұсақ тірі ... ... ... рет ... голланд ғалымы Антони Ван Левенгук ашқан. Кейде ... ... да ... Мөлшері жағынан микроб тым ұсақ болғандықтан, оларды табиғи субстраттардан оқшаулап алуда, өсіруде және зерттеуде ерекше тәсілдерді қолдануды қажет ... ... ... ... саласы - микробиология. Микробтардың басым көпшілігі бір клеткалы организмдер. Олар, көбінесе ... ... ... тез ... Көп ... ... тән өте күрделі жынысты көбею процесі бұлардың көбінде болмайды.
Физиологиялық және биохимиялық қасиеттері жағынан ... ... ... ... ... ... өніп-өсе алмайтын ортада тіршілік етуге бейімделген. Мысалы, 70 - 105°С ыстықта, жоғары деңгейдегі радиацияда және концентрациясы өте ... ... (pH

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биологиялық препараттар3 бет
Биологиялық препараттар жайлы7 бет
Биологиялық қару туралы9 бет
Биосурфактанттар және мұнайды қышқылдандыру7 бет
Микроорганизмдер. Микроорганизмдерге жалпы сипаттама39 бет
Мұнай өндіретін және мұнай өңдейтін өндіріс орындары-техногенді экожүйелер51 бет
Табиғатта микроағзалардың әсері жайлы11 бет
Табиғатта микроағзалардың әсері жайлы ақпарат17 бет
Табиғатта микроағзалардың әсері жайлы мәлімет7 бет
Табиғатта микроағзалардың әсері туралы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь